Skip to main content

Full text of "Gabinet medalów polskich oraz tych Które się dziejów polski tyczą począwszy od najdawniéjszych aż do końca panowania Jana III. (1513-1696.)"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a btx>k thaï was preservcd l'or gênerai ions on library shclvcs before il was carcl'ully scaiincd by Google as part ol'a projet:! 

io make ihc world's books d i s c o v érable online. 

Il lias survived long enough l'or the copyright lo expire and the book to enter the public domain. A publie domain book is one thaï was never subjeet 

to copyright or whose légal copyright terni lias expired. Whether a book is in the public domain niay vary country to country. Public domain books 

are our galeways to the past. representing a weallh ol'history. culture and knowledge lhat's ol'ten dillicult lo discover. 

Marks, notations and other marginalia présent in the original volume will appear in this lile - a reminder of this book's long journey from the 

publisher lo a library and linally lo you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries lo digili/e public domain malerials and make theni widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their cuslodians. Neverlheless. this work is ex pensive, so in order lo keep providing this resource, we hâve laken steps lo 
prevent abuse by commercial parties, iiicluciiiig placmg lechnical restrictions on aulomaied querying. 
We alsoasklhat you: 

+ Make non -commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals. and we request lhat you use thesc files for 
pcrsonal, non -commercial purposes. 

+ Refrain from imtomuted t/nerying Do not senti aulomaied queries of any sort to Gtx>gle's system: If you are conducling research on machine 
translation, optical characler récognition or other areas where access lo a large amount of lexl is helpful. please contact us. We encourage the 
use of public domain malerials for thèse purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each lile is essential for informing people aboul this projecl and hclping them lind 
additional malerials ihrough Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it légal Whatever your use. remember thaï you are responsible for ensuring lhat what you are doing is légal. Do not assume thaï just 
becausc we believe a book is in the public domain for users in ihc United Siatcs. lhat ihc work is also in the public domain for users in other 

counlries. Whelher a book is slill in copyright varies from counlry lo counlry. and we can'l offer guidanec on whelher any spécifie use of 
any spécifie btx>k is allowed. Please do not assume lhat a btx>k's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright iiifriiigemeiil liability can bc quite severe. 

About Google Book Search 

Google 's mission is lo organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover ihc world's books wlulc liclpmg aulhors and publishcrs rcacli new audiences. You eau search ihrough the l'ull lexl ol'lhis book ou the web 
al |--.:. :.■■-: / / bôôkj . qooqle ■ com/| 



Google 



A propos de ce livre 

Ceci est une copie numérique d'un ouvrage conservé depuis des générations dans les rayonnages d'une bibliothèque avant d'être numérisé avec 

précaution par Google dans le cadre d'un projet visant à permettre aux internautes de découvrir l'ensemble du patrimoine littéraire mondial en 

ligne. 

Ce livre étant relativement ancien, il n'est plus protégé par la loi sur les droits d'auteur et appartient à présent au domaine public. L'expression 

"appartenir au domaine public" signifie que le livre en question n'a jamais été soumis aux droits d'auteur ou que ses droits légaux sont arrivés à 

expiration. Les conditions requises pour qu'un livre tombe dans le domaine public peuvent varier d'un pays à l'autre. Les livres libres de droit sont 

autant de liens avec le passé. Ils sont les témoins de la richesse de notre histoire, de notre patrimoine culturel cl de la connaissance humaine cl sont 

trop souvent difficilement accessibles au public. 

Les notes de bas de page et autres annotations en marge du texte présentes dans le volume original sont reprises dans ce fichier, comme un souvenir 

du long chemin parcouru par l'ouvrage depuis la maison d'édition en passant par la bibliothèque pour finalement se retrouver entre vos mains. 

Consignes d'utilisation 

Google est fier de travailler en partenariat avec des bibliothèques à la numérisation des ouvrages appartenant au domaine public cl de les rendre 
ainsi accessibles à tous. Ces livres soni en effet la propriété de tous et de toutes cl nous sommes tout simplement les gardiens de ce patrimoine. 
Il s'agit toutefois d'un projet coûteux. Par conséquent et en vue de poursuivre la diffusion de ces ressources inépuisables, nous avons pris les 

dispositions nécessaires afin de prévenir les éventuels abus auxquels pourraient se livrer des sites marchands tiers, notamment en instaurant des 
contraintes techniques relatives aux requêtes automatisées. 
Nous vous demandons également de: 

+ Ne pas utiliser les fichiers à des fins commerciales Nous avons conçu le programme Google Recherche de Livres à l'usage des particuliers. 
Nous vous demandons donc d'utiliser uniquement ces fichiers à des lins personnelles. Ils ne sauraient en ell'et être employés dans un 
quelconque but commercial. 

+ Ne pas procéder à des requêtes automatisées N'envoyez aucune requête automatisée quelle qu'elle soit au système Google. Si vous effectuez 
des recherches concernant les logiciels de traduction, la reconnaissance optique de caractères ou tout autre domaine nécessitant de disposer 
d'importantes quantités de texte, n'hésite/ pas à nous contacter. Nous encourageons (tour la réalisation de ce type de travaux l'utilisation des 
ouvrages et documents appartenant au domaine public et serions heureux de vous être utile. 

+ Ne pas supprimer l'attribution Le filigrane Google contenu dans chaque fichier est indispensable pour informer les internautes de notre projet 
et leur permettre d' accédera davantage de documents par l'intermédiaire du Programme Google Recherche de Livres. Ne le supprimez en 
aucun cas. 

+ Rester dans la légalité Quelle que soit l'utilisation que vous comptez faire des fichiers, n'oubliez pas qu'il est de votre responsabilité de 
veiller à respecter la loi. Si un ouvrage appartient au domaine public américain, n'en déduisez pas pour autant qu'il en va de même dans 
les autres pays. La durée légale des droits d'auteur d'un livre varie d'un pays à l'autre. Nous ne sommes donc pas en mesure de répertorier 
les ouvrages dont l'utilisation est autorisée et ceux dont elle ne l'est pas. Ne croyez pas que le simple fait d'afficher un livre sur Google 
Recherche de Livres signifie que celui-ci peut être utilisé de quelque façon que ce soit dans le monde entier. La condamnation à laquelle vous 
vous exposeriez en cas de violation des droits d'auteur peut être sévère. 

À propos du service Google Recherche de Livres 

En favorisant la recherche et l'accès à un nombre croissant de livres disponibles dans de nombreuses langues, dont le franoais. Google souhaite 
contribuer à promouvoir la diversité culturelle grâce à Google Recherche de Livres. En effet, le Programme Google Recherche de Livres permet 
aux internautes de découvrir le patrimoine littéraire mondial, tout en aidant les ailleurs cl les éditeurs à élargir leur public. Vous pouvez effectuer 
des recherches en ligne dans le texte intégral de cet ouvrage à l'adresse fhttp : //books .qooql^ . ■:.■-;. -y] 



..- 1 



\ 



• t 



\ 



/• 



•t 



/ 



\ 






1^ 



!\A 









/ 



^ • 



•■N 



/ : 



/ 



/ 



/ T 






GABINET 



MEDALÓW POLSKICH. 



L E 



MÈDAILLER 



D E 



P O L O G N E. 



GABINET 



ME DALOW POLSKICH 



ORAZ TYCH 
KTÓRE SIĘ DZIEJÓW POLSKI TYCZĄ 

POCZĄWSZY OD 

NAJDAWNIEJSZYCH AZ DO KOŃCA PANOWANIA 

JANA III. (1513 — 1696.) 



PRZEZ 



EDWARDA Hr. RACZYŃSKIEGO. 



TOM I, 



W WROCŁAWIU. 

Dbukiem M. Friedlaendeba. 



U DCCC XXXVIII. 



L E 



MED AILLER DE POLOGNE 



O U 



COLLECTION DE MÉDAILLES AYANT RAPPORT A L'HISTOIRE 

DE CE PAYS DEPUIS LES PLUS ANCIENNES JUSQU'À 

CELLES, QUI ONT ÉTÉ FRAPPÉES SOUS LE RÈGNE 

DU ROI JEAN III. (1S15 — 1696.) 



PAR 



LE O* EDOUARD RACZYŃSKI. 



£x v .- 



TRADUIT DU POLONAIS 



PAR 



• M. M. * * * 



TOME I. 



&iv^Tvi\}> 



B R E S L A U. 



C H M « H. FRIXDLABNDBR IHPRIMKVR. 

M DCCC XXXVIII. 






■* s 



ê * é 



* * 



m J 



* + * •* , 

s ****** * 

* ****** 
****** - + * 



* J V * 

* * ■» 



Nos quiàqwà possumus in commune conferamus* 

(Muret, Orał.) 



y 



• • • 



• •• • • • • • •• 

• • • • • • • 

• • v • • • • • 

• • • • • 



••• ? 



• •• 

• • < 



• •< 



• • •< 



• •••• 

• • •• 

• • • 






PRZEDMOWA. 



Wydając dzieło o Numizmatyce, niech mi będzie woloo skreślić 
w krótkości ogólne jej zalety. Od czasu wskrzeszenia nauk w Europie 
obudziły uwagę powszechną Greckie i Rzymskie medale/ które tchnąć 
przeszłością, nie przestają do nas przemawiać niezepsutym starożytności 
językiem. Ruchome te pomniki, zdziałane w celu uwiecznienia ludzi i 
czynów, jakże wybornie odpowiadają przeznaczeniu swemu! jak wiernym 
są dzisiaj tłumaczem epok, w których bitymi zostały! 

Ktokolwiek zgłębić ~ zechce przeszłość, tén niezawodnie uczuje 
potrzebę zajęcia się Numizmatyką; ta bowiem umiejętność, przychodząc 
w pomoc wielu innym naukom, dostarcza obfitych świadectw i objaśnień 
do wykrycia prawdy. 

Na tej to zasadzie badacz historyi oprze chronologią swoje oraz 
wnioski względem zmiany dynastyj, stanowionych praw, odnoszonych 
zwycięstw i zawieranych traktatów. Medale posłużą Jeografowi za 
skazówkę do sprostowania wątpliwych podań o położeniu miast, lub 
granic starożytnych królestw. Medale zatwierdzą domniemania Archeo- 



••i ••• •. • • 

• •• • v • i • ••••• 

••• • • ••• • • -•• 

• • •••• • • # 

•• ••• • • •.:••.:: : 



PRÉFACE. 



Noire intention n'est pas de nous étendre ici sur futilité de la 
numismatique. On sait quels services cette science a rendus à VhisUrire. 
Non seulement on lui doit la confirmation de faits vaguement connus, mais 
ette a encore le mérite de rappeler <F autres faits totalement oubliés, et 
<f indiquer les lieux, où ils se sont passés. 

La solidité des matières employées à la confection des médailles 
les a soustraites à Faction du temps. Ainsi, malgré toutes les guerres, 
qui ont ravagé le monde, malgré les nombreuses refontes de monnaies f 
qui auraient pu amener leur destruction entière, un grand nombre de 
médailles est venu jusqu'à nous pour nous confirmer, ou nous révéler 
le passé. 

Cette source de connaissances est loin dêtre épuisée et l historien 
désireux tféclaircir les points obscurs du passé, devra toujours prendre 
'un vif intérêt aux travaux de f antiquaire; car celui-ci peut en décou- 
vrant des médailles jusque là ignorées, fournir à la science des documens, 
qui lui manquaient. 



VIII 

I ■ 

loga, który ze sprzętów, ubiorów i broni wykrywa obyczaje, wykształ- 
cenie, nawet taktykę ludów; do medalów ucieknie się Moralista, jeżeli 
po dewizach czyli godłach śledzić zechce skłonności tego lub owego 
Monarchy; do medalów nakoniec pośpieszy Gramatyk, gdyby go cieka- 
wość wiodła poznać pierwiastkowy kształt liter w dawnych językach, 
zmieniającą, się pisownią i znaczépie wyrazów. 

Związek rzeźbiarstwa z Numizmatyką naukę tę powabniejszą 
czyni i wiele się przykłada do jéj rozszerzenia. Nadobność bowiem 
rzeźby i poprawność rysunku w numizmatach zachęca do ich poszuki- 
wania, a tern samem zniewala, do zajmowania się Historyą, Jeografią 
lub Archeologią, w sposób tym więcej służący do upowszechnienia tych 
nauk, ze to istotném jest przeznaczeniem i dążnością Numizmatyki. Bo 
kiedy Dyplomatyka po jednym tylko do każdego zdarzenia wydaje 
exemplarzu, i kiedy tenże z porządku rzeczy w Archiwach zamykany 
często z oczu publiczności usuniętym bywa; mennica wybija medale 
tysiącami, wystawia je na sprzedaż w złocie, srebrze lub miedzi, a sto- 
sując ceny do możności każdego, tern samem na wszystkie rozsiewa je 
strony. 

Nie jest zamiarem naszym pisać historyą Numizmatyki w po- 
wszechności. Już tén przedmiot wielu przed nami zgłębiło pisarzy. 
Nas inna zajmie praca, tern zaś milsza, że na ojczystej niwie. 

Widzimy, jak każdy w szczególności naród, zbierając zaszczytne 
w Numizmatyce wspomnienia swoje, zakłada gabinety medalów, takowe 
uzupełnia i posiadane skarby drukiem ogłasza. Dotąd jednak Polacy 
nie pokazali światu, co posiadają w tej mierze. Nie zb)wa nam zaiste 
na chlubnych historycznych pamiątkach, nie zbywa na medalach, nie 
zbywa nawet na dziełach, gdzie częściowe ich opisy napotkać można; 
numizmatycznej przecież historyi Polskiej do tych czas nie mamy. 
Komuź zaś takowa jest potrzebniejszą, jak nam? Kto bardziej od nas 
starać się powinien, aby w rycinach przynajmniej zachować medale, 



IX 

Les rapports intimes, qui existent entre les Beaux Arts et la 
numismatique, donnent à cette dernière de nombreux avantages et lui font 
tous les jours de nouveaux partisans. La correction du dessin, V élégance 
de VexècutUm, qui distinguent les belles médailles de VantiqtMè et des 
temps modernes, suffiraient pour les faire rechercher par les gens de goût 
Mais ce n'est encore là que leur moindre mérite. 12 étude de la numis- 
matique ne procure pas seulement de stériles jouissances, elle renferme 
encore le germe dès connaissances les plus étendues. S'occuper de mé- 
dailles, c'est s'occuper <£ histoire, d'archéologie, de géographie; et c'est s'en 
occuper d'une manière £ autant plus utile au progrès des sciences, qu'au- 
cune, plus que la numismatique, ne tend à se propager et à se mettre 
à la portée de tous. 

Il n'en est point en effet d'une médaille comme d'une charte ou 
d'un diplôme dont le parchemin, souvent endommagé, reste enfermé dans 
des archives d'un accès difficile. Les médailles frappées à de nombreux 
exemplaires, sur des matériaux inaltérables, peuvent être livrées sans 
danger à la curiosité publique, et mises facilement par la modicité de 
leurs prix à la portée de toutes les fortunes. 

L'ouvrage, que noue publions a pour but Je faire connaître toutes 
les médailles, que possède la Pologne, depuis les plus anciennes jusqu'à 
celles, qui* ont été frappées sous le règne de Jean III. f 1513 — 1699.^ 
(Test le profond intérêt, que nous portons à Thonneur des sciences dans 
notre pays, qui nous a fait entreprendre cet ouvrage. Nous voyons partout 
des cabinets destinés à conserver les souvenirs numismatiques de chaque 
peuple, et des ouvrages, qui ouvrent, pour ainsi dire, ces cabinets aux 
hommes instruits des nations étrangères. Les Polonais eux seuls, quelque 
besoin qu'ils éprouvent de recueillir leur passé, ne possèdent pas encore 
de collection de ce genre. Pourtant un tel ouvrage est devenu plus 
nécessaire que jamais aujourd'hui, que nos malheurs politiques noue ont 
privés de nos plus beaux cabinets de médailles. Pourquoi donc n'essayerions 
nous pas de vulgariser par la gravure les monumens de ce genre, qui 



które dzté na obce wywiezione są ziemię, i aby (o, co posiadamy, podać 
do wiadomości publicznej. 

Przekonany o ważności mego przedsięwzięcia, zająłem się opi- 
sywaniem i ogłoszeniem medalów Polskich, to jest takich sztuk, które 
dla przechowania pamiątki czynu jakiego, lub osoby, są 
godłami lub napisami oznaczone, (a) Stawione obok texlu Polskiego 
tłumaczenie Francuskie ma to na celu, aby ułatwić innym narodom po- 
znanie Numizmatyki naszej* 

Na tak trudnej dla mnie drodze, znalazłem pewnego przewo- 
dnika w książce pod tytułem; Spis medalów Polskich, którą Félix 
Bentkowski w roku 1830. drukiem ogłosił; znalazłem życzliwych 
doradzców między uczonymi kraju naszego mężami; znalazłem nakoniec 
Obfity zapas stosownych wiadomości w rękopiśmie Biskupa A 1 ber tran- 
dego, pod tytułem; Historya Polska medalami zaświadczona 
i objaśniona. Dzieło to nie obejmuje wprawdzie ani połowy 
medalów dziś znanych, zaleca się jednak wielką erudycyą i głęboką 
znajomością rzeczy. 



Poszukiwanie medalów w niniejszém dziele umieszczonych 
wiele mi czasu zabrało, byłem albowiem zmuszony szukać po obcych 
krajach tego, co niedawno gabinet Warszawski posiadał. W tym celu 

■ 

zwiedziłem Berlin, Wiedeń, Drezno, Wenecyą, Medyolan, Turyn i 
tamtejsze numizmatyczne zbiory. Pan Lenormand, nadzorca gabinetu 
Paryskiego, ze zwykłą Francuskim uczonym uprzejmością przysłał mi 
spis medalów Polskich w Paryżu zebranych; Gabinety Londyńskie 
przetrząsnął Julian Ursyn Niemcewicz. Wszystkie te trudy i zabiegi 
nie zostały bez nagrody, gdy niemal w każdym z pomienionych miejsc 
znalazłem numizmaty, których w Warszawie nie mieliśmy. 



(a) Témi słowy Félix Bentkowski medale od monel rozróżnia. 



xt 

vous retient, et de rappeler ainsi le* époques les plus brillantes de notre 
histoire? 

Encouragés par les hommes de notre pays, eue leurs lumières 
rendent les plus recommendables, nous avons entrepris ce travail, et nous 
espérons, que malgré x t insuffisance de nos moyens, U offrira un grand 
intérêt non seulement à nos compatriotes, mais encore à tous les amateurs 
de médailles, et aux écrivains, qui se livrent aux recherches historiques. 
Les uns y trouveront à compléter la numismatique de la grande famille 
européenne, les autres y puiseront les documens jusqu àprèsent \ ignorés 

s 

que nos médailles fournissent pour f histoire de la Pologne et pour celle 
des pays voisins. 

Comme cet ouvrage est principalement consacré à nos compatriotes 
il a du être écrit en polonais. Mais comme nous désirons faire connaître 
à t Europe ce que les médailles polonaises offrent d'intéressant, nous 
avons cru devoir y joindre une traduction française. Il nous a semblé, 
qu 'aucune langue, ri étant aussi répandue, ri était aussi propre à ï accom- 
plissement de nos intentions. 

Privés du .Cabinet numismatique, que t université de Varsovie 
possédait il y a quelques années, nous avons été obligés de chercher au 
dehors les matériaux qui nous manquaient. Notis avons donc visité les 
cabinets de Vienne, de Berlin, de Dresde, de Venise, de Milan et de 
Turin. Le respectable Niemcewicz a bien voulu nous faire part des 
recherches^ qu'il a faites à Londres sur ce sujet. Enfin M. Lenormand, 
directeur du cabinet numismatique de Paris, a mis une obligeance toute 
particulière à nous communiquer le catalogue des médailles Polonaises, 
que possède la bibliothèque royale. Il nous a fallu bien du temps pour 
réunir ces matériaux épars; mais au moins notre travail ri a pas été 
infructueux; nous avons trouvé dans presque toutes les collections que 
nous venons de nommer, des pièces extrêmement rares et curieuses. 

Les cabinets de plusieurs amateurs nous ont été très utiles, par- 
Hculièrement ceux de Mr. Niemcewicz, des princes Michel et Guillaume 

b* 



XII 

Między prywatnymi zbiorami , do których przyjaźń lab obywa- 
telstwo przystęp mi otworzyły, niezaprzeczone trzyma pierwszeństwo 
zbiór Franciszka Hr. Potockiego. Przeglądając takowy, zapominałem 
częstokroć, ze Numizmatyka nasza tak wielkie w ostatnich czasach 
poniosła straty. 

Niemniejszą mi korzyść przyniosło zwiedzenie kollekcyi Juliana 
Ursyna Niemcewicza, Xiąźąt Michała i Wilhelma Radziwiłłów, Hrabiów 
Dzieduszyckiego i Jana Suchodolskiego, Edwarda Barona Hasta» 
wieckiego, Franciszki Wyganowskiéj, Generała Xawerego Kosseckiego, 
Kazimierza Bandtke i Wo. Wolańskiego. Zbiorów w Galicyi z nie- 
małym żalem moim nie widziałem, gdyż przeciwne okoliczności 
zrządziły, ze podróż moja r. 1836. wyłącznie w tym celo odbyta, 
na niczém spełzła. Wyznać więc muszę, że nie uczyniłem wszystkie-» 
go, co było potrzebne do- uzupełnienia tego dzieła. Niechże uczeni 
ziomkowie moi zapełnią to, co méj pracy niedostaje; niechaj mi raczą 
udzielić medalów, których poznać nie mogłem, a ja przyłączę Tom 
dodatkowy, gdzie uchybień popełnionych sprostować nie omieszkam. 

W piśmie poświęconem narodowym pamiątkom, nie godzi się 
pominąć współziomków, którzy się dobrze zasłużyli Numizmatyce naszej. 
Wspomniałem już . właścicieli zbiorów, dziś w kraju naszym istnących. 
Jakże zaś przemilczeć Xiążęcia Henryka Lubomirskiego, który po dłu- 
goletniej pracy zamożny utworzywszy gabinet, takowy dla publicznego 
pożytku darował Bibliotece Ossolińskich we Lwowie, i który znaczną 
część zgromadzonych numizmatów dla Królewskiego Towarzystwa 
Przyjaciół nauk rytować kazał? Wywiezienie blach jego z Warszawy 
mogło wprawdzie zniweczyć skutek dobroczynnych chęci, lecz nie 
zmniejszyło zasługi. Félix Bentkowski, Joachim Lelewel, Władysław 
Hrabia Ostrowski, Franciszek Zagórski, Łukasz Gołębiowski, Kajetan 
Kwiatkowski, Edward Baron Rastawiecki, Kazimierz Bandtke i wielu 
innych, czynnie się przyłożyli do objaśnienia Numizmatyki Polskiej. 
Również i płeć piękna w kraju naszym dała dowód swej obywatelskiej 



XII 

Radxivill, du comte Ladislas Ostrowski, auxquels nous ajouterons ceux 
du comte Dzieduszycki et Suchodolski, du Baron Rastawiecki, de MM. 
Wolański, Casimir Bandke et de plusieurs autres. ' Nous aurions du 
nommer en première ligne le comte François Potocki. Mais sa beUe et 
riche collection méritait un souvenir plus précis. Bien des fois renfermés 
dans son cabinet, qu'il avait eu la bonté de mettre à notre disposition, et 
occupés à examiner ses médailles si nombreuses et si bien conservées, 
nous nous sommes surpris à oublier les pertes sensibles, que notre numis- 
matique a faites dans ces dernières années, (a) 

Nous avons été moins heureux en Gallicie, que dans les autres 
provinces de la Pologne. Un concours de circonstances défavorables 
nous a empêchés de profiter des bettes collections de M. M. de Los et dç 
Pawlikowski, ainsi que du cabinet numismatique, que le prince Henri 
Lubomirski a formé à Leopol, et qtûil a ensuite H généreusement aban- 
donné au public. 

Nous avons donc lieu de craindre, que t ouvrage que nous publions 
ne soit incomplet Mais le sera-t-il toujours? non, assurément, grâce 
au civisme et au zèle scientifique de nos compatriotes. Les personnes qui 
possèdent des médailles non comprises dans cet ouvrage voudront bien 
nous les communiquer, pour être réunies et publiées dans un article 
supplémentaire* 



(a} Ce n'est point là le seul service, que le Comte François Potocki a r t endu 
à la science numismatique. Voici ce qu'un savant français nous dit sur ses 
collections de médailles et sur Pusagc, qu'il sait en faire: „La collection 
„de M. le Comte François Potocki est aussi belle que nombreuse, et dans 
„plusieurs de ses parties, c'est la plus riche en pièces rares, de toutes 
^celles qui existent. Cette collection ne se borne pas aux temps de la re- 
>volution; elle va jusqu'à tannée 1818, et toutes ses parties sont également 
„remarquables. Mr. le comte Potocki m'a facilite les moyens de puiser dans 
„son cabinet tous les document , qui pouvaient m'étre nécessaires , et je ne 
„saurais lui en témoigner trop de reconnaissance." 

(Hesnin: Histoire numismatique de la rtvohttùm française.'} 






XIV 

gorliwości, gdy największą część medalów to zebranych Polki po 
Francusku wytłumaczyły. Oddając im należny hołd wyznaję, ze pomoc 
ich główną mi była do pracy podnietę. 

Pozostaje mi jeszcze namienić o rycinach, które wyobrażają 
objęte w tern dziele medale. Szczęśliwy zdarzył przypadek, ze w tén 
czas właśnie, kiedym się zajął tą pracą, wynaleziono w Paryżu a 
równocześnie w Berlinie tak nazwaną Gliptyezną machinę, która medale 
na blachę przenosi. Żadna rycina od ręki robiona nie zdoła tak do- 
kładnego wydać podobieństwa. Korzystałem z tego wynalazku i w tén 
czas tylko rytowników użyłem, gdy dla brakn medalów wypadało mi 
przestać na nadesłanych rysunkach, lub też, gdy medal nie miał dość 
wyskoku (relief), aby mógł być na machinie zdiętym. 



XV 



Déjà mime nous sommes fondés à croire, que cet appel n'aura 
pas été fait en vain, si nous en jugeons par les eneouragemens que 
nous ri avons cessé de recevoir depuis que nous travaillons à cet ouvrage, 
par T obligeance avec laquelle les savans les plus distingués sont venus 
à notre aide, enfin par "V empressement bienveillant, que nos compatriotes 
ont mis à nous assister dans cette entreprise. 

Enfin nous devons dire un mot des planches, qui accompagnent 
cet ouvrage. Un heureux hasard a voulu, que la machine glyptique ait 
été inventée au moment même, où nous faisions graver nos médailles. 
Nous avons profité de cette ingénieuse découverte, et nous nous sommes 
servis des graveurs, seulement pour faire exécuter les médailles dont nous 
ne possédions que les dessins, sans avoir pu nous procurer les pièces 
originales, ou bien lorsque celles-ci avaient trop peu de relief pour être 
soumises à la machine, (a) 



Qa) L'auteur <T Indiana a bien voulu revoir cet article préliminaire. La eoopér 
ration du célèbre écrivain est une illustration pour notre ouvrage. 



WYKAZ 

Medalów lem dziełem objętych według porządku alfabetycznego nazwisk osób, miejsc, lub 
zdarzeń. Położone cyfry wskazują Nnmera Medalów: w Tomie L od No, I. do 

No. 103. w Tomie IŁ od No. 104. do No. 200. 



I N D EX 

des médailles comprises dans cet ouvrage suivant tordre alphabétique des noms. Les 
chiffres indiquent les numéros des médailles: le /♦ volume contient les médailles No. 1 

à No. 405^ le II. volume les numéros 104. à 260, 

Anna regina Poloniae. Sine anno. No. 69. 

Anna regina Poloniae. {Amor distantia jutujit.) 1593. . • — 50. 

Arciszewski (Ckristophorus). 1637. — 180* 

Batboreus (Andréas Cardinalis.) 1509. — 56. 

Bobolusk Alzbieta (Elisabeth). Sine anno — 38. 

Bona Sfortia regina Poloniae. (Aetatis est ajjert.) 1533. . — 11. 

Bona Sfortia Dei gratia regina Poloniae. Sine anno. . . — 13. 
Bona Sfortia de Arragonia, regina Poloniae. (Fortis, o ona, 

prudens.) 1540. — M» 

Caecilia prineeps Sneciae. Sine anno. — 38. 

Caecilia Renata regina Poloniae. (In memoriam regiarum nuptia- 

rum.) 1637 — 116. 

Caecilia Renata regina Poloniae. (Hune genuit Boreas, haec nomen 

ducit etc.) Sine anno # — 115. 

Carolns IX. Galliae, Henricns Poloniae reges. (Concordes sentit 

radios.) 1573. • — ^® # 

Carolus IX. Galliae» Henricus Poloniae reges. 1574. . — 43. 
Carolus Ferdinandus prineeps Poloniae. (Omnis potestas a Deo est) 

Sine anno. — 153. 

Carolns diix de Longueville rex Poloniae designatas. 1673. • — 175. 

Carolns dux de LongueviUe. (Afflictis sidus amicum.) 1673* . — 176. 

Catharina regina Poloniae, uxor Sigismundi Augusti. 1561. * — 18. 

c 



xvm 

Christophoras de Schidloviec. 1256 Nîo, 14. 

Clemens X. Pontifes Maximus. (Turcarum signa a Polonis relata.) 

1674 — 18». 

Confoederatio Christiana. (Przymierze Chrzeâcian.) (Ligue contre les 

Turcs.) (Durch diesen Bund der Turcken Hund etc.) 16841. — 218. 
Confoederatio Christiana. (Przymierze Chrzeńcian.) (Ligue contre les 

Turcs.) (Die Einheits Treu, dies Helden drei etc.) 1684. — 218. 
Confoederatio Christiana. (Przymierze Chrzeécian.) (Ligue contre les 

Turcs.) (Concordia Christianorum.) 1687. • • — 222. 

Constantia regina Poloniae. Sine anno. • • — 70. 

Constantia regina Poloniae. Sine anno — 70. 

Dantiscus (Johannes.) 1520. — 15. 

E. A. K. (Eggert a Kempen.) Decanus Yarmiensis. 1560. . — 33. 

Eleonora regina Poloniae. Sine anno — 160. 

Eleonora regina Poloniae. Sine anno. — 170. 

Eleonora regina Poloniae. (Cum eo eram cuncta componens.) Sine anno. — 171. 

Eleonora regina Poloniae. (Cum eo eram cuncta componens.) 1670. — 172. 

Eleonora regina Poloniae. Sine anno. — 168. 

Firley Nicolaus. (Nititur sub onere virtus.) 1503. ... — 03. 

Firley Joannes. (Nititur sub onere virtus.) 1503. • • — 04. 

Firley Joannes. (Nititur sub onere.) 1502. . • . . — 05. 
Georgius Wilhelmus aux Silesiae, Lignitiae, Bregensis et Wola- 

viensis. 1675. — 246. 

Gorka (Lucas.) Sine anno . . . — 25. 

Hauptum oppugnatura. (Causa Deo placuit etc.) 1650. . — 143. 

Henricus rex Polojiiae. (Externo portât sua lumina mundo.) 1573. — - 30. 

Henricus III. Francorum et Poloniae rex. (Félicitas.) 1574. • — 41. 
Henricus III. Francorum et Poloniae rex. (Manet ultima coelo.) 

Sine anno. — 43. 

Hevelius, Joannes, Dantiscanus. 1687 — 254. 

Hevelius, Joannes Dantiscanus. (In summis cernii acute.) 1687. — 255. 

Hlebowicz (Jan.) 1581. — 88. 

Hlebowicz (Joannes.) (Nos dextera tua etc.) 1582. . • • — 80. 

Hosius (Cardinalis.) Sine anno — 26. 

Innocentais XI. LeopoldusI. etc. (Vnivit palmamgue dédit.) S. anno. — 127. 
Innocentius XL Pontifex Maximus. (Sub tuum praesidium.) (Turcis 

ad Parcan caesis.) 1684. — 240. 

Isabella, regina Hungariae. 1557. — 38. 

Jacobus dux Curlandiae. (Ich bin anckerfest.) .... — 260. 

Joannes Cornes a Tencin. Sine anno. — 28. 

Johannes Casirairus princeps Poloniae. Sine anno. ... — 120. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. (Dominus assumpsit me.) 1640. — 130. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. Sine anno — 131. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. (Ex auro solido civitas Gedanensis 

fierifecit.) 1654 — 132. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. (Hoc nexu.) 1651. • . — 133. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. (dgitor non mergor.) Sine anno. — 137. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. (Coelitus erigor.) Sine anno. • — 138. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. (Coelitus erigor.) Sine anno. . — 130. 

Joannes Casimirus rex Poloniae. (Numinis auspiàis.) 1658. — 142. 



Joannes III. rex Poloniae. 
Joannes III. rex Poloniae. 
Joannes III. rex Poloniae. 
Joannes III. rex Poloniae. 
Joannes III. rex Poloniae. 
Joannes III. rex Poloniae. 
Joannes UL rex Poloniae. 
Joannes III. rex Poloniae. 



Joannes Casimirus. (Pax aeterna ad Gedanum.) 1680. 
Joannes Casimirus. (Pax attenta ad Gedanum.) 1000. 
Joannes Casimirus rex Poloniae» (Pax Casimiriana.) 1600* 
Joannes Casimirus rex Poloniae. (Hospicium regibus.) 1669. 
Joannes III. rex Poloniae. Sine anno. ♦ 

Joannes III. rex Poloniae. Sine anno. . 

Joannes IIL rex Poloniae. (Patriae scutum natale detectae.) S. anno. 
Joannes III. rex Poloniae. (Frangere si magnum est etc.) 1673. 

Joannes III. rex Poloniae. Sine anno. 

Joannes III. rex Poloniae. (Sic munita tutior.) Sine anno. 
Joannes III. rex Poloniae. (Sic munita tutior.) Sine anno. 
Joannes III. rex Poloniae. (Cor ona tur quia protexiL) Sine anno. 
Joannes III. rex Poloniae. (Sic munita tutior.) Sine anno. 
Joannes III. rex Poloniae. (Cor ona tur quia protexiL) 1076. 
Joannes III, rex Poloniae. (Per kas ad istam.) 1070. ♦ 

Joannes III. rex Poloniae. (Tegit et protegit) Sine anno. 

(Vvrebit.) Sine anno. . 

(Virebit.) Sine anno. 

(Tegit et protegit.) Sine anno. 

(Tegit et protegit.) Sine anno. 

(Aurea post lauream.) 1074$. 

Sine anno 

Sine anno. 

Sine anno. . 
Johannes III. rex Poloniae. (Deeus et tutamen.) . 
Joannes III. rex Poloniae. (Aima urbs Cracovia.) 1677. 
Joannes III. rex Poloniae. (Numinis atque aquilae Gedanum muni- 
mine tutum.) Sine anno • 

Joannes III. rex Poloniae. (Regia civitas Gedanensis.) 1685. 
Johannes III. rex Poloniae. (Regia civitas Gedanensis.) Sine anno. 
Joannes III. rex Poloniae. (Regta civitas Gedanensis.) Sine anno. 
Joannes HI. rexPoloniae. (Palmaparitscutumquecorona tuetur etc.) 1677. 
Joannes III. rex Poloniae. (Misit de coelo et Uberavit me.) S. anno. 
Johannes III. rex Poloniae. (Die Eintrachts Treu etc.) 
Joannes III. rex Poloniae. (Ingentibusausis, quo vis mons trat iter.) 1684. 
Joannes III. rex Poloniae. (Ohe mis Olympo praeeeps in Tartara.) 

Sine anno. 

Joannes III. rex Poloniae. (Nec luna duabus.) 1683. . 
Johannes 111. .rex Poloniae. (Terret et terril) Sine anno. • 
Johannes III. rex Poloniae. (Salus et Victoria nostra.) 
Joannes III. rex Poloniae. (Pax fundata cum Moschis.) Sine anno. 
Johannes III. rex Poloniae. (Belagfirt den 14. Julii etc.) 
Joannes III. rex Poloniae. (Victor ad Euxinum.) 1688. • 
Joannes III. rex Poloniae. (Ingentibus ausis quo vis monstrat iter.) 
Sine anno. ..•••...• 

Kostka, (Stanislans.) Sine anno. 

Krasiński (Crasinsky) Francisais episcopus Cracoviensis. (Post la» 

borem meliora spero.) 1374 

Lasoo (Joannes a) (Polonus rcligionis Christianae apud Polonos 
promotor.) 1560 



No. 140. 

— 1*0. 

— 140. 

— 139. 

— 18a 

— 184. 

— 185. 

— 186. 

— 187. 

— 101. 

— 10». 

— I0& 

— 10a 

— 104. 

— 105. 

— 100. 

— 108. 

— 107. 

— 100. 

— 200. 

— 201. 

— 205. 



— 208. 

— 210. 

— 011. 

— 219. 

— 213. 

— 21». 

— 214. 

— 2*6, 

— 210. 

— 218. 

— 220. 

— 921. 

— 294. 

— 923. 

— 235. 

— 241. 

— 230. 

— 244. 

— 250. 

— 37. 

— 97. 

— 35. 



Lasco (Joannes, a). Aetatis 56. No* 

Lasco (Albertus, a). Sine anno — 36. 



Leopoldi imperatoris consilio industrie* 1683 — 999. 

Leopoldi Industria, — 938. 

Leszczyńska (Anna z Badzimina) 1614 — 103. 

Lieezianka (Constantia.) Sine anno — 156. 

Lubomirski, Stanislaus. Sine anno. ...... — 100. 

Lubomirski, Jerzy. (George.) Sine anno — 156. 

Lubomirska, Anna. 1630. — 101. 

Ludoviea Maria regina Poloniae. Sine anno. .... — 191. 

Ludovica Maria regina Poloniae. 1645. — 129. 

Ludoviea Maria regina Poloniae. (Marte cubante etc,) 1646. . — 193. 

Ludovica Maria regina Poloniae. (Hac suffulta resurgo.) 1646. • — 194. 

Ludovica Maria regina Poloniae. (Siste gradum Bellona.) 1646. — 129* 

Ludovica Maria regina Poloniae. (Augustum ponere nidum.) S. anno. — 196. 

Ludovica Maria regina Poloniae. Sine anno. • — » 131. 
Ludovica Maria regina Poloniae. (In protectione coeli commovebitur.) 

1659 — 140* 

Ludovica Maria regina Poloniae. (Stat regina tao eoncors discerdia 

nexu.) 1661 — 141. 

Ludovicus magnus rex Christianissimus. (Joannę rege Pol. torque 

donato.) 1645. — 909. 

Ludovicus XIV. rex Christianissimus. (Ludovica Maria VUutislao 

IV. collocata.) 1645 — 199. 

Ludovicus XIV. rex Christianissimus. (HospiHum regibus.) 1669. — 159. 

Lutomirski Joannes, thesaurarius. 1551 — 99. 

Maria Casimira regina Poloniae. (Cum Jfove juvat) Sine anno . — 909* 
Maria Casimira regina Poloniae. (Fulaoris sociam vocat in consortia 

regni.) 1676 — 903, 

Maria Casimira regina Poloniae. (Fulaoris sociam vocat in consortia 

reonL) 1676 — 904. 

Maria regina Poloniae. Sine anno. ...... — 905. 

Maria Casimira regina Poloniae. Sine anno. . . . . — 906. 

Maria Casimira regina Poloniae. Sine anno. . — 908. 

Maria Casimira regina Poloniae. (Palma parit scutumque tuetur.) 1677. — 916. 

Maria Casimira regina Poloniae. Anno Domini 1699. • — 945. 

Maximilianus Romanus imperator, electus rex Poloniae. (Sic aliéna.) S. a. — 44. 

Maximilianus electus rex Poloniae. (Fortikus resistit) Sine anno. — 57. 

Michael rex Poloniae. (Impcrio sua forma redit) Sine anno. . — 160. 

Michael rex Poloniae. (Dextera domini fecit virtutem*) Sine anno. — 161. 

Michael rex Poloniae. (Dextera domini fecit virtutem.) Sine anno. — 169. 

Michael rex Poloniae. (Concordia alit cumuiatgue coronas.) S. anno. — 163. 

Michael rex Poloniae. (Salus populi suprema tex este.) 1669. . — 164. 

Michael rex Poloniae. (Regia civitas Gedanensis fieri fecit) S. anno. — 165. 

Michael rex Poloniae* (JE* auro solide civitas Thorunensisjierifecit)S.H* — 166. 

Michael rex Poloniae. (Concordes perennent) Sine anno. • . — 167. 

Michael rex Poloniae. (Eleonora Maria regina Poloniae) S. anno. — 168. 

Michael rex Poloniae. (Eleonora Maria regina Poloniae.) S. anno. — 169. 

Michael rex Poloniae. (Eleonora Maria regina Poloniae.) S. anno. — 170. 

Michael rex Poloniae. (Soli vicinior in te fulmino.) Sine anno. . — 173. 



XXI 

Michael rex Poloniae. (Douée impleat orbem.) Sine aima. No, 174. 

Miloszewski (Stanislaus) 1955. ...... — 30* 

Mniszek (Georgius.) Sine anno — 96, 

Morstin ( Joannes Andréas) Magnas regni Poloniae thesaurarius. S. a. — 993* 
Pax Olivensis. (Post helium plena surgit pax etc) (Pokój Oliwski.) 

(Traité d'Oliva.) 1660. ....... — 144. 

Paz Olivensis. (Pokój OliwskL) (Traité d'Oliva.) (Peetora quo regum 

coeunL) 1660. — 147. 

PaxOIivensis.(Pokój01iwskiO(^^ — 148* 
Pax Olivensis. (Pokój Oliwski.) (Traité d'Oliva.) (Tam dir i fulmina 

ictu.) Sine anno — 150. 

Pax Olivensis. (Pokój Oliwski.) (Traité d'Oliva.) (Fulminihus posi- 

tis etc.) Sine anno — 191. 

Radzivil, Nicolaus. (Mala nostra pelle deus.) • pagina 160. 161. 

Radzivil, Nicolaus junior. (Aetatis suae anno y.) 1554. • pag. 160. 161. 
Radzivil, Nicolaus Christophorus. (Donee petficiaL) Sine anno. pag. 102. 163. 

Radzivill, Christophorus. ( Tendet in ardua virtus.) 1606. . No. 127. 
lladzivil, Nicolaus Christophus, dus de Olica. Sine anno. • pag. 160. 161. 

Radzivil, Albertjps, dux in Olica. (Qui cepit féliciter perfecit) S. a. No. 155. 

Radzivil, Albert us Stanislaus. 1657. • — 154. 

Radzivil, Janussius. 1631 - 134. 

Radzivilius, Janussius. (Dum capis offieium.) 1653. . . . — 157. 

Radzivil, Januschius. Sine anno. • — 08. 

Radziwi), Boguslaus. (Natus Gedani etc.) 1660. ... — 17a 

Radziwiłł, Boguslaus dux Birsarum etc. 1670. .... — 178. 

Radziwil, Boguslaus dux. (Promptitudine 9 prudentia.) Sine anno. — 181. 

Radziwil, Boguslaus dux. (Promptitudine, prudentia.) . — 189. 

Radziwiłł, Boguslaus. Sine anno. — 180. 

Radziwiłł, Boguslaus. 1660. ....... — 177. 

Radziwiłł, Michael Casimirus. (Immota sempergue eadem.) S. anno. — 951. 

Radzivil, Michael Casimirus. — 258. 

Radzivill, Elisabeth Sophia ducissa. Sine anno. . . . . ~ 98. 

Radziwiłła, Anna Maria ducissa. — 180. 

Radzivilia Ludovica Carolina. (Pater meus et mater mea dereliquo* 

runt me.) 1675 — 947. 

Radzivilia Ludovica Carolina Birsensis etc. dux. (Parentes mei de- 

reliquerunt me.) Sine anno • • — 948. 

Radzivilia Ludovica Carolina Birsensis dux. (AA normam et exem- 

plnm.) Sine anno — 940. 

Rudnicki, Simon. Sine anno. ....... — - 109. 

Saxonia vincit, (Polonia bellat etc.) ...... — 938. 

Sigismundus I. rex Poloniae. (Prawo ziive eltceJ) Sine anno. — 9. 
Sigismundus Primus rex Poloniae. (Pater Patriae effigiatus ad vivam 

imaginem.) 1597. — 3. 

Sigismundus L rex Poloniae. (Magnus et infraetus fàrtU pius ataue 

potens rex en ego Sigismundus etc.) 1597.) — 4. 

Sigismundus I. (Magnanimum invictum 9 infractum^fortemaue.) S. a. — - •• 
Sigismundus Primus rex Poloniae. 1529. (Deus m virtute tua lae- 

tabitur rex.) -— •• 

(Bkiee est Sarmatiae Sigismundi régis imago.) 1532. — 7. 



XXII 

Sigismundus Primus rex Poloniae. 1938. . . • • No. 8. 
Sigismundus Primus rex Poloniae. 1533. (Sigismundus Augustus 

secundus etc.) .....••♦. -—9. 

Sigismundus Augustus. (Parcere subjectis.) 1532. . . — 9 bis. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. (Deus in virtute tua laetabitur 

rex.) 15417. ......... — 10. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. {Anno Domini £848* Domini- 

eus Fenetus fecit) ........ — 16. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. Sine anno. . — 17. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. 1561. • — 18. 
Sigismundus Augustus rex Poloniae. (Da mihi virtutem contra hostes 

tuos.) 1562. —19. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. (Jovis sacer.) 1564. • — 30. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. (Sub umbra alarum tuarum.) 1568. — 31. 

S. A. (Sigismundus Augustus.) 1569. — 33. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. (Durum pacientiajrango.) 1571. — 33. 

Sigismundus Augustus rex Poloniae. (Dum spiritus hos regetartus.) S. a. — 24. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Pro jure et populo.) 1 587. • — 58. 

Sigismundus 111. rex Poloniae. (Amor distantia jungit.) 1593^ . — 59. 
Sigismundus III. rex Poloniae. (Auspicata principum connubia re- 

gnorum incrément**.) 1592 — 69. 

Sigismundus III. et Anna Poloniae et Suetiae rex et regina. (Non 

sine pace salus, non sine rege fides.) . . . . — 61* 

Sigismundus III. rex Poloniae. Sine anno — 63. 

Sigismundus rex Sueciae. (Hoc tectus nudatur avito.) Sine anno. — 63. 
Sigismundus III. Poloniae et Sueciae rex. (Creseit geminatis gloria 

curis.) Sine anno • — 64. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Creseit geminatis gloria curis.) S. a. — #5. 
Sigismundus III. et Anna rex et regina Poloniae. (Creseit geminatis 

gloria curis.) 1596. ....... — 66. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Coelitus sublimia dantur.) 1593. — 67. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Dum spiritus lias reget artus.) S. a. — 68. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Deus régi tribuit regnum etc.) 1597. — 69. 

Sigismundus III. rex Poloniae. Sine anno — 79. 

Sigismundus III. rex Poloniae. Sine anno* . — 71. 
Sigismundus III. rex Poloniae. (Dum vincor liberor.) (Smolenscum 

captum.) 1611. ........ — 74. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Smoienscia capta.) Sine anno. • — 75. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Smoienscia capta.) 1611. • • — 76. 

Sigismundus III. rex et Conatantia regina Poloniae. (Ob Smolenscium * 

recuperatum Deo gracias agunt) 1611 — 77. 

Sigismundus III. rex Poloniae. 1621. — 78. 

Sigismundus III. rex Poloniae. (Immobilis.) 1631. . • — 82. 
Sigismundus III. rex Poloniae. (Civitas Gedanensis.) Sine anno. — 83. 
Sigismundus DU. rex Poloniae. (Ex auro solido regia civitas Geda- 
nensis jieri fecit.) Sine anno. — 84. 

Sigismundus rex Poloniae. (Hoc eonstantis Jidei monumentum sena* 

tus Gedanensis dedicavit.) Sine anno — 85. 

Sigismundus Œ. rex Poloniae. (Quod pontifiais doctoribus et extemo 

milite publicam turbaret tranguilktatem etc*) Sine anno. — 86. 



r 



xxw 

Sigismnndus m. rex Poloniae. (Natus I&66. denaius £652.) S. a. No. 87. 

Stephanus rex Poloniae. (Vinculum reipublicae.) Sine anno. • — 49. 

Stephanus L rex Poloniae. 1982* . . • • . — 40. 

Stephanus rex Poloniae. (Si deus pro nobis, guis contra nos.) 1589. — 47. 

Stephanus Bathorius rex Poloniae. (Per non dormire.) Sine anno. — 48. 
Stephanus rex Poloniae. (Deo regnogue Polano rem Livonam resti- 

tuit.) 1382. ......... — 49. 

Stephanus rex Poloniae. (Quiescant pas tor es.) Sine anno. . • — 50. 
Stephanus I. rex Poloniae. (Deo reipublicaeque Polonae et Lithuanœ 

Polociatn Livomamque reslituit.) 1582 — 51* 

Stephanus rex Poloniae. (Livonia Polotia recepta.) ... — 52. 

Stephanus rex Poloniae. (Die» mensis et annus captaePolociaeeet.) s. a. — 53. 

Stephanus rex Poloniae. (Rexquijudicatinveritatepauperesete.)lSSé^ — 54. 
Stephanus rex Poloniae. (Éx auro solido regia civitas Gedanensis 

jierifecit.) Sine anno. . • — -55. 

Staremberg (vincit, Polonia bellat, etc.) 1083 — 237. 

Strauch, Aegidius, Theologiae doctor. • — 257. 

Strauch, Aegidius. (Gedano vrojectus.) — 258, 

Strauch, Aegidius. (Anno £678. mensę Julii redtit.) . . . — 259. 

Tarło, Gabriel. 1564. ........ — 31. 

Thorunia urbs. (La ville de Thorn.) (Fides et constantia per ignem 

probata.) 1629* — 79. 

Thorunia urbs. (La ville de Thorn.) (Fides et constantia per 

ignem probata.) 1629. ♦..♦... 
Thorunia urbs. (La ville de Thorn.) (Fides et constantia per 

ignem probata,) 1629 

Trzebicki (Andréas) episcopus Cracoviensis dux Severiae. 1677. — 250. 
Yienna liberata. (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Tienne.) 

(Sole duplo exorto etc.) 1683. ..... — 225. 

Yienna liberata. (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Tienne.) 

(Sole duplo exorto etc.) 1683. — 226. 

Yienna liberata. (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Tienne.) 

(Wann dièse Helden siegen 9 etc.) 1683. ... — 227. 
Yienna liberata. (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 

(Imperii murum Austriaco, interponit in orbe.) 1683. • — 228.. 
Yienna liberata. (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 

(Arcus fortium superatus est etc.) Sine anno. ... — 231. 
Yienna liberata. (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 

(FVien vom Turcken belagert etc.) 1683. — 232. 
Yienna liberata. (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 

(Vrbem servastis et orbem ) 1683. .... — 233» 

Vladislaus CasimiriPoloniaeregisfiliusHungariàeetBohemiaerex.1517. — 1* 
Vladislaus Sigismundus Poloniae et Sueciae princeps, magnus dux 

Moscoviae. (Vel sic enitar.) Sine anno. ... — 72. 

Vladislaus Sigismundus princeps. Poloniae. (Vel sic enitar.) S. a. — 73. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Honor virtutis praemium.) Sine anno. — 104. 

Vladislaus IV. (Honor virtutis praemium.) 1633. ... — 108. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Ćoronatus in regem.) 1633. — 105* 

Vladislaus IV. rex Poloniae. Sine anno — 106. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Cracovia Poloniae metropolis.) 1633. — 107. 



— 81. 



yxiv 

Vladislaus IV. rex Poloniae» (Dum Moschum betto etc.) 1837. . No. 109. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Jhovae fulta manu régis etc.) 16412. — 1 10. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Hinc mihi terra etc.) Sine anno» — 111. 

Vladislaus IV. rex Poloniae» (Dabo eos in manus tuas etc.) 1634. — 112. 

Vladislaus IV» rex Poloniae. (Et bello et pace eolendus etc.) S. anno» — 113. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Elbinga inter arma servata.) 1633. — 1141. 
Vladislaus IV. rex Poloniae. (Hune genuit Boreas y haec nomen 

ducit etc.) Sine anno. ....... — 115. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (In memoriam regiarum nuptiarum.) 1637. — 116. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (RegalesaauUaeprogenerantagwlam.) 1637. — 117. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Regiacivitas Gedanensisjtemfecit.) 1644. — 118. 
Vladislaus IV. rex Poloniae. (Ex auro sotido regia citntas Gedancn- 

sis fieri fecit) Sine anno. — 119. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Sigismundo, patri $uo etc.) 1643. ~ 120. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. Sine anno — 121. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Marte cubante Jtdes et pax tuta 

oscula reddunt.) 1646 — 123. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Siste gradum Bellona.) 1646. — 123. 

Vladislaus IV. rex Poloniae. (Augustom ponere nidum.) Sine anno. — 126. 

Wisniowiecki, Janusz Xiążę. 1636 — 128. 

Wołowicz, Eustach i us» 1623 — 99. 

Zamojski, Joannes. (Utrague cwis.) Sine anno. ... — 90. 

Zamojski, Joannes. (Vtrague civis.) Sine anno. » — 91. 

Zamojski. Joannes. (Perge ut caepisti.) 1381 — 92. 

Zebrzydowski, Nicolaus. Sine anno — 97. 



WYKAZ 

medalów tém dziełem objętych, według porządku alfabetycznego dewizów, czyli godeł. 
Położone cyfry wskazują nomera medalów, w tomie I. No. 1 do 105. 

w tomie II. od No. 104. do No. 260. 



INDEX 

des médailles comprises dans cet ouvrage suivant Vordre alphabétique des devises* 

Les chiffres indiquent les numéros des médailles: le I. volume contient les 

médailles numéros 1 à 103; le IL volume les numéros 104 à 260. 



No. 249. Ad normam et exemplum. (Ludovica Carolina Radzivilia.) Sine anno. 

— 60. Ad dei optimi maximi gloriam, societati Jesu. (Sigismundus 10 ) 1597, 

— 11. Aetatis est affert (Bona Sfortia.) 1532. 

— 163. Aethereo mnnimine tuta. (Michael rex Poloniae.) Sine anno. 

— 220. Affixam coelo nunquam Scytha supprimet urbem. (Vienna liberata.)1683. 

— 176. Afflictis aidas amicam. (Carolus dux de Longueville.) 1672. 

— 137. Affitor non mergor. (Joannes Casimirus rex Poloniae.) Sine anno. 

— 31» ADes zu seiner Zeit Anno 1564L. (Gabriel Tarło.) 

— 211. Alma urba Cracovia. (Joannes III. rex Poloniae.) 1677. 

— 90. Amor distantia jungit 1592. (Sigismundus III. Anna archiducissa 

Austriae, regina Poloniae.) 

— 229. Anno 1683. dux altissimus Viennae protector die 14. menais Julii 

obsidio incepta, die 12. menais Septembris autem finita. (Leopoldus L 
imperator.) 1683. 

— 259. Anno 1675. die 30. Septembris Gedano profectus. Anno 1678. 

raense Julii rediit (Aegidius Strauch.) 

— 258. Anno 1675. die 30. Septembris Gedano profectus. (Aegidius Strauch.) 

— 258. Anno 1675. die 10. Julii rediit. (Aegidius Strauch.) 

— 158. Anno Gymnasio Gedanensi seculari. (Gymnazyum Gdańskie.) (Gym- 

nase de Danzig.) 1658. 

— 231. Arcus fortium superatus est (Odsiecz Wiednia.) (Délivrance de 

Vienne.) 1683. 

— 243. Arma tenenti cedei (Joannes III.) Sine anno. 

d 



XXVI 

No. 114* Aspice quam fausto coeant in foedera nexn sarmata libertas Austria- 
cum imperium etc. (Vladislaus I Y. Caecilia Renata.) Sine anno. 

— 126. Augustum ponere nidum. (Vladislaus IV. Ludovica M aria.) Sine anno. 

— 201. Aurea post lauream 1675. (Joannes III.) 

— 60. Auspicata principum connubia regnorum incrementa. (Sigismundus 

111. rex Poloniae, Anna regina Poloniae.) 1592. 

— 112. Auspiciis et faelici praesentia Vladislai IV. Poloniae regis consilio ac 

strenua opera Christophori Radziviliï Palatini Vilnensis Smolenscum 
obsidione liberatum etc. 1634. 

— 116. Autor conjugii Deus. (Vladislaus IV. Caecilia Renata.) 1637. 

— 230. Belagert den 14. Julii, entsetzt den 12. Sentember 1683. (Johannes Ol.) 

— 30. Benedictio Domini divites facit 1533. (Stanislaus MiłoszewskŁ) 

— 230. Candore. (Andréas Trzebicki, episconus Cracoviensis.) 1677. 

— 173. Carolus Parisius Aurelianensis rex Poloniae designatus 1672. 

— 152. Casimirus Poloniae rex abdicato regno in Gallia exceptns 1660. 

— 143. Causa Deo placuit etc. (Zdobycie twierdzy Haupt.) (Prise de la forte- 

resse de Haupt.) 1630. 

— 81. Civitas Thorunensis hostiliter oppugnata et a civibus fortiter defensa 

86. Februarii Anno 1620. 

— 83. Civitas Gedanensis fieri fecit (Sigismundus III.) Sine anno» 

— 150. Coeunt in pristina terrae. (Pax Olivensis.) Sine anno. 

— 150. Cédant arma Oleae, pax régna serenat etagros. (Pax Olivensis.) S. a. 

— 138. Coelitus erigor. (Joannes Casimirus.) Sine anno. 

— 130. Coelitus erigor. (Joannes Casimirus.) Sine anno. 

— 67. Coelitus sublimia dantur. (Sigismundus III. rex Poloniae.) 1303. 

— 228. Colligit auxilii radios. (Odsiecz Wiednia.) (Délivrance de Vienne.) 1683. 

— 40. Concordes sentit radios. (Carolus IX. Galliae, Henricus Poloniae 

reges.) 1573. 

*— 167. Concordes perennent. (Michael rex.) Sine anno. 

— 163. Concordia alit cumulatque coron as. (Micbael rex.) Sine anno. 

— 200. Concordiae vinculum. (Ludovicus rex christianissimus.) 1675. 

— 222. Concordia Christianoram. (Johannes ID.) 1687. 

— 218. Confoedcratio et Concordia. (Johannes III.) 1684. 

— 220. Constantinopol. Buda. Candia. Camenecium. (Joannes III.) 1684. 

— 135. Cor regis cordi Gedani Concordia jungit. (Joannes Casimirus.) S. a. 

— 67. Cor regis in manu domini. (Sigismundus III. rex Poloniae) 1503. 
207. Coronati 2. Februarii 1676. (Joannes III. et Maria Casimira.) 

[. Coronatur, quia protexit (Joannes III.) 1676. 
>3. Coronatur, quia protexit. (Joannes III.) Sine anno. 

— 107. Cracovia Poloniae Metropolia. (Vladislaus IV.) 1633. 

— 207. Crescant cum palmis nomina. (Joannes III) 1676. 

— 64. Crescit geminatis gloria curis. (Sigismundus III. rex Poloniae.) S. a. 

— 66. Crescit geminatis gloria curis. (Sigismundus III. rex Poloniae.) 1506. 

— 65. Crescit geminatis gloria curis. (Sigismundus III. rex Poloniae.) S. a. 

— 171. Cum eo eram cuncta componens. (Eleonora reçina Poloniae.) S. a. 

— 172. Cum eo eram cuncta componens. (Eleonora rekina.) 1670. 

— 202. Cum Jove juvat. (Maria Casimira regina Poloniae.) Sine anno. 

— 10. Da mihi virtutem contra hostes tuos. (Sigismundus Augustus rex 

Poloniae.) 1562. 

— 112. Dabo eos in manus tuas etc. (Vladislaus IV») 1634. 



- XXVH 

No. 139. Dantisci coelo Concordia tecta coronet (Joannes Casimirus.) S. a. 

— 210. Decus et tutamen. (Joannes III.) Sine anno. 

— 113. Dei optimi maximi auapicio invicti Tladialai IV. Poloniae, Saeciae 

regis armia victricibua Smolenscum obsidione libérât u m etc. S. a. 

— 230. Dei conailio, industria Leopoldi. 1683. (Vienna liberata.) (Wiedeń 

oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 

— 143. Deo optimo, maximo auspice etc* (Hauptom deditionem fecit die 

22. Decembris.) 1030. 

— 148. Deo, proximo. (Pax Oli venais.) Sine anno. 

— 40. Deo regnoque Polono rem Livonam restituit. (Stephanus rex Po- 

loniae.) 1382. 

— 31. Deo reipublicaeque Polonae et Lithuanae Polociam Livoniamqae re- 

stituit. Anno aalutis MDLXXXII. (Stepbanus rex Poloniae.) 

— 07. Deo et patriae. (Zebrzydowski, Palatiuus Cracoviensis.) Sine anno. 

— 243. Desiit vivere, non protegit. (Joannes III.) Sine anno. 

— 6. Deus io virtute tua laetabitur rex. (Sigismundus I.) 1320. 

— 60. Deus régi tribuit regnum, rex deo statuit templum ; sic deus in coelis 

honorât regem, sic rex in terris honorât deum. (Sigismundus III. ) 1307. 

— 10. Deus in virtute tua laetabitur rex. 1347. (Sigismundus Augustus.) 

— 07. Dextera domini fecit virtutem. (Zebrzydowski, Nicolaus.) Sine anno. 

— 161. Dextera domini fecit virtutem. (Michael rex.) Sine anno. 

— 162. Dextera domini fecit virtutem. (Michael rex.) Sine anno. 

— 164. Dextera domini fecit virtutem. (Michael rex.) Sine anno. 

— 101. Dextera omnipotentis conservet te ecclaesiae et patriae 1630. (Anna 

Lubomirska.) 

— 218. Die Eintrachts-Treu, dis Helden-Drey, mit Sieg erfreu. (Johannes 

IO.) 1684. 

— 53. Dies mensis et annus captae Polociae; bis dena Augusti nonaque 

Polocia capta est luce, dolent hostes, castra rapit Stepbanus. S. a. 

— 234. Dièse Muntz zeiget die Anno 1683 , 14 / 4 Jul. von Mahumed IV. 

etc. 1684. 

— 130. Dominus assumpsit me. (Joannes Casimirus.) 1640. 

— 174. Donec impleat orbem. (Michael rex.) 1673. 

Pag. 162—163. Donec perficiat. (Nicolaus Chris tophorusRadzivil.) S. a. (Tom I.) 
No. 220. Donec auferatur. i Joannes III.) 1683. 

— 236. Du Adler Sitz, Gott ist dein Schutz etc. (Vienna liberata.) (Wiedeń 

oswobodzony.) (Délivrance de Vienne.) 1683. 

— 24. Dum spiritus hos reget artus. Sine anno. (Sigismundus Augustus.) 

— 68. Dum spiritus hos reget artus. (Sigismundus lit ) Sine anno. 

— 23. Durum pacientia f rango. Anno domini 1371. (Sigismundus Augustus.) 

— 100. Dum Moschum bello, Turcam terrore Suecumque ostenso ad pacis 

foedera Marte etc. (Vladislaus IV.) 1637. 

— 74. Dum vincor liberor* (Sigismundus III. rex Poloniae.) 1611. 

— 137. Dum capis officium etc. (Dux Radivilius.) 1633. 

— 242. Duplex Poloniae hilaritas 1604. (Joannes III.) 

— 218. Durch diesen Bund, der Tûrcken Hund, muss gehn zu Grund* Anno 

1684. (Joannes III.) 

— 110. Ecce Vladislaum, qui post tria bella quietem restituit etc. (Vladis- 

laus IV.) 1642. 

— 114. Elbinga inter arma servata. 1633» 

d* 



XXVIII 

No* 173. Eleonora Maria Josepha regina Poloniae etcet. féliciter coronata 
Yarsaviae 1070. menais Octobris die 19* 

— 130. Est desuper compactom. (Johanes Casimirus.) 1640* 

— 113. Et bello et pace colendus; Turcae pacem ferentes et SnecL (Vla- 

dislaos IV.) Sine anno. 

— 53. Ex auro solido regia civitas Gedanensis. (Stephanus rex.) S. anno. 

— 84. Ex auro solido regia civitas Gedanensis fieri fecit. (Sigismondus III.) S. a. 

— 119. Ex auro solido regia civitas Gedanensis fieri fecit. (Vladislaus IV.) S. a. 

— 132. Ex auro solido civitas Gedanensis fieri fecit. (Joannes Casimirus.) 1034. 

— 160. Ex auro solido civitas Thorunensis fieri fecit (Micbael rex.) S. a. 

— 30. Externo portât sua luroina mundo. (Henricus rex Poloniae.) 1373. 
- 123. Fata polo veniunt; hominum sunt vota etc. (Vladislaus IV. rex Po- 
loniae.) 1040. 

— 41. Félicitas. (Henricus III. rex Poloniae.) 1374. 

— 148. Félix terra fides pietati ubi juncta triumphat* Sine anno. (Pax Oli- 

vensis.) (Pokój Oliwski.) (Le traité d'Oliva.) 

— 70. Fides et constantia per ignem probata. (Thorunia a civibus 

defensa.) (Thorn défendu par les citoyens.) 1020. 

— 80. Fides et constantia per ignem probata. (Thorunia a civibus 

defensa.) (Thorn défendue par les citoyen.) 1020. 

— 81. Fides et constantia per ignem probata. (Thorunia a civibus 

defensa/) (Thorn défendue par les citoyens.) 1020. 

— 13S. Foecundat quodcunque rieat. (Gedanum. Gdańsk. Danzig.) 1058. 

— 37. Fortibus resistit. (Maximiuanus electus rex Poloniae.) Sine anno. 

— 12. Fortis, Bona, Prudens. (Bona regina Poloniae.) 1340. 

— - 180. Frangere si magnum est etc. (Joannes Sobieski electus rex Polo- 
niae.) 1073. 

— 203. Fulgoris sociam vocat in consortia regni. (Maria Casimira.) 1070. 

— 204. Fulgoris sociam vocat in consortia regni. (Maria Casimira.) 1070. 

— 131. Fulminibus positis urbs lauri germen adorât. (Gedanum.) Sine anno. 

— 242. Fusis hostibus commeatu intercepte 1004. (Joannes III.) 

— 130. Gedani annos antę ducentos etc. (Wcielenie Prus do Polski.) (Union 

de la Prusse royale avec la Pologne.) 1034. 

— 124. Hac suffulta resurgo. (Ludovica Maria.) 1040. 

— 107. Hac in urbe serenissimus rex Vladislaus IV. G. Febr. 1033. diade- 

mate inauguratus est. 

— 110. Hac triplice dignus. (Vladislaus IV. rex Poloniae.) 1042. 

— 20. Haec scripsi vobis de iis, qui seducunt vos. (Stanislaus Hosius, 

Cardinalis.) Sine anno. 

— 13. Has alas gladiumque probet, nisi cum sude virtus, nilverae poenitus 

nobilitatis nabet. (Joannes Dantiscus.) 1320. 

— 7. Hec est Sarmati Sigismundi régis imago. Anno aetatis auae LXIV. 

(Sigismundus L) 1332. 

— 100. Herculi pacifico. (Vladislao IV. régi Poloniae.) 1037. 

— 117. Herculi pacifico. (Vladislao IV. régi Poloniae.) 1037. 

— 130. Heroi generis nobilitate armorum et litterarum scientia longe prae- 

stantissimb Christophoro ab Artichau Arciszewski etc. 1037. 

— 111. Hinc mihi terra, mare inde commercia regni Vistula dat etc. (Vla- 

dislaus IV.) Sine anno. 



XXIX 

No» 93. Hoc tectus nudatur avito. (Sigismundus III.) Sine anno* 

— 89. Hoc constantis fidei monuinentum senatus Gedanensis dedicavit. 

(Sigismundus III.) Sine anno. 
-— 133. Hoc nexu 1651. (Joannes Casimirus.) 1691. 

— 108. Honor virtutis praeraium. (Vladislaus IV.) 1633. 

— 104. Honor virtutis praemium. (Vladislaus IV.) Sine anno. 

— 192» Hospitium regibus. i Ludo viens XIV* rex Galliae.) 1609* 

— 190. Hostis Hispanus profiigatus. (Christophorus Arciszewski.) 1637. 

— 119. Hunc genuit Boreas, haec nomen dneit ab Austro regibus his mundi 

Slaudit utrumque latus. (Vladislaus IV. Caecilia Renata.) Sine anno* 
am venti posuere. Sine anno. (Traktat OliwskL) (Traité d'Oliva.) 

— 260. Ich bin anckerfest. (Jacobus dux Curlandiae.) Sine anno» 

— 110. Jhovae fulta manu régis dum protegor alis sponte mihi ocean us, 

Vistula, terra, favent (Vladislaus IV.) 1642. 

— 89. Immobilis. (Sigismundus m.) 1631. 

— 291. Immota semperque eadem. (Michael Casimirus Radziwiłł.) S. anno. 

— 228. Imperii murum Austriaco interponit in orbe. (Vienna deliberata.) (Wie- 

deń oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 1683. 

— 160. Imperio sua forma redit. (Michael rex.) Sine anno. 

— 299. In summis cernit acute. (Joannes Hevelius.) 1687. 

— 116. In memoriam regiarum nuptiarum celebratarum Varsaviâe. (Vladis- 

laus IV.) 1637. 

— 140. In protectione coelinonôommovebitur. (Ludo vica Maria regina.) 1690. 

— 102. In nomine hoc salvari nos oportet. (Simon Rudnicki episcopus Var- 

miensis.) Sine anno. 

— 90. In utrumque. (Eustachius Wołowicz.) 1629. 

— 296. Ingentibus ausis quo vis monstrat iter. (Joannes III.) Sine anno. 

— 220. Ingentibus ausis quo vis monstrat iter. Anno 1684. (Joannes III.) 

— 197. Ingressus Vilnam princeps Radivilius etc. 1693. 

— 231. Inimici defecerunt frameae in finem. (Vienna liberata.) (Wiedeń oswo- 

bodzony.) (La délivrance de Vienne.) 1683. 

— 33. Inquirentesdominum non minuenturomni bono. (EggertaKempen.) 1960. 

— 200. Joannę Poloniae rege torque donato. (Ludovicus magnas rex 

Galliae.) 1679* 

— 104. Joannes III. coronatus in regem Poloniae etc. 2. Februarii 1676. 

— 189. Joanni Sobieski magno regni et miiitiae magistro ob rupti foederis, 

Îuod pater ad Chocimum icerat etc. Sine anno. 
oanni III. régi Poloniarum, orthodoxo fidei defensori, exercituum 
christianitatis generalissimo ductorietc. sacrum. (Joannes III.) 1683. 

— 20. Jovis sacer. (Sigismundus Augustus.) 1964» 

— 0. bis. Justus sicut leo. (Sigismundus Augustus.) 1932. 

— 134. Kiovia recepta 1691. (Joannes Casimirus.) 

— 134. Kiiovios arcus fractos pharetrasque rebelles Radzivil en tradit rex 

Casimire tibi. (Joannes Casimirus.) 1691. 

— 111. Laude Vladislaus belli pacisque secundus nemini etc. (Vladislaus IV.) S. a. 

— 220. Leopoldi imperatoris consilio, industria. (Vienna liberata.) (Wiedeń 

oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 1683. 

— 222. Leopoldi magni Romani imperatoris, Johannis III. Poloniae régis et 

reipublicae Venetae concordibus armis adversus Turcas exercitus 
Moscovitarum stabili foedere jungitur. (Johannes III.) 1687. 



xxx 

No. 338. Leopoldo Caesare, Joannę rege Poloniae etc. Vienna obsessa Hbe- 
ratur» (Joannes III.) 1683» 

— 52. Livonia, Polotiaoue recepta. (Stephanus rex Poloniae.) Sine anno. 

— 122. Ludo vica Maria Gronaaga V ladislao IV. Polonorum regi collocata. 1643. 

— 124. Ludovica Maria coronata in reginam Poloniae 1646. 13. Julii. 

— 4. Magnus etinfractus fortis pius etc. (Sigismundus I. rex Poloniae.) 1327. 

— 3. Magnanimum, invictum, infractum fortemque, potentem Sigismundum 

regem parva tabella refert. (Sigismundus 1. rex Poloniae.) S. anno» 
Pag» 160 — 161. Mała nostra pelle Deus. Sine anno. (Nicolaus Radzivil.) 
No. 40. Manu potenti et brachio excelso. (Stepbanus rex.) 1382» 

— 203. Maria Casimira coronata in reginam Poloniae die 2. Februarii 1676» 

— 203. Maria regina Poloniae vivat protectrix diuturna. Sine anno. 

— 43. Manet ultima coelo. (Henricus III. rex Poloniae.) Sine anno. 

— 123. Marte cubante fides et pax tuta oscula reddunt (YladislausIV.) 1646» 

— 188. Martini memoranda dies etc. 1673. (Joannes III.) 

— 101. Memoria diligentis te Anna de Ruscza Lubomirska castellana Woy- 

nicensis. 1630. 

— 164. Michael rex Poloniae coronatus Cracoviae 29. Sept» 1669. 

— 210. Misit de coelo et liberavit me. (Joannes III.) Sine anno. 

— 170. Natus Gedani die 3. May 1620. Denatus Regiomonti die 31. De- 

ćembris 1660. (Boguslaus Radź i w U.) 

— 237. Natus 1632. (Aegidius Strauch.) 

— 224. Nec luna duabus. (Joannes III.) J 

— 123. Nihil ista secabit. (Vladislaus IV. Ludovica Maria.) 1646» 

— 03. Nititur sub onere virtus. 1302. (Joannes Firley-) 

— 03. Nititur sub onere virtus. 1303. (Nicolaus Firley Palatinus Cracoviensis.) 

— 04. Nititur sub onere virtus» 1303» (Joannes Firley thesaurarius regni 

Poloniae.) 

— 61. Non sine pace salus; non sine rege fides. 1304, (Sigismundus DL 

et Anna regina.) 

— 80. Nos dextera tua deus salvabit 1382. (Joannes Nicolaus Hlebowicz.) 

— 133. NuminisatqueaquilaeGedanummuniminetutum. (Joannes III.) S. a. 

— 212. Numinis atque aquilae Gedanum munimine tutum. (Joannes III.) S. a. 

— 142. Numinis auspicys et regis fortibus armis Thorunium prisco redditur 

obsequio. (Joannes Casimirus.) 1638. 

— 77. Ob Smolenscium recuperatum deo gracias agunt (Sigismundus III» 

et Constantia regina.) 1611. 

— 83. Omnes fortunae fluctus constantia frangit. (Sigismundus III.) S» a* 

— 133. Omnis potestas a Deo est. (Carolus Ferdinandus princeps Poloniae») S. a. 

— 221. Ohe ruis Olympo praeceps inTartara. (Joannes III. rex Poloniae.) S. a» 

— 177. Orbi, sibi, naturae. (Boguslaus Radziwiłł.) 1666. 

— 137. Ornamento publico, propriae commoditati. (Itadivilius Januschius.) 16 33 

— 144. Paci perpetuae post alternatas a seculo inter Poloniam Sueciamque 

inducias etc. (Pax Oli venais.) (Pokój OliwskL) (Le traité d'Oliva.) 1660» 

— 147» Pacis Olivensis anno 1660. 3. Maji ad Gedanum in Prussia conclu- 

sae monumentum. (Traktat Oliwski.) (Le traité d'Oliva») 1660. 

— 216» Palma parit scutumque corona tuetur olivam. (Joannes III) 1677» 

— O. bis» Parcere subjectis et debellare superbos. 1332. (Sigismundus 

Augustus.) 

— 248. Parentes mei dereliquerunt me» (Ludovica Carolina Badzivilia.) 1673. 



XXXI 

No. 947» Pater meus et mater mea dereliquerunt me* (Ludovica Carolina 
Radzivillia.) 1675. 

— 183. Patriae scutum natale detectae. (Joannes III.) Sine anno. 

— 244. Patris ad vestigia nati. (Joannes III.) 1688. 

— 148. Pax cnm justitia fora, templa et rura coronat. (Pax Olivensis.) (Pokój 

Oliwski.) (Le traité d'Oliva.) Sine anno. 

— 145. Pax aeterna ad Gedanum, Anno 1660. 3. Majî condita. (Joannes 

Casimirus.) 1660. 

— 341. Pax fundata corn Moschis. (Joannes III.) Sine anno. 

— 146. Pax aeterna ad Gedanum. (Pax Olivensis.) (Pokój Oliwski.) (Le traité 

d'Oliva.) 1660. 

— 140. Pax Casimiriana. Anno 1660. 3. Maji. (Joannes Casimirus.) 1660. 

— 147. Pectora quo regum coeunt quo vulnera seculi etc. (Pax Olivensis.) 

(Pokój Oliwski.) (Le traité d'Oliva.) 1660. 

— 105. Per bas ad istam. (Joannes 111.) 1676. 

— 48. Per non dormire. (Stephanus rex.) Sine anno. 

— 02. Pergeutcaepisti,necenimmortaliaquaeris.(JoannesZamoscius») 1381. 

— 246. Piasti Etnarchae Poloniae etc. (Georgius Wilhelmus dux SHesiae.) 1675. 

— 237. Polonia bellat Staremberg vincit Gr. Vesir sucumbit. (Vienna libe- 

rata.) (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Yientie.) 1683, 

— 238. Polonia bellat Saxonia vincit Gr. Yesir sucumbit. (Yienna liberata.) 

(Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 1683. 

— 144. Post bellum plena surgit pax etc. (Pax Olivensis.) (Pokéj Oliwski.) (Le 

traité d'Oliva.) 1660. 

— 50. Post animos sociasse juvabit 1502. (Sigismundus III.) 

— 27. Post laborem meliora spero. (Franciscus Krasiński, episcopus Cra- 

coviensis.) 1574. 

— 158* Pobtridie Pentecostes XIII. Junii. (Gvmnasium Gedanense.) (Gimna- 

zvum Gdańskie.) (Ecole publique de Danzig.) 1658. 

— 242. Praeladia majoris victoriae. (Joannes III.) 1604) 

— 2. Prawo ziiwe chce. (Sigismundus I.) Sine anno. 

— 58. Pro jure et populo. (Sigismundus III.) 1587. 

— 181. Promptitudine, prudentia. (Boguslaus Radziwil.) Sine anno. 

— 182. Promptitudine, prudentia. (Boguslaus Radziwil.) Sine anno. 

— 155. Qui cepit, féliciter perfecit (Albertus Radzivil.) Sine anno. 

— 50. Quiescant pastores. (Stephanus rex.) Sine anno. 

— 86. Quod pontificiis doctoribus et externo milite publicam turbaret tran- 

aiiillitatem a Carolo duce Sudermaniae consentientibus civibus ex* 
usus. (Sigismundus III.) 1632. 

— 117. Regales aquilae progenerant aqnilam. (Yladislaus IV.) 1637. 

— 118. Regia civitas Gedanensis fieri fecit. (Yladislaus IV.) 1644. 

— 213. Regia civitas Gedanensis 1685. (Joannes III. rex.) 

— 214. Regia civitas Gedanensis. (Joannes III. rex.) 

— 215. Regia civitas Gedanensis. (Johannes III. rex,) 

— 165. Regia civitas Gedanensis fieri fecit." (Michael rex ) Sine anno. 

— 188. Regius aethereas quaerit dura spiritus arces etc. (Joannes III.) 1673. 

— 54. Rex qui judicat in veritate pauperes, thronus ejus in aeternum fir- 

mabitur. 1585. (Stephanus.) 

— 167. Sacro aquilae nexu coalescunt auspice coelo. (Michael rex.) S. a. 

— 235» Salus et Victoria nostra. (Joannes III.) Sine anno. 



XXXII 



164. Salas popali saprema lex esto. (Michael rex Poloniae.) 1609. 
!H 47» Si deas pro nobis; qois contra nos. (Stephanos rex.) 1383» 

38. Si deos nobiscum; qois contra nos. (IsabeDa reginaHongariae.) 1537. 

129. Sic costodita sors non avolat (Johannes Casimiros.) Sine anno. 

190. Sic monita tatior. (Joannes 111.) Sine anno. 

191. Sic monita tatior. (Joannes III.) Sine anno. 

192. Sic monita tatior. (Joannes 111.) Sine anno. 

44. Sic aliéna. (Maximilianas electas Poloniae rex.) Sine anno. 

9. bis. Sigismandas A. Rex Poloniae: Regni NrL III. Aetatis XIII. 

Anno D. M.D.XXXII. 
123. Siste gradom Bellona ; jnbet nunc Jono qnietem. En faciam tibi ait 

dnlcis amore quies. (Vladislaus IV., Lodovica Maria.) 1646. 
216. Sit pas in tombas tais anno 1677. die 1. AogostL (Joannes III. 

Maria Casimira.) 

— 138. Skoncil bieg wieka swego Wisniowca dnia 9. Novembre 1636. 

(Janosz Xiązę Wiśnio wiecki.) (sic.) 

— 74. Smolenscum captom. (Sigismnndus III.) Sine anno. 

— 73. Smolenscia capta. Sine anno. 

76. Smolenscia capta. 1611. (Sigismnndos Ol.) 

— 236. Sole doplo exorto, doleo pląs thracica lana. (Yienna liberata.) (Wiedeń 

wybawiony.) (La délivrance de Vienne.) 1683. 

— 223. Sole duplo exorto, doleo plus thracica luna. (Vienna liberata.) (Wie- 

deń oswobodzony.) (La délivrance de Tienne.) 1683. 

— 173. Soli vicinior in te falmino. (Michael rex.) Sine anno. 

— 113. Sponsi aogustissimi. (Vladislaus IV. Poloniae et Saeciae rex et Cae- 

cilia Renata Archidux Austriae.) Sine anno. 

— 141 » Stat regina tao concors discordia nexu (Ludovica regina Poloniae.) 1661. 

— 21. Sub ombra alarum tuarum protège me Domine. (Sigismondos Au* 

gustus.) 1S68. 

— 228. Sub umbra alarum tuaram. (Vienna liberata.) Wiedeń oswobodzony.) 

(La délivrance de Vienne.) 1683% 

— 240. Sub tuum praesidium. (Innocentius Xi. pontifex maximus.) 1684. 

— 134. Sub auspicia regni turbati licet per Cosacorum insolentiam etc. 

(Joannes Casimirus.) 1631. 

— 242. Succedit laureo myrto. (Joannes III.) 1694. 

— 30. Sumptus censum ne superet. (Stanislaus Miłoszewski.) Sine anno. 

— 190. Tarn diri fulminis ictu. (Pax OH venais.) (Pokój Oliwski.) (Le traité 

d'Oliva.) 1660. 

— 177. Tandem. (Bogaslaus Radziwiłł.) 1660. 

— 220. Tantorum heroum ductu fortitudine. (Yienna liberata.) (Wiedeń oswo- 

bodzony.) (La délivrance de Vienne.) 1683. 

— 100. Tegit et protegit. (Joannes III.) Sine anno. 

— 106. Tegit et protegit. (Joannes III.) Sine anno. 

— 200. Tegit et protegit. (Joannes 111.) Sine anno. 

— 127. Tendet in ardua virtus. (Christophorus Radziwiłł.) 1626. 

— 223. Terret et territ. (Johannes III. rex Poloniae.) Sine anno. 

— 136. Teutonicos pepulit virtus prutenica pulchrum numinis et régis cura 

tuetur opus. 1634. 

— 100. Totum an alto. (Stanislaus Lubomirski.) Sine anno. 

— 180. Turcarum signa a Polonia relata. (Clemens X.) 1674. 



XXXIII 

I 

No. 240. Turcis ad Parkan caesis a Joannę III» Poloniae rege. (In- 
nocentius XI.) 1084. 

— 217* Univit palinamque dédit» (Innocentius XL) Sine anno. 

— 333» Urbem servastis et orbem. (Yienna liberata.) (Wiedeń oswobodzony.) 

(La délivrance de Vienne.) 1683» 

— 91. Utraque civis. (Johannes Zamojski.) Sine anno. 

— 90. Utraque civis» (Joannes Zamojski.) Sine anno» 

— 72» Vel sic enitar. Sine anno» (Vladislaus princeps Poloniae, duxMoscoviae.) 

— 73. Vel sic enitar. (Vladislaus princeps Poloniae.) Sine anno» 

— 228. Victam etredegit in umbram. (Vienna liberata.) (Wiedeń oswobodzony.) 

(La délivrance de Vienne.) 1083. 

— 133» Victori Scytarum et rebellorum etc» (Joannes Casimirus.) 1691» 

— 139. Victricem accipe laurum. (Christophorus Arciszewski.) 1037» 

— 220. Vienna Austriae die 14. Julii a Turcis obsessa, sed dei ope, Leo- 

poldi Augustissimi Caesaris auspicio, Jobannis 111» Poloniae regis 
subsidio etc. (Joannes III») 1083. 

— 233. 1083. die 14. July Vienna Austriae a Turcis obsessa, sed protectore 

altissimo etc. ab obsidione liberata. (Joannes J1I») 

— 228. 1083. die 14. Julii Vienna Austriae a Turcis obsessa sed protectore 

altissimo Leopoldi I. imperatoris industriae consilio, regis Poloniae 
Joannis III» valido auxilio etc. liberata. 

— 225» Vienna Austriae die 14. Julii a Turcis obsessa, sed dei ope, Leo- 

poldi Augustissimi Caesaris auspicio, Johannis HI. Poloniae regis 
subsidio etc. 1083» 

— 224. Vienna liberata 1083. die 12. Septembris. (Joannes III») 

— 239. Viennam obsidet frustra Mahumedus» 1083» 

— 112» Vincere et servare eosdem hoc opus est» (Vladislaus IV.) 1634» 

— 43. Vinculum reipublicae. (Stephanus rex») Sine anno. 

— 197. Virebit. (Joannes III.) Sine anno» 

— 198. Virebit. (Joannes 111.) Sine anno» 

— 203. Vivat Joannes Ul. rex Poloniae, christianorum defensor. (Joannes III») 

— 120. Vladislaus IV. rex Poloniae Sigismuńdo III» patri suo posuit monu- 

mentom» 1043* 

— 108. Vladislaus IV. coron a tu s in regem Poloniae. 1033. 

— 123. Vladislao IV. Poloniae ac Sueciae régi et Ludovicae Mariae sponsis. 1046 

— 232. Vutt bene utroque. (Michael Radzivil.) Sine anno. 

— 227» Wann diese Heiden siegen etc. (Vienna liberata.) (Wiedeń oswobo- 

dzony.) (La délivrance de Vienne.) Sine anno. 

— 232» Wienn voraTurken belagert den 4» Julii 1083. ward den */ ls Sept. 

durch die kayserliche Majestat, Kdnig in Pôhlen etc. entsetzt. (Jo- 
annes 111.) 1083. 

— 227. Wien das Adlernest sicb freut, das der Tûrken Heer zerstreut etc. 

(Vienna liberata.) (Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de 
Vienne.) Sine anno. 

— 234. Wien Gott be wacht, der Turcken Macht etc. (Vienna liberata.) 

(Wiedeń oswobodzony.) (La délivrance de Vienne.) 1083» 



łi 



No. h 

■y 

* 

Popiersie męszczyzny nieco na bok zwrócone; głowa jego opasana 
dyademem, suknia spodnia pod broda zapięta, suknia zwierzchnia futrem . 
wykładana, na niej bogaty łańcuch; w około napis: YLADIŚLAUS CA- 
ZIMIRI POLOMAE REG[is] FILIUS HUN6[ariae] ET BOHEM[iae] ETC 
BEX 1517. to jest: Władysław. Kazimierza Króla Polskiego syn, 
Węgierski i Czeski etc. Król. 1517. 

Medal tén strony odwrotnej nie ma, i znajduje się w zbiorze 
Franciszka Potockiego; 






Historya nowoczesna mało podobno wskaże nam przykładów tak prędkiego 
wzrtfstu w znaczenie i potęgę, do jakiego w krótkim lat kilkadziesiąt prze-* 
ciągu dom Jagielloński doszedł. Władysław Jagiełło przyjąwszy wiarę ckrze- 
ściańską w r. 1385. uzyskał koronę Polską z - ręką Jadwigi Królowej; 
Wkrótce potem Węgrzyni życzyli go sobie mieć Królem, a łubu Jagiełło tak 
chlubnej dla siebie ofiary nie przyjął, wnuk jego przecież także Władysław, 
którego na tym medalu wyobrażonego widzimy, z wyboru Czechów i Węgrów 
otrzymał koronę Węgierską i Czeską. Tym sposobem w roku 1471. potomstwo 
Władysława Jagiełły władało Polską, Litwą, Prusami , Rusią, Węgrami, 
Czechami, Szląskiem, Morawią i częścią Luzacyi 

Medal pod liczbą 1. wystawiający Władysława Jagiellończyka Króla Wę- 
gierskiego i Czeskiego ma niewątpliwie związek z Historya naszą. Widzimy 
na nim dowód jak wysoko Władysław, Król Węgierski i Czeski, cenił panującą 
w Polsce dzielnicę domu swego. Winien był Władysław wyniesienie swoje 
na tron wpływowi Ojca Kazimierza, Króla Polskiego, a przejęty uszanowaniem 
ku niemu, tytuł Syna , tytuł Królewicza Polskiego na tym medalu wyżej położyć 
kazał od nazwisk Królestw, nad któremi panował. 



j 



3 



No. 1. 

FLADISLAVS CASIMIR! POLONI AE REGIS FILIVS HUNG[ariae] 
ET BOHEM[iaé\ ETC. REK 1517. Buste de Ladtslas en habit* royaux 
le bandeau royal ou diadème *ur la tête, vu de trois quarts. Sans revers. 



Cette médaille , frappée à l'effigie de Ladislas prince de Pologne (a) de la 
famille des Jagellons, et roi de Bohême et de Hongrie, fournit une preuve 
touchante de son amour pour son pays natal. Porté au trône de deux nations 
puissantes, Ladislas se plait toujours à se dire fils du roi de Pologne , et ce 
titre, mentionné le premier sur la médaiUle ci- jointe, nous donne le droit de la 
placer dans notre recueil. 

L'histoire moderne offre peu d'exemples JPun accroissement de puissance 

» 

aussi rapide que celui de la famille des JageUons. Ladislas I. de ce nom, 

• m 

duc de Lithuanie, ayant embrassé la religion chrétienne en 1385, obtint, 
avec le trône de Pologne la main de la reine Hedvige. Quelques années après 



(a) Il était fils de Casimir III. , roi de Pologne et d'Elisabeth , archiduchesse 
d'Autriche. 



1 



Medal tén w przekonaniu mazém najdawniejszy jest pomiędzy Numizmatami 
z historyą Polską związek mającemi. Lubo uczony Strada w dziele . swojém 
o Numizmatyce wspomina o medalu wyobrażającym Annę, Królową Polską, 
Córkę Fryderyka Pięknego , Cesarza Niemieckiego , nie podpada jednak wątpli- 
wości, że ów medal jest zmyślonym, jak tego Félix Bentkowski dowodzi » Jeden 
»jest tylko, mówi Bentkowski, w dziejach Niemieckich Fryderyk z przydom- 
kiem Piękny, Xiążę Austryacki, obrany Cesarzem roku 1314. zmarły roku 
»> 1330. Współczesnym w Polsce owego Fryderyka był Władysław Łokietek, 
* panujący od roku 1306. do 1333. Tén zaś jedne miał tylko zonę, Jadwigę, 
» Córkę Bolesława Książęcia Kaliskiego , która go przeżyła. Anna Austryaczka 
► więc nie mogła bydź żoną Łokietka; nie była ona także żoną Kazimierza 
» Wielkiego , który trzy razy związki małżeńskie zawierał, ale nigdy z Austry- 
»aczką. Jakimże sposobem na medalu, który ma bydź współczesnym Fryde- 
»ryka Pięknego, nazwana jest Anna Austryaczka Królową Polską? Albo 
» wszystkie dzieła tyczące się historyi Polskiej są niedokładne, albo medal 
» tén jest zmyślony. « 

Wspominamy tu więc o tym medalu dla tego jedynie , aby usunąć błąd 
oczywisty. — 



fia mort 9 son petit Jils Ladislas, que nous voyons représenté sur eeW: mé- 
daille, Jut nommé roi de Bohême et de Hongrie par le choix libre de ces 
deux nations , et Pou vit ainsi régner sa famille sur la Pologne , la Lithuanie, 
'la Prune, la petite Russie, la Hongrie, la Bohême, la SUésie, la Moravie et 
une partie de la Lusace, étendue de pays immense, qui touche à la mer 
Baltique, à la mer Noire , h F Adriatique, que baignent le Borysthène, VElhe, 
le Danube et la Save et qui compte aujourd'hui plus de 36 millions tPhahitans. 

La noble famille des Jagellons s'éteignit avec Sigismond Auguste, roi de 

ê 

Pologne, mort sans postérité Fan £872. 



No. 2. 

Popiersie Króla z boku widziane, nagłowię czapka a na niej korona 
filgranową. robotą, rznięta. Spodnia suknia jest obcisła, wierzchnia suknia 
a Faczéj delia wykładana jest futrem. W koło napis: SIGISM[undus] I. 
BEX POL{oniae] MAGN[us] DUX LIT[huaniae] RUSS[iae] PRUSS[iae] 
MAS[tfriae] SAM[ogitiae] to jest: Zygmunt 1. Król Polski, Wielki Xiqzç 
Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki. 

Strona odwrotna. Trupia głowa na księdze oparta , na głowie lampa 
zapalona i napis do koła: PRAWO ZIIYE CHCE. 

• Medal téo znajdujący się w zbiorze Hrabi Francuzka Potockiego, 

zdaje się bydź odlewanym podług rysunku w dziele Lacka 
umieszczonego. Ze jednak ów medal w rzeczy samej istniał, 
tenże sam Autor zaświadcza. 



Wykład. 

Wspomniony dopiero Łuck w numizmatyczném swojém dziele (a) twierdzi, 
iż medal tén wybity został na pamiątkę odniesionego pod Orszą zwycięstwa, 
w którem Król Zygmunta na czele 35,000 Polaków i Litwinów poraził 80,000 
Rosyjskiego wojska.(b) Sądząc iż Wykład takowy jest niewłaściwym, domyślamy 
się raczej, że medal tén późniejszym jest o kilkanaście lat od bitwy pod Orszą , i 

m 

że wybitym został na pamiątkę ogłoszenia Statutu Litewskiego w roku 1920. 
Wyryta na medalu księga i zapalona lampa, wskazywać mają światło, jakie ' 
wspomniony Statut rzucił na stosunki towarzyskie i polityczne Litwy ; napis 
prawo żywe chce i trupia głorfa oznaczają bądź to, że ciało towarzyskie 



(a) Syllogc Numismat. elegantior. Argentinae. 1620. 

(b) W rok a 1314. Czytaj historyków Polskich i Rosyjskich, osobliwie Kara razi na. 



Na 2. 

SIGISM[undm] I. HEX FOL[oniae) MAGJS[us] DIX LIT[huamae] 
RVSS{iae] PfiUSS[iac] MAS[oviae) SAM[o$itiae\ (Sigimond I. roi de Po- 

w 

logne, Grand Duc de Lit huante, de Russie, de Prusse, de Maswie, de 
Sarnogitie.) Buste du roi Sigismond . vu de profil, sa tête est couverte 

t 

<fvn bonnet surmonté (Tune couronne. 

Revers. PRAPVO ZHVE CHCE (la loi vivante le veut.) Un 
* livre sur lequel est placée une tête de mort surmontée dune lampe 
allumée. K 



Sigismond /. , roi de Pologne, dont* nous verrons ici f effigie était fils de 
Casimir Jagellon et <F Elisabeth, Archiduchesse d'Autriche. Ce prince naquit en 

m 

1467 ,. il monta sur le trône de Pologne en §807, et mourût en 1348. 

4 

Les savants ne sont pas d'accord • sur le but dans lequel cette médaille a 

# 

été frappée-, les uns la regardent comme un trophée érigé à la gloire de Sigis- 
mond, vainqueur des Russes à la bataille d'Or sza en 1S14-, les autres supposent 

m 

qu'elle fut frappée en mémoire du code de loix donné par ce prince a la Lithuanie 
en, 1829. Cette dernière opinion nous ayant parue la plus vraisemblable, nous 
Pavons adoptée, et nsms nous plaisons à rappeler ici quelques circonstances 



8 



prawem nieoświecone jest fliartwém, bądź też, ze samo jedynie prawo domagać 
się może życia winowajcy o przestępstwo jakie przekonanego, (a) 

Medal, który ta czytelnikom naszym przedstawiamy najdawniejszy podobno 
między Numizmatami za Zygmunta I. bitymi; podaje nam sposobność przy- 
pomnienia celniejszycb epok życia tego Monarchy. Eodził się Zygmunt dnia Ł 



(a) Sądzimy, że ciekawości czytelnika dogodzimy przytaczając w téj nocie ważniejsze 
szczegóły nadania Statutu Litewskiego. 

Zygmunt I. mówi aczony Czacki , uczuł potrzebę ogólnych dla kraju ustaw * 
tak w Polsce, jak w Litwie i w roku 1S22. w Wilnie ogłosił: że będzie jeden 
Statut wszystkim rozkazywał. Roronacya młodego Zygmunta Augusta w 4SÎ9 
roku, stała się epoką wydania Statutu. Rok jeden minął od wydania tej Księgi a 
Stany Litewskie tén zbiór ustaw zgodą jednomyślną za Prawo Narodowe przyjęły. 
Nie miał równej pociechy w Polsce Zygmunt I. Duma kilku moSnowładców znisz- 
czyła pracowite dzieło. 

W Litwie władza opinii, rozważone lepiej potrzeby, dostrzeżono opuszczenia 
i życzenia prawników okazywały konieczność drugiego Statutu. Często powtarzana 
wola Narodu zastanawiała Zygmunta Augusta. Ten Król, ostatni męski potomek 
sławnego rodu Jagiełłów, powiększył swobody Litwy, oddał Narodowi wybór 
sądowych ziemskich urzędników, rozszerzył wolność sprzedaży, zrzekł się wraz 
z namiestniczymi swoimi urzędnikami znacznych przychodów, które z Sądów 
pobierał i Statut pierwszy przejrzeć rozkazał. Odmieniła i dodała także wola 
Narodu różne cywilne ustawy, a w 1864 roku poprawione dzieło wydaném zostało. 
Obiecana przez wszystkich Królów z familij Jagiellonów Litwy z Polską Unia, 
pracą Zygmunta Augusta, a bojaźnią rozerwania dwóch Narodów jedności, po 
śmierci bezpotomnego Króla dochodziła naznaczonego końca. Jeszcze Naród Li- 
tewski w 1566 roku w Brześciu pisał dla siebie dodatki do Statutu, a Król jo 
potwierdził. Sejm w Grodnie zebrany 1868 roku, ostatni raz za tego panowania 
samej Litwie pisał prawa. Nakoniec zwołany Sejm w Lublinie, 1368 roku 
zaczęty, a 1869 skończony, dokonał wiecznego przymierza między Litwą i 
Polską. Tén związek wymagał niektórych w Statucie odmian , Kommissarzc 
zatem do rewizyi Statutu zostali wyznaczeni. Odtąd pracowano nad trzecim 
Statutem. 

« 

Henryk ledwo zaczął panować i opuścił Polskę; podano mu księgę Statutu, 
powtórnie żądała Litwa przejrzeć to dzieło, Król na to pozwolił. 

Za Króla Stefana naj pierwej w Nowogródku, potem w Warszawie 1578 
roku rozważano jeszcze tén zbiór ustaw. Zdaje się, że odtąd nic nie dodano, 
aż do początku panowania Zygmunta IIL który władzą sejmową tén Statut 1588 
roku , 50. Stycznia, do wykonania państw Litewskich podał. 



relatives à la promulgation d/un code 9 qu'une grande partie de nos compatriotes 
regardent encore comme la garantie de leurs propriétés, et que la Pologne entière 
respecte comme un honorable monument de sa législation. 

Sigismond /. , ayant senti combien la diversité des anciens 'statuts nuisait 

aux intérêts de ses peuples , conçut le projet de leur donner des loix uniformes. 

l En conséquence il présenta a la diète de Lithuanie le code qu'il avait fait rédiger, 

et les députés de cette 9 province T adoptèrent à Punanimité en Vannée 1829. 

i * Les états de la Pologne n'eurent pas la même sagesse, et F orgueil de quelques 

hommes puissans leur fit rejetter le sage projet du monarque. 
} A en croire les érudits , la lampe, gravée sur cette .médaille , indique les 

lumières que le code du roi Sigismond devait répandre sur la Lithuanie, et Fin* 
! scription(a) ainsi que la tête de mort semblent vouloir dire selon eux, que tout 

corps politique non éclairé par la loi 9 doit être considéré comme privé de vie. 
Nous laissons à nos lecteurs le soin de juger de la justesse et du bon goût 
des emblèmes de cette médaille, (b) 



i a) » La loi vivante le veut. • 

(b) On trouve dans plusieurs cabinets de Numismatique en Pologne la médaille 
placée ci dessous où l'on voit Vaigle de l'Empire et sur le revers les lettres 
M. V. L. A. qui sont probablement les initiales du nom de P Empereur Maxi- 
milien, de Vladislas Jagelhn, roi de Hongrie , de son fils Louis et de sa fi lie 

2 



1 



10 

miesiąca Stycznia roku 1468. z ojca Kazimierza Jagiellończyka i matki Elżbiety, 
córki Albrechta, Cesarza Rzymskiego. W roku 1499. został Xiążęciem Gło- 
gowskim i Opawskim na Szląsku z nadania braci swoich Władysława Króla 
Czeskiego i Węgierskiego, i Albrechta Polskiego. Roku 1506. 20. Paździer- 
nika po śmierci brata swego Alexandra Króla obwołany wielkim Xiążęciem 
Litewskim. Tegoż roku dnia 8. Grudnia obrany Królem Polskim, (a) 



Wiemy kio pierwszy Statut pisał; kto poprawiał i dodawał, prócz wyzna- 
czonych Kommissarzy na Sejmie Unii, nie jest nam wiadomo* Częsta odmiana 
pracujących daje nam powód do zrozumienia, że wielkiej liczbie wyznaczonych 
w różnych epokach ta sława należy. Zbiór grobowcowych pamiątek Szczerbiczowi 
część tej pracy, a przez nią prawo do chwały przyznaje. 

Lew Sapieha w przekładzie Statutu z ruskiego na polski język uczynił 
przysługę. Opinia bez wsparcia na dowodach tłumacza podała za twórcę Prawa. 

(Czacki.) 

(a) W spisie medalów polskich Bentkowskiego następuje teraz z porządku medal 
bity na pamiątkę odprawionego w roku 131$. w Wiedniu Kongressu, na który 
zjechali Maxymilîan Cesarz, Zygmunt Król Polski, Władysław Król Węgierski 
i Czeski, brat Zygmunta i młody Ludwik, syn Władysława, korowany Królem 
Węgierskim. Zjazd tén, na którym domy Austryacki i Jagielloński podwójnym 
dwóch małżeństw węzłem się połączyły, niezawodnie ważnym był w ów czas dla 
Polski, nie sądzimy przecież', abyśmy Numizmat tén między Polskie liczyć 
mogli. Widzimy na nim bowiem herb Cesarski i cyfry w których początkowe 
litery imion Cesarza , Króla Władysława i Ludwika upatrujemy , lecz nie widzimy 
ani cyfry Króla Zygmunta, ani nic takiego, coby się do Polski odnosić mogło. 
Medal tén przecież umieszczamy ta obok dla zachowania jego pamiątki. 



u 

Anne. A'otw supposons que cette médaille a été frappée en mémoire du Congrès 
de Vienne réuni en 1818, où se trouvèrent les princes ci-dessus designés ainsi 
que le roi de Pologne Sigismond I.; malgré cette dernière circonstance nous 
ne nous croyons pas en droit de ta comprendre dans Hotrc collection, et ne la 
mentionnons ici que pour en constater te souvenir. 




12 

No. 3. 

Medal odlewany i rylcem starannie wykończony. Na stronie 
głównej popiersie Króla z boku widziane. Wierzch jego głowy czep- 
kiem bogatym nakryty; zbroja na piersi; na zbroi delia albo ferezya 
futrem wykładana , na wierzchu zaś łańcuch z orderem złotego runa. 
Pole medalu do koła obwiedzione jest wieńcem z liści i kwiatów uwitym. 
Napis D[ominus] SIGIS[mundus] Pjnrnus] R[ex] P[oIoniae] P[ater] P[atriae] 
EF[figiatus] AD VIVAM IMAGI[nem] AETfatis] Ą[nno] 60. to jest: Pan Zyg- 
munt Pierwszy, Król Polski, Ojciec Ojczyzny, wyobrażony z żywego 
wizerunku (obrazu) w roku wieku swego sześćdziesiątym. 

Strona odwrotna. Na środku tarcza z orłem Polskim, koronę na 
głowie mającym, nad tarczą, cztery inne mniejsze. Po lewej medalu 
stronie u góry Pogoń Litewska , po prawej herb domu Austryackiego , to 
jest, pas na ukoś lezący ; w samym środku pola u dołu po lewej stronie 
herb rycerstwa Pruskiego, czyli krzyż łamany, pośród którego znajduje 
się mała tarcza z orzełkiem na przeciwko, u dołu herb Ruski, to jest, 
lew z koroną podnoszący się w górę. Pomiędzy tymi dwoma ostatnimi 

herbami są dla przedziału i ozdoby podwójne delfiny. Napis: PO[tentissi- 
mus] UTRIUSQ[ue] SARfmatiae] REX MAZO[viae] DUX RUSSpael ET 
PRUSSpae] D[ominus] AN[no] 1527. to jest: najpotężniejszy obojéj Sarma- 
cyi Król, Xiazç Mazowiecki, Ruski i Pruski Pan, w roku 1527. 



Wykład. 

Artysta z Włoch sprowadzony, czyli z rozkazu Królowej Bony, czyli też 
z woli samego Zygmunta I., medal tén niewątpliwie u dworu tegoż Króla robił. 
Powodem pewnie do tego było przyłączenie Mazowsza do Korony, co nastąpiło 
po śmierci Janusza, ostatniego Xiążęcia Mazowieckiego od swoich, jak wieść 
niosła, otrutego, co roku 1526. zdarzyło się. Dawno w Polsce żądano tego 
złączenia Mazowsza z Koroną , i dla przyśpieszenia lub ułatwienia onego , byli, 




L 



13 



t 



No. 3. 



D[ominus] SIGIS[mundus] P[rimus] jR[ejt] F\oloniae] P[ater} 9 P[atriae] 
EF[figiatus] AD VIVAM IMAGĄnem] AET[aHś\ Anno 60. (Sigismond L, 
roi de Pologne, père de la Patrie, peint d après nature à Vage de 60 
ans.) Buste du roi vu de profil. Le roi porte à son cou Tordre de la toi" 
son â!or. 

Revers. PO[tentissimus] VTRIUSÇ[ue] SAR[matiae] REX MAZO[viae] 
DUX RVSS[iae] ET PRUSS[iae] D[onUnus] AN[no] 1527. (Très puissant 
roi des deux Sarmaties, de la Masovie, due de Russie et seigneur de la 
Prusse, en Vannée 1527.} V aigle royal de Pologne surmonté aVune 
couronne et entouré de quatre écussons aux armes, de la iMhuanie, de 
la Russie rouge, de la Prusse royale et de la maison (F Habsbourg. 



Nous sommes bien aises de faire remarquer à nos lecteurs, la belle exécution 
ile cette médaille qui, a en juger par le style parait être V ouvrage de quelque 
graveur Italien venu en Pologne à la suite de la reine Bone, épouse de Sigis- 
mond I. Cette pièce porte sur le revers, Paigle de Pologne entouré des armes 
de la Lithuanie, de la Russie rouge, de la Prusse royale, enfin de celles de 



14 

co po śmierci Królowej Barbary radzili Królowi ponowić małżeńskie śluby 
z pozostałą Ziemowita Xiążęcia Mazowieckiego wdową, z domu Radziwiłłówną. 

Oprócz przyłączenia obszernej i ludnej Prowincyi prawie w środku Państwa 
położonej* i różne na około prowincye nie dogodnie przedzielającej, miał Król 
Zygmunt inną jeszcze przyczynę, dla której zdarzenie to zgasłej familii Xiążąt 
Mazowieckich, bardzo mu się pomyślne bydź zdawało , uwalniając go i potomków 
od obawy , którą Królowie % Jagiellońskiej familii przy swojein na tron Polski 
obraniu zawsze mieli, kiedy liczna szlachta, i wielu z przedniejszych Panów 
przypominając sobie chwałę, zaszczyty i zasługi Monarchów od Piasta pocho- 
dzących, pospolicie zwracali oczy na pozostałych z tegoż domu następców, 
pośród siebie mieszkających rokując sobie pod ich panowaniem też same, których 
pradziadowie ich doznawali pomyślności. Zygmunta Augusta wtęc^linia Xiążąt 
Mazowieckich zabezpieczała w następne wieki, i przy zdarzających się elekcyach 
potomków Jagiełły. Dowodem tego wykładu jest wyrażony zupełnie tytuł 
DÙX MAZOYIAE (Xiążę Mazowiecki) poprzedzające tytuły Russiae i Prussiae, 
które w następnych czasach zwykły były przodkować , dowodem jest i rok 
1527. właśnie po wygaśnieniu familii Piastów Mazowieckich. Jakoż w roku 
1526. Król Zygmunt przybył do Warszawy dnia 25. Sierpnia a Januszowi 
ostatniemu Xiążęciu Mazowieckiemu sprawiwszy pogrzeb dostojny, od miesz- 
kańców ziem owych odebrał przysięgę wierności. 

Napis utriusyue Sarmatiae nie może znaczyć Sarmacyą Europejską i Azya- 
tycką, ponieważ w téj ostatniej nic Król nie posiadał; nie taoże też bydź 
wzięty, jak Miechowita zdaje się rozumieć, za Polskę i Tatary ą, ponieważ 
Tatarowie choć jurgieltnicy królewscy, nie byli jednak Onego poddanymi, 
zdaje się więc, iż tern słowem wyrazić chciano Polskę i Litwę, dwa przed 
dokonaniem Unii bardzo oddzielne Narody. Aczkolwiek wielka część Polski, 
na zachód, od lewego brzegu Wisły Sarmacyą nie mogła bydź nazwana. 

(Albertrandi.) 



15 

f Autriche. Ce dernier éeusson y fut placé en mémoire de Fareliiduchesse 
Elisabeth , mère du roi. 

L'inscription utriusque Sarmatiae rex (roi deH deux Sarmaties) très 
impropre assurément , puisque la Pologne n'a jamais rien possédé dans la Sar- 
matie asiatique, parait désigner la Pologne et la Litlwutnie, réunies sous le 
sceptre du roi Sigismond. 

Le savant Albertrandi suppose, que cette médaille fût frappée à F occasion 
de la réunion de la Masovie avec la Pologne après le décès du duc Jean ou 
Janus, dernier rejeton des Piasts polonais. Cette conjecture parait d'autant 
plus vraisemblable 9 que contre Vusage établi à cet égard , le titre de duc de 
Masovie précède dans V exergue celui de due de Russie et de Prusse, {a) 



(a) Il n'est pas inutile peut -être de rappeler ici V origine des ducs de Masovie, et 
leurs rapports avec la Pologne, 

La première dynastie de nos rois nommés Piast ou indigènes, dont Pori- 
gine remonte dit -on au 8. siècle, s'éteignit à Casimir le grand mort sans 
héritier mâle en 1370. Une branche cadette de cette maison possédait la Ma- 
sovie comme grand fief de la couronne de Pologne et à la mort du duc Jean, 
dernier rejeton des Piast de Masovie, cette province fut incorporée à la Pologne. 



16 

No. 4. 

Rzadki tén nadzwyczajnie medal znajduje się w zbiorze Franciszka 
Hr. Potockiego. Lubo nieco mniejszy od poprzedzającego podobny jest 
do niego co do rysunku, wyrazu twarzy Króla i jego stroju. Napis na 
nim jest następujący: MAGNUS ET INPBACTUS FORTIS PIUS AT- 
QUE POTENS REXENEGO SISMUNDUS[sic] SCEPTRA POLONA FERO 
1527. to jest: Wielki i niezłomny, mężny, bogobojny i potężny Król; 
Ja Zygmunt berło Polskie dzierżę 1527. 

Medal tén nie ma strony odwrotnej. 

No. 5. Popiersie Króla z boku widziane. 
Napis następujący MAGNANIMUM INVICTUM INFRACTUM FORTEMQ; 
POTENTEM SIGISMUNDUM RÈGEM PARVA TABELLA REFERT; to 
jest : Wspaniałego , niezwyciężonego , niezwalczonego , i potężnego Króla 
Zygmunta wskazuje ta mała rycina. 



Wykład. 

Widzimy na tych wizerunkach Zygmunta I., na piersiach jego order 
złotego runa, który mu Karol V. Cesarz w r. 1525. przysłał; dziejopisowie 
nasi zostawili nam szczegóły odbytego w Krakowie obrzędu oddawania Królowi 
znaków orderowych. 

Wysłana w tym celu deputacya od Kapituły tegoż orderu składała się 
z dwóch członków: Karola z Burgundyi Barona de Breda i Jana Tusy, 

Herolda orderu. 

Po wysłuchaniu Mszy Śtej na zamku, oddali deputowani Królowi łań- 
cuch z złotem runem i odebrali od niego przysięgę na Statuta orderu, z zastrze- 
żeniem Królowi dyspensy od następujących artykułów, które się z godnością 
królewską niezgodnymi bydź zdały, a na które inni Kawalerowie przysięgać 

byli zwykli. # 

1. Że Król ścisłą zawsze zachowa przyjaźń z Naczelnikiem orderu (Królem 

Hiszpańskim) i współbraćmi swymi Kawalerami. 



t . » 



. X 



ii , • 






Û 



1T 

No- 4. 

MAGNUS ET INFRACTUS FORTIS PIUS ATQ. POTENS REX 
EN EGO SIGISMUNDUS SCEPTRA POLON A FERO (roi grand, invin- 
cible j irrésistible y fort, puissant, moi Sigismond je porte le sceptre de 
Pologne J Buste du roi vu de profil. Ce prince porte un manteau fouré, 
une coeffe sur la tête, sur celle-ci une guirlande de roses, et le colier de 
tordre de la toison d'or à son cou. 
Cette médaille ri a pas de revers. 

No. 5. MAGNANIMVM INFICTUM INFRACTUM FORTEMQ[ue\ 
POTENTEM SIGISMUNDUM REGEM PAKVA TABELLA REFERT. 

(Cette petite planche représente le roi Sigismond le Magnanime, V invincible , 

Virrésistible, le fort et le puissant.} 

Buste du roi vu de profil. Cette médaille ressemble à la précédente 

et lia pas de revers* 



Nous voyons ici le roi de Pologne décoré de Vordre de la Toison d'or, que 
lui avait conféré T empereur Charles V. en Vannée £S28. 

Les mémoires du tems ont conservé les détails de la remise de cette décora* 
tion: Une députation de chevaliers y ayant à sa tête Charles de Bourgogne Baron 
de Breda et Jean de Tusy, s'était rendue à cet effet h Cracovie. Après le ser- 
vice divin 9 les députés remirent la Toison au roi, et lui firent prêter serment 

3 



. \ 



18 

2. Że gdyby bądź Król, bądź jego wojsko wziąść miało w niewolą Ka- 
walera jakiego tego Orderu, winien go będzie Król uwolnić natychmiast 

Nazajutrz po odbytym obrzędzie mianował Król Zygmunt zastępców, 
którzy by jego imieniem przy tomnymi byli Kapitułom Orderu złotego runa. 

Zwrocie jeszcze uwagę czytelników naszych winniśmy na ubiór w jakim 
się nam Zygmunt Ł na medalach niniejszych przedstawia ; na ów czepiec, który 
na głowie nosi, na wieniec różany, którym czoło swoje zdobi. Sarnicki i 
Bielski, którzy tego Monarchę osobiście znali, tak właśnie opisują jego sposób 
noszenia się. » Zwykli « mówi Sarnicki, » podług dawnego obyczaju Polacy długie 
» nosić włosy tak .dalece , ii nawet trybem niewiast pleść je było w zwyczaju, 
•który zwyczaj, iż Zygmunt L Król Polski zachowywał, i w czepku chodził, 

• myśmy sami widzieli. « A Bielski na karcie 380. dawnego wydania, mówi: 
»W czepku z młodu chadzał, włosy długo nosił, brodę post rzygał, lecie 

• w wieńcu różanym rad chadzał.* 



19 

sur leurs statuts, à la reserve toutefois de deux articles, que le roi avait jugés 

i 

incompatibles avec sa dignité. 

Ces deux articles portaient 

% 

f . que le récipiendaire ne se permettrait jamais aucun acte d'hostilité 
contre le chef de Fordre (le roi d'Espagne.) 

2. que si les hasards de la guerre faisaient jamais tomber un chevalier 
entre ses mains, il rendrait aussitôt la liberté à son prisonnier. 

Le roi 9 disons *nous 9 Jut dispensé de t observation de ces deux articles, et 
nomma des fondés de pouvoir pour siéger en son nom au chapitre de tordre. 

Le costume du roi de Pologne est ici à peu près le même 9 que celui 
que Fon voit sur la médaille précédente. Le bonnet qu'il porte, rappelle Fan- 
cien usage observé par nos ancêtres de tresser leur longue chevelure, qu'ils 
assujettissaient ensuite sous une espèce de coeffc* L'historien Bielski ajoute a ce 
sujet 9 que le roi Sigismond L avait eu F habitude dans ses jeunes années 
de porter en été une couronne de roses sur la tête. Cette médaille prouve que 
ce Prince conserva longtems cet usage 



20 

No. 6. 

Na stronie głównej, popiersie Króla w zbroi z boku widziane , 
z koroną na głowie; włosy jego nad uchem prosto są szczesane i pod 
kątem prostym ucięte. Napis w otoku jest: SIGISMUNDUS PRDf[ns] 
REX POLONIEE [sic] 1529. to jest: Zygmunt I. Król Polski 1529. 

Strona odwrotna ma na środku tarczę z Orłem Polskim, którą 
zdobi korona królewska. Po lewej stronie medalu u góry jest Pogoń 
Litewska, po prawej herb domu Austryackiego , czyli pas rycerski 
w poziomym kierunku. U dołu po prawej stronie jest herb krzyżacki, albo 
Prus królewskich, po lewej u dołu herb Ruski, to jest lew w górę się 
podnoszący. Napis w otoku jest: DEUS IN VIRTUTE TUA LETABI- 
TUR [sic] REX, to jest: Boże w cnocie twojej Król radować się będzie. 



Wykład. 

Niewłaściwie podobno umieszczamy tu ten Numizmat , który raczej monetą 
jest, niżeli medalem. Czytamy w aktach urzędowych panowania Zygmunta L, 
ze tén Monarcha widząc kraj zarzucony monetą w mieście Szwidnicy na 
Szląsku bitą, wyznaczył rok jeden czasu dla zupełnego wyprowadzenia jéj 
z -obiegu i zaprowadzenia nowej, której tu exemplarz widzimy. Mikołaj Szydło- 
wiecki, Kasztelan Sandomirski, Podskarbi, i Justus Decyusz jego zastępca, 
odebrali zlecenie, aby' w mennicy Krakowskiej i Toruńskiej kazali bić niniejszą 
monetę wartości srebra, jaką prawa koronne przepisywały. Jeżeli więc 
pieniądz tén w liczbie medalów Zygmunta I. kładziemy, dzieje się to najprzód, 
że napis w otoku na stronie odwrotnej zamieszczony, niejako cechę medalu 
mu nadaje, powtóre, że go uważamy za pomnik rozporządzenia, które miało 
ważny wpływ na przemysł i handel kraju naszego, (a) 



(a) Dekret królewski w tym przedmiocie wydany lej jest osnowy : Ut autem ipsa 
Saidnicensis moneta citius et minori quo fieri possit sumpta transcodatar , laadavi- 
mns et sta tai mus , nt ex eadem transcudantur grossi majores poaderis unios lotni 



. •' r> >i *>■ a 



► i 



C 



21 

No. 6. 

SIGISMUNDUS PRIM[us] REX POLONIE [sic] 1529. (Sigismond 
I. roi de Pologne.) Buste du roi Sigismond I. vu de profil 

Revers. DEUS IN VIRTVTE TVA LETABITUR REX (Dieu! Le 

roi se réjouira en ta vertu) L'Ecusson de Pologne surmonté de la cou- 
ronne rogale. U aigle est entouré de quatre écussons aux armes de la 
Litkuanie, de la Prusse royale, de la Russie rouge, et de la maison de 
Habsbourg. 



■i 



Plusieurs savants ont pensé , que cette , pièce devait être considérée , 
commeune monnaie; en effet elle a été frappée par ordre du roi Sigismond I 
pour en remplacer une que Fon fàbriquoit alors en Silésie, et dont le roi 



1* 



et valons sex grossorum usualium polonîcaliam , ita quod quinque in florenom sea 
mediam sexagenani , octo in marcam nomeri , et sedecim in marcam Cracoviensem 
ponderis ingrediantor. Mixtnra ver© eornm sit in marcam quamlibet argenti fini 
lothi sex, ant minas ano vel daobas denariis, secondant qnod fieri posset, sine 
allô praejudicio officia lium. Ab ana parte effigies imago regia. In circaita tex* 
tas: Sigismandas primas rex poloniae 1828* Ab altéra parte , seu aitero 
latere, arma, seo insignia, in medio scilicet aquila regui, a dextris Lithoaniae, 
a sinistris Aostriae inferios Rnssiae et Pmssiae insignia. Snperios coron* regia. 
Textus in circaita : Deas in virtate taa laetabitnr rex (patrz akta metryki koronnej 
w Warszawie.) 






défendit la circulation dans ses états* Nous nous sommes permis néan- 
moins de la comprendre dans cette collection , parceque l'inscription qu'elle 
porte p convient plutôt h une médaille; et plus encore pour perpétuer le souvenir 
éPun règlement qui eut une influence salutaire sur le commerce de notre pays. 



24 * 

No- T. 

Popiersie Króla Zygmunta W zbroi z boku widziane z koroną na 
głowie. W koło napis HEC [sic] EST SARMATIE SIGISMUNDl REGIS 
IMAGO. ANNO REGNI SUI XX VL AETS [aetatis] LXIIH. to jest: ten 
jest wizerunek Zygmunta Króla Sarmacyi roku panowania jego 20. wieku 
64. O j est '- w r( >ku 1532.) 00 

Strona odwrotna. Orzeł w lewą stronę obrócony z otwartym dziobem, 
nad nim korona. Litera S. okrąża całego orła* W otoku napis JOHAN- 
NES MARIA PATAVINUS F[ecit] ANNO DOMINI NOSTRI MDXXXH. 
to jest: Jan Mary a Paduańczyk zrobił roku Pańskiego 1532. 



Wykład. 

Rok dwudziesty szósty panowania Zygmunta I. , i rok życia jego sześćdziesiąty 
czwarty, pamiętnym jest w abtach Numizmatyki polskiej przez wybicie tego 
medalu. Zwyczaj rozdawania w owym wieku medalów, które na łańcuchach 
na piersiach noszono, na podobieństwo dzisiejszy eh Orderów , pobudza nas do 
wnioskowania, że Król medal ten wybić rozkazał dla rozdawania go zasłużonym 
w dzień urodzin swoich, lub rocznicę wstąpienia na tron. 

Historya nasza w XVI. wieku tak świetna, na każdy rok podaje nam wspom- 
nienia, któremi się szczycić mamy prawo. Rok 1532. pamiętny jest z odnie- 
sionego pod Obertynem nad Wołochami zwycięstwa , w którem Jan Tarnowski 
z słabszćmi nierównie siłami 50,000 nieprzyjaciela pokonał i wszystkie mu 
działa zabrał, (a) 



(a) Rzadki tén medal znajduje się w zbiorze W» X. Modeńskiego w Modenie. 

(a) Félix Bentkowski w spisie swoim medalów polskich pod liczbą 13. umieścił po- 
dobny Numizmat na rok 36. życia Zygmunta I. bity, który témi słowy opisuje: 
• Pół osoby Zygmunta z koroną na głowie w około SIGISMUNDUS I. REX 
POL. etc. AETAT1S SUAE LXIII. < Nie widzieliśmy nigdzie ani medalu tego, 
ani jego ryciny. 



tmr- 



25 
No. T. 

HEC [sic] EST SARMATIE SIGJfSMUNDI REGIS IMAGO ANNO 
REGNI SVI XXVI AETS [aetatis] LXIIII. Çmici limage de Sigitmond 
rai de Sarmatie Van 26. de son règne.) Buste du Sigitmond I. vu de 
profil. Le roi est couvert d'une armure et porte une couronne sur la tête. 
Revers. JOHANNES MARIA FATAVINUS F[eeii\ ANNO DOMINI 
NOSTRI MDXXXII (fait par Jean Marie de Padoue, Tan 1532 de 
notre Seigneur. L'aigle de Pologne entrelacé de la lettre S. (initiale 
du nom du roi.) 

On ne sait trop à quelle occasion Jut frappée cette médaille qui ne porte pas 
mime de millésime, et se borne à indiquer Vage du roi. H est probable qu'elle 
aura été commandée pour Vanniversaire de sa naissance ou de son couronnement 
pour être distribuée aux sages conseillers, qui lavaient aidé de leurs lumières, ou 
bien à quelques jeunes preux nés sous son règne et dont il voulait honorer le 
courage. On sait en effet, que dans ce temps, les monarques récompensaient )es 
talents et les succès militaires, en donnant des médailles* Elles etoient portées 
suspendues h de riches chaînes et tenaient lieu des décorations que ton distribue 
de nos jours. — Jaloux de conserver les nobles- souvenirs de notre histoire, 
nous remarquerons ici, que Vannée 1852, ou Fon frappa cette médaille, se 
trouve illustrée par la victoire que le Hetman Tarnowski remporta sur les Va- 
laques a Obertyn. A la tête d'un corps de trouppes très inférieures en nombre, 
il mit en déroute V armée ennemie forte de 80,000 hommes, lui enleva son 
artillerie, et laforcea h évacuer le territoire de la république. 



26 



No. 8. 



Strona główna. Twarz Zygmunta I. z boku widziana; na głowie 
czapka podniesiona nad uchem i wieńcem wąskim przepasana. Suknia 
starożytna, na której łańcuch złotego ~ runa. Napis: SIGISMUNDUS 
P[rimus] REX POLONI AE DUX LITHUANIAE RUSSIAE PRUSS[iae]; 
to jest: Zygmunt Pierwszy, Król Polski Xiąźę Litewski, Ruski, Pruski. 

Strona odwrotna wystawia herb polski na tarczy i napis ET MA- 
ZOVIAE ETZ ANNO DN[dojnini] MDXXXVffl REGN[i] SUI XXXII. ; 
to jest: i Mazowsza i. t. d. roku Pańskiego 1538. panowania swego 32. (a) 



Wykład. 

Niewiadomo z jakiego powodu robiony jest medal niniejszy. Biskup Alber- 
trandi sądzi iż wybitym został z polecenia Króla Zygmunta I. w celu aby był 
rozdanym między urzędników dworu Ferdynanda I. Króla Węgierskiego i Cze- 
skiego, w czasi ezaslubin córki jego Arcyuęzniczki Elżbiety z młodym naszym 
Zygmuntem Augustem. 

Domniemanie uczonego Albertrandego na żadnym innym nie oparte do- 
wodzie, prócz jednoczesności dat, nie zdaje nam się bydź trafném. Numizmat 
tén żadnej na sobie nie nosi allegorycznéj figury ani godła, któreby do tego 
zdarzenia odnieść można, ktokolwiek zaś zna okazałe Nuïnizmata jakie nam 
się po Zygmuncie I. zostały, po wątpi wad zapewne będzie, aby tén dostojny 
Monarcha w tak uroczystym, obrzędzie tak drobne medale miał był rozdawać. 
O przeznaczeniu więc tego medalu nic stanowczego nie wyrzeczemy, mniemamy 
przecież, iż lepiej jest rzecz wąpliwą zostawić, niżeli mylne upowszech- 
niać zdanie. 



(a) Podobny do tego medal z r. 1837. znajduje się w gabinecie noniizmatycznym 
w Dreźnie. 



28 

No. 9. 

Głowa Zygmunta L w koronie z boku widziana. Napis: SIGIS- 
M[undas] P[rimns] REX POLONIE (sic) M[agnus] D[ux] LIT[huauiae] 1533. . 
to jest: Zygmunt Pierwszy, Król Polski, Wielki Xiazç Litewski. Napis 
tén na pięciu miejscach przedzielony jest herbami 1. Polskim, 2. Litew- 
skim, 3. Pruskim, 4. Ruskim, 5. Domu Austriackiego. 

Strona odwrotna. Głowa Zygmunta Augusta, także w koronie z 
boku widziana, odzienie delia zwyczajna owego wieku. Napis: SIG[is- 
mundus] AUG[astus] SECUND[us] FILIUS REX POLON[iae] etc; to jest: 
Zygmunt August Drugi, Syn, Król Polski i t. d. Tén napis tymiż 
herbami przedzielony jest, jak na stronie głównej, wyjąwszy piąty, za- 
miast którego jest herb Sforciów, to jest węź dziecię pożerający^ 

No. 9. bis. Popiersie młodego Zygmunta Augusta w stroju hiszpańskim 

z łańcuchem na piersiach. Napis wokołp: Dfominus] SIGISMVDVS H. 
( podobno haereditarius) REX POLONIE (sic) A[nno] REGNI MII [nostri] 
III. AETATÏS Xin. ANNO D[oraini] M.D.XXXIL; to jest: Zygmunt dzie- 
dziczny Kroi Polski, roku Królestwa naszego III, wieku trzynastego 
roku pańskiego M.D.XXXIL) 

Strona odwrotna. Lew na ziemi stojący. Napis do koła: PARCERE 
SVBJECTIS ET DEBELLARE SVPERBOS; to jest: Przebaczać poko- 
nanym, a pokonywać pysznych. W drugim wierszu na okoł napis: 
JVSTVS SICVT LEO; to jest: Sprawiedliwy jako lew. W odcinku: 
JOHANNES MARIA PATAV1NVS P[erfecit]} to jest: Jan Maria Pa- 
duańczyk wykonał. 

Medal tén nadzwyczajnie rzadki znajduje się w bibliotece Ś. Marka 
w Wenecyi. 



KE vç.v; YCRK 

k.b:.ic l:^-KY 



THE NEW YORK 
F : '3i ÎC * r : F<- °v v 



c- r 



l.F 



';ii_i.i_U i-OL . >• . UN 






I 



•.. I 



29 

No. §. 



STGISM[undus) P[rimus] REX POLONIE (sic) M[agnus] D[ux] 
LIT[huaniae] 1555. (Sigismond I. roi de Pologne, grand duc de Li- 
thuanie.) Buste du roi vu de profila la couronne sur la tête. L'inscription 
citée ci dessus est entrecoupée de cinq écussons aux armes de la Pologne^ 

de la Lithuanie, de la Prusse, de la. Russie rouge et de la maison 

» 

d'Autriche* 

Revers. SIG[ismundus] AUG[ustus] SECUND[ùs] FILIVS REX PO- 
LON[iae\ etc. (Sigismond Auguste, Second, fils, roi de Pologne etc.") Buste 
de Sigismond Auguste encore enfant la couronne sur la tête. L'inscription 
citée plus haut est entrecoupée de cinq écussons comme du coté de t avers. 

No. 9. bis. D[ominus] S1GISMVVVS H[aereditarius\ REX POLO- 
NIE (sic) A[nno REGNI NRI [nostrq III. AETATIS XIII. ANNO 
D[omin{] M.D.XXXIL (Sigismond roi héréditaire de Pologne, tannée III. 
de son règne, à Vâge de treize ans, tan (du Christ) 1532.J Buste du 
jeune Sigismond Auguste mis à Tespagnole, un berret sur la. tête. 

Revers. PARCERE SrRJEGTIS ET DEBEL LARE SFPERBOS. 
(Pardonner aux vaincus et vaincre les superbes \) Plus en dedans on lit 
tinscription suivante: JFSTVS SICFT. LEO. ( Juste comme un lion.) 
Un lion debout. 

Exergue. JOHANNES MARIA PATAVINVS P\erfeeit\ (Fait par 
Jean Marie le Padouan. 

m 

Celte médaille extrêmement rare se trouve dans la bibliothèque de 
St. Marc à Venise. 



30 

Wykład. 

Zygmunt Pierwszy juz nachylony ku starości a zbliżający się roku tego, 
który podług przesądów wieku onego jako klimakteryczny, za niebezpieczny 
był poczytany, syna tylko jednego mający, obawiał się, aby zostawiwszy 
go osierociałego w dziecinnym wieku, nie oddalił od Korony; użył wszelkich 
sposobów dla zapewniéia mu następstwa na Państwo. Rzecz ta jeszcze na 
on czas żadnera prawem nie zabroniona łatwiejsza była w Litwie ; do której 
dziedziczne familii swojej prawo nie bez pozoru słuszności sobie przywłaszczał. 
Torując więc synowi drogę do Korony polskiej, a idąc za przykładem od 
siebie, od braci swoich i od Ojca danym, syna swego gdy ledwie rok dzie- 
siąty -wieku swego był zaczął, obwołać W. Xieciem Litewskim kazał dnia 18. 
Października 1520. Ta rzecz Panów Koronnych troskliwych o zachowanie 
Unii z Litwą łatwo nakłoniła do uskutecznienia żądz starego Króla. Obrany 
więc został Zygmunt August Królem Polskim dnia 18. Grudnia tegoż roku, 
koronowany w Krakowie 20» Lutego 1530. Wszystko to, szczerém tylko 
zapewnieniem było następstwa na tron, gdyż wyraźnie wdawanie się w rządy 
było mu zabronione do śmierci Ojca, a poprzysiężenie praw koronnych do 
wieku dojrzalszego odłożone. 

Litera P. przydana do imienia Zygmunta I. w pierwszym medalu w napisie 
około jego głowy może znaczyć albo Pater, albo Primus, w napisie syna od- 
powiadają temu słowa Filius i Secundus. To zaś słowo Secundus nie do 
całego imienia Sigismundus Augustus, ale tylko do Sigismundus ściąga się. 
Ten medal tak bliski roku koronacyi młodego Króla, zdaje się bydź obmyślony 
aa zachowanie pamiątki tego zdarzenia, uczy też nas, iż użycie drugie imienia 
Augusta dawniejsze jest; jak pisarze niektórzy twierdzą, mieniący, iż tego 
drugiego imienia używanie zaczęło się r. 1535. Obaj Królowie do herbów 
podległych sobie Krajów przyłączyli herby matek swoich, Zygmunt I. Elżbiety 
z Domu Austryackiego , Zygmunt August Bony Sforzyi Xieniczki Medyo- 
lańskiej. (a) . (z Albertrandego.) 

■ 

(a) Felicyan Biernacki, widział w Sztokholmie podobny medal, oa którym wyryty 
jest rok 1840. 



31 

i 

^effigie du roi Sigismond /. que Von voit au No. 9 est entourée de cinq 
écussons aux armes de la Pologne, de la Lithuanie, de la Prusse royale, de 
la Russie rouge et de V Autriche* L'écusson de F Autriche ne peut avoir 'été 
placé qu'en mémoire de Varchi-duchesse Elisabeth, mère du roi. 

Le revers de cette médaille représente le jeune Sigismond Auguste couronné 
roi de Pologne a Page de dix ans du vivant de son père. L 9 effigie du jeune 
monarque est entourée des mêmes armes quijigurent de Vautre coté, a V ex- 
ception de celles de F Autriche, auxquelles on u substitué les armes de la maison 
de Sforce, par respect pour la reine Bonę Sfor ce, épouse de Sigismond J. et 
mère de Sigismond Auguste* 

Peu de mots suffiront pour expliquer cette double royauté en Pologne, dont 
la médaille ci-jointe nous retrace le souvenir» 

Sigismond I. parvenu a un âge avancé, désirait assurer le trône de Po- 
logne à sonjils. Ayant des droits héréditaires au grand- duché de Lithuanie, 
et sachant combien les Polonais désiraient maintenir Vunion des deux pays, il 
résolut de faire proclamer son fils grand-duc de Lithuanie ne doutant pas que 
les états de Pologne ne le reconnussent bientôt pour leur souverain» Cette 
mesure prudente obtint le succès désiré et prévint probablement une guerre 
civile, qui aurait pu éclater h la mort du roi. Le jeune Sigismond Auguste 
nommé duc de Lithuanie le 18. Décembre 1S29. fut couronné roi de Pologne 
le 20. Févtner de Vannée suivante. 

Cet acte solennel ne lui conféra cependant aucun pouvoir, car il ne devait 
être appelé au gouvernement du royaume qu 9 après la mort de son père. 



32 

No. 10. 

Na stronie głównej popiersie Zygmunta z bolca widziane, w koronie 
i zbroi. Napis w otoku : SIGISMUNDUS AUG[ustus] REX POLO[niae] 
M[agnus] D[ux] LI[thuaniae] ; to jest: Zygmunt August, Król Polski, 
Wielki Xiąźę Litewski. 

W poprzek medalu jest rok 1547. Na stronie odwrotnej wyryta 
jest korona, pod nia pięć tarczy z herbami Polskim, Litewskim, Ruskim, 
Pruskim i Domu Austryackiego. Napis w otoku: DEUS IN YIRTUTE 
TUA LETAB1TUR (sic) REX; to jest: w cnocie twojej Król radować 
się będzie. 



Wykład. 

Otóż nowy wizerunek młodego Zygmunta Augusta z tytułem Króla Pol- 
skiego i Wgo. Xiążęcia Litewskiego na medalu bitym za życia ojca jego 
Zygmunta I. Obraz tén młodego Monarchy tern nas więcej zajmuje, iż w roku 
1947. Zygmunt August rządy Litwy już miał sobie oddane i istotnie władzę 
monarszą w tym kraju piastował» 

• * 

Zachowały się dotąd akta tyczące się negocyacyi, która w tym właśnie 
czasie Vfi& zaszła między obu Królami Ojcem i Synem. 

Zygmunt I. pragnąc zabezpieczyć granice Multan i Wołoszczyzny od 
najazdów Litwinów, którzy przez Koronne przesuwając się kraje wspomniane 
dopiero napadali prowincye, wysłał do Litwy w poselstwie do syna Jana 
4 Tciany, Wojewodę Rawskiego z poleceniem, aby rzec? tę młodemu Królowi 
przedstawił. 





THE In 


EW Y 


•:•:< 


K 


1 A. 




' .Ji'. 1 


» i- . 




• 

l 
( 

| 


• *" -/ 


- 1 *.r" 


C X 




h 


> ■ 


->' • 




.... 



33 

No. ia 

SXQJ&KUmUS JMfié**»! JBEK gQ£Ù[nw>] Jf£aj>uc*] j%*J 
lf[thuamué\. ÇStyfbmmd, Auguste r^ <k Pbfo&te, grand due dk Ld- 
1bmt*faX 9**fa #fr wttM&mwhd; Jbgmt* vu\ dé profit, Icl couronne 
sur & «te £fer le /ta* m Ut te miUésime de 1847. 

Jfeeex». MES»: 40F FIBTVTM TUAt LETABITtJJl \^e\ MM3L 
Ç &èi g HW F to *•* 9*. r&mtta en te, v&tej Uèwmm dé Pologne sur- 
mante aime eourorme. Plus bas on voit les écussons de la Lithuanie, 
dp la Prusse, de la Russie (rouge} et de la maison d'Autriche. 



Voici une nouvelle médaille, où nous voyons le jeune Sigismond Auguste 
décoré du titre de roi de Pologne et de grand -due de Lithuanie a une époque, 
ou son %ère vivait et régnait encore. Cependant ce n'esf plus ici V enfant roi 
représenté sur notre dernière médaille, (fest au contraire un jeune monarque 
deja investi de P autorité souvwaine de la Lithuanie, dont son père lui avait 
confié le gouvernement dès Vannée 1344+ 

Nos archives ont conservé les détails d'une négociation entamée à cetłe 
époque entre le roi Sigismond I. et sonjils Sigismond Auguste. 

La diète de Pologne avait jugé nécessaire alors de prendre de nouvelles 
mesures pour assurer la tranquillité de la Moldavie et de la Valachie exposées 

5 



84 

Julian Ursin Niemcewicz zostawił nam w Pamiętnikach swoich mowy, 
które Poseł Polski w tym przedmiocie miał do Zygmunta Augusta i do Panów 
rad jego. Sposób w jakijp się w tern zdarzeniu Poseł Polski wyrażał, dowodzi 
troskliwą staranność, z jaką poważny Zygmunt I. wprawiał syna do trudnej 
panowania sztuki. 



< 



85 

aux incursions des Lithuaniens. Sigismond /• désirant se concerter h cet égard 
avec son JUs lui envoya une ambassade, à la tête de laquelle se trouvait le 
palatin de Rava. 

„Vous irez à Vilnaf dit le vieux roi à F ambassadeur dans ^instruction 

> 

fue mous avons sous les yeux," vous y demanderez une audience a notre JUs 
bien aimé S. M. le roi Sigismond Auguste, vous lui exposerez nos motifs et 
lui ferez sentir la nécessité des mesures que nous proposons. 



iC 



Ce document fort curieux > mais trop étendu pour le donner entièrement 
tes* , semble fournir une preuve touchante . des soins que prenoit Sigis- 
mond /. pour former le jeune roi aux affaires. Von y trouve la sollicitude 
dun bon père , jaloux (F éclairer le jugement de son fis 9 jointe à une extrême 
délicatesse pour ne pas blesser la susceptibilité du jeune monarque, qtti venait 
d'être investi de Vautorité souveraine. 



5* 



36 

No. IL 

Popiersie Królowej Bony z boku widziane^ czepiec na głowie, 

w koło napis: BONA SFORTIA REGINA POLONIAE INCLITISSMA 
àENO XXXII NATA[li] ANNO VERO ©[omku] NU {nostrr] MÛXXXÏT, 
to jest:' Bana Sforcya najjaśniejsza Królowa Polska, reku 32. wieka 
swego 00 r0 ^° z ** Paitekiego 1532. 

Strona odwrotna przedstawia drzewo z lisciami , korzeniami i trzema 
owocami; w koło drzewa -wije się wstęga, na której jest napis moenu 
przy tarty, Jak aie zdaje następujący: AETATIS EST AFFERT; to jest: 
w swojej perze przynosi. W koło medalu jest napis, JOHANNES HABIA 
PATAYINUS FECTT; to je$Ł: Jan Marya Padwańczyk wabił. 



Wykład. 

Hmdki tén Numizmat (b) wyobaan fionę Sforcya małżonkę Zygmunta Ł 
w 39. roku |$ życia. Samołubstwo , chytrość i zmysłów przesycenie, skutek 
nierządny di namiętności, na które się Bona wcześnie była wylała, malują się 
na jéj twarzy na tym medalu. Nie taką zaiste bydft obiecywała powabna 
Xiezniczka Barn, kiedy się Król Polski o jéj rękę odezwał. 

Zastanówmy się na chwilę nad ujmującym obrazem narzeczonej "Zygmunta!, 
i posłuchajmy, co o niéj Posłowie Polscy do Neapolu wyprawieni piszą. 

• Wieżd zając do Neapolu postępowała przyszła Królowej. M. C. między 
Wice -Królem Neapołitariskim i Posłem cesarskim. Siedziała ona na białym 
koniu w ubiorze białym narzuconym na mamiona, w tak* cudnej postaci, iż się 
zdawała Nim£i a raczej Boginią. Jechały za nią matowy i panny dworu, 



(a; Podehlebił Królowe) <6ome &ułor tego medalu i uodm lat wieka Jéj ujął. Napis 
oa grobowcu jéj m wkéen Barze wyryty, o -który» w «wstępującym numerze 
mówić będziemy świadczy, £e ftrółowa Bona «marła w 66. roku wieku swega. 
Wiadomo z Historyi, *£e umarła w. r. 1$$9. 9 lodziła się więc w roku 1403» 
a w roku 11532. miała lat 30, a nie 82, jak Autor tego apdalu «tylnie pisze. 

(b) Znajduje się w gabinecie Królewskim w Berlinie. Drufiege-exemplaTza aie znamy. 



i-ii 



— . i 



T " '■ 



i ii Lr ï.i: i- v> '. 






8r 

No. Ił. 

BONA SFORTIA REGINA *POLONIAE JNCLITISSIMA ANNÙ 



» » 



XXXII NATA[K] ANNO FERO D[ominx] NHI [nosłri] MDXXXIL 
(Bonę de 'Sforce illustre reine de Pologne tannée 32 de son âge. Van 
de notre Seigneur 1532.J Buste de la reine Bone, vu de profil. Cette 

a 

princesse est vêtue éCvcne robe, qui dessine sa t aille. Elle porte un 
collier de perles à son cou et un bonnet sur la tête. 

m 

Revers. JOHANNES MARIA PATAFINVS FECIT. (Fait -par 
Jean Marie le PadouanJ Un arbre portant des fleurs et des fruits 
entrelacé £yn ruban , sur lequel on lit T inscription suivante à demie 
effacée: AETATIS EST AFFERT. {La saison est arrivée, H porte (fruit ) 



ê • 



Vokx le portrait de la reine de Pologne Bone "de Sforce épouse de 
Sigismond I. dont nous offrons ici le dessin à nos lecteurs telle, qu'elle, étoit à 
rage de 39 ans. Nous y chercherions envain ces attraits qui Favoient placée 

« 

au nombre des plus bettes Princesses de son tenus et qui avaient inspiré un vif 
y*nthusiasme aux vieux diplomates, que le roi de Pologne avait envoyé pour 
demander sa main. 



38 

liczbą, pięknością, bogactwem strojów znamienite. Miarę wzrostu Królowej 
JM ci wraz z listem tym posyłamy , tudzież jedwabną jéj pończochę , która 
jeżeli zda się za dużą , wiedzieć należy : że kobiety tutejsze noszą obuwie 
sięgające kolan samych. Miara zaś w pasie wzięta była , gdy Królowa JMość 
miała na sobie złote i inne pod spodem suknie. Co się tycze piękności osoby 
samej, nic się ona nie różni od portretu , który W. K. Mości Signor Chrisostomo 
przywiózł. Najpiękniejsze jasnt włosy , a co' rzadkiego , rzęsy i brwi czarne ; 
oczy bardziej anielskie, jak ludzkie, czoło gładkie i pogodne, nos prosty, lice 
wrodzonym wstydem zarumienione, usta podobne najżywszemu koralowi, zęby 
równe , białe ; nadobne ramiona i ręka, jakiej piękniejszej widzieć nie można. 
Słowem , czyli się patrzy na całą kibić osoby , czyli na każdą część jéj z 
osobna , nic piękniejszego i bardziej zachwycającego widzieć nie można. Wdzięk 
zaś w każdem ruszeniu, głos najprzyjemniejszy, nauka i wymowa rzadka i 
nad płeć żeńską. Słyszeliśmy bez przygotowania żadnego mówiącą po łacinie, 
i Boga bierzem na świadka, że nic nie wyrzekła, coby nie było gładkiem, 
wyborném, nawet poetycżnem.* 

Taką była Bona w chwili swego do Polski przybycia. Moralne jéj przecież 

przymioty nie odpowiedziały oczekiwaniom Zygmunta I., który w Barbarze 

Zapolskiej, pierwszej żonie swojej, tak uprzejmą i wierną był znalazł 
towarzyszkę. 

Puściła się młoda Królowa w podróż do Polski na początku roku 1518. 
Pierwszy ją w Austryi od Króla powitał Kazimierz, Margrabia Brandeburski, 
siostrzeniec Zygmunta Ł, który w sto koni przepysznie ubranych rajtarów na- 
przeciw niéj wyjechał. Wnet zajechali jéj drogę Posłowie Królewscy: Jan 
Łubrański Biskup Poznański; Erazm Ciołek Biskup Płocki; Łukasz Górka 
Gienerał Wielkopolski i Szydłowiecki, Kanclerz Wki. Koronny. D. 1S. Kwietnia 
1518. stanęła Bona na granicach Polski. Gdy się ku Krakowu zbliżała, Król 
w towarzystwie Xiążąt Mazowieckich i Senatorów wyjechał na jéj spotkanie. 

• 

Wśród bicia z dział wjechała Bona do stolicy, udała się prosto do 
kościoła katedralnego, i tamże czwartego dnia koronowaną została. Wesele 
odbyło się z największą okazałością w przytomności wielu Xiążąt Niemieckich 
i Włoskich, oraz Posłów różnych Monarchów. Przepędzono dni kilka na 
ucztach, gonitwach i innych zabawach. 

Nie długo atoli trwała radość Polaków z powodu powtórnego ożenienia 
Króla Zygmunta. 



30 

t 

Nous allons tirer de leur correspondance officielle le portrait de la jeune 
Bone de Sforce telle qu'elle etoit au momenty ou elle devait qtKtter V Italie pour 
se rendre en Pologne 9 , (a) , 

,JLa princesse, disaient les Ministres Polonais, fit son entrée à Naples 
„montée sur un palefroi blanc, ayant à ses côtés le vice- roi et V ambassadeur 
„de t empereur et suivie par les dames de sa cour, toutes remarquablement 
„belles et dont la mise étoit également riche et élégante. La princesse étoit si 
„belle qu'elle ressembloit h une nymphe, ou plutôt h une déesse." 

„A ce rapport „ajoutaient les ambassadeurs?' se trouve jointe la mesure de 
„la ceinture de la princesse, prise sur une robe en drap d'or qu'elle portait, et 



yydeplusun de ses bas de soie." Puis il continuent avec une sorte de nativités 
yySi quelqu'un s'avisait par hasard, de trouver le bas trop long, qu'il sache 
„que les femmes de ce pays les portent toutes, jusau 9 h la hauteur du genou. 
„Sa majesté „disoient -ils plus loin dans leur lettre" a les plus beaux yeux du 
„mande, les cheveux blonds, et ce qui est infinement rare cliez une blonde, les 
„sourcils presque noirs. Son regard est celui d'un ange, son front est calme 
„et serein, une aimable pudeur colore ses joues, ses lèvres sont du plus beau 
„corail, ses dents blanches et parfaitement égales , sa gorge et ses épaules fort 
„belles, ses mains 'comme il est difficile d'en trouver, enfin soit que ton con- 
^ySidère t ensemble de sa personne, soit qu'on t examine en détail, il est 
„impossible de rien voir de plus attrayant, ni de plus accomplit „tout est 



(a) Elle épousa le roi de Pologne en 1818. 



40 

Bona chytra i chciwa panowania ; obdarzona niepospolitym dowcipem 
i rzadką urodą, potrafiła wkrótce usidlić umysł swego małżonka, a otoczywszy 
się przewrotnymi doradcami, wprowadziła do kraju naszego nieznane dotąd 
Polakom intrygi, przedajntyść urzędów i rozwolnienie objiczajów. 

Po wieloletniém a chwalehném panowaniu musiał Zygmunt I. słuchać 
wyrzutów i napominali stanów, i więcej już jwdobno zupełnego zaufania Narodu 
swego nie odzyskał. 

Po zgonie Zygmunta Ł pragnęła Bona zapewnić sobie równy wpływ na 
umyśle młodego Króla. Wiadomo z dziejów, krajowych, jakich używała 
sposobów, aby zmusić Zygmunta Augusta do porzucenia Barbary Radzi- 
yvilownéj , którą jeszcze za życia ojca był poślubił. Nie znalazła jednak u syna 
téj powolności, jaką miał dla niej zbyt przywiązany małżonek, i młędy Mo- 
narcha udziału w rządzie matce brać nie pozwalał. 

Wzajemne stąd między nimi poróżnienie do tego doszło stopnia, że 
Zygmunt August pełen nieufności względem Królowej Bony , listy jéj przekornie 
otwierał, trwożny czy w nich przypadkiem trucizna nie była ukryta. 

Bona straciwszy nadzieję panowania nad synem* w Polsce., kraj tén opuścić 
postanowiła. Jakoż zabrawszy niezmierne z sobą skarby, wyniosła się z Polski 
do dziedzicznego swego Xiestwa Baru w Apulii, w Królestwie Neapolitaiiskiém. 

W rok po odjeździe swoim z Polski (1559) r. umarła Bona w skutek, jak 
na ów czas twierdzono, trucizny zadanej sobie od Papagoda, ulubieńca swego. 



r" 



41 

„grace dans les mouvemens de la princesse, le son de sa voix est d'une 
„extrême douceur, et son instruction, jointe h une élocution facile surpasse ce 
„que ton attend ordinairement dune femme, au point qu'ayant amené la 
„conversation qui se faisait en latin, sur un sujet auquel elle n'avait pas eu 
„le temps de se préparer, nous prenons le ciel à témoin, qu'elle Va traité 
„avec beaucoup d'art, dune manière éloquente et même poétique." 

Malheureusement les qualités morales de la jeune reine ne répondoient 
point à sa beauté. Mauvaise épouse et mauvaise mère, Bone Sforce Jit perdre 
a son mari la haute considération dont il jouissait parmi les souverains 
de l'Europe. Digne émule de Catherine de Medicis sa contemporaine, elle 
exercea une funeste influence sur t éducation de son fis, divisa le royaume par 
ses intrigues, et y introduisit la vénalité et la corruption,- qu'on reprochait 
alors aux Italiens. 

Après la mort de son époux, la reine Bone ayant perdu t espérance de 
gouverner son fis Sigismond Auguste , quitta la Pologne pour se ré tirer en 
Italie et y jouir sous un ciel plus doux de l'immense fortune , qu 9 elle avait 
scu acquérir. 



42 

No. 12. 

■ 

Popiersie Królowej Bony z boku widziane. Włosy jej zakryte są, 
czepkiem, suknia z ciężkiej materyi, kołnierz stojący. Napis w około 
następujący. BONA SFOR[cia] DE ARA6[oniae] BEGpna] POLfoniae]; 
to jest: Bona Sforcya z Aragońskich Królów, Polska (Królowa.) 

Strona odwrotna przedstawia herby Polski i domu Xięź%t Sforcya; 
po lewej stronie orzeł biały; po prawej waz dziecko pożerający, Oba 
herby znajduję, się pod jedną koroną Królewską lekko wyrabianą. Napis 
w około, FORTJS BONA PBUDENS A[nno] D[omini] MDXL., to jest: 

* 

Mężna, dobra, roztropna, roku Pańskiego 1540. 

No. 13. Popiersie Królowej Bony wprost prawie patrzące. Włosy 
czepkiem zakryte, suknia futrem na ramionach obszyta. Napis w otoku: 
BONA SFOBCIA D[ei] Gfratia] REGINA POL ONI AE; to jest: Bona Sfor- 
cya z Bożej łaski Królowa Polska. 

Medal tén strony odwrotnej nie ma. £a) 



Wykład. 

Królowa Bona , jak się juz wyżej rzekło , zeszła z tego świata w roku 
1350. w mieście Barze w Apulii, gdzie dotąd wspaniały jéj nadgrobek 
w kościele kolegiaty Ś. Mikołaja widzieć można. Biskup Albertrandy nad- 
grobek tén terni słowami opisuje: » W marmurowej czarnej trumnie są złożone 
«zwłoki Królowej Bony; nad trumną posąg jéj z marmuru białego, klęczący 
» w odzieniu do zakonnego podobieństwo mającem. Po bokach są posągi z ta- 
• kiegóż marmuru wyrażające Polskę i Litwę , oraz świętych Biskupów 



(a) Strada wspomina jeszcze o innym medalu na pamiątkę Królowej Bony bitym 
(Strada Symbola stron. 124.), Ma on wystawiać łanią na drzewie laurowém 
wspartą z napisem: Nissam mi toc eh i. Medal tén przecież nigdzie się nie 
znajduje, świadectwo zaś Strady nie jest dostateczném, aby istnienie jego udowodnić. 



' - ♦ *■«. 






n t - 



. ! 




K' ł^Ss 




48 

No. 12. 

BONA SFOR[da] DE ARAG[oniat\ REG[ina\ POIĄoniae]. (Bonę 
de Sforce de la maison d'Arragon, reine de Pologne.) Buste de la reine 
tu de profil. Un bonet ou coiffe couvre son front. Elle porte une 

* 

large robe avec un collet monté. 

Revers. FORTIS BONA PRUDENS A\nno\ B[ommï\ MDXL 

• 

(Courageuse, bonne, prudente, Tan 1540.J Les ècussons de Pologne et 
de la maison de Sforce réunis sous une couronne royale travaillée en 
filigrane. 



No. 13* BONA SFORCIA L\ei\ G[ratia] REGINA POLONIAE. 

(Bone de Sforce par la grace de Dieu reine de Pologne.) Le buste de 
la reine Bone de Sforce vu presque de face* La reine porte un voile, 
qui lui couvre le front. Son habit est doublé de fourrures. 
Cette médaille fia pas de revers. 



Voici encore des médailles de la reine Bone de Pologne représentée ici 
a un âge avancé et Jlétrie par les passions honteuses qui avaient détruit de 
bonne heure les grâces de sa jeunesse. 



44 

» Wojciecha i Stanisława. U góry obraz bardzo piękny Zmartwychwstania 
» Pańskiego. Na około umieszczone są obrazy Królów niektórych Polskich, 
»i Xiazat domu Królewskiego. Na trumnie napis w łacińskim języku, który 
» tu spolszczony kładziemy. « » Królowej Polskiej Zygmunta L najpotężniejszego 
» Króla Polskiego W. X. Litewskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Zmudzkiego 
«Małżonce najukochańszej, Xieznéj Baru, która z Jana Sforcya Galleasza 
»Xiąż£cia Medyolańskiego i z Izabelli Aragońskiej, córki Alfonsa II., Króla 
»Neapolitańskiego spłodzona', wysokość rodu i powagę królewskiego Majestatu 
» największemi cnotami uświetniła. Anna Jagiellonka, Królowa Polska, Ste- 
>»fana I. małżonka, imieniem Ojca, brata i męża Królów, i trzech sióstr 
«swoich, Matce najukochańszej pomnik tén miłości synowskiej postawiła 
»i uposażenie opatrzyła, aby się modlitwy na wieki odprawiały. Roku Pań- 
» skiego MDXCm. Żyła lat 63, miesięcy 7, dni 10. « (a) 



.(a) W języku łacińskim napis tén brzmi , jak następuje: Bonae Reginae Poloniae, 
Sigismundi I. Poloniae Régis potentissimi M. D. Lithvaniae, Russiae, Prussiae, 
Mazoviae, Samogiliaeque , Conjugi dilectissioiae , Docissae Bari, quae Johannis 
Sfortii Gallealii, Ducis Mediolanensiam filia et Isabellae Aragoniae, Alphonsi II. 
Neapolitanorum regis, splendorem generis regiaeqne majestatis dignitatem summis 
virtutibus illustravit. Anna Jagiellonia, Regina Poloniae, Stefani I. conju, 
Pa tris, fratris, mariti regum, tria m que sorornm nomine, Malri desideratissiraae 
pietalis hoc monumentum posuit, dotemque orationibus perpetuo faciendis adtribuit. 
Anno Dni MDXC1II. Vixit annos LXV, menses VII, dies X. 



45 

Nous avons fait mention plus haut de la retraite de cette reine en Italie 
peu de temps après la mort de son époux, nous ajouterons que cette Princesse 
mourut à Bari en 1839. des suites d'un poison que lui avait administré, dit- 
on, un des indignes favoris , dont elle s'était entouré dans sa retraite. 

* 

Sa fille Anne , épouse du roi de Pologne Etienne Batory 9 lui fit élever 
a Bari un monument funèbre que Ton y voit encore. 



46 

No. 14. 

i 

9 

Popiersie z rysów twarzy podobne do Zygmunta I. Głowa w czepka 
i wieńca różanym x na piersiach łańcuch ze złotem runem. Napis 
w dwuch wierszach otokowych: CHRISTOPHORI E GRACCI ET 
SCHIDLOVIC STEMMATE NATUM INDICAT EXEMPLAR SCULPTA 
TABELLA TIBI 1250 [sic]. 

' Napis tén jest trudny do zrozumienia. Chcąc w nim sens znaleźć, 
trzeba słowa przełożyć i w tej go podobno czytać osnowie: Christophori 
Gracci (Castcllani Cracoviensis, aut descendentis Graci, seu Craci) et 
e Sćhidlowitz stemmate nati indicat exemplar sculpta tabella tibi (1256. 
roku, albo 1526, albo 1556.) to jest: Krzysztofa Krakowskiego (Kasz- 
telana, albo potomka Krakusa) a z rodu Szydłowców ryta tabliczka 
wskazuje ci wizerunek (r. 1256., albo 1526., albo 1556.) Autor tego 
napisu chcąc mu nadadź miarę wierszy, poświęcił sens rytmiczności. 



Wykład. 

Zachodzi wątpliwość , kogo na tym medalu wyobrażonego widzimy; data 
wybicia Numizmatu nieodpowiadająca ubiorowi wyobrażonej osoby, czepiec 
przypominający medale Zygmunta I., łańcuch na piersiach jaki Królowie i 
Kanclerze zwykli byli nosić, wszystko to do rozmaitych tłumaczeń stało się 
powodem. 

Przedmiot tén podany jakby na konkurs publiczny, w pamiętniku 
Warszawskim (Tom. 6. strona 330.) kilkorakim sposobem tłumaczonym został. 
Z pomiędzy nadesłanych wykładów jego, dwa szczególniej zastanowienia 
godnymi bydż nam się zdały. 

Pan Zagórski głęboką znajomość medalów Polskich posiadający mniema, 
że medal tén należy do tak nazwanych wznowionych (nummus restitutus) , 
to jest: że bity został w XVI. wieku na pamiątkę Krysztofa Szydłowieckiego 
żyjącego w XIII. wieku. Przodek tén zacnego w Polsce domu podług Nie- 
sieckiego (Tom i. str. 290.) był Wojewodą Krakowskim w r. 1238. , na mocy 
więc zachowanych w jego rodzinie podań , a raczej głosu gminu mógł bydż na 



r 



**> *.'■* * 



■i»» 






CN 



47 

No. 14. 

CHRISTOPHORI E GRACCI ET SCHIDLOFIC STEMMATE 
NATVM INDICAT EXEMPLAR SCULPTA TABELLA TIBI. ifttfff. 

[sic.] (Cette gravure représente le portrait de Christophe de la maison 

# 

de Cracus et de Schidloioitz.J Buste de Szydlotciecki vu de profil. Il 
parle au cou une chaîne richement travaillée, et sur la tête un bonet 
semblable à ceux, que nous avons vu plus haut sur les médailles du roi 
Sigismond I. 

Cette médaille rCa point de revers. 



L'inscription de cette médaille n'offre pas un sens bien clair? et Fon est 
obligé de lui faire subir quelques corrections pour le saisir. Je proposerais de 
la lire ainsi qu 9 il suit: Christophori Gracci (Castellani aut descendentis Craci) 
et e Szydtotvitz Stemmate natum, indicat exemplar sculpta tabeUa tibi. 
iSftG. (a) c'est h dire : cette gravure vous retrace F image de Cvistophe Cracovien 



(a) V auteur voulant faire un distique, a torturé sa phrase pour la plier aux 
exigeanees du métré. Effectivement si ton rétablit ^inscription telk qu'elle 
est, on y trouve les deux vers suivants 

Christophori e Cracci et Szydlowits Stemmate natum 

— ** W — — — — W W ~ u W — 

mdiçflt exemplar sculpta tabetta tibi. 



48 

medalu zwanym e Gracci stammate natus, jakoby ród swój od Krakusa 
wywodził. 

Félix Bentkowski zaś Autor spisu medalów Polskich innego jest zdania ; 
sądzi on, że rzeczony medal, bitym jest na pamiątkę Krysztofa Szydło- 
wieckiego , którego Zygmunt I. Kanclerzem Koronnym mianował, i że rytownik 
przez omyłkę zamiast r. 1326., albo 1556. rok 1236. na medalu położył. 
Podług tegoż P. Bentkowskiego wyraz Gracci znaczy Kasztelana Krakowskiego, 
który to urząd Szydłowiecki w ostatnich latach życia swego piastował. 

W takowym sporze uczonych Numizmatyków my przychylając się do 
zdania Felixa Bentkowskiego, umieścimy tu wiadomość biograficzną o Kry- 
sztofie Szydłowieckim, który za panowania Zygmunta I. tak ważne krajowi 
swemu oddał usługi. r 

Krysztof Szydło wiecki syn Kasztelana Radomskiego, zrodzony, w. r. 
1165. pochodził z starożytnej rodziny Odrowążów; jeden z jego przodków 
nabywszy dobra Szydłowiec, nazwisko to potomkom swoim przekazał. Kry- 
sztof Szydło wiecki wychowany z synami Kazimierza Jagiellończyka na dworze 
tego Monarchy, dla dalszego swego wykształcenia odbył dalekie podróże, 
a' między innymi krajami zwiedził Syryą i Palestynę. Po kilku latach téj 
religijnej a razem i naukowej pielgrzymki, powrócił do Ojczyzny usposo- 
biony do politycznego życia, przez pilne badania nad rządem i obyczajami 
obcych narodów czynione. Było to właśnie w porze, gdy Zygmunt I., 
niegdyś współuczeii Szydłowieckiego , Xiestwo Głogowskie od brata swego 
Władysława, Króla Czeskiego otrzymał (około roku 14100.); Szydło wiecki 
udał się na dwór Zygmunta, poświęcając mu swoje zdolności i usługi, 
urządził jego dwór tudzież administracyą wewnętrzkę księstwa Głogowskiego. 
Nie mniejsze on i samemu Zygmuntowi oddał usługi, bo gdy po śmierci 
Króla Âlexandra Naród Polski zniechęcony niezdolnością do rządu dwuch 
synów Kazimierza Jagiellończyka, zamyślał Jagiellonów na zawsze odsunąć 
od Korony i takową w ręce Piastów Mazowieckich przenieść, Szy- 
dłowiecki potrafił odwieźć chęci Narodu od Piastów, i Zygmuntowi Koronę 
Polską zapewnić. Za tę przysługę okazał się Monarcha wdzięcznym Szydło- 
wieckiemu, który w roku 1309. mianowany został Podkomorzym Koronnym, 
w roku 1312. Wojewodą Krakowskim, a po śmierci Mikołaja Firleja, Kaszte- 
lanem Krakowskim. Towarzyszył on Barbarze, córce Stefana Zapoli, Woje- 
wody Siedmiogrodskiego , zaślubionej Zygmuntowi I., którą »ochędożnie« jak 
mówi Bielski, to jest z okazałością do Krakowa przyprowadził. Zaszczycony 



49 

de la famille des Szydlowitz. Ź826. (et non 12S6, comme le graveur Taura 
mis par erreur.) 

Cette médaille a été diversement expliquée. La date qu'elle porte , la 
ressemblance des traits de Szydlowiecki avec ceux du roi Sigismond, le costume 
qui rapelle celui de ce monarque, ont donné lieu h bien des conjectures. 

Nous laisserons aux savans le soin de faire de plus amples recherclies 
a ce sujet, et nous nous contenterons de rendre hommage au mérite du chan- 
celier Szydlowiecki, qui, honoré de la confiance du roi Sigismond T., prit une 
part très active aux transactions les plus importantes de ce règne. 

Ce vertueux magistrat mourut en Ź&&2. 



60 

największem zaufaniem i względami Zygmunta L, Szdyłowiecki, po zejściu 
Macieja Drzewickiego, otrzymał w brew prawom krajowym pieczęć większą 
Koronną. Zasługiwał zaiste Szydłowiecki na te względy Zygmunta I. Wysłany 
w roku 1315. do Wiednia, pojednał on Króla z Cesarzem Maxymilianem. 
W tym samym roku towarzyszył Królowi na ów zjazd pamiętny Monarchów 
, w Wiedniu, gdzie, jak mówi Niesiecki, honor Zygmunta Króla Polskiego, 
i dobro Ojczyzny na nim polegały. W roku 1323. staraniem jego i Tomic- 
kiego układy z Albertem, Mistrzem Krzyżackim, siostrzeńcem Zygmunta L, 
uwieńczone zostały wieczystym pokojem, mocą którego Albertowi i braciom 
jego Prusy Xiążęce oddano w lenność. Wdzięczny Albert za radę Szydło- 
wieckiego, aby Król Polski wuja swego za zwierzchnika uznał, zawarł z 
Szydłowieckim akt pobratymstwa, o którem niżej szczegółowo mówić będziemy. 

Oprócz wspomnionych wyżej posług, używał Król Szydłowieckiego do 
wielu innych niemniej ważnych ; i tak między innémi odbył on kilka poselstw 
do dworu Francuskiego i Angielskiego. Umarł w roku 1532. w 67. roku 
życia; zwłoki jego złożone w kościele Opatowskim, w dobrach Opatów, 
które od Biskupa Lubuskiego nabył. 

Wychowany na dworze Królewskim, Szydłowiecki nabył poloru, który 
przy gruntownej nauce prawości serca i innych pięknych przymiotach duszy, 
jednał mu szacunek wyższych i przychylność równych. Sam uczony, poważał 
i wspierał uczonych. Erazm Roterdamczyk szczyci się w listach swoich jego 
względami i hojnością. Uczeni krajowcy przypisywali mu swoje dzieła, skła- 
dając przez to hołd jego zasługom, nauce i szczodrobliwości. Starowolski 
w dziele swoim de claris Oratoribus umieścił go obok najsławniejszych 
mówców naszych. 

Na Krzysztofie Szydłowieckim i bracie jego Mikołaju, Wojewodzie San- 
domirskim, wygasł ród Szydłowieckich, obadwa bowiem zostawili po sobie 
tylko córki. Krzysztof miał ich z Zofią z Targowiska trzy: Elżbietę, która 
była za Mikołajem Radziwiłłem, Wojewodą Wileńskim; Zofią wydaną za Jana 
Tarnowskiego , Hetmana Wielkiego Koronnego ; nakoniec Krystynę , poślubioną 
Xieciu Oleśnickiemu na Szląsku , który to Xiążę był spowinowaconym z Jerzym 
Podiebradękim , Królem Czeskim. 

Wspomnieliśmy wyżej o zawartym pobratymstwie między Krzysztofem 
Szydłowieckim i Albertem, W. Mistrzem Krzyżackim. 



61 

Wspomnionym dopiero aktem (a) oświadcza Szydłowiecki, iż z Xia żęciem 
Albertem połączył się uroczyście węzłem prawdziwej i nieograniczonej przy- 
jaźni tak , iż obaj za braci rodzonych się uznali, jak gdyby z jednych pocho- 
dzili rodziców .... » Co się mnie tycze « — pisze Szydłowiecki — » obowięzuję się 
«bronić sławy, powagi, dostojeństwa, znaczenia i godności pomienionego 
» Xiążęcia, jak gdyby mojej własnej, dobry czy zły los jego dzielić, jak gdyby 
» mnie samego dotykał ....„♦ o jego dobro i świetność, jak o moje własne 
• się starać i wspólnych z nim uznawać przyjaciół i nieprzyjaciół, takimi ich na- 
» wzajem poczytując. Ku spełnieniu tego wszystkiego i dokonaniu podług sił 
» naszych dobrą wiarą i dobrowolnie obowięzując się i przyrzekając z zachowaniem 
» wszakże nadewszystko téj wierności, którąśmy obadwaj Najjaśniejszemu Kró- 
» łowi Polskiemu winni. « 

Dan w mieście Królewskim Gdańsku, 
26. Maja, 1536. roku. 

Akt ten urzędowy z podpisem i pieczęcią Szydłowieckiego znajdywał się 
w bibliotece Puławskiej. Nie wiadomo nam, czyli drugi exemplarz z podpisem 
Xiecia Alberta równie jest zachowany. 



(a) Uczoną o tym akcie rozprawę Łukasza Gołębiowskiego znajdzie czytelnik w tomie 
XVIII. Roczników towarzystwa Przyjaciół Nank, w Warszawie. 

Wspomnieć nam jeszcze należy, ie zawieranie podobnych związków w uży- 
wania było , tak w naszych krajach jak w obcych. W Rytaale Słowiańskim 
znajduje się przepisana modlitwa, którą Kapłani odmawiać byli zwykli, kiedy 
w Kościołach błogosławili takowe związki. Zwyczaj tén dotąd jeszcze otrzymuje 
się między Słowiańskimi ludami; i tak w roku 1778. podróżny Fortis świadkiem 
był w Dalmacyi podobnego obrzędu; a na początku bieżącego wieku, Hrabia 
Lagarde, tłómacz poematu Zofijówka na język francuski , podobny zawarł związek 
z Kanclerzem Xiestwa Wołoskiego. 



7* 



52 

No- 15. 

Popiersie Jana Dantyszka (tak go współcześni pisarze zowią); 
twarz na przód patrząca, trochę w lewą zwrócona, broda krótka, na 
głowie czapka płaska, niby kapelusz okrągły. Odzienie podobne do komży 
z pasem szerokim, na której ferezya haftowana, a na piersiach lancach 
ku ozdobie służący. Napis w otoku: 4. ET 40. DANTISCUS IN ANNIS 
TALIS IN HESPERIA POSTERIORE FUIT; to jest: lat gdy miał 44. 
Dantyskus takim był w Hiszpanii. 

Strona odwrotna. Tarcz na cztery pola przedzielona; pierwszy i 
czwarty przedział zamyka dwa orle skrzydła rozpostarte z okręgławą u 
góry przepaskę, drugi zaś i trzeci przedział obejmuje miecz i sękatą, 
maczugę. Na tarczy szyszak, od którego rozłożyste strefy na dół 
spadają. Podobnież i na szyszaku takież dwa skrzydła rozpostarte 
z przepaską okrągłą, między skrzydłami zaś arfa. W polu medalu po 
lewej stronie krzyż Jerozolimski, w którego węgłach są cztery pomniejsze 
krzyże. Z drugiej strony litera R. na której klucz leży ukośnie. 
Pod krzyżem Jerozolimskim albo Bożogrobskim jest połowa koła zęba* 
tego, na mieczu pochylonym złożona. Z drugiej strony dwa kosztury, 
a na nich skorupa ślimacza. Pod tarczą rok 1529. Napis w otoku: 

HAS ALAS GLADIÛQ. PROBET NISI CU 8UDE VIRTUS NIL VERAÊ 

POENITUS NOBILITATIS HABET; to jest: 

Jeśli do ozdób herbu cnota nie przybędzie 

W prawdziwego szlachectwa nie zmieści się rzędzie. 



Wykład. 

Jan Dantyskus urodził się, jak z lat na tym medalu wyrażonych dójśdz 
można; roku 1483. Ojczyzną jego było miasto Gdańsk, od którego przybrał 
sobie nazwisko. Jak się zaś istotnie nazywał, rzeczą jest niepewną. Jedni 
utrzymują, że się zwał Flachsbinder, co zdają się potwierdzać wiersze od 



. , »> 



• aj x<y 






i 



* oLN DATION 



5S 

No. 15. 

4. ET 40. DANTISCVS IN ANNIS TALIS IN HESPERIA 
POSTERIORE FUIT. (Tel fut à 44 ans Dantiseus en Espagne.) Le 
Buste de Dantiseus vu de trois quarts, un bonnet sur la tête et une 
chaîne suspendue à son cou. 

Revers. MAS ALAS GLADÏÛQ PROBET NISI CV SVDE 
VIRTVS NIL. FERAE POENITVS NOBILITATIS UABET. (Si le 
travail et Ut vertu riiUustroient ces armoiries, elle riauraient rien de 
vraiment noble.) Les armoiries de Dantiseus. Sur le cimier on voit 

une harpe entre deux ailes. 



Il est intéressant de suivre la carrière des hommes de talents, qui des 
classes inférieures de la société parviennent par leur mérite a se placer aux 
premiers rangs. La médaille que nous avons sous les yeux , a été frappée en 
Vhonneur de Dantiseus Evêgue de Varmie. Ce nom pourtant n'était pas le 
sien (a). Né à Danzig d'une famille très-pauvre il adopta le nom de sa ville 
natale, et se fit appeller le Danxigois (Dantiseus.) 



(a) On croit qu'il se nommait Flaxbinder. 



64 

niego Zygmuntowi Ł napisane, z powoda pierwszego małżeństwa Króla z 
Barbarą Zapolska, gdzie imié swoje na grecką postać (podług zwyczaju onego 
wieku) przekształciwszy, nazwał się Linodesmon (co znaczy: lenwiążącego) 
czyli po niemiecku Flachsbinder. Drudzy jednak mniemają, iż to nie było 
przezwiskiem, ale wyrazem rzemiosła jego ojca. Na większej części dfcieł 
przez siebie wydanych, zowie on się Dantyszktem, a niekiedy Janem a 
Curiis, dla tego podobno, że część wielką życia swego, u różnych dworów 
przepędził. 

Pierwsze nauk początki wziął Dantyszek zapewnie w swojej Ojczyźnie, 
ale najznakomitsze w nich postępki uczynił w Krakowie. Jakoż w wierszach 
do Lubraiiskiego , Biskupa Poznańskiego pisanych, wspomina o Pawle z 
Krosna, jako nauczycielu swoim. Po skończonych naukach przez czas niejaki 
służył wojskowo, jak sam o sobie świadczy: 

Junior et belli contra Dacosque Getasque 
Atque Borysthenidas tempore miles eram; 
I wojenne młodszemu znane były znoje 
Gdym z Tatary, z Wołoszą toczył krwawe boje. 

Wielkiém jest podobieństwem że Dantyszek wojenny swój zawód odbył 
za panowania Króla Alexandra przeciw Tatarom w roku 1502. a przeciw 
Wołochom po roku 1303., kiedy Polacy Stefana Wojewodę Wołoskiego z 
Pokucia wypędzili. Później podobno od łych wojennych wypraw udał się 
Dantyszek w daleką podróż do ziemi świętej, Arabii, Syryi, Krety, Cypru, 
Rhodu, Grecy i i innych okolicznych krajów. 

Dantyszek mając lat dwadzieścia cztery , dostał się do dworu Zygmunta I. 
i wkrótce Sekretarzem jego mianowanym został. 

Roku 1515. w towarzystwie Króla znajdował się Da sławnym zjeździe 
trzech Monarchów w Wiedniu , to jest : Maxymiliana Cesarza , Zygmunta 
Króla Polskiego' i brata jego Władysława Króla Węgierskiego. Wyższa 
Dantyszka nauka, wymowa jego i znajomość polityki dworów Europejskich 
sprawiły, iż go Król do ważnych interesów używał. Jakoż w tymże roku 
1515. posłany był do Wenetów, tak dla skojarzenia pokoju między nimi a 
Cesarzem Maxymilianem, jako też dla nakłonienia ich do związku przeciw 
Turkom. Obrotność i nauka Dantyszka tak się Ma&imilianowi Cesarzowi 
spodobały, iż go koroną poetycką ozdobił, co na ów czas wielkim było 
zaszczytem. 



56 

Le génie de Dantiscus le portai i aux affaires y et suivant T esprit de son 
siècle il embrassa Fêtât éclésiastigue pour faire son chemin avec plus de 
facilité. 

Employé par le roi Sigismond I. auprès de la cour de Vienne, 
il scut gagner la confiance de Vempereur Maximilien et plus tard celle 
de Charles V., oui V emmena avec lui en Espagne, oh Dantiscus fit un séjour 
de plusieurs années. 

En IS2o il fut chargé des affaires de Pologne a la cour de Rome; peu 
après il fut envoyé à Vienne pour y négocier une suspension tFarmes entre 

m 

Farchi-duc Ferdinand et Jean Zapola son compétiteur au trône de Hongrie; 
plus tard encore la reine Bone le nomma son fondé de pouvoir pour le duché 
de Bari, ce gui le mettait en rapport avec la cour d'Espagne. 

Des missions si variées et si honorables, les récompenses qu'il avait 
obtenues de Sigismond I. , ne suffisaient pourtant pas a Dantiscus. Nous 
avons conservé de lui une épigramme en vers latins, dans laquelle il vante les 
douceurs de la vie privée, se plaint de V injustice du roi, et des caprices des 
femmes, reflexions bannales gui n'ont jamais préservé un ambitieux, du désir 
de s'élever. D'ailleurs Dantiscus avait tort de se plaindre; promu à Fevéché 
de Culm en £351., il obtint plus tard celui de Varmie Fun des plus riclies 
de la Pologne. Dantiscus mourut en £3i8. avec la réputation (Fun homme 
(F état consommé. 



56 

Nie przestając na tém Maxymilian zaszczycił Dantyszka szlachectwem 
państwa Rzymskiego, i nadał mu herb dwa skrzydła i arfę na pamiątkę jego 
biegłości w poezyi. Resztę herbu, albo sam sobie przydał Dantyszek, albo 
mu go Król Polski dopełnił, gdy przywilejem swoim nobilitacyą Cesarską 
potwierdził. 

Roku 1320.. został Dantyszek w Bononii Doktorem prawa. W roku 
1525. zajmował się w Rzymie sprawami Kościoła Polskiego. W roku 1530. 
był posłany do Ferdynanda, Króla Czeskiego i Węgierskiego na ułożenie 
pokoju między nim i Janem Zapalą, pretendentem do Korony Węgierskiej. 
Tegoż roku na Sejmie w Auszpurgu przedsięwziął Dantyszek obronę Xiążęcia 
Pruskiego Albrychta, przeciw zarzutom Waltera de Cromberg, Wielkiego 
Mistrza Kawalerów Teutoiiskich. 

W nadgrodę jego zasług mianował Król Zygmunt Dantyszka w r. 1531. 
Biskupem Chełmińskim, a w roku 1537. Warmińskim. W roku 1538. ostatnie 
Dantyszek do obcych krajów sprawował poselstwo , gdy z Januszem Latalskim 
Wdą Poznańskim wysłany był do Ferdynanda, Króla Rzymskiego , Czeskiego 
i Węgierskiego z prośbą o rękę córki jego Elżbiety dla Zygmunta Augusta. 

Między wierszami Dantyszka znajduje się epigrammat do Tomickiego 
Biskupa, około roku 1520. pisany, w którym utyskując na przykrość życia 
dworskiego, mało okazuje wdzięczności Królowi Zygmuntowi, a wielką 
zawziętość przeciw Królowej Bonie, która mu długo stała na przeszkodzie do 
otrzymania Biskupstwa. 

Qui servit puero, seni et mulieri in aula, 
A tribus his raro praemia digna feret; 
In puero ratio non est, crevit adultus 
Praeteriti officii non solet esse memor. 
Yita senis brevis est, délirât, avarus ab illa 
Non aliud meritum, spes nisi vana datur. 
Est ingrata potens mulier, si illi per annos 
iServieris, subito mota furorę nocet 
Qui sapis, igitur tribus his servire caveto, 
Si peteris vita liberiore frui. 
Wiérsze te Biskup Albertraudi tak na polskie przelał: 
Kto dziecku, kto starcowi, kto niewieście służy; 
Od tych trzech niechaj sobie nadgrody nie wróży. 
Niemasz w dziecku rozumu, a wzrost wziąwszy z laty 



5T 

Nie ma w pamięci przeszłej zasługi opłaty. 

Starca dni krótkie nad nim łakomstwo przewodzi, 

Próżne czyniąc nadzieje mniema że nagrodzi. 

Brak wdzięczności w niewieście, dźwigaj onéj pgjta 

Lat tysiąc, jej złość nagle cię zgubi zawzięta; 

Jeśliś mądry, zdaleka patrz na ich godwoje 

Kiedy możesz swobodnie przepędzić dni twoje. — 
Niesłusznie się użalał Dantyszek, a wynadgrodzénie zasług jego, zaszczyt 
czyni Królowi Zygmuntowi, który bez różnicy stanu do posług krajowych 
używał ludzi zdatnych i tychże do pierwszych w kraju wynosił urzędów. 

Umarł Dantyszek w Brunsbergu r. 1348. Pisze o nim Philippus Came- 
rarius, iż posłem Zygmunta I. będąc, tak się Karolowi V. Cesarzowi z nauki 
i dowcipu podobał, iż, gdy on złożywszy władzę Cesarską, z Niderlandów 
do Hiszpanii popłynął, Dantyszka sobie przybrał za towarzysza tej drogi, i 
w Hiszpanii mu tytuł szlachcica nadał. Podanie to jest mylne ; Karol V. albo- 
wiem złożył rządy państw swoich w roku 1353., kiedy Dantyszek od lat 
siedmiu już nie żył. Co się tycze towarzyszenia Karolowi V. w podróży do 
Hiszpanii, zdaje się rzeczą niewątpliwą, iż się to stało około roku na medalu 
wyrażonego, kiedy Dantyszek bawił w Hiszpanii, którą na medalu Hesperia 
poste rior zowie. 

Pozostaje wyłożyć co znaczą owe cztery ozdoby na odwrotnej stronie 
medalu. X. Biskup Albertrandi uważa je za znaki orderów Dantyszkowi 
nadanych. Pierwszy jest order Bożogrobców powszechnie znajomy. Drugi 
order Ś. Katarzyny, który zakonnicy strzegący grobu téj Świętej zwykli byli 
rozsyłać. Trzeci jest jeden z orderów w Hiszpanii pod protekcyą S. Jakuba 
zostających, jak naprzykład order Calatrava. Czwarty podług wszelkiego 
podobieństwa, tegoż jest co i poprzedzający rodzaju. Te ordery w pielgrzym- 
stwie s wojem i w czasie pobytu, w Hiszpanii otrzymał Dantyszek, a może i 
wszystkie nadał mu Król Hiszpański; dwa pierwsze, jako Król tytularny 
Hierozolimski, trzeci zaś i czwarty jako W. Mistrz orderów Hiszpańskich. 
1 (Z materyałów przez Biskupa Albertrandego zostawionych.) 



8 



w 



MEDALE 



Z 



PANOWANIA 



ZYGMUNTA AUGUSTA. 



MEDAILLES 

DU RÈGNE 

D E 

t 

SIGI8MOND AUGUSTE. 



i 

[ 



60 

No. 16. 

Twarz Króla Zygmunta Augusta z boku widziana; włosy krótko 
ostrzyżone i z lekka trefione. Broda krótka, spiczasta. Na zbroi 
zarzucony jest płaszcz na ramieniu spięty. Z tyłu za głową położona 
jest korona Królewska. Napis w otoku: SIGIS[mundus] AUG[ustus] 
REX POŁO[niae] MAG[nus] DUX ŁIT[huaniae] A£T[atis] S[uae] XXIX; 
to jest: Zygmunt August Król Polski, Wielki Xiąźę Litewski, roku 
wieku swego dwudziestego dziewiątego. 

Strona odwrotna. Orzeł herbowy Polski, mający rozpostarte 
skrzydła i szpony, dziób jego rozwarty, a na głowie korona. Napis: 

ANO D[omini] NRI [nostri] MDXLVDI. DOMNICUS VENETUS FECIT; 

to jest: Roku Pana naszego 154S. Dominik Wenet zrobił. 

Medal tén miedziany znajduje się w Wiedniu w gabinecie Cesarskim. 



Wykład. 

Położona na stronie odwrotnej data roku 1548. pewną jest w mniemaniu 
naszém skazówką z jakiego powodu medal niniejszy wybito. 

Umarł Zygmunt I. Król Polski w spomnionym dopiero roku, a Zygmunt 
August objął po nim rządy Królestwa. Uważamy więc za rzecz niewątpliwą, 
iż wstąpienie młodego Monarchy na tron dało powód do bicia tego medalu; 
koronacyjnym przecież nazwać go nie możemy, gdyż wiadomo, że Zygmunt 
August w dziesiątym roku wieku swego , jeszcze za życia Ojca, koronowany 
został. (Patrz wyżej medal pod liczbą 9.)* 

Artykuł niniejszy uważając jako wstęp do numizmatycznej Zygmunta 
Augusta Historyi, sądzimy, iż nam tu wytknąć należy główniejsze epoki 
życia tego Monarchy. 

Rodził się Zygmunt August dnia pierwszego Sierpnia roku 1320. z Ojca 
Zygmunta I. i Bony Sforcyi, Xiężniczki Medyolaóskiej, powtórnej małżonki 
tegoż Króla. Wyniesiony na W. Xiestwo Litewskie d. 18* Października r. 
1329. Mianowany Królem Polskim za życia Ojca d. 18. Grudnia tegoż samego 



A. > 



i i 



' : 'ON 






61 

No. 16. 

SIGlS[mutidus] AUG[mtns\ REX POLO[niae MAG[nus\ DVX LI- 
T[hnaniae\ AET[atis\ S[uae] XXIX. (Sigismond Auguste roi de Pologne, 
Grand Duc de Lithuanie à Vage de 29 ans.) Buste de Sigismond 
Auguste vu de profil. Ce prince porte une cuirasse, sur laquelle est 
jetlée une draperie. Une couronne royale est placée derrière le monarque 
à la hauteur de son cou. 

Revers. ANO D[omi,u] NRI [nostri] MDXLFUI. DOMIMCUS 
FENETUS FECIT. (12 an de nôtre Seigneur 1548. fait par Dominique 
le Vénitien.) 12 aigle de Pologne surmonté (Tune couronne. 



Le millésime de cette médaille semble indiquer qu'elle fut frappée pour 
Sigismond Auguste roi de Pologne après la mort de son père, Nous ne 
V appellerons pourtant pas médaille de couronnement 9 car on scait que le jeune 
roi avoit été couronné à Vage de dix ans du vivant de Sigismond I> (voyez la 
madaille Nro. 9.) 

Au surplus cette médaille était la première qu'on ait frappée sous le 
règne de Sigismond Auguste, nous croyons devoir rappeller à nos lecteurs les 
principales circonstances de la vie de ce Prince. 



62 

roku, koronowany został w Krakowie d. 20* Lutego r. 1530. Umarł w Kny- 
szynie d. 7. Lipca r. 1372. (a) 



(a) Zdarzyło nam się widzieć w różnych zbiorach medal bity w roku 1557., «który 
w mniemania niektórych uczonych Zygmunta Augusta wyobraża. Strona główna 
tego Numizmatu wystawia popiersie starego męszczyzny z brodą; na stronie 
odwrotnej jest cyfra S. A* a nad nią korona z kształtu do Polskiej podobna. 
Pomimo tych oznaków nie sądzimy jednak, aby tén medal był Polskim. Poro- 
9 wnywając wizerunki Zygmunta Augusta w 29. roku jego wieko (patrz medal ni- 
niejszy) i w roku 41. jego wieku (patrz medal pod Iiczb4 *8«) aie możemy 
przypuśeie 9 aby w roku 1557., to jest w 37. roku wieku swego mógł wyglądać 
tak staro jak go przedstawia ów medal , który przecież w tej nocie umieszczamy, 
zostawiając czytelnikowi rozsądzenie: czyli istotnie Zygmunta Augusta wyobraża. 



63 

71 naquit à Cracovie le 1. Août 1320. de Sigismond I. roi de Pologne et de 
Bone de Sforce duchesse de Bari. Il fat nommé grand dite de Litkuanîe du 
vivant de son père en 1829, couronné roi de Pologne en 1SSO et mourut 
sans héritier en ÎS72. Eu lui s'éteignit la maison de Jagellon en Pologne, (a) 



(a) La médaille que nous plaçons ici en note a été considérée par plusieurs scavants 
comme représentant le roi de Pologne Sigismond Auguste. Cependant si 
nous considérons qu'en tannée iBS7 eu elle fut frappée, ce Prince n'avait que 
37 ans, tordis que cette médaille représente un homme infinemcnt plus âgé, 
nous ne pouvons nous empêcher savoir quelque doute à ce sujet et laissons 
à nos lecteurs te soin de résoudre cette question. 




64 

No. 1T. 

Popiersie Zygmunta Augusta z boku widziane, z koroną nagłowię. 
Odzienie: zbroja na której zarzucony jest płaszcz spięty na ramieniu. 
W otoku za wypukłą obwódkę napis: SIGŁSMUNDUS AUGUSTUS REX 
POLONIA E; to jest: Zygmunt August, Król Polski. W koło napisu 
za drugą obwódką jest wieniec z liści pleciony. 

Strona odwrotna. Orzeł Polski w koronie, nad którą wyryta jest 
litera S. Po lewej stronie cyfry Królewskiej jest Pogoń Litewska, po 
prawej herb domu Sfor cv a. 

W koło orła widzimy dziewięć tarczy a na nich herby tyluź 
prowincyj Polskich. Za tymi herbami od strony zewnętrznej mifdzy 
dwoma obwódkami czytamy napis następujący: SIGŁSMUNDUS AU- 
GUSTUS DEI CHATIA REX POLONIAE, MAGNUS DUX LITUANIAE, 
RUSSIAE, PRUSSIAE, MASOVIAE, SAMOGITIAE ET DOMINUS ET 
HERES; to jest: Zygmunt August z Bożej łaski Król Polski, Wielki 
Xiaze Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki Pan i Dziedzic. 



Wykład. 

Widzieliśmy w poprzedzającym numerze pomnik objęcia rządów Królestwa 
Polskiego przez Zygmunta Augusta. Medal niniejszy przedstawia nam jakby 
heraldyczny wykaz prowincyj, nad któremi tén Monarcha panował od morza 
Bałtyckiego po Tatry, od Dniepru do Odry. Przejdźmy po szczegółach chlubne 
te razem i bolesne pamiątki. 



r 



i i 



ON 



65 

No. 1T. 

SIGISMUNDUS AUGUSTUS REX POLONI AE. (Słgismond Au- 

* 

guste 7 roi de Pologne.) Buste de Sigismond Auguste, la couronne sur 

la tête- et vu de profil. Ce prince porte une cuirasse, sur laquelle est 

jettée une draperie. . U effigie du roi est entourée Hune couronne en 

feuillage». 

Revert. SIGISMUNDUS AUGUSTUS BEI GRATIA REX POLO 
NIAE, MAGNUS DUX LITUANIAE, RUSSIAE, PRUSSIAE, MASO- 

riAE, SAMOGITIAE ET D03IINUS ET HERES. (Słgismond Auguste 

par la graçe de Dieu roi de Pologne, Grand due de Lithuanie, 

Seigneur héréditaire de la Russie rouge, de Prusse, de Masovte, de 

Samogitie. L'aigle de Pologne surmonté d'une couronne et entouré de 

plusieurs écussons aux armes des principales provinces de la Pologne. 



Nous avons fait mention à notre dernier Numéro de P avènement de Sigis- 
mond Auguste au trône de Pologne. La médaille ci -jointe présente à nos 
lecteurs les armoiries des principales provinces soumises à son empire. 

Sur le revers et en tête de cette belle collection se trouve gravée la lettre 
initiale du nom du roi. Nous voyons au dessous le serpent de la maison de 
S for ce y h laquelle le roi de Pologne était allié par sa mère , et vis-à-vis, le 
cavalier armé, que la belliqueuse Lithuanie porte sur ses drapeaux; c'est bien 
Ih ce qu'en terme héraldique on appelle des armes parlantes. 

9 



66 

Na stronie odwrotnej medalu cyfra Królewska wszystkim góruje herbom; 
niżej po prawej ręce jest herb Litwy słusznie Pogonią zwany, od pogoni za 
nieprzyjacielem nieznużonego tego' kraju rycerstwa. Po prawej stronie jest 
herb domu Sforcya na pamiątkę Królowej Bony, matki Zygmunta Augusta. 

Niżej lew wspina się na tarczy herbownéj Rusi czerwonej; t£n kraj 
wcielony do Korony przez Kazimierza Wielkiego, wkrótce potem oderwany 
do Węgier przez Ludwika Króla, zwrócony został Polsce przez Królową Jad- 
wigę, pod niebytność męża , Władysława Jagiełły. Młoda nasza Jadwiga nie* 
pomna na to, ze była córką Ludwika, zebrała wojsko przeciw przywłaści- 
cielom, i Lwów, Halicz, Trębowlę i Kamieniec Podolski Węgrom odebrała. 
Polacy pamiątce Jadwigi ołtarze stawiać winni 

Niżej widzimy głowę Żubrzą, którą w herbie swoim nosi Województwo 
Kaliskie. Miasto jego stołeczne przed wszystkiémi innémi w Polsce staro- 
żytnością się szczyci. Ptolemeusz na karcie Sarmacyi Europejskiej położył 
miasto Callisium. Starożytna ta osada podług wszelkiego podobieństwa jest 
kolebką nowoczesnego miasta. 

Województwo Sieradzkie nosi w herbie pół lwa i pół orła. Kraina ta, 
niezbyt obszerna, już za Bolesława Chrobrego stawiała pod bród 9,000 ko- 
pijników i 4,000 lekko uzbrojonego ludu. Nie odrodzili się Sieradzanie od 
męstwa przodków swoich, jak nowszych czasów zaświadczają dzieje. 

Jeleń z koroną na szyi oznacza herb Województwa Podlaskiego. Miasto 
Lublin, stolica niegdyś Sądu najwyższego w Polsce, czyli Trybunału Koron- 
nego szczyci się , że w jego murach Unia Litwy z Koroną w roku 1969. 
uchwaloną została. 

Prostopadle pod orłem, głowa ludzka w koronie, Kujaw nam znaki 
przedstawia. Najdawniejsze mitologii naszej podania i szanowne historyczne 
pamiątki do téj się odnoszą prowincyi. Wieże Kruszwicy dotąd dochowane 
przywodzą nam na pamięć powołanie do tronu cnotliwego Piasta. Nie odro* 
dził się zaiste od przodka swego ów Kazimierz Wielki, ostatni domu tego 
w "Polsce potomek, który równie jak Piast w Kujawach się rodził. 



Les armoiries de la Russie rouge se trouvent plus bas. Ce pays que 
Casimir le Grand avait annexé à la Pologne en 1540 , faillit tomber au 
pouvoir des Hongrois, mais la jeune Edvige , petite nièce de Casimir et femme 
de Ladislas Jagellon roi de Pologne, ayant réuni une armée , marcha 
elle même a Pennemi, qu'elle chassa des principales places dont il s'était 
emparé dans ce pais. 

La tête du taureau sauvage ou bison, qui vient ensuite, indique técusson 
du palatinat de Kalisz. Les habitons de cette province s'appuient de F autorité 
de Ptolemée pour constater leur haute antiquité. En effet tout porte à croire, 
que tantique Calissium, cité par le géographe grec, Jut le berceau de la 
ville moderne. 

Les habitans de la Sieradie se grouppaient autour de la bannière oti nous 
voyons un aigle et un lion écartelés. Nos chroniques assurent, que dés le 
XL siècle , cette province située sur la Warta, fournissait h Boleslas le 
vaillant deux mille cavaliers pesamment armés et quatre mille hommes de 
troupes légères. Les descendons de ces braves n'ont pas dégénéré de t ardeur 
guerrière de leurs ancêtres. 

Plus bas on voit un cerf portant au cou une couronne Jtor$ c'est técusson 
du palatinat de Lublin. La ville de ce nom se vante d'avoir vu fonder dans 
ses murs Funion de la Pologne et de la Lithuanie en 1869. 

Au dessus de t aigle de Pologne une tête d'homme couronné représente 
la Cujavie. Ce fut dans cette province, que le vertueux Piast reçut, dit -on, 
au y III. siècle la visite des anges , qui le firent appeler au trône des Polonais. 

9* 



68 

Krzyż podwójny błyszczy na sztandarach Województwa Bracławskiego. 
Tym to znakiem osłaniało się rycerstwo tej krainy przeciw nieustannym 
najazdom Turków i Tatarów. Czém Polska dla Europy była , tern Bracławskie 
Województwo było dla Polski, to jest przedmurzem od barbaryzńców. 

Wyżej pole gwiaździste oznacza herb Województwa Sandomirskiego. 
Wśród urodzajnej w ogólności ziemi naszej, rozległe łany nad Sanem, spichle- 
rzem Polski nazywano. 

Gryf złoty w koronie , herbem jest Województwa Pomorskiego. Niegdyś 
cała obszerna tego nazwiska kraina od brzegów Noteci, aż ku ujściu Elby 
hołdowała Polsce. Lecz za panowania Zygmunta Augusta, wschodnia jej 
część tylko znaki swoje pod orłem Polskim stawiała. 

Pod koroną u góry, po prawej stronie, widzimy herb Prus Królewskich. 
Mieszkańcy téj prowincyi w XV wieku dobrowolnie panowanie Jagiellończy- 
ków przyjęli i odtąd męstwem w boju, niezachwianą wiernością w najtru- 
dniejszych okolicznościach, i Wysokiem do nauk usposobieniem się odznaczyli. 
Tu się rodził Heweliusz, biegły w XVII wieku astronom; tu wiekopomnej 
sławy Kopernik. 



69 

Les tours de Kruszwica, séjour de Piast et de ses descendons, se sont 
conservées jusqu'à nos jours; ces nobles ruines sont antérieures à tous les 
documens de notre histoire. 

Limitrophe des possession des Tartares , le Palatinat de Braclaw opposait 
sa double croix à leurs hordes indomptées* La sûreté de cette province était 
tobjet des soins de nos rois, cependant les incursions continuelles des Tartares 
nuisirent extrêmement h la prospérité de ce pays, qui possède à* ailleurs tant 
d'éléments de prospérité. 

L'écusson parsemé d'étoiles, placé au dessus du précédent, nous indique les 
armoiries du Palatinat de Sandomir. Riche en grains de toute espèce, cette pro- 
vince, située au centre de la fertile Pologne, était appelée le grenier de ce pats. 

Le griffon d'or qui se voit au dessus présente les insignes de la Pomeranie 
polonaise. Toute la province de ce nom, ainsi qu'une partie du Meklenbourg 
avaient été tributaires de la Pologne dans le douzième siècle, mais au temps 
où régnait Sigismond Auguste, la partie orientale de la Pomeranie obéissait 
seule h ses loix. 

Enfin à coté de la couronne à droite Von apperçoii F aigle de la Prusse 
royale. Cette province s'élait volontairement soumise aux JageHons au XV 
siècle, et cette union cimentée par la confiance et des intérêts communs, avait 
eu les plus heureux résultats. Les habitons de la Prusse rogate se firent 
remarquer par leur valeur dans nos camps et par leurs talents dans les débats 
de nos diètes. Ils cultivaient les sciences avec succès, Qui ne sait, que 
Copernic vit le jour dans cette province? Ce grand homme', contemporain de 
Sigismond Auguste, était né h Thorn» 



70 

No. 18. 

Strona główna. Popiersie w zbroi, na której płaszcz jest zarzu- 
cony; głowa w prost prawie patrząca bez nakrycia. W otoku:' SIGIS- 
MUND[us] AUGUSTUS D[ei] G[ratia] REX POŁONIAE A[nno] 1861.; 
to jest: Zygmunt August z Bożej łaski Król Polski, roku 1561. 

Strona odwrotna. Popiersie kobiety w prost obrócone, w szacie 
bogatej; na szyi i na piersiach klejnoty. Na głowie płaski czepek z 
klejnotami. W otoku: CATHARINA D[ei] G[ratia] REGINA POLONIAÈ; 
to jest: Katarzyna z Bożej łaski Królowa Polska. 



Wykład. 

Zygmunt August wdowiec po Elżbiecie, Arcyxiezniczce Austryackiéj i 
Barbarze Radzi wiło wnie, nie miał potomstwa. Interes Polski i interes domu 
Jagiellońskiego wymagały, aby Król nowe zawarł małżeństwo, a Monarcha 
ten powolny radzie Senatu* postanowił pojąć za żonę Arcyxiężniczkę Kata- 
rzynę , wdowę po Franciszku Xiazeciu M antuańskim. Mikołaj Xiążę Radziwiłł, 
Wojewoda Wileński , Jan Przerębski, Podkanclerzy Koronny i Marcin Kromer , 
sławny dziejów naszych pisarz, w poselstwie w tym celu do Wiednia wypra- 
wieni zostali na początku roku 1333. 

Pisze Górnicki, że gdy Xiążę Radziwiłł ślub brał imieniem Pana swego 
z Arcy xiężniczką, po wieczerzy i tańcach szli do łożnicy ; tam Król Ferdynand, 
Ojciec Katarzyny, Wojewodzie Wileńskiemu położyć się kazał, mówiąc: iż 
obyczaj zwykły w domu naszym zachowanym bydż musi; a gdy się Woje- 
woda Wileński położył, tak jako chodził, rozkazał Król córce, iżby się obok 
niego położyła, która zawstydziwszy się, położyć nie chciała. Zatem Ojciec 
wziąwszy ją w poły od głowy rzekł do syna: »Maxymilianie pomóż mi!« a 
Maxymilian za drugą połowicę od nóg wziąwszy, położył Królową podle Woje- 
wody. Zaraz potem Królowa porwała się na nogi cała zapłoniona. W kilka dni 
wyjechała z Wiednia do Krakowa. Towarzyszył jéj brat Ferdynand, arcy- 
książe rakuski otoczony świetnym orszakiem Panów Niemieckich. 



n 



V 



.; X. 



i 'CN 



i 



r" 



Tl 



No. 18. 



STGTSMUND[us] AUGUST US D[«] G[ratia] REX POLONIAE 
A\nn6\ 1561. (Sigismond Auguste par la grace de Dieu rat de Pologne, 
L'an 1561*9 Buste de Sigismond Auguste revêtu éPune armure et ru 
presque de face. Une draperie légère flotte sur ses épaules. 



Revers. CATHARINA D[eQ G[ratia] REGINA POLONIAE. 

(Catherine par la grace de Dieu reine de Pologne.) Buste de la reine 
Catherine dans le costume du tems, vu de trois quarts. 



Ce fut à V occasion du mariage de Sigismond Auguste, roi de Pologne, 

m 

avec Varchiducltesse Catherine, veuve de François de Gonzague duc de Man- 
toue, que Von frappa la médaille ci jointe. La nation polonaise désirant 
vivement cette union, la nouvelle en fut acceuillie avec une joie universelle, et 
ce fut à gui ferait le plus de dépenses pour paraître avec éclat h la cour. 

Le US. Juillet de Vannée iSS3 toute la noblesse, réunie a Cracovie, 
sortit de la ville et se rangea en bataille sur la route par ou devait arriver la 
reine. On remarquait parmi ces troupes les escadrons levés par les principaux 



1 



72 

Stanisław Orzechowski ciekawe zostawił nam opisanie weselnego tego 
obrzędu, którego to wyciąg przyłączamy, (a) 

Wieść o weselu Zygmunta Augusta szybko rozeszła się po Polsce, każdy 
pałał żądzą oglądania Królowej; otwierają się okowane podwoje starożytnhch 
skarbców , szukają wszyscy purpury i złota, zajęci jubilerowie i wszyscy 
złotnicy. Nie wiem, czy w ów czas kowale tyle ukuli żelaza, ile złotnicy 
wyrobili złota i srebra. Król zawiadywanie całym tym obrzędem poruczył 
Spytkowi Jordanowi z Zakliczyna, Podskarbiemu Koronnemu, który największe 
summy licząc za nic, cały dwór i obchód tén publiczny, jak najwspanialej 
urządził. 

Z całej tym czasem Polski i Litwy zbierają się Panowie; już cały napeł- 
niony Kraków, przybywają Xiążęta Szląscy, Cieszyński, Brzégski, Oleśnicki i 
Xiążę Pruski, Albert Margrabia Brandeburski. Przybywają Posłowie od Pa- 
pieża Juliusza III., Karola V., Cesarza, niemniej innych Królów i Xiążąt. 

Dnia 29. Lipca roku 1993. na trzy dni przed przybyciem Królowej, Król 
odprawił popis całej jazdy za Kleparzem i nadworne swe rycerstwo w tén 
sposób rozrządzi Rycerstwo ubrane było po węgiersku, za nim postępowali 
giermkowie z kopjami w ręku, z czubami na hełmach, z wyniosłemi skrzy- 
dłami strusiémi na barkach. 

Nazajutrz z rana Królowa z bratem swoim Ferdynandem przybyła do 
Balic, okazałego wiejskiego mieszkania rodu Bona rów; to rzekłbyś, że sam 
Lukullus wystawił. Tam Królowa kąpała się i przenocowała; tam też Król 
posłał jéy złocisty rydwan, zaprzężony ośmią końmi, w litych od złota i 
srebra szorach. 

Nazajutrz w Sobotę po St. Jakóbie, za uderzeniem w trąby, wysypały się 
w pole hufce jezdne, ciągnęła przez bramy piechota, wszyscy w wojennym 
rynsztunkuyi wszyscy ozdobni. Lśkniące się ich bronie, bogate ubiory, za- 
chwycały oczy wszystkich. Biskupi także wywiedli zbrojne chorągwie swoje, 
a Prałaci pomnożyli jeszcze te biskupie orszaki. 

Za wojskiem duchowieństwa, ujrzano ciągnące się Senatorów pułki, 
między którymi najpierwszy był Jana Tarnowskiego, Kasztelana Krakowskiego. 

Dwaj bracia Łukasz i Andrzej Górkowie, z przepyszném dworowém rycer- 
stwem, w całym tym orszaku okazali się najświetniej; taki bowiem w hufcach 
ich był wybór i okazałość, iż rzekłbyś, że ani rycerz innego konia, ani koń 



(a) Z Pamiętników o dawnej Polsce, przez Niemcewicza. 



7$ 

sénateurs, par les évéque* et par le haut clergé du royaume. Les différais 

corps de cette belle cavalerie étaient vêtus, les uns à l'italienne, les autres 

* « 

h ï espagnole , ceux-ci a V allemande, ceux-là enfin à la hongroise. Malgré 

cette diversité de costumes gui nous paraîtrait un peu bizarre aujourd'hui , un 

grave écrivain, témoin de ces fêtes, assure que ce n'étaient pas des liommes, 

mais „des astres éclatons qu'il croyait voir réunis dans ce jour mémorable/ 6 



Des cris de joie sans nombre accueillirent la reine à son passage» Arrivée 
h la tente gui lui avait été préparée, elle y fut reçue par le roi et compli- 
mentée par le chancelier. Après un moment d'entretien la reine se remit en 
voiture , et Sigismond Auguste, ainsi que F archiduc Ferdinand, raccompagnèrent 
à cheval. Le roi de Pologne se faisait suivre par un page portant un bouclier 
aux armes du royaume et par des écuyews, la lance h la main et le casgue 
ombragé tPélegans panaches. On arriva ainsi au château de Cracovie, et la 
reine se retira aussitôt dans ses appartemens, après avoir salué avec respect les 
reliques que le clergé lui présenta. 

La journée du lendemain avait été destinée pour le couronnement et la 
cérémonie du mariage. La reine se rendit en pompe h T église du château. 
Son costume se composait i une robe de deuil qu'elle portait comme veuve du 
prince de Mantoue et qui recouvrait sa robe nuptiale en brocard d'or. 

Arrivé h V église, le roi remit h t archevêque la dispense du pape qui lui 
permettait d'épouser t archiduchesse, soeur de sa première femme. 

10 



L 



74 

innego rycerza mieć nie mógł; porządek w tych hufcach taki był, jak i w 
królewskich, za rycerstwem bowiem postępowało trzech giermków, w zbro- 
jach z tarczami, bogatych sukniach z wznoszącemi się od barków śrebrnemi 
skrzydłami. Te chorągwie Górków w przepychu przechodziły wszystkie inne. 
Przepych tén jest dziedziczny w rodzie Górków, tchnąć zawsze duchem wo- 
jennym, jaśnieć zbroją i rynsztunkiem, dzielnością koni, to rozkoszą ich było. 

Po Górkach szły hufce czterech braci Działynskich z Prus; jedni prowa- 
dzili rycerstwo swoje, ubrane po włosku, drugie po węgiersku, znakomite 
pięknością mężów i koni. W piérwszém powinienem był miejscu wspomnieć 
Stanisława Ostro roga, już dla dawności rodu jego, już dla piękności przywie- 
dzionego rycerstwa. Lecz' cóż pocznę? nie ludzi, lecz gwiazdy wyliczać mi 
przychodzi, tyle świetnych mężów na te weselne zebrało się gody. 

Gdy całe wojsko uszykowaném zostało, Król ruszył z zamku otoczony 
Senatorami, wraz z matką Królową Boną, Królową Węgierską, z jej synem 
i trzema siostrami swémi. Z ŁobzoWa udał się do wojska. Tam dwa 
wielkie rozbito namioty, przedział między nimi karmazynowém suknem 
wysłano. 

Wkrótce ujrzano Królową Katarzynę z Balic karetą jadącą, poprzedzał ją 
pyszny orszak jazdy, po prawej ręce przy karecie jechał na koniu brat jej 
Arcyxiążę Ferdynand, Mikołaj Radziwiłł po lewej. 

Tu kolejno, jak przejeżdżała, witały ją stojące pułki radosnymi okrzykami. 
Powolne było i opieszałe postępowanie jéj, dla liczby gęstych pułków, 
nieprzyjemne dla wielkiego upału i kurzawy* Stanęła nareszcie kareta przed 
namiotami, a gdy Królowa wysiadła, Król otoczony dworem swoim, wyszedł 
naprzeciw niej i ją i brata jéj Ferdynanda powitał i rękę Królowej podał. 
Tu Podkanclerzy, Jan Przerębski, wymowną oracyą imieniem Króla powitał 
oblubienicę. 

Po przywitaniu Król w ubiorze węgierskim, Arcyxiążę w hiszpańskim, 
poprzedzali pojazd. Po lewej ręce Króla jechał Jan Zygmunt, Królewic Wę- 
gierski, siostrzeniec Augusta. Z tyłu giermek z tarczą herbową. Tak z 
całym orszakiem postępowano do miasta; początek orszaku tego, był na Kle- 
parzu, koniec w zamkn. Pojazd Królowej szedł między uszykowanymi puł- 
kami, piechota w około, reszta wojska postępowała na górę zamkową, grzmiały 
działa, ręczna strzelba, we wszystkich domach, po wszystkich ulicach niezli- 
czona ciżba ludzi. 



75 

Après la communication de cette butte, la reine, laissant tomber à ses pieds 
Fétofife noire qui la couvrait 9 parut en robe de cour 9 et fut aussitôt mariée et 
couronnée. Pendant la cérémonie V orchestre du roi exécuta une cantate, com- 
posée par Venceslas de Samotuly , maître de cliapelle de la cour de Pologne. 
Cette musique était si belle, du moins au dire des auditeurs, qu'on croyait 
„entendre non pas Lorquini, célèbre chanteur de la Belgique, non pas Adriani, 
„premier chanteur de la cour de France, mais Apollon et les Muses." 



Le banquet royal fut splendide, toute Jois, comme la reine avait communié 
ce jour-là, on crut devoir ś abstenir de danse et de musique pendant le festin 
de la soirée. 

Le lendemain Funiversité de Cracovie vint présenter ses Iwmmages à la 
reine qui lui fit Facceuil le plus obligeant. Après le souper il y eut bal, et les 
augustes époux se rendirent enfin à la chambre nuptiale. Notre auteur fait 
ensuite une description très animée des belles tapisseries qui décoraient cet 
appartement, c'était Adam et Eve en paradis, c'était le sacrifice 
d'Abraham, enfin le déluge brodé en couleur sur un fond (For et d'argent. 



Des joutes militaires et des tournois ajoutèrent une nouvelle splendeur a 
cette réunion de tout ce qu'il y avait de plus brillant en Pologne. Les cham- 
pions polonais, lithuaniens, prussiens et allemands joutèrent d'abord un h un, 
et exécutèrent ensuite plusieures charges générales. Les vainqueurs reçurent en 
récompense des chaînes d' or, des bagues et des couronnes de fleurs. 

10* 



76 

Królowa w rydwanie z Boną Królową matką i trzema siostrami, wśród 
uszykowanych pułków , wjechała na zamek, gdzie podług zwyczaju , Świętości 
ucałowała. Hymny śpiewane przez całe duchowieństwo zakończyły 
uroczystość , po której, gdy juz dobrze zmierzchać się zaczęło, wszyscy 
rozeszli się po domach. 

Nazajutrz Dzierzgowski Prymas, którego obowiązkiem jest koronować 
Królów i Królowe, do obrządku tego przystąpił. W czasie Mszy Ś. wszedł 
Król i Katarzyna Królowa, spodem mająca szatę żałobną, jako wdowa, z 
wierzchu zaś z lamy złotej weselną; prowadził ją brat jéj Arcyxiążę Ferdynand, 
za nią szła Królowa Bona z trzema córkami i mnóstwem znaczniejszych matron 
polskich, poprzedzali ją Senatorowie niosący godła Królestwa. Jan Tarnowski 
niósł koronę, Piotr Kmita berło, Zygmunt Wolski miecz; w tym porządku 
zbliżyli się do ołtarza . przed Arcybiskupa. Król oddał mu bullę Papieża 
Juliusza, nadającą Arcybiskupowi władzę dania ślubu Królestwu, aczkolwiek 
Katarzyna była rodzoną siostrą Elżbiety, pierwszej żony Zygmunta Augusta. 
Arcybiskup po przeczytaniu bulli, Królewską parę zdaniem Ojca S. za zdolną 
do wnijścia w stan małżeński uznał. 

Wraz po tym obrządku Katarzyna szatę żałobną przed ołtarzem złożyła, 
a już w weselnej przysięgła wiarę mężowi, poczém Krakowski i Kujawski 
Biskupi zaprowadzili ją do ołtarza, gdzie Prymas namaściwszy ją, obrządkiem 
przodków, Królewską koronę włożył jéj na skronie, co wszystko, mówi 
Orzechowski, niech będzie szczęśliwe i pomyślne. 

W czasie Kommunii Świętej, Wierzbowski, Kapelmajster Królewski, tak 
piękną wykonał kantatę, że nie sławny ów Lorquini w Belgium, nie Adriani 
śpiewak we Francyi, lecz sam Apollo z Muzami śpiewać zdali się. Kantatę 
tę napisał Wacław Szamotulski, muzyk Królewski Po skończonych koronacyi 
obrządkach, wszyscy udali się do zamku na objad. " 

Zasiedli. Król po prawej ręce miał Arcyxiążęcia, przy nim Noncyusz 
Papieski, dalej Poseł Cesarski, po tych wszyscy Xiążęta. Po lewej ręce sie- 
działa Królowa Katarzyna, przy niej Bona z córkami, Królowa Iza- 
bella z synem, dalej matrony Królestwa. Godła Królestwa Król oddał 
Łukaszowi i Andrzejowi Górkom, którzy to nie za małą poczytali 
sobie łaskę. Do obrzędów w czasie uczty, prócz Stanisława Maciejowskiego, 
Kasztelana Wojnickiego, przydani byli wiadomi dworskich ceremonii Mikołaj 
Myszkowski radomski, Floryan Zebrzydowski gostyński Kasztelanowie. Ci z 
laskami w ręku rozrządzali wszystkiém. Dnia tego stół uginał się pod złotem 



T7 

Enfin après plusieurs jours passés dans les fêtes , on se sépara , et le roi 
combla de présens les princes et les principaux seigneurs qui avaient assisté a 
cette solennité* 



Notre médaille réprésente la reine Catherine dans tout t éclat de la beauté 
et de la jeunesse. Il semble que V artiste ait donné h cette princesse plus 
d'attraits qu'elle h* en avait reçu de la nature. Quoiqu'il en soit, le roi 
ressentit bientôt pour elle un grand éloignement, à cause de son caractère aider 
et surtout de ses infirmités} la reine était effectivement sujette à des attaques 

■ 

ttépilepsic, et ton sait combien cette affligeante maladie altère rapidement les 
plus beaux traits. Le roi se croyait suffisamment autorisé à faire rompre son 
mariage avec Catherine, mais il rencontra une forte opposition de la part de 
son clergé, et la mésintelligence qui s'en suivit entre le prince et les evéques, 
eompromit m fortement la paix intérieure du. royaume. 

« 

L'historien Bielski nous a laissé des détails intéressons a ce sujet. Il 
raconte qu'à une des séances du sénat f archevêque Uchański supplia le roi de 
garder son épouse, en lui rappellant tout ce qu'il devait h ses sujets et h sa 
couronne qu'il laissait sans héréUer. Le prélat, dit Bielski, finit par se jetter 
aux pieds du roi, en versant des larmes abondantes. Le monarque embarassé 
et vivement ému 9 ć empressa de le relever, sans se prononcer néanmoins sur le 
sujet qui avait amené cette scène. Mais le lendemain, ayant rassemblé les nonces 
et les evéques, il déclara, qu'il ne voulait plus vivre avec la reine, qu'il ne se 



Î8 

i srebrem, obrusy nawet złotem wyszywane* I Król i goście byli weseli 
Lecz że Królowa przyjmowała Najświętszy Sakrament, dnia tego nie było ni 
tańców, ni muzyki. 

Nazajutrz Doktorowie Akademii w aksamitnych togach swoich i złotych 
łańcuchach, mając na czele teologa Benedykta Koźmińskiego, oracyą mieli do 
Królowej, od której odpowiedział Szlązak Jan Lange, dając wielkie pochwały 
Akademii Krakowskiej, nazywając ją Seminaryum cnót wszystkich w Polsce. 
Zastawiono znów stoły, jak dnia poprzedniego , po wieczerzy i tańcach udano 
się wewnątrz komnat, gdzie była łożnica. U nie wielu Monarchów widzieć 
można -takie bogactwo i wspaniałość okrywających ściany obiciów. W tych ta 
pierwsze z pisma S. przygody igłą, jak gdyby pędzlem wyrażone były. 
Najprzód początek bycia i klęsk rodziców naszych, Adama i Ewy, 'na tle 
złotem, jak gdyby żyjący wyrażeni. Lecz czas już nazad powrócić do sypial- 
nego pokoju. Oby się tam zrodziły najszczęśliwsze dla Polski naszej owoce! 

Nazajutrz po łożnicy Królowa z niewielką pompą udała się do kościoła 
Ś. Stanisława. Biskup Kujawski Jan Drohojewski wprowadził Królową do 
kościoła, odprawił modlitwę, życząc Królestwu najszczęśliwszego pożycia i 
licznego potomstwa. 

Potem zastawiono objad, pod czas którego koncert, dalej wojenne turnieje 
przez kilka dni trwały, z tak stateczną trwałą pogodą, iż nigdy deszcz nie 
przerywał zabaw. W turniejach Jakób Kosmowski odniósł nad Niemcami 
zwycięstwo. Tén to jest Kosmowski, który w Węgrzech pod Pestem wzięty 
w niewolą, mieczem do swobody otworzył sobie drogę, dziś jako już dużo 
podeszłego, ród Górków przyjął do siebie, opatrując hojnie we wszystko. 

• Przeniosły się turnieje do zamku, gdzie wybrani rycerze kosztownéini 
zbrojami i bogatémi szaty okryci z sobą walczyli Tam już nie postać 
bitwy, lecz samą prawie bitwę widziano. Z spuszczonymi przyłbicami, 
w gończych zbrojach lecieli jedni naprzeciw drugich na niebespieczeństwa i 
rany wzajemne, a że dla spuszczonych przyłbic nie mogłem rycerzów tych 
rozeznać, mówi Orzechowski, z pytania tylko dowiedziałem się, iż między 
potykającymi się byli Stanisław Ostroróg, Stanisław Myszkowski, Mikołaj 
Maciejowski, Jan Tarło, Stanisław Włodek, Mikołaj Potocki i wielu innych. 
Wszyscy najprzód parami kruszyli kopje, potem zebrawszy się w hufce, 
uderzali na siebie z tarczą i mieczem. Tu waleczni i świetni rycerze niech 
mi darują, jeżeli ich wszystkich po nazwisku nie wyliczam, bo jakże człowiek 
daleki od dworu mógł znać wszystkich dworzan. 



79 

départirait jamais de cette résolution , et demanda instamment qu'on ne lui en 
parlât plus. 

A la suite de ces explications orageuses , la reine prit le parti de se retirer 
h Lintz en Autriche, ou elle Jinit ses jours. 

Pour Sigismond Auguste, il mourut en IS72 sans laisser de postérité, et 

la Pologne regretta vivement la noble race des Jagellons, à qui elle devait 

près de deux siècles de gloire et de prospérité. 

Cath. K. 



80 

Zresztą w całych tych gonitwach, taka była w rycerzach naszych 
skromność, iż labo wszyscy prawie byli biegli, zręczni i w gonitwach 
wyćwiczeni, wspólnie zgodzili się, iż dank turniejów należał Mikołajowi 
Maciejowskiemu, lecz tén cześć tę pdmówił, oświadczając, iż był tylko to- 
warzyszem téj walki, lecz nie zwycięzcą. Nazajutrz Zygmunt Wolski i Sta- 
nisław Kisgałło Litwin w przytomności Króla i napełniających zamek gości, 
w ciężkiej zbroi stoczyli bitwę, w której Polacy przyznali pierwszeństwo 
Wolskiemu dla tego, że Kisgałłę wraz z koniem obalił, przeciwnie Litwini 
przenosili Kisgałłę, że tén natarczywém uderzeniem kopją do rękojeści 
skruszył i że sam przez głowę końską zeskoczył, lecz obydwom niech będzie 
chwała, że każdy podług wszystkich sił poczynał 

Po rozmaitych w przytomności Królestwa na dziedzińcu zamkowym 
zapasach) Król dziesiątego dnia po weselu wraz z Królowemi i rodziną swoją 
na koniu na rynek wyjechał. Przygotowane już tam były siedzenia dla 
Królestwa i Amfiteatrum dla patrzących. Zaczęto od igrzysk kopijników 
w gończych zbrojach sposobem włoskim. W hufcach zaś tych okazali się: 
Stanisław Myszkowski, Stanisław Ostroróg, Jan Kostka, Mikołaj Mielecki 
Jan Leszczyński. Potężne tu były starcia się, tak dalece, iż Stanisław 
Ostroróg włócznią przez zbroję przeszyty, ciężką z tąd odniósł ranę. Sędzio- 
wie obozu nagrodę Stanisławowi Myszkowskiemu przyznali; otrzymał więc 
kosztowny łańcuch złoty, inni odebrali pierścienie i wieńce; bitwa ta dłużejby 
trwała, gdyby nie Xiążę Pruski, który trzy pary Prusaków z dworu swojego 

■ 

wywiódł. Ci ogromnémi kopjami walczyli z sobą z taką natarczywością, że 
często mężowie i konie padali na ziemię prawie bez duszy. 

Walka ta z powszechnym przyjęta oklaskiem! Wieczorem wrócono do 
zamku dla spoczynku po tylu utrudzéniach. 

Po skończonych ucztach i uciechach Arcyxiążę Ferdynand, brat Królowej, 
chojnie obdarzony od Króla, puścił się do Wiednia, inni Xiążęta i Posłowie 
każdy w swą stronę. Królowa Bona z córkami do Warszawy wróciła, 
wszyscy przez cały swój pobyt w Krakowie wspaniale podejmowani od 
Króla i kosztownymi obdarzeni upominkami. 



Medal który tu czytelnikom przed oczy stawiamy, wyobraża nam Królową 
Katarzynę w kwiecie młodości i wdzięków. Nie taką ona podobno była 
w istocie, a Król wkrótce ją sobie obmierził, tak z powodu wyniosłości ję> 



81 

umysłu, jak słabości zdrowia, gdy na wielką chorobę cierpiała. Zamyślał 
Król o rozwodzie, w czém mu Biskupi Polscy wielkie trudności czynili. 

Gdy Król dnia jednego na radę przyszedł, Uchański Arcybiskup z stołka 
powstawszy do Króla, prosił, go aby żony od siebie nie oddalał i nad stanem 
swym Królewskim i całą Rzeczypospolitą się zmiłował! a skończywszy uklę- 
knął z płaczem i padł na twarz, i wszystkim przytomnym płacz się z oczu 
rzucił. Porwał się Król z niejakiém zawstydzeniem i Arcybiskupa z ziemi 
podiaósł, a lubo mocno był wzruszony, nic jednak w ten moment nie odpo- 
wiedział, lecz nazajutrz wezwawszy Prymasa wraz z Posłami do siebie , . po 

* 

długiej mowie powstał i na gardło wskazawszy rzekł: ze choćby mu i na to 
przyjść miało, z Królową dłużej mieszkać nie będzie, aby ma o tern więcej 
nie wspominano. 

W skutku tych domowych niechęci Królowa w roku 1567. wy- 
jechała do Łincu, gdzie wkrótce potem umarła. Zygmunt August zszedł 
bezpotomny ze świata w r. 1972. 

Nieporozumienia jego z żoną smutne za sobą pociągnęły skutki, które 
dotąd opłakiwać mamy przyczynę. Wygasł na Zygmuncie Auguście dom 
Jagielloński, a wolna Elekcya Królów pierwszą przyczyną zguby naszej 
się stała. 



ii 



82 



No. 19. 



Popiersie Zygmunta Augusta z boku widziane. Włosy jego nad 
czołem rzadkie, niżej koło uszu kształtnie są, ułożone, broda szpiczato 
zakończona , Król ma na sobie zbroję, nad którą sterczy kryza sta- 
rannie karbowana. Napis w otoku: SIGŁSMUND[us] AUG UST US D[ei] 
G[ratia] RÈX POLONIAE; to jest: Zygmunt August z Bożej łaski Król 
Polski. Na dolném zagięciu zbroi stoi rok 1562. niżej litery STE. H.P. 
(znaczenie ich niewiadome.} 

Strona odwrotna wystawia jezdca z dobytym pałaszem, na koniu 
w biegu rozpędzonym. W otoku jest napis: DA MBHI VIBTUTEM 
CONTRA HOSTES TUOS; to jest: daj mi męstwo przeciw nieprzyja- 
ciołom twoim. 



Wykład. 

m 

Rycerz do boju gotowy wyryty na odwrotnej stronie niniejszego medalu, 
napis na tejże stronie, i rok na stronie głównej umieszczony, domniemywać 
nam się każą, iż tén medal bitym był w chwili, kiedy Zygmunt August wy- 
prawiał wojska przeciwko Tatarom, którzy w roku 1562. na Podole i Ukrajnę 
wtargnęli. Odparli Polacy napastników, którzy przecież bogate łupy i znaczną 
liczbę jeńców z sobą uprowadzili. 






>. € -VC*% LEWOX 
1lLl>£,u i o Li* DATION 




1 



83 



No. 19. 



SIGISMVMAus] AUGUSTUS D[ei] G[raiia] REX POLONIAE. 

(Sigismond Auguste par la grace de Dieu roi de Pologne.} Buste du 
roi Gkgismmd Auguste retetu de sa cuirasse et vu de profil. Au dessous 
de son épaule est gravé le millésime de 1562. et plus bas les lettres 
8TE.H.F. qui indignent probablement le nom du graveur. 

Revers. DA MIHI FIRTCTEM CONTRA HOSTES TVOS. 
(Donne moi du courage contre tes ennemis.J Un cavalier armé, bran- 
dissant son épée dans V attitude de frapper un ennemi, 



La légende gravée sur cette médaille exprime une prière h Dieu afin 
fen recevoir la force et le courage nécessaires pour résister h des ennemis 
puissans. 

Vannée £862, oh cette médaille a été frappée, annonçait de grands 

dangers h la Pologne. Les Tartares avaient fait une incursion en Ukraine 

et mettaient ce pays à feu et ą sang. H y avait donc bien des raisons pour 

implorer le secours de F Eternel, et Sigismond Auguste ne Pinvoaua pas en vain. 

L'histoire nous apprend aue les efforts de ces barbares vinrent se briser contre 

la valeur des guerriers polonais. 

J. C. P. 

m 

11* 



84 

No. 20- • 

Strona główna. Popiersie Zygmunta Augusta z twànrç. [aa prost 
poglądajęcćj, włosy krótko ostrzyżone , głowa bez nakrycia, wąs krótki, 
broda do piersi dochodząca na dwie części rozdzielona, za odzienie 
zbroja. Napis: SIGISMUND[«s] ÀUGUSTUS D[ei] G[ratia] REX POLO- 
NIAE A[nno] 1564 ; to jest : Zygmunt August z Bożej łaski Król Polski 
roku 1564. 

Strona odwrotna. Orzeł Polski trzymający w dzióbie gałąź lauro*- 
wą, lub oliwne, z rozpostartémi m skrzydłami, około niego cztery pioruny. 
Napis: JO VIS S A CE U; to jest: Jowiszowi poświęcony. 



Wykład. 

Ważnym dla miłośnika starożytności polskich jest umieszczony tu wize- 
runek Zygmunta Augusta , który za portret jego uchodzić może. 

Strona odwrotna wystawia nam Orła Polskiego piorunami otoczonego z 
laurową gałąską w dzióbie. Przeciwko komuż te pioruny są wymierzone? 
Gdzie zerwane te laury? Zagadkę tę rozwiąże nam Karamzyn (a) pisarz 



(a) Biskup Albertrandi w rękopiśmie swoim o Numizmatyce naszej wspomina* że 
wyryte na tym medalu cztery pioruny istotnie znaczą cztery zwycięstwa, które 
wojska Polskie w roka 1863. i 1864. nad Moskalami odniosły. Pierwsze pod 
Newlem, gdzie Stanisław Leśniowolski, Kasztelan Czerski, Kniazia Krupskiego 
zwyciężył; drugie Xiążęcia Radziwiłła nad Szujskim; trzecie Filona Kmity nad 
Serebrnym Obolińskim, (o którym Karamzyn wspomina); czwarte nakoniec 
Stanisława Paca nad Tolkmatem, wodzem Rossyjskim. Témi to zwycięstwami, 
piszę Xiadz Albertrandi, rażeni zostali Moskale jakby czterema piorunami. Do 
tych zwycięstw, jak twierdzi tenże Xiadz Albertrandi, odnoszą się trzygroszówki 
srebrne, bite w Litwie w r. 1868. na których po jednej stronie czy lać się daje 
zwykły tytuł Króla Zygmunta Augusta, po drugiej zaś napis z psalmu wyjęty 
w tych słowach: Qui habitat in coelo irridebit eos; to jest: Ten który 
mieszka w niebiesiech, śmiae się z nich będzie. (Psalm 2, w. 4.) 



"lilii i. il 'W VCPK 

FU buc l:lra:.y 



ASTCF, LENOX 
llL.DI.rt lolWU'ilOM 



85 
No. 20. 

SlGISMVND[us] 4UGUSTUS D[ei\ Glratia] REX POLOMAE 
A[nnó] 1364. (Sigismond Auguste par la graçe de Dieu roi de 
Pologne 1564.J Buste de Sigismond Auguste revêtu tfune armure et ru 
presque de face. Une draperie légère flotte sur ses épaules 

Revers. JOVIS S ACER. (Consacré à Jupiter .y L ) aigle de 
Pologne tenant une branche dans son bec. Sur les quatre Cotés de la 
médaille on voit des foudres représentés dans le style antique* 



Les foudres gravées sur cette médaille indiquent les succès que nos armes 
obtinrent sur les Russes en Vannée 1364. 

Désireux <F éloigner tout soupçon de partialité, là on il s'agit des glorieux 
faits d? armes de nos ancêtres, nous allons chercher dans les historiens russes 
la relation de cette campagne mémorable, 

„En Vannée 1S64 (dit V historien Karamsin) les voïévodes moscovites se 
mirent en campagne. Sorti de Polotsk 9 Schouïsky combina ses opérations 
contre la Pologne avec les princes Sérébrianoï-Obolensky* Arrivés h Fïazma, 
ils reçurent du Tzar V ordre de se réunir h Orsclta, pour marcher ensuite sur 

m 

Minsk et Novogrodek, en Pologne: U avait lui* mime déterminé les campemep* 



86 

Historyi Rossyjskiéj, który témi słowy opisuje wypadki wojenne między Polską 
a Moskwą w roku 1964. w którym tén medal wybitym został. 

• Wtedy (w r. 1964.) Wojewodowie Moskiewscy wystąpili niezwłocznie: 
Szujski z Połocka, Xiążęta Serebrni Oboleiiscy z Wiazmy, dla rozpoczęcia 
kroków nieprzyjacielskich przeciw Litwie. Monarcha (Car Iwan Wasilewicz 
U.), kazał im się połączyć pod Orszą , z tamtąd iśdź do Mińska i Nowo- 
gródka Litewskiego , wyznaczył obozy i przepisał wszystkie poruszenia. 
Lecz Xiązę Piotr Szujski, sławny z cnót wojskowych, jakby od losu zaśle- 
piony, okazał zadziwiającą nieostrożność: szedł bez żadnego porządku z 
tłumami nieuzbrojonymi, broń wieziono na saniach, na przodzie straży nie było; 
nikt nie myślał o nieprzyjacielu, a Wojewoda Trocki, Mikołaj Radziwiłł z dworem 
Królewskim i najlepszymi pułkami Litewskimi stał koło Witebska, miał zau- 
fanych śpiegów, wiedział o wszystkiém i nagle koło Orszy w miejscach leśnych 
i ciasnych napadł na Rossyan. Wojewodowie i żołnierze poszli w rosypkę, 
nie zadawszy ani stanąć w szeregi, ani wziąść broni. Nieszczęśliwy Szujski 
swoją nieostrożność życiem przypłacił. Jedni piszą, że postrzelony w głowę 
był znaleziony w studni; drudzy, że chłop Litewski uciął mu głowę siekierą. 
Ze znakomitych ludzi poległo jeszcze dwuch braci : Xiążęta Symeon i Teodor 
Paleccy. Litwini wzięli wniewolą Wojewodę Zacharyasza Pleszczejówa 
Owczynę, Xiecia Iwana Ochlabinina i kilka dzieci Bojarskich, tak, że ze 
80,000 żołnierzy straciliśmy około 900 ludzi; wszyscy inni uciekli do Połocka, 
obóz i armaty dostawiwszy nieprzyjacielowi w zdobyczy. Zwłoki Szujskiego 
zawiezione były do Wilna, a jeńców llossyjskich stawiono przed chorym 
Królem w Warszawie: on kazał śpiewać modły dziękczynienia i w skutku 
radości z tego wypadku zdrowie odzyskał.* 

Tak opisują Moskale wyprawę, w której dziejopisowie nasi większe jeszcze 
wodzom Polskim przyznają zaszczyty. My przecież głosząc zwycięstwa 
przodków naszych, skromnie na zeznaniu zwyciężonych przestajemy. 

Piękny tén medal widzieliśmy w wielu zbiorach, a między innémi 
i w Medyolanie, gdzie przecież strona jego odwrotna zupełnie odmienna 
wystawia walkę szermierzy z dzikiémi zwierzętami. Exemplarz Medyolański 
jest odlewany. Rzeczą więc jest do wiary podobną, ii do medalu Zygmunta 
Apgusta dolano stronę odwrotną od innego jakiego numizmatu tejże wielkości. 



87 

et tracé tous les mouvemens de Farmée$ mais , par une singulière fatalité, 
' Schouisky, cet illustre conquérant de Dorpat, prince célèbre par ses exploits 
autant que par son humanité 9 commit la plus étonnante imprudence, comme si 
tout a coup il eût été aveuglé par la fortune. Il marchait sans précaution, 
h la télé des trouppes dont les armes et les bagages suivaient F armée dans des 
traîneaux: point d 9 avant-garde! personne qui songeât à F ennemi! tandis que 
Radzivil, votévode de Troki, campé près de Fïtepsk avec la garde du roi et 
F élite des troupes polonaises, avait de nombreux espions et des rapports exacts 
sur la situation de ses ennemis, arrivé aux environ iPOrscha dans une posi- 
tion ressérée, couverte de bois, il se jette à Fimproviste sur les Russes qui, 

» 

v? ayant le temps ni de ć armer , ni déformer leurs rangs, sont défaits h Fin- 
stant. Voiévodes et soldats , tous prirent honteusement la fuite ! L'infortuné 
Schouisky paya son imprudence de sa vie. Selon quelques rapports il périt 
d'un coup de feu h la tête et fut trouvé dans Un puits: (F au 1res disent qu'un 
paysan lithuanien le tUa a coups de hache. Entre autres officiers de marque, 
les Russes perdirent les deux princes Siméon Théodore Paletsky; le votévode 
Pletchtchéief , le prince Jean Okliabinin furent faits prisonniers, ainsi que 
plusieurs enfans boyards $ cependant sur vingt mille combattons, nous ne per- 
dîmes pas deux cents homme dans ce désastre : le reste s'enfuit à Polotsk, 
abandonnant ses bagages et son artillerie entre les mains de Fennemi. Le corps 
de Schouisky fut porté en triomphe à Filna. Les prisonniers furent présentés 
au roi, alors malade à Varsovie: il fit chanter un Te Deum , et la joie lui 



| rendit la santé." 



88 

Chęć uzupełnienia Numizmatyki Polskiej jest nam powodem do umie- 
szczenia téj waryanty, której rysunek udzielił nam uczony Cattaneo nadzorca 
gabinetu numizmatycznego w Med y elanie, członek towarzystwa Warszaw- 
skiego przyjaciół nauk. 



r 



89 

Tel est le récit de Raramsin. Cependant les historiens polonais réclament 
une plus grande part de gloire pour leurs valeureux guerriers. Us parlent de 
28,000 soldats russes, mis hors de combat h la bataille gagnée sur le prince 
Schouïsky et comptent de nombreux trophées enlevés au prince Sérébrianoï- 
Obolensky. 

Quoiqu'il en soit , la défaite de V ennemi donnait bien h nos nobles ancêtres 
le droit de frapper cette médaille 9 et nous donne a nous celui de nous en 
enorgueillir, (a) 



(à) Cette belle médaille se trouve dans plusieurs collections. Nous en avons vu à 
Milan un exemplaire dont le revers représente un combat de gladiateurs luttant 
contre des betes féroces. Désireux de compléter notre collection 9 nous plaeeons 
ici cette variante, dont nous devons le dessein à t obligeance du scavant Cattaneo 9 
directeur du cabinet des médailles à Milan et membre de la Société philo- 
mû tique de Varsovie. 




12 



\ 



90 

No. 21. 

Strona główna. Popiersie Króla z boku widziane, broda długa 
rozdwojona, kończata, na głowie czapka. Napis: SIGIS[mundus] 
AU6[astus] D[ei] G[ratia] REX PO[Ioniae] MA6[nus] D[ux] Ł[ithuaniae] ; 
to jest: Zygmunt August z Bożej łaski Król Polski Wielki Xięźę 
Litewski. 

Strona odwrotna. Wieniec laurowy wpośród którego napis: 

SUB UMBRA ALARÛ TUARÙ PROTEGE ME DÔIE [Domine] 1568: 
to jest: pod cieniem skrzydeł twoich strzeż mie Panie. 



Wykład. 

Trudno by było zgadnąć do jakiego zdarzenia się odnosi tén medal, 
gdyby rok jego wybicia niejakiego nam w tym względzie nie udzielał światła. 
Najważniejszym wypadkiem w Polsce w roku 1568. była wyprawa (a) przeciw 
Moskwie, pod osobistćm dowództwem Zygmunta Augusta przedsięwzięta, 
która przecież przez zbieg różnych okoliczności pomyślnego nie miała skutku. 



(a) Dla lepszego wyjaśnienia kładziemy krótki opis téj wyprawy wyjęty z Historyi 
Polskiej Bandtkiego. «Roku 1S68. « pisze tén dziej opis «ruszył Król sam przeciw 
» Moskwie zebrawszy 100,000 wojska pod Radoszko wicami, a to chcąc zemścić 
» obelgę, gdy Iwan Wasilewicz Posła jego Bykowskiego z towarzystwem do 
- więzienia był wsadził. Lecz gdy Król gnuśnie oczekiwał skutku buntu wybuchnąć 

• w Moskwie mającego, spełzła ta wyprawa na niczém» i rozeszło się wojsko 

• po dwuch miesięcznej stracie czasu. Wypuszczenie Posła więzionego i zaproszenie 

• Króla do zjazdu z sobą, były ze strony Iwana Wasilewicza próżne do zwłoki 

• czasu wybiegi, • 



^j ti ». ,; 



i - i ■ fi 



ri:r, ' ir t r ' 






L- • ,f 



:u 



:>j 



91 
No. 21. 

« 

SlGIS[mundus] AUG[ustus] D[ei\ G[ratia] REX PO[loniae] JUAG[nus] 
D[ux] L[ithuaniae]. (Słigismond Auguste par la graçe de Dieu, roi de 
Pologne, grand duc de Lithuanie.) Buste du roi vu de profil. Ce 
prince est revêtu d'une cuirasse et porte un bonnet sur la tète. 



On lit sur le revers ï inscription suivante entourée dune couronne 
de chêne ou de laurier: SUR UMERA ALARV TUARÛ PROTEGE 
ME DÔIE [Domine] 1S68. ÇA f ombre de tes ailes protège moi Seigneur 
1568.J 0" vùit au tout une tête de mort 



Cette médaille semble avoir été frappée en £368 à F occasion d'une guerre 

que Sigismond Auguste eut h soutenir contre la Russie. Cette guerre conduite 

avec peu de vigueur 9 ri eut pas les résultats que Von avait le droit et en attendre. 

Nous ne songeons pas assurément à désapprouver la pieté du roi, qui d'après 

la légende de la médaille, déclara vouloir se mettre à V ombre des ailes du 

Très-haut, nous voudrions seulement qu'il eût employé dune manière plus 

12* 



92 

Do tego to zdarzenia zdaje się odnosić nasz medal, jak wnioskować należy z 
napisu, w którym Król ucieka się pod opiekę Pana zastępów. Uwielbiamy 
to religijne Zygmunta Augusta uczucie , co się jednak tycze wizerunku tego 
Monarchy, powiemy otwarcie, żebyśmy go raczej woleli widzieć w szyszaku 
i zbroi, niżeli w szubie i czapce, w chwili gdy się do wojny przeciw nie- 
przyjacielowi sposobiŁ Tak wygodny ubiór Monarchy w tym razie rokował 
niepowodzenie wyprawy. 



93 

énergique les ressources que la providence avait mises entre ses mains. Uirrè- 
solution du roi pendant cette guerre, paralisa V ardeur de cent mille gentils- 
hommes qui étaient accouru pour combattre V ennemi, et après quelques combats 
insignifiants, T armée polonaise s'éloigna de la frontière pour rentrer dans 
ses quartiers. 

j. a p. 



94 

No. 22. 

* 

Strona główna wystawia herby Polski i Litewski, to jest Orła i 
Pogonie pasem rycerskim związane, W górze jest korona. 

Na stronie odwrotnej widzimy cyfrę Króla Zygmunta Augusta, 
a nad nic koronę. W poprzek medalu wyryty jest rok 1569. 



Wykład. 

Gdyby ozdobność rysunku i dokładność rylca wyłącznie stanowiła wartość 
medalu, tén który teraz wykładać mamy, poślednie w zbiorze naszym zająłby 
miejsce, my przecież wysoko go cenimy w mniemaniu, iż bitym został na 
pamiątkę Unii Litwy z Koroną w roku 1569. Do tego wniosku powoduje 
nas współczesność daty i związanie berbów Polskiego i Litewskiego pasem 
rycerskim, który na tym medalu spostrzegamy. Allegorya ta równie jest 
piękną jak dobrze zastosowaną do charakteru tych dwuch wojowniczych 
Narodów. 

Spoić w jedno Polskę i Litwę, tak odmienne pochodzeniem, obyczajami, 
religią, prawami, językiem i składem rządu, było to, mówi Biskup Alber- 
trandi, dzieło dwuch blisko wieków czasu wymagające. Złożono najprzód z 
obu stron dawne niechęci, dalej poznano się wzajemnie i szanować poczęto, 
rozciągnął się polor jednego Narodu do drugiego, wspólny rząd równo na oba 
kraje działał, oba na koniec w jedne Monarchią pod jednym rządem zrosły. 

Skirgiełło i Borys, bracia Władysława Jagiełły, starając się dla niego o 
rękę Jadwigi Królowej, przyrzekli: iż Litwa przyłączoną zostanie do Polski, 
co też w roku 1386. do skutku przyszło. Jednakże pomimo tej ustawy na* 
miestnicy Króla Władysława w Litwie taką niemal mieli władzę, jak udzielni 
Monarchowie, brali albowiem tytuł Wielkich Xiążąt, prowadzili wojny, a 
nawet oderwanych, jak twierdzili od Litwy prowincyj, na Koronie się 
dopominali. 

Zbliżył ku sobie oba Narody Sejm w Horodli w roku 1413» gdy zna- 
czniejsze rodziny Litewskie przyjęły herby Polskie, i gdy oba Narody 



r 






. - - . 


- 


. --— 


p» 

■ 1 


:.v 


:;kk 






■SÀIÏY 


* »• 


*•»» 
L- •*.. 


NUX 


ł .i-* 1- 


w/L:^ 


DATION 
» — 



\ 




ŚW 



95 



No. 22. 



Uecusson de Pologne et de Ldthuanie entouré ctune ceinture mili" 
taire et surmonté dune couronne. 



Revers. Le chifre de Sigismond Auguste surmonté dune couronne, 
entouré dune couronne en feuillage. En travers de la médaille on lit 
le millésime de 1569. 



En ne considérant ce recueil de médailles polonaises que comme une 
collection d'objets d' art, cette petite pièce, très insignifiante sous tous les 
rapports , ne nous arrêterait pas un instante nous y attachons cependant un 
très grand prix, à raison de l'importante transaction dont elle retrace le 



96 

przyrzekły sobie wspólne na Sejmach miewać obrady. Mimo tego przecież 
gdy Witold , namiestnik Władysława Jagiełły w Litwie o Królewskiej god- 
ności dla siebie zamyślał, Król Polski przychylił się do jego życzeń i takowe 
popierał; lecz Zbigniew Oleśnicki, Biskup Krakowski, najmocniej się temu 
sprzeciwił a niezmordowany w swoich zabiegach nadzieje Witolda zniweczył. 

W krotce po śmierci Władysława Jagiełły zwątlał jeszcze bardziej 
związek dwuch Narodów, które tén Monarcha był złączył, a gdy Władysław 
m. Kaźmirzowi bratu swemu powierzył Wielkorządy Litwy, Panowie Li- 
tewscy ogłosili tegoż Kazimierza Wielkim Xiążęciem. Śmierć Warneńczyka, 
i wyniesienie Kazimierza na tron Polski ustaliły znowu chwiejącą się Unią. 
Sejm Parczowski (a) i Lubelski (b) wspólnie się wprawdzie odbyły, żądali 
przecież na nich Litwini, aby Unia ich przywiązaną była do panowania 
Jagiellonów w Polsce. 

W końcu XV. i na początku XVI. wieku ściślejszym stał się związek 
tych dwuch Narodów. Uchwalono albowiem (c) że oba wspólnie Królów 
sobie obierać miały, Panowie zaś Litewscy obok Polskich w Senacie zasiedli 
Unia uzupełnioną bydź się zdawała, a przecież w roku 1506. we dwa mie- 
siące po śmierci Króla Alexandre, Litwini bezwzględnie na dawne ustawy 
wynieśli na W. X. Litewskie Królewica Zygmunta, bez poprzedniczéj umowy 
% Stanami Koronnymi. Toż samo stało się i w roku 1920. kiedy 
Zygmunt August ogłoszony został W. X. Litewskim bez zezwolenia Stanów 
Królestwa. 

Tenże Zygmunt August wiele się przyczynił do ustalenia Unii gdy 
w roku 1363. zrzekł się praw swoich dziedzicznych do W. Xiestwa 
Litewskiego i gdy ogłosił, że oba Narody jeden tylko składały. Dokonał 
rozpoczętego od tylu lat dzieła Sejm Lubelski w roku 1560. na którym 
stanęła wieczysta Unia W. Xiestwa Litewskiego z Koroną Polską. 

Akt tén uroczysty i wspólnemu żądaniu obu Narodów dogadzający, raz 
jeszcze był bliskim zerwania, a to w dwa lata po jego ogłoszeniu, bo gdy 
za życia jeszcze Zygmunta Augusta, Kardynał Komendoni, Legat Papieski, 
zalecał na Królestwo Polskie Ernesta, syna Cesarza Maximiliana , Mikołaj 



(a) W roku 1441. 

(b) W roku 1448. 

(c) W roku 1499. 



9T 

souvenir $ car tout porte h croire, qu'elle a été frappée en mémoire de Vunion 
définitive de la Pologne et de la Lithuanie en Vannée 1S69. Le millésime 
de notre médaille coïncide avec la date de cet événement et les armes de la 
Pologne et de la Lithuanie, liées ensemble par une ceinture militaire, nous 
semblent un noble et bel emblème de Funion de deux nations guerrières ; union 
sainte gui a survécu dans leurs coeurs à toutes leurs infortunes. 

Il convient , je crois, de s 9 arrêter un instant sur cet important sujet. 
Ladislas Jagellon en épousant la jeune Hédwige, nièce de Casimir le grand, 
avait réuni, il est vrai, la Lithuanie et la Pologne , cependant la fusion des 
intérêts des deux nations était loin à' être complète, et les gouverneurs généraux 
auxquels Ladislas déléguait son pouvoir en Lithuanie, y jouissaient d'une 
autorité illimitée, formaient des alliances avec leurs voisins, leur faisaient la 
guerre, et se permirent plus d'une fois de la faire h la Pologne. 

En £44i. les représentons des deux nations se réunirent en une diète 
générale} néanmoins Vidée à* une union irrévocable déplaisait aux Lithuaniens, 
gui ne la désiraient qu'autant que la dynastie de Jagellon régnerait 
eti Pologne. 

Les lois en désaccord avec les opinions, ne sont jamais fidèlement obser- 
vées. En dépit des décrets de la diète, les Lithuaniens se croyaient toujours 
une nation indépendante, et le jeune Sigismond August, âgé de dix ans, fit 
proclamé grand -duc de Lithuanie en 1629, sans que le états de Pologne 
eussent été consultés. 

13 



100 

No. 23. 

Popiersie Zygmunta Augusta w wieka sędziwym. Włosy na jego 
głowie krótko ostrzyżone, długa broda, kończato rozdwojona spada na 
zbroję wyrabianą w arabeski. W otoku napis: SIGISMUNDUS AU- 
CUSTUS DEI GRACpa] [sic] REX POL[oniae] MAG[nus] DUX 
LIT[huaniae] ; to jest: August z Bożej łaski Król Polski, Wielki 
Xiąźę Litewski. 

Na stronie odwrqtnéj wyryty jest jeździec z dobytym pałaszem na 
koniu, który przedniémi nogami ze skały kamienie wyrywa. W otoku 
jest napis: ANNO DOMINI 1571. DURUM PACIENTIA [sic] FRANGO; 
to jest: roku Pańskiego 1571. twardość cierpliwością kruszę. 



Wykład. 

Czytając tę pochwałę cierpliwości Zygmunta Augusta i zważając, że roku 
1871. nic takiego w kraju naszym nie zaszło, cobyinogło było dadź powód do 
wybicia tego medalu, wnosić będziemy, że wspomniona pochwała ściąga 
się do całego panowania tego Monarchy, i że wymieniony rok wskazuje tylko 
datę wybicia medalu. 

Wiadomo jest z Historyi, jak wiele Zygmunt August dał dowodów 
rzadkiej cierpliwości , która często nawet przeradzała się w słabość i trudność 
chwycenia nę stałego postanowienia. Dowód tego znajdziemy między innémi 
w postępowaniu jego w sprawach religii się tyczących. Przez cały ciąg 
panowania swego patrzał on cierpliwie na zjawiające się coraz nowe wyznania, 
roztrząsał je a pomimo tego, że podobno reformacyi sprzyjał, wytrwał do 
śmierci w wierze przodków swoich. 

Współcześni nazywali go Królem dojutrjuem. Bydź jednak może, 
iż okoliczności w jakich się znajdował , istotnie takiego z jego strony wyma- 
gały postępowania. Żyjąc między nienawidzącemi się stronnictwami Katolików 
i Protestantów , czuł Zygmunt August potrzebę kojenia rozjątrzonych umysłów. 
Jedno nieostrożne uniesienie się mogło było wzniecić wojnę domową 
w Polsce, i stać się przyczyną rozlewu krwi obywatelskiej, czego Francya 



t;.-. 






I 



101 

No. 23. 

SIG1SMUNDVS AUGUSTUS BEI GRAC[ia] REX POL[oniae] 
MAG[nus\ DVX JLIT[uaniae\. (Sigismond Auguste par la grace de 
Dieu roi de Pologne, grand duc de Lithuanien) Buste de Sigismond 
Auguste vu de profil. Ce prince est représenté ici à un âge avancé. 
Il porte la tète nue et est revêtu d'une armure richement damasquinée. 

Revers. ANNO DOMINI £S7£. DU RI M PACIENTIA F RANGO. 
ÇI2an 1571 du Seigneur. Je brise les difficultés .avec la patience.) 
Un cavalier brandissant une epée. Son coursier fait voler des éclats du 
rocher contre lequel U s'élance. 



Le guerrier brandissant son epée qui figure sur cette médaille, ne répond 
pas tout-a-fait à t inscription ou ton vante la patience de Sigismond Auguste. 
Tel est pourtant V emblème de cette médaille, frappée h une époque qui ne 
rappelle aucune circonstance a laquelle on puisse la rattacher. 

H est possible néanmoins qu'elle ait été commandée pour célébrer la mode- 
ration qui caractérise en général le règne de ce monarque, et le millésime 
indique Vannée ou elle a été exécutée. 



102 

i Niemcy w tymże czasie zatrważające dawały przykłady. Umiał mądry 
Król uniknąć tego nieszczęścia i cierpliwością swoją trudne kruszył 
okoliczności. Słusznie więc w przekonaniu naszém współcześni wybili mu 
tén medal, (a) na który nam z uszanowaniem patrzeć należy. 



(a) Biskup Albertrandi wspomina w rękopiśmie swojém o Numizmatyce Polskiej, o 
medalu do wspomuionego dopiero bardzo podobnym , w którym ta tylko zachodzi 
różnica, ze zamiast słów durnm patie ntia frango, położony jest napis: 
dnrum patientia frangit i rok i 569. my tego numizmatu nigdzie nie 
widzieliśmy, a uczony Felis Bentkowski z powieści tylko umieścił go w spisie 
swoim medalów Polskich. 



103 

Sîgismond Auguste n'échappa peint a la censure oui f attache partout au 
mérite et au pouvoir. On t accusait de faiblesse et à* indécision, surtout en 
matière de religion. Nous sommes loin de lui faire un reproche de cette 
modération si rare alors, et si nous comparons la tranquiUté dont la Pologne 
jouit sous son règne 9 aux calamités affreuses que les guerres de religion firent 
éprouver à t Allemagne et h la France y si nous considérons t exaspération des 
esprits gui n'attendaient qu'une imprudente manifestation du %èle religieux 
du roi pour allumer la guerre civile, nous n^ hésiterons pas h mettre la patience 



de 



Auguste au nombre de ses vertus les plus récomandables 9 et 



nous applaudirons a la médaille destinée à en perpétuer le souvenir. 



J. C. P. 



104 

No. 24. 

Popiersie Króla z boku widziane w zbroi kosztownie wyrabianej, 
korona na głowie, na piersiach łańcuch order a złotego runa» Napis 
w otoku: SIGISMUNDUS AUGUSTUS D[ei] G[ratia] REX POLONIAE 
M[agnus] DUX LTTHUANIAE RUSSIAE P[russiae]; to jest: Zygmunt 
August z Bożej łaski Król Polski, Wielki Xiazç Litewski, Ruski, 
Pruski. 

Na stronie odwrotnej stoi osoba z rękę w górę podniesione, 
w drugiej kielich trzymająca, a w koło napis: DUM SPIRITUS HOS 
RECET ARTUS; to jest: dopóki duch członkami tymi władać będzie. 



Wykład. 

Sądząc po napisie na stronie odwrotnej umieszczonym, zdaje się, że 
medal tén bitym został z powodu sporów religijnych, które za pano- 
wania Zygmunta Augusta umysły w Polsce dzieliły ; wyryta na odwrotnej 
stronie osoba kielich w ręku trzymająca, oznaczać się zdaje przemienienie 
ciała i krwi Pańskiej w Sakramencie komunii, ów główny przedmiot sporów 
między Katolikami a Protestantami. 

Rzeczą jest niewątpliwą, że za panowania Zygmunta Augusta reformacya 
religijna wielu bardzo stronników w kraju naszym liczyła. 

W Wielkopolsce Ostrorogowie , Górkowie, Leszczyńscy i Szamotulscy; 
w Małopolsce Firleje, Oleśniccy i Rejowie sprzyjali wyznaniu Augszburskiemu 
i Genewskiemu. W Litwie Mikołaj Radziwiłł, Wojewoda Wileński, wpływem 
swoim i niezmiernym majątkiem tęż samą popierał sprawę. Wyższe nawet 
Duchowieństwo katolickie skłaniało się do nowości religijnych, i tak Jakób 
Uchański, później Arcybiskup Gnieźnieński, wąchał się w posłuszeństwie 
Rzymowi, i zamyślał klątwę rzucić na Papieża z powodu, że mu Sakry na 
Biskupstwo Kujawskie dadź się wzbraniał; Mikołaj Pac, Biskup Kijowski, 
jawnie naukę Lutra przyjął; Stanisław Orzechowski, Kanonik Przemyscki, 
żpnę pojął i przy niéj się utrzymać potrafił; sam nawet Król skłoniwszy serce 
do Giżanki trzymającej nę nauka Kalwina, a urażony na stolicę Apostolską, że 
mu żądanego z Katarzyną Królową odmawiała rozwodu , sprzyjał różno wiercom. m 



'•HE 

F'uBi. 


M*"/ 

ICL 


YCPK 

. . r A , 


A' ' 


o* t 

i «4 J uli 


W X 

i.A'i .UN 



105 



No. 24. 



SIGISMUNDUS 4UGUSTUS D[et] G[ratia] REX POLON1AE 
Mfamu] DIX LITUVANIAE RUSSIAE P[russiae]. (Sigtsm&nd Auguste 
par la grace de Dieu roi de Pologne , grand due de Ltthuanie, de la 
Russie (rouge'), de Prusse,) Buste du roi Sigismond Auguste ou de 
profil. Son armure est richement damasquinée. H porte la couronne 
sur la tète, et V ordre de la toison <For à son cou. 

Revers. BUM SPIRITUS BOS KEGET ARTUS. (Tant que 
l esprit dirigera ces membres.} La figure de la religion (à ce qu J U 
semble) tenant à la main un calice, sur lequel on voit une hostie. 



L'emblème que nous offre le revers de cette médaille et qui semble repré- 
senter la religion enseignant le principe de la transsubstantiation y ferait croire 
qu'elle a été commandée par quelque zélé champion des querelles religieuses 
du XVI. siècle. Mais il n 9 est pas facile de déterminer y si elle a été inspirée 
aux catholiques , qui demandaient à Dieu la force nécessaire a leur roi pour 
faire triompher le dogme fondamental de leur croyance > ou bien aux protestans 

qui le combattaient de tout leur pouvoir. 

7 14 



108 

No. 25. 

Popiersie męszczyzny w sędziwym wieka. Napis w otoku: 
LUCAS COM[es] A GORCA PALATpnus] POSNAtffiensis] CAPptaneus] 
BUS[censis]'; to jest: Łukasz Hrabia z Górki, Wojewoda Poznański, 
Starosta Buski. 

Medal tén strony odwrotnej nie mający, znajduje się w gabinecie 

Cesarskim w Wiedniu. 



Wykład. 

Wątpliwość zachodzi , kogo tu wyobrażonego widzimy, w spisie albowiem 
Senatorów Polskich czterech napotykamy Łukaszów Górko w, którzy Wojewo- 
dami Poznańskimi byli. Pierwszy z nich żył za Władysława Warneńczyka, 
drugi za Kazimierza jego brata, trzeci za Zygmunta L, czwarty nakoniec za 
Zygmunta Augusta, 

Sądząc po ubraniu wyobrażonego na medalu naszym męszczyzny , wnosić 
możemy, że nam przedstawia Łukasza Górkę, który za czasów Zygmunta 
Augusta był Wojewodą Poznańskim. 

Pomimo niezmiernego majątku i wielkiego znaczenia, jakie dom Górko w 
w Wielkopolsce posiadał, współcześni pisarze rzadko wymieniają tego Łu- 
kasza Górkę, o którym tu mowa. Odznaczył on się szczególniej przepychem 
na wjeździe Królowej Katarzyny do Krakowa w roku 1333. a współczesny 
Orzechowski świadczy, iż chorągwie wojska nadwornego Górki okazałością 
wszystkie inne przechodziły. Umarł Łukasz Górka w roku 1372. 



r Î J E FE\s 


r YCPK 






A r v ' 


>' X 


'li.. ..4 . . 


. . . i ON 


— - — — — ._ 


• — —, 



109 



No. 25. 



LUCAS COM[e*\ A GORCA PALAT[mu$] POSNAN[iensisJ CAP[ita- 
neus] BVS[censis\. (Lucas Comte de Górka, Palatin dèPosen et Sénéchal- 
(starostę} de Busk} Buste du Palatin Gorka vu de profil. 

Cette médaille rta pas de revers. 



44 



Lucas Gorka Palatin de Pasen, pour qui cette médaille a été frappée , se 
faisait remarquer par sa magnificence à la cour brillante de, Sigismond 
Auguste. Lors du mariage de ce prince avec Catherine d'Autriche , Gorka se 
rendit h Cracovie accompagné JPun cortège nombreux de ses amis et de ses 
clients 9 et suivi de plusieurs escadrons de cavalerie, qu'il avait levé pour 
paraître avec plus d? éclat h la cérémonie} cette troupe d? élite montée sur de 
superbes chevaux était équipée de la même manière, que la maison militaire* du 
roi 9 et à Vinstar du prince, le palatin se faisait suivre par trois écuyers 
couverts d? armes étincelantes , vêtus de riches étoffes et portant des ailes 
iïargent attachées « leurs épaules. • 

Gorka scut faire un noble usage de ses richesses 5 sa maison était ouverte 
à tous ses compagnons d* armes, qui privjéé de fortune* ou affaiblis pan Vage, 
venaient y chercher ,un asy le et le repos } toutefois' malgré ses grands biens et 

sa haute position sociale , il semble avoir pris peu t de part aux affaires publiques 

« 

de son temps. Il mourut en iS7£. 



m 



Ko. 20, 



Popiersie z baka widziane. Głowa 2 włosów ogołocona, broda 
cftaga, odzienie, płaszcz ezylr draperya. Napis w około : STANISLAUS 
HOSIUS CARD[inalis] YARMElV[sis] (Episcopus); to jest: Stanisław Ho- 
zyusz Kardynał, Warmiński (Biskup.} 

Strona odwrotna wystawia skrzynię, a podobno raczej trumnę na 
bocznej stronie herbem ozdobioną. Napis w około: HAEC SCRIPSI 
yOBtS DE IIS, QUI SEDUCUNT VOS; to jest: to pisałem wam o tych, 
którzy was uwodzą. 



Wykład. 

Rodzina Hozyuszów na początku XV. wieku z Margrabstwa Badeńskiego 
nad Renem przeniosła się do Polski i w Prusach Królewskich osiadła* 

Stanisław Hozyusz, na którego pamiątkę niniejszy medal jest bity, syn 
Ulryka prokuratora Wileńskiego, od pierwszych lat młodości swojej stanowi 
duchownemu się poświęcił. Zygmunt August w roku 1849. Biskupem go 
Chełmińskim a w dwa lata później Warmińskim mianował i w poselstwie 
do Karola Cesarza i brata jego Ferdynanda wyprawił. 

Zdatność jego, nauka i ^przywiązanie do zasad Kościoła Rzymskiego 
zaleciły go stolicy Apostolskiej. Pius IV. mianował go Nuncyuszem do Ce- 
sarza Ferdynanda z zaleceniem, aby usiłował skłonić tego Monarchę do 
pozwolenia na Sobór powszechny, który Papież zwołać był postanowił. 

Przychylił się Cesarz do żądania dworu Papieskiego, a Hozyusz w nad* 
grodę nie tylko że otrzymał kapelusz kardynalski, lecz mianowany został 
jednym z prezesów Soboru, który w krotce potem w Trydencie się zebrał. 

Ukończywszy tak trudne dzieło, powrócił do Ojczyzny Hozyusz i 
w dyecezyi Warmińskiej pierwszych w Polsce Jezuitów do Brunsberga w r. 
.1866. zaprowadził. 

Prawdziwa ppbożność nieoddzielną jest od umiarkowania. Wierny po- 
wołaniu swemu Hozyusz oparł się na Sejmie Parczewskim fakcyi zagorzałych 
Protestantów, którzy Aryanów i Anabaptystów gwałtownie z Polski wypędzać 
chcieli, i wymógł ńa stanach, że im tolerancyą zabezpieczono. 



^ 






T1L. 



i-* - 



1 ' -»'CN j 



111 



No. 2a 



STANISLAÏJS UOSWS CABJAÙuOis] VAHMIEN[sis\ (Epiśoapu*.) 
(Stanislas Hosłus Cardinal Qétèque) de Varmie.) Buste d'un vieillard 
vu de profil, li porte une longue barbe et un large manteau ^ «y 

■ 

draperie. 

. Revers. EUŒC SCR1PSI VOBIS DE IIS QUI SEDVCVNT VOS. 
(Voila ce que je Veut ai écrit sur ceux, qui Voué séduisent.) Une 
caisse quatre*) ou peut être un cercueil sur lequel on voit un écusson 
armotrié. 



Ce fût au commencement du XVI. siècle que la. famille de ttosius, origi- 
naire du duché de Bade, vint s'établir dans la Prusse polonaise. La médaille 
ci-jointe représente le cardinal de ce nom, avantageusement connu par sa piété 
et ses lumières* 

m 

Cet homme célèbre fêtant coniacré à Pétat % ecclésiastique , fut nommé à 
Vévêehé de Varmie en AB&i. et tplus tard envoyé en ambassade auprès de 

Fempercur Charles V Une rare capacité, jointe h un profond' attachement 

• • • 

pour Téglise romaine, le firent bientôt distinguer par Pie IV. qui le nomma 

nonce apostolique auprès de Ferdinand roi des Romains, et le chargea 

d'amener ce prince h consentir h la convocation dun concile général. Ile 



il* 

Powtórnie od Zygmunta Augusta do Rzymu wysłany, bawił on w tém 
mieście, kiedy odniesione pod Lepantem nad Tarkami zwycięstwo tysiące 
jeńców chrześciańskich z niewoli Tureckiej oswobodziło. Znajdowało się 
między nimi trzysta Rusinów, których Hozyusz przyjął do siebie w Rzymie, 
w .wszystkie ich potrzeby opatrzył i swoim kosztem do Polski odesłał. 
Wiekiem zwątlony przybrał on sobie na koadjutora Biskupstwa Warmińskiego 
uczonego Marcina Kromera, a przyczyniając się do wzniesienia tak dostojnego 
męża, ostatnią usługę krajowi swemu wyświadczył. 

Umarł Hozyusz w r. 1979. w Rzymie, i tam w kościele Panny Maryi 
za Tybrem spoczywa* 

Uczony tén mąż pisał wiele w przedmiotach religijnych i polemicznych, a 

jnedal mniejszy, jeżeli się nad wyrytym na nim napisem bliżej zastanowimy, 

.bitym podobno został na pamiątkę zasług, jakie położył w obronie zasad 

Kościoła katolickiego. Dzieła Hozyusza razem zebrane wyszły z druku 

w Kolonii w roku 1984. w dwuch tomach in folio. 









113 

négociateur polonais ayant obtenu, ce (juHl demandait, reçut en récompense de 

ce service le chapeau de cardinal, et fut nommé un dès présidens du concile. 

..■•■■•' ' 

A son retour en Pologne il y introduisit les Jésuites, dont le premier 

collège fut établi dans la ville de Braunsberg en Parmie. Ennemi de la per- 
sécuHon de quelque côté qu'elle vint, Hosius prit le parti tles Ariens et des 
Anabaptistes que les sectateurs de Luther cherchaient à faire chasser de 
Pologne, et obtint pour eux un édit de tolérance. 

Hosius fut envoyé en ambassade h Rome par Sigismond Auguste. 
Pendant son séjour dans cette capitale, la victoire de Lepante, qui venait de 
briser les fers éPun grand nombre de prisonniers chrétiens , lui fournit V occa- 
sion d'exercer sa charité. Il réunit trois cents de ces malheureux, nés en 
Ukraine et en Podolic , pourvut h leurs besoins , et les ą renvoya en Pologne à 
ses frais. 

9 

Enfin, affaibli par, Vâge, il obtint la place de coadjuteur de Pévéché de 
Parmie pour Kromer, célèbre historien, et acquit par là un titre de plus à la 
réconnaissance de ses concitoyens» 

9 

Hosiuś mourut à Rome l'an 1379, et fut inhumé dans Péglise de Ste. 
Marie in Trastevere. 

H a laissé beaucoup de savatis ouvrages' de polémique religieuse. Ses 

_ N 

oeuvres comphttes ont été imprimées à Cologne en 1387. 



15 



. j 



114 



No. 2Î. 



Popiersie w obiorze xiezym, twarz brodę zarosła, włosy kształtnie 
zczesane, na piersiach krzyż biskupi kamieniami ozdobiony. Na samym 
krańcu medalu znajduje się obwódka do korony z liści plecionej podobna, 
w koło tego wieńca stoi napis: FRANCISCUS CRASINSKY D[ei] G[ratia] 
EPISCOPUS CRACOYIENSIS DUX SEVEREENSIS; to jest* Franciszek 
Krasiński z Bożej łaski Biskup Krakowski, Xzç Siewierski. 

Na stronie odwrotnej znajduje się herb Korwin rodzinie Krasiń- 
skich służący* Nad tarczę herbowng. jest pastorał i infuła biskupia, 
w koło herbu jest napis: POST LABOREM MELIORA SPERO, ANNO 
AETATpa] SUAE 48. A[nno] DLXXIQL; to jest: po pracy lepszej się 
doli spodziewam. Roku wieku swego 4& roku 574 (t j. 1574.) 



Wykład. 

Franciszek Krasiński urodzony w roku 15S5. pierwsze nauk początki 
powziął w Luzacyi w mieście Córlitz. Dla ukończenia zaś nauk posłanym 
był do Wittemberga, skąd go przecież w krotce odwołał Mikołaj Dzierzgowalri, 
Arcybiskup Gnieźnieński , stryj jego wujeczny w obawie, aby się zdań Lutra 
nie chwycił. 

Po ukończeniu nauk w Akademii Krakowskiej, wysłał Prymas młodego 
Kipsińgkiego do Rzymu, dla wydoskonalenia się w prawie kościelnem i polityce. 
Powróciwszy z Rzymu, zajął on miejsce Sekretarza u Prymasa, został Kano- 
nikiem Łowickim i Arcbidyakonem Kaliskim. Dwakroé jeździł do Rzymu 
w interesach duchownych. Zygmunt August posłał go potem do Wiednia do 
Cesarza Mazimiliana, gdzie się zaprzyjaźnił ze Stefanem Batorym, Posłem 
Jana Zapolskiego, siostrzana Zygmunta Augusta i pretendenta do tronu 
Węgierskiego. Batory uwięziony przez Maxymiliana, za staraniem Krasińskiego 
wobtość otrzymał. 

Gdy Krasiński z Wiednia . powracał do Króla bawiącego w Wihue , na 
noclegu ukradziono mu szkatułę, w której listy Cesarskie były 



»... i 



/i-: 



A " v* 



" * I 



r 



i 
i 



115 

No. 2T. 

FRAJSCISCUS CRJSmSRY JĄa\ G[ratia] EPISCOPUS CHACO- 
VIENS18 BUK SEFERIENSIS. (Fronça Kratinski, par la grâce 

* • 

de Dieu évoque de Cracovie, due de ScverieJ Buste de Veveque Kra- 
siński en habit ecclésiastique portant 'à son cou une croix richement ornée. 



Revers. POST LABOREM MEUORA SPERO ANNO AETAT\is\ 
SUAE 48. A[nno] DLXXIIIL (Après le travail f espère un meilleur 
avenir. A toge de 48 ans. 12 an 574.J Écusson aux armes de la 
famille Krasiński orné de lambrequins et surmonté de la mitre épiscopale. 



Nous ne pouvons préciser a quelle occasion cette médaille a été frappée* 
• Il serait possible que les habitons du duché de Sévérie f eussent offerte 
h François Krasinshi, évéque de Cracovie, pour lui témoigner leur reconnais- 
sance des privilèges et immunités qu'il leur avait accordés. 

15* 



./ 



116 

Było współczesne mniemanie , że 'ąi£ to ptało z poduszczénia zawistnych 
jemu, aby go pozbawić względów Królewskich. Mogła raczej powodem bydź 
do tej kradzieży intryga obcych dworów, w cela docieczenia politycznych 
tajemnic. Cóżkolwiek bądź, wypadek tén nie zmniejszył względów Królew- 
skich dla Krasińskiego, gdyż go znowu posłał do Wiednia, dla zaspokojenia 
niesnasek wszczętych z powodu odesłania nie miłej Zygmuntowi Augustowi 
żony Katarzyny, córki Ferdynanda L Cesarza Niemieckiego.' * 

Na Sejmie Lubelskim 1509. dał Król Krasińskiemu pieczęć mniejszą. 
Na tym to Sejmie doszła dawno pożądana ostateczna Unia Litwy z Koroną 
Polską. Krasiński, jako Podkanclerzy silnie pracował nad tern, aby ziemia 
Podlaska, Wołyńska, Kijowska za własność Korony Polskiej uznane były. 

Po śmierci Padniewskiego otrzymał Krasiński Biskupstwo Krakowskie. 
Godność Senatora i Podkanclerzego, a więcej jeszcze ufność Króla mocniej go 
z dworem połączyły; odtąd stał się on nieodstępnym towarzyszem Zygmunta 
Augusta, aż do jego zgonu, opatrzył go świętymi Sakramentami i zamknął 
powieki ostatniemu Jagiellończykowi w Knyszynie roku 1572. 

Dom Rakuski, który przez ożenienia już był uzyskał Monarchią Burgundzką, 
Hiszpańską, Węgry, Czechy, Morawią, Luzacy ą i Szląsk, przeszkadzał 
najusilniéj rozwodowi Zygmunta Augusta z żoną jego Katarzyną, aby po 
bezdzietnym, ostatnim potomku domu Jagiellońskiego, drogą elekcyi mógł 
jeszcze pozyskać tron Polski. Ku temu celowi, czynili Posłowie Austryaccy 
ważne przygotowania, ujmując sobie celniejszych Panów Koronnych, jeszcze 
za życia Zygmunta Augusta; lecz zręczny Montluc, Poseł Francuski, zniwe- 
czył widoki domu Austryackiego. Krasiński, chociaż był w początkach elekcyi 
stronnikiem Austryackim, widząc większość zdań za Henrykiem, przyłączył 
się do jego strony i piękny dał dowód umiarkowania i przezornej polityki, 
gdy sam tylko z pomiędzy Biskupów wraz z Karnkowskim podpisał sławny 
Akt pokoju religijnego, przez który wolność wyznań ogłoszoną została 
w Polsce; co gdy Kapituła Krakowska Krasińskiemu zganiła, on w obronie 
swojej dostatecznie się wywiódł, iż, będąc Biskupem, nie przestał bydź oby- 
watelem o dobro, ojczyzny troskliwym. 

Po oddaleniu się Henryka do Francyi, gdy Tatarzy najeżdżali Ruś i Podole, 
Krasiński uzbroił własnym kosztem sto koni i posłał ich przeciwko Tatarom, 
pod przewodnictwem Stanisława Krasickiego, za co od obywateli oświadcze- 
nie wdzięczności i podziękowanie otrzymał. 



Le tèk de ce prélat peur te bien public nk se berna pas H qtiëhjues actes 
iaolés de bienfaisance, Ąu tençps ou une fausse politique, se oeuvrant du^ 
masque de la religion, faisait massacrer les Huguenots en France, et oh le 

. • ■ 

duc d'Albe livrait aux bourreaux des milliers de victimes dans les Pays-Bas^ 
ton vit en Pologne Karnkowski, évêque de Kujavie, proposer à la diète de 
1375. V établissement de la liberté des cultes et François Krasiński V appuyer de ^ 
tout son pouvoir; L'éloquence persuasive de ' ce dernier convainquit Fassamblét 
de la nécessité de cette mesure. 



■ % 



François Krasiński ne négligeait aucune occasion de servir- son pays* 

m 

Les états de situation de F armée polonaise font mention <Fun escadron de 
cavallerie, levé à ses frais , pour combattre les Tattarés , % *e# de 200 fantassins 



120 



No. 2& 



Popiersie Cecylii, Królowej Szwedzkiej z boku widziane. Suknia 
na kształt Hiszpańskiej z kołnierzem wysokim. Na wierzchu głowy 
czapka płaska, okrągła,» perłami ozdobiona. Nad kołnierzem kreza wąska, 
a w koło napis: CEGILIA PRINCEPS SWECIE [sic]; to jest: Cecylia 
Xiçina Szwedzka. 

Strona odwrotna. Popiersie Jana Hrabi z Tęczyna/ Głowa bez 

. ^krycia, włosy krótkie, takaż .broda i wąsy. Odzienie na kształt 
Hiszpańskiego, kołnierz wysoki wyłożony. Na sukni sznurek, na kto- 

, rym podobno wisi medal, którego nie widać. Napis: JOANNES COMES 
A TENCIN; to jest: Jan Hrabia z Tççzyna. 



Wykład. 

Cecylia Królowa córką była Gustawa I. Króla Szwedzkiego, zaślubiona 
-później Krzysztofowi Margrabi Badeiiskiemu , którego przeżywszy, w stanie 
wdowim resztę -życia przepędziła. 

Jap Hrabia z Tęczyna, potomek domu jednego z najznaczniejszych i najda- 
wniejszych w Polsce, herbu Topór, którego początki pierwszych czasów Monar- 
chii Polskiej zasięgają, był synem Stanisława Gabryela, Wojewody Krakow- 
skiego*, sam téz był Wojewodą Bełskim i Starostą Lubelskim* Tytuł Hrabi był 
;jnu z całym domem tegoż imienia wspólny, gdyż Karol Y. w r. 1527. a Ferdy- 
nand I. w r. 1S61. Tęczyiiskich między Hrabiami państwa Rzymskiego policzyli. 
. Jan Tęczypski, o którym tu jest mowa, wysłany był od Króla Zygmunta 
Augusta Posłem do Szwecyi do Króla Eryka, któremu tak się z osobliwszych 
przymiotów podobał, iż mu siostrę swoje zaręczył. Przygotowania do ślubu i 
potrzeba . sprawienia " się z poselstwa swego sprawiły, iż Tęczyiiski do 
».ojczjzrty powrócił. <Użył go wnet Król Zygmunt August na sprowadzeni 
4o Wilna, Któlewića Szwedzkiego , Jana Xiążęcia Finlandzkiego , mającego 
*£lub vmsfic z Królewną Katarzyną, siostrą Zygmunta Króla. Rychło po tym 
ślubie .Tęczyiiski. i swój dp skutku doprowadzić zamyślając, puścił się morzem 
do Szwecyi} lecz olcręt, na którym, żeglował, schwytany był od korsarza 



?— 



I 



*. -' i- 



1 • 



121 

No. 28. 

CECILIA PRINCEPS SFTECIE [sic]. (CècOe princesse de Suéde.) 
Buste de la princesse Cécile de Suède dans le costume du tems et vu 
de profil. 

Revers. JOANNES COMES A TENCIN. (Jean comte Ten- 
czynski.J Buste du comte Tenczyński dans le costume usité alors en 
France et vu de profil. 



Cette médaille réprésente le comte Jean de Tenczyn, ou Tenczyński, am- 
bassadeur de Pologne en Suède en 4L&60. Le revers réprésente la princesse 
Cécile de Suède, soeur du roi Eric, qui lui avait été promise en mariage. 

Les amours du noble Polonais avec lajille de Pillustre Gustave TVasa 
nous paraissent offrir un vif intérêt} ils rappellent ces tems de la chevalerie, 
ou un preux pouvait prétendre h la main de lajille «fun puissant souverain. 

Le comte Jean de Tenczyn appartenait h une famille illustre gui, disait" 
on 9 remontait aux premiers siècles . de la Pologne. Envoyé en ambassade 
auprès de la cour de Suède 9 le comte Tenczyński sut y gagner f estime du roi, 
et inspirer à sa soeur le plus tendre intérêt II n'est rien ^impossible à une 
passion profonde et vivement partagée. Malgré la disproportion des rangs, le 
roi de Suède consentit au mariage de sa soeur avec T ambassadeur polonais, et 
les fiança. 

16 



124 



No. 29. 



Herb Jastrzembiec, to jest podkowa końcami v górę obrócona, aa 
niej krzyż. Różne ozdoby tarczę otaczają; na wierzchu jastrząb z 
podiiiesionémi skrzydłami. Wszystko w wieńca bez napisu. 

Stronę odwrotną zapełnia następujący napis: SUMM[us] DOSO[nus] 
JOANfnes] LUTOMIRSKI SACRA[e] M[ajestatis] RE[gis] POLONIE TE- 
SAU[rarius] 1331. to jest: mąź najznakomitszy Jan Lutomirski, Jego 
Królewskiej Mci Króla Polskiego Podskarbi 1551. 



W y k ł a S. 

Pochlebną tu znajdujemy wzmiankę o Janie Lutomirskim, który za pano- 
wania Zygmunta Augusta Podskarbim był nadwornym i Kasztelanem Rawskim, 
a później Sieradzkim. Nieznajome nam są przecież powody dla których bitym 
został ten medal; nie wiemy takie jakie to były nadzwyczajne zasługi, które 
Lutomirskiemu na nim chlubny przydomek najznakomitszego zjednały. 

W roku 1967* tenże Lutomirski zabitym został przez niejakiego Mikoła- 
jewskiego, który za popełniony tén występek za dekretem sądowym głowę 
pod miecz oddał. 

Rzecz ta z siebie obojętna w pięknem wystawiła świetle szacunek do» 
brego imienia, jakiem się od najdawniejszych czasów przodkowie nasi 
odznaczali 

Mikołajewski mógł się ucieczką ratować, nie uczynił przecież tego i życie 
stracił, aby nie bydź od czci odsądzonym, której to karze podlegali ci, którzy 
w podobnym , jak on razie , ucieczką śmierci unikali 



125 

4 

Ne. 29. 

r 

Eeusson de la famille des Lutomirski orné de lambrequins. 

On lit tur le revers f inscription suivante: SVMM[us] D03f[inu$] 
JOAN[nes] LUTOMIRSKI SACRA[e] M[ajestatis] BEfjfis] POLONIE • 
TESAU[rarius] 1SSÏ. (Lièminent Seigneur Jean Lutomirski trésorier* 
de sa Majesté le roi de Pologne 155L) 



Cette médaille porte le nom de /. Lutomirski, trésorier de la cour de 

* 

Sigismond Auguste* 

On ignore la circonstance pour laquelle elle a été frappée* (Test peut-être 
un hommage, que les employés de la monnaie avaient voulu rendre h leur chef. 

Lutomirski périt en 1S68, assassiné par jtn gentilhomme, nommé Mikoła- 
jewski. Cet attentat, quelque déplorable qu'il soit, servit h mettre au jour les 
senthnens qui animaient la noblesse polonaise* Le meurtrier de Lutomirski 
ayant été condamné à mort, pouvait se soustraire par la fuite au châtiment 
qu'il avait mérité} mais considérant que, fil suivait ce parti, il serait déclaré 
infâme par la loi, il se soumit courageusement à son sort, et eut la tête 
tranchée en iS69. 



1 



126 

No. 80. 

Strona główna. Herb Kosciesza w koło tarczy, w otoka napis: 
BENEDICTIO DOMINI DI VITES FACH'; to jest: Błogosławieństwo 
Pana bogatymi czyni. 

Strona odwrotna rok 1555. i napis.! SUMPTUS CENSUM NE SU- 
PERET. STANISpaus] MJLOSCHE YSKJ ; to jest: niech wydatek dochodu 
nie przenosi, {Stanisław Miłoszewski. 



>■ ^ 



Wykład. 

Stanisław Miłoszewski, którego ta nazwisko czytamy, był Podskarbim 
Zygmunta Augusta, jak nas o tern przekonywają prowadzone przez niego 
rachunki wydatków dworu tegoż Monarchy, które nam się widzieć zdarzyło. 
W nadgrodę świadczonych Królowi usług odebrał on majętność Jarony, nie- 
daleko od Kowna. 

» 

Co się tyczy napisu na stronie odwrotnej zamieszczonego, jest on nieza- 
wodnie najlepszém prawidłem, jakiego się Podskarbi trzymać może, a pod 
pozorem godła, które sobie Miłoszewski obierał, był może i przestrogą, którą 
gorliwy o dobro kraju obywatel dawał Monarsze swemu. Potrzebował jej 
.podobno Zygmunt August, którego dziejoptsowie o rozrzutność obwiniają. 



'TSf -• '^*! 



/ 




m 



No. 30. 



BENEBICTIO DOMINI MFITES FJCIT. (La henedkttan du 
Seigneur rend riche*') Écusson de la famille noble des Milochewski. 

On Ut sur le revers tintcripHon suivante: 4168. SUMFTUS CEN- 
SUM NE SUPERET. STANIS[laus] MILOSCHBFSKI. (Puisse la dé- 
pense ne point excéder la recette. Stanislas MUochetskt.) 



Stanislas Milochewski dont nous voyons le nom sur la médaille ci-jointe 9 
était trésorier de la cour de Sigismond Auguste. La devise que porte cette 
pièce y est une injonction formelle de proportionner la dépense a la récette. 
(Test sans contredit la meilleure règle de conduite à suivre pour un homme 
chargé du maniement des deniers publics, c'était peut* être aussi un avis 
indirect que le ministre intègre se permettait de donner à son roi* Sulli et 
Colbert ri eussent pas mieux formulé ce principe fondamental tf économie 
politique, et nous sommes obligés de convenir que Sigismond Auguste, aussi 
bien que Henri IF. et Louis XIV*> avait souvent besoin de cette leçon. 



128 

No. 31. 

Strona główna wystawia starożytny herb Topor zwany, domowi 
Tarłów właściwy, wieńcem laurowym obwiedziony. 

m 

Na stronie odwrotnej podobnyź jest wieniec laurowy, lecz w mniej- 
szym obwodzie» W otoku na zewnętrznej stronie wieńca jest napis: 
GAB[riel] TARŁO CAS[telaneus] RAD[omensis] S[acrae] R[egiae] M[ajestatis] 
CU [Unae] MGR. [magister] C[oveliensis] CA[pitaneus]; to jest: Gabryel Tarło, 
Kasztelan Radomski, Kuchmistrz dworu Jej Królewskiej Mości, Sta- 
rosta Kowelski. Środek laurowego wieńca zapełnia napis w niemieckim 
języku: ALLES ZU SEUVER ZEIT ANNO 1364. to jest: wszystko 
w swoim czasie 1564. 



Wykład. 

Zarzucają nam cudzoziemcy, ze często w potocznej mowie obcych 
słów używamy; nałóg tén, jak się tu przekona czytelnik, zaraził nawet 
Numizmatykę naszą. My niechętnie w obcym języku czytamy napis na medalu 
niniejszym, poświęconym pamiątce Polaka, Senatora i urzędnika dwora 
Polskiego. 

Powód wybicia umieszczonego tu numizmatu jest nawet niewiadomy. 
Gabryel Tarło, Marszałek nadworny Królowej Katarzyny, odznaczał się u 
dworu Zygmunta Augusta piękną postawą ciała i przyjemném ułożeniem, 
iadnego atoli nie miał wpływu do ówczesnych spraw, politycznych i 
wojennych. 

Zawód dworaka w owym wieku w Polsce niebezpieczniejszym był po- 
dobno, jak za naszych czasów, a Gabryel Tarło ledwo iycia nie postradał 
na polowaniu, które Zygmunt Ł pod Krakowem wyprawa. Wspominamy tu 



, i 



A * i^ ! *,♦- ' i . 



ł 



TlJ»^:-iJ Kir 



-N 



129 
No. SI. 

Ecusson aux armes de la famille de Tarlo, placé au milieu dune 
couronne en feuillage. 

Revers. GAB[riel\ TARLO CAS[telanus\ RAD[omensis] S[acrae] 
R[egiaè] M[ajestatis] CIĄlinae] MGR. [magister] C[oveliensis] CA[pitaneus]. 
(Gabriel Tarlo Caslellan de Radom, Maître tf hotel de la maison du roi, 
sénéchal (starostę) de Cwel). En travers de la médaille on Ut une 
seconde inscription en langue allemande, placée au milieu et une couronne 
en feuillage: ALLES ZU SEINER ZEIT. ANNO io64. (Chaque chose 
en son tems, tan 1564.J 



H est difficile de déterminer h quelle occasion fut frappée cette médaille} le 
castelan Tarlo, maréchal de la cour de la reine de Pologne, qui en est le 
héros, se faisait remarquer par sa noble figure et ses manières distinguées, 
mais il ne prit jamais aucune part aux affaires publiques. 

m 

Létat de courtisan en Pologne semble avoir offert au XVI. siècle plus de 
dangers qu'il n'en offre de nos jours. Les mémoires contemporains parlent 
d'une chasse, que le roi Sigismond donna h ses courtisans, et dans laquelle le 
casteUan Tarlo courut risque de la vie. Voici comment 

17 



180 

o tym wypadku nie dla tego, aby PB związek jaki miał z medalem, na który 
patrzymy, lecz dla tego, ze nam stawia obraz obyczajów przodków naszych 
w XVI. wieka. 

Wspomina Bielski, że Król Zygmunt wielkiego bardzo mając niedźwiedzia, 
z lasów Litewskich sprowadzonego, wypuścić go kazał w gaiku, który 
myśliwymi i psami otoczono, Gabryel Tarło, Krąfczy na ów czas Krakowski, 
pieszo oszczepem uderzył na niego, ale niedźwiedź wydarłszy mu oszczep 
z ręku byłby go niezawodnie udusił, gdyby go nie byli myśliwi uratowali 
Uderzył potem niedźwiedź ku stronie, gdzie Królowa Bona na koniu stała, 
która, uciekając przed nim, gdy się koii pod nią potknął, spadła z niego i 
zaszkodziła sobie, bo była w ciąży, tak, ze przed czasem porodziła syna, 
który też niebawnie umarł. Rozhukany niedźwiedź napotkawszy Stawczyka, 
śmieszka Królewskiego, przewrócił go z koniem tak, że na sobie suknie 
podarł. 

Skończyło się smutnie polowanie, a Król zmartwiony przypadkiem Królo- 
wej, rzekł z przekąsem do Stańczyka : » sprawiłeś się dzisiaj nie jako rycerz, ale 
jako błazen. « Na to Stańczyk odparł: » ja nie wiem, kto większy błazen, czy 
tén, co dzikiego zwierza mając na łańcuchu puszcza go na ludzi, czy tén, co 
się przednim chroni. « «Jednak tén niedźwiedź zdarł z ciebie suknie, « rzekł 

Król, »a ty milczysz ;« » bardziej ciebie drą Królu, « odpowie Stańczyk, »ote 

* 

ci niedawno wydarli Smoleńsk, a i ty milczysz* « 

• Nie dobrze panom z błaznami żartować,* dodaje tu bardzo roztropnie 
Bielski, »bo radzi, często żartem prawdę powiedzieć. Jakoż to Stańczyk 
był błazen osobliwy. « 



Pragnąc uzupełnić Numizmatykę Polską, ile to w naszej jest mocy; 
wspomnimy tu o medalu, który się w gabinecie Cesarskim w Wiednia 
znajduje, i który zdaje się mieć związek z umieszczonym w tym numerze 
medalem. Wspomniony numizmat Wiedeński strony odwrotnej niemający, 
wystawia na stronie głównej męszczyznę w zbroi z napisem: ais zu seiner 
Zeit 1370. 



131 

Le roi Sigismond, désirant se donner le plaisir d'une chasse à tours , en 
fit un jour lâcher un étune grandeur et d'une force prodigieuse qu'on venait 
de hd envoyer de Lithuanie. L'animal, harcelé par les chiens, se jette sur le 
castellan Tarlo, lui arracha F é pieu dont il était armé, et Veut infailliblement 
mis en pièces, sans une troupe de piqueurs, qui arrivèrent fort à propos pour le 
dégager. Devenu plus furieux par la suite de la résistance qu'il avait éprouvé, 
V animal chercha une autre victime, et arriva brusquement à F endroit oh se 
trouvait ta reine, qui montée sur son palefroi, était venue assister à ce dan- 
gereux spectacle. Le destrier effrayé se cabra et jeta la reine par terre. Cet 
accident eut de fâcheuses suites, car la princesse vit bientôt après périr 
F enfant, qu'elle portait dans son sein. 

L'ours cependant suivait sa pointe} il atteignit Stanchique le fou du roi, 
renversa son cheval, et allait le dévorer quand les piqueurs vinrent encore 
arracher cette autre victime à la fureur de T animal. 

Au retour de la chasse , le roi très affligé de t accident survenu à la reine, 
se tourna vers Stanchique et lui dit avec humeur : „il faut avouer que tu fes 
comporté aujourd'hui en fou et non en gentil» homme. " — „Je voudrais bien 
savoir," reprit Stanchique, „lequel est le plus fou, de celui qui cherche à 
éviter un animal furieux , ou [de celui qui camuse à le lâcher sur les 
gens?" — „Cependant," continua le roi, „tu as été bien mal arrangé, et tu 
ne dis mot?" — „eh toi donc," répartit le fou, ^combien de temps y-a-t-il 
qu'on ta enlevé Smoleńsk? et cependant tu te tais aussi." 

17* 



132 

Zważywszy podobieństwo dewizy, czyli napisu, i rok wybicia 
medalu odpowiadający czasowi, w którym żył Gabryel Tarto, mnie- 
mamy, iż medal w Wiedniu, tegoż Tarłę wyobraża* Zarys medalu 
Wiedeńskiego umieszczamy tu dla pamięci, podając domniemania nasze 
pod sąd czytelnika. 



■ T ^^î 



1S3 

„Il n'est pas bon plaisanter avec les fous, dit a ce sujet notre judicieux 
historien, mais aussi faut-il avouer, que Stanctûque était un fou très 
distingué." 

Si nous avons rappelé cette avanture, ce n'est pas, qu'elle ait aucun' 
rapport avec la médaille dont il est question, mais êest parce que cet épisode 
nous a paru intéressant comme peinture des moeurs au tems. (a) 

j. a p. 



(a) Le cabinet numismatique de Vienne possède une médaille qui à en juger par 
le millésime et la divise qu'elle porte nous semble représenter le même Castellan 
Tarlo dont nous verons de nous occuper. Nous plaçons cette piece en note 
pour en conserver le souvenir. 




134 



No. 32. 



Strona główna. Na tarczy szachownica rogami do góry. W około 
napis: ALZBIETĄ Z BOBOLUSK. 

Strona odwrotna. Dwa rogi jelenie» W około napis: NBW1ZSI 
PISARZ G. P. Z. P, 



Wykład. 

Trudność zachodzi w tłumaczeniu napisu , który tu czytelnikom naszym 
przed oczy stawiamy; niewiadomo albowiem, czyli ten najwyższy pisarz, 
któremu tén medal wybito nazywał się Alzbietą z Boboluśk, zwyczajem nie- 
których krajów, gdzie męzszczyźni imiona kobiece przybierają, czyli też, co 
podobniejszém jest do prawdy, że ta Alzbietą żoną najwyższego Pisarza była. 
Cokolwiek bądź, gdy nic szczegółowego o tym medalu powiedzieć nie 
możemy, powtórzymy tylko z Niesieckim, że familia Boboleckich w Woje- 
wództwie Poznańskiem miała swe siedlisko, i że Bobolecki rotmistrz wsławił 
się męztwem przeciwko Wołochom i Kozakom w roku 1577. 



w ^*n > !..«.. 




'. N 



135 



No. 32. 



ALZBIETA Z BOBOLUSR. (Elisabeth de BobohukJ Un écusson 



armoirié. 



Revers, NUFTIZSI PISARZ G. P. Z. P. (a) (Grand notaire G. P. 
Z. P.J Un écusson armoirié. (a) 



I • 



H y a peu de chose h dire sur cette médaille, frappée pour un notaire, 
nommé Bobolecki. Cependant si nous ignorons ce gui lui a valu cette 
distinction, sa famille ne nous est pas inconnue, car nous voyons dans tliistoire 
du roi Etienne Batory un capitaine de cavalerie, de ce nom se faire remarquer 
par sa valeur contre les Cosaques et les Valaquts. Nous nous empressons de 
rapporter ici cette particularité dont nous sommes jaloux de conserver 
le souvenir. 



(a) On ignore la signification de ces lettres. 



136 

No. 33. 

Popiersie wprost patrzące; włosy długie prosto zczesane, odzienie 
na kształt szuby, a w koło napis E. A. K. DECAN[us] WARMpensis] 
A[nno] 1560. to jest: E. A. K. Dziekan Warmiński roku 1560. 

Strona odwrotna ma tylko napis : EVQUIRENTES DOMINUM NON 
MINUENTUR OMNI BONO; to jest: Szukającym Pana schodzić nie 
będzie na źadnem dobru. 



Wykład. 

Litery początkowe E. A. K. które tu czytamy, znaczą podług wszelkiego 
podobieństwa Eggerta a Kempen, Dziekana Kapituły Warmińskiej, wysłanego 
od tejże Kapituły na zjazd prowincyonalny Pruski, do Grudziądza w roku 
1569. w zastępstwie Hozyusza Kardynała, który na ów czas w Try- 
dencie bawił. (Z manuskryptów Xiedza Biskupa Albertrandego.) 



r 



: 'i.. 







** 



m 



No. sa. 



E. A. R. DECAN[u$] tVARM[imtis\ A[nno] l$60> (E. A. K. 

• Doyen de Varmie Tan 1560./) Buste d'un Ecclésiastique revêtu (tune , 

simarre et vu presqu'en face. Une longue barbe descend sur sa poitrine. 

On Ut sur le revers T inscription suivante: INQUIBENTES DOMI- 

NVM NON MINVENTVR OMNI BONO. (Ceux qui cherchent le 

9 

Seigneur ne seront privés d'aucun bien.) 



m 

Les lettres initiales du nom du Doyen de Varmie, pour qui cette médaille 
a été frappée y semblent indiquer Egert à Kempen, qui h T époque indiquée par 
le millésime, était en effet revêtu de cette fonction. 

Nous ne connaissons point les particularités de la vie de ce dignitaire 
ecclésiastique, nous savons seulement qu'il assista k t assemblée provinciale de 
la Prusse en remplacement du cardinal Hosius, évéque de Varmie, qui siégeait 
alors au concile de Trente. 



18 



♦. 






im 



No. 34. 



Popiersie Jana Łaskiego z boku widziane, % dłogę i gęstą brodą 
i takimiź wąsami. Głowa nakryta czapką okrągłą; odzienie zwyczajne 
duchownych dyssydentdw. Napis: JOANMES A LASCO AET[atis] LVI. 
A[nno] DO[mini] 1*87. to jest: Jan z Łaska w roku wieka swego 
pięćdziesiątym szóstym, roku Pańskiego 1557. 

Medal tén strony odwrotnej nie ma. (a) 

No. 35. Medal pod liczbę, tę. wystawia na stronie głównej po- 
piersie Jana Łaskiego z boku widziane. Piękna broda spływa na jego 
piersi. Na głowie nosi niską czapkę, na sobie zaś płaszcz z szerokim 
kołnierzem. Wyryte nad obwódkę litery J. D. oznaczają podobno 
nazwisko mincarza. 

Na stronie odwrotnej wyryty jest w sześciu wierszach napis nastę- 
pujmy: JOANNES A LASCO POLONUS RELIGIONIS CHRISTIANAE 
AFUD POLONOS PROMOTOR. OBUT AN[no] 13*0. AETfatia] fff». 
to jest: Jan z Łaska Polak, religii chrześciańskiej u Polaków rozkrze- 
wiciel. Umarł w roku 1560. wieku 59. U spodku medalu jest krzyż. 



Wykład. 

Wyobrażenie to, jest człowieka jednego z tych, których duma, upór, 
niespokojność i chęć przerobienia innych na wymyślny układ swój» i poeią- 
gniénia do zdań urojonych, nieszczęśliwymi czynią, i nigdzie spokojnie życie 
przepędzić nie pozwalają. Stawszy się on nienawistnym katolikom, których 
religią porzucił, nie był dla tego milszym dyssydentom, których wyznania 



(a) Gabinet Paryski ténie medal dwustronny posiada, z popiersiem Kalwina na stronie 
odwrotnej wyrytym. Medal Paryski jest odlewany. Niepewnymi przeto będąc, 
czyli strona odwrotna istotnie do tego naleiy medalu, rycinę jej oddzielnie 
w końca tego artykułu umieszczamy. 



T 

I 

i 



■ t: • .' 7/ yrr.K 

»- U< dut i. :./'*l\ : 



liLi...- *• Cf. AliCN 



1 






189 



No. 34. 



JOANNES A LASCO AET[atU] LVI. A[nno] DO[mini\ 1SS7. 
(Jean a Lasco à Tage de 56 ant. L'an du Seigneur 1557.9 Buste 
<fitn Ecclésiastique Protestant dans le costume qu'ils portaient au XVI. 
siècle, et vu de profil. Une longue barbe descend sur sa poitrine, (a) 

Celte médaille lia pas de revers. 

No. 35. Buste du même Jean a Lasco semblable au précédant. 

On lit sur le revers Fłnscription suivante: JOANNES A LASCO 
POLONUS RELIGIONIS CHRISTIAN AE APUD POLONOS PROMU- 
TOR OBIIT AN[no] 1860. AET[atis] 89. (Jean a Lasco Polonais 
apôtre de la religion chrétienne en Pologne mourut en Tannée i960», à 
tage de 59 ansS) 



Jean a Lasco ou plutôt Jean Laski 9 aussi connu en Europe au XVi. 
siècle par ses lumières y que par F intolérance de ses principes religieux, 
descendait tfune noble famille de Pologne, et Jetait voué de bonne heure à 
tétat ecclésiastique. Après avoir fait ses premières études en Pologne, il par- 
courut la France et l'Allemagne pour y suivre les cours du célèbre Zwingle 



(a) Le cabinet numismatique de Paris possède cette médaille avec un revers 
à P effigie de J. Calvin. Noms en donnom la gravure à la Jtn de cet article, 
tout en prévenant nos lecteurs que V image de Calvin nous paroit ressembler 
fort peu aux portraits qui nous restent de lui. 

18* 



• # 



140 

nieprzyzwoitą zdań mieszaniną, skłonnością do nowości, niespokojnośdą 
umysłu, żądzą przewodzenia nad innymi wątlił. 

Urodził się on, jak jedni pisarze chcą, r. 1199. jak drodzy, za którymi 
jest tén medal, utrzymują, w r. 1901. w Polsce z familii bardzo zacnej, 
wysokiémi dostojnościami zaszczyconej. Ojciec jego, Jarosław Łaski, Woje* 
woda Sieradzki, matka Lanckorońska; stryjem jego był ów sławny Jan Łaski, 
Arcybiskup Gnieźnieński co pierwszy prawa rozsypane Polski w jedno zebrał. 

Po skończonych w Polsce naukach, udał się zwyczajem młodzi 
zacniejszéj Polskiej do obcych krajów, i zwiedził Włochy, Niemcy, Szwajcaryą 
i Francyą. Oecolampadius przewodnikiem jego był w nauce Teologii, Zwinglius 
w wykładzie pisma Świętego, a Pellikan w Hebrajskim języku. 

Kiedy bracia jego w świeckim stanie ubiegać się do wyższych dostojności 
zamierzali, on stanu duchownego torem do tegoż kresu, wsparty powagą 
stryja swego, trafić usiłował, i w rzeczy samej sporym krokiem w tej drodze 
postępował, kiedy Proboszczem Gnieźnieńskim i Łęczyckim, Kustoszem 
Płockim, Kanonikiem Krakowskim został. Forytowano go nawet na 
Biskupstwa, i już mianowany był Biskupem Wespryneńskim w Węgrzech. 

Nie był Kanclerzem w Polsce Jan Łaski, jak niektórzy piszą; błąd tén 
ztąd wyniknął, iż Łaski Arcybiskup Gnieźnieński, któremu imié także było 
Jan, godność Kanclerską piastował, lecz wtedy Jan Łaski, o którym jest 
rzecz, ledwie miał lat dziesięć. Podejrzenie niepłonne, do którego on sam 
był powodem, o jego w wierze niestateczności, gdy wielu nań obruszyło , on 
czyli z bojaźni prześladowania, czyli z chęci większej swobody, złożył 
wszystkie duchowne dostojności i do Niemiec w r. 1340. wyjechał. Mienią 
niektórzy, iż z duchownej godności wyzuty był przez Gamrata, Arcybiskupa 
Gnieźnieńskiego, dla tego, iż ślubem małżeńskim się był o bo wiązał, ale to, 
jak wnet obaczymy, inni. inaczej opowiadają. W Wittenberdze uroczyście do 
panującego tam wyznania przystąpił, i z tamtąd udał się do Niderland, do 
Lowanium, gdzie podług powszechnej powieści dopiero sobie żonę, podłego 
urodzenia niewiastę, zaślubił Wnet potem przeniósł się do miasta Embden 
w Ostfryzyi, gdzie, gdy mu Hrabia panujący Emo II. urząd Superintendenta 
ofiarował , on się z tego wymówił, i przyjaciela swego Albrycbta Hardenberga 
na swoje miejsce zalecił 

Po krótkiej do Polski w r. 1513. podróży, dokąd go bracia ciężką 
chorobą złożeni wzywali, powrócił do Embden, gdzie Anna Grafowa wdowa 
Emona IL nakłoniła go do przyjęcia urzędu Superintendenta kościołów onego 



141 

et d'Oceolampade. C'était pour un prêtre catholique choisir assez mal ses 
instituteurs $ cependant 9 grâce a F influence de sa famille, il fit un chemin 
rapide dans V église et Jut nommé h Vévéehé de Vesprin en Hongrie. Mais 
bientôt les démêlés qu'il eut avec les évoques de Pologne, et plus encore son 
esprit remuant, le détournèrent de la ligne de conduite, qu'il avait suivie jusque 
là, et en firent un des apôtres les plus véhémens de la réformation. H abjura 
la religion catholique h Wittenberg, et sur la réputation de tèle qu'il s 9 était 
acquise, il Jut nommé surintendant des églises luthériennes de la Frise orien- 
tale. Il y persécuta les catholiques et leur enleva les églises qui leur 
restaient, ce qui ne Tempéeha pas de faire une guerre acharnée au clergé pro- 
testant, qu'il accusait d'hérésie, et auquel il voulait imposer sa propre croyance. 

Ses nombreux écrits le Jirent connaître de Thomas Cramer, arefievéque de 
Canterbury , qui Tappélla près de lui et lui confia les églises des protestons 
français, belges et allemands établis a Londres. 

La mort du jeune Edouard VI. roi £ Angleterre, mit Jin aux travaux 
Ûiéologigues de Laski. Chassé de V Angleterre par la reine Marie, Laski 
sollicita un asile en Dannemarck, mais le clergé protestant de ce pays ne 
voulut point tfun collègue plus connu encore par son zèle intolérant, que par 
sa science. Repoussé du Dannémarck, persécuté en Allemagne, Laski trouva 
enfin une retraite h Wilnu au grand déplaisir du clergé protestant, avec ' 
lequel U ne pouvait vivre en paix. Cependant il ne resta pas long -temps en 
Lithuanie, ci revint eu Pologne ou il mourut en 1&60. 



¥ 



4 



142 

kraju. De się skromnym okazywał przed objęciem «Béj godności, tyle 
zaciętej zapalczywości dał dowody, w sprawowania tego urzędu. Targnął 
się niesłychaną zawziętością na pozostałych w onym kraju Zakonników, na 
obrazy» ołtarze i trwające w Ostfryzyi ślady katolictwa, Ba nowochrzceńcuw 
z Niderłand zbiegłych , nakoniec na samychźe swego wyznania duchownych , z 
którymi długie, uporczywe i zawzięte wiódł rozterki, utrzymując przeciw nim 
własne zdania, wprowadzając obrządki od nich nieprzyjęte. Powstały stąd 
gwałtowne zaburzenia. Uniknął zgubnych ich skutków Łaski wezwany w r. 
1840. od Arcybiskupa Kantuaryjskiego, Tomasza Kramera, do Anglii, jako 
człowiek bardzo zdatny do ugruntowania zmian religijnych w Anglii, od Króla 
Edwarda YI. wprowadzonych. Został tam przełożonym nad zgromadzeniem 
zbiegłych dla wiary Niemców Niderłandczyków i Francuzów. W tern zgro- 
madzeniu trwające jeszcze ostatki zwyczajów i obrządków katolickich uprzą- 
tnąć usiłował Łaski, a ułożony przez siebie porządek nabożeństwa i karności 
wprowadził. 

Po zmarłym Edwardzie Królowa Marya na tron wstąpiwszy, kościół 
wyznaczony Łaskiemu odebrała, i trzodę jego rozproszyła. Szukał on na ten 
czas przytułku w Danii, ale gdy się to dla niezgodnych zdań jego z Duńczy- 
kami, co do religii, nie powiodło, powrócił do Embden, gdzie nowe od niego 
wzniecone były kłótnie, póki za naleganiem rządu w Niderlandach, nie został, 
jako człowiek burzliwy, zniewolony innego szukać schronienia. Tułał się 
więc po Niemczech, wszędzie prześladowany, od dyssydentów nawet bardziej, 
niż od katolików. Nakoniec od niektórych dyssydentów, mianowicie od Miko- 
łaja Radziwiłła, Wojewody Wileńskiego wezwany, powrócił do Polski, który 
to powrót nie tylko katolików, ale i wielu dyssydentów, różniących się od 
niego w nauce i obrządkach obruszył W Polsce będąc, często odmieniał 
siedlisko , najwięcej jedąak przebywał w Pińczowie , gdzie i życia dokonał 
W r. 1960. nie zaś w r. 1880. jak w Dykcyonarzu Krasickiego, może przez 
omyłkę druku wyrażono. (Albertrandi.) 

Pragnąc uzupełnić biografią Jana Łaskiego, umieścimy tu powody, dla 
których tenże Łaski w młodszych swoich latach Biskupem Wespryneńskim 
w Węgrzech mianowany został, (a) 



(a) Czytaj akta Tomickiego. 



141 

Nous avons emprunté cet article biographique sur Jean h Lasco au savant 

m 

Albertrandi qui a laissé des matériaux précieux sur la numismatique de 
Pologne; nous y ajouterons quelques détails moins connus sur les causes qui 
élevèrent Laski au siège épiscopal de Vesprm en Hongrie, — Sa famille avait 
embrassé avec ardeur le parti de palatin Zapola, qui après la mort de Louis 
le jeune, roi de Hongrie, avait été* appelé h lui succéder par une partie 



de ses concitoyens» Ce prince, comme on sait, s'était appuyé de l alliance des 
Turcs pour résister k son puissant adversaire, Farohiduc Ferdinand. L'arche* 
véque Laski, pour servir plus efficacement Zapola, entretenait une correspon- 
dence active avec la Porte et avait fourni h plusieures réprises des armes aux 
troupes ottomanes. Cette conduite dut paraître répréhensVMe au saint Siège, 
et le pape Clément VIL excommunia t archevêque ainsi que sa famille „en* 
tramée par lui" disait sa Sainteté „dans une perfide alliance avec les ennemis 
du nom chrétien." Jean Laski ne resta pas moins fidèle h la cause- qu'il avait 
embrassée, et fut chargé par les chefs de son parti d'une négociation 
importante auprès de Sigismond L , roi de Pologne. Ce fut pour récompenser 
son zèle que Zapola le nomma h Pévéché de Fesprin. (a) 

m 
j m ■ _ - i . • 

(a) Nous avons emprunté ce détail au recueil diplomatique du Chancelier Tomicki 
ouvrage très important et qui est encore inédit. 



• ». 



144 

Familia Łaskich ważne oddała usługi Janowi Zapali, którego po śmierci 
pudwika Jagiellończyka w r. 1926. część Węgrów za Króla była uznała. 
Jan Łaski Prymas, wydawca zbioru praw Koronnych, i synowiec jego 
Hieronim, brat naszego Jana Łaskiego, dostarczali Turkom, sprzymierzeńcom 
Jana Zapoli, broni i potrzeb wojennych. Nie mogła stolica Apostolska 
pochwalać Arcybiskupa z Turkami w tak ścisłych zostającego związkach , a 
Klemens VU. sprzyjający Arcyxieciu Ferdynandowi, który z Janem Zapolą o 
Koronę Węgierską walczył, wyklął Jana Łaskiego wraz z jego rodziną. 
W exkommuniee téj czytamy między innémi co następuje: 

»Ci, którzy religii katolickiej nie bronią, popełniają występek zbiegów. 
Lecz co więcej, znajdują się zdrajcy, którzy donoszą nieprzyjaciołom imienia 
chrześciańskiego o rzeczach chrześeiaństwa się tyczących , i onychże posiłkują, 
używając na to dochodów duchownych, i innych do wspomagania ich nakła- 
niając ; wszelako gorszymi jeszcze są ci , którzy na wzór Judasza Iskaryota z 
samym nieprzyjacielem szkaradne zawierają przymierze. Wszystkiego tego 
dopuścił się zwolennik potępienia, brat Judasza Iskaryota, Jan Łaski z nazwiska 
Arcybiskup Gnieźnieński, z czynów zaś swoich Arcy diabeł, który jako wąż 
kazi krew chrześciańską. « 

Niżej mówi Papież w tejże exkommuniee: «Tenże Jan Łaski, jakby drugi 
Korę, pogardzając rozkazem Mojżesza, wielu szlachty Polskiej i krewnych 
swoich do tego pobudził, iż wbrew rozkazom Króla Polskiego przystali do 
Turków i do Wojewody (Jana Zapoli) i z chrześcianami (to jest , z Arcy- 
aiążęciem Ferdynandem) wojnę toczą. « 

Nasz Jan Łaski, któremu niniejszy medal wybitym został, wraz z ojcem 
i bratem gorliwie Janowi Zapoli służył, i w roku 1530. Poselstwo 
od niego do Zygmunta I. Sprawował. Za takie jego zasługi mianował go Jan 
Zapola Biskupem Wespryneńskim. 

Tenże Jan Łaski pisał wiele w materyi religii, ale pisma jego tak są 
dziś rzadkie, że najlepszym naszym Bibliografom zaledwie z powieści innych 
są znajome. My o tych tylko dziełach Łaskiego mówić tu będziemy, któreśmy 
sami widzieli» Biblioteka miasta Gdaiiska; posiada następujące Księgi 
tęgą Autora : 

1. Defensio verae semperque in Ecclesia receptae doctrinae de Christi 
Domini incarnatione, ad versus Mennonem Simonis Anabaptistarum Doc- 
torem, per Joannem a Lasco Poloniae Baronem, Ministrom Êcclesiarum 



% 



145 

Phrisiae orientais. Bonnae ex officina Laurentîi Mylis. Anno MDXLV. 

in 8. sig. K. 3. 
9. Epistolae très Iectn digitissimae de recta et légitima Ecclesiarum bene 

instituendarum ratione ac modo ad Potcntissimum Begem Polonïae, 

Scnatum, reliquosque ordines. D. Joannę a Lasco Barone Polonïae 

atttore. Basîleae per Joannem Oporinom. In 8. stron 110. Na koiicu 

rok wydania 1330. 
3. Pnrgatio Hinistrorum in Ecclesiis Peregrinoram Francofurti. Autore 

D. Joannę a Lasco Barone Poloniae. Basîleae per Joannem Oponnum. 

in 8. atron 60. Na końca rok wydania 1390. 




146 

Ko. 96. 



Popiersie męszczyzny w czapce z boku widziane. Napis: ALBER- 
TUS A LAS CO; to jest: Albert z Łaska, czyli Łaski. 



Medal ten strony odwrotnej nie ma. 



Wykład. 

Wyobrażony na tej rycinie Albert Łaski odznaczył się odwagą w wieku, 
kiedy Polska wielu bardzo odważnych liczyła wojowników, i zaszczytne 
zajmuje miejsce w gronie znakomitych rodziny swojej mężów, (a) Albert 
Łaski obyczajem ówczesnym młodzieży naszej zwiedził większą część 
Europy, szukając wszędzie sposobności doskonalenia się w naukach, a mia- 
, nowicie w sztuce wojennej. Ostateczne jego wykształcenie w cudzych kra- 
jach # nie mało kosztowało, jeżeli jest prawda, co pisze Paprocki, że Łaski 
w podróżach swoich 900,000 dukatów wydał, i jeszcze dobra zadłużył. 

Za powrotem swoim do kraju objął Łaski niezmierny po rodzicach 
majątek. Chciwy bojów i sławy w r. 1562. wszedł w układy z Jakóbem 
Heraklidesem despotą, czyli Xiążęciem Wołoskim, który z Alexandrem 
Hospodarem o najwyższą w tym kraju władzę wojnę toczył. Albert Łaski 
wystawił do boju 4,000 wojska ; z tym oddziałem połączył się z Heraklidesem, 
a poraziwszy na głowę Alexandra, wprowadził w tryumfie do Bukarestu 
swego sprzymierzeńca. Wyprawa ta Łaskiego do Wołoszczyzny przypomina- 
jąca raczej awanturnicze przedsięwzięcia rycerzy średnich wieków, niżeli 
regularne tegoczesne wojny, nie przyniosła w prawdzie- żadnej kotzyści 



(a) Był on siostrzeńcem Jana Łaskiego, Arcybiskupa Gnieźnieńskiego, i synem 
Hieronima Wojewody Sieradzkiego. 



vprr 
<-> .-'i *»&» 



'II! 






147 

No. 36. 

ALBERTUS A LASCO, (Albert de Latco.) Buste iftm homme 
coiffé iïun betmet et vu de coté. 



Cette médaille ri a pas de revers. 



Cest maintenant un brave soldat, un preux chevalier dans la plus brillante 
acception de ce mot, que nous présentons h nos lecteurs. 

Entreprenant et hardi 9 aimant les plaisirs presque m Fégal des combats, 
Albert Lasld que nous voyons ici, fêtait voué de bonne heure au métier 
des armes. Il en avait étudié la théorie dans les pays étrangers, et il ne 
tarda pas, à son retour dans son pays, h la mettre en pratique. 

La Falachie divisée entre PHospedar Alexandre et k despote BéraeUde, 
se trouvait alors en proie à la guerre civile. Hermelide ayant scu intéresser en 
sa faveur t audacieux Laski, celui- ci vint à son secours avec 4,000 hommes de 

* 

troupes, défit en bataille rangée la nombreuse armée du Hospodar et mena 
son protégé en triomphe h Buckarest. Cette entreprise aventureuse aurait pu 
compromettre la Pologne avec la Porte , il n'en fut rien cependant $ le JHvan 
se contenta des explications qu 9 on lui donna à cet égard, et bientôt Sigismond 
Auguste eût h s'applaudir JTavoir un corps de troupes réunies sur ce point. 

19* 



148 

ojczyźnie naszej, owszem mogła ją była wplątać w niebespieczną wojnę z Porta 
Ottomańską; usposobiła przecież oddział dzielnych wojowników, którzy jej 
wkrótce potem ważną wyświadczyli usługę. 

W roku 1968. Tatarzy najechali Podole, zrabowali je i już do swoich 
siedlisk z niezmiernymi powracali łupami, gdy Łaski dowiedziawszy się o ich 
pochodzie, na czele 2,000 jazdy puszcza się w pogoń za nimi, dogania ich, 
poraża, odbya zabrane łupy, ściga niedobitków aż za Oczaków, i tu znowu 
rozprasza Tatarów i tyle zdobyczy odnosi, że, jak się Niesiecki wysłowią, 
po téj porażce nieprzyjaciela, barana po groszu, wołu po złotemu sprzeda- 
wano. W skutku téj wygranej, Łaski oddaną sobie miał straż téj granicy, a 
pilnie śledząc poruszenia Tatarów, i napady ich odpierając, najbogatsze pro- 
wincye od łupiestw ich i spustoszenia zasłaniał. Za takie usługi krajowi 
wyświadczone. Łaski najprzód Wojewodą Płockim a potem Sieradzkim miano- 
wanym został od Zygmunta Augusta. 

Po śmierci tego Monarchy Łaski wysłany został do Paryża po Henryka 
Walezego, i tu, lubo w młodości swojej gorliwym' był stronnikiem protestan- 
tyzmu, mocno przecież obstawał za swobodami Kościoła katolickiego. Przy- 
bywającego do Krakowa Henryka, stan rycerski, Senatorowie i miasto z oka- 
załością przyjmowali Wszystkich przecież — jak mówi Gwagnin — • prze- 
wyższył przepychem Olbrycht z Łaska, on to światło ojczyzny i wieża cnót 
wszystkich niedostępna. Pan tén cztery sta swoich usarzów z Hadziamska (a) 
ustrojonych, z podziwiéniem wszystkich okazale wywiódł, który, za przyzna- 
niem wszystkich, mało nie pierwszy dank w tym tryumfie otrzymał, tak on 
grzecznie i tak porządnie pułki swe uszykował « 

Po wyjeździe z Krakowa Henryka Walezyusza, Albert Łaski wśród 
niezgodnej Elekcyi nowego Króla całą siłą stronę domu Austryackiego popierał, 
a gdy Batory przemógł, wyniósł się z kraju i długo na dworze Cesarskim 
bawił. Lecz przekonawszy się, że Naród cały wstręt ku domowi Bakuskiemu 
okazywał, powrócił do Polski i przeprosił Batorego w chwili, gdy bohater 



(a) To jest, z Turecka. 



149 

En effet vers le même temps les Tartares firent une incursion en Pologne 
et ravagèrent la Podolie. A la nouvelle de leur entrée dans le pays, Laski 
accourt avec sa division, surprend les Tar tar es, les met en fuite, les poursuit 
dans leurs steppes, les y attaque encore, et leur arrache le butin qu'ils 
avaient fait 

Les chroniques du tems vantent V abondance qui régna alors dans le 
camp polonais, ou un boeuf ne se vendait que douze sous 9 et un mouton trois 
deniers, nuis elles semblent oublier, que tout ce commerce se faisait aux dépens 
des Provinces Polonaises, que les Tartares venaient de piller. 

A la suite de cette victoire, Albert Laski obtint le commandement des 
troupes préposées h la garde des frontières voisines de ces hordes remuantes, et 
repoussa h plusieurs reprises leurs incursions. Sigismond Auguste pour récom- 
penser les services de Laski le nomma Palatin de Sieradie. 

H n'y avait pas long tems qu'il était revêtu de cette dignité, lorsque ce 
prince descendit au tombeau, alors Laski fut nommé membre de la députation 
qui se rendit h Paris pour offrir à Henri de Valois la couronne de Pologne. 
Ce fut alors qu'il fit la connaissance d'une Dame française nommé Sabine de 
Sève, qui lui inspira une violente passion* 

De grands succès militairs joints h une fortune brillante, n'ont jamais, dit- 
on, déplu aux dames. Madame de Sève ne fut pas insensible h V affection que 
lui témoignait le protecteur du prince de Valachie, le vainqueur des Tartares, 
et Pâmant généreux et prodigue, qui, au dire des chroniques contemporaines, 
dépensait dans ses voyages plus de 900,000 ducats. Mlle donna sa main 



150 

téa Połocka dobywał (1579.) Odtąd nasz Łaski usunął mę od spraw 
publicznych, i w Łasku starożytnym rodziny swojej zamku żyda dokonał. 

Łaski wchodził dwa razy w związki małżeńskie, powtórnie z Sabiną 
de Sève , Francuzką, zmarłą w 1611. roku, i pochowaną w Łasku* Staro* 
wolski w dziele Monuments Sarmatarum nadgrobek jej przytacza. Sy- 
nami jego byB : Hieronim i Albrecht, którzy z tego świata bezpotomnie zeszli 
i ród Łaskich zakończyli 



Ul 

i et alla habiter le ehâteau du mime nom, situé h peu de distance de la 
ville de Kalisch. 

Cependant. Henri de Valois ayant abandonné ht Pologne après un règne 
très emrt, la Diette déclara le frêne vmeant. La nouvelle dteetib* à laquelle 
on allait procéder, agitait vivement les esprits parmi la noblesse Polonaise. 
Laski se déclara pour V Empereur Maximilien et soutint ses 'opinions politiques 
avec V énergie, qui faisait la base de son caractère» Ses efforts néanmoins ne 

s 

purent empêcher Etienne Batory de monter sur le trône, et Laski, craignant 
le ressentiment de ce prince, jugea que sa carrière politique était finie. Il 
quitta les affaires, et se retira dans le château de ses pères, qu^embeUrent 
pour lui Tafféction de son épouse et de brillants souvenirs. 



152 



No. 37. 



Popiersie młodego męszczyzny w ubiorze zakonnym Jezuitów, twarz 
z przodu patrząca. Napis: S[anctus] STANISLAUS KOSTKA S[ocie- 
tatis] JESU; to jest: Święty Stanisław Kostka towarzystwa Jezusowego. 

Medal tén na stronie odwrotnej wystawia Ś. Alojzego Gonzagę. 



Wykład. 

Nie mogąc oznaczyć czasu, w którym tén medal wybito; kładziemy go 
między Numizmatami współczesnych Zygmunta Augusta osób, tern śmielej 
ze Święty Stanisław Kostka, którego tu wyobrażonego widzimy, urodził się 
i umarł za panowania tego Monarchy. 

Biografia 8. Stanisława nie długo nas zajmować będzie. Młodzieniec tén 
nadzwyczajną w sobie skłonność do życia zakonnego czując, w ośmnastym 
roku wieku swego uszedł potajemnie z rodzinnego domu, i wstąpił do Nowi- 
cyatu Jezuitów w Rzymie , gdzie po kilkamiesięcznym pobycie w r. 1368. z 
tego świata zeszedł. Papież Klemens XI. kanonizował go w roku 1714» 

Rodzina Ś. Stanisława Kostki do najznakomitszych w Prusach Królewskich 
należała. Jan Kostka Wojewoda Sandomirski w r. 1973. policzonym został 
na Sejmie elekcyjnym między Kandydatami do tronu Polskiego. 






kl/-' 



fi 



( N 



-i 



153 



No. 21. 



S[anctus] STANISLAUS KOSTKA S[ocietaHs] JESU. (S. Stanislas 
Kostka de la Compagnie de Jesus.) Buste d'un jeune homme dans le 
costuyw des Jésuites. 

Le revers, étranger à notre, sujet représente St. Aloîse de Gonzague. 



La biographie de St. Stanislas Kostka dont nous voyons ici Y effigie, ne 
nous arrêtera pas long tems. 

Elevé par une mère très pieuse, le jeune Kostka fêtait fait remarquer de 
bonne -heure par son penchant h la vie contemplative, aussi comme sa famille 
desirait le faire entrer dans la carrière politique, Kostka décidé a se vouer au 
service des autels, résolut de se soustraire par la fuite, h ce qu'il appelait une 
contrainte impie. A cet effet, il quitta secrètement la maison paternelle, se 
rendit à Rome, ou il entra au Noviciat des Jésuites, et y mourut h Page de 
18 ans (a) avant d'avoir prononcé ses voeux. 

Plus d'un siècle après, le Pape Clément XI., le mit au nombre de saints, 
en Vannée ±714. 

La famille des Kostka, établie dans la Prusse royale, avait occupé les 
premières places de tétat. Jean Kostka Palatin de Sandomùr, fut porté 
comme candidat au trône de Pologne en 1374. , mais ce vertueux magistrat 
eut la modestie de se refuser aux désirs de ses concitoyens, et la sagesse de 
donner son vote a Filluslre Etienne Batory. 



(a) // était né en tannée 1&80. 



20 



154 



No. 38. 



Na czterech polach tarczy, cztery herby; to jest: Orzeł Polski, 
węź dziecię pożerający, trzy głowy w koronach, a czwarta na 4 pola 
podzielona z herbami Węgierskimi. Napis w otoka: ISABELLA J)[ei] 
G[ratia] R[egina] HUN6[ariae] DALMA[tiae] CROA[tiae] ETC; to jest: Iza- 
bella z Bożej łaski Królowa Węgierska, Dalmacyi, Kroacyi etc. 

Strona odwrotna. Rok 1557. i napis, SI DEUS NOBISCUM: QUIS 
CONTRA NOS S. F. V. ; to jest : Jeżeli Bóg z nami : któż przeciw nam. 
Co znaczą litery S. F. V. nie wiadomo. 



Wykład. 

Wyciągnęliśmy z Historyi numizmatycznej Węgierskiej medal niniejszy, 

wybity na pamiątkę Izabelli Zapolowéj, siostry Zygmunta Augusta, Króla 

Polskiego. Stosunki domuZapolów do rodziny Jagiellonów, tudzież przygody 

Królowej Izabelli i syna jej Janusza Zygmunta w Węgrzech, bliżej nam 

. objaśnić należy. 

Dynastya Królów domu Jagiellońskiego w Węgrzech wygasła na Lud* 
wiku H. poległym w bitwie pod Mochaczem, w roku 1S9& przeciwko Tur- 
kom. Ziściły się w tén czas nadzieje domu Austry ackiego , który szukając 
związków z rodziną Władysława Jagiellończyka, na kongresie Wiedeńskim 
w roku ISIS. drogę sobie do Korony Węgierskiej torował. Arcysiążę Fer- 
dynand pojąwszy za żonę Annę Królową Węgierską, siostrę Ludwika, 
po śmierci bezdzietnego tego Monarchy, imieniem żony swojej Węgry i 
Czechy objął. 

Tymczasem niechętne Ferdynandowi stronnictwo ofiarowało Koronę Wę- 
gierską Januszowi Zapoli, Wojewodzie Siedmiogrodzkiemu. Xiążę tén, nie- 
zdolny oprzeć się dworowi Wiedeńskiemu, musiał obcej szukać pomocy i 






h .h 



D V 



N 



• 



* 



155 

No. 38. 

Un écusson aux armes de Pologne, de Hongrie et de la maison 
de Sforce. 

ISABELLA B[ei] G[ratia\ M[eginu] HUNG[ariae] DALMA[Hae] 
CROA[tiae] ETC. (Isabelle par la grace de Dieu reine de Hongrie, de 
DalmaUe, de Croatie etc.) 

On voit sur le revers le millésime 1557. et f inscription suivante: 
SI DEVS NOBISCVMt QUIS CONTRA NOS. S. F. F. (Si Dieu est 
pour nous, qui sera contre nous. 8. F. VJ) Qà) 



Cette médaille hongroise semble avoir un rapport direct avec Thistoire 
de la Pologne. Nous nous en rapportons à cet égard au jugement 
de nos lecteurs. 

Ce fut à la bataille de Mochacz, Borée en 4K00, eue périt Louis le 
jeune , roi de Hongrie, dernier rejetton de la famille des Jageltons, gui régnait 
sur ce pays. La maison sP Autriche recueillit alors le fruit de son 
contractée en ±Si4. avec cette famille > et l } archiduc Ferdinand, gui 
épousé la soeur de Louis y en réclama la succession du chef de sa femme. 



(a) On ignore la signification de ces lettres. 

20 



156 

udał się| pod protekcyą Sułtana Tureckiego* Wszczęła się ztąd domowa 
wojna w Węgrzech, a Janusz Zapola, w celu podobno uzyskania wsparcia 
od Polski, wszedł w związki z Zygmuntem L którego córkę Izabellę w roku 
1339. pojął za żonę. 

Nie podobał się tén związek wielu Polakom, którzy nie dobrze wróżyli o 
przyszłych Króla Janusza powodzeniach. Stańczyk, śmieszek Królewski, dał 
do zrozumienia Zygmuntowi, co o tern małżeństwie publiczność sądziła. 
» Piękną wyprawę dajesz córce,* rzekł on do Króla, »ale to nie dosyć; 
» wiérz mi , zbuduj jej jeszcze kamienicę w Krakowie , aby miała kiedy gdzie 
«mieszkać. « 

Dobrze radził Stańczyk. — Król Janusz umarł w roku 1540. Królowa 
Izabella, która na kilka tygodni przed śmiercią męża «yna mu była powiła, 
nie zdołała się dłużej oprzeć orężowi Ferdynanda I. Nie chciał i Król Zy- 
gmunt, pomimo przywiązania do rodziny swojej, wojnę domową w Węgrzech 
rozniecać, radził więc córce, aby, odstąpiwszy Korony, wraz z synem do 
Polski wracała, co ona też w r. 1552. uskuteczniła. 



Powiadają, że gdy Królowa Izabella Kommissarzom Arcyxiążęcia Ferdy- 
nanda oddawała w Koszycach koronę złotą Węgierską, wypadł z niej 
krzyżyk u wierzchu będący, którego znaleźć nie można było. Krzyżyk tén 
Królewic Zygmunt, syn Izabelli igrając znalazł, a pobiegłszy do matki, gdy 
ją łzami zalaną zastał, spytał się jéj, dla czegoby tak smutną była? Na co 
mu Królowa odpowiedziała: » jakże nie mam bydź smutną, kiedym ci koronę 
straciła. « » Nie frasuj się « — rzekł młody Xiążę , — «jeszcze nam się część jéj 
pozostał»; «a dobywszy krzyżyka dodał: »kto wie, może do tego kawałka i 
inne cząstki powrócą. « 



Ziściła się w pewnym względzie wróżba młodego Xiążęcia, gdy w r. 
1387. stany Węgierskie i Siedmiogrodzkie wezwały do tronu młodego Zyg- 
munta wraz z matką jego Izabellą. 

W tym to czasie wybity został medal niniejszy, którego napis wskazuje 
ufność, jaką stroskana matka w pomocy Najwyższego pokładała. 






j 



15? 

Cependant les Honorais qui redoutaient F ambition du cabinet de Ftcnne, 
offrirent leur couronne a Jean Zapola, palatin de Transylvanie, qui T accepta $ 
mais ce prince, trop faible pour résister h V Autriche, se vit contraint de 
solliciter le dangereux appui de la Porte» Alors la Hongrie devint le théâtre 
<Fune guerre civile, gui dura plusieurs années. 

Dans V espoir <P obtenir des secours de la Pologne, Jean Zapola épousa en 
1S39 la princesse Isabelle, JiUe de Sigismond /.$ mais cette allianee fut dés» 
approuvée des principaux Polonais, gui ne pensaient pas, que le roi Jean put 
se maintenir en Hongrie. 

Nous ne croyons pas déroger a la dignité de F histoire, en rapportant ici 

t observation que le bouffon du roi de Pologne, nommé Stanchiqtte, se permit 

» 

de lui adresser dans cette circonstance. Les fous de tout tems avaient le droit 
défaire entendre des vérités hardies aux souverains. 9 ,Beau Sire, dit celui-ci 
„au roi de Pologne, vous avez richement doté votre file, mais cela ne suffit 
„pas, donnez, lui encore pignon sur rue à Cracovie, pour être sur qu 9 elle 
„aura toujours ou réposer sa tête." Stancluque avait bien jugé la position 

de la princesse. Le roi Jean mourut en 1S40. laissant un fis au berceau. 

f 
Sa veuve ne put tenir tête à l'Autriche, elle se vit forcée de renoncer h ses 

droits en faveur de Ferdinand, et venir chercher un asyle auprès du roi 

Sigismond Auguste son frère. 

Les mémoires contemporains rapportent, qu'au moment oit la reine Isabelle 
remettait aux plénipotentiaires de Ferdinand la couronne de Hongrie, la croix 
qui surmontait cette couronne, fen détacha, et on la chercha long tems*cnvain* 



Umaiła Królowa Izabella w r. 1399. Syn jéj od Sułtana Solimana posił- 
kowany zniewolił Karola Y . Cesarza i brata jego Ferdynanda , ze go uznali 
Królem. Zawarł on z nimi traktat, którym się w prawdzie zrzekł Korony 
Węgierskiej, zastrzegł sobie jednak ziemię Siedmiogrodzką wraz z przyległą 
częścią Węgier. 



Umarł Król Janusz bezzenny w r. 1571.; po jego śmierci stany Sied- 
miogrodzkie Stefana Batorego za Pana sobie obrały. 



IW 

Quelques heures après, le jeune prince accourut vers sa mère, et la voyant très 
affligée il lui présenta la croix, qufil avait trouvée ,JEst»ce ma couronne que 
„tu pleures? hd dit-il, tiens, en voici déjà une partie > je pourrai bien un jour 
„ravoir le reste." 

Sa prédiction se vérifia* En 1887 les états de Hongrie invitèrent la reine 
Isabelle et sonJUs h venir reprendre le gouvernement de tétat. Ce Jut h cette 
occasion, comme tindique Pinscription, que Jut frappée la médaille que nous 
avons sous les yeux. 

La reine Isabelle mourut en 1889, Son JUs , appuyé pat les familles les 
plus puissantes de la Pologne, et fort de son alliance avec la Porte, obligea 
son compétiteur à le reconnaître pour roi, et conclut avec lui un traité par 
lequel il se réservait la Transylvanie et les provinces limitrophes de la Hongrie* 
Il mourut sans postérité en 1871 , et VWustre Etienne Batory lui succéda au 
gouvernement de la Transylvanie. 



160 



Uzupełniliśmy już spis Numizmatów, które nam Zygmunt I. i Zygmunt 
August po sobie zostawili; smutnej teraz dopełniamy powinności, wymieniając 
te, któreśmy postradali, i które dziś na Polskiej ziemi już się nie znajdują. 
Takimi są cztery medale z wizerunkiem Mikołaja Krysztofa Radziwiłła, które 
nie dawno w jednym exemplarzu w Nieświeżu się znajdowały, i które za 
naszych czasów do Charkowa uwięziono. 

Félix Bentkowski, Autor spisu medalów Polskich, umieścił je w dziele 
swojem i tak je opisał. 



No. 1. Strona główna. Wizerunek męszczyzny nie młodego z 
długą, brodą; twarz w lewo obrócona w zbroi; napis: NICOLAUS RAD- 
ZIVIL D[ei] G[ratia] OLICAE ET NIESVIEZI DUX; to jest: Mikołaj 
Radziwiłł z Bożej łaski Xiçzç Ołyki i Nieświeża. 

Strona odwrotna. Herb familii Radziwiłłów, orzeł z rozpostartemu 
skrzydłami, na piersiach trzy trąby mający i napis: MAŁA NOSTRA 
PELLE DEUS; to jest: dolegliwości nasze oddal Boże. 

No. 2. Popiersie mocno wypukłe z głową młodego chłopięcia i 
czapeczką wysoką; napis: NICOLAUS RADZIYIL JUNIOR AETATIS 
SUAE ANNO V. (1584J ; to jest: Mikołaj Radziwiłł młodszy w piątym 
roku wieka swego 1554. 

No. 3. Strona główna. Medalik mały z głową młodego chłopca 
i napis: NIC[olaus] CHRIS[tophus] RADZIYIL D[ei] G[ratia] DUX DE 
OLICA; to jest: Mikołaj Krysztof Radziwiłł z Bożej łaski Xiazç 
na Ołyce. 

Strona odwrotna. Herb Radziwiłłów i napis w około: ET'NISVIECH 
CONES IN SCHIDLOVIECZ; to jest: (w uzupełnienia napisu strony 
głównej} i Nieś wiozą, Urabia na Szydłowcu. 



161 



II nous reste h parler de quatre médailles frappées sous le règne de Sigis* 
mond Auguste a teffigie du prince Nicolas Radzhvill. Ces médailles extrême- 
ment rares aujourd'hui, se trouvaient dans le cabinet de cette noble famille h 
Nieśwież, et ont été portées de nos jours à Charków en Russie. Ce n'est pas 

m 

la seule spoliation dont la numismatique de la Pologne ait à se plaindre. 

Nous n'avons pas eu le moyen de nous procurer les dessins de ces médailles, 
et nous n'en parlons ici que d'après le témoignage d'un savant, qui les à vues 
et qui les décrit en ces mots. 

No. 1. NICOLAVS RADZiriL JB[«] G[ratia] OLICAE ET 
NIESFIEZI DIX. (Nicolas RadziviU par la grace de Dieu duc dOlika 
et de NieśtoieŁ*) Buste du Prince RadziviU vu de pro/U, une longue 
barbe descend sur sa poitrine. 

Revers. MALA NOSTRA PELLE DEUS. (Dieu éloigne nos maux!) 
Écusson aux armes de la famille de Radzivill 

No. 2. NICOLAVS RADZIVIL JUNIOR AETATES SVAE 
ANNO V. iSS4. (Nicolas RadziviU le jeune à Tage de 5 ans. 1554. J 
Buste <fun enfant coëffé dun bonnet Cette médaille via point de revers. 

No. 3. NIC[oiaus] CHRiątopkus] RADZIFIL D[ei] G[raiio\ DUX 
DE OLICA. (Nicolas Christophe RadziviU, par la grace de Dieu due 
dOUca.) Buste d'un enfant. 

Revers. ET NISVIECH C09ŒS IN SCHIDLOVIECZ. (Et de 
Nłsptech, nantie de Schidloviec.J Ecusson aux armes de RadxMIL 







No. 4* Strona główna. Popier s ia młodego Polaka bez brody z 
węsem, z boku widziane, z krezą, do koła szyi, napis: NICOLAfus] 
CRISJtophus} RADZIVIL D[ei] G[ratia] OLICAE ET NISVIERZ DUX; 
to jest: Mikołaj Krysztof Radziwiłł z Bożej łaski Xi^zç na Ołyce 
i Nieświeżo. 

Strona odwrotna. Herby domu Radzi wiłłowskiego, orzeł, na jego 
piersiach tarcza na 4. pola podzielona, napis: DONEC PERFłCIAT; to 
jest: dopóki oie dokona. 



Wspomaione dopiero medale dowodzą świetność donn Radziwiłłów, jago 
dostatki ! zamożność i dążenie Ira rozkraewiéaiu w Litwie nauk i kunsztów. 

Zważając, ze w ciągu czterdziestoletniego panowania Zygmunta L siedm 
tylko mamy medalów , które nam rysy twarzy tego Monarchy przedstawiają; 
zastanowić się należy, ze dom Radziwiłłów posiadał cztery Numizmata z 
wizerunkiem Mikołaja Radziwiłła, pomiędzy którymi aą dwa wyobrażające 
tego Xiąięcia w dziecinnym jefczcze wieku* 

Mikołaj Krysztof Radziwiłł, syn Mikołaja Czarnego, Wojewody Wileń- 
skiego, odznaczył się w Litwie, pod względem nauk i wewnętrznej kraju 
tego administracyi. 

Znany on jest powszechnie pod nazwiskiem Sierotki, nie dla tego , aby 
go rodzice w młodym wieku odumrzeć mieli, lecz na pamiątkę przychyhsśei, 
jaką mu w jego dzieciństwie okazał Zygmunt August, Król Polski Zdarzyła 
«ę bowiem, ie w czasie wesela jednego z znakomitych Panów Litewskich, 
gdy dworzanie Radziwiłfewskiego domu wszyscy się byH porozchodzili , młody 
Xiazç sam tylko w pałacu Królewskim pozostał. Powracając Zygmunt 
August do swoich pokoji, spotkał tam rozkwilone dziecko, a litując się nad 
jego łzami, zawołał: «sierotką jesteśt i odtąd go téz Sierotką nazywano. 

W pierwszej młodości Mikołaj Krysztof Radziwiłł za przykładem ojca 
przyjął był wyznanie. Kalwina, lecz w krotce potem, to jest w lft. roku 
życia powrócił do Kościoła katolickiego i tak gorliwym stał się jego zwolen- 
nikiein, ie, jak ArcWwa Nieświeiskie świadczą, pięćdziesiąt tysięcy czer. złot 
wyh)iył na wyknpowante ezemplarzy RihCt, którą jego ojciec w języku 
Polskim w duchu refonnacyi był wydał. Dzieło to , znane pod nazwiskiem 
Biblii Radaiwilbwskig, dziś bardzo jest rządkiem. 



Iftft 

No. 4. NICOtÂ[us] CRIS[tophzis] RJDŹItIL B[d\ G[ratia] OLI- 
CAE ET MSVIERZ DUX. (Nicolas Christophe RddxivW par la graée 
de Dieu Dite iïOlica et de Nisvieche.) Buste £un jeune homme 
tu de profil* 

Revers. DONEC PERFICIAT. (Tant qu'U n'achètera pas.}\ 
Ecusson aux armes de Radxivttt. 



lorsqu'on songe eue les quarante années du règne de Sigismémd î. ne notés 
ent fournies, que sept médailles h sen effigie, en est étonné den voir quatre h 
celle du prince RaauvM. Cette circonstance offre une preuve irrécusable des 
richesses de cette famille , de sa haute importance, ainsi que de son amour 

pour les beaux arts. 

te lecteur nous saura gré saną doute de lui foire connaître plus 
particulièrement le noble Mécène de la Lithuanie au XVI. siècle. 

Le prince Nicolas Radzimll, palatin de fVUna, est connu dans notre 
histoire sous le nom de Radùvill V orphelin, non qu'il eût perdu ses parents 

m 

en bas -âge, mais parre-que, s' étant un jour égaré dans les corridors du 
palais ducal a PFAta, UJkt rencontré par Sigismond Auguste, ani prit plaisir 

• ■ 

h U consoler, en FappeUant pauvre petit orphelin. Il n 9 en fattmt pas 

• »' 

davantage pour le désigner toujours depuis par. ce surnom. 

JXtcoUu Madùvill suivait dans son enfance la religion protestante que sen 

aère oumt embrassée. Mais dès tige de 19 ans il revint à Féghse catholique orne 
r . 21* 



1 



164 

W oblężeniu Połocka, za panowania Króla Stefana, Xżę Radziwiłł ciężok 
w głowę ranionym będąc, ślub uczynił, że pielgrzymkę do Jerozolimy odbę- 
dzie, i w roku 1882. zamiar tén uskutecznił. Opia jego podróży, pod 
nazwiskiem peregrynacyi, po kilka razy na obce tłumaczony języki , liczy się 
do lepszych tego rodzaju dzieł w XVI. wieko. 

Za powrotem do Qjczyzny Xżę Radziwiłł, cały się poświęcił naukom i 
administracyi kraju swego 

Założona przez niego w Nieświeżo cytadella zaświadcza jego gorliwość o 
bezpieczeństwo kraju i znajomość sztuki wojennej. Równy zaszczyt rçu czyni 
zdzięta jego nakładem mappa W. Xiestwa Litewskiego i Żmudzi, która się 
dotąd w zbiorach kart jeograficzoych XVI. wieku mieści. On pierwszy 
w Litwie we wszystkich dobrach swoich drogi prostować, naprawiać i drze- 
wami obsadzać kazał, on nakoniec wzniósł znaczną ilość murowanych budowli 
i zakładów miłosiernych, które pamięć jago niezgasłą przechowują. Gorliwy 
tén obywatel o dobro kraju swego zszedł z tego świata w roku 1616. 



165 

tant de ferveur, (jvïil employa, dit' on, 80,000 ducats, four racheter et 
détruire les exemplaires de la bible protestante, que son père avait fait imprimer. 



h grands frais en langue polonaise. 

Blessé h la tête mu siège de Poloek en ŚS79, Nicolas RadxivUl fit peu de 

« 

temps après le pèlerinage de Jérusalem. Il publia une relation de son itinéraire, .' ' 

■ 

laquelle a été traduite en plusieurs langues , et se Ut encore avec intérêt. 

m 

A son retour de la terre sainte, le prince RadxivUl se consacra entièrement * 

m 

aux sciences et h Fadministration de sa patrie. Le fort de Niestviei, construit 

m 

à ses frais, suivant les principes de la fortification moderne, la carte de la 
lithuanie et de la Samogitie levée par ses ordres, de grandes et belles routes, ' 
enfin des batimens publics 'et des établissemens de bienfaisance, tels ont les 

• 4 

titres, que le prince Nicolas RadxivUl s'est acquis à la reconnaissance 
de ses concitoyens. t • * 



^ 



. » • 



MEDALE 



Z 



PANOWANIA 






HENRYKA WALEZYUSZA 



MÉDAILLES 



DV REGNE 

D Ë 

HENRI DE VALOIS. 



168 

Ko. 39. 

Popiersie Henryka, Króla Polskiego z boku widziane. Król 
okryty jest zbroja, na zbroi nosi płaszcz , czyli drapery^; głowa jego 
laurem jest uwieńczona. Napis: HENHICUS D[ei] G[ratia] POLONIAE 
REX INYiqtissimus] 1573; to jest: Henryk z Bożej łaski Król Polski 
niezwyciężony 1573. # 

Strona odwrotna przedstawia morze, na którem dwa statki płynę. 
W oddaleniu wznosi się góra z wiatrakiem, na dole nad wodę ciągnę 
się mury, jak gdyby nadbrzeżnej twierdzy. Po drugiej stronie widać 
wschodzące słońce, które promieniami swymi rozpędza chmury, w koło 
jest napis: EXTERNO PORTAT SUA LI MINA MONDO [sic]; to jest: 
obcemu światu niesie światło swoje. 



V 



' • . 



Wykład. 

• • • 

Panujący w Polsce dom Jagielloński wygasł na Zygmuncie Auguście 
: w r. 1572. W tej ważnej dla kraju naszego epoce postanowił Naród Koronę 
P»bką H0 zawsze obieralną uczynić. 

Łudzili się niebaczni przodkowie nasi tą nadzieją, że wybór najzdatniej- 
szego i najcaotliwszego z pomiędzy pretendentów do Korony, zabezpieczy 
dobro kraju , zapewni powagę Rządu bez uszczerbku wolności i publicznych 
swobód. Do tych pochlebnych nadzieji, które w owym czasie najznakomit- 
szych łudziły Polaków, łączyły się i niecne namiętności tych, którzy przy 
każdym wyborze nowego Króla, nieprawe ztąd sobie obiecywali korzyści. 
Ziściły się niestety widoki samolubstwa w tym właśnie stosunku , w jakim 
się zawiodły nadzieje gorliwych o dobro Ojczyzny obywateli. 

Celniejszymi pretendentami do Korony Polskiej po zejściu Zygmunta 
Augusta byli: Maxyrailian Cesarz Niemiecki, syn jego Ernest, Jan III. Król - 
Szwedzki i Henryk Walezyusz, brat panującego w ów czas we Ftancyi 
Karola IX. Litwini życzyli sobie Iwana Wasilewicza II. w celu zabezpieczenia 
sobie stałego z Moskwą pokoju. 






i 



• . 



160 

No. 39. 

HENRICUS D[«3 G[ratia] POLONIAE REX INFiątissimus] ftfTJ. 
(Henri, par la grace de Dieu, invincible roi de Pologne 1573. J 

Burtę de Henri de Valois vu de profit. Ce prince porte un manteau 
royal et une couronne de laurier sur la tète. 

MUvers. EXTERNO PORTAT SU[a] LIMINA MONDO [sic] 
(Il porte la lumière à un monde étranger.) Lever du soleil sur le bord 
de la mer y oit ton aperçoit deux vaisseaux. Dans le lointain on voit 
des fabriques au pied iune montagne, sur laquelle est placé un moulin 
à vent. 



La médaille ci-jointe, frappée h t effigie de Henri de Valois, élu roi de 

Pologne en £873, nous rappelle t établissement de la royauté élective dans notre 

. pays. Nous . ne pouvons nous empêcher de jetter un regard de douleur sur 

cette époque funeste , à laquelle se rattachent tous nos màllœurs. 

• » * 

La noble raoe de Jagellon s'éteignit en Pologne avec Sigismond Auguste. 

* 

A la mort de . ce prince la nation polonaise , résolut de rendre son trône 
électif, ne voulant désormais appeller que le mérite à la souveraineté. 

M 

• m 

. Cette chimère, qui séduisit alors les hommes les plus sages, fut accueillie 

m 

avec empressement, et soutenue par les factieux , bien décidés à profiter des 

« 22 



H 



1Î0 

Pierwsza ta zaraz elekcya okatała, jak niabesspieezném było przyjęte 
prawidło obieralności Królów. Rozdrażnione sporami religijnymi za Zygmunta 
Augusta umysły, podzieliły Polskę w czasie bezkrólewia na zagorzałe i 
nawzajem się nienawidzące stronnictwa Katolików, Lutrów i Kalwinów* 

Wpływ postronnych mocarstw na elekcyą Króla Polskiego, nienmiejsze 
na przyszłość rokował narodowi niebezpieczeństwo. . 

Protestacya Porty Ottomańskiej przeciw wyborowi Xiaieck * domu 
Austriackiego powinna była bydź skazówką dla Sejmu, ze obce dwory 
w podobnych razach szukać koniecznie będą wpływu na obrady narodu, to 
jest, dążyć do tego, aby te obrady niepodległemu i zawisłemi od siebie uczynić. 

Próznemi były te skazówki grożących krajowi niebespieczeistw ; zebrana 
na polu dokcyjném Szlachta ani ich pojąć, ani ocenić nie umiała. 

Spory niezgodnych między sobą Polaków zwolniały nieco przez pojedna- 
nie się stronników wyznania Augsburskiego % Katolikami. Ewangielicy 
Wielkopolscy lękając się, aby Kalwini Króla swojej religii nie obrali, tern 
łatwiej się do Katolików przyłączyli, ze ustawa Sejmu różnowiercom zabez- 
pieczała pokój i wolne wyznanie ich wiary. Wahały się jednak jeszcze 
umysły między Ernestem Arcysiąięciem Austriackim i Henrykiem Wale- 
zyuszem, lecz Jan Montluc, Poseł Francuski większość głosów na stronę 
Henryka przeciągnął, wzbudzając nieufność ku domowi Anstryackiemu, który 
objąwszy Koronę Węgierską i Czeską, wolne te narody usiłował na zawsze* 
podległymi sobie uczynić. 

Ody tym sposobem strona Francuska znacznie mę wzmogła, Prymas 
ogłosił Henryka (a) Walezyusza Królem Polskim, pod następującymi warun- 
kami, które Poseł Francuski imieniem jego zaprzysiągł: 

1. Utrzymanie swobód narodowych. 

9. Wieczne z Francyą przymierze i korzyści handlowe 'dla Polaków 
we Francy! 



(a) Henryk Król rodził się roku 1884. dnia 19. Września z Henryka 11. Króla 
Francuskiego i Katarzyny ; córki Wawrzyńca Medyceosza^ Xiaiçcia Urbinn* 
Obrany Królem Polskim 8. Kwietnia 1873. koronowany w Krakowie 21. Lutego 
1874, rotor; odebrawszy wiadomość o śmierci Karola IX. brata swego, tajeronje 
ujechał z Krakowa 18. Czerwca r. 1874. Reszta jego życia ifo Hisloryi 
Polskiej nie naleiy» 



IT1 

désordres insé par abl es as ce nouvel ordre dm eheses. La fiée était donc 
ouverte y et ton vit bientôt paraître les candidats, qui briguaient la couronne 
de Pologne, les principaux d'entre eux étaient i t empereur MaximUien, 
t archiduc Ernest, le roi de Suède et Henri de Valois, fis de la trop fameuse 
Catherine de Médias. 

La déclaration officielle do la Forte, qui protestait contre t élection JPun 
prince de la maison d Autriche y aurait du faire sentir aux Polonais le danger 
des interventions, étrangères, mais la esprits étaient trop occupés des affaires 
de l'intérieur, et ton oublia bientôt la protestation du Divan* 

Les catholiques, les calvinistes et les sectateurs de Luther, réunis sur le 

champ d'élection, f agitaient k Peume pour placer la couronne sur la tête dun 

» » 

prince de leur communion. Les protestans cependant n'étaient pas d accord 

■ 

entr>eux, et hur mésintelligence augmenta bientôt les forces du parti catholique 
au point , qu'il ne fut plus question que dopter entre t archiduc Ernest et 

m 

tfeuri de Falots, tous deux Ken connus pour leur orthodoxie. 



Dans ce moment décisif, Fambassadeur de France seut adroitement éveiller 

m 

les soupçons dune nation jalouse de ses libertés $ il rappela aux membres les 
plus influents de la . diète tout ce que le cabinet de Fiennc avait fait pour 
restreindre les privilèges de la Bohême et de la Hongrie, et réunit la majorité 
des suffrages en faveur de Henri, qui fut proclamé w le tf. Avril 
de Vannée 1375. 

m 

. Mr. de Montluc promut au nom du nouveau monarque des avantages 
commerciaux avec ta France, t envoi de 4000 hommes d'Infanterie, une flotte 

M* 



m 

& Sprowadzenie czterech tysięcy piechoty Gaskończyków do Polski i 
utrzymanie ich na żołdzie Francuskim, 

4. Dostawienie floty wojennej na morza Baltyckiém. 

5. Powrócenie Polsce miasta Narwy , które Moskale byli opanowalL 

■ 

6. Zapłacenie długów Rzeczypospolitej i zmarłego Króla. 

W skutku uchwały Sejmu elekcyjnego, świetne Poselstwo udało się do 
Paryża w celu zaproszenia nowego Króla do objęcia tronu. Członkami téj 
deputacyi byli : . Adam Konarski Biskup Poznański, Wojciech Łaski Woje- 
woda Sieradzki, Jan Tęczyiiski Kasztelan Wojnicki, Jan Tomicki Kasztelan 
Gnieźnieński, Jan Herburt Kasztelan Raciążki, z Korony, a Xiążę Mikołaj 
Radziwiłł z Litwy; z stanu rycerskiego zaś Jan Zamojski, Jan Zborowski, 
Mikołaj Tomicki i. Alexander Proński i kilku innych. 

Posłuchajmy dziejopisa Francuskiego De Thou, który w tych słowach o 
Poselstwie Polskiém w Paryżu mówi. » Poselstwo Polskie przybyło do 
Paryża z orszakiem składającym się z 250 osób stanu szlacheckiego. 
Wjechali Posłowie bramą S. Marcina w pięćdziesiąt cztérokonnych pojazdach ; 
cała ludność stolicy wylała się na przedmieście dla przypatrzenia się im. 
Nie wstrzymał nikogo, ani wiek, ani płeć, ani stan; wszystkie okna były 
wynajęte , dachy nawet ludźmi przepełnione zawaleniem się groziły. Silny 
wzrost Polaków, twarze ich pełne zdrowia, na których się niezwyczajna 
Francuzom malowała powaga, długie brody, głowy golone, czapki kosztowne» 
mi futrami obszyte, szable drogimi kamieniami nasadzane, wszystko to 
zadziwiało Francuzów.* 

• Nikogo między Polakami nie było takiego, któryby doskonale łacińskiego 
nie posiadał języka, wielu z pomiędzy nich po włosku i po niemiecku 
umiało; niektórzy tak dokładną mieli wymowę francuską, że się zdawali 
zrodzeni raczej nad brzegami Sekwany lub Loary, niżeli nad Wisłą, lub 
Dnieprem. Wiadomość, ta obcych języków niemało zawstydzała dworzan 
Francuskich, którzy mało się naukami zajmowali,, a gdy do nich Polak który 
po łacinie mówił, oni się rumienili i na migi' odpowiadali. ' Nie takiém jest 
wychowanie Polaków j kraj tén miasteczkami, wsiami i zamkami okryty, 
wielu rzekami przerżnięty, chlubi się liczną i wspaniałomyślną szlachtą, która 
chęć do spraw wojennych łączy z zamiłowaniem nauk. Młodzi Polacy 
zwykli własną opuszczać Ojczyznę i w cudze jeździć kfaje, zkąd wiele 



118 

franchise dans la Baltique, la restitution de la ville de Narwa, dent les 
Russes venaient de ć emparer, enfin le payement des dettes de Pétat et de celles 
qu'avait contractées Sigismond Auguste, les libertés publiques surtout furent 

% ■ 
■ 

solemneUement garanties, avec la clause de délier la nation de son serment de 

m 

fidélité y si Henri venait manquer h Ses engagemens. 



Restriction funeste, qui affaiblit le pouvoir exécutif en Pologne, et 
compromit bientôt la sûreté de Vétat. 

i 

Peu de tems après r élection du Duc d'Anjou une nombreuse ambassade, 

m 

composée des personnes les plus marquantes du sénat et de Tordre équestre, & 

m 

? 

rendit à Paris pour inviter ce prince h venir occuper le trône, auquel la nation 
polonaise t avait appelle. 

m 

L'historien de Thou en parlant de cette députation, s'exprime en ces termes * 

„Les ambassadeurs polonais ayant un cortège de 230 gentil 'hommes de 

„leur nation , firent leur entrée à Paris par la porte St. Martin. — Toute la 

„population de la capitale sans distinction de rang, de sexe, ni d'âge , se porta 

■ ■ « 

„en foule audevant a* eux. Les toits des maisons étaient couverts dTun si grand 

m * 

„nombre de personnes , qu'on craignait Vie les voir f écrouler. 

„£a forte stature des Polonais, Fair de santé répanda sw leurs figures, 

m 

„la gravité de leur maintien , plaisaient aux 'Ffançais, qui no regardaient pas 

.*•♦•■■. 

„avec moins de curiosité les longues barbes de ces étrangers, leur costume 

• « 

„oriental, leurs têtes rasées et leurs sabres recourbés enrichi* de pierreries. 



174 

bardzo nauki i wiadomości do ożycia przydatnych da kraju swego 
przywożą. « 

Takimi byli Polacy w XVI. wieku, kiedy Henryka Xiazçcia d'Anjou do 
trona awege powołali. 



(a) Rzadki medal którym aię teraz zajmowaliśmy , znajduje się w zbiorze Edwarda 
Barona Rastawieckiego. 



m 

„Parmi ces Polonais il n'y avait pas **, qui ne sent parfaitement te latin, 

beaucoup dfentre eux parlaient V italien et r allemand, U y en avait même qui 

t'énonçaient si purement en français, qu'on eut dit, qu'ils étaient nés sur les 

bords éo la Seine plutôt que sur ceux du Borysthème ou de la Fistule. Cette 

facilité à parler les langues étrangères embarassait Us seigneurs de la cour de 



gestes 



leur 



addressaient les Polonais." 



„L'éducation en Pologne est bien autrement soignée, qu'elle ne PeH parmi* 
nous , la Pologne couverte de petits villages, de villes et de châteaux, coupée 

9 

par une fouie de rivières, est habitée par ■ une noblesse valeureuse, qui se 
distingue par Vamour des sciences aussi bien que par celui des armes. Les 
Polonais dans leur jeunesse voyagent presque tous, et rapportent dans kur 
patrie les talens qu'Us ont acquis dans les pays étrangers, avec beaucoup 
d'autres connaissances utiles." 

4 

Ce n'est pas sans quelque plaisir que nous rappelons ici ce que FiHustre de 
Xnou a dit au sujet dos Polonais an XVI. siècle* 



1T6 

■ 

No. 40. 

Popiersie Karola IX. Króla Francuskiego i Henryka Króla Pol- 
skiego ku sobie zwrócone. Obaj Królowie lanrem s«j wieńczeni i zbroje 

na sobie noszą. W środka wyryty jest rok 1573. w otoka napis: 
CAROLUS IX. GALIA[e] HENRICUS POLO[niae] OlISS[tianissimi] IN- 
TIC[tissimi] RB. [reges]; to jest: Karol IX. Francuskie Henryk Polski 
ehrześciańscy niezwycięźeni Królowie. 

Na stronie odwrotnej widać dwa słońca rzucające promienie swoje 
na półkulę ziemską z napisem w otoku: CONCORDES SENTIT RADIOS, 
to jest: zgodne czuje promienie* (a} 



Wykład.. 

Umieszczone tu wizerunki Karola IX. Króla Francuskiego i Henryka 
Xiçcia d'Anjou jego brata, podają nam sposobność do wskazania powodów, dla 
których Henryk, dziedzic naturalny tronu Francoskiego, w dalekim kraju i 
wśród nieznajomego sobie narodu szukał korony, która go w własnej ojczyźnie 
chybić nie mógfa. Powodem do tego były niechęć i zazdrość, jaką ku niemu 
był powziął brat jego Karol IX. 

Uczy nas Historya Francuska, ze gdy Karol IX. po wstępie swoim na 
tron, matkę swoje Katarzynę de Medycis od rządów kraju odsunął, Królowa 
ta dumna i .chciwa panowania umyśliła w młodszym synu swoim Henryku 
szukać wsparcia, i w tym celu postawić go na wysokim stopniu znaczenia. 
Korzystając z toczącej się w owym czasie w Francyi wojny' domowej 
między katolikami i ' protestantami dokazała togo , ze dowództwo wojska 
Królewskiego Henrykowi powierzone zostało. Sprzyjało młodzieńcowi szczę- 
ście. Odniesione przez niego zwycięstwo nad protestantami pod Jarnąc, 
wzięcie w niewolą wodza nieprzyjacielskiego Xiçcia Kondeusża, odniesione 
powtórne zwycięstwo pod Moncontour wsławiły płodego Xiąźęcia, powszechną 
mu zjednały wziętość i wznieciły zawiść Karola IX. który odtąd w bracie 



(a) Medal ten znajduje 3ię w zbiorze Fracciszka Hrabi Potockiego. 







- A 



• • , 



I 



J 



• • 



m 

Ko. 40. 

CAROLJJS JX GALTA[e] HENRICUS POLO[niaé] CRISS[&miss»nï\ 
INFICltisstmH jR.Jt [reges], (Charles IX rot de France, et Henri roi 
de Pologne rois tri* chrétien*, 'invincible*.) 

Buste* de Charte* XX roi de France et de Henri roi de Pologne 

• m 

m i 

vu* de profil en face Vtm de Vautré. Tout deux portent h manteau 
royal et une couronne sur la tète. 

'w 

• * • 

■ t 

Bevert. CONCORDES SENTIT RADIOS. (Elit sent Ut rayons 
réuni*.) 

Deux soleil* jettant leur* rayon* sur le globe de la terre. 



* 



Nous wons rendu compte a nos lecteurs de t élection de Henri de VeXois 
au tronc de Pologne; peut-être aurions nous du faire connaître d * abord les 

m 

à 

motijfê, qui portèrent ce prince à le rechercher* 

A la mort de François IL roi de France, Catherine de Médicis fut 
nommée régente de ce royaume pendant la minorité de sonjils Charles IX. 
Ce prince ayant pris les rênes du gouvernement, ne tarda pas à s'éloigner de 

m 

sa mère, et' celle-ci chercha dès-lors à se faire un appui de son troisième JUs 

« • 

Henri duc d'Anjou, qu'elle essaya de placer h la tête du parti catholique en 

23 



i 



-*» 



^ 



swoim niebezpiecznego upatrując rywala, oświadcsył matce, ie Francya Jego 
i brata razem mieście w aohie nie może. 

W takiém rozdwojeniu umysłów rodziny Królewskiej umyśliła Królowa 
Katarzyna starać aie dla ulubionego syna o tron Polski, który po bezdzietnym 
i scfcorzałyra Zygmuncie Auguście wkrótce miał wakowaé. Uzyd da téj 
negocyacyi Biskup Walencyi Moótluc i Panowie Balagai i Choisnin tak «obie 
umysły Polaków zjeinać umieli, ie pomimo wielkich trudności, które wyséj 
wysBCsegókffiśmy Henryk Królem Polski obrany został. 



i 



■ * 






r 






^ 



# i 



.179 

Fraiiee. Za fortune seconda ses projeta, car fe duc de Montmorenci ayant été 

m 

tué dans un combat contre les Huguenots $ la reine mère fit donner au duc 

# m 

Jt Anjou, le commandement de formée royaliste. 

m 

Les victoires remp ortées sur les protestants à féamac et à JUonconionr 
couvrirent de gloire le Bue d'Anjou et en firent tidole de son parti. Des 

' succès si brUlans ne suffisaient cependant pas h l ambitieuse tendresse de là reine 
Catherine, gui désirait voir une couronne eemdre le front de son jeune fils. 
Le trône de Pologne allait devenir vacant par la mort présumée prochaine de 
Sigismond Auguste, et Catherin* prit' les mesures nécessaires pour obtenir en 

faveur de Henri lu* couronne des Jagettous. Charles IX pressa les négotiatians, 
afin et éloigner un frère dont la gloire luifaisoit ombrage , et finit par déclarer 

h sa mère, que la France ne pouvait désormais contenir ta due d'Anjou et lui. 

* 

Alors les négociateurs français redoublèrent d'efforts auprès de ta diète de 

« 

Pologne, et* Henri obtînt la couronne qu'il soïUcitmit 

« 

La méjCaitle dent nous venons de nous occuper, réprésente Henri roi de 
■ Pologne et Charles iX roi de France son frère. . Ces deux Princes placés en 

regard, semblent avoir voulu faire croire h leur affection' mutuelle , gui comme 

» 
on ta un, étoit loin de régner entre eux. 



■ " » •» 



23* 



180 



No. 41. 



Popiersie z boku widziane Króla Henryka w zbroi, na której 
płaszcz Królewski jest zarzucony. Napis w otoku: HENRICUS UL 
D[ei] G[ratia] FRANCOR[«m] ET POL[onke] REX 1574. (a) to jest: Hen- 
ryk IB. z Bożej łaski Król Francuzów i Polski. 

Na strome odwrotnej widać mnóstwo igrzyskami zajętych ludzi unoszą- 
cych skrzydlatego gieniusza, który w oba ręka korony trzyma. Na nim 
jest gwiazda; w koło medala wietriec, a dołu zaś napis: FELICITAS; to 
jest: szczęście. . 



No. 42. Popiersia Henryka Króla Polskiego i brata jego Karola 
IX. Króla Francuskiego z następującym napisem: CAROLUS DL 
GALIAfe] HEN1UCUS POL0[niae] CRISS[tiani*simr| INVIC[tissimi] RJL 
[reges]; to jest: Karol IX Francuski i Henryk Polski Królowie chrzeć- 

ciańsey niezwydęźeni. 

■ 

Na stronie odwrotnej widzimy popiersie Henryka i napis: HEN» 
RICUS IŁ D[ei] G[ratia] FRANCORjum] £[t] POLfoaiae] REX 1574. 
to jest: Henryk 1IŁ z Bożej łaski Król Francuzów i Polski 1574. 



t 
* 



W y k l a i 

Wesołe igrzyska, które widzimy na stronie odwrotnej medalu pod liczbą 
4J.- (a) napis na tejże stronie i rok domniewywaé się każą, iż tén Numizmat 
bitym był we Francyi z powodę przybycia Henryka Wetozyusza do Paryia i 
wstąpienia jego na- tręn Francuski po śmierci Karola IX. Uçueszczamy 
przecież tén medal w zbiorze naszym, widzimy bowiem na nim wizerunek 
prawego Króla Polskiego. Henrvk Walezyusz przestał nim bydż dopiero 
w roku 1973. kiedy pomino wzywania Sejmu nie powrócił s do Polaki i kiedy 



(a) Kohler (Manzbelnstigoogea T. Hï.'str. 268) tenże sam kładzie medal; ale 
roku 1877. Nasz medal jest wyjęty z zlftora Hrab. Franc. Potockiego» 



' t s •• i : ■• r ry 

1 

i 



Ar -;(>-, 



ÎLL.^ r^ 



* a * 



NOX 

i ! .ON 



181 



i 
i 

v 



No, 41. 



\ 



HENRICUS III. B[ei\ G[raHa] FRANCORUM ET POL[oniae] REX 
1874. (Henri III. par Ut grace de Dieu roi des Français et de 
Pologne 1574J Buste du roi Henri tu de profil. 

Revers. Un genie ailé porté par une foule jeyesse et tenant deux 
couronnes dans ses mains. Au bas on lit le mot FELICITAS 
(FeUctté.) 

No. 42. CAROLVS IX. GALlA[c) HENRICUS POLO[niae] • 
CRISS[tUmissimi] USVIC[tissimi\ RU. [reges] (Charles IX. de France, 
Henri de Pologne, rois tri» chrétien* et invincibles.) Bustes de Charles 
IX. et de Henri en face tun de Vautre. 

Revers. HENRICUS III. D[eî\ G[ratia] FIL4NCOR[um] E[t] PO-, 
£[mmw] REX .1874. (Henri III. par la grace de dieu roi des Français 

» 

et de Pologne 1574.} Buste du roi Henri en cuirasse, une couronne 
de laurier sur la tête et tu de profil 



« 



* m 



* % 



La feule que Fon aperçoit se livrant à la joie et le millésime inscrit sur 

■ * 

la médaille No. 4i ., doivent porter à croire, qu'elle a été frappée h Voccasion 

m 

t du retour de Henri de Valois h Paris, où il venait après la mort de son frère. 

. ■ 

• _ 

Charles IX. prendre possession de la couronne de France. Si nos conjectures 

sont fondées, cette médaille est incontestablement française. Cependant nous la 

* 
* plaçons dans mtre recueil, .pareeqtth l'époque, oh elle fut frappée (f #74) * 

Henri III. était encore roi .de Pologne. H ne cessa de Tétre qu'en 4878, 

* * 

lorsque la diète dMara Je trône polonais vacant par -suite des refais réitérés de 



18* 

9 

tenże Sejm tron wakującym ogłosił. Moaarcka tén przecież do końca życia 
swego tytułu Króla Polskiego używał. 

Hrabia Franciszek Potocki w Warszawie posiądą szefó medalów Króla 
Henryka z roku 1375. do 1378. z tytułem Króla Francuskiego i Polskiego. 
-My lubo wysoko cenimy wiadomości tego Numizmatyka, medalów tych 
w zbiorze naszym nie umieścimy, od czasu albowiem elekçy i Stefana Batorego 
jednego tylko w Polsce uznajemy Monarchę , to jest tego , który krajem naszym 
z mocy prawa rządził i przez dwanaście lat go uszczęśliwiał. 

j^edal pod liczbą 42. bity jest w tymże samym roku, co i poprzedzający 
(1374)* Stępie przecież obu stron oczywiście nie w jednym czasie są 
rznięte» Widzimy albowiem na stronie głównej Karola CL jako Króla Fran- 
cuskiego ; na stronie zaś odwrotnej wyobrażony jest Henryk jako ' Król 
Francuski i Polski, (a) 



(a) Prócz wspomnionyck Medalów Króla Henryka, Biskup Albarłrandi inny jeizcze 
przywodzi, który témi słowy opisuje. «Popiersie Króla Henryka głowa laurowym 
wieńcem ozdobiona, twarz się daje widzieć z prawej strony, włosy trafione, 
broda krótka. Odzienie: zbroja, na której paladanient, koło szyi kreza wąska. 
Napis: Henrions III, D. G. Francorum et Pol. Rex, a doła fok 4*79. 

Strona odwrotna. Tenże Król z gołą głową na koniu w lewą zwolna idą- 
cym. Króla odzienie jest starożytne z palndameateni rozpuszczonym beż strze- 
mion. Lewą wędzidło trzyma, prawą ma wyciągnioną. Napis: 
Talis Alexandri Tigrin sopprantis imago. 

Nie widzieliśmy nigdzie tego medalo, który z resztą późniejszy jtst od 
wstąpienia Króla Stefana na tron Polski. 



* 



« « 



• 



• f 






* 



. 188 

Prince de revenir à Cracovie. Cependant le décret de la diète n'empêcha pas 
Henri de perler jusqu'à sa mort le titre de roi de Pologne. 
\ Nous avons vu, dans la belle collection du Comte François Potocki à 

Varsovie y plusieurs médailles frappées au coin du roi Henri III. postérieurement 
à tannée 1874, ou le titre de rot de Pologne est ajouté k celui de roi de 
France} toutefois nous ne croyons pas devoir les admettre dans notre recueil, 
car, dès f année £S7S nos ancêtres ne reconnaissent pour souverain que 

4 

Fillustre Etienne* Admettre un autre roi de Pologne au temps, où régnait 
Batory, „e .«,«*<* pas en quety* sorte manquer defitolUi à ce jnince, n* 
oeraikee pas 6icr quelque chose à la légitimité de tédat, que ce grand 
* monarque jeta sur notre pats pondant les douze années de son regneî 

m 

La médaille No* 49. porte le même millésime, que la précédente» Nous 

" devons observer cependant, que les deux coins de cette pièce n 9 ont pas été gravés 

en même temsy car tandis, que sur laver s noms voyons ïéjfigie de Charles IX» 

avec le titre de roi de France, Henri III. est représenté sut U revers comme 

roi de France et de Pologne* 

« 

Nom plaçons cependant eette pièce dans notre collection 9 car au tems #fc 
cUe fut frappée (1874)> Henri de Falots était encore roi de Pologne. 






• * 



. • 






184 



No. 43. 



Strona główna. Popiersie Króla Henryka z boku widziane, korona 
laurową uwieńczone z napisem: HEJVRICUS OL FRNCOR [francoruro] 
ET POL[oniae] REX; to jest: Henryk III. Król Francuzów i Polski. 

Na stronie odwrotnej wyryte s$. trzy korony , s których wierzchnia 
obłokiem jest otoczona. Napis w około: MANET ULTIMA COELO; 
to jest: ostatnia w niebiesiech zostaje, (a) 



Wykład. 

Stronnik jakuwyś Króla Henryka trzema koronami ozdobił go na tym 
medalu} to jest: Francuską, Polską i trzecią w obłokach, .która tną zdaje 
niebieską oznaczać. 

Henryk Walezyusz znienawidzony od protestantów , których prześladował, 
' wzgardzony od zapalonych katolików, czyli Ligistów zginął w roku 1889, 
% rąk Jakóba Clément, zagorzałego Ligi stronnika. Linia Walezyuszów we 
Francyi na bezdzietnym tym Królu wygasła. 

'Umieszczamy w zbiorze naszym tén medal, na którym między tytułami 
Henryka DL tytuł Króla Polskiego wy czytujemy , sądząc przecież po wyrazie 
jego twarzy oznaczającej wiek poważny, domyślamy się, ze tén medal bitym 
„ * został w kilka lat po wyjeździe Króla Henryka z Polski. 



. t 



(a) Obaez Łuck. Sylloge Numfcm. elegant, str. 258 



185 
No. .43. 

HENRPCUS ni. FRANCOR[uvn] ET POL[oniae] REX. (Henri III.- 
roi de France et de Pologne.^) 

Buste de Henri de Valois vu de profit. Ce prince porte un manteau 
royal et une couronne de laurier sur Ut tête. 

Revers. MANET ULTIMA COELO. (La dernière lui reste au 
ciel) Trois couronnes posées en triangle, celle de dessus est entourée 
de nuages. 



Cette médaille a été frappée en mémoire de Henri de Palais, roi de 

m 

Pologne et puis de France. 

Les deux couronnes au bas de la médaille représentent celles des deux 
pays, oh ce prince avait successivement régné. La troisième que Fon voit 
dans les nuages 9 est V emblème de la couronne des deux, que Fauteur de ta 
médaille semble lui promettre. 

Ce malheureux prince, haï des protéstans qu'il persécutait, méprisé par 
les Ligueurs, qu'il n'avait pas seu soumettre, mourut assassiné par Jaques 
Clément Fan 1389. — La duchesse de Montpensier de la maison de Lorraine, 
connue au tems de la Ligue par sa Imine contre Henri III., lui réservait un 
sort moins funeste 9 mais plus humiliant. Celte princesse portait constamment 
«w elle une paire de ciseaux d'or, pour tousurer ce monarque, «celle voulait 
ensuite enfermer dans un couvent, h l'instar des rois fainéants de Ł» i. race. 

Cath. K. 

• . * 



im 



Kft. 44. 



Popiersie Maxymiliana Cesarza w zbroi, z pod której widać fał- 
dowana krezę j czoło Cesarza wypukłe z włosów jest ogołocone'; w otoka 
jest napis: MAXIMiLfkims] H0M[aMs] IMPferator] REX GERMfaniae] 
HUNGfariae] BOHB[miae] ELECT[us] POLONI AE; to jest: Maxymilian 
Rzymski Cesarz, Król Niemiecki, Węgierski, Czeski i obrany Polski. 

Na stronie odwrotnej widzimy rycerza na konia przebijającego 
włócznią żołnierza w zbroi na ziemi lezącego; napis w otoka jest: 
SIC ALIENA; to jest: tak cudze, (a) 



Wykład. 

■ 

Z uszanowaniem spoglądamy sa tén wizerunek Cesarza Maxymiliana, jako 
obranego (przez część Narodu przynajmniej) Króla Polskiego; przygarnąć 
przecież będziemy pomysłowi odwrotnej Numizmatu strony, na której allego- 
iyezne agory i napis złośliwemu tłómaczenhi w ustach nowo obranego Króla 
podpaśdźby mogły. 

Wykładając tén medal przypomnieć nam należy ważniejsze okoliczności 
Bezkrólewia, które poprzedziło wstąpienie na tron Polski Stefana Batorego. 

Po odjeździe Henryka Walezyusza do Francyi w r. 1574. gdy Xiąię ten 
na kilkakrotne wzywanie Senatu, do kraju wrócić się wzbraniał, Sejm 
W Stężycy ogłosił Bezkrólewie i nową elekcyą wyznaczył. 

Pretendentami do Korony Polskiej byli : Cesarz Maxymiiian IL, syn jego 
Ernest, brat jego Arcyxiążę Ferdynand, Anna Jagiellonka, siostra Zygmunta 
Augusta, Jan Król Szwedzki, Alfons Xiązę Ferrary, nakoniec dzielny nasz 
Stefan Batory, który pierwszeństwo otrzymał i któremu Polska dwanaście 
lat szczęścia i «sławy jest winna. 

Wśród niezgodnych stronnictw tyla pretendentów Prymas Uchański i 
Jędrzej OpaKnski, Marszałek W. Koronny, domowi Austiyacldemu przychylał, 
Królem ogłosili Cesarza Btazymffiana d- 19. Grudnia r. 1575. Jan Zamojski 



9 

(a) Medal tén znajduję się w «biele Lacka « Syłloge numim. elegant* 



. ' 



w 

No. 44. 

MAXIMIL[ianus] ROM[anus] IMP[erator] BEX GERM[aniae] HUN- 
G[ariae] BOHE[miae) ELECT[ns] POLON I AB. (MawłmłUm Empereur 
romain, rot jk Germanie, de Hongrie, de Bohême y Ou roi de Potopu.) 

Buste de t empereur Maximilien revêtu dPune armure et tu de profil. 

Revert. SIC ALIENA. (Telles les choses étrangères.) Un tava- 
Uer armé perçant de em lance un soldat étendu à ses pieds. 



Cette médaille frappée à V effigie de l Empereur Maximilien, nous rappelle 
^interrègne, qui précéda Véléction d Etienne Batory. 

Après le départ de Henry de Falots en 1S74, comme ce Prince tardait 

h revenir en Pologne, la Diète déclara le trône vacant, et ton vit bientôt 

plusieurs aspirons illustres se mettre sur les rangs, pour succéder à Henry $ 

é étaient V Empereur Maximilien, son fils t Archiduc Ernest, le roi de Suède, 

la princesse Anne soeur de Sigismond Auguste, enfin Etienne Batory prince 

de Transylvanie, auquel la Pologne dut ensuite doute années de bonheur et 

de gloire. 

Cependant il y eut bien des difficultés pour établir ce prince sur le trône f 
« ■ • 

le Ht. Décembre de f apnée 1Ô76 , le Primat , chef dn parti Autrichien, 



• .* 



proclama Maximilieu roi de Pologne $ cette' mesure aui paraissait décisive, ne 

24* * 



■ 
i 



188 



tymczasem, a z nim większa część, stam rycerskiego ofiarowali Koronę Annie 
Jagiellonce, która tron Polski z Stefanem Batorym dzielić miała. 

Obie strony wezwały do Polski obranych przez siebie Monarchów. Zjazd 
stronników Maxymiliana w Łowiczu wyznaczono. Zamojski przyjaciół Anny 
Królowej do Jędrzejowa wezwaŁ Przybył tam i Rosenberg, Poseł Cesarski 

' w chęci rozpoznania sił Zamojskiego. Na przyjazd jego wystąpiło do broni 
żebrane pod Jędrzejowem wojsko i sprzyjająca Batoremu Szlachta. Za- 
mojski tak zręcznie hufce swoje uszykował, tak gęstemi kolumnami okrył 
pagórki omijając doliny, iż siły jego daleko większemi bydź się zdały, niz 
były w istocie. 

Śmiały postępek Jana Zamojskiego, który pomimo ogłoszonej Cesarza 
elekcyi, onéj się oparł i znaczną liczbę Szlachty za sobą pociągnął, rtrwoiył 
Maxymiliana IŁ Monarcha ten postanowił dalsze swoje w Polsce * kroki 

. odłożyć do Sejmu Rzeszy Niemieckiej, na którym zamyślał rady Elektorów 
zasiągnąć. Batory témczasém zjechał do Krakowa i dnia 1. Maja roku 1576. 
wraz z Anną Jagiellonką koronowanym został. 



/ 



189 

découragea pourtant pas les partisans d'Anne et de Batory, qui doublèrent 
leurs forces en se réunissant et en déclarant à la nation, que le prince de 
Transylvanie ne desirait monter sur le trône de Pologne, que pour le partager 
avec la fille des Jageïlons. 

Cette proclamation excita un enthousiasme général en Pologne et en 
iÀthuanie, et V ambassadeur de V Empereur le Baron de Rosenberg , inquiet de 
l'effet qu'elle avait produit, se rendit au camp des partisans de Batory , pour . 
juger de leurs forces» Zamoyski, qui était Famé de ce parti, n'eut pas de peine 
à deviner le diplomate, et prévint ses desseins en passant en revue la noblesse, 

m 

réunie sous ses bannières. Pour la faire paraître h son avantage, il masqua 

w 

les vallons, et profitant des plis, du terrein, il plaça si habilement ses masses, 

■ 

qu'elles paraissaient beaucoup plus nombreuses, qu'elles ne Vêtaient en effet. 
Le Baron de Rosenberg se rétira dérouté dans ses calculs. 

m 
m 

Dés lors on remarqua dans le conseil de l'Empereur, une hésitation, qui , • 

devint funeste h ses intérêts. Ce monarque craignant de perdre sa popularité* ' . >* 

* i 

en Allemagne, se décida, h consulter sur cette affaire, les princes les plus in- 

■ 

Jluents de V Empire germanique; mais Batory ne lui en laissa pas le temps; 

» ■ 

II arriva à Cracovie , et s'y fit couronner avec la princesse Anne Jagétton, 

* ■ . 

le i. Mai de Tannée 1376. 



• • .» 



• • 



• « 



• • » 



». 



' t • 






m i 



* 






♦ * 



i 



M £ D A Ł E 



Z 



PANOWANIA 



STEFANA BATOREGO. 



MÉDAILLES 

D U R B G NE 

d'E TIENNE BATORY. 



t 

i 

L 

■ 

L 



192 

No. 45. 

Popiersie Króla Stefana w zbroi z koroną na głowie; w około 
napis: STEPHANUS D[ei] G[ratia] REX POŁON[iae] ET MAG[nus] DUX 
LITUA[oiae] ; to jest: Stefan z Bożej łaski Król Polski i Wielki 
Xi^zç Litewski. 

Strona odwrotna. Anioły trzymają herby Polskie i Litewskie po- 
łączone. Napis: VIXCLLUM REI PU: [public ae]; to jest: węzeł Rze- 
czypospolitej. 

m 

Medal pod liczbą 46. owalny. Na stronie głównej popiersie Króla 
Stefana z boku widziane. Odzież: szuba krojem Węgierskim , nagłowię 
czapka z kitką. Napis w otoku: STEPHANUS L [primus] D[ei] C[ratia] 
REX POLONIAE A» [anno] 1582; to jest: Stefan Pierwszy z Bożej 
łaski Król Polski r. 15S2. 

Na stronie odwrotnej jest tarcza z Orłem Polskim. Na piersiach 
orła herb familii Batorych; u góry korona. 

No. 47. Popiersie Króla Stefana z boku widziane, na głowie 

czaplca z kitą. Odzież: szuba krojem Węgierskim. Napis w otoku: 
STEPH[anus] D[ei] G[ratia] REX POL[oniae] M[agnus] D[ux] LI[thaaniae] ; 
to jest: Stefan z Bożej łaski Król Polski , Wielki Xiążę Litewski. 

Strona odwrotna wystawia orła z rozpostartymi skrzydłami patrzą- 
cego w niebo, na którem widać chmury; na piersiach orła jest herb 
domu Batorych , to jest, trzy zęby. U dołu medalu jest korona, nieco 
wyżej w ukośnym kierunku po jednej stronie berło i jabłko, po drugiej 
miecz i gałązka laurowa. Napis w otoku: SI DEUS PRO NOBIS, 
QUIS CONTRA NOS 1582; to jest: jeżeli Bóg za nami, któż przeciwko 
nam 1582. (a) 



(a) Medale te znajdują srç w zbiorze Franciszka Hr. Potockiego. 



•« - - •« 



t :•„, 



i 

'l 



1 









193 



No. 45. 



STEPBANUS D[ei] G[ratia] REX POLON[iae] ET MAG[nus] DVX 
HTUA[niae\. (Etienne par la grace de Dieu roi de Pologne, grand 
duc de Lithuanien Buste du roi Etienne vu de trois quarts. Ce prince ; 
porte une couronne sur la tête. 

Revers. VlNCTJLTJM BEI PII \publieae]. (Lien de la république.) 
Des anges tiennent les écussons de la Pologne et de la Lithuanie. 

No. 46. STEPHANIS I. D[ei\ G[ratia] REX POLONIAE A? [anno] 
1582. (Etienne par la grace de Dieu roi de Pologne, tan 158SLJ 
Buste du roi Etienne vu de profil. Ce prince porte un bonnet *wr- 

nwnté Hune aigrette. 

Revers. JJècusson royal de Pologne surmonté d'une couronne. 

No. 4g. STEPH[anus] D[eî] G[ratia] REX POL[oniae] M[agnus] D{ux] 

m 

LI[thuaniaé\. (Etienne par la grace de Dieu roi de Pologne, grand due 
de Lithuanie.) Buste du roi Etienne vii de profil. Ce prince porte un 
bonnet surmonté dune aigrette. 

m I 

Revers. SI DEUS PRO NOBIS, QUIS CONTRA NOS., ftftffi. 

■ 

(Si Dieu est pour nous, qui est contre nous. 1582*9 L'aigle de Pologne. 
Au dessus on aperçoit une couronne de laurier dans les nuages. On voit 
au bas un glaive y un sceptre, et une couronne. 



25 



, * 



m • 



194 



Wykład. 



Umieszczamy tu medale Króla Stefana, które do żadnego w szczególności 
wypadku odnieść się nie dają; wspomnimy oraz ważniejsze okoliczności i 
epoki życia wielkiego tego Monarchy. 

Stefan Batory urodzony d. 27. Września roku 1533. z ojca także Stefana 
i matki Katarzyny de Tełegde, pierwszą młodość przepędził u dworu Ferdy- 
nanda Cesarza , który z domem Zapolów i Turkami uporczywą o Koronę 
Węgierską toczył wojnę. Ukończywszy swe wychowanie, przywiązał się 
młody Stefan do strony Zygmunta Zapoli i w oblężeniu Werdy, w bitwie 
pod Hâdad i w innych zdarzeniach odznaczył się odwagą i znajomością 
sztuki wojennej. 

Kiedy później Zygmunt Zapola zaczął się skłaniać do zawarcia pokoju z 
Cesarzem, mianował swoim pełnomocnikiem do Wiednia naszego Stefana. 
W ciągu téj negocyacyi zdarzyło się , iż Zygmunt Zapola przyjęte już warunki 
pokoju odrzucił. Cesarz Ferdynand wybieg tén Posłowi przypisując, przeciwko 
prawu narodów, Batorego osadzić kazał w więzieniu, w ktérém on kilka lat 
przepędził. 

Po śmierci bezpotomnego Zapoli, Stefan Batory zaufaniem publiczném 
współziomków swoich zaszczycony w. r. 1371. na Xiestwo Siedmiogrodzkie 
wyniesiony został. W cztéry«tata później obrany Królem Polskim przyjechał 
do Krakowa, pojął za żonę Annę Jagiellonkę, siostrę Zygmunta Augusta i 
wraz z nią d. 1. Maja r. 1376. był koronowanym. Umarł wielki tén Król 
w Grodnie d. 12. Grudnia, roku 1386. Krótką tę biografią naszego Stefana 
zakończymy przytoczeniem uwagi, którą dziejopis Rossyjski Karamzin z po- 
wodu śmierci jego czyni. 

» Umaił Stefan Batory, (otruty, lub źle prez medyków leczony, jak 
sądzono). Byłto jeden z najznakomitszych Monarchów w świecie , jeden z naj- 
niebezpieczniejszych wrogów Rossyi, którego śmierć więcej nas ucieszyła, niż 
Państwu, w którem panował, smutku przyniosła, albowiem my lękaliśmy 
się w nim widzieć nowego Giedymina, lub Witolda, a Polaka i Litwa 
niewdzięczne przenosiły łatwą spokojność nad kosztowną potęgę. « 



>. 



» 



101 

Ces médailles qui ne rappellent aucun événement particulier, ont été • 
frappées en F honneur du rai Etienne Batory, 

Ce prince, issu d'une noble famille de Transylvanie, naquit le 27. 
Septembre 1S55. Il passa les premières années de sa jeunesse a la cour de . 
Vienne, mais étant retourné dans son pays, il embrassa avec ardeur le parti 
de Jean Zapola, qui disputait la couronne de Hongrie a la maison d Autriche. 
Le jeune Etienne se distingua par son courage et ses talens militaires au siège 
de Ferda, h la bataille de Hâdad et dans plusieurs autres affaires. Jean Zapola, 
qui lui avait accordé toute sa confiance l'envoya à Vienne pour y traiter de la 
paix$ déjà même un traité définitif allait être signé, quand Zapola jugea à 
propos d'élever de nouvelles difficultés sur les articles que son plénipotentiaire 
avait accepté en son nom. I* empereur Ferdinand s'en prit au négociateur de 
la versatilité du prince, et contre le droit des gens, le Jit retenir dans une 
prison, &u il languit plusieures années. 

Après la mort de Jean Zapola, les états de Transylvanie offrirent 

la couronne à Etienne Batory, qui Jut, quelques années plus tard, élu roi de 

Pologne et couronné à Cracovie le i. Mai 1376. 

Cath. K. 



* 



« 



25 



196 



No. 48. 



Popiersie Króla Stefana prawie wprost patrzące z berłem w ręko. 
Król ma na sobie spodnią suknię, przodkiem otwartą, na piersiach wy- 
szywaną, wierzchem zaś ferezyą z kołnierzem futrzanym i krótkimi 
rękawami, z pod których dolną widać suknią. Na głowie czapka z 
piórem; napis w otoku jest: STEPHANUS BATHORIUS R£X POŁO- 
MAE; to jest: Stefan Batory Król Polski. 

Na stronie odwrotnej widzimy pięć makówek u dołu wstęgą zwią- 
zanych, nad któremi korona się wznosi. Napis w otoku: PER NON 
DORM1RE; to jest: z powodu, ze nie spi. 



Wykład. 

Łuck, Autor znanego w Niemczech dzieła o Numizmatyce (a) twierdzi, iz 
medal tén wybity został na pamiątkę wojny szczęśliwie przez Króla Stefana 
z Moskwą toczonej. Trudno przecież dociec, jaki związek mieć mogą makówki, 
które na tym medalu widzimy z bluszczami, jakie waleczny Król na 
wspomnionéj uzyskał wojnie. W wykładzie tego medalu przychylimy się 
więc raczej do zdania uczonego Kohlera, który mniema, iz medal tén wybity 
został na pamiątkę nieznużonej staranności, z jaką Stefan Batory nad dobrem 
poddanych swoich czuwał, (b) 



(a) Sylloge Nomism. ©fegantior, 

(b) KOhUr Mttnzbelastigaogeo. 






4 



• 



» 






( 

» 

r I 

i 

i 
i 



197 



No. 48. 



STEPHANVS BATHORIUS REX POLONIAE. (Etienne Batory 
roi de Pologne.) Buste du roi Etienne vu de trois quarts. Ce prince 
tient un sceptre à la main, et porte sur la tête un bonnet surmonté (tune 
aigrette. 

Revers. PER NON DORMIRE. (Parcequ'U ne dort pas.) Cinq 
pavots liés ensemble et surmontés cCu?ie couronne. 



Plusieurs savants ont supposé, que cette piece Jut frappée en souvenir des 
victoires remportées par Etienne Batory dans la guerre qu'il fit aux Russes 
en iS80. Nous avons peine à deviner le rapport qicils entrevoient entre les 
pavots représentés sur cette médaille, et les lauriers dont ce monarque i était 
couvert} et nous nous rangerons plutôt à Vavis de ceux, qui pensent que cette 
médaille était destinée h célébrer la vigilance du rot, qui ne négligeait aucune 



des branches de V administration de son royaume. 



J. C. P. 



«■* * 



198 



No. 49. 



Popiersie Króla. Na głowie czapka z k%, odzienie ferezya Wę- 
gierska. Napis w otoku: STEPH[anus] D[ei] Gfratia] REX POLfoniae] * 
to jest: Stefan z Bożej łaski Król Polski etc. ' 

Na stronie odwrotnej napis w poprzek medala: DEO REGNOQUE 

POLONO REM UVONAfm] RESWTUIT A. S. MDLXXXIL to jest: Bog. 

i Królestwa Polskiemu Inflanty powrócił roku 1582. W otoku za cienka 

obwódka jest dragi napis: MANU POTEN1Ï ET BRACiflO EXCELSO- 

• to jest: ręka. silną i wzniosłem ramieniem. (Y) ' 

No. 50. Popiersie Króla Stefana z boku widziane. Napis 
. w około: STEPHANE] D[«Q G[ratia] REX P0L[oaiae] Mfagm»] DUX 
Lpthuaniae] ; to jest: Stefan z Bożej łaski Król Polski, Wielki 
Xiazç Litewski. 

Strona odwrotna wystawia gieniusza skaczącego, który na ramieniu 
trzyma laskę a na niej wieniec. Napis: QUIESCANT PASTORES; to 
jest: niech spoczywają Pasterze. (V) 



1 



Wykład. 

. Oto chlubny pomnik zwycięstw Stefana Batorego i przywrócenia Inflant 
do Polski przez tegoż Monarchę. Autor tego medalu uwielbia silne Monarchy 
ramie, którem on utraconą prowincyą nieprzyjacielowi wydarł. My uczucia 



O i i « 



(a) Medal téo znajduje się w zbiorze Fraoziszka Hr. Potockiego. 
A) U gabinetu Berlińskiego. Medal bardzo rzadki. 



• • 



IW* 






w 



f 

Q 



I 



fi 






i • 
i 



L 



/ ' ■ • ' In 






i. N 



1 






199 
No. 49. 

STEPH[anus] D[eî\ G[ratia] REX POL[oniae] &. (Etienne par la 
grace de Dieu roi de Pologne etc.) Buste du roi Etienne vu de profil. 
Ce prince porte une robe bordée de fourures et sur la tête un bonnet 
surmonté dune aigrette. 

Revers. MANU POTENTI ET BRACHIO EXCELSO. (D'une 
main puissante et (Fiai bras élevé.) En travers de la médaille on Ut 
Tinscriptim suivante: DEO REGNOQVE POLONO BEM LIFONA[m\ 
RESTITU1T. A. S. MD LXXXII. (Il restitua la Livonie à Dieu et au 
royaume de Pologne Tan de grace 1582. J 

No 50. STEPHAN[us] I. D[ei] G[ratia] REK POL[oniat] M[ag*us] 
DVX L[ithuaniae]. (Etienne par la grace de Dieu roi de Pologne, grand 
duc de Lithuanien) Buste du roi Etienne vu de profil. Ce prince est 
revêtu cCun manteau royal et porte une couronne sur la tête* 

Revers. QUIESCANT PÀSTORES. (Que les pasteurs prennent 
du reposa) Un génie porte dune main un thyrse sur lequel sont sus- 
pendues des couronnes ; et de Vautre les armes du roi Etienne : trois 
dents de loup. 

La conquête de la Livonie enlevée aux Russes par Etienne Batory en 
1S80 a été célébrée par les médailles que nous rapportons ici. 

Pour saisir Vensemble des faits relatifs h cette guerre, il est peut être 
nécessaire de remonter plus haut et de rappeler les principales époques, 
de V histoire de la Livonie. 



• 

M 



200 

jego dzieląc, przytoczymy tu powody wojny, którą Batory z Carem Moskie- 
wskie Iwanem Wasilewiczem II. prowadził. 



Kawalerowie Inflantscy osłabieni długą wojną, a nie czując się na siłach 
dostatecznych dla oparcia się Moskwie, wezwali pomocy Zygmunta Augusta 
Króla Polskiego, któremu w roku 1539. Wielki Mistrz zakonu Gerhard Ketler, 
za zezwoleniem Stanów Inflantskich , téj prowincyi odstąpił. 



Nie szanowali Moskale nabytej przez Króla Polskiego własności, 
owszem postanowili utrzymać się przy zdobytych w Inflantach miastach i z 
tego powodu wojnę Polsce wypowiedzieli. Pomimo kilku zwycięstw przez 
wodzów Polskich odniesionych, Moskale zdobyli Połock, i ku końcowi pano- 
wania Zygmunta Augusta większą część Inflant posiedli. 



Lecz zmieniła się postać rzeczy za wstąpieniem na tron Stefana Batorego. 
Biegły tén wódz przeniósł teatr wojny w kraj nieprzyjacielski i w r. 1579. 
i 1380. wziął miasta Połock i wielkie Łuki. Trwoga powszechna przeraziła 
Moskali; uznał Car Iwan gwałtowną potrzebę pokoju, czego niemylnym 
dowodem jest instrukcya Posłom jego dana, aby w układach z Polakami o 
pokój »nie tylko powolnymi byK, ale nawet aby obelgi i bicie znosili. « (a) 



Pokój, którego tak mocno nieprzyjaciel pragnął, nie mógł bydź trudnym 
do skojarzenia. Jakoż Król Polski za wstawieniem się Papieża zawarł z Carem 
Iwanem traktat, mocą którego Inflanty i ziemię Połocką otrzymał. 



(a) Słowa Karamzina w Historyi jego Rossyjskiéj» 



• : ■ 



201 

Les chevaliers porte-glaives, appelés en Livonie au commencement du XIII. 
siècle pour défendre le Christianisme, devinrent bientôt les maîtres de ce pays. 
Suppléant au nombre par la discipline, Us repoussèrent les peuplades sauvages 
gui les entouraient, les soumirent les unes après les autres, et étendirent leurs 
conquêtes jusqu 'aux frontières de tlngrie; mais vers la fin du XV. siècle leurs 
J cibles escadrons vinrent se heurter contre les armées nombreuses de la Russie 
et il ne leur Jut plus possible de se dissimuler la disproportion de leurs forces 5 
envain le brave Plettemberg grand maître des chevaliers porte-glaives arréta-t-il 
pour quelque temps les progrès des Russes; a sa mort, ceux-ci reprirent les 
armes et attaquèrent les porte-glaives* qui n'avaient plus de héros à leur opposer. 

m 

Réduits à textrémité, les Chevaliers implorèrent T assistance de Sigismond 
Auguste, et la Livonie Jut annexée à la Pologne par un traité conclu avec le 
grand-maître Ketler en 1S&0. 

# * » 

La Pologne paya cher T acquisition de cette province; les Russes préten- 

t 

datent garder leur conquête et ne voulaient point reconnaître les droits, que la 
Pologne avait acquis; une guerre longue et sanglante fut le résultat de ces 
contestations, et cette guerre ne se termina qu 9 en 1382 sous le règne 
tf Etienne Batory. 

L'historien Karamsin fait une description très animée de la terreur que ' 
les victoires du roi de Pologne avaient répandues jusgues dans Moskout 
Le Czar qui désirait la paix, et dont la condescendance augmentait tom les 
jours, adressa une lettre amicale à Etienne: il Vappélait son frère, se 
plaignait de voir la Russie inquiétée sans cesse par les attaques des Polonais, 
et le suppliait enfin de ne pas rassembler de troupes pour tété suivant. H fit 
partir sur le champ Pouchhm et Pissenshf membres du conseil, pour aUer 
trouver le t roi, avec des instructions qui leur prescrivaient la douceur et à 
Vlmmilité dans les négociations. Au mépris inéme de toute dignité, il leur était 

26 



* Co się tycze medalu pod liczbą 90. sądzimy , iz wyryte na nim drzewo 
palmowe i napis quiescant Pastores (niech spoczywają Pasterze) 
wskazują , ze bitym został na zawarcie pokoju z obcém jakiem mocarstwem; 
a ie Stefan Batory między obcémi mocarstwami z jedną tylko Moskwą 
wojował, wnioskować ztąd należy, ii medal tén wybito na pamiątkę wspo- 
mnionego dopiero traktatu z Iwanem Wasilewiczem. 



M 

enjoint (humiliation inouïe) „de supporter non seulement tes injures mais même 

les coups." (a) 

Non content dFaveir pris une mesure qu'il croiait apparentent propre h tui 

» 
concilier Véstime et la bienveillance du roi es Pologne, le Czar sollicita la mé- 

diation du Pape, et usant d'un moyen de séduction, que les Empereurs d'Orient 

avaient jadis emploies avec succès, U Jit espérer au Peuple la réunion de 

V église Gréco-Moscovite à celle de Rome. L'espoir d'une si brillante conversion 

mit k St. Siège dans les intérêts du Cuir, et le Jésuite Possevino fut chargé 

par le Pape JC essayer fil ne pourrait arrêter la marche victorieuse des armées 

polonaises. L'habile Jésuite mettant en avant les intérêts de la religion, réussit 

à entamer les négociations > qui Jurent suivies d'un traité conclu avec le C%ar 

le iS. Janvier ISSU. 

La continuation de la guerre promettait assurément de plus grands succès 
au roi Etienne , cependant la paix qui fut conclue lui assura de solides avan- 
tages. La Russie restitua la ville et le palatinat de Polock, et se désista des 
droits, qu'elle prétendait avoir acquis sur la Livonk. 

Ce fut, ainsi que nous Vavons dit plus haut, en mémoire de ces évènemens, 
qu'on frappa la médaille No. 49* 

La seconde (No. SO.) semble l'avoir été à la même époque; t inscription 
qui proclame le repos des pasteurs (des peuples) parait indiquer une pacification 
établie $ or comme " le roi Etienne n'eut de guerre étrangère h soutenir que 
contre la Russie, il nous parait probable, que cette médaille a été frappée h 
f occasion du traité, qu'il conclut avec le Czar Ivan Basilide U. 



(a) C'est haromsm qui parle. 



26* 



204 

No. 51. 

Popiersie Króla Stefana. Na głowie laur zwyczajem Rzymian 
wstęga spojony. Odzienie: zbroja, na której płaszcz, czyli draperyajest 
zarzucona. Napis: STEPHANUS I. D[ei] G[ratia] REX POLON1AE, 
to jest: Stefan Pierwszy, z Bożej łaski Król Polski. 

Strona odwrotna ma tylko napis następujący: DEO REIPQ [reipubli- 
caeque] P0LON[ae] ET LITUU[anae] POLOCIAM LIVONIAMQLE RESTI- 
TUIT A[nno] Sfalutis] MJD.LXXXIL; to jest: Bogu i Rzeczypospolitej 
Polskiej i Litewskiej , Połock i Inflanty przywrócił roku zbawienia 1582. 

No. 52. Popiersie Króla Stefana z boku widziane; broda Króla 
jest podstrzy żona , na głowie czapka Węgierska z kitg z piór czaplich; 
odzienie ferezya Węgierska, Napis: STEPHANUS D[ei] GJrafia] REX 
POLON I AE; to jesl: Stefan z Bożej łaski Król Polski. 

Strona odwrotna. Palmowe drzewo pod którem na kopcu siedzi 
starzec, prawr* ręką. podpierający głowę, i spoglądający na zbiór broni 
przed nim leżącej. Z dragi éj strony stoi niewiasta, z związanemi 
w tyle rękami, obok niej dziecię z żalu włosy na głowie targające. 
Napis: LIVOJV[ia] POŁOTfia] Q[ue] RECEP[ta]; to jest: odzyskane Inflanty 
i Połock. (a) 



Wykład. 

Nowe tu czytelnikom naszym w tych Numizmatach przedstawiamy po- 
mniti zawojowania Inflant przez Stefena Batorego. Historya tego Monarchy 
liczne wskazuje dowody troskliwości jego o dobro tej nowo nabytej, a raczej 
odzyskanej prowincji 



(a) Dwa tego medalu znajdowały się waryanty w gabinecie Uniw. Warszaw. 
Pierwszy odlewany, nieco był mniejszy i głowa Króla w lewą stronę była 
zwrócona. Na drogim głowa Króla odkryta, wieńcem była wieńczona. 



u 



T 
t 

4" 




1 





206 



Ko. 51. 



STEPHANVS I. D[«] G[ratia] REX POLONIAE. (Etienne par la 
grace de Dieu roi de Pologne.} Buste de roi Etienne vu de profit* 
Ce prince porte une couronne de laurier sur la tête. 

On lit sur le revers t inscription suivante: DEO REIPQ (Reipublicaeque) 
POLON[ae] ET LITHU[anae] POLOCIAM LIFOMAMQUE RESTL 
TVIT A[nno] S[alutis] MDLXXXIL (Il restitua Połock et la Ltvonie 
à Dieu, à la republique de Pologne et àlaLdthuanie Van du salut 1382.} 

No. 52. STEPHANVS D{ei] G[ratia] REX POLONIAE. (Etienne, 
par la grace de Dieu roi de Pologne.) Buste de roi Etienne vu de profil. 

Revers. LIFON[ia] POLOT[ia] Q[ue] RECEP[ta]. (La Livonie et 
Połock reconquis.) Un palmier, auprès duquel on aperçoit un vieUard, 
une femme et un enfant dans r attitude de la douleur. On voit dans un 
coin de la médaille un amas et armes. 



(Suite des médailles frappées après la conquête de la 
Livonie par le roi Etienne.) 
H est peut être intéressant de faire connaître f opinion publique des . 
habitants de la Livonie h l'époque dont nous parlons, et nous rapporterons a 



Król Polski pragnąc Inflantczyków do rządu swego przywiązać, wezwał 
znakomitszych z pomiędzy nich, aby się z nimi porozumieć o potrzebach ich 
kraju. Zjechali do Warszawy deputowani stanu szlacheckiego i miast inflant* 
skich, i następujące Królowi podali proźby. 

1. Aby Król zatwierdził wszystkie ustawy i nadania od Zygmunta Augusta 
uczynione w roku 1959. w czasie kiedy Inflanty do Polski przyłączone 
zostały. 
3. Aby urzędy krajowcom tylko rodu Niemieckiego dawane były. 

3. Aby własności ziemskie pozostały na zawsze w ręku ich posiadaczów. 

4. Aby Król cofnął wydane w Rydze urządzenie, którem nakazał zburzyć 
twierdze prywatnych osób. 

9. Nakoniec, aby im rząd Polski dopomógł do odzyskania współoby- 
wateli, którzy się Moskalom w niewolą byli dostali. 

Odpowiedziano deputowanym od Króla: 

ad 1- Że co do przywilejów dawnych od Zygmunta Augusta nadanych, 
należało im pomnieć, jak % wiele od tego czasu w ich kraju zaszło 
odmian, i ie zmiana okoliczności w widu względach zmiany 
urządzeń wymagała. 

ad 9. Że Król żadnego z obywateli zdolnych od urzędu nie odsuwał, że 
przecież byłoby rzeczą niesłuszną, aby oni tych, którzy im wolność 
przywrócili, od wszelkiego udziału w urzędach na zawsze oddalać 
chcieli'; z tern wszystkie m przyrzekł Król, ze szczególniejszy 
wzgląd mieć będzie na Szlachtę Inflantską. 

ad 3. Ze wszystkie dawniejsze nadania posiadłości ziemskich szanowane 
będą. Co się zaś tycze zmian zaszłych w czasie trzydziestoletniego 
nierządu i wojny, Stany prowincyonalne rozpoznawać miały 
dowody posiadających; że nakoniec w wątpliwych razach zeznanie 
świadków lub przysięga rozstrzygać miały, komu prawo służy. 

ad 4. Ze zburzenie zamków prywatnych koniecznie potrzebném było dla 
tego, aby nieprzyjacielowi, w przypadku nowej wojny, odjąć spo- 
sobność osadzenia miejsc obronnych. 

ad 3. Przyrzekł Król dostawić Inflantczykom pewną ilość jeńców Mo- 
skiewskich, Bojarskiego rodu, których w Moskwie za pojmanych 
Inflantczyków wymienić mogli. 



Wt 

cet effet, le résumé des conférences, ym furent tenues alors entre les députés 
de cette province et les ministres polonais. 

Le roi Etienne désirant gagner f affection et la confiance des Uvoniens, 
convoqua les notables de la province pour se concerter avec eux sur les intérêts 
de leur pays. Etes députés rendus k Varsovie demandèrent au roi: 

1. La ratification des droits et immunités, que leur avait accordées le roi 
Sigismond Auguste à V époque oh kur pays Jut incorporé h la Pologne. 

m 

9. Vn privilège, qui assurât aux indigènes d origine allemande (a) toutes les 

places administratives et judiciaires. 
S. La garantie du Statu quo des propriétés. 

4. VaboKtien de Pordonance royale, qui prescrivait aux nobles de raser 
leurs châteaux fortifiés. 

5. Enfin ils demandaient qu'on les aidât à racheter leur concitoyens 
retenus captifs en Russie. 

Le roi Etienne leur fit répondre: 
ad ié Que les circonstances survenues depuis là première réunion de la 
. Livonie nécessitaient des changement, qu'il se proposait de discuter 
avec les députés de ta province. 

ad 2. Qu'il n'était pas juste que ceux, qui avaient combattu pour la déli- 
vrance do la IÀvonie, fassent déclarés incapables #y posséder de» 
emplois; qu'il promettait cependant de les donner de préférence aux • 
indigènes. 



(a) Les Lettons descendons des . premières habitants de la Livonie, formaient au 
XW. necU) et -forment encore les classes inférieures des habitants de cette 
Province. La noblesse et la bourgeoisie sont d'origine allemande. 



208 

Zastanawiając się nad przezornością wyszczególnionych ta urządzeń, 
wnosićby można, ie medal pod liczbą 52. bity został z natchnienia Inflant- 
czyków, którzy przez wyobrażone na nim drzewo palmowe wyrazie chcieli 
błogą przyszłość, jakiej się pod panowaniem tego Króla spodziewali, gdyby 
nas Gwagnin w Kronikach Sarmacyi (Str. 322.) nie nwiadomił, iż na wesela 
Jana Zamojskiego z Gryzeldą, synowicą Stefana Batorego rozdawano przy- 
tomnym gościom złote exemplarze tegoż medalu; wnosić więc ztąd należy, 
że go Jan Zamojski wybić rozkazał. 

' Biskup Albertrandi opisując tenże medal nadmienia, iż jest naśladowaniem 
medalów Cesarzów Rzymskich Wespazyana i Tytusa z napisem Judaea capta, 
(zdobyta Judea.) 



209 

ad S. Qu'on réunirait les états de la Province pour y discuter les titres 

des propriétés, 
ad 4. Que la destruction des châteaux fortifiés des particuliers, était 

nécessaire à la sûreté du pays pour empêcher l ennemi de s'y établir 

en cas de guerre. 

m 

Enfin le roi promit aux livoniens un certain nombre de captifs russes de 
familles de Boyards, pour être échangés contre ceux de leurs concitoyens gui 
se trouvaient prisonniers en Russie. 

Telles Jurent les bases de la transaction politique, gui sanctionna Punion 



de la Livonie avec la Pologne. 



Henri C. fVo. 



Vt 






> 



H» 



No. 63. 



Popiersie Króla Stefana az poniżej bioder; twarz z boku widziana. 
Na głowie Królewska korona, broda post rzyga na, wąsy przydłuźsze. 
Król całkiem okryty zbroję, w prawej ręce trzyma berło, lewa zaś aa 
szabli oparta. Napis: STEPHANUS D[ei] G[ratia] REX POL[oniae] 
MAG[nus] DUX LIT[huaniae] RUSSI[ae] P[russiae]; to jest: Stefan z Bożej 
łaski Król Polski, Wielki Xi$zę Litewski, Ruski, Pruski. 



Strona odwrotna zamyka napis w dziewięciu wierszach następującej 

osnowy DEES HENSIS ET ÀNNUS CAPTAE POLOCIAE BIS DENA 
AUGUSTI NONAQUE POLOOA CAPTA EST LUCE DOLENT HOSTES 
CASTRA RAPIT STEPHANUS; to jest: dzień miesiąc i rok zdobycia 
Połocka, dnia 29. Sierpnia wzięty jest Połock. Smucę, się nieprzyjaciele, 
Stefan zdobywa warownie» (a) 



Wykład. 



Zdobycie Połocka przez Króla Stefana w roku 1379. o któcem wspo- 
umieliśmy wyżej, dało powód do wybicia niniejszego medalu. Poczuwamy 
się do powinności opisania szczegółów ważnego tego zdarzenia, i w tym 
celu postanowiliśmy potrzebnych sasiągnąć wiadomości od dziejopisów 
Moskiewskich; oni nam powiedzą, w jaki spofiób Iwan Wasilewicz D. groźny 
Połock utracił. 



i 



(a) Z gabineta Franciszka Hr. Potockiego. 






-' * A' 



f j 

i /.<•*•:, j 

1 114." .» ON 1 



"1 




V 



211 

m 

No. 53. 

STEPHANTJS D[eil G[ratia] REX POL[oniaé\ 3f[agnus] BVX 
LIT[huaniae] RUSSĄae] P[russiae]. (Etienne par la grâce de Dieu roi de 
Pologne) grand due de Litkuanie, de la Russie Crouge^ et de Prusse.) 
Buste de roi Etienne revêtu de son armure et vu de profil. Ce prince 
porte la couronne sur la tête et un sceptre à la main. 

On Ut sur le revers Tinscription suivante: BIES MENSIS ET AN- 
NUS CAPTAE POLOCIAE BIS DENA AVGVSTI NONAQUE 
POLOCJA CAPTA EST LVCE DOLENT HOSTES CASTRA RAPIT 
STEPHANUS. (Le jour, le mois et tannée de la prise de Potock. 
Le 29. Août Potock fut pris. L'ennemi en gémit, Etienne enlevé 
les camps.) 



Cest un trophée, que nous présentons ici à nos lecteurs, car cette médaille 
a été frappée en souvenir de la conquête de Polock, enlevé aux Russes par 
le roi Etienne Batory en 1879, Fidèles aux principes d'impartialité que nous 
nous sommes imposés, nous emprunterons aux historiens russes les détails 

de ce siège • Peut-être suis lecteurs français aimeront-Us à parcourir avec nous 

. . , ' 

un champ de bataille, que la valeur de leurs soldats a illustré dans la mémo- 
rahle campagne de £819.' 



1 



21* 

• - » Na początku Sierpnia, « mówi Kacamain, » Król Polski obiegł Połock. W tern 
mieście było mało wojska : • albowiem Car nie oczekiwał silnego natarcia ~ na 
granicy Litewskiej, sądząc, że teatrem ważnych nieprzyjacielskich kroków 
będą Inflanty; lecz Połock z przedwieków słynął z swoich warowni, popra- 
wionych i rozszerzonych w 1561. roku. Dwie twierdze: Strzelecka i tak 
zwany Ostróg oblane Dźwiną i Poło tą, połączone mostem, wzniesione na 
krętych wzgórzach, służyły za obronę wielkiego miasta, prócz głębokich f oss, 
drewnianych ścian i baszt, które także miasto broniły. Xiążę Bazyli Telateski 
dowodził w inieście 5 Piotr Wołyński w Ostrogu , a Xiążę Dymitr Szczerbaty 
i Dyak Bzewski w twierdzy ; mieli oni dosyć żywności i broni, wiele odwagi 
i męstwa, lecz mało biegłości, jak powiedziano w księgach urzędowych. Dla 
przestraszenia nieprzyjaciela i niezostawiénia sobie nic do wyboru, oprócz 
zwycięstwa lub śmierci, oni schwytawszy kilku jeńców Litewskich, kazali 
pozabijać, przywiązawszy ich do drzewa, wrzucić w Dźwinę, dla okazania 
ich wojsku Królewskiemu. Szturm był rozpoczęty od miasta* Nie Uczni 
Rossyanie tu będący, sami je zapalili, opuścili i uciekli do twierdzy, gdzie 
przeszło trzy tygodnie dawali mężny odpór. Czas im sprzyjał: padały ulewne 
deszcze, broń oblegających nie dobrze działała, obozy z żywnością tonęły 
w błocie, konie upadały, wojsko cierpiało głód, szturmowało do twierdzy, 
jednak bezskutecznie. « 

• Lecz Iwan Wasilewicz nie korzystał z tych okoliczności; pomimo te, że 
tyle miał wojska, że śmiało mógłby iśdź do Wilna i Warszawy* Zatrwożony 
wiadomością • o niespodziewaném oblężeniu Połocka (833), polecił Szejnowi, 
Xiążętom Łyków, Paleckiemu i Krzy woborsldemu z drożyną dzieci bojarskich 
i Kozaków Dońskich pośpieszyć do tego miasta, wejść do niego podstępem 
lub przemocą, a w razie niepodobieństwa opanować twierdzę Sokół, trwożyć 
nieprzyjaciela, przeszkadzać mu do połączenia się z Litwą, i na główne 
wojsko nasze oczekiwać. Szeyn zbliżył się do obozu Batorego: nie poważył 
się na bitwę i opanował Sokół, puściwszy wieść, że sam Iwan niebawnie tu 
z silnem wojskiem przybędzie. Lecz Król nie przeląkł się, cztlł on tylko 
konieczność, co prędzej rozstrzygnąć los oblężenia, namawiał śmiałków 
Węgierskich, aby weszli na wysokości twierdzy i ściany jéj zapalili, obie- 

m 

cując im sławę i złoto. Jakby dla pomyślności ich czynu nadeszła pora sacha 
i pogodna: z zapalonémi pochodniami ruszyli do twierdzy, wielu z nich poległo, 



215 

„Sur le point de marcher contre Jean Baêilide IL le roi Etienne Batory 
publia un manifeste, adressé au peuple russe: (a) „Je tire mon épée, disait- 
il, contre le (kar de Moskovie, mais non pas contre les paisibles habitons de 
„ce pays : je les épargnerai, fuserai de clémence envers eux en toute occasion. 
„J'aime la valeur autant que f abhorre la barbarie et je poursuivrai la victoire 
„en évitant la dévastation autant qu'une inutile effusion de sang." 



m 



yy 



„Ses actions répondirent à ses promesses» Jamais guerre ne Jut conduite 
„avec plus de modération, plus d'humanité envers les laboureurs et les citoyens 
„mais Batory qui parlait en chrétien, agissait en politique adroit, chercltant 
„à mettre les habitons dans son parti , afin d'assurer la stabilité de ses 
„conquêtes." 

■ 

„Les Polonais établirent leurs batteries devant Polock et s 9 avaneèrent vers 

m 

„ses \nurs en ruine, qu'ils embrasèrent en lançant des grenades dans leurs 
„débris $ a peine les assiégés pouvaient ils respirer au milieu des tourbillons de 
y% flamme et de fumée, occupés sans cesse à éteindre le feu, ils expiraient de 
,fatigue ou sous la mitraille» Dans cette terrible position, ils résistèrent 
.encore quelques jours, soutenus par T attente dun secours et par Vidée de 
„leur, délivrance, Enfin tout espoir étant évanau% 9 ils demandèrent h capituler. 

„If abord les Voievodes et le vénérable archevêque Cyprien repoussèrent cette 

■ 
^^proposition. Nous ne craignons pas,, disaient-ils, le courroux d Etienne, 

. „mais celui du Czar." „Dans un généreux désespoir, ils conçurent ridée 



». 



>? 



(o) Lisez Phistoire 4e Raramsvt* 



214 

lecz niektórzy osiągnęli cel, a w pięć minut twierdza była w płomienia. 
Wtedy wojsko Węgierskie okrzykając zwycięstwo, mszyło do szturmu, nie 
słuchając wodzów swoich i Króla. Zasypani kulami armatnémi, karabinowémi, 
i głowniami, Węgrzy przez ogień gorejących ścian wdarli się do twierdzy, 
lecz Rossyanie z rozpaczy piersią własną zasłonili im drogę, wycinali się i 
wyparli nieprzyjaciela: powrócił on wzmocniony tłumami Niemców i Polaków, 
lecz powtórnie musiał ustąpić zaciętości naszych. Sam Król niepomny osobistego 
niebezpieczeństwa, był obecny tej krwawej bitwie dla przywrócenia porządku, 
utrzymania lub skupienia uciekających. Godzma była stanowcza. Gdyby 
Szeyn, Xiążęta Łyków i Palecki uderzyli na Litwę, mogliby byli ocalić i 
twierdzę i honor Bossy i. Widzieli oni pożar, mogli z daleka widzieć sarnę 
bitwę i słyszeć głośne okrzyki oblężonych zwycięzców w tej chwili, te 
okrzyki, które braci swoich Sokolskich wzywały. Lecz przezorny Batory 
zajął drogę, posłał swoje wojsko do Dryssy, dla wstrzymania Rossyan 
w razie ich skierowania ku Połockowi. W tymże czasie Kozacy Dónscy 
zdradzili Wojewodów naszych w Sokole: oni samowolnie uciekli do swoich 
osad, i tym sposobem Szeyna i towarzyszów jego uniewinili. Stefan dzień i 
noc całą oczekiwał ich napadu, lecz się uspokoił, i pośpieszał zagładzić swą 
niepomyśiność. « 

•Bossy anie odparłszy sztorm, zagasili ogień w twierdzy: nieprzyjaciel 
porobił nowe baterye, nowe okopy , i zbliżywszy się do ścian, częścią od kul 
uszkodzonych, na nowo zapalił baszty. Jeszcze się oblegający kilka dni 
opierali, zaledwie mogąc oddychać od dymu i gorąca; bez przestanku gasili 
ogień, oczekiwali pomocy i oswobodzenia, nakoniec stracili cała odwagę, i 
chcieli wejść w układy. Początkowo Wojewodowie i dostojny. Arcybiskup' 
Cypryan nie chcieli o tern słyszeć, mówiąc: * lękajmy się nie zaciętości Stefana, 
Mecz gniewu Cara!« W tak wspaniałomyślnej rozpaczy oni myśleli puścić 
w powietrze twierdzę, i sami zginąć w jej gruzach, lecz gnnśny Piotr Wo- 
łyński i strzelcy, nie pozwolili im przywieść do skutku tego zamiaru (390) 
i podali warunki Stefanowi, który, albo ceniąc okazaną przez nich odwagę, 
albo lękając się zwlekać czas, prkystał na to, że urzędników i żołnierzy. 
w Ostrogu i twierdzy będących, z ich familią i majątkiem puści do Rossy i, 
a tym, którzy wejdą do jego służby, .wielkie łaski obiecywał.. Wojewodowie 
niechcąc do tych układów należeć; z Arcybiskupem zamknęli się w starożytnej 
cerkwi Sofijskiéj, skąd gwałtem wyprowadzono ich. i stawiono przed Batorym, 



21* 

„4e faire sauter ht forteresse, pour s'ensevelir sous ses ruines* Le fiable 
„Volinski et les Strelitz s'opposèrent h t exécution de leur dessein. Us propo- 
sèrent alors des conditions à Etienne, et soit par respect pour la valeur, qu'ils 
„avaient déployée, soit par crainte de perdre du tems, ce prince consentit h 
„laisser sortir de la citadelle les chefs et les soldats avec leurs familles et leurs 
„effets, promettant de fortes récompenses à ceux qui voudraient se ranger sous 
,#es drapeaux." 

, ^Etrangers h cette capitulation, quelques voievodes s'enfermèrent avec 
„T archevêque dans V antique église de Sainte Sophie, d'où il fallut les arracher 
„de force. Us parurent en présence de Batory, humbles et non pas humiliés 
,jdc leur défaite» Au rapport et un historien témoin oceulaire de cet événement, 
9 ,les Russes, bien que vivement touchés de la générosité et de P humanité du 
s ' „rot, refusèrent de s'enrôler U son service. S 9 attendant presque tous à être 
„envoyés au supplice par le Czar courroucé, ils demandaient avec fermeté 
9 , daller se livrer h ses volontés, sourds aux t offres flatteuses a* Etienne"} 
,.preuve 9 ajoute cet historien iPun admirable* dévouement à la patrie J' 



Nous avons peu de choses à ajouter h cette citation. H parait toutefois, 
que (historien -russe n*a pas présenté sous son véritable jour la noble conduite 
du roi de Pologne en cette circonstance. La modération et la droiture sont, 
dit-on, d'une ires bonnes politique, et nous sommes loin de contester 
h Batory Vart éP avoir scu les. employer. Cependant Karamsin lui fait une 



216 



upokorzonych bez upodlenia. Naoczny widz historyk pisze, ze Rossy anie, 
chociaż żywo czuli wspaniałomyślność i ludzkość Króla, w żaden jednak 
sposób służyć nu nie chcieli; że wszyscy prawie czekając nieochybnéj 
śmierci od zagniewanego Cara , z śmiałością szli na nią, niesłuchając powabnych 
obietnic Stefana: »jestto dowód zadziwiającego przywiązania do ojczyzny !« 
dodaje tén historyk. 



217 

injure gratuite, quand U les hu prête comme des vertus de circonstance. 
Mais écrivant T histoire de Jean Basilide, surnommé le cruel, le sçavant 
russe croyait peut-être que son tableau serait trop sombre, s'il éclairait d'une 
manière conforme aux documens de Viustoirc, le plan sur lequel il faisait 
paraître FiUustre roi de Pologne. 



28 



218 

No. 64. 

Popiersie Króla , twarz bez brody, ale z węsami z boku widziana. 
Na głowie czapka wysoka z ki tg; odzienie: suknia haftowana, na niéj 
ferezya futrem podbita. Napis: STEPHANUS D[ei] Gfratia] REX 
POLO[niae]; to jest: Stefan z Bożej łaski Król Polski. 

Strona odwrotna. W laurowym wieńcu napis następujący: BEX 
QUI JUDICAT IN YERITATE PAUPERES THRONUS EJUS IN AETER- 
NUSf FIRMABITUR PRO[verbium] 29. 1585; to jest: Król, który sądzi 
według prawdy ubogie, stolica jego będzie ną wieki utwierdzona. Z 

• 

księgi przypowieści Roz. 29. 1585. (a) 



Wykład. 

Są którzy rozumieją, iż ten medal należy do ustawy sądów onych 
głównych w Koronie i w Litwie, które trybunalskimi zowią, do których 
przez odwoływanie się szły sprawy przedtem Króla wyrokiem rozstrzygnione, 
które dla pomnożonych sporów, a Królów innémi zaprzątnionych roztargnie- 
niami nad zamiar urosły. O ustanowieniu takowego trybunału jeszcze za 
panowania Zygmunta Augusta często były obrady. Owszem na Sejmie 
Piotrkowskim roku 1563. na rok jeden były uchwalone po wszystkich Woje- 
wództwach takiego rodzaju sądy nadzwyczajne; na których sprawy samym 
zadawaniem prawującym się naprzykrzone, miały bydź zaspokojone, zosta- 
wiwszy excepcye pewne do sądu Królewskiego. Jednakże sądy na zawsze 
ustanowione, złożone z Sędziów po Województwach, ziemiach i powiatach 
wybranych, które głównymi trybunałami nazwano , dopiero w roku 1578. d. 
3. Marca na Sejmie Warszawskim były uchwalone, roku zaś 1581. podobna 
tej ustawa w W. X. Litewskiém nastąpiła , przeto nie widzę , jak tén medal 
należeć może do ustawy trybunałów siedmią prawie laty od niego dawniejszej. 

Nie może też bydź przystosowany do zawołanej onéj sprawy, która się 
właśnie tego roku 1585. z wielką wrzawą na sejmowych sądach toczyła, 
przeciw Krysztofowi i Andrzejowi Zborowskim, do których napis medalu 



(a) Ż gabinetu Fraaeiszka Hr. Potockiego* 






3Y 



., 



219 

i 

t 

No. 54. . 

STEPHANUS />[«] G[ratfa] JŁE1T i>0£0[mae]. (Etienne par la 

_ » _ 

grace de Dteu roi de Pologne.) Buste de roi Etienne vu de profil 

On Ut sur le nef ers Vinscription suivante: REX QUI JUDICAT IN 
FĘMTATE PAUPERES THRONVS EJUS IN AETERNUM FIRMA- 
BITVR PRO[verHum] 89. *i48$. (Le roi qui juge Us pauvres élans la 

i 

t 

vérité (de son coeur) son trône sera raffermie pour toujours. Pro- 
verbe 29. 1585J 



L'inscription de cette médaille promet la protection du très haut au 
souverain^ qui rend justice au pauvre et h Fopprimé. Etienne Batory méritait 
ces bénédictions i ce prince non content <F avoir fait triompher les armes polo» 
noises , surveUait avec soin toutes les branches de t administration de ses états. 
L'antique et respectable usatfb de nos anciens rois y celui de présider les cours 

28* 



220 

należeć , ani do ich przeciwników nie może, kiedy ani ci, ani tamci w poczet 
ubogich policzeni bydź nie mcigli. Nie wspominam, że tym przeciw Zbo- 
rowskim sądem Król przyćmił raczej chwałę swoje; nie zaś dzieło godne po- 
dania ostatniej potomności wykonał. Wolę tedy medal ten przystosować do 
przy dłuższego . po ukończonym Sejmie Króla mieszkania w Krakowie, gdzie 
podług świadectwa Bielskiego, Gwagnina i Solikowskiego, zaprzątał się naj- 
pilniejszem sądów sprawowaniem. Mógł więc Zamojski o pomnożenie 
chwały tego Króla niezmiernie troskliwy, mieć zamysł uwielbienia w poto- 
mności tym medalem, niespracowanéj usilności Króla w pełnieniu naj- 
świętszych obowiązków dostojności Królewskiej, to jest szalunku sprawie- 
dliwości. X. Albertrandi. 



221 

dc justice, était tombé en désuétude. Etienne Batory le fit revivre, et les 

chroniques du temps rapportent s que pendant le séjour .que fit ce Prince 

h Cracovie en łS88, il s'y occupa particulièrement du sain de rendre la 

justice et présida lui-même le tribunal suprême du royaume. Le millésime de 

cette médaille répond au temps dont nous parlons. 

Cath. R. 



2» 

No. 55. 

Popiersie Króla {Stefana z boku widziane, w koronie i zbroi. Napis 
w otoku: STEPHANUS D[ei] G[ratia] REX POL[oniae] MAG[nus] DUX 
LITpraaniae] RUS[siae] P[russiae]; to jest: Stefan % Bożej łaski Król 
Polski, Wielki Xiąźę Litewski, Ruski, Pruski. 

•Na stronie odwrotnej jest herb miasta Gdańska pnez lwy - stojące 
trzymany. Napis w otoku: EX AURO SOLEDO REGLA CIVITAS GE- 
DANENSI[s] Fperi] F[ecit]; to jest: z czystego złota Królewskie miasto 
Gdańsk zrobić kazało, (a) 



Wykład. 

Herb miasta Gdańska wraz z popiersiem Stefana Króla Polskiego, który 
tu widzimy, wskazuje nam tak nazwaną donatywę Gdańską. Podobne medale 
pod różnemi latami i z wizerunkami wielu Królów Polskich w zbiorach 
naszych często napotykamy. 

Zwyczajem było Magistratu Gdańskiego za przybyciem Króla Polskiego, 
lub Królowej ofiarować im kosztowny puhar napełniony złotymi medalami pofl 
stęplem panującego Monarchy bitymi. Umieszczona tu donatywa, nadzwyczaj- 
nie rzadka, tern większą ma wartość, że, ile wiemy, do pierwszych i najdą- 
wniejszych tego rodzaju w Gdańsku bitych należy. 



m 

(a) Z gabinetu Franciszka Hr. Potockiego. 



...i 



223 



No. 55. 



STEPHAJSVS B[ei\ G{ratia) REX POL[omae] MAG[nus] DUX 
LIT[huaniae] RZJS[siae] P[russiae]. (Etienne par la grace de Dieu roi de 
Pologne, grand due de łAthuanie, de la Russie Çrowgè), de Prusse.) 
Buste du roi Etienne revêtu de son armure et la couronne sur la tête. 

Mewrs. EX AURO SOLIDO REGIA CIVITAS GEDANENSĄs] 
F[ieH] F[ecit]. (La viUe royale de Danzig a fait frapper en or de bon 
aloi.) Idêcusson de Danzig soutenu par deux lions. 



Nous serons souvent dans le cas de présenter a nos lecteurs, des médailles 
du genre de celle qui nous occupe ici. 

La ville de Danzig riche et commerçante avait coutume de frapper a 
tèffigie des rois de Pologne des médailles dPor ou d'argent} celle-ci nous parait 
d'autant plus intéressante, que nous la croyons la première de ce genre} au 
moins n'en avons nous pas vu de plus ancienne. 



224 

No. 66. 

Strona główna. Popiersie duchownego z twarzą wprost patrzącą z 
brodą okrągłą, w birecie z pastorałem. Ubiór Kardynalski, wokoło 
napis: ANDREAS MISER[atione] DIV[ina] CARDIN[aIis] TR[terror?] 
MOL[daviae] ET VAL[achiae] ; to jest: Andrzej z Bożej łaski Kardynały 
postrach (?) Multan i Wołoszczyzny. 

Strona odwrotna. Pod kapeluszem Kardynalskim herb Batorych, 
w około napis: PRINC[eps] EPIS[copus] YARMENSIS SIC (a) COMfiS; 
to jest: Książę Biskup Warmiński i Hrabia .... U góry rok 1999. 
obok herbu na prawej stronie stoi litera N. na lewej litera B. Q>) 



Wykład. 

Synowiec Wielkiego naszego Stefana Króla, Biskup Warmiński i Indyge- 
natem Polskim za uchwałą Sejmu zaszczycony Andrzej Batory, którego tu 
wizerunek widzimy, troiste ma prawa, abyśmy w zbiorze naszym umieścili 
medal wybity na jego pamiątkę. 

Król Stefan młodego jeszcze synowca swego wziął w swoją opiekę, 
oddał go na nauki do Jezuitów w Pułtusku, i do stanu duchownego prze- 
znaczył, pomimo tego, że żadnego do niego nie miał powołania, jak Stanisław 
Łubieński zaświadcza. Młody Andrzej jeszcze nie był nauk skończył, gdy 
go Król bogatém w dochody probostwem Miechowskiém opatrzył. Zezwoliła 
na to Stolica papieska, zgromadzenie przecież księży Krzyżaków przyjąć go 
wzbraniało się, jako zbyt młodego. Wyprawiony do Rzymu dla dalszych 
nauk Batory, w poczet Kardynałów przez Grzegorza XDDL policzony został, nie 
będąc jeszcze kapłanem. 



(a) Co te litery SIC. znaczną, nie wiadomo. 

(b) Medal tén znajduje się w zbiorze Władysława Hr. Ostrowskiego. 



/ 
i 













"K 


i\. 


i 


ilv 


r 1 

i 


* >4 


ii i 




A 


' ( •• 


ï 


T Tl'. 


» 




' - 


• '< 


«1 .- 


vN 



1 





22» 

No. 56. 

ANDREAS MIS&Rlatione] DIF\ina] CAIU)IN[alis] TR (terror?) 
BfOL[daviae] ET VAL[achiaê\. (André par la miséricorde divine Car- 
dinal, tr (terreur^ de la Moldavie et de la Valachie.) Buste du Car- 
dinal Batory la crosse episcopale à la main, tu presque de face. 

Revers. PRINC[eps] EPIS[cûpus] VARM1ENSIS SIC (a) COMES. 
(Prince Etéque de Varnde SIC (a) Comte.) Écusson de la famille 
Batory surmonté d'un chapeau de Cardinal On lit au haut le millésime 
de 1599, et des deux cotés de t écusson les initiales N.B. Qb) 



Neveu du roi Etienne, André Batory cardinal et évéque de Varmîe dont 
nous voyons ici T effigie, trouve tout naturellement sa place dans notre recueil. 

Très jeune encore, André avait été destiné par son oncle au ministère des 
autels. H se sentait peu d attrait pour cet état, et se fit remarquer cepen- 
dant, par la régularité de sa conduite, aussitôt qu'il fut entré dans les ordres. 



(a) On ignore la signification de ces lettres» 

(b) Cette médaille se trouve dans la collection du Cte Ladislas Ostrowski. 

29 



W roku 1987. po śmierci Króla Stefana wróciwszy do Polski, mimo 
młodego wieka, za wstawieniem się krewnego swego Jana Zamojskiego, 
Biskupem Warmińskim mianowany został, otrzymał oraz lndygenat tak, ii 
był zdolnym wszelkie dostojności duchowne w Polsce posiadać; warowały 
przecież Stany , ze Prymasem bydź nie mógł, i że pomimo godności Kardynała 
w Senacie zajmować miał miejsce Biskupstwa swego. 

Pilnie sprawując powinności stanu duchownego Batory, nie przestał 
przecież oglądać się na los Siedmiogrodu ojczyzny swojej. Posiadał w tén 
czas to Xiestwo Zygmunt, stryjeczny brat jego, który wybiwszy się z pod 
jarzma Turków w zamian za Opole i Racibórz w Szląsku, Cesarzowi Rudolfowi 
Siedmiogród odstąpił. Lecz postrzegłszy krzywdę swoje w têj zamianie, 
powrócił do rodzinnej ziemi, gdzie się przecież utrzymać nie mógł wśród 
wojsk Cesarskich i Tureckich o posiadłość tego kraju z sobą walczących. 
W roku 1398. odstąpił Zygmunt Batory Kardynałowi Andrzejowi praw 
swoich do Siódmiogrodu z zastrzeżeniem sobie pewnej części dochodów. 
Chęć panowania przemogła w młodym umyśle nad przezornémi doświadczenia 
radami Na próżno przekładał Batoremu Zygmunt HI. na jakie się niebespie* 
czeiistwo w tern przedsięwzięciu narażał; Kardynał obstawał przy po- 
wziętym zamyśle i z zbrojnym ludem,- jaki na prędce mógł zebrać, udał 
się do Xiestwa Siedmiogrodzkiego , które Michał, Wojewoda Wołoski, był 
najechał. 

Powstają Siódmiogrodzanie na obronę Xiecia swojego i w pierwszej 
potyczce zwyciężają Wołochów, Lecz gdy i Cesarskie wojska przeciw 
Kardynałowi stanęły i wszystkie mu do Polski drogi przecięły, nie 
zdołał się Batory oprzeć tylu nieprzyjaciołom. Opuszczony od stronników 
swoich, a nie mając czém się bronić, przebrany w siermięgę z siedmią 
tylko Polakami ucieka i w chacie jednej się kryje. Ale i tam od 
Wołochów napadniony, pod ciosami zabójców poległ dnia 28. Października, 
roku 1890. 

Powrócić nam jeszcze należy do opisu medalu, którym zajęci jesteśmy. 
Położone na stronie głównej litery TR. MOL. ET VAL. znaczą podobno 
słowa: terror Moldaviae et Yalachiae (postrach Multan i Wołoszczyzny). 



m 

La mort de san onde n 9 enpéchm pas le jeune Batory de faire une carrière 
brillante et rapide} décoré du chapeau de Cardinal par le pape Grégoire XIII, 
il obtint Findigénat de Pologne par un décret de la diète et fui nommé évéque 
de Varmie. 

Mais tandis qu 9 il était occupé h iacquiier des paisibles fonctions de son 
ministère y un événement sur lequel nous devons quelques détails à nos lecteurs, 
vint Ten arracher inopinément, pour lui faire courir les hasards de la guerre 
dans son pays natal. 

Sigismond Batory cousin germain du cardinal, régnait alors en Transyl- 
vanie. Ce prince incapable "de défendre ses états assaillis par les armées 
Turques, Valaques et Autrichiennes, avait dabord consenti h les échanger avec 
T empereur Rodolphe contre les principautés dPOhlau et de Ratibor en Silésie$ 
puis U était rtvénu sur cet arrangement, enfin ayant reconnu combien sa 
position était difficile, il avait offert au cardinal evéque de Farmie à* abdiquer 
en sa faveur. 

Cette proposition éblouit un jeune homme hardi et entreprenant; envain le 
roi Sigismond 1IL lui en fit -il sentir tous les dangers, il n'écouta pas les 
sages réprésentations du monarque, leva quelques milices, pénétra en Transyl- 
vanie et après avoir rallié à lui les partisans de sa famille, il mit en fuite un 
corps de troupes, que le hospodar de Valachie avait fait marcher contre lui. Ce 
fut là le seul avantage qu'obtint Batory; bientôt il vit ses communications avec 
la Pologne interceptées par suite d'un mouvement offensif, que Us troupes Au- 
trichiennes avaient fait sur ses derrières. Celte opération paralisa les forces 

29* 



Zdaje się więc, ii medal ten bity został wkrótce po zwycięstwie przez 
Kardynała Batorego nad Wołochami odniesioném , o którem dopiero 
wspomnieliśmy. 

Medal ten, jak z położonych na stronie odwrotnej obok herbu liter 
N. B. sądzić można, bity jest w mieńcie Nagy Bania (Nenstadt) w Węgrzech. 



229 

de tavantureux cardinal} le découragement se mit parmi les siens, la défection 
s'en suivit, et U se vit bientôt réduit à se cacher dans une cabane, déguisé en 
paysan et n'ayant auprès de lui que sept soldats polonois, qui fêtaient attachés 
h sa fortune. Cet humble asy le, ne put le soustraire long temps à ses ennemis > 
assailli par un corps de Valaques, il Jut massacré après une résistance désé* 
spéréc le 28. Octobre de tannée 1S99. 

H nous reste encore quelques mots h dire sur Vmseription gravée sur cette 
médaille. Les lettres TR. MOL. ET FAL. nous semblent %tre les initiales des 
mots s terror Moldaviae et Valachiac (terreur de la Moldavie et de la Valachie). 
Il semble donc, que cette pièce a été frappée après la victoire remportée par 
le cardinal sur les Pataquès, dont nous venons défaire mention* QuoUpiil 
en soit, cette flatterie de fauteur de la médaille dût paraître bien maladroite 
au cardinal, qui avait tant de raisons, pour ménager les pais limitrophes de 
la Transylvanie. 

A en juger par les lettres N. B. que Von voit sur le revers, cette pièce 
aura été frappée dans la ville de Nagy Bania (Neustqdt) en Hongrie. 



230 

No. 5Î. 

Popiersie Arcyxiçcia Maxymiliana w młodym wieka; włosy kształt- 
nie trefione, wąs długi i gęsty: Xkjzç ma na sobie zbroje, na, której, 
jak się zdaje, wisi krzyż Maltański. Naramniki n zbroi wyrabiane 39. 
w kształcie lwiej głowy. Na zbroi zarzucony płaszcz, czyli draperya; 
w otoka napis: MAXIMILIANUS ELEC[tus] REX POLONIAE ARCffl- 
DUX AUST[riae] DUX BUR[gundiae] CARpnthiae] 8TIR[iae]; to jest: 
Maxymilian obrany Krój Polski, Arcyxiazç Austryacki, Xrçzç Burgun- 
dyi, Karyntyi, J^yryi. 

Strona odwrotna. Lew w górę się wspinający z napisem w otoka: 
FORTDBUS BESISTIT; to jest: mocnym się opiera, (a) 



Wykład. 

■ 

Z rysunku tego medalu wnieść można, że bitym był w Niem- 
czech, a podobno w Wiedniu w czasie, kiedy Arcyxiążę Maxymilian przez 
stronników swoich w Krakowie Królem Polskim ogłoszony został. Większa 
atoli część narodu ^Polskiego w tym zdarzenia obstawała za siostrzeńcem 
Zygmunta Augusta, Królewiczem Szwedzkim Zygmuntem, w którym poważała 
krew Jagiellonów. Rozdwoił się więc naród w podwójnej elekcyi, a Maxymi- 
lian postanowił wojskiem zagraniczném popierać słabsze swoje w Polsce 
stronnictwo. 

Jaki obrót dla niego wojna ta wzięła, niechaj to opowiada świadek 
naoczny, dworzanin Maxymîliana, który dziennik jego wyprawy drukiem 
ogłosił. My chętnie pióro nasze w jego ręce składamy. 

1» Stanął Maxymilian z wojskiem pod Krakowem w Listopadzie, roku 1387. 
w nadziei osadzenia tego miasta, w którem Jań Zamojski Zygmuntowi UL 
przychylny dowodził. Piechota Niemiecka podstąpiła pod mury Kleparza i 
szturm do niego przypuściła, odparł ją przecież Zamojski, z stratą 
1500 ludzi. « 



(a) Medal ten znajduje się w dziele Strady. Rtfm. Kayser str. 888. 



\ 






*- U 



/ 

§ 

L 



") .\ 



*• ~*u:RY 



A 



* i. 



231 

No. 57. 

MJXIMIUANVS ELEC[łus] REX POLONIAE ARCHIDUX AU- 

ST[riœ] DUX BUB\gundiae] CAR[inlhiae] STIR[iae]. (Maxtmitien élu 
roi de Pologne, archiduc d'Autriche, duc de Bourgogne, de Carinthie, de 
SUrieJ) Buste de V archiduc JUaximtiien revêtu d'une cuirasse et vu 
de profil. 

Revers. FORTIBUS JŒSISTIT. Çll résiste aux forts.) Un Uaa 
dressé sur ses pieds de derrière. Qa) 



Quelque respect, que l'on doive au malheur , nous ne pouvons nous 
empêcher de remarquer, que V emblème de la médaille ci teinte convient nud 
aux circonstances dans les quelles elle fut frappée. 

V archiduc MaximiKen tf Autriche dont elle présente l 'effigie , s'était mis 

* 
sur les rangs pour obtenir la couronne de Pologne après la mort du roi 

Etienne Batory. 



(a) Figez Strada Rëm. Kayser pag. 888. 



ii Zrażony Maxymilian postanowił cofnąć się do Szląska i dnia 22. Stycznia, 
1588. roku stanął pod Byczyną. « 

• Dnia 24 Stycznia przededniem mszyli nasi dla połączenia się z Węgier- 
skiém i Morawskiém wojskiem. Król (a) przywdziawszy zbroję, wyjechał 
konno dla obejrzenia połączonych wojsk, które uszykowane do boju na prawem 
skrzydle stały. Lewe zajmował Stadnicki % Polakami W środku była Nie- 
miecka piechota z działami. • 

»I ja téz ciekawością zdięty udałem się za miasto ku stronie Polskiej, 
ujrzałem Kanclerza Zamojskiego na wyniosłem wzgórzu zajmującego korzystne 
stanowisko , które nasi przez niebaczność przed chwilą opuścili Wojska jego 
podobne do czerniącego się lasu, ustawione były w pół księżyca i liczyły 
12,000. ludzi. Trzy tysiące było w odwodzie. Cała zaś nasza siła nie wynosiła 
nad 500 ludzi. Gdy się zabierano do walki, wróciłem spiesznie do miasta, 
posiliwszy się trochę, ledwie odetchnąłem, gdy nagle z rozlegającej się po 
ulicach wrzawy, dowiedziałem się o zupełnej porażce naszych. Król wrócił 
już do miasta. Jak się to stało opowiem»* 

»Po zajęciu przez P. Stadnickiego lewego skrzydła panowie Oppender i 
Reder wsparli nieprzyjaciela w środku, lecz gdy bitwa sławała się coraz 
zaciętszą, proszono Króla, by drogiej osoby swojej nie narażał na niebespie- 
czeństwo. Monarcha opierał się z początku , na powtórne jednak nalegania 
ustąpił z pola. Co skoro tylko spostrzegli rajtary pierzchli niczém nie 
wstrzymani Za nimi poszło całe wojsko w rozsypkę. Korzystał nieprzy- 
jaciel z tego popłochu i w kwadransie nie spełna 3077. ludzi, jak okazała 
liczba, na pobojowisku znalezionych, trupem położył. « (b) 

• Król po powrocie do miasta wstrzymał się blisko godzinę na rynku; téra- 
czasem nieprzyjaciel obiegł miasto, zapalił przedmieścia, zatoczył ciężkie 
działa, te same, które bez wystrzału zostawiliśmy w polu i wyrzucając z 
nich straszliwe gromy, łamał mury i bramy. « 

» Wtedy Król udał się na ratusz dla zasiągnienia rady, w jaki sposób 
siebie i miasto poddać miał. Kazał z murów wynieść Chorągiew i posłał do 

« 

Kanclerza trębacza z wezwaniem na rozmowę. Na tén znak uciszyło się nieco 
straszliwe strzelanie. « 



(a) Tak autor Rłazymiiiana nazywa. 

(b) Wyżej powiedział autor, że Arcyziązę 800 ludzi tylko miał przy sobie» 



i 



233 

Porté au trône par plusieurs familles puissantes de la Pologne, ce prince 
voulut appuyer le suffrage de ses partisans par des troupes étrangères et 
s? avança h cet effet sous les murs de Cracovie. Repoussé par le grand Général 
Zamoyski, qui commandait dans la place, il opéra sa retraite sur la SUlésie où 
il se crut en sûreté. Cependant Zamoyski n'hésita pas à Vy suivre, et V ayant 
atteint auprès de la ville de Pitschen, il lui livra bataille et le défit 
complètement 



L 9 archiduc chercha un rejuge dans la ville, et les Polonais allaient 
escalader la place, lors -qu'un parlementaire se présenta dans leur camp * 
pour demander une suspension d'armes. Le gênerai polonais V accorda aussitôt 
et Von traita d'un accommodement, dont Zamoyski dicta les conditions. 



Réduit à t extrémité , l archiduc consentit à mettre bas les armes, 
à renoncer au trône de Pologne et a se constituer prisonnier lui-même. 



% 

& après ce simple exposé des faits, nous ne pensons pas que le lion, que 
nous voyons sur cette médaille, ait été placé h propos. 



30 



234 

»Do traktowania z Kanclerzem wysłano z «trony Królewskiej Hrabiego 
Ciołka. Jak tylko ujrzał go Kanclerz w obozie , zsiadł z konia i wziąwszy 
na stronę, rozmawiał z nim bardzo długo. Wydał potem surowy rozkaz, aby 
nie ważono się 'strzelać do miasta, a dwaj żołnierze przestępujący tén rozkaz 
natychmiast śmiercią ukarani zostali. Hrabia Ciołek wróciwszy do miasta- 
oznajmił Królowi warunki przez Kanclerza podane. « >. 

• 1. Załoga Byczyny i całe wojsko Arcyxiecia bron złoży. 

2. Arcyxiążę uda się do jakiego zamku, gdzie pod strażą pozostanie, do- 
póki się nie załatwią nieporozumienia, które między nim a Królem 
Zygmuntem zaszły. 

3. Cudzoziemcy w niewolą od Polaków wzięci za okupem wolność * 
swoje odzyskają. 

4. Polacy, którzy się do strony Arcyxiecia przywiązali, pozostaną przy 
nim, dopóki Król i Senat o losie ich nie wyrzekną. « 

» Nim układy te do skutku przyszły , oznajmił Kanclerz żądanie , aby dwa- 
naście najznakomitszych osób z orszaku Królewskiego przysłane mu były do 
obozu na zakładników, przeznaczywszy takąż sarnę liczbę ze swoich dla 
czuwania têj nocy nad bezpieczeństwem osoby Królewskiej. « 

»6dy się to działo, Król kazał zapalić ogień w środku miasta i popalić 
wszelkie listy i registratury w wielkich skrzyniach zawarte, sam wrzucił 
w ogień niektóre papiery i udawszy się na ratusz, wymazał troskliwie, co 
tylko w pugilaresie jego było zapisaném» To uczyniwszy, wysłał do obozu 
Polskiego żądanych dwunastu zakładników, którzy przecież niebawnie na 
powrót odesłani byli, nie będąc podług życzenia Kanclerza obrani, z tern 
oświadczeniem, że Kanclerz dłużej zapędu rozhukanego żołnierstwa wstrzymać 
nie może. Na to uśmiechnął się pełen pobożności Monarcha, usiadł do stołu, 
zjadł kuropatwę, napił się wina i wsiadłszy na konia, udał się sam do obozu 
Kanclerza. Na czele orszaku jechał Hrabia Ciołek, pierwsza nieszczęść 
naszych przyczyna; całą drogę nauczał Króla, jaką przed Kanclerzem miał 
przybrać postawę.. 

» Skoro więc Król do obozu Polskiego przybył, wychodzi naprzeciw niemu 
Kanclerz Wielki i prosi mocno, ażeby nie było jemu przypisaném, iż się 
stawił naprzeciw dostojnemu domowi Austryackiemu. • 

* Ująwszy tedy Króla za rękę, zaprowadził go do swego mieszkania, odstąpił 
mu je wyłącznie, i przez kilka godzin rozmawiał z nim w sposobie najprzy- 
ehylniéjszyau W tćn czaa Król Maxymilian wstawił się gorliwie za wszystkimi 



2S6 

Nous avons sous les yeux la relation de la campagne de tmrchièue rédigée 
par un officiel de sa maison. Hauteur parle avec éloge de la valeur et de la 
haute capacité du Chancelier Zamoyski, qu'il affecte cependant Rappeler 
téerwassier, lui donnant ainsi un sobriquet qu'il croyait apparemment fort 
injurieux. Le même écrivain , vante aussi la délicatesse et les égards avec 
lesquels Zamoyski accueillit dans son camp son illustre captif, et ton doit 
ajouter 9 que F historien de Thou confirme ce que Fauteur allemand dit 
à ce sujet. 



De notre coté nous ne saurions passer sous silence un trait, qui fait 
honneur h t archiduc: dans les négociations qu'il entama après la bataille, 
ce prince ne Jut occupé que des Polonais, qui avaient embrassé sa cause 
et ne négligea rien pour les mettre à couvert du ressentiment du vainqueur. 



H nous reste h rendre compte h nos lecteurs d'une petite médaille, 
frappée selon t opinion du Professeur Luek (SyUoge numismatum elegantiorum) 

30* 



236 

swoimi partyzantami, co gdyby było nie nastąpiło, byliby nas wszystkich 
zaraz wyrżnęli, tak daleko umysły Polaków i Węgrów były na przeciw nas 
rozjątrzone. « 

Powróćmy jeszcze na chwilę do medalu, którego nas wykład zatrudnia. 
Napis na stronie jego głównej i umieszczona na stronie odwrotnej dewiza i 
allegoryczna figura lwa, domniemywać się każą, że Numizmat tén bitym został 
między dn. 22. Sierpnia, r. 1587. i 29. Stycznia, r. 1588. to jest: między 
elekcyą Mazymiliana w Krakowie, a bitwą pod Byczyną, (a) 



(a) Uczony Lock w dziele swojém z » Sylloge namismatam elegantiorom •, wspomina o 
medalu^ który równie jak i ten, którym się dopiero zajęliśmy, bitym został 
w czasie Bezkrólewia po Króla Stefanie. Jakoż zważając kształt orła i literę 
na piersiach jego wyrytą, wnosić się godzi, że tén medal do Polskich należy. 
Jest to przecież tylko domniemanie, z tego więc powoda Numizmat tén w nocie 
ta obok dla pamięci umieszczamy. 



23T 

lors de t interrègne , qui suivit la mort du roi Etienne. La pose de V aigle, 
qui est gravé dessus, ef la lettre P. que cet aigle porte sur la poitrine, 
nous font croire , que cette médaille est polonaise. Ce n'est la pourtant qu'une 
conjecture, et nous nous contentons de placer cette pièce en note, pour rappeler 



qu'il en a été fait mention. 



Cath. K. 




u 



MEDALE 



Z 



PANOWANIA 



ZYGMUNTA III. 



MÉDAILLES 



DU REGNE 



D E 



S I G I S M O N D III. 



240 

No. 68. 

Popiersie Króla Zygmunta UL z boku widziane ; korona na głowie. 
Odzienie: zbroja, koło szyi kreza. Napis w otoku: SIGIMUNDfus] (sic) 
m. D[ei] C[ratia] REX POŁ[oniae] ET DESpgnatus] SUECIAE MAG [nus] 
D[ux] LITUA[niae]; to jest: Zygmunt trzeci z Bożej łaski Król Polski, 
wyznaczony Szwedzki, Wielki Xiązę Litewski, (a) 

Strona odwrotna. Miecz goły na śród ku tarczy postawiony; napis 
PRO JUBE ET POPULO 1587.; to jest: za prawo i lud 1587. Pod 
rękojeścią miecza jest mała tarcza z herbem Przegonią własnym Dul- 
skiego, który na ów czas był Podskarbim Koronnym. 



Wykład. 

Korona, którą tu na głowie Zygmunta HI. widzimy, domyślać się każe, ii 
tén Monarcha już był koronowanym, kiedy ten medal odbito. Koronacya Zy- 
gmunta jak wiadomo, odbyła się dnia 27. Grudnia, roku 1587., a że 
Historya nasza, w trzech ostatnich dniach wspomnionego dopiero roku, ża- 
dnego nie wymienia zdarzenia, na któreby medale bite być mogły , wnosić ztąd 
będziemy, że tén medal na koronacya Króla zrobiono, (b) 

Położony w napisie tytuł »Designatus RexSueciae« (naznaczony Król 
Szwedzki) odnosi się do złożonej w Sztokholmie Królewiczowi Zygmuntowi 
w roku 1587. przysięgi, jako prawemu następcy i dziedzicowi tronu Szwedz- 
kiego po ojcu. 

Strona odwrotna i wyryty na niéj miecz przypomina, za zdaniem Biskupa 
Albertrandego , Order wojskowy Szwedzki miecza, który podług niektórych 
pisarzy Gustaw L (Waza), dziad Zygmunta ustanowił. 



(a) Biskup Albertrandi przypisuje pomyłkę w imienia Króla pośpiechowi, z jakim 
medal tén bito. 

(b) Dowodem tego jest ów sterczący kołnierz, jakby dalmatyka, który na Królu 
Zygmuncie na tym medalu widzimy; wiadomo zaś, że Królowie Polscy w dalma- 
tykack się koronowali. 






-.: ^ 



I * 



--" i 



h 



A 
I 



1 





241 

No. 58. 

SIGIMVND[us] (sic) III. £[et] G[ratia] REX POL[oniae] ET DE- 
S[ignatus] 8UECIAE MAQ[nus] D[ux] LITVA[niaé\. (Sigiêmond III. 
par la grâce de Dieu roi de Pologne (roi) désigné de Suéde grand duc 
de Lithuanie.) Buste de Sigistnond III. la couronne sur la tête et vu 
de profil. 

Revers. PRO JURE ET POPULO 1887. (Pour la loi et le peuple 
1587*9 Une dague ou poignard tourné la pointe en haut. 



Cette médaille portant le millésime de ±687 semble avoir été frappée 
à Poccaswn du couronnement du roi SUgismond III. ; en effet cette cérémonie 
ayant eu lieu le 97. Décembre, il n'est pas probable, que les quatre jours qui 

31 



242 

Medal niniejszy , z koronaeyą Zygmunta DL związek mający, przywodzi 
nam na pamięć pierwsze chwile panowania tego Monarchy w kraju naszym. 

Posłowie Szwedzcy, którzy po śmierci Stefana Batorego zalecali Króle- 
wica Zygmunta Polakom do tronu, w nadziei ziednania ma w kraju naszym 
stronników , obiecywali imieniem Króla Szwedzkiego, że Estonią do Polski 
przyłączy. Lecz nie zatwierdził tego przyrzeczenia Król Szwedzki, owszem 
widząc w niém uszczerbek dla kraju swego nakłonił syna, że się pod przy- 
sięgą zobowiązał nie zezwalać na nie. 

Przybył młody Zygmunt z flotą Szwedzką pod Gdansk dnia 18. Września, 
roku 1587. Przed wylądowaniem miał na okręcie swoim żywą rozprawę z 
pełnomocnikami Polskimi , którzy skła dając mu p a c t a coiventa do 
zatwierdzenia, domagali się ustąpienia Estonii. Niechciał Zygmunt przyjąć 
tego warunku i już do Szwecyi powracać zamyślał, gdy po długich sporach 
zgodzono się na to, aby Król podpisał pacta conventa a względem Estonii 
protestacyą się zasłonił; wybieg tén uspokoił na chwilę poróżnione umysły. 
' Więcej trudności doznał Zygmunt w tym względzie za przybyciem 
swojém do Krakowa, gdzie Jan Zamojski, Kanclerz i Hetman W. Koronny, na 
radzie państwa usilnie od Króla żądał ustąpienia Estonii. Zasłaniał się Król 
wolą ojca swego, a gdy spór coraz żywszy powstawał, zapytał się Króla 
Zamojski, czyliby czując w sobie tak wielki wstręt do dotrzymania tego, co 
Posłowie Szwedzcy byli obiecali, 1 * nie pozwolił przystąpić do nowej elekcyi. 
Urażony Król powstał z krzeszła swego i wyszedł z izby obrad. Zganili 
znaczniejsi Senatorowie Zamojskiemu jego cierpkość i zezwolili na to, aby 
interes tćn odłożonym został do czasu, kiedy Zygmunt na tronie Szwedzkim 
osiędzie i obietnice Posłów swoich ujście potrafi. Tym sposobem usunąwszy 
choć do czasu tę trudność, przystąpiono do koronacyi Zygmunta, która, jak 
się wyżej rzekło, odbyła się dnia 27. Grudnia, roku 1587. 



248 

■ 

suivirent y ayent fourni des évènemens assez importons, pour mériter d'être 

gravés sur le bronze. 

L'inscription pro jure et populo vient (Tailleurs a F appui de cette sup- 

position. Néanmoins comme ce n'est qu'une hypothèse, U nous parait superflu 

de hti donner de plus grands développemens. 

R. R. 



31* 



244 

No. 59. 

Dwie palmy przedzielone rzeką wśród nich płynącą, a ztykające się 
gałęziami. Napis: AMOR DISTANTIA JUNCIT 1592.; t6 jest: miłość 
odległe rzeczy łączy; w pola rok 1592. (a} 

Strona odwrotna: dwa orły, Cesarski i Polski, trzymają tarczę z 
herbem Austryackim. Napis: POST AJVIMOS SOCIASSE JUVABIT; to 
jest: i umysły połączyć będzie potem dogodnie. 

No. 60. Popiersie z koroną na głowie , w około : SIGISMUND[us] 
m. D[ei] G[ratia] REX POŁ[oniae] MAG[nus]*DUX LIT[huaniae] RUSSI[ae] 
P[russiae]. to jest: Zygmunt III. z Bożej łaski Król Polski, Wielki 
Xiąźg Litewski, Ruski, Pruski. 

Strona odwrotna. Wieniec laurowy, w którym sam napis: AUSPI- 
CATA PRINCIPUM CONNUBIA REGNORUM INCREMENTA ANO (sic) 
CI3I3XCIL; to jest: pomyślne Monarchów małżeństwa są wzrostem 
Królestw. Qy) 



Wykład. 

Widzieliśmy niedawno w Krakowie exeinplarze obu tych medalów na szyi 
tamecznych kobiet i z czułością na nie zapatrywaliśmy, jako na dowód 
przywiązania mieszkańców téj stolicy do Królów naszych. Dziejopisowie 
Zygmunta DI. świadczą, że w czasie zaślubin tego Monarchy z Arcyxiężniczką 
Anną, rzucano w Krakowie niniejsze medale ludowi, który je dotąd dochowuje. 

Ce się tycze związku Zygmunta DI. z wspomnioną wyżej Arcyxiçzniczka, 
był on niezawodnie dziełem przezornej polityki. Porażka Arcyxiążęcia Maxy- 
miliana pod Byczyną i wzięcie jego w niewolą zniechęciło było całą jego 
rodzinę przeciw Królowi Zygmuntowi; lękać się należało, aby niechętne temu 
Monarsze w Polsce stronnictwo nie szukało wsparcia u dworu Austryackiego 

(a) Znajdują się medale tegoż stępia, na których położony jest rok i 696. 

(b) Oba te medale znajduję się w zbiorze Franciszka Hr. Potoekiego. 



- *- ... 



l.: • 



' V. 






1 



245 

No. 59. 

AMOR BISTANTIA JVNGIT. (L'amour rapproche les distances.) 
Deux palmiers séparés par un fleuve et réunis par leur branches. On 
lit sur le fond le millésime 1592. 

Revers. POST ANIMOS SOCIASSE JVFABIT. (Il sera opportun 
de réunir ensuite les esprits.) Les aigles de F Empire et de Pologne 
soutiennent un écusson sur lequel on voit les armes de la maison 
d'Autriche. 

No. 60. SIGISMUNIĄus] III. D[eî\ G[ratia] REX POL[oniae] MAG[nus] . , 
DUX LIT[huaniaé] RUSS[iae] F[russiae]. (Sigismond III. par la grâce 
de Dieu, roi de Pologne, grand duc de Lithuanie, de la Russie (rouge) 
de Prusse.) Buste du roi Sigismond III. la couronne sur la tête et vu 
de profil. Ce prince porte une fraise autour du cou et le manteau royal. 
On lit sur le revers Tinscripton suivante: AVSPICATA PRINCIPUM 
CONNVBIA REGNORUM INCREMENTA ANO (sic) C& 13 XCII. 
(Les mariages heureux des Princes sont un avantage pour les royaumesl592.) 



Les médailles dont nous allons nous occuper, ont été frappées à F occasion 
du mariage de Sigismond III. avec V archiduchesse Anne d'Autriche* 
La politique avait décidé le roi de Pologne a rechercher la main de cette 



246 

i tym sposobem nowych w kraju naszym nie wznowiło zamieszek. Związek 
Króla Polskiego z domem Habsburskim zapobiegł tym niedogodnościom, i z 
tego powodu istotnej potrzebie kraju dogodził. Inaczej przecież o tern sądził 
Zamojski, Kanclerz i Hetman W. Koronny, który niechęcią kn dworowi, 
Austryackiemu zaślepiony, obwiniał Króla, jakoby pomyślał o powrocie do 
dziedzicznego swego Królestwa i o ustąpieniu Polskiej Korôny Arcysiążęciu 
Ernestowi, bratu Cesarza Rudolfa. Późniejsze wypadki dowiodły, jak mylné- 
mi były domniemania Zamojskiego. 

Im więcej się w te medale wpatrujemy, tern bardziej w nich polityczne 
postrzegamy dążenie. Napis na stronie odwrotnej medalu pod liczbą 59. 
przekonywa nas, że Numizmat tén wybito nie tylko dla zachowania pamiątki 
związku Króla Polskiego z rodziną Cesarską, ale nadto jako rękojmią zamiarów 
Króla Polskiego, który pragnął pojednać rozdwojone umysły. Ze zaś 
te przyjazne zamiary ściągają się do dworu AustryackiegO; dowodzi w mnie- 
maniu naszém tarcza herbowna domu Habsburskiego» którą orzeł Polski i orzeł 
Cesarski zarówno unoszą. 

Równe dążenie upatrujemy w medalu pod liczbą 60. na którym Król 
głosi, że zkojarzone w roku 1392. małżeństwo było wzrostem Królestw. 

Pomimo doznawanych przeciwności z strony Jana Zamojskiego i jego 
stronników, Zygmunt III. wysłał w poselstwie Kardynała Radziwiłła do 
Cesarza Rudolfa z prośbą o rękę jego synowicy. (a) Przychylił się Cesarz 
do żądania Zygmunta III. a zaręczona Arcyxiężniczka przybywszy do Krakowa , 
tamże dnia 21. Maja, roku 1592. Królowi Polskiemu zaślubioną została. 

Szczegóły uroczystego tego obrzędu w następnym umieścimy numerze. 



(a) Królowa Anna, pierwsza małżonka Króla Zygmunta, była córką Arcyxiaiçcia 
Karola, a synowicą Cesarza Rudolfa. 



247 

princesse} craignant te parti puissant gui avait voulu porter Farcldduc 
MaximiUen au trône, il crut assurer la trangùilité de son règne en $' appuyant 
dune alliance avec la maison de Habsbourg. Les projets du foi Sigismond 
éprouvèrent une violente opposition de la part des seigneurs polonais, gui six 
ans auparavant, avaient combattu les soldats de F empereur. Les plus véhémens 
JPentr'eux, voulaient prendre les armes pour empêcher l'archiduchesse d' entrer 
sur le territoire polonais , on parla même de procéder à une nouvelle élection. 
La fermeté du roi cependant , triompha de tous ces obstacles et son mariage 
Jut décidé. 



248 

No. 61. 

Popiersie Króla Zygmunta i Królowej Anny z boku widziane. 
Napis w otoku: SIGISMUNDUS ffl. ET ANNA D[ei] G[ratia] POLO[niae] 
ET SUETI[ae] REX ET REGINA; to jest: Zygmunt UL i Anna z Bożej 
łaski Polski i Szwecyi Król i Królowa. 

Na stronie odwrotnej herb Polski przez dwa gieniusze trzymany; 
jeden z nich ma w ręku palmę i tarczę z herbem domu Austryackiego, 
drugi zaś miecz i tarczę z herbem domu Wazów. Spodem rok 1594. 
Napis w otoku NON SINE PACE SAŁUS. NON SINE REGĘ F ID ES; 
to jest: bez pokoju nie ma zbawienia, bez Króla nie ma wiary. 

No. 62. Popiersie Króla Zygmunta w zbroi z napisem w otoku: 
SIGISMUNDUS m. D[ei] G[ratia] POLO[niae] ET SUE[ciae] REX; to jest: 
Zygmunt III. z Bożej łaski Król Polski i Szwedzki. 

Na stronie odwrotnej popiersie Królowej; na głowie kita i wiele 
klejnotów. Wokoło: ANNA D[ei] G[ratia] REGNI POLO[niae] ET SUE- 
TI[ae] REGINA; to jest: Anna z Bożej łaski Królestwa Polskiego i 
Szwedzkiego Królowa, (a} - 



Wykład. 

Wspomnieliśmy w poprzedzającym numerze o zaślubieniu Zygmunta III. 
z Anną Arcyziężniczką Austryacką, której wizerunki na niniejszych medalach 
czytelnikom naszym przedstawiamy. 

Współcześni pisarze zachowali nam szczegóły tychże zaślubin Króla Pol- 
skiego. 

Dnia 10. Maja, roku 1592. mszyła Arcysięzniczka z Balic do Krakowa, 
wśród wesołych okrzyków w licznym i pięknym orszaku dworzan i rycerstwa. 
Król Jegomość naprzeciw niéj wyjechał. Nad wieczorem wjechała Królowa 
przez bramę Floryańską wspaniale ustrojoną. Widzieć się dawał przy Kleparzu 



(a) Oba te medale znajduję się w zbiorze Franciszka Hr. Potockiego. 




A ' 



N 




249 
No. 61. 

SIGISMUNDUŚ III. ET ANNA D\et\ G[ratia] POUĄmae] ET 
SUETĄae] REX ET REGINA. (Sigismond III. et Arme par la grace 
de Dieu roi et reine de Pologne et de Suède.) Butte du roi. SigUmond 
III. et de la reine Anne superposés tun sur T autre. Le roi porte une 
cuirasse, la reine une haute eoëffure sur la tête et une fraise à son cm. 

Revers. NON SINE PACE SALVS. NON SINE REGE FIDES. 
(Il vty a point de salut sans paix, ni de foi sans roi.) Deux génies 
soutiennent Vécusson de Pologne et de Lithuanie , surmonté dune couronne. 
Au bas on lit le millésime de 1594. 

No. 62. SIGISMUNDVS III. D[ei\ G[ratia] POLO[niae] ET 
SUE[ciae] REX. (Sigismond III. par la grâce de Dieu roi de Pologne et 
de Suède.) Buste du roi Sigismond revêtu de sa cuirasse et vu de profil. 

Revers. ANNA I)[ei\ G[ratia] REGNI POLO[niae] ET SUETI[ae] 
REGINA. (Anne par la grtoe de Dieu reine de Pologne, et de Suède.) 
Buste de la reine Anne vu de profil. Cette princesse porte un habit 
richement orné et une haute eoëffure sur la tête. 



Nous avons fait mention au numéro précédent, du mariage du roi 
Sigismond III. avec F archiduchesse Anne d'Autriche. — En comparant le 
cérémonial observé . dans cette occasion, à celui de ' la cour de Sigismond 

32 



H 



2OT 

Litt pokazała się potém Piotra Myszkowskiego Starosty Chęcińskiego góra 
wybuchająca płomienie, ciągnięta przez czterech krokodylów. Okazali się 
nakoniec-w ubiorach Perskich Jasłowiecki, Starosta Śniatyiiski, z Sienia- 
wskim Stolnikiem Koronnym, za tym szli Etyopowie śklniący się kamieniami, 
złotem i srebrem. Wjechało nakoniec ośmiu rycerzy i z kopjami w ręku 
uderzyło o siebie , jako to : Niewiadomski z Zawiszą, Korycinski z Wirońskim, 
Górski z Zaboklickim, Karnkowski z Turońskim. Wielu jeszcze innych było 
gotowych, lecz dla późnego wieczora, Król kazał poprzestać. Nazajutrz Król 
JM. z małżonką do Niepołanic się udał. 



i 



253 

Un autre jour jut consacré aux joutes militaires; les cavaliers y parurent 
en costume, on y admirait surtout le Quadrille des Persans et celui des 
Ethiopiens oui étaient tout resplendissants tor et de pierreries; le soir il y 

m 

eut illumination et feux à* artifice. On remarqua parmi les décorations le 



triomphe de Persée et un volcan traîné par Quatre crocodiles. 



Cath. K. 



3$4 

No. 63. 

Popiersie Zygmunta III. z boku widziane: włosy długie i bródka 
spiczasta; na zbroi zarzucona jest draperya. Napis w otoku: SIGŁS- 
MUNDfus] D[ei] Gfratia] REX SVECIAE; to jest: Zygmunt z Bpźej łaski 
Król Szwedzki. 

Na stronie odwrotnej na puklerzu owalnym wyryte s$ herby; Polski 
i Litewski z napisem w około: HOC TECTUS NUDATUR AVITO; to 
jest: tym okryty z ojczystego jest wyzuty, (a) 



Wykład. 

Nie trudno będzie podobno wskazać epokę, w której tén medal bitym 
został. Czytamy na nim po jednej stronie tytuł Króla Szwedzkiego, Zygmun- 
towi IIL dany ; po drogiej widzimy tarczę z herbem Polskim i Litewskim. Napis 
na stronie odwrotnej daje poznać, że Król Szwedzki tarczą Polską i Litewską 
zasłaniać się pragnie przeciw tym, którzy mu dziedziczną wydzierali Koronę. 
Zdaje si£ przeto, że medal niniejszy bity został około roku 1599. kiedy 
Karol, Xią£ę Sudermanii dziedziczne Zygmunta przywłaszczał sobie Królestwo. 

Przypomnieć nam tu wypada ważniejsze szczegóły pamiętnego tego 
zdarzenia. 

Po śmierci Jana Króla Szwedzkiego, ojca Zygmunta IDL, Karol Xiążę 
Sudermanii, brat młodszy Jana, objął tymczasowo rządy Szwecyi, już w tén 
czas podobno powodowany chęcią przywłaszczenia sobie Korony. 

Przybył Król Zygmunt do Sztokholmu, koronował się dnia 1. Maja r. 1391. 
powrócił przecież do Polski z czczym tytułem Króla Szwedzkiego, którego 
istotna władza pozostała przy Xieciu Sudermanii. 

Nie przestał na tern ów Xiążę, i wkrótce po odjeździe Królewskim złożył 
Sejm, na którym objął władzę nieograniczoną Regienta. Zygmunt HL^przenikając 
chytre zamiary stryja, za zezwoleniem Stanów Polskich popłynął do Szwecyi 
w roku 1597. na czele 3000. wojska. Nie umiał jednakże korzystać ani z 
przychylności mieszkańców kilku prowincyi, ani z zwycięstwa* które dnia 8. 
Września, roku 1908. odniósł. Zwyciężony Xiążę Sudermanii wdał się 



(a) Z zbiorze Wilhelma X. Radzi wiła. 



1 1. 






265 



No. 63. 



# 



SIGISM UJVD[us] D[ei] G[ratia] REX SUECIAE. (Sigismond par la 
grâce de Dieu roi de Suède J Buste de Sigismond III. vu de profil* 
He prince parte une armure et un manteau royal. 

m 

Revers. HOC TECTUS NUDATUR AVITO. (Ainsi couvert il est 

m 

frustré de son héritage.) Un écussan aux armes de Pologne et de Litkuanie. 



La médaille ci-jointe bien qu'elle ne porte pas de date, indique a ce qu'il 
semble 9 V époque a laquelle elle fut frappée. On y voit d'un côté le titre de 
rot de Suède, et de F autre, Pécusson royal aux armes de Pologne et de 
Lithuanie. L'inscription contient une sorte d'appel aux Polonais pour leur 
demander leur assistance contre les Suédois, qui cherchaient à ôter à Sigismond 
lit. sa couronne héréditaire. DP après ce que Fon vient de dire, cette médaille 
a vraisemblablement été frappée vers tannée £889, époque à laquelle le prince 
Charles de Sudermanie usurpait le trône de Suède. 

H ne sera pas hors de propos de rappeler ici les principales circonstances 
de cette mémorable révolution. Après la mort de Jean III. roi de Suède, le 
prince ds Sudermanie, frère de ce monarque, prit les rênes du gouvernement 
au nom de son neveu Sigismond roi de Pologne. Celui-ci arriva à Stockholm 
en 1S94, et s'y fit couronner , mais il n'obtint par là que le vain titre de roi 
de Suède, dont toute l'autorité resta au prince de Sudermanie, qui ayant con- 
voqué une diète bientôt après, se fit nommer régent avec des pouvoirs illimités. 



256 

w układy z Królem Polskim, lecz gdy mu oczekiwane nadeszły posiłki, uderzył 
na wojsko Królewskie i zniósł je zupełnie. 

Zawartą dniâ 28. Września tegoż roku umową z Królem , zdał Zygmunt 
sprawę swoje na rozsądzenie Sejmu Szwedzkiego, i do Polski wrócił. Zwołane 
przez Xiążęcia Sudermanii Stany w roku 1599. oświadczyły, że posłuszeństwo 
Zygmuntowi III. wypowiedzianém będzie; jeżeli albo sam nie zjedzie do 
Szwecyi, albo nie przyszłe syna, któryby w Sztokholmie w wierze prote- 
stanckiej był wychowanym. 

W kilka lat potem ogłosił się Xiążę Sudermanii Królem Szwedzkim, i za 
takiego od całej Europy uznanym został. Wezwanie pomocy Polaków, które 
powodem było do wybicia niniejszego medalu, próżnem więc niebyło, lecz to, 
co się dopiero rzekło, dowodzi, że Zygmunt m. nie umiał korzystać z dobrych 
chęci przodków naszych. 



25T 

Sigismond IIL obtint alors le consentement des états de Pologne pour 

• « 
faire un second voyage en Suède. Il partit en iS97. à la tête JPun corps de 

m. M 

' 50Ô0 .hommes pour s'opposer "• h. son oncle, mais il ne sçut profiter ni des 

* dispositions favorables de quelques provinces, ni de la victoire qu'il remporta 

sur son compétiteur le fl. Février 1598. Au lieu de poursuivre ses avantages, 

il entra en pourparlers avec Charles qui, ayant reçu les renforts, qu'il atten- 

doit, attaqua Sigismond à son tour 9 et le défit complètement A la suite de ce 

désastre, Sigismond se vit contraint d'abandonner ses droits h la décision de la 

diète de Suède et revint en Pologne. 

Cependant les états convoqués pęr le prince de Sudermanie en 1899. dé- 

ctarèrent h son insinuation le roi Sigismond déchu de ses droits, sfil ne revenait 

sur le champ dans ses états héréditaires, ou s'il n'y envoyait son fils, pour 

être élevé dans la religion luthérienne. — Quelques années plus tardy Charles 

jetia tout h fait le masque, se fit proclamer roi de Suède et fut reconnu comme 

tel par les principales puissances de V Europe. 

J. C. P. 



33 



258 

No. 64. 

Popiersie z odkrytą głową, z boku widziane; włosy przystrzyżone, 
broda nie wielka spiczasta, na Króla zbroja, a na niéj płaszcz. Napis: 
SIGISMUNDUS ffl. D[ei] G[ratia] POLONIAE ET SUEOAE REX; to jest: 
Zygmunt III. z Bożej łaski Król Polski i Szwedzki. 

Strona odwrotna. Dwie siedzące osoby ku sobie obrócone; po 
jednej stronie Tetys wodę z wiadra wylewa i w lewej ręce trzyma 
trójząb; na jéj głowie jest okręt, przy nogach zaś delfin. Po drugiej 
stronie siedzi Ceres trzymająca rydel i snop zboża. Na głowie wieża 
z blankami , przy nogach róg Amaltei. Napis: CBESCIT GEMINATIS 
GLORIA CURIS; to jest: rośnie z podwojonych starań chwała. 



No. 65. Popiersie Króla z boku widziane, z koroną na głowie. 
Odzienie takie, jak w poprzedzającym medalu, wyjąwszy, że ma sze- 
roką krezę. Napis: SIGIS[mundus] ffl. D[ei] G[ratia] REX POŁ[oniae] 
ET SVETpae] MAG[nu«] DUX LÏTfhuaniae] RUS[siae] P[russiae]; to jest: 
Zygmunt III. z Bożej łaski Król Polski i Szwedzki, Wielki Xiążę 
Litewski, Ruski, Pruski. 

Strona odwrotna. Dwie na przeciw sobie siedzące osoby; po jednej 
stronie Neptun na wielorybie siedzi i ma w lewej ręce trójząb, a na 
głowie okręt Po drugiej stronie na rogu Amaltiei Ceres z wieżami na 

* 

głowie siedzi i z rydlem w ręku. U góry tarcza z herbem miasta 
Gdańska. Napis: CRESCIT GEMINATIS GLORIA CUR1S; to jest: rośnie 
z podwojonych starań chwała. 



No. 66. Popiersie Króla i Królowej , obok siebie stawione. Napis : 
SIG[ismundus] ffl. ET ANNA D[ei] Gjratia] POLO[niae] o SUETpae] REX 
REGI[na]; to jest: Zygmunt i Anna z Bożej łaski Polski i Szwecyi 
Król, Królowa. 



ł-~ 






1 




No. 64. 

SIG1SMUNDUS III. D[«J G{ratia] POLONIAE ET SUECIAE REX. 

(SiffUmond par la grâce de Dieu roi de Pologne et de Suède.) Buste 
du roi vu de profil. Ce prince porte une armure sur laquelle le graveur 
a jette une draperie. 

Revers. CRESCIT GEMINATIS GLORIA CVRIS. (La gloire 
é accroît par les soins redoublés. J Deux figures allégoriques , dont tune 
appuyée sur une urne, porte un trident à Ut main* U autre appuyée sur 
une corne ćf abondance, porte une pioche à la main et V effigie dune tour 
sur la tête. 

No. 65. SIGIS[mundus] III. />[«] G[ratia] REX POL[oniae] ET 
SUET[iae} MAG[nus] DVX LIT\huamae] RVS[siae) F[russiae]. (Sigismond 
III. par la grâce de Dieu roi de Pologne et de Suède, grand duc de 
Ldthuanie, de la Russie et de Prusse.) Buste du rot 7 la couronne sur la 
tête et vu de profil. 

Revers. CRESCIT GEMINATIS GLORIA CURIS.' (La gloire 
s'accroît par les soins redoublés.) Le revers est à peu des choses prés 
comme sur la -médaille précédente, mais on voit au haut de la médaille 
un écusson aux armes de Danzig. 

No. 66. SIG[ismundus] III. ET ANNA D[eî\ G[ratia] POLO[niae) 

y SUET[iae] REX REGĄna]. (Sigismond III. et Aime par la grâce de 

Dieu rot et reine de Pologne et de Suéde J Bustes de Sigismond III. et 

de sa femme Ame, supefposés ïun sur ï autre. 

33* 



260 

Strona odwrotna. Trzy tarcze pod jedną koroną; od lewej strony 
herb Szwedzki, od prawej herb Polski t niżej pod nimi -Litewski. Między 
Polskim a Szwedzkim herbem litera R. U dołu siedzą dwie osoby. 
Na jednej stronie Tetys trójząb trzymająca i z wiadra lejąca wodę, na 
jej głowie okręt, przy nogach wieloryb i delfin. Na drugiej stronie 
Ceres trzyma w prawej ręce rydel, w lewej zas snop zboża; na 
głowie jej widać wieżę z blankami, przy nogach wół i róg Amaltei. - 
Napis: tak, jak na dwóch poprzedzających: CRESCTT GEMDjTATKS 
GLORIA CHRIS; to jest: rośnie z podwojonych starań chwała. U 
góry rok 1596. Pod herbem Litewskim jest mała tarcza, obok niej 
litery H. R. 



Wykład. 

Herb miasta Gdańska, który na medalu pod liczbą 63. widzimy, domnie- 
mać nam się każe, ze i drugie dwa w tymże duchu bite, i z rylca do nich 
bardzo podobne, takie w Gdańsku robione były. 

Lubo skład tych medalów i jednostajny na nich napis nie wyraża 
okoliczności, do który chby się odnieść mogły, wnosimy przecież, że 
je wybito na pamiątkę wstąpienia na tron Szwedzki Zygmunta UL po 
śmierci ojea jego Króla Jana HI. Gdańszczanie, Królowi Zygmuntowi, przychylni, 
rokowali mu w tćn czas, że przy podwojonych staraniach sława jego 
w dwójnasób się powiększy. Pochlebne te nadzieje, niestety, zawiedzione 
zostały. 

Osoba po lewej stronie medalu okręt na głowie a w ręku rodeł mająca, 
zdaje nam się oznaczać Szwecyą handel znaczny na morzu prowadzącą. 
Figura po prawej stronie z rydlem w ręku , wyobraża podobno Polskę , która 
w ziemiopłodach największe znajduje dostatki. 

Medal pod liczbą 66. ztąd na szczególną zasługuje uwagę, że na nim 
Królowa Anna z orderem złotego runa jest wystawiona. Jest to grabą 



s. 



261 

Revert. CRESCIT GEMTNATIS GLORIA CURIS. (La gloire 
t'accroit par tes toin* redoublés.) Trois éeussons aux armes d'Autriche, 

m 
é 

de Pologne et de iAthuanie, grouppés sou* une couronne. Sur les deux 
cotés de la médaille, on voit les figures allégoriques, que nous avons 
remarqués sur les deux médailles précédentes, et dont tune porte tm % 
trident et Vautre une pioche. 



s 

Ces médailles ont été frappées h Danzig en souvenir de T avènement du 
roi Sigismond III. ou trône de Suède après la mort de son père, décédé en 
1S92. Les figures gravées sur le revers représentent i Pune, la Suède puissante 
par ses flottes et son commerce maritime, t autre, la Pologne dont l'agriculture 
faisait la richesse. L'inscription promet au roi une double gloire en récompense 
des traveaux multipliés, auxquels il allait se livrer désormais pour gouverner en 
même temps son royaume héréditaire et celui auquel U avait été appelé par le 
voeu des Polonais. Mais les événemens qui suivirent, ne permirent pas à ce 
prince de réaliser ces espérances flatteuses. (Voyez la médaille précédente.) , 



264 

No. «T. 



» » 



Strona główna. Popiersie Króla z 'boku widziane. Głowa nakryta 
kapeluszem w klejnoty i kitą ozdobionym. Odzienie bardzo okazałe. 
Napis: SIGpsmundus] DI. D[ei] Gfratia] REX POponiae] M[agnus] Dfux] 
L[ithuaniae] ET REX SUE[ciae]; to jest 4 Zygmunt IIŁ z Bożej łaski 
Król Polski, Wielki Xiąźę Litewski i Król Szwedzki. 

Strona odwrotna. Trzy laurowe wieńce, z których jeden góruje 
nad dwoma innymi. W każdym wieńcu jedno z słów napisu następują- 
cego: COELITUS SUBLDflA DANTUR; to jest: Rzeczy szczytne z nieba 
pochodzą. W około napis: COR REGIS IN MANU DOMINI 93. ; to 
jest: serce Króla w ręku Pana 93. (r. 1593.} 



Wykład. 

Napis wyryty na stronie głównej tego medalu dowodzi, iż bitym został 
w czasie, kiedy Zygmunt I1K po śmierci ojca swego na tronie Szwedzkim był 
osiadł. Do tego podobno zdarzenia odnoszą się umieszczone na stronie odwrotnej 
wieńce, które w mniemaniu naszém poświęcone są władzcy trzech narodów, 
to jest : Polskiego, Szwedzkiego i Litewskiego. Rok wybicia tego Numizmatu 
jest nam niewiadomy. 



\ - . - - T 7 



M 



t 



265 



No.«T, 



SIG[îsmundus) III. D[e%] 'G[ràtia] REX PO[ïoniae) M[agnus] D[ux] 
• • • « 

Z[W*uanwe] £T HEX £ff£[aae]. (Sigismond III. par la grâce de Dieu 

■ 

* roi de Pologne, grand due de lAthuanie et roi de Suède J Buste de 
'Sigismond III. tu de profil. Ce prince porte sur la tête un chapeau, 

9 

t 

ou bonnet plissé. 

4 

Revers. COR REGIS IN MANU DOMINI 93. (Le coeur du roi 

entre lei mains du Seigneur 93 (1593.) Trois couronnes de laurier. 

Chacune d'elles contient une parole de t inscription suivante: COELITUS 

t 

• SVBLIMIÀ DANTVR. (_Le sublime vient du ciel) 



Les trois couronnes de laurier gravées sur le revers de cette médaille, 
ainsi que le millésime qu'elle porte, nous font croire , qu'elle Jut frappée à 
l'occasion de 'l avènement de Sigismond III. au trône de Suède., après la mort 
de son père. Si nos* conjectures sont fondées, ces trois couronnes rappellent les 
honneurs du jeune monarque, qui avait réuni sous son sceptre la lAthuanie, 
la Pologne et la Suède. 



34 



266 



Nfe'66. 



Popiersie Zygmuhta 10. z boku widziane w zbroi, na której płaszcz 
jest zarzucony.* Na piersiach na zbroi jest ryty.* orzeł. Napis w otoku : 
SIGISMUNDUS m. D[ei] G[ratia] POLONIAE ET SUECIAE JUEX* 

to jest: Zygmunt III. z Bożej łaski Król Polski i Szwedzki. 

_ ■ 

{Strona odwrotna "wystawia niewiastę, religia zapewne Wyobrażająca, 
z kielichem w.r$ku, nad którym hostya; napis w otoktt: DUM SPDM-* 
TUS HOS REGET ARTUS; to jest: dopóki duch temi członkami rządzić 
będzie. . • 



Wykład. 

« 

Stępel strony odwrotnej tego medalu jest tén sam, jaki się aftajduje na 

* 

medalu Zygmunta Augusta pod liczbą 24. Powtórzymy ta, . cośmy tam 
wspomnieli, że medal tén podług wszelkiego podobieństwa odnosi się do spęaw 
Religijnych, które w XVII. wieku katolików i protestantów poróżniamy. 

Jeżeli zamiarem było Autorów tych Numizmatów wysławiać żarliwość 
religijną Królów naszych, Zygmunt UL większe nie równie do téj chluby ma 
prawo, niżeli Zygmunt August. Potomek Wazów osiadłszy na tronie Polskim, 
najżarliwszym stał się obrońcą wiary katolickiej. m Poświęcił on życie swoje i 
usilne starania walce z różaowiercami i mógł zaiste o sobie powiedzieć: że 
za prawidłami wiary swojej obstawał, dopóki duch członkami 
jego rządził Żarliwość ta jego przecież z wielu względów szkodliwą dla 
kraju naszego była. ' ] 



'N.' ,■ 




m 



No. 6a 



SIGJSMUNDUS III. D{ei\ G[ratia] POLONIAE EJ SUEClAE REX. 

(SiffUmond IIĘ. par la grâce de Dieu roi de Pologne, et de Suède.') 
Buste de Sigismond III. vu de profl. Ce prince porte une armure et 

ą un manteau royal . 

' Le revers est ici le même, que celui que nous avons vus- plus haut 
• ■ • 

m à la médaille No. 24. (Test à ce qui nous semble la figure de la 
réUgion,' tenant un cahce à te ma*n, avec tinscriptkm suivante: DUM 

m 

SPIRITUS HOS REGET ARTUS. (Tant que t esprit dirigera ces 
membres.y 

Nous voyons sur cette médaille <ftm côté effigie de Sigismond III, de 

» 

Vautre, la figure de la réHgion , que nous avens déjà vu au No. 94* Sigismond 
IIL avait à tous égards le droit JPétre célébré, comme un champion toujours 
' prit' h combattre pour la défense des dogmes de V église catholique; malheureu- 
sement son zèle religieux Jut souvent poussé jusqu'au fanatisme, ce que Von 
attribuait à Finfluence des Jésuites. 

Piasecki, historien contemporain, nous apprend effectivement^ que cet ordre 
éta^t devenu tout puissant auprès de ce prince , et qu'on n'obtenait d'emploi et 
savait de crédit que par son entremise. Au surplus un mot de Sigismond, 
prouve sans réplique, F ascendant que la trop célèbre compagnie de Jesus avait 
' seu prendre ąu? lui i ayant appris que les protestans V avaient appelé par dérision-, 
roi des Jésuites, 'ce prince déclara publiquement,- qu'il acceptait ce titre et 
qu'il s'en' frisait hoitnettr. ... 



34 



268 

* 

No. 69, 

♦ • 

* 

Strona główna. Popiersie Króla z boku widziane , głowa nienakryta; 
odzienie zbroja i płaszcz Królewski. Napis w otoka: «IGISMUNDUS 
III. POL[oniae] ET SUECpae] BEX POTENTpssimus} AN[no] REG[ni] 
POL[oniae] X. SUECpae] IV; to jest: Zygmunt* III. Polski i Szweeyi 
Król najpotężniejszy, roku Królestwa Polskiego dziesiątego, Szwedz- 
kiego czwartego. 

Strona odwrotna wskazoje napis, medal w poprzek zajmujący: 

DEUS REGI TR1BÙTT REGNÛ[m] REX DEO STATUIT TEMPLUM; SIC 
DEUS IN COELIS HONORAT REGEM, SIC REX IN TERRIS HONO- 
RAT DEÎJ[m]; to jest:" Bóg Królowi nadał Królestwo, Król Bogu wy- 
stawił kościół, tak Bóg w niebiesiech czci Króla, tak Król na ziemi 
czci Boga; w otoku jest napis: AD DEI OPT[imi] MAX[imi] GLORIAM 
SOCIETATI JESU M.D.XCYIL; to jest: ku chwale Boga 'najwyższego 
towarzystwu Jezusowemu roku 1597. 



Wykład. 

Stoi dotąd w Krakowie piękny kościół niegdyś Jezuicki pod tytułem Św. 
Piotra, który j gdy Zygmunt III. (a) zbudował, na pamiątkę kazał wybić tén 
medal, który powszechnym w wielu krajach zwyczajem pod węgielnym ka- 
mieniem zakopano. Przywiązany Król do kaznodziéj swego Xtedza Piotra 
* Skargi, chciał, aby tén kościół iraié Św. Piotra nosił. 

Napis na tym medalu stawia dowód dziwacznej żarliwości religijnej, 
połączonej ż chęcią podchlebiénia się Jezuitom i Zygmuntowi Ul. 



■ 

(a) Wspomina o tém Biskup Albertrandi w rękopiśmie swojém o medalach Polskich. 



» . 



269 



No. <H>. 



* .' " SIGISMUNDUSIII x POL[onïaeiETSUE0[iae]REXPOÏENT\jsàmus] 

♦ 

JN[no\ BBG[nt\ POL[«niae] X. SUEC[iae] IV. (Słgitmond III. r»ł' de 

• f m • 

Pologne, et. de Suède très puissant. Van 'X , de 'son règne en Pologne,, 
tan IV. de son règne' en Suède.) Buste.de Sigismond III. inude profil, 

ą • " . - ■ ' ' 

• ■ • • • 

Ce prince est revêtu d'une cuirasse, sur laquelle V artiste a jette une 

draperie.' 

■ • 

Revers. AD BEI OPT[imt\ MAX[imf\ GLORIAM SOCIETATI 
JESU M.B.XCFIL (A la gloire de Dieu tout puissant (ofert) à la 
compagnie de Jesus 1597.) * 

Une autre inscription gravée en travers de la médaille est conçut en 

• a * 

ce* termes:, DEUS REGI TRIBVIT REGNU[m] REX DEO STATUIT 
TEMPLVMi SIC DEUS IN COELIS 'HONORAT REGEJit, *SIC REX IN 

m 

m 

m 
■ 

TERRIS HONORAT DBtĄm]. (Dieu «a donné un royaume uu^roi; le • • 

m 

. i 

m 

roi a élevé un temple à Dieu. (Test ainsi que Dieu au ciel honore te 
roi, t'est ainsi que M toi sur la terre honore Dieu.) • 



• 
* 



. . 



» » 



ta construction de réalisé fies Jésuites à Craeovie donna lieu h la fabrication • 
de. la médaille, que nous présentons ici k nos lecteurs.' Nous ne saurions noys 






W2 -/♦•.., 

'. •• Ńo. TO. 



*., 



Popiersie Zygmunta III. z boku widziane z brodą krótka, spiczasta 
i głową, odkrytą.. Qdziénie zbroja, na niej pas ukośny, rycerski, z ra- ■ 
mienia prawego na bok lewy spadający ' i order złotego runa, -około Szyi. 
kreza. Napis:- SIGISMUNDUS Ul. D[ei] G[ratia] PO^ONIAE ET.SUE- 
CL\E- RËX; to jest: Zygmunt III. ż Bożej łaski Król. Polski i 

• * 

Szwedzki. • » ■ 

Strona odwrotna. Popiersie Królowej z boku widziane. Odzienie 
wieka onego zwyczajne, na głowie i sukni wielkie mnóstwo pereł i 
klejnotów, około szyi* kr^za. Napis: ÇONSTANTIA D[ei] G[ratia] POLO* 
NIAfc ET SUECIAE REGINA; to jest: Konstancy a z Bożej łaski Kró- 
lowa' Polski i Szwecyi. » 
» 

No. 71. je$t kopiją. pierwszego w zmniejszeniu; ten sam niemal na 
obu Numizmatach napis, ten sam układ twarzy Króla i Królowej i ubiór 

■ ■ ■ 

obojga. 

« ~~~ "~ •— »»— •»■— ~-^bk 

» 

Wykład. 

Otóż wizerunki Zygmunta III. i powtórnej jego małżonki Królowej Kon- 
staucyi, na -które tern ciekawiej się zapatrujemy, iż na nich dokładny widzimy 
wzór, jak. się na początku XVII. wieku nosiły Królowe Eolskie, a podobno i 
poważne babki nasze. 

• Dfciejopisowie Polscy różYiią się w zdaniach swoich względem powodów, 
które Zygmunta III. .nakłoniły do odezwania się o rękę Arpyxiężniczki Konstan- 
cyi.* Twierdzą niektórzy, że gdy po śmierci Królowej Anny, pierwszej żony 
ZyginuAta UL , matka Królowej, Arcyxiężna Marya widziała -zięcia swego 
mocno strapionego, dla pocieszenia 'go, przyrzekła mu szczęście jego domowe 
iv jłowtórnem małżeństwie zapewnić i młodszą swoje córkę - Konstancy ą 
dla niego wychować. Tym to sposobem skojarzyć się miało małżeństwo 
Zygmunta HI. z tąż Arcyxię£niczką. 

Przeczą powyższemu podaniu inni pisarze którzy upewniają, że Król 
raczej z polityki niż a skłonności odegwał się o rękę Arcyxiężniczki. 

Cóżkolwiek bądź, gdy Król przełożył radzie Państwa powzięty zamiar 
wnyścia w powtórny związek z domem Habsburskim doznał silnego oporu od 



■; 






• '- C t ' 




273 

No- 70. 

SIGTS3WJVDUS III. ©[«] G[ratia] POLONIAE ET SUECIAE REX. 

(Stgismond III. par la grâce de Dieu rai de Pologne et de Suède J 
Buste de Sigismond III. vu de profil. Le roi est retêtu d'une armure 
et porte à son cou tordre de la toison d'or. 

Revers. CONSTANTIA J9[«] G[ratia] POLONIAE ET SVECIAE 
REGINA. (Constance par la grâce de Dieu reine de Pologne et de 
Suède.) Buste de la reine Constance, archiduchesse (P Autriche, vu 
de profil. 

La médaille No. 71. représente le même sujet, mais sur une échelle 
beaucoup plus petite. 



Ces médailles représentent le roi Sigismond IIÏ. ainsi que sa seconde 
femme, V archiduchesse Constance JP Autriche. 

é • • • 

Les lmtoriens du téms parlent avec intérêt de la douleur profonde 
qu'éprouva le roi de Pologne, a la mort de sa première femme. Sa . belle 
mère, F archiduchesse Marie, touchée de Vétat où elle le voyait, lui dit pour le 
consoler qu'elle lui destinait sa seconde fille, et qu'elle relèverait de manière à 
assurer son bonheur dans cette nouvelle union. 

Quoiqu 9 il en soit de cette particularité, le roi se décida h s'allier une 
seconde fois avec la maison d? Autriche, et h demander la main de Parchi- 
duchesse Constance. Cette résolution du monarque réveilla Tanimosité Jtun 
parti, qui fêtait deja opposé a son premier mariage. Le grand Chancelier 
Zamoyski se mit h la télé des méeontens et manifesta son opposition avec plus 
de violence peut être, qu'il ne convenait au premier dignitaire de Vétat, 
Zamoyski rappelait aux uns les loix de Véglise, qui défendaient un tel mariage, 

35 



ZT4 

wielu Senatorów, a mianowicie od Zamojskiego, głównego domu Austryackiego 
nieprzyjaciela. Uprzedzony Zamojski uważał małżeństwo Króla z siostrą 
pierwszej żony swojej jako przeciwne ustawom kościelnym i krajowi niebez- 
pieczne; posądzał Króla, raz, że tronu Polskiego jednemu z Arcysriążąt 
odstąpić i do Szwecyi powrócić zamyśla, dragi raz, że za pomocą Austryi 
Koronę Polską w swoim domu dziedziczną uczynić pragnie. Nie taił się 
ze zdaniem swojém Zamojski, a nieuważna jego podejrzliwość jątrzyła umysły 
przeciw Królowi. 

Śmierć Zamojskiego w r. 1603. usunęła główniejsze przeszkody, jakich 
Król Zygmunt pod względem zamierzonego postanowienia doznawał. Odbyły 
się zaręczyny jego z Arcyiiężniczką w Gracu, w Styryi, w Październiku roku 
1605; w krotce potem młoda Królowa puściła się w podróż do Polski i dnia 
11. Grudnia w Krakowie zaślubioną i koronowaną została. 

Obrządek tén, nad spodziewanie wszystkich, dał powód do zaburzenia 
w Polsce i do wojny domowej. Gdy dla umieszczenia licznych gości potrze- 
bowano obszerniejszych jak zwyczajnie pomieszkali , wezwał Król Zebrzydo- 
wskiego, Wojewodę Krakowskiego, aby ustąpił kamienicy do zabudowania 
zamkowego należącej, w której tymczasowo mieszkał. Nie chciał się wynieść 
Wojewoda, a gdy w kodeu do woli Królewskiej zastosować się musiał, rzekł z 
gniewem: ustąpię ja z kamienicy, lecz dokażę tego, że i Król 
z Królestwa ustąpi. Jakoż w krotce potem podniósł Zebrzydowski 
ów rokosz , który dotąd imié jego kazi 

Wracając do Królowej Konstancyi, nadmienimy tu, że Pani ta, matka 
licznego potomstwa, d. 10 Lipca roku 1631. w Warszawie z tego świata 
zeszła, (a) Król Zygmunt wkrótce po nićj wstąpił do grobu, (b) 



(a) Kohler z Kobierzyckiego Lib. XI. pag. 958. wspomina, jakoby Królowa Konstancya 
zgrzawszy się na processyi Bożego ciała, zimnej kąpieli z rady doktorów była 
użyła i nazajutrz bez duszy była znaleziona , co pilniejszego roztrząśnienia 
potrzebuje, ponieważ ani Boże ciało^ ani jego oktawa przypaśdz. nie może w dzień 
0» lab 10 Lipca. (Nota Xdz» Albertrandego.) 

(b).W zbiorze Władysława Hrabi Ostrowskiego znajduje się medal, który, jak się 
zdaje i ile z cyfer na nim wyrytych sądzić można, bity jest na pamiątkę 
Króla Zygmunta i dwóch jego żon, Anny i Konstancyi, albo też na pamiątkę 
Króla, żony jego Konstancyi i starszego Syna Władysława» Medal en dla 
pamięci w nocie tu obok umieszczamy. 



276 

et faisait valoir auprès des autres ses craintes, que le roi ne voulut avec le 
secours de f empereur, rendre U trône héréditaire dans sa familie. 

Au milieu de ce conflit, la mort du grand Chancelier vint écarter les 
principales difficultés, oui s'opposaient h la réussite des projets du roi, et ce 
prince demanda et obtint t archiduchesse Constance, gui fut couronnée h Cracovie 
en Décembre de Vannée 1608. (a) 



(a) La médaille que nous plaçons ici en note , nous semble, à en Juger par le 
millésime et par le chiffre qu 'nile présente, avoir été frappée en mémoire du 
roi Sigismond et de tes deux femmes, ou bien encore pour ce monarque, pour 
ta seconde femme et pour son fils aine. En effet le monogramme gravé tur 
le revert, parait se composer det lettres S. A, C. {Sigismond, Anne, Con- 
ttanee) OU peut-être des lettres S. C. F. {Sigismond, Constance* Vtadislas.) 
Tout ce-ci n'est au surplus qu'une hypothèse, sur laquelle nous ne croyons pas 
devoir nous arrêter plus longtemps. 




276 



No. 7% 



Popiersie Władysława Królewicza z boku widziane, głowa nie- 
nakryta, broda krótka kończata, wąsy przycięte; odzienie zbroja. Napis: 
VLADLSLAUS SIGpsmundus] D[ei] G[ratia] P[oloniae] ET S[ueciae] PRI[n- 
ceps] ELE[ctus] M[agnus] D[ux] MOS[coviae] S[inoIensciae] SEV[eriae] 

CER[nichoviae] D[ux]; to jest: Władysław Zygmunt z Bożej łaski 
Polski i Szwedzki Królewicz, obrany Wielki Xiąźę Moskiewski, Smo- 
leński, Siewierski, Gzerniechowski Xiąźę. 

Strona odwrotna obelisk, na którym laur i dwie palmy na krzyż 
złożone. Młodzieniec skrzydlaty w szyszaku i zbroi z mieczem przypasanym 
do boku pnie się do siągnienia po wawrzyn. Nad obeliskiem są chmurki, 
wśród których jest cyfra Chrystusa Pana. Napis: TEŁ SIC ENITAR; 
to jest: albo i tak dopnę. 

No. 73. Popiersie tegoż Władysława o kilka lat, jak się zdaje, 
starszego z boku widziane; odzienie zbroja; na szyi kołnierz ozdobny, 

na zbroi płaszcz i order złotego runa. Napis: VLADIS[laus] SIGIS- 
[mundus] PRIN[ceps] POLO[niae] ET SUE[ciae] EŁ[ectusj M[agnus] D[ax] 
MOS[coviae] ; to jest: Władysław Zygmunt Królewicz Polski i Szwedzki, 
obrany Wielki Xiąźę Moskiewski. 

Strona odwrotna. Obelisk z czworoboczną podstawą stojący na 
czterech kulach. Na samym wierzchu widać dwie palmowe gałązki 
w laurowym wieńcu. Młodzieniec skrzydlaty bez odzienia, mający na 
głowie szyszak, po obelisku w górę się wspina ; na podstawie tarcz her- 
bowna. Napis: VEL SIC ENITAR; to jest: albo i tak dopnę. 



Wykład. 

Na próźnobyśmy w Uistoryi Zygmunta III. ważniejszego szukali zdarzenia 
od tego, które nam niniejsze medale na pamięć przywodzą. Bite one są na 
pamiątkę wezwania na tron Moskiewski Królewicza Polskiego Władysława, i 



i 

* 




2TT 

No. 72. 

VLADISLAUS SIG[ismu)idus] £[ei] G[ratia] P[oloniae] ET S[ueciae] 
PRl[nceps] ELE[ctus] M[agnus] D[ux] MOS[coviae] S[molens<iae] SEF\eriae\ 
CER[nichoviae) D[ux]. (Laditlas Sigismond par la grâce de Dieu 
prince de Pologne et de Suède, élu grand duc de Moscopie, Duc de 
Smoleńsk, de Severie et de Czerniechow.) Buste de Ladislas fils aine 
de Sigismond III. roi de Pologne vu de profil. Ce prince est revêtu 
d'une cuirasse et porte à son cou tordre de la toison âlor. 

Revers. VEL SIC ENITAR. (Je V obtiendrai ainsi.) Un génie 
ailé gravit un obélisque, au haut duquel on voit une couronne et deux 
ailes. Tout au haut on voit les lettres IHS. (le monogramme du Christ.) 

No. 73. FLADIS[laus] SIGIS[mundus] PRIN[ceps] POLO[niae] 
ET SVE[ciae] EL[ectus] M[agnus] D[ux] MOS[coviae]. (Ladislas Sigisnumd 
prince de Pologne et de Suède, élu grand duc de Moscovie.) Buste de 
Ladislas /Us de Sigismond III. vu de profil 

Revers. VEL SIC ENITAR. (Je t obtiendrai ainsi) Un génie 
ailé qui grimpe sur un obélisque placé sur un socle.- • 



Nos lecteurs ne verront peut -être pas sans intétêt ces médailles frappés 
pour Ladislas, fils aine de Sigismond IIL> lorsque ce jeune prince fut élu Czar 




278 

przypominają ważny dyplomatyczny układ, który, gdyby był do skutku przy- 
szedł, byłby zmienił postać północnej Europy w XVII. wieku, byłby cywiK- 
zacyą Rossyi o kilkadziesiąt lat przyśpieszył i na losy ojczyzny naszej po- 
myślny wpływ wywarł. Dziejopisowie nasi tak opisują ówczesne stosunki 
Polski i Moskwy. 

Zygmunt DI. pragnąc pomścić się uczynionej Posłom Polskim w Moskwie 
zniewagi, a raczej podobno korzystać z wznieconych w tym kraju przez Sa- 
mozwańców zamieszek, wydał wojnę Moskwie w r. 1609. i miasto Smoleńsk 
obiegi Tymczasem znaczniejsi Panowie Moskiewscy, którzy znali, że drugi Dy- 
mitr był oszustem, a od Cara Szujskiego jaz się byli odstręczyli, wysłali 
w r. 1610. Poselstwo do Zygmunta III. pod Smoleńsk, ofiarując Królewiczowi 
Władysławowi Koronę Carską. Nie ufał Moskalom Król Zygmunt Wkrótce 
też potem odniesione pod Kluzynem przez Żółkiewskiego zwycięstwo i zajęcie 
Stolicy, wzmocniło w tym kraju stronę Władysława i nadzieje Polaków. 
Jakoż Moskale wydali Żółkiewskiemu Cara Szujskiego wraz z jego braćmi, 
Królewicza zaś Władysława uroczyście Carem obrali i do obozu Króla Zyg- 
munta wyprawili Posłów z prośbą, aby syna dla objęcia rządów do Moskwy 
przysłał. Król atoli rzecz tę do Sejmu odłożył, i z tąd sprawiedliwemu popadł 
podejrzeniu, jakoby synowi tronu Moskiewskiego zazdrościł. 

Wkrótce téz potem Moskale o wyborze nowego Cara myśleć zaczęli, lecz 
gdy Stolica w ręku Polaków była, łatwo było Królowi Zygmuntowi po zdo- 
byciu Smoleńska (13. Lipca 1611.) iśdź do Moskwy i tam panowanie syna 
ustalić. Król przecież niebaczny na los wojska w głębi Rossyi stojącego % 
Smoleńska powrócił do Warszawy. Załoga Stolicy chorobami, niedostatkiem 
a więcej jeszcze niekarnością żołnierzy osłabiona, w Październiku, roku 1612. 
z miasta ustąpiła. Moskale w tén czas wybór Władysława Królewicza za 
nieważny ogłosiwszy, na jego miejsce w. r. 1613. Michała Romanowa do 
Korony powołali. 

Próżne odtąd były usiłowania Króla Polskiego, aby utrzymać Władysława 
na tronie Carskim. Po kilkoletniéj z odmienném szczęściem prowadzonej 
wojnie, zrzekł się Zygmunt III. w r. 1619. w Dywilinie praw syna do Ko- 
rony Moskiewskiej. Później (w r. 163JL) zatwierdził Władysław to zrzecze- 
nie się ojca. 

Niewiadomy jest rok wybicia niniejszych medalów; trudno nawet coś 
pewnego w téj mierze powiedzieć. Władysław IV» rodził się w roku 1595. 
miał więc lat dwadzieścia cztery, kiedy Król Zygmunt jego imieniem zrzekł 



2T9 

de Moscovie en 16i0. et nous pensons, que quelques détails sur cet événement* 
en seront bien accueillis* 

La guerre civile allumée en Russie par le faux Démétrius avait été suivie 
JPune déclaration de guerre de la part de la Pologne, et pour appuyer cette 
mesure vigoureuse Sigismond III. avait mis le siège devant Smoleńsk. La 
garnison de cette place lui opposa une vigoureuse résistance, mais le grand 
général Zolkieski ayant remporté h Rlousinne une victoire complète sur les 
Russes, la ville de Moscou lui ouvrit ses portes. Les Russes fatigués de 
tanarchie, qui depuis plusieurs années déchirait leur pays, déposèrent le prince 
fkuiski, qui avait succédé au faux Demetrius, le livrèrent aux Polonais et 
offrirent leur couronne h Ladislas fis du roi Sigismond. 

U acte à* élection revêtu de la signature de tous les grands de Vétat et du 
haut clergé fut remis au grand général Zolkieski, tandis qu'une brillante 
ambassade prenait la route du camp du roi Sigismond et qu'on frappait la 

» 

monnaie a Moscou au coin du jeune Czar Ladislas$ mais les pièces (tor et 
rf argent, qui sont restées de ce temps, constituent le seul acte de la souveraineté 
que ce prince était censé exercer en Russie. 

Le délai que mit Sigismond III. h se décider sur cette affaire, ou plutôt 
r envie secrette qui le portait h désirer pour lui-même T empire de Russie^ 
oterent h la Pologne les immenses avantages qu'elle pouvait espérer, si Ladislas 
s'était maintenu sur le trône des Czars. 

La conduite équivoque de Sigismond III. dans cette occasion, Jtt naître la 
méfiance des russes et un soulèvement général éclata contre les Polonais. 




280 

się Korony Carskiej, medale zaś, którymi się obecnie zajmujemy, a mianowicie 
medal pod liczbą 7S. przedstawiają go o kilka lat starszego a zatem późniejsze 
są od traktatu w Dywilinie. Bydź może, ii sam Królewicz Władysław starał 
się o to, aby je bito, jako znak protestacyi przeciw zrzeczenia się Korony 
Moskiewskiej, aby się nie zdawało, ze on to potwierdza, na co ojciec był 
zezwoliŁ 

Biskup Albertrandi opisując te medale, przygania stęplowi strony 
odwrotnej i upatruje niestosowność w wyobrażeniu młodzieńca, który mając 
skrzydła, z trudnością pnie się po obelisku. 



i 



281 

Ladislas ne pouvait se soutenir sans de nouveaux efforts de la part du rai de 
Pologne. Mais celui-ci ayant pris Smoleńsk se retira à Varsovie, et les Russes 
revenant alors sur le choix qu'ils avaient fait, appelèrent au trône la maison 

m 

de Romanow. Après une guerre longue et sanglante SigUmond III. renoneea 

■ 

au nom de sonjils au trine de Russie, et obtint en retour les Provinces de 
Smoleńsk et de Czerników, gui Jurent cédées jfar le nouveau Czar. (1619.) 

Vn des articles du traité portail, que Pacte ^élection de Ladislas serait 
remis a Michel Romanow, mais on chercha envain eette pièce importante ; elle 
se trouva perdue, soit par la négligence des conservateurs des archives, soit que 

m 

Sigiémond, jaloux des succès de son fils, Peut détruite lui-même. 



36 



No. T4. 

* * * 

Wizerunek Króla Zygmunta aż ponad kolana. Król zbroja okryty 

ma na głowie wieniec laurowy, na piersiach order złotego runa, prze* 

paskę rycerską, ezyB szarfę i baławę w ręko. Obok, Króla na stolika 

stoi szyszak i korona. Napis w około: SIGISMONDUS UL D[eil 
G[ra«a] REX POL(tmiae] MAG[nuij] DUX ŁITU[aniae] ROSS[iae] PBUSSfiae] 
MASSOV[iae] SA*OGIT|lae1 LIVOMAEQfoe] NEC NON SUECOB[nm] 

GOTTOR[dm] VANDALOR[amJ Q(ue] HAEREDITARIUS RĘX; to jest: 

Zygmunt Ul. z Bożej łaski Król Polski Wielki Xîazç Litewski, Ruski, 

Praski, Mazowiecki, Źmodzki i Inflancki, tudzież Szwedów, Gotów, 

4 * 

Wandalów Król dziedziczny. " % ' 

Strona odwrotna. Miasto Smoleńsk ogniem płonące, niby z óbito- 
ków widziane (à vue d'oiseau) jego baszty, szańce i wojsko dobywa- 
jące szańców. U góry napis: DUM VINCOR LIBEROR; to jest: gdym 
zwyciężony wolność odzyskuję. Na dole: SMOLENSCUM CAPTUM DłE 
13. JUNII 1611; to jest: Smoleńsk zdobyty dnia 13» Czerwca r. 1611. 
Na rzece napis: BORISTHENES FLUVIUS; to jést: Dniepr rzéka. Tén 
medal jest złoty w Wiedniu w zbiorze Cesarskim , i wazy więcej niz 
300 dukatów! 



No. 75. Popiersie Króla z głową laurem uwieńczoną, twarz 
widziana z boku. Odzienie zbroja bardzo ozdobna^ około szyi kreza, broda 
postrzyźdna. Napis: SUGISMUNDUS IIŁ D[ei] Gfratia] REX P0LONIAE 
Mfagmis] D[ux] L[ithuaniae] ; to jest: Zygmunt III. z Bożej łaski Król 
Polski, Wielki Xiąźę Litewski. 

Strona odwrotna. Smoleńsk z swemi basztami, wśród których 
miasto widać. Napis: SMOLENSCIA CAPTA; to jest: Smoleńsk 
zdobyty. 



■ * *•. i' 



n 



a >i- : 



/.' 



L: 






1 




a MON 



1 




No. Î4. 

* 

' ■ ■ 

» 

swrsMVmus m. iąą G[r*tu\ hex P0L[mi*«} mAG[nus\'ùvx 

m 

LITU[aniae] RVSSliae] PRUSS[iaé] StASSOr[ia<] SAMOGIT[me] LIFO- 
NldEQ\ue] NEC NON SVECOR[um] GOTTOR[um] rANDAlOR[um] 
Q[ue] HAEREDITARIUS REX. (Sigismond UL par la gréée de Dieu, 
roi de Pologne, grand duc de htthuanie, de Russie, de Prusse, de Ma- 
sonie, SamogiUe el Idvonie, ainsi que roi héréditaire des Suédois, des 
Goths et des Vandales^ Figure en pied de Sigismond III. revêtu d'une 
armure et vu de trois quarts. 

m 

Révère. Ida ville de Smoleńsk en flamme représentée à vtte âoiseau. 
Au haut on Ut ces mots: DUM FINCQR LIBEROR. (Je recouvre 
'la liberté par ma défaite.) Au bas te trouve t inscription suivante: 
SMOLENSCV3T CAPTVM DIE 13. JVNII ISil. (Smoleńsk prł* le 13. 

Juin 1611 «9 Enfin sur la rivière, que nous voyons au bat de la mé- 

» • . . . 

daiUe on lit les mots: BORIS1HENES FLUrJUS. (Le fleuve Dnieper 

#'* 

ou BoristhèneJ) Le cabinet impérial de Vienne possède cette médaille en 
or du poids de 300 ducats. 

No. 75. SIGISMVNDVS III. D[et] €{ratîa] REX POLONIAE 

m 

t t 

M[agnns] B[ux\ L[ithuanîae]. (Sigismond III. par la grâce de Dieu roi 

de Pologne, grand duc" de Lithuanie.J Buste ' de Sigismond III. revêtu 

■ 

• m 

de ton armure, couronné de laurier t el vu de profil. 

Revert. SMOLENSCIA CAPTA. (Smoleńsk pris.) La ville de 

SiHolensk entourée de murs élevés, et remplie de beaux bâtiments. ' 

36* 



284 ' 

No. 76. Strona główna jest ta sama, co w poprzedzającym 
numerze. 

Strona odwrotna wystawia baszty i warownie miasta, zniszczone* 
W kilku miejscach wyłamy w murach między basztami widzieć się 
daję. Wewnętrzne wśród warowni miejsce, które na poprzedzającym 
medalu wspaniałemi budowlami zapełnione widzieliśmy, tu gdzie niegdzie 
liche wskazuje domy, krzaki i zarosłe. Medal tén zdaje się, iź bitym 
został po zdobyciu miasta. Napis w około: SMOLENSCIA CAPTA 
1611; to jest: Smoleńsk zdobyty 1611. 

No. 77. Strona główna: popiersie Króla i Królowej naprzeciw 

siebie zwrócone, z napisem : SKłISMUNTUS IŁ REX ET CONSTANTIA 
REGINA POLONIA[e] ET SUE CI A [e] ARCHIDUX AUSTRIA[e] XC; 
to jest: Zygmunt III. Król i Konstancya Królowa Polski i Szwecyi 
Arcyxieznà Austryi. XC. (a) (sic) 

Na stronie odwrotnej tarcza pod koroną z herbami Polskim i 
Szwedzkim, Austryackim i Wazów, na około order złotego runa i napis 
dalszy: MAG[ni] DUCES LITUA{niae] OB SMOLEN[scium] RECUPEBA- 
TU[m] DEO GRACIA[s] A6UNT ANKO DO[mini] 1611; to jest: Wielcy 
Xrçzçta Litewscy Bogu dzięki składają, za odzyskanie Smoleńska roku 
Pańskiego 1611. 



Wykład. 

Numizmatyka nasza nie posiada większego , ani może piękniejszego medalu 
od tego, który Zygmuut III. z powoda zdobycia Smoleńska w rokn 1611. 
wybić, albo raczej odlać kazał, a który my tu pod liczbą 74L kładziemy. 
Współcześni dziejopisowie zostawili nam szczegóły pamiętnego tego oblężenia, 
które ta w skróceniu przyłączamy. 

Stanął Król z wojskiem pod Smoleńskiem dnia 20. Września r. 1009. i 

* 

niebawnie oblężenie jego rozpoczął, lecz gdy miotany ogień z armat polowych 



(a) Co znaczą liteiy XC niewiadomo. 



t J 



! :• 



i» 



1 





1 




493 
No. 16. SIGISMVNDVS UL D[et] G[ratia] REX POLONIAE 

âTjafitus] D[ux] IĄithuanioe]. C^9 t * mon ^ HI • V ar *& V^ 6 & D*™ roi 

m 

de Pologne, grand due de Lithuanien Buste de Sigismond IIL tel, que 
nous V avons vu sur la médaille précédente. 

Revers. SMOLENSCIA CAPTA ł6H. (Smoleńsk pris 1611/) 
L'enceinte d'une ville à demi diserte, couverte de broussailles et de ruines. 

No. 17. SIGJSMUNTUS III. REX ET CONSTANTIN REGINA 
POLONIA[e] ET SUEClA[e] ARCHIDVX AUSTRIA[e] XC. (Sigismond 
III. et Constance } roi et reine ée Pologne et de Suède, archiduchesse éCAu- 
triche XC.) Butte du roi et de ta reine Constance placé en face l'un 
de Vautre. 

Revers. MAG[ni\ DUCES LITVA[niae] OB SMOLEN[mum] RE- 
CVPERATU[m] DEO GRACIA[s] AGUNT ANNO DO[miw\ 1611. 
(Grands ducs de Lithuanie rendent grâce à Dieu pour la reprise de 
Smoleńsk, Tannée 1611.) Un écusson aux armes de Pologne, de Suède, 
d'Autriche et de la maison Wasa. 



Nous avons parlé plus haut dans cet ouvrage de la prise de Smoleńsk par 
Sigismond III en 16it. et U nous reste peu de. choses h dire à ce sujet 



L - «W 



Polskich mało ce czynił skutku postanowił Król Zfpmwat * Rygi, Tykocina 
i Wilna ciężkie sprowadzić działa, które w kilka miesięcy później nadeszły ; 
tymczasem Polacy wszelkimi sposobami usiłowali dostać się do oblężonego 
miasta; zakładali miny, nocne przypuszczali szturmy, petardami bramy miasta 
kruszyli; załoga przecież Moskiewska wszystkie ich niweczyła zamachy. 
Radził w tén czas Żółkiewski Hetmań , aby Zygmunt ścisnąwszy Smoleńsk 
wojskiem Zaporozskiém, sam z wyborem rycerstwa Polskiego co prędziej pod 
miasto Moskwę pośpieszał. Nie podobała się ta rada Królowi, lubo później 
nie raz się iaKł, ie tó nią nie poszedł. 

Pomimo nadeszłych z Rygi i Wilna ciężkich dział w roku 1611» gdy Po- 
lacy niemniej zaciętego doznawali od oblężonych oporu, Król Zygmunt posta- 
nowił sztorm powszechny do miasta przypuścić. 

Posłuchajmy teraz historyka Roseyjskiego, który tę wojnę opisuje. »Po 
.» dwudziestu miesięcznem oblężeniu Smoleńska* mówi dziejopis Błudów« (a) 
«ledwie piąta część załogi tego miasta przy życiu była została. Tak znaczną 

• stratę ponieśli Moskale, nie tak od broni nieprzyjacielskiej, jak od głodu i 
p nędzy. Niedostatek octu i soli sprawił; ze się zaraźliwy szkorbut rozszerzył 
»nriędzy żołnierzami Moskiewskimi, oni przecież walczy i nie przestawali , a 

• «Polacy musieli haniebnej użyć zdrady, aby miasto zdobyć. Zbieg Smoleński, 

♦ » nazwiskiem Andrzej Dewiczyn wskazał oblęzeńcoin słaby w twierdzy mar, 
» który w zeszłej jesieni naprędce i nietrwale wzniesiono, (b) Mur tén usta- 

• wiczném strzelaniem zburzonym został, a Polacy tym wyłomem dostali się do 
» miasta o północy z dnia S. na 3. Czerwca starego stylu. Inne ich pułki 

• weszły takzê iiujémi miejscami,» z których się oddaliły były słabe oddziały 

• oblężonych; długo jaszcze potykano się na zwaliskach, na murach, po ulicach 
»przy odgłosie * wszystkich dzwonów i poważnych śpiewów .w kościołach, 

• w których kobiety i starcy modły swoje do Nieba wznosili. Polacy wszędzie 
» przewagę biorąc, dostali się do katedralnego kościoła N. Panny , w którym 
■ się liczni mieszkańcy i kfapcy % rodzinami swémi, dostatkami i znacznym 

• zapasem procłńi byli zamknęli. Odtąd juz żadnego nie było ratunku. Moskale 
» zapalili prochy i wysadzili się na powietrze z ionami , • dziećmi, majątkami i 



f 



(aj Dziejopis tén jest dziś Ministrem' spraw wewnętrznych w Rossy?. 
(b) Coby powiedział dziejopis Rossyjtti, gdyby dziś wódz, ' który nie ' korzystał z 
"powziętej od zbiega wiadomości o stanie .ojrięźonego miasta? Haniebną 'zdrad* 
ntzywać tégo nie należy. . 



» a 



4 

* 



96? 



Le siège de cette pUtee dura près 4e deux ans$ quoique nous soyons trëf 
disposés h attribuer cette belle résistance à 2a valeur de la garnison russe, 
néanmoins on ne saurait disconvenir, que la difficulté des transports de 
FartHlerie de siège, la désu n i on des chefs de l'armée polonaise et la pénurie de 
ses moyens n'y aient été pour quelque chose* 



Les ingénieurs Bolonais ouvrirent la tranché pour battre en brèche les murs 
de la place, puis Us attachèrent lé mineur aux tours gui plongeaient sur leurs 

m 

travaux, ensuite ils conseillèrent de tenter V escalade $ mais tous ces moyens se 

trouvèrent insuffisants. Ce fut alors au* au défaut des combinaisons de Fart, le 

» » 

roi de Pologne fit un appel à la valeur de ses soldats et ceux-ci y répondirent 

* , m 

noblement Les hommes formes polonais mirent pied a terre et montèrent à 

m 

V assaut de concert avec Finfantérie. Le choc fut terrible, la résistance vigou- 
reuse, enfin la place fut emportée de vive forée le 13. Juin ±611. ■ €e moyen 
en valait un autre* 



Nous croyons devoir ajouter guelgues mots encore sur V intrépide général, 
qui sous les ordres du roi de Pologne commandait t armée au siège de Smoleńsk. 
C'était Jacques Potocki, depuis Palatin de Braclaw. Les chroniques polonaises 
et russes affirment, qu'à Passant, qui mit les Polonais en possession de la ville 



* sławą* Od strasznego łoskotu struchlał sam nieprzyjaciel i na ehwiię za- 
» pomniał odniesionego zwycięstwa; lecz wkrótce z niemałą trwogą ujrzał 
» całe miasto w płomieniach, które mieszkańcy byli wzniecili i w które wszystko, 
»co tylko kosztownego mieli, a nakoniec siebie i zony swoje wrzucali, aby 
» nieprzyjacielowi popioły tylko, a kochanej ojczyźnie przykład cnoty zostawić. 
»Na ulicach i rynkach leiały stosy na pół spalonych trupów; Smoledsk okazał 

-»się w postaci nowego Saguntu, i nie tak Polacy jak Moskale mieli prawo 

* szczycić się tym dniem, który tak chlubnym jest w ich dziejach. « 

» Jeden jeszcze wojownik stał na wysokiej baszcie z mieczem krwią zbro- 

* ■ czonym w ręku i opierał się Polakom ; był to waleczny Sehin, który śmierci 

» pragnął Lec? żona jego, córka i syn małoletni łzami się przed nim zalewali, 

>a wzruszony ich płaczem w<gowni£ oświadczył, ze się Polskiemu dowódcy 

» podda; jakoż złożył bród w ręce Potockiego-* (a) 

Zdobycie Smoleńska tak się zaszczytném bydź zdało Królowi Polskiemu, 
iż pamiątkę jego uwiecznić postanowił k3ką medalami, z których jeden 
umieszczony w zbiorze nasaym pod liczbą 74. jest niezwyczajnej wielkości (b) 
Medal ten, jak Biskup Albertrandi wspomina, jest niezawodnie lany, lecz rylcem 
dokładnie wykończony. 

Nikon, kronikarz Moskiewski twierdzi, że Polacy pojmanego Sehina na 
tortury wzięli, aby się od niego dowiedzieć, gdzie skarby ukrył. Dziejopiso- 
wie nasi nic- o tern nie wspominają a czerstwe zdrowie Sehina, który 
w dwadzieścia dwa lat później pod tymże Smoleńskiem zimową kampanią 
przeciw Polakom odbył, podanie to niepodobném do prawdy czyni. 

Zwrócić nam jeszcze uwagę czytelników naszych należy na medal pod 
liczbą 75. i pod liczbą 76. Pierwszy wystawia wspaniałe miasto, jak było 
przed oblężeniem, drugi ruiny i liche chaty po zdobyciu jego. 



(a) Podług naszych dziejopiiów tenże Potocki, -wódz wojska Polskiego, pierwszy 
w tym sztormie stanął na morach twierdzy. Czyn ten bohaterski, tudzież wzięcie 
w niewolą Sehina, Wielkorządcy miasta, podwójnym wieńcem zdobią czoło wojo- 
wnika -Polskiego* 

(b) Gabinet Drezdeński posiada lenie medal w mniejszym formacie odlewany , który 
pod względem wykonania ledwie jest godzien wspomnienia. 



289 

Potocki fut le premier, qui parut sur la brèche. Ck fut encore lui qui fit 
prisonnier de sa main le gouverneur de Smoleńsk, le brave Schin. Celui' ci 
n 9 avait voulu se rendre qu'à Potocki. 

Gagner ainsi le mime jour la couronne murale et les dépouiUes opimes, 
c'est -là un beau fait d'armes, — dont la famille du héros a le droit de 
s'enorgueillir. 



* *i 



■ • 



37 



No. Ta 

Popiersie Zygmunta DI. z boku widziane, zbroja na Królu prze- 
pyszna w arabeski wyrabiana, na piersiach order złotego rana i płaszcz 
lekko zarzucony, w około medalu szeroki wieniec z laurowego liścia. 
Napis w otoku: SIGISMUNDUS ffl D[ei] G[ratia] POLONIAE ET SUE- 
XIAE REX; to jest: Zygmunt DI. z Bożej łaski Król Polski i 
Szwedzki. 

Na stronie odwrotnej. Herb Polski, Litewski i Szwedzki domu 
Wazów, okazale przyozdobiony i łańcuchem orderu złotego runa ob- 
wiedziony, nad koroną, liczba 1621. W około medalu równie, jak na 
stronie głównej, szeroki wieniec laurowy. Napis w otoku: MAGNUS 
. DUX LITUAJVfiae] RUSS[iae] PRUSS[iae] MAS[oviae] SAMfogitiae] LIVO- 
Npae] Z. C. ; to jest: Wielki Xrçze Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, 
Zmudzki Inflancki Z. C. (a} Biskup Albertrandi widział kilka takich 
medalów złotych, wagi stu dukatów. 



Wykład. 

Znaczna wartość tego Numizmatu nieomylnie dowodzi, ze jest istotnie 
medalem na ważne jakie zdarzenie wybitym, lecz gdy żadnego na sobie nie 
nosi godła ani figury, z którejby o przeznaczeniu jego wnioskować można, 
trudnoby było odgadnąć, do jakiego się odnosi zdarzenia, gdyby nas w téj 
mierze nie oświecała data drobnémi liczbami na górze położona. Wspomniony 
na tym medalu rok 1621* pamiętnym jest w dziejach naszych z szczęśliwej wy- 
prawy, Jana Karola Chodkiewicza i Stanisława Lubomirskiego pod Chocimem, 
gdzie ci wodzowie na czele 30,000 Polaków i tylui kozaków odparli wojsko 
Tureckie, którego do 400,000 liczono, a którem sam Sułtan Osman dowodził. 
. Dziejopisowie Ottomarisey a mianowicie Najmą- Efendy tak opisuje wyprawę 
Sułtana Osmana praeciw Polakom, (b) 



* (a) .Co znacją litery Z. C. niewiadomo, 
(b) Tłómtfcfeiua Sękowskiego «oryginała Tureckiego pod tytałem Taricki Najmą, 






r 




»1 

V 

No. 1& 

SIGISMUNDUS III. D[eî\ G[ratia] POLONI AE ET SVEC1AE REX. 
(Sigismond III. par la grâce de Dieu roi de Pologne et de Suède.) 
Buste de Sigismond III. revêtu tune superbe armure et portant à son 
cou Tordre de la toison cCor. 

m 
m 

Revers. MAGNUS DUX LITUA[niae] RUSS[iae] PRVSS[iac\ MA 
S[oviae] SAM[ogitiaé\ LIFON[iae\ Z. C. (Grand due de Ltthuanie, de la 
Russie, de Prusse, de Musovie, Samogttie, Livonie. Z. C.) . L' caisson 
de Pologne. Au haut on voit le millésime de 1621. 



Cette belle pièce, gie Ton trouve souvent en or et du poids de plus de cent 
ducats, doit être nécessairement rangée au nombre des médailles, vu gv?U ft'g a 
jamais eu en Pologne de, monnaie d'une aussi grande valeur. Mais comme elle 
n'offre aucun emblème, ni aucun caractère particulier 9 il ne serait pas 
facile de déterminer h auelle occasion elle a été frappée, si le millésime gravé 
au dessus de la couronne n 9 éclaircissait cette -difficulté. 

L'année 1621 est remarquable dans l'histoire de Pologne par la courte, 

m 

mais glorieuse* campagne de Charles Chodkiewicz, Hetman de Uthuanie. 

Jaloux de constater notre impartialité', nous traiterons les Musubnans 
comme nous avons traité nos voisins du Nord et de f Ouest, en empruntant à 
leurs historiens les détails de nos guerres. Nagma Effendi, historiographe de la 

i 



Perte Ottomane s'exprime ainsi tur let événements de cette époque t 

97* 



c_. 



292 

» Ośmnastoletni Osman pragnął wojny z Polską. Na próżno dokładał 
starania Poseł Angielski, aby pokój utrzymać; Sułtan kazał mu odpowiedzieć, 
że postanowił Polaków za najazdy kozackie ukarać. Dnia 29. miesiąca Dzu- 
mazyl Achyr, roku 1031. Hegiry (dnia 10. Maja i\ 1621.) po uroçzystém od- 
prawieniu modlitwy piątkowej i drugiej z powodu zaćmienia słońca , wojsko 
wyszło z Stambułu na wojnę, której niepowodzenie przypisać wypada zdep- 
taniu prawideł stwierdzonych doświadczeniem wieków , iż na dni kilka przed i 
po zaćmieniu słońca, żadnego dzieła przedsiębrać nie należy. « 

»W dniu 3. Ramazanu (11. Lip.) most przez Dunaj ukończony został i 
wydany rozkaz przeprawy.* 

«Dnia 15. xiçzyca Szewal (22. Sierpnia) wojsko Islamskie stanęło na 
widoku twierdzy Chocima, i na przyległych wzgórkach obozy rzuciło. Pod 
twierdzą znajdował się most zwodzony, a na przeciwko nie wielka wioska. 
Tabor Lechów zajmował płaszczyznę u spodu wałów Chocima leżącą ; niżej zaś 
nad brzegiem Turły (Dniestru) kozackie stały obozy. « 

- 19. Szewala (26. Sierpnia.) O świcie już wojsko gotowe jest do walnego 
szturmu a Beylerbejowie otrzymują rozkaz iśdż naprzód. Walka się wzmaga; 
około południa idzie gęsta z obu stron strzelba i trwa aż do zachodu słońca; 
lecz się do wałów Polskich dla rzęsistego ognia zbliżyć niepodobna, cała 
albowiem twierdza z jednego zdaje się bydź ulaną płomienia. • 

«Dnia 22* miesiąca Szewal (20. Sierp.) drugi szturm nakazany został; 
wojsko posuwa się naprzód; lecz zląkłszy się rzęsistej niewiernych strzelby z 
uiczém na miejsce powraca. • 

Nie będziemy tu wyliczać wszystkich potyczek, które Turcy z Polakami 
w tej wojnie nad brzegami Dniestru stoczyli, i zakończymy tén artykuł opisa- 
niem ostatniej stanowczej potyczki, w której Turcy z znaczną stratą odparci 
zostali, co było powodem Sułtanowi do zawarcia pokoju z Polakami 

• Dnia 11. Miesiąca ŹU-kade (17. Września) • pisze Najmą Effendi, * 
koniecznie zdobycie taboru (Polskiego) zaleconćm zostaje wojsku. Wszystkie 
bez wyjątku pułki występują pod bronią do szturmu; ochotnicy uderzają 
pierwsi na okopy niewiernych, i straszna wszczyna się bitwa. Lecz wojsko 
powróciło do namiotów i szósty tén attak nie więcej jak pierwsze przynosi 
pożytku, lecz w tym ostatnim razie tracimy mnóstwo lgdzi i koni* oprócz 
znakomitej liczby ranionych. « 

» Dnia 13. Miesiąca Zil-kade (19. Września) pogłoska bliskiego przy- 
mierza po Muzułmańskim rozchodzi się taborze. * 



293 

yyLe suito* Osman âgé de 18 ans, avait résolu de faire la guerre a la 
Pologne. Ce fut en vain, que le ministre d'Angleterre avait interposé ses bons 
offices, le grand seigneur lui notifia, qu'il voulait punir Us Polonais des incur- 
sions, que les Cosaques ne cessaient de faire sur le territoire ottoman* JLe 29. 
du mois de Dzumazyl aehyr Van 10S1 de t Hégire (10. Mai 1621) h la suite 
de la prière ordinaire du vendredi, on fit les supplications usitées au temps dès 
éclipses^ après quoi V armée ottomane se mit en marche et entra immédiatement 
en campagne. On doit donc attribuer le mauvais succès de la guerre à ce qu'on 
avait violé le principe consacré par V expérience des siècles, qui défend de rien 
entreprendre sons la funeste influence des éclipses." 

„Le 5 du mois de Rahmadan (J. Juillet) Formée ottomane passa 
le Danube-" 

>$Le 1S. du mois de Sheval (22. Août) les troupes musulmanes prirent 
position sur les bords du Niester en face de Clwczim. Le camp des Polonais 
s'étendait dans la plaine au pied de la forteresse. Les cosaques avaient dressé 
leur tentes sus les bords mêmes du fleuve." 

y> Le 19. du même mois h la pointe du jour V armée ottomane se mit sous 
les armes pour attaquer le camp retranché des Polonais. Les Beylerbeis re- 
çurent tordre de porter les troupes en avant. Le combat s'engagea et la cano- 
nade se prolongea jusque vers le coucher du soleil^ mais il fut impossible 
d'aborder les retranchemens polonais, qui avaient loir JPune masse de métal en * 
fusion 9 d'où s'élançaient des torrents de flammes." « * 

9> Le 22. du même mois les vrais-croyans livrèrent un second assaut. 
Leur armée se porta en avant y mais effrayée par le feu terrible des infidèles, 
elle revint au camp." 

yyAprè* plusieurs combats moins importuns, on ordonna aux soldats 
mans d'emporter les retranchements des infidèles h quelque^ prix que cefût. c< ,. 



. Dnia 90. Zil-kade (26. Września) Poselstwo złożone z kilku znamienitych 
niedowiarków przybyło do taboru Muzułmanów z przełożeniem, ze się z pokorą 
poddają rozkazom najszczęśliwszego Padiszacha, byleby ich zbrodnie i bunt 
przeciw niemu łaskawie przebaczone zostały. Sułtan do dobroei skłonny, 
przystał na podpisanie pokoju, na warunkach traktatu zawartego za czasów 
Sulęjmana. « 

Pisząc ostatni tén paragraf dziejopis Turecki zapomniał podobno, jaki obo- 
wiązek prawodawca Islamizmu na piszących kładzie. Bo cóż mówi Koran? 
• Ci, którzy podane sobie mają wiadomości na piśmie, cieszą się z ob* 
jawionej sobie prawdy. « (Rozdz. 13. w. 36.) 

Mylnie zaś rzeczy wystawia Najmą Efendi; bo jeżeli wojska Polskie 
wszystkie szturmy Muzułmanów odparły f jeżeli pokój z Sułtanem Osmanem 
podpisany został na zasadach traktatu przed dziewięćdziesiąt laty z Sohmanem 
II. zawartego, zaiste Polacy nie błagali przebaczenia nieprzyjaciela. Zwycię- 
żeni tylko, i to nie zawsze, o przebaczenie proszą. 



Zwycięstwo Polaków pod Chochnem odniesione nie jest wymiênionem na 
tym medalu, podobno dla tego, aby nie obrazić rządu Tureckiego. Rzeczą 
jest do wiary podobną, ze te medale z złota i srebra bite, rozdawane były 
przez Króla Polskiego wojskowym, którzy się w téj wojnie męstwem byli 
odznaczyli. 



•* 



29» 

„Le U. du mois de Zilhadé (Je 17. Septbre.) le sultan fit prendre les * 
armes à tous les corps de son armée sans exception. Les volontaires se mirent 
h la tête des attaques et ton vit Rengager sur toute la ligne un combat de* 
plus acharnés; cependant V armée des vrais'Croyans rentra au camp sans avoir 
obtenu de succès, elle fit même de grandes pertes en hommes et en chevaux.'* 

9> Le 15. du même mois, le bruit se répandit dans Parmée ottomane, que 
ton traitait de la paix." 

„Le 20., on vit arriver au camp de sa Hautesse une députation composée 
de plusieurs des principaux infidèles, qui déclarèrent vouloir se soumettre aux 
volontés du sublime descendant du Prophète, et demander pardon de leur 
crime et de leur révolte. u 

$,Le sultan porté h la clémence, consentit à signer la paix sur la base du 
traité, que le sultan Soliman avait conclu avec la Pologne 90 ans plusUt" 



Ici nous, sommes fâchés de le dire, V historien musulman s'est évidement 
écarté des préceptes de sa loL Car que dit le Coran! 

„Ceux, qui ont reçu V écrit se réjouissent des vérités, qui leur sont 

révélées." Ch. XIII. v. 36. 

Nayma Effendi présente évidement sous un faux jour la base sur laquelle les 

commissaires polonais traitèrent de la paix, car fils étaient venus en supplions 

au camp de V armée turque, il est évident, que ce n'eût pas été sur le pied du 

statu que ante bel lu m, qvfils Fauraient conclue. 



C 9 est en mémoire de cette célèbre Campagne, que ftit frappée cette médaille 
et c 9 est peut être pour menager la susceptibilité de la Porte , que le roi de 
Pologne s'abstint de designer d'une manière précise f événement, dont U voulait 
perpétuer le souvenir. 



296 



No. T9. 



Widok miasta Torunia, nad którym kłęby dyma się unoszą. Pod 
miastem płynie Wisła, na niej most do kępy prowadzący, a nad miastem 
widać promienie słońca. Napis: FIDES ET CONSTAJVTIA PER IGNEM 
PRÓB ATA; to jest: Wierność i stałość ogniem doświadczona. 

Strona odwrotna. U góry anioł w obłokach trzyma tarczę, na 
której herb miasta Torunia wyryty; niżej napis: THORUNIA HOSTUJ- 
TEB OPPUGNATA ET DEI 0[mnipotentis] AUXILIO FORTR [fortiter] A 
CIVIB[us] DEFENSA XVI. FEBR[uarii] ANNO MDCXXES.5 to jest: 
Toruń nieprzyjacielskim orężem dobywany, a za pomocą Boga Wszech- 
mogącego [mężnie od obywatelów obroniony, dnia 16. Lutego, roku 
1629. 



No. 80. Widok miasta Torunia, nad którym kłęby dymu się 
wznoszą. Pod miastem płynie Wisła. Napis: FIDES ETC0N8TAN- 
TIA PER IGNEM PRÓB ATA; to jest: wierność i stałość ogniem do- 
świadczona. 

Strona odwrotna. U góry anioł w obłokach trzyma tarczę z herbem 
. miasta Torunia. Niżej jest wyryty napis: THORUNIA HOSTILITER OPPU- 
GNATA ET DEI AUXILIO FORTITER A CIVIBUS DEPENSA DIE XVI. 
FEBRU[arii] ANNO MDCXXIX$ to jest: Toruń nieprzyjacielskim orężem 
dobywany, a za pomocą Boga mężnie od obywatelów obroniony, dnia 16. 
Lutego, roku 1629. 



No. 81. Brama o trzech wieżach (herb miasta Torunia) wśród 
płomieni. Napis do koła: FIDES ET CONSTANTU PER IGNEM 
PRÓB ATA 5 to jest: wierność i stałość ogniem doświadczona. 



1 

u.. 



4 y 




1 






2»? 

No. 19. 

FIDES ET CONSTANTIA PER IGNEM PRÓB AT A. (La foi et 

la constance éprouvée par le feu.) Vue perspective de la ville de 
Thorn sur la Vistule, sur laquelle on voit naviguer plusieurs bateaux. 

Revers. THORUNIA HOSTILITER OPPUGNATA ET BEI 
0[mnipotentu\ AUXILIO FORJTR [fortUer] A CIFIB\m\ DEPENSA XVI. 
FE£R[uarii] ANNO MBCXXIX, (Thorn attaqué H à îaidt du Dieu 
tout puissant courageusement défendu par les habitons, le 16. Février, 
Tan 162&) s 

No. 80. FIDES ET CONSTANTIA PER IGNEM PROBATA. 

(La foi et la constance éprouvée par le feu.J Les armes de la ville 
de Thorn au milieu des flammes. 

Revers. THORUNIA • HOSTILITER OPPUGNATA ET BEI 

■ 

AUXILIO FORTITER A CIVIBUS DEPENSA DIE XVI. FEBRU[arii}. 
ANNO MBCXXIX. (Thorn attaqué et à taide du Dieu courageusement 
défendu par les habitons, le 16. Février 1629.} On voit au haut de 

4 

la médaille le pom de Dieu en lettres hébraïques. (a) 

No. 81. FIBES ET CONSTANTIA PÉR IGNEM PROBATA. 

t 

(La foi et la constance éprouvée par le feu.) Vue de la ville de Thorn 
en flammes. 



•. ■■ 



- (a) Medale te znajdują się w Morze Franciszka Hr. Potockiego. 

38 



s •» 



ł 

i 



» » • - • 

■■■ 




Strona odwrotna. U góry imłe Boskie w Hebrajskim języku. 

Niżej napis: CIVIT[as] THORUN[ensis] HOSTILITER OPPUGNATA ET A 
CIVIB[«aj FORTÏTE» DEPENSA XYŁ FGBR{uarii] AN[ae] MDCXXIX. 
H. D.; to jest: miasto Toruń od nieprzyjaciela dobywane & od miesz- 
kańców dzielnie bronione d. lt>. Lutego 1629. H. D. (nazwisko mincarza.) 



eh 



Wykład. 

Poiar Torunia, płomienie przez Szwedów podniecone, które temu miastu 
W foku 1639. Ogfftnme zrządźmy szkody, oto jest przedmiot, który nam 
niniejsze medale przefl oczy stawiając przedmiot żałosny, gdyby okazana 
W. tern zdarzeniu odwaga i wierność mieszkańców, nie okrywała laurami 
zgliszczów .Torunia. < • 

Wspomnieliśmy wyżej o wojnie Zygmunta IŁ z Karolem, Królem Szwedz- 
# kim, t synem jego Gustawem Adolfem. W- Joint tOM. tenże Gostanr Adolf 
wylądował z liczném wQJskiem w Prusach, gdzie nieprzysposobionych 
zastawszy Polaków, opanował Piławę, Malborg, Elbląg i całą Warmią. 

W roku ,1629. porazili Szwedzi wojsko Polskie pod Górznem; w skutku 
tego zwycięstwa umyślił Wrangel, naczelny wódz Szwedów, ubiedz miasto 
Toruń, w ktihrém Magistrat żadnego Aie był aczynlł przygotowania dodbrony. 
Byłby się podobno powiódł zamysł Szwedów, gdyby Gerhard Denhoff, w ów 
'czas pułkownika a później Wojewoda Pomorski, nie był się w tén czas 
w Toruniu znajdował Odwaifcy tén wojownik zachęciwszy do obrony mili- 
c yą miejską, osadził nią głewniejsze stanowiska i warownie. Przypuścili 
Szwedzi s«turm do miasta, dnia XVI. Lutego (a), «zanîec praedmurowy adebyli, 
dwie nawet bramy petardami wysadzili, do miasta przecież doptać się nie 
mogli. Pożar, który w tej właśnie chwili na przedmieściach wyBuchnąt, i 
komunikacye Szwedom przeciął,' wstrzymał ich zapęd, i wodza do cofniénia 
się zniewolił. Ciężko atoli uczuć się dały miastu te płomienie, które, jak 



(a) Podług nlepoprawoego, czyli dawnego Kalendarza , czyi* dnia XXVI* ŁaŁego po- 
dług nowego styla. * 



i 

4 





iUvert. CiriT[at] THOMUX[cnsi»] HOSTILITE* OPPEGNATA 

m 

ET A CiriB[us] FORTITER DEPENSA XVI. FEBB[uarU\ AN\,u>] 
MBCXXIX. H. 4i • (Them «ftoful et à Vaid* dt> Qtm cowagm*tt%ent 
défendu par les habitons, le 16. Février, tan 1Ç29. H. D. (le nom du 
gravaur.l On voit un ange portant un écwsw aux armes de Thorn. 



Ces méjfUlles ont été frappées en mémoire de la valeureuse défense de la 

« 

ville de Thorn , attaquée par les Suédois en 1699.* 

Le feld-maréehal % 1Vrangel ayant forcé formée polonaise h la retraite à 
V affaire de Górzno, résolut de profiter du succès, qu'il venait Jt obtenir pour 
attaquer là ville de Thorn. H connaissait la faiblesse de in garnison et ne se x 
doutait pas de toutes les ressources, que. le 'colonel Denhoff, qui se trouvait 
par hasard dans la place, puiserait dans sa valeur et dans son activité. , Cet 
Jiabile officier en exaltant . le courage de la garde urbaine, lui inspira la déter- 

m » 

mination de prendre part a la défense de la villel Les Suédois, qui avaient 

déjà pénétré dans la place, furent répoussis avec perte et obligés de se retirer. 

38* 



• * 



LU 



No. 82. 

« 

Skała wśród morza, na niej piramida, na której orzeł biały się 
wznosi; z czterech stron wiatry na piramidę wieję. Po morza pływają 
okręty. Napis IMMOBILES; to jest: niewzruszony, umieszczony jest 
w poprzek medalu. 

Na stronie odwrotnej dwa anioły unoszą, koronę nad orłem Polskim, 
na którego piersiach jest cyfra Zygmunta III. niżej rok 1631. u dołu 
medalu miecz i berło, (a) 



Wykład. 

Allegoryczne figury, które tu widzimy, jeżeli wyraźnie nie wskazują oko- 
liczności, do których się medal niniejszy odnosi, zdają się przynajmniej malo- 
wać celniejsze rysy charakteru Monarchy, który w r. 1631. w Polsce panował; 
* to jest, niezgiętóść umysłu i religijną żarliwość.. 

Sądzimy, iż obelisk wystawiony na niebespieczne wichry, równie jak 
krążące po morzu okręty wskakują, iż pobożnemu Królowi Polskiemu należało 
walczyć z nieprzyjacielem, który mu z zamorza okrętami zagrażał. Z tąd 
wnioskować będziemy, że się tén medal ściąga do stosunków Zygmunta HI. 
z Gustawem Adolfem, Królem Szwedzkim. 

Nadmieniliśmy już, jak nieszczęśliwie Zygmunt III. wojnę z Szwecyą 
prowadził, pomimo owéj stałości umysłu, a raczej uporu, jaki tćn medal 
wystawia, a który Polska opłaciła stratą kilku prowincyj i przelewem krwi 
obywatelskiej przez lat blisko trzydzieści. * 



(a) Inny, zupełnie do tego podobny, znajduje się medal, biły w r. 



1632. 



» — • 
à Ł-. 



■ \ Y(TK 

I' . T * '■» 1 ■ •' Tl" V 

l L. iu L .. . & t\ 1 






9AO 

mm 



•Hf» £& 



mtfre* 4f mffieu 



un roc on voit un obélisque surmonté de Vaille de Pologne. L'inscription 
IMMOBJWS (immobile) est grevée en travers de la médaille. 

Revers. L } aigle de Pologne surmonté éCune emrmne. que soutiennent 
deux anges. Au dessous on voit uh sceptre, un glaive ęt le millésime 1631. 



Si nous examinons de près les emblèmes, que présente cette n}é4uille p peut* 
itot powrpns noms indiquer Faceasion pour laquelle alie a étf fiwppée. 

ISobéUsque, que nous voyons id exposé u Ut fureur des vent» ęt Aes.fkśs, 

ainsi que les navires en croisière autour du monument , semblent faire allusion 

à la guerre, que Sigismond III. soutenait contre la Suède, dont les flottes 

» 

menaçaient la Pobgue sur tous les points de son littoral. 

La devise gravée sur cette médaille y confinke nos conjectures. L'auteur 

semble vouloir faire honneur au roi de Pologne de sa persévérance ir combattre 

« 

la Suède. Nous nous croyons en droit tfétre plus sévères h Pégard de ce mo~ 
narque, et nous déplorons r entêtement, avec lequel à soutenait une guerre mal* 
keut>m$e -et enHèntmtent étnmgvv, 9*ue miéréts 4e nétne jwy*. 

Cath. R. 



304 



No. 88. 



Popiersie Zygmunta DL z boku widziane, w zbroi kosztownie wy- 
rabianej, na której wisi łańcuch orderu złotego runa; napis w otoku: 
SIGŁSMLINDUS m. D[ei] 6[ratia] POLONIE (sic) ET SUEC1E (sic) REX 
D[ux] PRUSSIE (sic); to jest: Zygmunt IIL z Bożej łaski Król Polski 
i Szwecyi, Xi%zg Praski* 

Na strome odwrotnej widok Gdańska, nad którym wzlatuje dwóch 
aniołów z tarczę, na której wyryty jest herb miasta. Napis w otoku: 
CIVITAS GEDANENSIS Fperi] P[ecit]; to jest: miasto Gdańsk wybić 
kazało. 



No. 84 Popiersie Zygmunta III. z boku widziane z koroną na 
głowie, w około: SIGIS[mundus] 3. D[ei] G[ratia] REX POL[oniaej 
ET SUET[iae] M[agn«s] D[ux] UT[hnaniae] RUS[siae] Pfrnssiae]; to -jest: 
Zygmunt z Bożej łaski Król Polski i Szwecyi, Wielki Xiçzç Litewski, 
Ruski, Pruski. 

Strona odwrotna. Herb miasta Gdańska przez dwa lwy trzymany, 
w otoku napis: EX AUttO SOLiDO REGU CIVITAS GEDAJVENSÇs] 

Fperi] F[pcit]; to jest: z czystego złota Królewskie miasto Gdańsk 
zrobić kazało. 



No. 85. Popiersie w koronie i zbroi; w prawej ręce berło, 
w lewej jabłko, w otoku napis: SIGISMUND[us] 3. D[ei] G[ratia] RE* 
P[oloniae] M [agnus] D[ux] L[itbuaniae] B[ussiae] PR[ussiae]; to jest: Zygmunt 
IU. Król Polski, Wielki Xrçzç Litewski Ruski, Pruski. 



* 



» « 



305 

No. 83. 

SIGISMVNDVS III. D[ei] (Ąratia] POLONIE (sic) ET SUECIE (sic) 
REX D[ux] PRUSSIE (sic). (Sigismmd III. par la grâce de Dieu roi 
de Pologne et de Suède, duc de Prusse.) Buste de Sigismond III. 
couvert Hune armure richement travaillée, sur laquelle le graveur a jette 
une draperie. 

Revers. CIFlTAS GEDANENSIS F[ierî\ F[ecU]. (La ville de 
Danzig a fait frapper;) 

Revers. Vue de la ville de Danzig prise à vue d'oiseau. Au haut 
de la médaille an voit tècusson aux armes de Danzig soutenu par deux 
anges. 

No. 84. SIGIS[mundus] 3. D[ei] G[raUa] REX POL[omae] ET 
SUET[iaé\ M[agnus] Itfux] LH\huaniaê\ RUS[siae] P[rus$iae]. (Sigismond 
III. par la grâce de Dieu roi de Pologne et de Suède grand duc delA- 
thuanie et de la Russie (rouge.} Buste de Sigismond III. vu de profit. Ce 
prince est revêtu de son armure et porte la couronne sur la tête. 

Revers. EX AURO SOLIDO REGIA CIVITAS GEDANENSl[s\ 

m 

F\ieri\ FïeeiiJ. (La ville royale de Danzig a fait frapper en or de bon 
aloi.l Un écusson aux armes de Danzig soutenu par deux lions. 

No. 85. SIGISMUND[us] S. D[ei] G[ratia] REX F[oloniaé] M[agnus] 
D[ux] L[tthuanme] R[ussiae] PR[ussiae]. (Sigismond IIL par la grâce 
de Dieu roi de Pologne, grand duc de Lithuanie, de la Russie (rouge) 
et de Prusse.) Buste de Sigismond IIL vu de profil. Ce prince est 

« 

revêtu de son armure, il porte la couronne sur la tête et tient le sceptre 

d'une main et le globe royal de Vautre. 

39 



306 

No. 86. 

Popiersie Zygmunta HI. z boku widziane. Odzież zbroja, na 
którą szeroka kreza jest spuszczona. Napis : SIGISMlWDfus] D[eiJ G[ra- 
tia] REX SUEC[iae] ET POL[oniae]; to jest: Zygmunt z Bożej łaski 
Król Szwedzki i Polski. 

Strona odwrotna zawiera tylko napis następujący: 47. F. (a) NA- 
T[us] 1566. Cforonatus] 1594. QUOD PONTIF[iciis] DOCTORIBUS ET 
EXTERNO MILITE PUBLICAM TURBARET TRANQUILLITATEM A 
CAROLO DUCE SUDERM[aniae] CONSENTfientibus] CIVIBUS EXCLUSUS 
M[ortuus] 1632; to jest: urodzony roku 1566. koronowany 1594. z po- 
wodu, ze papieskimi księżmi i cudzoziemskiém wojskiem publiczna 
zabnrzył spokojnośe, od Karola Xrçzçcia Sudermanii za zezwoleniem 
obywateli odsądzony od Korony, umarł roku 1632. 

■ 

No. 87. Popiersie Zygmnnteflll. z boka widziane. Odzież zbroja, 
na którą szeroka kreza jest spuszczona. Napis: SIGISMUND[us] D[ei] 
G[ratia] REX SUECpae] POL[oniae]; to jest: Zygmunt z Bożej łaski 
Król Szwedzki, Polski. 

Strona odwrotna. Wśród wieńca napis: NATUS MDLXVI. DENA- 
TUS MDCXXXIL; to jest: urodzony 1566. umarł 1632. 



Wykład. 



i 

Zajmowaliśmy się dotąd Numizmatami Zygmuntowi W. w Polsce bitymi, 
widzieliśmy na kilku z nich dowody obstawania tego Monarchy przy prawach 
swoich do Korony Szwedzkiej, i żarliwego przywiązania do prawideł kościoła 
katolickiego. Umieszczone w tym numerze medale w Szwecyi robione, a 
mianowicie medal pod liczbą 80. z innego stanowiska rzera tę wystawiają. 
■■ " ■ » 

(a) Cyfra ta odnosi się do kollekcyi medalów Szwedzkich., z której ten medal wyjęty 
jest. 



.,i . I-.W YORK 

'< : ■ LUC LÎERARY 

ASTG>\ LENOX 









1 







909 
No. 86. 

SIGISMVND[us] D[ei) G[ratia] REX SVEC[iae] ET POL[oniae]. 
(Sigismond par la grâce de Dieu roi de Suède et de PologncJ Buste 
de Sigismond 3. Ce prince est revêtu de sen armure. 

On lit sur le revers tinscription suivante, placée au milieu dune 

couronne de feuillage: 47. F. (a) NAJ\us] ±366. C[oronatu$] 1S94. QUOD 
PONTlF[iciis] DOCTORIBVS ET EXTERNO MILITE PUBLICAM 
TURBARET TBANQUILLITATEM A CAROLO DUCE SUDERM[anUus) 

CONSENT[ientibus] C1VIBVS EXCLVSVS. M[ortuus] 1632. (NéenlSM. 
couronné en 1594. Pour avait troublé la tranquillité publique avec des 
prêtres du (souverain) Pontife et avec une armée étrangère, exclu du throne 
par Charles duc de Sudermanie, avec t assentiment des citoyens. Mort en 1632.J 
No. 87. SIGISMVNB[us] D[ei\ G[ratia] REX SUEC[iae] POL[oniaé\. 
(Sigtsmond par la grâce de Dieu roi de Suède Cet) de Pologne. J Buste de 

m 

Sigismond III. Ce prince est revêtu de son armure. 

On Ut sur le revers tinscription suivante, placée au milieu Hune cou- 
ronne de feuillages: JVATUS MDLXVL DENATUS MDCXXXII. (Né en 
1565, mort en 1632. 

Notre tache va finir en ce qui concerne les médailles du roi Sigismond III. 
Il nous reste à parler des deux pièces ci-jointes, qui ont été frappées en Suède 
et qui offrent un contraste frappant avec celles que Von a deja vues. 



(a) Ce chiffre se rapporte au numéro de* la collection de 'médailles Suédoises, à la- 
quelle nous avons emprunté cette pièce. 



910 

Czytamy na nim, że gdy Król Zygmunt, wprowadzeniem do Szwecyi księży 
katolickich i wojska cudzoziemskiego (Polskiego) spokojność publiczną w tym 
kraju zaburzył, od Korony Szwedzkiej odsądzony. Królem bydź przestał 

Umieściliśmy więc w zbiorze naszym Numizmaty bite na cześć Zygmunta 
III. oraz te, które przeciwnicy jego odbić kazali; pozostaje nam jeszcze zkreślić 
krótki rys charakteru tego Monarchy. Zastanawiając się nad nim, czytelnik 
lepiej wyrozumie powody, które postępowaniem jego w ważniejszych zdarze- 
niach kierowały. 

Przymioty i wady Zygmunta III. mówi uczony jego dziejopis Julian 
Ursyn Niemcewicz, skutkiem były wychowania jego, pierwszych młodości 
Wrażeń, później skutkiem obcowania z tymi, których Król ten do bliższej 
poufałości swojej przypuszczał. Chwalebna, gdyby nie zbyteczna, gdyby nie 
wyłączna gorliwość o wiarę, przesadzone wyobrażenie o władzy Królewskiej, 
szczególniej o niczém niemogącej bydź zmienioną prawości dziedzictwa, ule- 
ganię duchowieństwu i obcym, łatwość w chwytania się wielkich zamiarów, 
oziębłość 1 opieszałość w wykonywaniu ich , obok wahania się upór , obok 
wyniosłości słabość, statek, wiara i uprzejmość w stadle małżeńskiem, wy- 
niosła niedostępność dla wielkich, dla domowników poufała łagodność, miłość, 
sprawiedliwość, prętkie zapomnienie niechęci, łatwe nawet przebaczenie urazy, 
te są duszy i umysłu Zygmunta celtyące znamiona. 

Wychowany przez Jezuitów, pod okiem pobożnej matki Katarzyny Jagiel- 
lonki, od dzieciństwa nauczył się wierzyć, że władza Królewska żadnemi 
ustawy ograniczoną bydź nie może, i że prócz Rzymskiego wyznania, wszystkie 
inne były bezbożne. Z takiémi prawidłami przybyły do Polski młody Xiążę, 
na samym wstępie nie podobał sobie Polaków, ani od nich polubionym został. 
Przyzwyczajonemu Xieciu do posępnego ' uszanowania na dworze Szwedzkim, 
niemiłą zdała się ta szlachetna swoboda w zdaniach, pismach i mowach, jaką 
się odznaczali Polacy. Im więcej młody Król rozciągłą władzą panujących 
w Szwecyi porównywał z ograniczoną i dożywotnią tylko władzą Królów 
Polskich, tern bardziej żądza powrotu do ojczystej ziemi górowała w sercu 
jego. Ogromność, ludność, zamożność potężnej na ów czas Polski, traciły z 
swej ceny, gdy ich tylko docześnie i niezupełnie przychodziło używać. Ztąd 
w całym ciągu panowania swego patrzał Zygmunt na Szwecyą, jak na dzie- 
dziczną własność; na Polskę, jak na przemijającą dzierżawę* 

Większego gieniuszu, tęższej duszy potrzebował Zygmunt, by nad znaro- 
wioną już Szlachtą panować świetniej i dzielniej. Gdyby był atoli przy 



311 

LHnseriptien de la médaille No. 86. nous apprend, que le roi Sigismond • 
avait perdu sa couronne héréditaire, pour avoir troublé son pays par Tintroduo 
tion de prêtres catholiques et étune armée étrangère (polonaise.) Cette pièce forme, 
pour ainsi dire, le revers de la médaille, que nos lecteurs ont vu au No. 65. 

Nous fie pensons pas h faire revivre la vieille querelle sur la légitimité des 
souverains de la Suède au XVII. siècle, et nous avons plus tPune raison pour 

m 

éviter de traiter ce sujet, il vaut mieux mettre le lecteur a portée de juger Sigis- 
mond III. en essayant défaire connaître le caractère de ce prince $ cette étude 
ne sera pas sans intérêt 

„Les qualités et les défauts, que présente le caractère de Sigismond III." — 
dit Mr. Niemcewicz dans son histoire, de ce prince, — „sont le produit des 
impressions de sa première jeunesse et le reflet des hommes, qu'il admit depuis 
dans son intimité." 

„Elevé sous les yeux JPune mère très pieuse et par des Jésuites, auxquels 
elle avait donné toute sa confiance, Sigismond III. avait adopté leurs principes 
au point, que toute religion en opposition h celle qu'il professait lui-même, lui 

semblait impie*" 

* 

„Sa conviction politique était fortement Uée h ces principes religieux , il 
considérait le pouvoir royal comme une émanation de celui de Dieu, et regardait 

comme sacrilège toute atteinte à cette autorité*, de là sa persévérance à conserver 

■ « 

■ le trône de Suède, malgré les efforts constans des Suédois h ten écarter." 

„Fier et indécis, faible et obstiné, Sigismond avait des moeurs pures, 

aimait la justice et pardonnait facilement les injures, mais bien que doux et , 

■ 

facile dans son intérieur, U était froid eL lututain lorsqu'il paraissait en 
• pubUo*" 



L_ * 



312 

.niedostatku tylu przymiotów posiadał znajomość charakteru narodu swego, 
nam wiele strat, sobie niemało poniżenia byłby oszczędził. Przy schyłku do- 
piero życia upamiętany Zygmunt w ślepym uporze odzyskania berła Szwedz- 
' kteg°> °d zmiennych Szwedów do wiernych Polaków przeniósł serca swego 
życzliwość. W tén czas dobry naród dotknięty tym zwrotem przychylności, 
czule dzielący Pana swego i straty domowe ciężkie, dolegliwości uraz dawnych 
zapomniał, okazał dowodami przywiązania i hojności, iż dobre ku niemu chęci, 
nigdy straconémi nie są. (a) 



(a) Z Historyi Zygmuola III. przez J. U. Niemcewicza. 



■i 



» 



SIS 

„On ne saurait se le dissimuler, les brillons trophées, qui illustrèrent le 
règne de Sigismond III. sont dus, lien moins h la sagesse du monarque, qu'au 
belliqueux élan de la nation." 

„Portons un peu nos regards sur le brillant tableau , que nous présente ce 
règne: ici ćest le fis des Césars qui remet son épée h Fillustre Zamojski (a) 5 
fit, le grand général Żółkiewski, qui présente au roi de Pologne} (b) le Czar 
Szujski son prisonnier; plus loin eąfin, ce sont les trophées enlevés par Chod- 
kiewicz au sultan Osman, (c) qui à la tête de 400,000 hommes était venu 
porter la guerre en Pologne et menaçait la Chrétienté." 

„Tous ces beaux faits d f armes cependant n'eurent pas les résultats qtton 
aurait du en attendre, car le roi qui avait peu fait pour les amener, avait 
moins encore scu profiter des victoires, que ses généraux remportaient pour lui." 

„Sigismond III. aimait peu les Polonais, et ce iCest que vers la fin de son 

règne qtcil s'attacha véritablement a eux. A dater de cette époque, il Jut 

entouré de ta confiance et de t amour de cette nation chevaleresque, qui épousa 

les intérêts de la famille de Vasa, et appela successivement au trône les deux 

fils du roi Sigismond." 



(a) Voyez la médaille No. 57. 

(b) Foyex la médaille No. 72, 

(c) Voyez la médaille No. 7&* 



40 



314 

>. 88. 



Na strome głównej w 7. wierszach napis następujący: JAN 
BOWICZ NA DAHROWNI CASTEL[an] MINSK[i] PODSKAR[bi] ZIEM 
PISARZ Wielkiego] Xpeatwa] Litewskiego] ANNO 1581. U dołu litera 
D. oznaczająca podobno nazwisko mincarza. 

Strona odwrotna wystawia tarcz§ o czterech polach, w których 
widać herby Leliwa, Dąbrowa, Lew i Pogoń, bez żadnego napisu. 

No. 89. Na stronie głównej napis następujący w poprzek umie- 
szczony w sześciu wierszach: NUS DEXTERA TUA DEUS SALVABIT 
1583. D. S.; to jest: nas prawica twoją Boże zbawi 15S2. D. S. 
(zapewne imię mincarza.*) W koło napisu jest wieniec, za nim w otoku 
napis: JOA[nni] NICO[lao] 6E0R[gk>] HLEBOWICZ CAS[teUaneo] MIN- 
[scensi] T[hesaurario] M[agni] D[ucatus] LpthuaniaeJ ; to jest: Janowi Mi- 
kołajowi Jerzemu Hlebowiczowi Kasztelanowi Mińskiemu, Podskarbiemu 
Wielkiego Xiçstwa Litewskiego. 

Strona odwrotna, przedstawia tarczę o czterech polach, gdzie są 
herby: Leliwa, Pogoń, Bróg i Grzymała bez żadnego napisu. 



Wykład. 

Zwracamy uwagę czytelników naszych na te medale, na których po raz 
pierwszy w Litwie (z wyłączeniem Radziwiłłów) nazwisko i herb osoby 
prywatnej widzimy. Medale te wybito na pamiątkę Jana Hlebowicza, Pisa- 
rza i Podskarbiego W. Xiestwa Litewskiego, a później Wojewody Trockiego. 

Współcześni dziejopisowie wychwalają męstwo Hlebowicza w oblężeniu 
Połocka w roku 1567. okazane, a więcej jeszcze niezgiętość umysłu, z jaką 
się stawił Iwanowi Wasilewiczowi II» Carowi Moskiewskiemu, gdy mu tćn 
wyrzucał, że z Moskwy, gdzie w więzieniu siedział, do Króla Polskiego 
tajemne listy pisywał. Na srogie wyrzuty i pogróżki Cara spokojnie odpowie- 
dział Hlebowicz: i któżby krajowi swemu dobrze nie życzył? 

Chęć oswobodzenia Posłów Moskiewskich, których był Zygmunt August 
kazał przytrzymać, sppwodowała Cara, że Hlebowicza w zamian za Posłów 



* 



1 




• 





S1& 

m 

No. 88. 



U» éeutson armoirié. 



m 

On Ht sur le rems tintcrtption suivante an polonais: JAN HLE- 
BOWICZ NA DABROtVNI CASTEL\an\ MINSK[q PODSRAR[lï\ ZIEM 
PISARZ lV[ielkit 3 o\ X[ięstu,a\ l[itewsktego} ANNO 138ł. (Jean de 
Dąbrowa Hlebourtc, Castélan de Minsk , trtéorier et notaire du grand 
duché de Łithuanie tan 1581/) Au bat on voit la lettre D. 

No. 89. Un écusson armoirié au milieu d'une couronne en feuillage- 

Revers. JOA[nni\ NICO[lao] GEOR&o] HLEBOWICZ CAS[Ul- 

laneo] MIN[scensii] T[he$aurario] M [a g ni] D[ucatûs] L[ithuaniaê\. (Jean 

Nicolas George Hlebowicz, Castélan de Minsk, Trésorier du grand duché 

m 

de Lithuanien) On lit en travers de la médaille une seconde inscription 
conçue en - ces mots: NOS DEXTERA TVA DEVS S AL V ABIT iS82. 
D. S. (Dieu nous sauvera par le secours de ton bras D. S) 



Les médailles qui vont nous occuper constatent la nomination de Jean 
Chlebowicz h la charge de grand trésorier de Lithuanie. 

Avant de parcourir la carrière administrative, Chlebowicz s'était fait 
connaître avantageusement dans Us armées de Sigismond Auguste, et les 

40* 



316 

4 

swoich na wolność wypościł Wiele podobno przyciynił się do tego i skryty 
zamiar jednania sobie stronników w Polsce, gdy Iwan zamyślał osiągnąć 
Koronę po bezdzietnym Jagiellończyku» 

Stefan Batory umiejący oeeniać zasługi i męstwo , mianował Hlebowicza 
Podskarbim W. Xiestwa Litewskiego, « Zygmont DI* Wojewodą Trockim. 
Umarł Hlebowicz w roku 1591. 



m 

polonais parlent avec éloge de la valeur, qu'il déploya au siège de 

m 
• * - - _ 

Poiloek, ainsi que de sa fermeté vis -h -vis du Czar Ivan Basilide surnommé le 
cruel, entre les mains duquel il était tombé. 

* 

La captivité de CMebôuricz ne' Jut pas de longue durée} le, désir de délivrer 
les ambassadeurs Russes détenus en Pologne et de se faire des -partisans dans 
ce pays, porta Ivan BasiUie à rendre, la liberté à son prisonnier $ celui-ci 
revint h Varmée polonaise, on renvoya les ambassadeurs Moscovites, et le Czar 
ne tarda pas à sfappercevoir, qu'il n'avait poifit gagné au change. 

En récompense des services qu'il avait rendus, Chlebowicz obtint la charge 
de grand trésorier de Lithuanien quelque tems après il fut nommé palatin de 
Troki et mourut en i&91. 



818 

Ko. 90. 

Popiersie Jana Zamojskiego, głowa nienakryta z lewej strony 
widziana, włosy krótkie na czoło, do uszu i w tyle do szyi spuszczone, 
broda ostrzyżona, wąs gęsty, odzienie w» kształcie ferezyi na szyi 
zapięte z kapturem i futrem podszyte. Napis: JOAN[nes] ZAMOYSKI 
MAG[nus] CANC[ellarius] POL[oniae] PRAEF[ectus] G£N[eraIis] MI[litum]; 

m 

to je9t: Jan Zamojski, Kanclerz Wielki Koronny, Hetman Wielki. 

Strona odwrotna. Dwa wieńce, u góry laurowy, u dołu oliwny, s 
sobą. brzegiem jednym na środku medalu połączone, frapls: UTRAQ[ue] 
CTVTS; to jest: obiema obywatel. 

No. 91. Popiersie z boku widziane Jana Zamojskiego w zbroi, 
na której draperya jest zarzucona. Napis w otoku w dwóch wier- 
szach: JOHANNES DE ZAMOSCIO R[egpi] P[oIoniae] SUP[remus] CAN- 
CE[llarius] ET EXER[citus] GENE [ra lis] CAPl[taneas] ; to jest: Jan na 
Zamościu, Królestwa Polskiego Wielki Kancl&z, wojska wódz 
najwyższy. 

Strona odwrotna. Dwa wieńce jeden w drugiego zachodzący. 
Napis: UTRAQ[ue] CI VIS; to jest: obiema obywatel. 



Wykład. 

.Choć bardzo pospolite, zwłaszcza złote medale te nie dokładnie od ob- 
cych pisarzów były wyrażone, stawiają oni albowiem u góry oliwny wieniec, 
a laurowy u dołu, kiedy liczne takowe od nas widziane medale wszystkie 
zgodnie laurową koronę mają nad oliwną» 

Nie jest Polakiem i cale z Historyą naszą nie obznajomionym, kto tego 
bohatera nie zna $ nie ma i w literaturze doświadczenia, któ o wielkich jego i 
względem nauk zasługach nie słyszał. Odsyłam więc czytelnika do życia 
jego, krótko od innych pisarzów, a z przyzwoitą przeciągłością od zacnego 



V YORK 



T * ' 

i \. A. 



Il I. ZRARY 



no;. 



» 
i 

: J Al 'A V J 



S 19 



No. 90. 

JOAN[nes] ZAMOYSKI MAG[nuś\ CANC[ellarius] POL[oniae] 
PRJEF[ectus\ GEN[eralis\ MI[litum\. (Jean Zamoyski grand chancelier 

de Pologne et général en chef de Formée.) Buste du grand chancelier 

» 

Zamojski vu de profil. 

On voit 90r le revers deux couronnes entrelacées tune dans Vautre, 



tune de laurier, t autre <£ olivier avec la devise: VTRAQ[ue] CIVIS. 
(Citoyen pour toutes deux.J 

No. 91. JOHANNES DE ZAMOSCIO R[egn%\ P[oloniae] SVP[remUs] 
CANCE[llarius] ET EXER[citûs] GENE[ralis] CAPI[taneuś\. (Jean Za- 
mqjski grand chancelier du royaume de Pologne, et général en chef de 
tarmée.) Buste du grand chancelier Zamojski revêtu de son armure et 
vu de profil* 

On voit sur le revers deux couronnes entrelacées tune dans S autre, 
avec la devise: UTRJlQ[ue] CIVIS. (Citoyen pair toutes deuxj 



Les médailles ci jointes ont été exécutées en mémoire de Jean Zamojski, 
chancelier et grand général de la Pologne. Nous voyons sur le revers deux 
couronnes, Tune de laurier et Vautre tfolivier, digne emblème des récompense* 
que cet homme célèbre a méritées par les services, qu'il a rendu à son pays* 



m 

pisarza (a) tych nie dawno upłynionych czasów wydanego odsyłam i do pa- 
negiryku jego , łacińskim językiem w lat dwanaście po jego śmierci w Rzymie 
od Andrzeja Bajana Portugalczyka wydanego, a sam w granicach medalu tego 
zachoruję -się. 

. Żadnego medal tén nie ma wyrażonego roku, mniemam jednak, ii za 
czasów jeszcze Stefana -Batorego był bity. Zdanie moje wspiera się na 
wielu *dcpyć gruntownych dowodach. Chociaż albowiem tén wiekopomnej 
sławy mąż urodzony dnia 18. Marca r» 13412. dopiero w roku 160S. dnia 
9. Czerwca umarł, w zaczętym 64, wieku swego , a zatem 17. jeszcze lat za 

* 

Zygmunta 1H. żył, jednak z tym Królem, którego wyniósł na tron i na 
Państwie ugruntował, nie tak w ścisłej przyjaźni zostawał, aby od niego hono- 
rem medalu był obdarzony. Ledwie go albowiem z Szwecyi przybyłego do 
Polski obaczył Zamojski, przywykły do poufałej i przyjemnej Batorego przy- 
jaźni, wnet do Leśnio wolskiego , Kasztelana Podlaskiego, co do Szwecyi był 
jeździł rzekł: »Jakiegoście na koniec niemego czarta z Szwecyi nam 
przywieźli?» 

Wkrótce też potém mocném obstawaniem przy odstąpieniu Estonii i 
tern, że po tranzakcyi Będzińskiej Król nie chciał go uwolnić od przykrego 
obowiązku przeproszenia Cesarza za zgwałcony najazdem kraj Cesarski, 
poróżnił się z Królem, a gdy publicznie i dosyć żywo na Króla narzekał, 
dane mu obietnice natrętnie przypominał, a nadewszystko jawnym się przeciwni- 
kiem wszelkich z domem Austryackim związków okazował, wypadł z łaski 
Królewskiej tak dalece: iż Król go tylko wtedy używał, kiedy dla urzędów, 
które sprawował, albo przez wzgląd i miłość w narodzie i potęgą stronników 
jego, których drażnić obawiał się, do użycia jego był zniewolony. 

Ale jeźli, co wielkie do prawdy ma podobieństwo, sam Zamojski kazał 
tén medal bić na pamiątkę swoje, pewno się to nie stało na początku pano- 
wania Zygmunta Œ. kiedy w wielkiej części narodu był w nienawiści dla 
sprawy Zborowskich, która na ostatnie lata Stefana Króla przypadła, i dla 
przygód ostatniego Bezkrólewia, ani też w następnym po wstępie na tron 
Zygmunta czasie, gdyżby dosyć już podejrzliwy umysł Króla tym postępkiem 
obraził. Zaczém kiedy stałej i nigdy nieosłabionej doznał Króla Stefana 
przyjaźni i on sam tegoż Króla i żyjącego i zmarłego kochał i zawsze wielbił, 



(a) Żywot Jana Zamojskiego pisany przez Bohomo^lca. 



321 

• \ ■ 

9 

Jean Zamoyski naquit en 1848* Il fit ses premières études en Pologne et 

m 

W 

alla les terminer à Padoue. Il reçut dans cette ville une preuve éclatante 
de V estime y qtcil inspirait et fut nommé k 20 ans recteur de V académie. 

A la mort de Sigismond Auguste, Zamojski était déjà un homme très in- 

■ 

Jtuent} €est lui qui proposa les règlements h suivre pour Véléction des rois de 
Pologne, règlemens qui devinrent plus tard loix fondamentales de T empire-, c'est 
lui, qui malheureusement aussi fit adopter alors le principe de la libre élection 

É 

de nos rois. 

É » 

I 

Cette proposition si flatteuse pour la noblesse polonaise fut reçue avec en- 
thousiasme et augmenta infiniment la popularité de Zamojski. 

« »■ 

Chef du parti qui en ŁST5 appeUaii Henri de Patois au trône de Pologne, 
' Zamojski décida en iS7S le choix de la nation en faveur de Batory, palatin 
de Transylvanie* 

L'immense pouvoir dont il jouissait sous ce prince, s'accrut encore, s*U est 
possible, après sa mort, et Zamojski devint h peu près maître des suffrages a 

m 

T élection de Sigismond III. ; la considération h laquelle il était parvenu h cette 
époque était telle, qufau rapport d'un historien contemporain, il ne lui manquait a 

■ 

de la royauté que les insignes* Véléction de ce monarque, la victoire remportée 
sur son compétiteur V archiduc Maximïlien que Zamojski fit prisonnier, ajoute 
encore h l auréole de gloire qui ceignit le front de ce général; on approuva 
généralement la manière noble et modeste avec laquelle U reçut P archiduc et 
V historien Thou en parle avec éloge* 

On connaît les succès militaires de Zamoyski. H en fut dignement récom* 
pensé par les emplois qu'il obtint, et mieux encore par les rémercimens publics, 
qu'a reçut en pleine diète dans les années i60i et 4003. 

41 



• • 



1 



322 



* ■ 



wielkie jest podobieństwo, ii go Król obdarzył tym honore* medalu, Wszakże 
jednak bardzo skłonnym jestem do tego zdania, iż jak jti& nąmieniiera, sa sta- 
raniem samego Zamojskiego bity był tén medal-* a to w czasie, w którym po- 
jąwszy żonę Gryzeldę Stefana Króla synowiec, zdawał się niektórym do- 
stojnością nad innymi obywatelami górować. Jakoż korona owa niżąza, za 
oliwną pospolicie poczytana, zwierzchną laurową spojona , raqie . bydź - za 
wieniec myrtowy wzięta, co, gdyby było, dawałby medal da zrozumienia, iż 
ayi wynikająca z dzieł wojennych sława, ani zacność związków małżeńskich 
nie były na przeszkodzie Zamojskiemu, aby się obywatelem, innym obywate- 
lom równym, nie poczytał. Wspiera téa mój domysł, có czytam w kronice 
Guâgnina, na karcie 923. iż ci, co gonitwami rycerSkiémi Króla i dvroni 
Królewskiego oczy na się w Krakowie' przy wesela Zamojskiego byli /Scią- • 
gnęli, à do roty jego należeli, nosili te napisy: Cernit et A ud et, drudzy 
Utraque Civis. 

Z tém wszystkiém nie tak się przy tym wykładzie upieram, abym ów • 
pospolity zupełnie odrzucił, to jest: iż Zamojski Kanclerz i Hetman na tych 
dwóch urzędach najwyższego kresu chwały dostąpiwszy, \ w pokoju i na 
wojnie prawdziwym, godnym ojczyzny syvéj pokazał się obywatelem. Przydam 
tu jeszcze, iż napis tego medalu tak się w onym wieku podobał, że i Leśnio- 
wolski, Kasztelan Podlaski, na igrzyskach przy koronacyi Zygmunta W* onego - 
używał, i też same dwie korony bez napisu Zebrzydowski, Wojewoda Kra- 
kowski, wielki Zamojskiego przyjaciel, sobie przywłaszczył, jak na jego 
medalu niżej obaczymy. AlbertrandL 



f » 



■ / ; 



§ • 



Chargé d?anpées et de gloire Jtafiiojęki+nourut le 5. Juillet de Fasmée 1608. 

Il est curieux de voir flans les historiens polonais les éloges et les reproches, 

.qu'ils adressent h ZamojshL Ses partisans comptaient les victoires qu'il avait 

remportées et les conquêtes qu'il avait faites} U lui savaient gré à* être resté 

simple citoyen, lui qui avait eu trois J'ois V occasion de disposer de la couronne $ 

ils U&itaięnt les rhjlemens qu'il avait fait .pour Toé kmmi& t i ation de la justice, 

" ' Us montraient avec complaisance les places' de guerre qu'il avait fortifiées,, Puni- 

i 

versité au'U avait établie k Xamoié, et Vappelloient torgueU de eon pays. 

Ses 'ennemis -au contraire l'acomaiertt S'avoir 4Rsp#té } f autorité au prime 
qu 9 U avait fait monter sur le trône, tt avoir souvent abusé de son pouvoir et de 
s'être arrogé le monopole de presque toutes' les charges $ enfin plusieurs hommes 
i état le rendaient responsable Jks malheurs que le système d'élection des rois, 
proposé par lui, devait infailliblement attirer sur 'Ja JPologne. 

If éloge et le blâme nous semblent également -motivés , cependant la nation 
On masse éprouvait une vive sympathie pour ZamqjêU, et lui pardonnait sss 
torts en faveur de ses brillantes qualités. 



41* 



324 

Ko. 92. 

Strona główna przedstawia nam herb domu Zamojskich. W koło 
między dwiema obwódkami jest napis następujący : PERGË UT CAE-» 
PISTI NEC ENEM MORTAJLIA QRIS [quaeris]; to jest: Postępuj, jak 
zacząłeś, nie szukasz bowiem znikomości. 

Na stronie odwrotnej czytamy następujący w ośmiu wierszach napis: 
PRO M[emoria] P[erenni] ILLRT [illustri] TIRO JO ANI [Johanm] ZAMOSCIO . 
R[egni] POLO[niae] CANCELA[rio] S[upremo] COPIARfum] IN LEONIA 
PRAEFECTO. 1381 ; to jest: Na wieczną pamiątkę sławnemu .mężowi 
Janowi Zamojskiemu, Kanclerzowi Królestwa Polskiego, najwyższemu . 
wodzowi wojsk w Inflantach. 1581. roku. 



Wykład. 

Napis na stronie odwrotnej tego medalu wyryty świadczy, iż w roku 
1981. Jan Zamojski naczelnym był wodzem wojska Polskiego w Inflantach. 
Nie wspominają przecież o tern dziejopisowie nasi, a nawet i Heidenstein, 
który zresztą tak dokładne zostawił nam opisanie wojny ówczesnej Stefana 
Batorego z Rossyą. 

Rzeczą jest do wiary podobną, iż Zamojski istotnie miał sobie poruczone 
dowództwo wojsk Polskich w Inflantach, lecz gdy obroty strategiczne kampa- 
nii w r. 1581. bytność jego w téj prowincyi niepotrzebną czyniły, znajdował 
isę w głównej kwaterze Króla Stefana. 

Cóżkolwiek bądź, okoliczność ta dowodzi, jak potrzebną dla badacza 
Bistoryi jest znajomość medalów. 



/ 






^ i. 









325 



No. 92. 



PEROE UT CAEPISTI NEC ENIM MORTALIA QMS [quaeris]. 
(Poursuis comme tu a commencé', car tu ne recherches point les choses 

■ 

périssables.) Un écusson orné de lambrequins aux armes de la famille 
Zamojski. 

■ 

% 
m # 

On Ut sur le revers (inscription suivante: . PRO M[emoria] F[erenni\ 
ILLRJ [iUustrt] FIRO JOANI {Joa*m\ ZAMOSCIO Jttym] POLO[niae) 
CANCELA[rio] S[upremo] COPIAR[um] IN LIFONIA PRAEFECTO. 

i88i s ÇA la mémoire éternelle de Vhomme Illustre Jean Zamojski, chan- 

celier du royaume de Pologne, commandant en chef de formée en 

Ltvonie. 1581*9 



ê 
4 



La médaille ci-jointe Jkt frappée en souvenir du grand-chancelier Zamojski. 
On la place ici séparément comme preuve, que cet illustre capitaine avait com- 
mandé en chef Formée polonaise en Livonie en Vannée i&8i , fait, , qui ne se 
trouve consigné dans aucun historien. Quelque peu d'importance qu'on attache 
d'ailleurs à cette particularité, elle n'en sert pas moins h confirmer Vutilité dit 
V étude des médailles, considérés comme documens historiques. 



■ 

« 
» 

# 
m tttttôe głównej' lew, toeyli .lampart w ktfrèhîè kioitosfcgcy sic 

w górę i wieńcem laurowym' okolony. Napis» NICOŁAUS FIBLEY PAŁA* 
TINUS CR ACO VIENS [is]; to jest: Mikołaj Firlej /Wojewoda Krakowski. 
&troria dâwrotnft. Palma «rozrosła, ttàfôofc « jedtféj gałęśli fcatofe- 
szony ciężar. Napis: NITITUB SUB ONEBE .VDITUS 1393; . to jest: 
Wzmaga się pod ciężarem cnota 1593. . 



Wy.kłaiL 

Mikołaj Firlej w długiem i czyniłem życia usprawiedliwił podchlebną dew4- 
nę, jaku na zamieszczonym tù czytamy medalu. -Zrodzony z Zoii Bónarewnćj, 
Kasztelanki Sandeckiej, odebrał staranne wychowanie i usposobienie do aa- 
wodn ' politycznego. 

W roku 1373. był Firlej członkiem Poselstwa, które Henryka Xiecia 
d'Anjou na tron Polski wezwało ; po wyjeździe zaś tego Króla z Krakowa, 
jeździł powtórnie do Francyi, aby go nakłonić do powrotu. 

W czasie następnej elekcyi głosował Firlej za Cesarzem Maxymilianem, 
lecz gdy następnie bawiąc na dworze tego Monarchy, przekonał się, ze dąż- 
ność jogo zamiarów nie odpowiadała potrzebom kiftju nfcdzego, prsywi^fcał się 
Firlej do Króla Stefana, zyskał szacunek tego Wielkiego Monarchy i został 
przez niego na wyższe posunięty stopnie» 

Niemniej się przysłużył Firlej Zygmuntowi 1H. gdy od Rudolfa Gesarza 
uzyskał zatwierdzenie ugody Będzińskiej, mocą której, jak wiadomo, Arcysdąźę 
Maxymilian zrzekł się ttonu Polskiego. W tiadgrodę tvfcihych usług krajowi 
oddanych, otrzymał Firlej od Zygmunta HI. godność Wojewody Krakowskiego 
i na tym urzędzie umarł około roku 1600* Wiadomo albowiem, że w tymże 
roku Mikołaj Zebrzydowski już był Wojewodą .Krakowskim. 



j T'-F. NEW YOR 
' n ' T DLlC LIER/ 



*t~" t i 



C i r- k; 



il 



"H 




m 



#»,«% 



• » 



■». 



Jftrlty Palatin éo CmcotàtS) Vn léopard couronné jHac$ au v&Heu 

« » * 

d'une couronne en feuillage. 

Bevers. NITITUB SUB ONERE FIRTVS. 1893. (La vertu au- 
gm*Rfe WH te fa*&0*J V* pahąięp ayaąp unpoidg fUftKfttty % ppe de 

de ses branches. 

• ■ * * , 

s 
■ 

Nicolas Firléj y palatin de Cracovie mérita dans Une vie longue et occupée 
h dcufa Jląffeuse, q^a* Qf sur <*#» W*^- El fétaft yoyà h le yie publique 
et JW nommé membre M h dépntatiom, qui vmt offrir lę co^ąn^ę fe iV<»f #£ 
Jr Henri duc f Anjou (jH&S). thss tard il fit un second voyage f* FtafiÇÇ 

' pour engager ce prince a reprendre le tréne qvfil avait abandonné. 

Lors de T élection suivante, Firley se déclara pour F empereur MaximUien, 
mais le séjour qu'il jit alorę h Vienne Vayapt convaincu , que les projets de la 
cimr fjlptriche ne rępęndaient pąs aux yefjtąhfęs intérêts ffa fe Pologne, il se 
rattacha à Etienne Batory, et obtint par ses services féfthftfi et lęjfąpeur de ce 

•grand monarque. Il fut plus utile encore à son successeur Sigismond III. et 
ce Jut lui, qui obtint de V empereur Rodolphe la ratification du traité de 
Bendzin, par lequel Farchiduc Sfaximïlien re^qnça h ses prétensions au trône 
de Pologne. Sigismond récompensa F heureux négociateur en le nommant 
palatin as Crawm* Ę4 (>• fer. Ęhfofjfc 



328 

No. 94. 

Wśrzód wieńca laurowego lew, wspinający] się z koroną na 
głowie. Napis: JOAN[nes] FIRLEY DE DAMBR[owica] TESAUR[arius] 
REGNI POL[oniae]; to jest: Jan Firlej z Dombrowicy, Podskarbi Kró- 
lestwa Polskiego. 

Strona odwrotna. Palmowe drzewo, mające na gałęzi zawieszony 
ciężar. Napis: NITITUB SUB ONERE VJRTUS. 1593.; to jest: Wzmaga 
się cnota pod ciężarem 1593. 

No. 95. Herb Firlejów, to jest lew wspinający się, drugi podobny 
nad hełmem się wznosi. Napis w otoku: JOANNES FIRL[ey] D[e] 
DAM[browica] REGN[i] POLOM[ae] TESAU[rarius] $ to jest: Jan Firlej 
z Dąbrowicy, Królestwa Polskiego Podskarbi. 

Na stronie odwrotnej drzewo palmowe, na którem zatkniętą jest 
między gałęziami waga, rzymska zwana, z ciężarem na szali. Napis 
w otoku: NITITUR SUB ONERE 1592.; to jest: Wzmaga się pod cięża- 
rem (podobno cnota} 1592. 



Wykład. 

Jan Firlej bratem był rodzonym Mikołaja Wdy. Krakowskiego i z nim razem 
należał do poselstwa do Francyi, na sprowadzenie obranego Króla Henryka. 

Roku 19S9. zostawszy Podskarbim Koronnym, zarządzał skarbem pu- 
blicznym przez lat dziewiętnaście, a gdy urząd swój składał, rzekł Zygmuntowi 
III. » Pozwól Miłościwy Panie, abymresztę majątku mego dla dzieci 



- -,- —_- « I 



' TM' 



1 'J 



jLxC LIBR.' :i v 






429 



Ko. 94. 



JOAN[nts] FIRLEY tog DAMBR[owica] TESAVR[ariuĄ REGNI 

_ _ a m , 

POL[omae]. (Jean Firley de Dambrowica trésorier du royaume de 
Pologne.} Un léopard couronné placé au milieu <Fune couronne en 
feuillage. 

Revert. NITITVR SUB ONERE FIRTUS. 1595. (La vertu te 
renforce sous le fardeau.) Un palmier y sur lequel on voit un poids 
suspendu à Vune de ses branches. 

No. 95. JOANNES FIRL[ey] D|>] BAM[browica] REGN[%\ PO- 
LONI[ac] TESAU[rarius\. (Jean Firley de Dambrowica trésorier du 
royaume de Pologne.) Un écusson armoirié sur lequel nous voyons le 
léopard, que nous avons remarqué sur les deux médailles précédentes. 

Revers. NITITVR SUB ONERE (virtus) iS92. (La vertu) se 
renforce sous le fardeau 1592.J) Une, balance posée sur une branche 

m 

* i 

V 

d'arbres. 



• • 



Jean Firley, dont la médaille ci-jointe porte le nom, fut appelle par le roi 

s fiigismond III. au ministère des finances. Âpres les avoir administrées pendant 

£9 ans, ce vertueux citoyen résolut de quitter les affaires publiques et dit au 

roi 9 qui ne voulait pas accepter sa démission s permettez. Sire, que je 

42 



960 

Nie próżną była ta przezorność' Firleja , bo gdy wypróżniony skarb 
potrzebnych nie dostarczał funduszów na zaspokojenie wojska, gorliwy ten 
.obywatel własne zastawił dobra i zaciągnione na nie summy na potrzeby 
krajowe obrócił. 

Zmarł Firlej, roku 1614. Widząc tęi samą cechę > tenże napis , tén sam 
rok na medalu Jana Firleja Podskarbiego, i na medalu brata jego Mikołaja 
Wojewody Krakowskiego, wnosimy, że tak napis, jak allegoryczna figura od- 
noszą się do jednostajnych okoliczności , w których obaj bracia cnót oby- 
watelskich i stałości umysłu dali dowody. 

Być też może, że, jak Biskup Albertrandi wnosi » hasło to było domowe 
» od obydwóch braci przybrane ; takowe albowiem symbola lub dewizy bardzo 
» w owych czasach w używaniu były. « 



• 



331 

conserve h mes enfans le reste de ma fortune. Fitley avait raison 

«• » 
en effet tfêtre inquiet sur t avenir de sa famille , ear il avait > dans les €ems 

difficiles de sa gestion > engagé ses terres et porté dans la caisse de Varmée le 

produit de sen emprunt. 

* 

Les Français honorent la mémoire de Sully fui donnait h Henri IF \ ses 
bois de luiute futaie, Firleg semble avoir éprouvé le même besoin de se . 
sacrifier pour son pays> mais il vivait sous un prince, qui ne savait pas comnte 
Henri IV. reconnaître les services. . . 






* « 



42 



* ' 



ti 



332 



«.* 



No. 96. 



Popiersie Jerzego Mniszcha, Wdy. Sandomirskiego, z głową, odkryta, 

widziane z prawej strony, suknia zbroja, na której paś rycerski. Napis: 
GEO*G[iu3] MNISZEK [MNISZECH] PAL\T[inus] SAND[omiriensis]; 
to jest: Jerzy Mniszech, Wojewoda Sandomirski. 

' Strona odwrotna. Herb domu Mniszchów, siedm piór strusich 
razem połączonych na pół xiçzyca, nad tarczę, hełm, na nim korona, 
n&d kttirę znowu siedm piór strusich* Napis: LEOP[oIiensis] SAMBfo- 
riensis] MEDEN[sis] CAP[rtancus] RUS[siae] ZUP[arins}; to jest: Lwowski, 
Samborski, Medeński Starosta, Żupnik Ruski. 



♦ 



Wykład. 

• Z domu tego znakomitego dawnością, dostatkami i powagą w Czechach 
pochodzący Mikołaj Mniszech, z rozmaitych powodów, najbardziej zaś gniewu 
Ferdynanda L Cesarza schronił się do Polski za Zygmunta I. i do niéj prze- 
niósł swoje dostatki. . Przymioty wyborne i związki małżeńskie, zawarte 
z znakomitymi Polskimi domami, drogę mu do pierwszych dostojności 
utorowały. 

• , Tego Mikołaja Podkomorzego Kor. synem był Jerzy, na tym medalu wyra- 
zony, który, różnych honorów stopniami doszedł do Województwa Sandomir- 
skiego; matka jego była Kamieniecka, Kasztelanka Sanocka, 

* Około r. 1604. zjawił się był u dworu Xiążęcia Konstantyna Wiśnio- 
.wieckiego, Wdy. Ruskiego, młodzian z Moskwy rodem, który się mienił bydź 
Dymitrem, synem Iwana Wasilewicza, Cara Moskiewskiego, którego Borys 
Hudenów zamordować w Ugliczy był kazał, a którego matka inne podrza- 
ciwszy dziecię od śmierci wybawiła. Tę rzecz tak kształtnie udadź potrafił, 
i tyla pozornymi dowodami umiał podobną do prawdy uczynić, iż Xiążę Kon- 
stanty zawierzywszy mu, a nie rozumiejąc, iżby bezpiecznie blisko Moskiew- 
skich granic mógł przebywać, wysłał go w głąb Polski do teścia swego Je 
rzego Mqjszcha, Wdy. Sandomirskiego., W powieści Dymitra musiały bydź wielkie 
do prawdy pozory, kiedy tak poważni Senatorowie nie tylkp na niej przestali, 



?K 









333 



No. 96. 



GEORG[nis] MNISZEK (Mniszech) PALAT[inus\ SAND[omiriensU}. 
{George Mniszech palatin de Sandomir.J Buste du palatin Mniszech 
tu de profil. 

Revers. LEOĄoliensis] SAMB[orien$is] ME DEN [sis] CAP[itaneus\ 
' MJS[siae] ZUP[arius]. (Starostę ou sénéchal de Leopol, de Sambor, de 
Meve, surintendant des salines de la Russie rouge.) Un éeusson aux 
armes de la famille Mniszech. 



' Qest en mémoire de Georges Mniszech, palatin de Sendomir et père de la 

r 

célèbre Marina (Marié) Clarine de Moscovie, fftïa etè frappée la médaille aue 

m 

nous ayons sous les yeux; 

Ambitieux à l'excès, Georges Mniszech exerça une funeste influence sur 
les destinées de la Pologne et de la Moscovie, en favorisant Ventreprise 
du célèbre Démétrius, oui se disait JUs du czar Ivan Basitide et comme le 






*. 



334. 

ale nawet na poAocy bydź mu do osiągnienia tronu ojczystego przyrzekli. 
Nie pośpieszył się w prawdzie z uroczystém uznaniem jego Zygmunt III, 
Król, któremu był przedstawiony, doświadczyć pierw i ćj chcąc, jaki rzecz ta 
obrót weźmie, ale téz nie oddalił go, jakby należało, gdyby go za oszusta był 
poczytywał. Byli mu też na wielkiej pomocy Jezuici, wszędzie na ów czas 
poważani, upatrujący w nim wybrane od Opatrzności narzędzie do złączenia z 
kościołem Rzymskim Ruskich narodów. 

Znać to i z Papieskich listów od Pawła V. do Dymitra d. 2. Lutego i 
IO. Kwiet. roku 1006. pisanych, w których daje mu tytuł: Dilectissinio 
filio nobili vire Dymitrio, magno Moschorum Duci, i obdarza go 
swojéin błogosławieństwem. W tychże listach i innych pod tąż datą pisanych 
4p Maryny, Jerzego Mniszcha córki, której daje tytuł Dilectissimae in 
Christo filiae nobili mulieri Marinae Mag. Ducissae Moscoviae* 
W tych listach usilne jest zalecenie ugruntowania Unii i wzmianka X. Savitiusa 
Jezuity z téini objetnicami od Dymitra do Papieża wysłanego, którego Papież 
odsyła z zaleceniem, aby się dał radom jego powodować. Ale kiedy Dymitr 
wsparty orężem Polaków od Jerzego Mniszcha i Konstantyna Wiśniowieckiego 
zasiągnionych przy zaszłej „w Moskwie rewolucy i, jemu przychylnej, zdawał się 
bydź zupełnie na państwie Moskiewskiém ugruntowany, za wysłaniem poselstwa 
uroczystego do Polski, tak dla zaślubienia sobie Maryny , Jerzego córki , jako 
też dla z zjednania Królewskiego na to zezwolenia, rzecz jest niewątpliwa, iż 
i od' Króla Zygmunta III. był jawnie za jedynowładcę Moskiewskiego państwa 
uznany. Zaręczyny odprawiły się z największą uroczystością u dworu Kró- 
lewskiego. Sam Król oddał Pannę Posłom Moskiewskim, ta z&& nieodwłócz- 
nie przy końcu Stycznia r. 1606. puściła ąię w drogę ku stolicy w towa- 
rzystwie Posłów Moskiewskich, ojca swego i świetnego pocztu Szlachty Polskiej. 

Rychło po przybyciu jéj nastąpił ślub z wspaniałością niesłychaną i oka*' ' 
zaniein powszechnej radości. Ale wnet nagła rewołucya zmieniła ją w «nutek 
i żałobę. Nie w ten czas dopiero Szujski jeden z najprzedniejszych Panów 
Moskiewskich sprzysiągł *ię był na zgładzanie Dymitra. Ułożywszy rzecz 
* całą z sprzysiężonymi przyjaciółmi, wybrał dzień -następujący po danej od 
Cara wielkiej uczcie, to jest 17. Maja t. r. Spiskowi złączeni z gminem 
pospólstwa od Szujskiego wzburzonym, wielką część Polaków wycięli a do 
Carskiego pałacu wpadłszy, Cara zabili, Marynę z ojcem pod strażą do Jaro- 
sława odesłali.' Nie szerzę się nad tern zdarzeniem, jako do Moskiewskiej 
Historyi, nie zaś do polskiej należącem. 






336 



prétendait en tannée i60S recouvrer le trône de Mussie. « Démétrius ftignii 
it éprouver une profonde passion pour Marie fille de Mniszech, il la demanda 
en mariage à son père, aux lui promit sa fille ainsi que son appui pour (** 
guerre y qu'il allait entreprendre. 



L'ambitieux Mnitiech ébloui par Téspoir de placer sa fille sur le trône des 
Çzars, calcula mal les difficultés de V entreprise. Il poria le for et la Jlampiç 
en Russie et attira sur son pays une guerre longue et cruelle. 



On connait les détails de cette expédition avantureuse. Démétrius appuyé 
par, une armée polonaise et reconnu Czar de Moscovie, fut massacré peu de 
tema après son mariage .avec Marie. Celle-ci lui survécut. Un nouveau 

s 

Dy mitre, qui était incontestablement un imposteur, se présenta alors comme 
ayant échappé au fer des meurtriers. Mniszech, peu délicat snr les moyens de 



336 

Poty sława Jerzego Mniszcha zdaje się bydź nieskażohą, choćby téz za- 
dawana mu albo niedostatek ostrożności przeciw zwodzicielom, albo nieumiar- 
kowaną ambicyą wiodącą go do posadzenia córki swojej na świetnym tronie, 
zwłaszcza, że chociaż mocne są dowody okazujące, iż Dymitr był oszustem, 
jednak rzecz ta nie jest tak dowiedzioną, iżby wszelką wątpliwość uprząt- 
nęła, ponieważ nie schodzi na pisarzach spółwiecznych i późniejszych, zdania 
w téj mierze przeciwne utrzymujących. Ale to co nastąpiło sławie i ojca i 
cópki niemało ubliża. Zjawił się nowy oszust mieniący się bydź tym samym 
Dymitrem, o którym rzekliśmy wyżej, iż został zabity. Przystała do niego 
wielka część ludo, częścią lekko wiernością , częścią skłonnością do odmian 
uwiedziona, tak dalece, iż przy. posiłkach wspierających go Polaków, widział 
się w roku 1600» wstanie przy ciągnienia pod stolicę. Tegoż czasu Bazyli 
Szujski obrany po śmierci Dymitra Carem, chcąc pozyskać przyjaźń Polaków 
i odwieść ich od posiłkowania nowego oszusta, postanowił Marynę i ojca jéj, 
oraz Polskich Posłów, których więzionych trzymał, odesłać do Polski Oszust 
powziąwszy o tern wiadomość, posłał w pogod za nimi dwa tysiące jazdy, od 
której otoczeni, do obdza tego oszusta zaprowadzeni byli. Jakoż wiele mu na 
tern zależało, aby ich a mianowicie Marynę miał w swojej mocy. Nara- 
dzali się w drodze z przyjaciółmi, jak sobie w takowym razie postąpić miełL 
Rozdwojone tych były zdania, gdy jedni za przepisem ambicyi, drudzy za pra- 
widłem honoru i uczciwości szli. Maryna uwieść się ambicyi date, a co gorsza 
ł ojca do tego nakłoniła. Maryna przed oszustem stawiona, uznała go bydź 
pierwotnym mężem s^oim Dymitrem i z nim jako z mężem żyć .nie wzdrygała 
się. Nieszczęścia jéj dalsze i śmierć okropna do tej Histoiyi nie należą. 
Rychło potem Jerzy Mniszech powrócił. do Polski, gdzie roku 101% umarł. 

X. Albertrandi. 



3S7 

satisfaire son ambition, ne rougit pas de le reconnaître pour V époux de sa fille $ 
néanmoins il échoua encore dans ses projets ; le second Dymitre périt (Tune 
mort violente et peu après sa femme massacrée par ses ennemis, le suivit au 
tombeau. Le palatin Mnisiech revint en Pologne et y mourut en Tannée £613. 






43 



338 

No. 9T. 

Popiersie Zebrzydowskiego. Głowa odkryta, od dołu do koła 

podgolona, twarz z boku widziana. Odzienie zbroja. Napis: 
NICOL[aus] ZEBRZIDOWSKI PALAT[inas] ET GENEfralis] CRA[covien- 

ais] CAP[itaneus] R[egni] P[oloniae] S[upremus] M[arescalcus] ; to jest: Mi- 
kołaj Zebrzydowski, Wojewoda i Starosta gieneralny Krakowski, Kró- 
lestwa Polskiego najwyższy Marszałek. 

Strona odwrotna. Pancerz w którym zatknięte sq. dwie buławy; u 
dołu kotły; na przodku pancerza herb Radwan; po bokach z jednej 
strony wyobrażenie Stałości z drugiej Roztropności» U góry Sprawie- 
dliwość trzymająca w prawej ręce miecz, w lewej szale. Przy nogach 
jéj dwa spojone wieńce. W polu napis DEO ET PATRIAE; to jest: 
Bogu i ojczyźnie. Wokoło: DEXTERA DOMINI FECIT VIRTUTEM; 
to jest: Prawica Pana cnotę okazała (z psalmu 117.} 



Wykład. 

Gdyby medale chlubnym tylko pamiątkom poświęcane bywały, niniejszy 
nie istniałby wcale; godzien on przecież uwagi czytelnika, jeżeli go jako 
pomnik historyczny uważać zechce. 

Mikołaj Zebrzydowski, którego tu wizerunek widzimy, syn Floryana 
Kasztelana Lubelskiego, wcześnie wziął udział do spraw krajowych. Miano- 
wany najprzód Starostą generalnym Krakowskim, postąpił w r. 1601. na 
Województwo Krakowskie, i otrzymał przytém dowództwo gwardyi Kró- 
lewskiej, co w ów czas buławą nadworną nazywano. Tak znakomite urzędy 
nie zadowolniały przecież Zebrzydowskiego, który nieukojoną przeciw Kró- 
lowi Zygmuntowi III. niechęcią zaślepiony, w każdem zdarzeniu jemu się opierał, 
wszystkie czynności jego w najgorszem wystawiał świetle, a widząc Zamoj- 
skiego Kanclerza i Hetmana W. Koronnego na czele oppozycyi w Senacie i 
w radzie Królestwa, najściślej się do niego przywiązał. Wielka przecież 
między obiema zachodziła różnica. Zamojski nie przestał nigdy szanować 
prawa w ten czas nawet, kiedy się władzy wykonawczej opierał; Zebrzydowski 



• «%~* l—l^^l 



,. .2 t'LY* V--.RK 



ASTO*, LENO< 
TlLDiLN FOUNr.A'lION 



No. 9t. 

NICOL[aus) ZEBRZIDOFTSK1 PALAT[inus) ET GENE[raUs] CRA- 

[coviensis] CAP[itantus] R[egni\ P[oloniae] S[upremtu] M[arescalcua]. (Nico- 
las Zebrzydowski Palatin et Sénéchal (starostę) général de Cracotie. 
grand Maréchal du royaume de Pologne. J Buste de Nicolas Zebrzydowski 
revêtu (tune armure richement travaillée, sur laquelle le graveur a jette 
une draperie. La tête de Zebrzydowski est rasée suivant la mode du 
tems en Pologne. 

Revers. DEXTERA DOMINI FEC1T VIRTVTEM. (Là droite du 
seigneur à fait la force.) Une cuirasse, sur laquelle sont gravées les armes 
de Zebrzydowski, soutenue par deux génies. Au haut Ton voit un autre 
génie surmonté d'une couronne. liinscriptim: DEO ET PATRIAE [pour 
Dieu et la patrie) est gravée en travers de la médaille. 



Si Fon posait en principe t que les médailles ne doivent être consacrées 

qu'à la vertu et au mérite, cette que nous avons sous les yeux, n'aurait jamais 

du exister} cependant si on les considère comme des documents historiques, celle 

ci est bien digne de fixer notre attention. Nicolas Zebrzydowski, palatin ds 

Cracovie, pour qui elle a été frappée, allié au plus illustres familles de la 

Pologne, prit part de bonne heure aux affaires publiques, mais le chemin 

rapide qu'il fit, ne suffisait pas à son ambition $ promu au commandement de 

la garde royale et nommé grand-marechal de la couronne, Zebrzydowski n 9 en 

haïssait pas moins le roi, qui Pavait comblé de faveurs. Outré de ce que 

43* 



340 

zaś nie posiadający ani głębokiej nauki i doświadczenia Kanclerza, ani prawego 
jego serca, gwałtownymi środkami zadosyć chciał czynić niechęci swoje). 

Po śmierci Jana Zamojskiego, Zebrzydowski opiekunem syna jego miano- 
wany, tern samym stał się niejako głową tak nazwanej w ów czas partyi 
Kanclerskiej, to jest stronników Zamojskiego Królowi przeciwnych. 

W roku 1606. pod pozorem, że Król Zygmunt paktów konwentów nie 
dotrzymywał, i prawa narodu łamał, podniósł on niecny ów rokosz, który 
imié jego nosi. 

Nie będziemy tu szczegółowo przywodzić téj wojny, którą Łubieński, 
Biskup Płocki, gruntownie opisał; powiemy tylko, że wygrana przez Króla 
bitwa pod Guzowem skarciła buntowników* Zwyciężony Zebrzydowski 
musiał przeprosić Króla, który mu przebaczył dla tego podobno, iż go nie śmiał 
ukarać» Kto zdoła zrachować zgubne stąd dla Polski skutki, że Zebrzydowski 
uszedł kary, jaką prawodawstwo wszystkich narodów na podobne wymierza 
winy! 

Umarł Zebrzydowski w r. 1620. upomniany, lecz nie wzgardzony, jak 
na to zasługiwał. 

Zwrócić jeszcze winniśmy uwagę czytelników naszych na napis: Deo et 
Patriae, który na tym medalu czytamy, i który w ustach sprawcy wojny 
domowej zdaje nam się bydź razem bluźnierstwem i zniewagą obrażonej 
Ojczyzny. 



341 

Sigismond III. voulut lui faire quitter un hotel qu'il occupait, et qui faisait 
partie des batimens de la cour, il s'emporta jusqu'à dire: qu'il en sortirait, 
mais qu'il saurait bientôt à son* tour forcer le monarque h sortir de son 
royaume. 

On jugea nécessaire et éloigner un homme qui manifestait de semblables 
intentions, néanmoins dans la crainte de l'irriter, le roi le nomma Palatin de 
Cracovie$ cependant rien ne fut capable de ramener ce caractère altier. Tout 
ce qu'obtenait Zebrzydowski lui semblait fort au dessous de ce qu'il croyait • 
mériter, et déterminé à exécuter ses projets de vengeance et d'ambition, il leva 
V étendard de la révolte, sous prétexte de venger les libertés publiques, violées 
par le roi. 

La victoire pouvait seule, nous ne dirons pas justifier une démarche aussi 

m 

criminelle, mais forcer h un examen plus qu'indulgent de ces prétendus griefs. 
Zebrzydowski ne sut point la procurer à son parti; vaincu h Gusow, U Jut 
déclaré coupable par le sénat, et condamné h faire des excuses publiques au 
roi. Le dépit, la honte et peut-être le remord abrégèrent ses jours. Il mourut 
en £620, et son corps revêtu du froc de St. François , fut inhumé dans une 
chapelle funéraire qu'il avait bâtie h Craçovie* 



842 

No. 98. 

Popiersie Janusza Radziwiłła z boku widziane, w zbroi z kołnierzem 
hiszpańskim krótkim, głowa odkryta, włosy kędzierzawe. Pod ramieniem 

rok 1617. Napis w otoku: JAJVUSCHIUS RADZIVIL D[ei] G[ratia] 
DUX BIB[zensis] DUB[iceusis] SŁUC[ensis] £[t] KOP[iIensis] SAC[ti] 
B[omani] LMP[erii] PBlNC[eps]; to jest: Janusz Radziwiłł z Bożej łaski 
Xi$źę na Birzach, Dubince, Słucku i Kopy lu, Świętego Państwa 
Rzymskiego Xrçzç. 

Strona odwrotna. Popiersie Elżbiety Radziwiłłowej, mocno wy- 
pukłe, z lewej strony widziąjie, w stroju hiszpańskim z wielkim kołnierzem 

i włosami wysoko zaczesanymi Napis w otoku: ELISABETH SOPHIA 
D[ei] G[ratia] MAHCHIONISSA BBANDEB[urgensis] DU CIS S A RADZIVIL; 
to jest: Elżbieta Zofia z Bożej łaski Margrabina Brandeburska , Xiçzna 
Radziwiłłowa, (a} 



Wykład. 

Wspólnik rokoszu Zebrzydowskiego Janusz Xiążę Radziwiłł, którego ta 
czytamy nazwisko, nieprawnie w naszych oczach mieści się na medalu domu 
Xiąząt Radziwiłłów, tego domu, w którym tyle przywiązanych do kraju swego 
wodzów, tyle głębokich polityków, tyle zasłużonych w narodzie widzimy 

mężów. 

Medal mniejszy bity podobno na pamiątkę zaślubienia Janusza Radziwiłła 
i Elżbietą Zofią córką Jana Jerzego Margrabiego Brandeburskiego, zaszczytne 
w zbiorze naszym zajmqje miejsce pod względem ozdobności i dokładnego 
jego wyrobienia. 



(a) Medal tćn nadzwyczejnit rzadki znajduje się w zbiorze Wilhelma Xiaiçcia Ra- 
dziwiłła w Berlinie, 



! T 



—i , . -~ , 



. . JJLIC LI3PARY 



i 

{ A 

1L.I 



i 



■■'L'W'^UON 



sa 



No. 98. 



JANUSCRIVS RADZIFIL D[eî] G[ratla] DUX BIR[zcnsis] DUB[icen- 

gis] SLUC[e*si$] E[t] KOP[ilensis] S4C[rï\ R{omani] IMF[triî\ PMNC[eps}. 
ÇJean Radziwiłł par la grâce de Dieu duc de B&rze, de Dubinka, de Sluck 
et de KopylJ Buste de prince Jean, RadziviU vu de profil; il est revêtu 
dune armure et porte la tète nue. On voit sous son aisselle le millésime 1617. 
Revers. ELISABETH SOPHIA D[et\ G[ratia] MARCHJONISSA 
BRANDEB[urgensis] DVCISSA RADZIFIL. (Elisabeth Sophie par la 
grâce de Dieu Marquise de Brandebourg, princesse RadziviU.) Buste 
de la princesse RadziviU vu de profil; elle porte le costume espagnol et 
une haute coiffure, (a') 



Principal fauteur de la guerre civile allumée en Pologne par Nicolas Ze- 
brzydowski en Vannée 1606, (voyez la médaille précédente) le prince Jean 
ou Janus RadzivUl, dont nous votons ici téffigie nous inspire peu iPinterib 
Quelifue belle que soit d'ailleurs la médaille qui nous occupe, die nous semble 
offrir un contraste affligeant avec toutes celles, qui ont été frappées en f honneur 
des princes de la famille de RadziviU, pour perpétuer le souvenir des services 
qu'ils n'ont cessé de rendre h leur pays. 

Cette pièce, h en juger par le revers, dût être frappée en souvenir du ma- 
riage du prince Janus RadziviU avec la princesse Elisabeth Sophie de Brand** 
bourg. Le prince Janus mourut en Vannée £690. 



(a) Cette médaille extrêmement rare se trouve dans la collection eu prince Guillaume 
RadziviU à Berlin. 



344 

No. 99. 

* 

Popiersie Eustachiego, albo Ostafieja Wołłowicza, Biskupa Wileń- 
skiego. Twarz na prost patrząca, głowa nakryta wysokim biretem. 
Broda prosto ucięta, jak zwyczaj był poważniejszych w owym wieku 

duchownych. Kołnierz niefałdowany dosyć szeroko rozłożony. Napis: 
EUSTACHIUS WOLOWICZ D[ei] G[ratia] EPUS [episcopus] VILNEN[sis] 
AET[atis] LIV. ; to jest: Eustachy Wołłowicz, z Bożej łaski Biskup 
Wileński, w pięćdziesiątym czwartym roku wieku swego. Pod ramieniem 
imié mincarza, Ot. Engelhard. 

Strona odwrotna. Widok miasta Wilna. Przed miastem wół sto- 
jący między ołtarzem i pługiem. Na ołtarzu ogień rozpalony. Na 
jeftnéj ołtarzu ścianie herb Biskupa Bogorya, na drugiej rok 1625. 
Nad miastem obłoki, na których kartelusz z napisem: IN UTRUMQUE ; 
to jest: do obojga porozumiewać się trzeba słowa par atu s, gotowy) 
u dołu napis: CIYI VILNENSI; to jest: obywatelowi Wileńskiemu. 
Na kroju u dołu napis: HIERONIM KAWECZYNSCI F. K.; to jest: Hie- 
ronim Kawęczyński F. K. 

Ponieważ medal znacznie jest wytarty, przezwisko tu położone 
może bydź nieco odmienne, ale bardzo do tego podobne. Ostatnie dwie 
litery, które z razu miałem za F. F. (fieri fecit) albo F. C. (fieri có- 
ra vit) zdają, się bydź te same, które wyżej położyłem, a podobno 
znaczą Fraunburski Kanonik. 



Wykład. 

Niczyją pamiątkę szanowną uczcić bardziej medalem nie należało, jak 
Eustachiego Wołłowicza , Biskupa Wileńskiego , którego całe życie najwybór- 
niejszémî cnotami i pracami najchwalebniejszémi zaszczycone, z uwielbieniem 
przejdzie do ostatniej potomności. Pochodził on z starożytnego w Litwie 
domu zaleconego wielkiémi zasługami, ozdobionego najpierwszćmi godnościami. 
Ojciec jego był Iwan Marszałek, jak domyślam się powiatowy w Litwie, 
gdyż go w rejestrze Marszałków Wielkich, lub nadwornych W. X. Litewskiego 



'l» 
to 
w 

ł 

t 

B 



i 



1 i 



.' •' J2LIC 



<a<V y-j. n . 



—i. <j "^ 






HL. 



r r 






345 

No. 99. 

EUSTACHIUS JVOLOWICZ IĄ<ą G[ratia] EPVS [episcopus] FIL- 

NEN[sis] AET[aUs] LIF. {Eustachę WoUawicz par la grâce de Dieu 

Evêque de Vilna, à l'âge de 54» ans.') Buste de tévêque Wollowicz vu 

presque de face. Son costume est celui du haut clergé catholique de 

son tems. On lit au dessous de t épaule le nom du graveur OT EN- 
GELIIARD. 



• 



Revers. Vue perspective de la ville de Vilna. On voit sur le de- 
vant un bœuf entre une charrue et un autel sur lequel est gravi un 

Y 

écusson armoirié et le millésime de 1625. Au haut au milieu de nuages 
an IU tłnscription: IN VTRVMQVE (paratus). (Prêt à Tun comme à 
foutre) au bas on Ut ces mots: CIFI FILNENSI (au citoyen de Vilna) 
et plus bas: HIERONIM RAFECZYNSKI F[raunburgensis] K[anonicu$]. 
(Jérôme Kawęczyński chanoine de Frauenbourg) 



L'église de Lithuame s'honore du vertueux prélat dont on voit ici teffigie* 
Eustachę FFolowict promu h Tévéché de Filna en tannée ±617 > acquit V estime 
et le respect de ses concitoyens» Nous en voyons la preuve dans cette médaille, 
destinée a en perpétuer le souvenir. 

44 ♦ 



346 

nie znajduję. Matka Anna Kopciowna. Urodził się roku 1538. Przymioty 
najlepsze wydoskonalone wyborną edukacyą przy zacności urodzenia, usłały 
mu drogę do wyższych dostojeństw kościelnych , do których łagodność 
charakteru i miłość pracy nie mało dopomogła. Powszechne jest zdanie, iż 
urząd Podkanclerza W. X» Lit. piastował, co i Ńiesiecki w tomie czwartym 
życie jego krótko opisując wyraża, a to za przykład jedyny urzędu tego od 
duchownej osoby w Litwie sprawowanego poczytuje. Ale. przyznać muszę, 
że ani miejsca w szeregu Podkanclerzów Litewskich znaleść dla niego, ani 
czasu, w którym by go sprawował, nie mogę. I tenże Niesiecki w pierwszym 
tomie wyliczając Podkanclerzów W. X. Lit. tego między nimi nie umieścił. 
Stąd się domyślam, iż Król znając Wołłowicza zdolność, nagradzając przeszłe 
zasługi, chciał go tym urzędem ozdobić, ale Litwa ceniąca osobę, a nowości 
tej u siebie nie cierpiąca, temu się sprzeciwiała, która przeciwność tern 
była osłodzona, iż bratu jego Hieronimowi tenże urząd powierzono. Może 
też od objęcia i sprawowania urzędu tego na przeszkodzie było wyniesienie 
jego na Biskupstwo Wileńskie; jakoż Gabryela Wojny Podkanclerza Lite- 
wskiego śmierć przypadła na rok 1018. Benedykt Wojna poprzednik Wołło- 
wicza na Biskupstwie Wilieńskiem rozstał się z tern życiem w Padwie 
w roku 1616. który przeciąg czasu tak krótki, czyni domysł mój dopiero 
przełożony, bardzo do prawdy podobnym. 

Medal tu opisany jest wyrazem pod oczy podpadającym onego prawidła 
wszystkim duchownym, mianowicie Biskupom służącego, a z największą 
pilnością od Wołłowicza zachowanego: Ora etlabora; to jest: Módl się a 
pracuj. Jest tu wprawdzie alluzya do przezwiska Wołłowicza, ale nie jest 
z rodzaju alluzyi zimnych i płochych, owszem ma powagę i przystojność 
starożytności. Wół, zwierz zdatny u pogan A ris (na ofiary) et ar vis (na 
rolniczą pracę) wizerunkiem jest Biskupa dzielącego się między bogomyślnością 
i powinna z urzędu starannością około powierzonej trzody. Umarł Eustachy 
Wołłowicz roku 1630. mając lat wieku swego 98. Zatem medal tén bity był 
roku 1623. który też na nim jest wyrażony, (a) X. Albertrandi. 



(a) Medal ten nadzwyczajni rzadki znayduje się w gabinecie numiczmalycźnyin 
w Medyoianie. 



347 

Cette piece est devenue très rare, et nul cabinet, que nous sachions , celui 

» 

de Milan excepté, ne la possède aujourd'hui. .Nous en devons le dessin a 
F obligeance du savant Cattaneo, directeur de ce cabinet et membre de la 
société phUamatiquc de Varsovie. 



44* 



348 

No. 100. 

Popiersie Stanisława Lubomirskiego niemal w prost patrzące 
w zbroi, na której płaszcz jest zarzucony. Głowa golona, na wierzchu 
tylko część włosów. Napis dokoła w dwóch wierszach: STAN1SLAUS 
COMES IN WISNIS LUBOMIRSKI PALATINUS ET GENERALES 
CAPITANEUS CRACOVIENSIS CONTRA OSMANUH ORIENTES TI[ran- 
num]; to jest: Stanisław Hrabia na Wiśniczu Lubomirski Woje- 
woda i Starosta generalny Krakowski przeciw Osmanowi Samowładcy 
Wschodq. (Resztę napisu na stronie odwrotnej czytamy.} 



Strona odwrotna wskazuje Srzeniawę herb Lubomirskich, to jest, 
rzekę płynącą. W górze widać jakby twarz Najwyższego z opuszczo- 
nemu na Srzeniawę rękami. Napis składający dalszy ciąg napisu 

strony głównej w tej jest osnowie: RANUM ET DZIANBEGEREUM 
TARTARORUM HANUM DUX ET PACIS ARBITER VICTORIOSUS; 
to jest: i przeciw Dzianbegerajowi, Hanowi Tatarskiemu wódz i zwy- 
cięźski pokoju dawca. Pod Srzeniawą w poprzek medalu jest napis: 
TOTUM AB ALTO; to jest: wszystko z wysoka. 



Wykład. 



Wyprawa Polaków pod Chocim w roku 1621. tak jest chlubną dla 
narodowego żołnierza, ii czytelnicy nasi chętnie podobno zajmą się tym 
medalem i przypatrzą się na nim wizerunkowi wodza, który po śmierci Chod- 
kiewicza Polakom hetmanił. 



lVĆ \łW T 'H' i 



* JJLlïJ 



< i' i' 1 7 r 



Uf* 



** î Kl* 'j* 



349 



No. 100. 



STANISLAUS COMES IN fTISNIS (Wiśnia) LUBOMIRSKI 
PALATINUS ET GENERALIS CAPITANEVS CRACOFIENSIS CON- 
TRA OSMANUM ORIENTIS TI (le reste du mot se Ut tur le revers) 
(Stanislas Comte de Wiśnicz Lubomirski palatin et juge général de 
Cracovte contre Osman tyran de tOrient). Buste de Stanislas Lubomirski 
palatin de Cracovte vu de trois quarts, en cuirasse sur laquelle le graveur 
a jette une draperie. 

Revers. RANUM (tiranum) ET DZIANBEGEREVM TARTARO- 
RUM HANUM DVX ET PACIS ARBITER FICTORIOSVS. (etDxian- 

r 

bergheray Chan des Tortures, général (Formée et pacificateur victorieux.} 
Une tête de vieillard (probablement Dieu le père) au milieu de nuages; 

♦ 

ses mains posent sur la bande que la famille de Lubomirski porte dans 
ses armes. Au dessous on lit TinscripUon: TOTVM AB ALTO. (Tout 
d'en haut.*) 



La' médaille ci -jointe rappelle en termes un peu emphatiques les succès 
obtenus sur les Turcs par Stanislas Lubomirski, palatin de Cracovie. 

Cet habile capitaine mérite une place .honorable dans les fastes de notre 
histoire. Quittant tout jeune les travaux du collège pour la vie active des 



850 

Przygani kto może pomysłowi tego Numizmatu, na którym Najwyższy 
piastuje na ręko berbowną Lubomirskich Srzeniawę. Chwalić zapewne nie 
będziemy téj allegoryi, powiemy tylko, że medale innych krajów w owym 
czasie lepszymi od naszych nie były. 

Wspomnieliśmy wyżej pod liczbą 78. o wyprawie Polaków pod Cboti- 
mem; tu nam przytoczyć należy szczegóły życia wodza, któremu tén medal 
wybito. 

Stanisław Lubomirski, syn Sebastyana Lubomirskiego z Anny Branickięj 
zrodzony, ze szkół do obozu się przeniósł i pod Smoleńskiem w roku 1611. 
chorągwią jazdy dowodził. W krótkim przeciągu lat dziewięciu przebiegł on 
wszystkie wojskowości stopnie i w roku 1621. przez Zygmunta DL przy- 
dany został za Komissarza, czyli doradzcę Janowi Karolowi Chodkiewiczowi 
w pamiętnej pod Chocimem wyprawie. Po śmierci Chodkiewicza, Lubomirski 
godnie miejsce jego zastąpił, a odparłszy ostatni szturm Turków, korzystny z 
Sułtanem Osmanem zawarł pokój. 

Po skończonej szczęśliwie téj wojnie, gdy Hetman Koniecpolski z nie- 
woli Tureckiej do kraju powrócił, Lubomirski dowództwo wojska w ręce 
jego złożył. Osłabione zdrowie, którego równie jak i majątku na 
usługi Rzeczypospolitej nie szczędził, służyć mu dotąd czynnie nie do- 
zwalało. 

W roku przecież 1629. posłyszawszy, że Tatarzy Podole pustoszą, 
wyruszył przeciw nim w pole, oddział ich zniósł, i zabrał dwa tysiące jeńców, 
między którymi brat Hana się znajdował. 

W ciągu kilkoletniéj choroby zajmował się Stanisław Lubomirski 
wznoszeniem użytecznych dla kraju zakładów. Zamki obronne w Wiśniczu, 
Połonnem i Łańcucie jego są dziełem. Każdy z nich w 80. dział, wszelkie 
potrzeby wojenne i żywność na trzy lata był opatrzony. 

Mąż tén w pożyciu domowém odznaczał się uprzejmą gościnnością. 
Umarł po długiej niemocy w roku 1649. 



351 

* 

camps, U se fit remarquer par sa valeur, et obtint Inentât des commandemens 
importons} enfin après la mort de Villustre Chodkiewicz en £621, il se mit 
a la tête de V armée polonaise, repoussa le sultan Osman h Chocim et conclut 
avec la Porte une paix honorable et avantageuse. 



Peu de tems après, sa santé altérée par les fatigues, ne permit plus a 
Lubomirski de prendre une part active h la guerre. Cependant ayant appris 
en i629 que les.Tartares venaient défaire une incursion en Podolie, il se 
remit en campagne, attaqua un de leurs corps, le força h la retraite et lui 

fit 2000 prisonniers, au nombre desquels se trouvait le frère du Chan. Ce 

Jut là son dernier fait <P armes. 



Bien qu 9 affaibli par de longues souffrances, Stanislas Lubomirski n'en 
veillait pas moins à la sûreté de son pays. H mit en état de défense trois 
châteaux forts, quHl arma chacun de quatre-vingts pièces de canon, et qu'il 
approvisionna de vivres pour trois années. 



Fait pour la société qu?U aimait, Stanislas Lubomirski tenait sa maison 

l 

ouverte h tous les étrangers. Jl mourut en Ê649. 



352 

Nagrobek jego w Wiśniczu świadczy, ie przysłanego sobie od 
dwóch Cesarzów Ferdynandów tytułu Xiążęcego przyjąć nie chciał, i 
dyploma Cesarskie (słowa są grobowego napisu) »w skrzyni skromności 
złożył* in modestiae scrinio deposuiti 



• 



S5S 

L'inscription gravée sur son tombeau porte: qu'il fut nommé prince de 
t empire par Ferdinand J. et Ferdinand II., mais que refusant de se prévaloir 
de ce titre honorifique, il n'en Jit jamais mention et pour nous servir des termes 
employés par Vépitaphe, il déposa le diplôme impérial „dans Vécrin de la 
modestie" (in modesiiae scrinio deposuit.) 



45 



9&4 



No. 101. 



Głowa na prost patrząca, wielką zasłoną nakryta; suknia skromna, 
staroświecka. Napis: MEMORIA DILIGENTES TE ANNA DE RUSC|>a] 
LUBOMIR[ska] CASTELflana] WOYNICEN[sis]; to jest: pamiątka kocha- 
jącego ciebie Anno z Ruszczy Lubomirska Kasztelanowa Wojnicka. 

Strona odwrotna. Ś. Michał smoka włócznią rażący. Napis: 
DEXTERA OMNIPOTEN[tis] CONSERVET TE ECCLAE jTScclesiae] ET 
PATRIAE 1630; to jest: prawica Wszechmocnego niech cię kościołowi 
i ojczyźnie zachowa 1630. 



Wykład. 

Matka zwycięzcy pod Chocimem, obojętną nam bydź nie meze. Pewni 
współczucia czytelników naszych, przedstawiamy im wizerunek Anny Lubo- 
mir skiéj, matki Stanisława Lubomirskiego, o którym w poprzedzającym 
wspomnieliśmy numerze. Była ona córką Grzegorza z Ruszczy Braniclriego, i 
Katarzyny Kotwiczownéj Krajczanki Koronnej. 

Szczegóły życia Anny Lubomirskiéj nie są nam znane. Niewiadomo nawet, 
kto bić rozkazał ten medal, lecz sądząc po napisach na nim wyrytych, roztrzą- 
sając te czułe i pełne uszanowania wyrazy, wnosić będziemy, ii syn jéj 
Stanisław wybić go kazał. 

Jeżeli domniemania nasze są prawdziwe, Numizmat tén chlubny stawia 
dowód, ze Stanisław Lubomirski do wielkich zdatności łączył ujmujące serca 
przymioty, i cnoty towarzyskie. 



Stf 

No. 10L 

MEMORIA DILIGENTIS TE ANNA DE RVSC[xa] LVBOMIR[ska] 

CASTEIĄlana) WOYNICEN[sis\i (Souvenir de quelqu'un, qui faime 
Anne de Ruszczą Lubomirska Castelane de Wojnice.) Butte éCune 

* 

femme Agée couverte d'un voile, comme cehd que portent le* religieuses. 
Revers. DEXTERA OMNIPOTEN[tis] CONSERFET TE ECCLAE 
[Ecclesiaé] ET PATRIAE. £630. (Que la main du ùmtpuissant te con- 
serve à t église et à la patrie. 1630-9 St. Michel terrassant un drogim. 



Cette médaille a été frappée en souvenir d'Anne Lubomirska, et si nous en 
jugeons par ï inscription, elle Uli fui offerte par une personne qui lui était 
dévouée. H est probable qu'elle a été commandée par son fis Stanislas, qui 
après la mort du grand général Chodkiewicz repoussa les Turcs sur le Dniester 
en tannée 1821. {Voyez la médaille antécédente.) Stanislas Lubomirski se faisait 
remarquer autant par ses talens militaires^ que par ses qualités sociales et son 
attachement pour sa mère. 

Le revers de cette médaille représente St. Michel terrassant le Dragon. 
Cest peut-être une allusion à la victoire remportée par Stanislas Lubomirski 
sur les ennemis du nom Chrétien. 



45 



356 



No. 102. 



Popiersie Rudnickiego z boku widziane, włosy wysoko podstrzyźone, 
broda długa, kołnierz nisko spadający. Napis wokoło: SIMON RUD- 
NICKI D[ei] G[ratia] EPISfcopus] VARM[iensis] ; to jest: Szymon Rudnicki 
z Bożej łaski Biskup Warmiński. 

Strona odwrotna wskazuje herb Rudnickiego, kapeluszem kardynal- 
skim nakryty. Nad nim gwiazda jaśniejąca, w której są litery J. H. 
S. wokoło napis: IN NOMINE HOC SALVARI NOS OPORTET; to jest: 
w tern imieniu zbawić nam się należy. 



Wykład. 

O pobożności Szymona Rudnickiego, Biskupa Warmińskiego, świadczy 
napis na stronie odwrotnej tego medalu wyryty, hojność zaś jego tkwi dotąd 
w pamięci mieszkańców Warmii; bo gdy za Zygmunta IIL niepłatne wojsko 
koronne związek uczyniło i w całej Polsce wielu się dopuściło zdrożności, 
Biskup Rudnicki oddał na odkup wojskowym srebra swoje i droższe domowe' 
sprzęty, i tym sposobem mieszkańców Warmii od rabunków i ucisku ochronił. 

Rudnicki wychowańcem był Kardynała Hozyusza w Rzymie i w jego 
szkole podobno czerpał prawidła tolerancyi, której dał dowody, kiedy w roku. 
1609. i .1612. zatargi katolików z różnowiercami w Prusach w sposób dla 
obu stron najdogodniejszy załatwił. 

Umarł Rudnicki w Heilsbergu w roku 1621 ; mowy jego i listy w ręko- 
piśmie pozostały. 



* 



w 



35T 



No. 102. 



SIMON RUDNICKI H[«] (Aralia] EPIS[co P hs] FABM[it»ui$\ 
(Simon Rudnicki par la grâce de Dieu évêque de VarmieJ • Buste de 
Vétêque Rudnicki vu de irait quarts dans le costume des hauts dignitaires 
de t église catholique de son tenu. 

Revers. J2V NOMINE HOC SALVARI NOS OPORTET. (En ce 
nom nous devons faire notre salut) Ecusson armoirié surmonté d'une 

» 

étoile, sur laquelle on voit le monogramme du Christ 



La médaille ci-jointe a été frappée en mémoire de Simon Rudnicki évêque 
de Varmie très connu dans son temps par sa science et la charité inépuisable, 
qu'il eut souvent V occasion d? exercer. Vers Vannée 4606 , entre autres, des 
bandes de soldats indisciplinés Jetant mis à ranconer les campagnes de la 
farmie^ Rudnicki, aussi charitable que le fut depuis le vénérable arcltevéque 
de Cambray, vendit sa vaisselle et son mobilier, en remit le prix au chef des 
mutins et parvint ainsi a leur faire èXacuer son diocèse. 

Nous nous plaisons a supposer que la médaille qui nous occupe^ fut offerte 
a Rudnicki par les habitons de ce petit pays comme un hommage de leur 
réconnaissance» 

La mort de cet homme bienfaisant est rapportée h f année £62i. 



S58 

No. 103. 

Popiersie z boku widziane, kołnierz i kreza, na głowie czepiec 
okrągły. Napis w otoku: ANNA Z BAJłZIMINA LESZCZINSKA 
1614. (a) 

Medal tén strony odwrotnéy niema» 



Wykład. 

raź w tern dziele przedstawiamy czytelnikom naszym wizerunek 
osoby prywatne) płci żeńskiej. Medal niniejszy, Annie Leszczyńskiej wybity, 
tern nas więcej zajmuje, iż w dokładnem jego wyrobieniu postrzegamy dowód 
zamiłowania sztuk pięknych w kraju naszym na początku XVII. wieku. 

Anna z Radzimińskich Leszczyńska, zrodzona z Stanisława Radzimińskiego, 
Wojewody Podlaskiego, zoną była Rafała Leszczyńskiego Wojewody Bełskiego, 
i prababką Króla Stanisława. 

Bliższy powód wybicia tego medalu jest nam nieznajomy, (b) 



(a) Medal ten, nadzwyczajnie rzadki, znajduje się w gabinecie numizmatycznym 
w Berlinie. Innego ezemplarza nie znamy. 

(b) Pozostaje nam jeszcze wspomnieć o medala bitym za Zygmunta III. z wizerunkiem 
Stanisława Mińskiego, Wojewody Łęczyckiego, który tak się stal rzadkim, ii go 
w żadnym zbiorze widzieć nam się nu zdarzyło. Medal tén, témi słowy opisuje 
Biskup Albertrandi, a za nim Félix Bentkowski: 

Strona główna. Głowa męska nienakryta z prawej strony; około szyi kołnierz 
zmarszczony w pancerzu; napis: STANISLAUS MIŃSKI PALT [Palatinut] 
LANCKIAB CAP[iteaeas] UV[easis]; to jest: Stanisław Miński, Wojewoda 
Łęczycki, Starosta Liwski. Pod ramieniem imié mincarza L. PA DO V AN F. 

Strona odwrotna. Drzewo wiatrem schylone. Napis: AFFLICTA FKLICIOR* 
to jest: Strapiona szczęśliwszą» 
Wspominamy tu o nim dU zachowania jego pamięci. 



.V 



Tm , 




-n 




369 
No. 103. 

ANNA Z RADZIMINA LESZCZIŃSKA 1614. (Arnie Leszczyńska 

m • 

née Radzimińska 1614-9 Buste de femme vu de profil dam le costume, 
que Us femmes de qualité portaient en Pologne au commencement du 17 
siècle, (a') 

Cette médaille nia pas de revers. 



Nous ignorons les motifs, qui ont porté Tillustre famille de Leszczyński h 
faire frapper cette pièce h l 'effigie d'Anne Leszczyńska palatine de Cujavic; 
nous y attachons cependant beaucoup de prix, attendu, que c'est la plus 
ancienne de nos médailles, sur la quelle nous trouvions Vimage éPune femme 
polonaise; nos lecteurs français y verront peut être avec intérêt les traits de 
Vayeule de plusieurs de leurs rois, et celle du prince h qui la Lorraine a dû 
trente ans de bonlteur. (b) 



(a) Cette médaille extrêmement rare se trouve au cabinet de Berlin. 

(b) Avant de passer à un nouveau sujet, il nous reste à parler d'une médaille, 
frappée sous le règne du roi Sigismond III. à Peffigie de Stanislas Miński 
palatin de Lancicie et que Pévéçue Albertrandi décrit ainsi: 

8TAMSLAVS MWSKI PALT [PalaHnus] LANCÏCIAE CAĄitanmu] L IV [ends]. 

(Stanislas Miński palatin de Lancieie, starostę (sénéchal) de Liw. Buste 
du palatin de Miński revêtu (Tune armure et vu de profil. On lit sous 
Faisselle le nom du graveur L. Padouan. 
Revers, afflicta fmlwiOM. (Plus heureuse affligée.} Un arbre courbé 
par Forage. 

Cette médaille gravée par un artiste très habile est devenue extrêmement 
rare, et c'est envain que nous Pavons cherchée dans les différentes collections 
uumismatiques que nous avons visitées* Nous la plaçons ici pour en constater 
* Pexistance. 



I 



$ • 



V * 



V 



J 



- \ 



H"i 



JEM 



■M 



1 



THE NEW YORK PUBLIC LIBRA R Y 

RBPBRBNGB DEPARTMENT 



This book it aader no otrowntteaoes to be 
taken from tho Boilding 



k» 

t 



j fonu 4M 



» ' » 



n .1 ^ 



\ 



I 



J-*. 



■«MLi 



r 



'W 



APR 19 .19*? 



• ~££l*± K *:% 



i 

1 

* 
ł 

t 
? 

* 



/ 




* o 



-. \ 



V 



/ 



* i 



\ 



r