(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Traethawd, Cyfalaf a llafur (Captial and labor.)"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at jhttp : //books . google . com/ 



5X73,1 V30 




TRAETHAWD 



Y CYNLLUN GOREU I SICRHAU CYDWEITHREDIAD 



OYDRHWNO 



CYFALAF A LLAFUR 

(CAP/TAL AND LABOR). 



TESTYN EISTEDDFOD 



Calan, 1887. 



-ÖAÄ- 



Edward C. Roberts, 



COAL CREIK, COLORADO. 



ÜTICA, N. Y. 

T. J. GBIFF1TII8, ARGIUFFYDD, 131 ÜENESEU 8T. 

1887. 



c<\r * 






CYNWYSIAD. 



Rhagdbaeth:— Nodiadau Cyffredinol— Grifiiau Dadblygiad, o'r 
Creadur Greddfol hyd y Dyn— Y Barbariad a'r Dyn Gwaraidd 
— Cymdeithas yn ei Gwahanol Agweddion — Addysgiaeth, Dyf- 
eisiau, a'r Celfyddydau, a'u dylanwadau daionus er dwyn 
oddiamgylch gymdeithas yn gyffredinol i'r agwedd y gwelir 
hi heddyw — Diwygiadau Cymdeithasol y Ganrif, &o 5—8 

PENOÍ) I. 
Llafur a Chyfalaf yn y Mynedol— Eglurhad ar Dermau y Testyn 
— Egin Anghydfod— Llafur ac Awdurdod — Cy fryngau y Chwyl- 
droadau— Effeithiau y Ohwyldroadau, &c, &c 9—21 

PENOD n. 

Cyfalaf a Llafur yn y Presenol — Gwibdaith trwy rai o'r Tiriog- 

aethau Ue yr Ymleddir Brwydrau Cyfalaf a Llafur— Y Cyf- 

ryngau— Communistiaeth — Nihilistiaeth — Ffedereliaeth — An- 

archyddiaetb— Sosialyddiaeth, &c— Yr Effeithiau 21 — 42 

PENOD ra 
Oyfalaf a Llafur yn y Dyfodol— " Oynllun er 8icrhau Cydweàth- 
rediad rhwng Cyfalaf a Llafur"— Penderfynu pob Oamddeall- 
twriaeth trwy Gyflafareddiad— Mabwysiadu y Trefniant Cyd- 
weithiol a Rhan-Elwol — Fod i'r Trefniant Cyflogawl Presenol 
gael ei Sylfaenuar fatho Raddeg— Ffurfio Statistical Bureau yn 
mhob Talaeth trwy yr Undeb 42—69 

PENOD IV. 
Awgrymiadau Pellach— Ffurfio Undebau ar Gynllun y Trade 
Unions yn mysg pob Dosbarth o Lafurwyr — Cwtogiad Oriau 
Llafur— Diwygiad yn y Cyfreithiau Tirol— Sefydlu Penydfa 
Gosbawl mewn rhyw Drefedigaeth Dramor — Dileu y Cyfreith- 
iau hyny ag sydd yn Gwarchod Buddianau Cribddeilwyr yn y 
Cledrffyrdd, Llinellau Pellebrol, Ariandau, Cyfryngau Tros- 
glwyddiadol, &o. — Deddfu er Lleihau Rhwysg Anghymedrol- 
deb, &c— Diwedd. 70—102 



RHAGDRAETH. 



•■ Almost all the adyantages which man posseses above the in- 
ferior animals, arise from his power of acting in combination 
with his fellow.s, and of accomplishing, by the united efforts of 
numbers, what could not be accomplished by the detatched 
efforts of indÌYÍduals."— J. 8. Mitt. 

Geiriadur cyflawn o ffeithiau ydy w dyn ; ac y mae pob person 
yn ddolen yn nghadwyn y meddwl cyffredinol. Bu pob chwyl- 
droad unwaith yn syniad yn meddwl un dyn, a phan y dygwydd 
yr un dryohfeddwl yn enaid person arall, dyna fydd allwedd y 
cyfnod. Bu pob diwygiad unwaith yn amcan-dyb cyfrinachol, a 
phan y dygwydda ddyfod yn dybiaeth gyfrinachol, drachefn, 
egyr a deongla gwestiwn y dydd, a phwnc yr oes. 

Y mae i gymdeithas ei chymeriad yn ogystal a pherson unigol. 
Y mae yn eithaf gwir fod i gymdeithas pob oes rywbeth ag sydd 
yn perthyn i gymdeithas oes arall, ac hefyd y mae i bob cym- 
deithas ryw neillduolion mewn drwg a da, beiau a rhinweddau, 
nad ydynt yn perthyn ond i'r cylch hwnw yn unig. Mae y cys- 
ylltiad sydd rhwng gwahanol oesau a'u gilydd, yn nghyda'r dy- 
lanwad y mae y naill yn weithredu ar y llall yn gwneuthur llawer 
o debygolrwydd rhyngddynt; ond y mae y pethau neillduol yd- 
ynt yn perthyn i un oes — nas gellir eu priodoli i oesau eraill 
yn peri fod elfenau ei chynydd yn wahanol. Fel megys mai nid 
nn weithred o eiddo y dyn sydd yn ffurfìo ei gymeriad, ond y 
mae pob gweithred o'i eiddo yn ffurfìo rhan ohono; felly hefyd 
am gymdeithas, ac oes; nid cymeriad un dosbarth a chylch o 
bobl sydd yn ffurfìo eu cymeriadau hwythau, ond pob dosbarth 
a chyloh. 

Ton ydyw cymdeithas. Symudâ y don yn mlaen, ond y mae 
y dwfr a'i cyfansodda yn sefydlog. Mewn rhyw wedd, nid ydyw 
cymdeithas yn myned rhagddi. Cyll gymaint mewn un cyfeir- 
ìad ag a enilla mewn cyfeiriad arall. Y mae yn myned dan gyf- 
newidiad parhaus. 



VI - RHAGDRAETH. 

Y mae deall oymeriad cymdeithas yn ddyledswydd orphwysed- 
ig ar bob dyn. Canmolid meibion Issaehar am " wybod beth a 
ddylai Israel ei wneuthur." Yr oedd y Phariseaid yn wrthddrych- 
au cerydd ein Harglwydd am nad oeddynt yn "deall arwydd- 
ion yr amserau." Deallent "wyneb yr wybren," ond deall nod- 
weddion a hynodion yr oes, ni fedrent, er fod llawer o honynt 
wedi eu cerno gan law Duw ei hun. Nid yn unig y mae ynbech- 
od i ddyn esgeuluso ei ddyledswyddan, ond y mae mantais iddo 
o'u cyflawni. Pwy mor llwyddianus yn ei anturiaethau a'r hwn 
sydd yn itstudio cyf eiriadau tonau arwyddocaol cymdeithasol ? 

Y mae gwelliantau cymdeithasol bob amser yn arafaidd. Mor 
eithafol fusgrell y mae camrau gwareiddiad wedi bod! Mor 
raddol y mae ei ddylanwadau marsiandiol wedi effeithio yn nyrch- 
aûad coi£E y boblogaeth! Tyner-weinir arno ar liniau cenedl- 
aetbau cyn y bydd ei effeithiau yn ganfyddadwy, o herwydd 
gwir yw nad ydyw un genedlaeth ond megys diwrnod yn hanes 
gwareiddiad. Bu rhai o'r hen genedlaethau boreuol mewn rhyf- 
eloedd blinion am oesau yn olynol, cyn y gallasent enill hawliau 
bodolaeth fel cenedl. Cymerodd bedair canrif o erledigaeth 
greulawn ar •• ardderchog lu y merthyri " cyn sefydlu Cristionog- 
aeth. Trwy ddyfal-barhad, penderfyniad diysgog, a miloedd o 
ofidiao am oe oedd yn olynol y llwyddwyd i gael y caeth yn 
rh v dd. O'r amser pryd nad oedd y dosbarth gweithiol yn ddim 
amgen na dyhirod a chaethweision, yn oael eu prynu a'u gwerthu 
gyda y tir a lafurient, hyd yr amseroedd yr ydym ni yn byw 
ynddynt, mor fawr y gwahaniaeth; mor dra boddhaol y cyfer- 
byniad ! ! 

Syndod ydyw fod mor dra anhawdd difodi yr ystry wiau Satan- 
aidd ag ydynt fel rhwd difaol wrth wraidd pob llwyddiant 
gwladol a chymdeithasol. Y niae crefydd, # addysg, y celfyddyd- 
au, ac ysbryd cymdeithas yn edrych yn mlaen; ond arafaidd 
hynod y mae dyn yn diwygio. Mae cyfatebiaeth agos cydrhwng 
ymddadblygiad cymdeithasol a dadblygiad rhywogaeth Ychyd- 
ig walianiaeth sydd rhwng dosbarthiadau israddol o'r anifail ag 
y mae eu galluoedd yn ychydig a syml; ac o'r braidd y gellir 
gwahaniaethu un dosbarth oddiwrth y Uysieuyn. 

Fei yr ymddyrohafa bywyd i fwy o amlygrwydd, rhydd syml- 



RHAGDRAETH. VU 

rwydd le i gymysgedd; ymddadblyga y rhanau syml i organau, 
gyda swyddau gwahanol a pherthynasau gwahanredol. Gyda 
diffygion a gallnoedd newyddion, gofynir mwy o ddealltwriaetb 
i sicrhau by wioliaetb, ac i osgoi perygl. Yn ddiweddaf nr ysgol 
dyrchafiad bywyd, daw dyn; y mwyaf aruchel, y tlysaf a'r tyn- 
eraf ei organau o'r anifeiliaid. Mewn dyn, y mae y ddealltwr- 
iaeth ag sydd yn cynyddu ar hyd graddeg oatur, yn neidio ar un 
llam i gyrhaedd dealltwriaeth mor ragorol, fel ag y mae y gwa- 
haniaeth yn ymddangos yn fwy o ran rhyw a gradd. Ynddo ef, 
mae y ddealltwriueth gul ac anwybyddol a alwn yn reddf, yn 
dod yn iheswm ymwybyddol; ac y mae y gallu godidog o roddi 
at, a chynllunio, yn gwneyd dyn eiddil yn frenin natur. 

Gyda dyn y mae y llinell esgynoi yn terfynu, dyna berffeith- 
rwydd yr anifail, a dechreuad ymddadblygiad mewn cyfeiriad 
arall. Lle y terryna dadblygiad rhywogaeth y dechreua ymddad- 
blygiad cymdeithasol, a elwir gwareiddiad. Gyda y cynydd yna 
ymegyr y galluoedd deallol. Cawn fod y gagendor rhwng y bar- 
bariad gwyllt a'r dyn gwareiddiedig yn ogymaint ag ydyw y 
gagendor cydrhwng yr anifail organawl uchaf a'r llymarch 
(oyster) ag sydd wedi glydio wrth greigydd ansyfladwy glanau y 
Werydd. Deil yr un ddeddf yn y cyuydd a ddechreua gyda y 
dyn, yr hon a arweinia i fyny eto gyda ffurfìad cymdeithasau, ac 
o'r cydymffurfiad yna o wybodaeth unigolion y ffurfir barn y 
cyffredin, ewyllys y oyffredin, a chydwybod y cyffredin. Fel y 
dadblyga cymdeithas, gofynir graddau uwch o ddealltwriaeth, o 
herwydd yn y dochreuad anghelfydd yr ydoedd pob teuln 
yn cynyrchu eu bwydydd a'u dillad, ac adeiladn en tai eu hun- 
ain. Yn ddiweddar, mewn cydmariaeth, y tynodd dyn fywiol- 
iaeth allan o hadau, gan gadw cyfran o honynt at gynyrch y 
flwyddyn olynol. Yn ddiweddarach eto y cafnwyd y dderwen 
gadarngref yn gwch i nofio yr eigion. Daeth y cwch yn llong, 
yn agerlong, ac agorwyd y byd i drafnidiaeth a gwareiddiad. Bu- 
asai y dyn yn parhau yn ei gyflwr gwyllt cynhenid oni b'ai am 
ganlyniadan bendithiol cyntaf-anedigion cymdeithas — llaf nr a 
gwyddoniaeth. Coron ogoneddus dadblygiad cymdeithasol ydyw 
holl ddyfeisiau a darganfyddiadau gwerthfawr ein byd ni. 

Cawn fod yr holl greadigaeth, elfenau natur, mwnau y ddaear, 



V1U RHAGDBABTH. 

a ohoedydd y maes, yn ymostwng ao yn taln gwarogaeth i ddyn. 
O'r hen dderwen gadarngref llunia ystol i eistedd arni, bwrdd 
o'i flaen, pren dan ei wely, a llong i'w gludo trosdonau tryohion- 
og yr eigion. Saif tystion talgryf gwareiddiad ar dde ac aswy, 
addurnant wyneb y byd ar dir a mor. Y dinasoedd teg, y palas- 
au prydferth, a'r adeiladau mawrion, y trydan yn goleuo ein 
heolydd heb babwyr na gwer. y gledrffordd yn ymdorchi trwy 
ein gwastadeddau di-ben-draw,y fellten w :di ei dal a'i gwareiddio, 
a hono ag un ysgydwad i'w baden danllyd, yn taflu meddyliau o 
begwn i begwn byd, gan wneyd, "Pellder ac amser yn gam ac 
yneiliad." 

Fel y gwelwn, y mae cynydd cymdeithas wedi pentyru gwy- 
bodaeth, tyneru moesau, coethi chwaeth, ao eangu cydymdeim- 
lad; eto y mae dyn yn fwy agored i wneyd camgymeriadau mwy 
echrydus na phan y dilledid et a chroen i ymladd gwylltfilod 
gyda ffon-dafl a cheryg. Y mae tueddiadau yr oes, yn enwedigol 
y blynyddoedd diweddaf hyn, yn dra bygythíol i bob sefydliad 
rhinweddol — nwydau annosbarthus ynfydion bron cynen yn fflam 
yn mhrif drefl ein gwlad; oymdeithasau dirgelaidd yn difa ein 
nerth ao yn bwyta ein oryfder f el Gweriniaeth. Yn sicr y mae 
yr arwyddion chwyldroadol presenol yn hawlio sylw ein gwlad- 
weinwyr mwyaf manylgraff a hyawdl. Gredoau yn marw, syn- 
iadau >n cyfnewid, trafnidiaeth mewn cyfwng ohwyldroadol, 
cymdeithas yn Uygru, rhyddid a ohydraddoldeb yn cael ei fathru 
ar ben pob heol. 



CYFALAF A LLAFUR. 



** OMNMA TINGIT L&BOR." 

PENOD I. 

Cypalaf a Llafur yn y Mynedol — Eglurhad ar Derm- 
au y Testyn — Egin Anghydfod — Llafur ao Awdur- 
dod — Cyfryngau y Chwyldroadau — Effeithiau y 
Chwyldroadau, &o. 

Cyfalaf (Capital). — Dysgir ni gan awdwyr yn y 
gangen hon o wleidiadaefch, fod cyfalaf yn golygu^ 
bob amser, y gyfran a gynilir trwy dreuliad union- 
gyrchol i gael ei gysegru at ddybenion cynyrchiol : ae 
nid yw o bwys a gyflwynir y cyf ryw gan y llaf urwr ag 
sydd i'w ddef nyddio, neu gan ryw berson arall a'i ben- 
thyco i'r llafurwr ar lôg, neu i gyflogi y llafurwr i 
weithio gydag ef am gyflog penodol. Gellir galw 
cwch y pysgotwr yn gyf alaf yn ogystal ag un o ager- 
longau llinell Inman, gyda hyn o wahaniaeth: y 
perchenog sydd yn trafod y cwch, a'r agerlong gan 
bersonau na chawsant erioed adnabyddiaeth a'r perch- 
enogion. Mae'r pysgotwr yn yr achos yna yn llafurwr 
ac yn gyfalafwr ; ond yn achos yr agerlong, cyfrenir y 
cyfalaf gan un blaid, a'r llafur gan blaid arall. 

Yn yr hen amser gynt, gweithiai dynion er digoni eu 
hangenrheidiau eu hunain — eiddynt hwy yr had a'r 
cynyrch; offeryn ydoedd cyfalaf yn nwylaw llafur. 
2 



10 



CYFAJ^AF á lláfüb, 



Er fod argìwyddi y canol-oesoedd yn nodedig o gyf- 
oethog, nid oeddynt yn gyfalafwyr, nac yn usurwyr, o 
herwydd gwnaent bob dcfnydd o'u cyfoeth oud ei 
roddi ar usuriaeth. Drychfeddwl hoDoI ddyeitbr ìt 
cyfnodau boreuol ydoedd i'r cyfalafwr ynierodraethu 
ar bob cynyrch a chynyrchydd. Mewn amseroedd di- 
weddar, — wel, er pan y cyfododd trafnidiaeth drauior 
yn yr unfed-ganrif-ar-bynitheg, cawu fod yr hen drefn- 
iadau wodi graddol wyro i'r agwedd y gwelír pethau 
heddyw. Heddyw, rheolir diwydrwydd gan antur- 
iaethwyr, y rhai a gyfìwynant y defnyddiau, ac a dalaut 
gytío£ penodol f r llafurwr, mewn trefn i fudr-elwa ar 
gynyrchiad y uwydd ; gan'hyny nid yw Uafur ond 
oöeryn yn nwylaw cyfalaf. T cyfalafwr ydyw yr hwn 
(er nad yn gynyrchydd ya bersonol) eydd yn cyflwyno 
arian a defnyddiau trosodd i gynyrchwyr er eu eyflen- 
wi a nwyddau, mewn gwir ddiogel obaitb y derbyniaut 
y cau cymaiut yn at-daliad Y cyfalaf ydyw yr arìan 
a droBglwyddir felly, Nid ydywrhesymt?g ysgol Adam 
Sinith ond twyll pan y cydglynia gyfalaf ac arian^ 
gau hawlio mai yr un peth ydynt, yn cylchredeg mewn 
fifyrdd gwabanob w Arian, fel arian," meddynt, "sydd 
derm canolog rbwng dau nwydd. Nwydd yn cael ei 
droi yn arian, a'r arian drachefn yn cael eu had-ddych- 
welyd yn nwyddau." Gyfalaf , gan hyny, fel ei dealîir 
gan ysgol Smith, sydd nwydd annibynol a gyflogb* er 
eì hunan-gynydd. Ymbalfalant er ceisio darganfod 
y modd y daeth y cyfoeth annibynol y soniant 
am dano i bentyru i goffrau y rhai nas eynyrchasant 
Amlwg yw nas gall cynydd gwerth, ddim cymeryd lle 
oddieithr yn nadblygiad cynyrch; nis gall ddod o 



CYFALAF A LLAFÜB. 11 

ddefnyddiau meirwon; rhaid iddo ddod trwy ybywyd 
creadigol a weithreda arno trwy lafur. Nis gall cyn- 
ydd mewn gwerth gymeryd lle, meddynt, trwy gyf- 
newidiad, o herwydd nid ydyw cyfnewidiad yn ddim 
amgen na thraws-osodiad pethau o gydradd werth. 
Mewn un wedd, y mae pob plaid yn yr ymdraf odaeth 
yn enülwyr, o herwydd y mae y naill a'r llall yn cael 
yr hyn oedd yn sef yll mewn angen am dano, am yr hyn 
nad oedd arno ei eisiau. Y mae defnyddioldeb y 
nwyddau, yn y wedd yna, ya cynyddu yn y gyfnewid- 
f a, ond nid ydyw ei gwir werth f elly. Meddylia y cyf- 
newidiad, yn syml, f od y naill blaid yn trosglwyddo i'r 
llall werth cyf artal am werth cyfartal ; ac hyd yn nod 
pe byddai yn bosibl i un o'r pleidiau enill mewn 
gwerth heddyw — i gael nwydd mwy gwerthf awr am 
nwydd llai o werth — eto, gan fod yr holl fyd yn bryn- 
wyr a gwerthwyr yn eu tro, gellir colli yf ory fel pryn- 
wyr, yr hyn a enillwyd heddyw fel gwerthwyr, a 
thrwy hyny adferu cyfartaledd cynhenid gwerth. Ni 
effeithid yr un cyfnewidiad, pa f odd bynag, yn yr ym- 
draf odaeth. Efallai f od gwerth nwydd yn cael ei greu 
yn nghwrs cyfnewidiad, pan y mae un marchnatawr 
yn manteisio ar y llall — pan y mae Williams, dyweder, 
yn llwyddo i argyhoeddi Jones i gymeryd gwerth $40 
o lysiau, am werth $50 o chweg-nwyddau (groceries). 
Tn yr achos yna, nid oes yr un cynydd wedi bod yn 
y gwerth; y mae wedi cyfnewid dwylaw, dyna yn 
unig. Y mae gan Wüliams f wy o $10 nag oedd gan- 
ddo yn flaenorol, a Jones $10 yn Uai Cyfanswm 
gwerth y nwyddau cydrhyngddynt wedi'r cyfnewidiad, 
fel yr ydoedd yn flaenorol i'r cyfnewidiad, ydyw $90. 



12 



CYFÁIAF A LLAFÜB. 



Nis gellir peri cynydd yn y gwerth trwy newid y 
perchenogydd. Dadleua un o ysgrifenwyr gaüuocaf 
yr Àlmaen, Karl Uazx» fod eyfalaf pob eynydd, ac 
eithrio cyilogau, yn werth hollol digynyrcb, ac o gan- 
Iyniad, ddini yn hawlio'r gydnabyddiaeth a adnabyddir 
fel ilog. Gwerth gwreìddiol pob cyfalaf or fath, pris 
pryniad y nwyddau, gyda chydnabyddiaeth am ddefn- 
yddiad a thraul ofiferynau, yn cael eu cario trosodd i 
werth y cynyrch. Nis gall hyny gymeryd lle ond yn 
unig trwy lafur. Noddir yr hen werth gan lafur, ac y 
mae gwerth pob nwydd yn rhoddedig trwy offerynol- 
iaeth yr un galîu, ac o ganlyniad y mae llog yn yatyr- 
iaeth allan o'r cwestiwn yn gyfangwbl. 

Nid ydys yn íawn-ddeall demniad yggolAdam Smith 
o " werth," {nalue), Golyga fod gwerth y nwydd yn 
y gyfnewidfa i f od yn annibynol ar werth y nwydd 
mewn yniarferiad, Gosodir gwerth ar ddwfr mewn 
ymarferiad, ond dim inewn cyfnewidiad ; ac y mae i'r 
diamwnt werth inawr ar y gyf newidf a, ond yehydig 
mewn ymarieriad. A myned i ' f anylrwydd, gallem 
ddweyd nad ydyw gwerth mewn yinarferíad yn werth 
o gwbl — defnyddioldeb ydyw, Tn imol ag ymresym* 
iad y Sniithiaid, nid ydyw gwerth yn y gyfnewidfa ond 
ffug yn unig, o dan ba un, yn y cyflwr presenol ar 
gymdeithaSj y mae gwerth yn amlygu ei hun + Nid 
oedd y gyfnewidfa mewn bodolaeth yn yr amseroedd 
pan y cynyrchai pob teulu nwyddau er cyllenwi eu 
hangenion eu hunain. láe nad ydoedd eyfnewidfa yn 
drefniant, yn ol pobrheswm nid oedd gwerth cyfnewid* 
iol jn bod. Er hyn í gyd, nid oes gradd o amheuaeth 
nad oedd gwerth yn yr "hen amser gynt" ond ei fod 



CYFALAF A LLAFÜR. 13 

yn amlygu ei hun mewn ffurf wahanol. Yr ydym 
ni yn nghymdeithas y cyfnewidiadau, lle y cyf ansoddir 
pob peth gyda'r amcan o'i fwrw i'r gyfnewidfa, ac o'r 
gyfnewidfa yr ydym ni wedi lloffa hyny o brofiad prin 
sydd genym am werth. 

Ni oddef gofod i ni ddilyn y gwahanol ysgolion, a 
gwyllt syniadau rhai o honynt ar dermau y testyn. 
Ond, "Beth ydyw gwerthf' — Pris sylweddolar ddefn- 
yddioldeb perthynasol y nwydd i'r gymdeithas a lunia 
y prisiad. Tyb gymdeithasol yn cael ei hamlygu ar 
wrthddrych mewn cydmariaeth i wrthddrychau eraill. 
Y mae y syniad yna wedi ei gydgasglu mewn ffordd 
afreolaidd, eto effeithiol, trwy gadwyn o ddichellion 
cyrhaeddadwy i farchnatawyr. 

Yn awr, pa fodd y gellir penderfynu gwerth, a'r 
gwahaniaeth neu'r graddau mewn gwerth ? Gwneir i 
fyny werth pob nwydd yn ol y swm a f eddiana o'r nod- 
weddion canlynol : (a.) Ei fod yn ddefnyddiol i gym- 
deithas. (ô.) Fod yn gofyn llafur neu drafferth idd ei 
gynyrchu. Nid oes yr un nwydd yn ddiffygiol mewn 
gwerth ag sydd yn feddianol ar un o'r nodweddion 
uchod, ac nid oes gwerth i'w ddodi ar un nwydd ag 
sydd yn ddiffygiol yn y naill neu y llall o honynt. 

Yn awr y mae genym ddau fath o nwyddau. Cyn- 
yrchir rhai i swm anmhenodol trwy gyfrwng llafur, a 
chan bawb a'u hewyllysiant ; pwrcesir hwy hefyd un- 
rhyw amser am y draul o'u cynyrchu. Nid oes i'w 
defnyddioldeb cymdeithasol ddim dylanwad ar eu 
gwerth ; saif y nwyddau hyny bob amser ar gyfartal- 
edd gwerth eu cynyrchiad yn unig. Cawn ddosbarth 
arall o nwyddau, nad ellir eu lluosogi i swm neu nifer 



14 



■JYFALÁF A LLAFÜIU 



anmhenodol trwy laf ur ; mae y swm yn derfynedig gan 
achosion naturiol, neu gan ryw achosion eraill nad all 
y cyfryw a'u dyinunant eu pwrcasu am y llafur a'u 
eynyrchant yn unig* O ganlyniad, saif gwerth nwydd- 
au o'r radd yna uwchlaw pris perthynasol eu cynyrch- 
iad, a phenderfynir hyny bob amser oddiwrth eu defn- 
yddioldeb i gymdeithas, Mewn effaith, y mae y Uafur 
gofynol yn eu cynyrchiad, mor bell o fod yn dywysydd 
yn mhenderfyniad eu gwerth, fel mai y gwerth, mewn 
gwù-ionedd, sydd i benderfynu x swm o Jafur a roddir 
yn eu cynyrchiad. Defnyddioìdeb cymdeithaBol nwydd 
ydyw eí gymwysder i gy Üenwi angenion arall ; a chawn 
hyn yn gogwydd ar ddwy ystyríaeth o leiaf. (a,) 
Pwysigrwydd yr angen y mae y uwydd yn ei gyflenwi. 
(&.) Nifer y personau ydynt gyd-gyfranog o'r angen. 
Y mae pob nwydd sydd yn sugno ei werth, neu ei rag* 
oriaeth, o brinder, yn perthyn iV dosbarth diweddaf y 
eyfeiriwyd ato. Peehod parod i amgylchu yr ysgolion 
boreuol yn eu hymdriiiiaeth a'r pwnc hoU-bwysig yma, 
ydoedd cymeryd y ddeddf ag sydd yn wiriouedd am y 
dosbarth blaenaf o nwyddau, yn wirionedd ymarferol 
aiii bob dosbarth. 

Cawn aehos rhagllaw i ymyryd a v r trefniant cyflog- 
awl, ae a r trefniant a adnabyddir fel ol-lafur — y llafur 
&g y mae twyll y trefniant yn gwneyd y ffug-ymddang- 
osiad o fod wedi ei dalu. Dyna ddirgelwch a mawr- 
edd trwyadl y gyfundrefn, ae Alpha pob anghydfod 
cydrhwng cynogydd 4 a ehyflögedig, ac o'r holl hud a 
Hedrith yn nghylch rhyddid llafur. Y trefniant cyf- 
logawl ydyw a, b, c, holl ymölamychiadau y Üafurwr. 









CYFALAF A LLAFÜR. 16 

Cynorthwya y gyfundrefn y cyfalafwr i gofleidio pob 
gwerth a gynyrcha y llafurwr. 

Yn awr cymerwn gipdrem ar rai o'r brwydrau sydd 
wedi eu hymladd cydrhwng llafur ac awdurdod yn y 
Ue blaenaf, ac yn y diweddaf cydrhwng llafur a chyf- 
alaf. 

Cawn fod ysbryd anf oddogrwydd yn ymsymud ar 
wyneb dyfroedd cymdeithas yn agos i dair canrif yn 
ol. Ymleddid yr ornest am dymor maith cydrhwng 
llaf ur ac awdurdod (labor and authority), ac yn ddi- 
weddaf cydrhwng llafur a chyfalaf (labor and capital). 
Wrth wylio symudiadau y pleidiau trwy ddellt hanes- 
iaeth, cawn lafur yn carlamu yn fuddugoliaethus dros 
Alpau o anhawsderau. Pan y dechreuodd llafur ym- 
wingo yn erbyn symbylau trais, gormes, a hawl, yr 
ydoedd nid yn unig y llafur, ond hefyd person y llaf- 
urwr yn eiddo rhyw benaeth. Gwerthid gwyr a 
gwragedd gyda'r tir a lafurient, a deuent yn rhan o 
berchenogaeth eu harglwydd newydd, yr un ffunud a'r 
coed a dyfai ar y tir a bwrcesid. Mor ddiweddar a 
dyddiau y prif-fardd Shakespeare, cawn weddillion o'r 
gwaseidd-dra pechadurus yn bodoli yn Mhrydain. Nid 
oedd son am anghydf od yn tori allan cydrhwng cyflog- 
ydd a chyflogedig yn y dyddiau hyny, oblegid offeryn 
y cyfrifid y gweithiwr. Mor ddiweddar a'r flwyddyn 
1779 yr ydoedd mwnwyr Prydain mewn ystad gaeth- 
wasiol. Gorf odid hwy trwy gyfraith i aros yn y mwn. 
glawdd cyhyd ag yr ewyllysiai y perchenog eu cadw i 
weithio, a gwerthid hwy fel rhan o'r cyfalaf a roddid 
yn y gwaith. Pe y derbynient gynygiad i weithio 
mewn man arall, gallai eu meistr blaenorol eu cyrchu 



16 CYFALAF A LLAFUR. 

yn ol i'w fflangellu fel lladron, am geisio ei ysbeilio o 
lafur. Ad-drefnwyd y mesurau yna yn 1789, ond ni 
ddilewyd y ddeddf oddiar lyfrau y wlad hyd 1799. 
— " The Trade Unions of England? p. 119. Mor 
ddiweddar ag 1806, gorf odid pob llafurwr i bwrcasu 
trwydded (license) yn Ffrainc. 

Mawr y cyfnewidiad, ie, y chwyldroad ddylaswn 
ddweyd. Heddyw y mae y llafurwr tlotaf yn America 
a Phrydain — yn wir trwy y byd gwareiddiedig — sydd 
yn gallu defnyddio caib a rhaw, ar safle gydradd a 
phwrcasydd ei lafur. Grall atal neu werthu ei lafur f el 
y gwel yn oreu. Gall ddadleu ac ymgynadleddu, a 
thrwy hyny esgyn i ty>d yn blaid gyfrif ol ac annibynol 
mewn amod. Pan y gorpheno y gorchwyl fyddo wedi 
gymeryd mewn llaw, nid ydyw yn nyled ei gyflogydd 
o ddim, ac nid ydyw o dan unrhyw rwymau iddo mwy- 
ach. Nid yn unig y mae'r llafurwr wedi enill ei rydd- 
id gwladol a phersonol, ond y mae hefyd wedi cyr- 
haedd rhyddid i'w ddiwydrwydd yn ogystal, a gall 
heddyw wynebu ei gyflogydd, gan hawlio cydraddol- 
deb yn ngwyneb cyfraith. 

Arafaidd hynod fu symudiad cerbyd y diwygiadau 
pwysig ag yr ydym ni yn mwynhau eu heffeithiau. 
Credwn mai perthynas a chysylltiad eiddo a'r wladwr- 
iaeth ydoedd cynhyrfydd a chychwynydd cyntaf yr holl 
chwyldroad. Drychfeddwl mawr y diwygwyr ar y 
cyntaf ydoedd adf eru yr hyn a alwent yn gyflwr natur, 
pan yr ydoedd cydraddoldeb cynhenid eto yn llywod- 
raethu, a phryd nad ydoedd y ddaear yn eiddo neb, a'i 
chynyrch yn eiddo pawb. Dysgent nad oedd dim syl- 
faen gyfreithlon i eiddo ond angen. Yr hwn sydd ag 



CYFALAF A LLAFUR. 17 

angen sydd a hawl, a galwent yr hwn a fyddai a mwy 
na'i angen yn lleidr. Dadleuai Rousseau fod i bob 
dyn hawl naturiol i'r hyn y mae yn sefyll mewn angen 
am dano. Brissot, un eto o'r un ysgol, a ddywedai 
mai lladrad noeth ydyw eiddo neillduol yn ngoleu 
natur. 

Tua'r fl wyddyn 1793 y corfforwyd y syniadau gwas- 
garedig yna yn drefniant, ac yr ymffurfìodd achleswyr 
ý cyfryw syniadau, yn blaid — yr Egauxiaid. Ni chyf- 
rifent yr unigolyn yn neb, ond y wladwriaeth oll yn 
oll. Trawsffurfio pob peth^i ddwylaw y wladwriaeth 
ydoedd yr unig ffordd glir yn eu golwg hwy i wella'r 
archoll ac i lanw'r gagendor cydrhwng llafur ac awd- 
urdod. "Oferedd," meddynt, "ydyw breuddwydio 
am derfyn ar draha a gormes, hyd nes y byddo pob 
eiddo wedi ei drosglwyddo i ddwylaw y wladwriaeth, 
i gael ei ddosbarthu i'r dinasyddion ar egwyddorion 
cydraddoldeb diamheuol" — y wladwriaeth yn unig 
berchenogydd, ac yn unig gyflogydd, i gyfranu i bob 
person y gorchwyl a fyddai yn cyfateb i'w ddawn a'i 
allu. Daeth cwynion llafur yn adran bwysig yn 
ngwleidyddiaeth cyfandir Ewrop gyda genedigaeth y 
ganfif hon. Dadleuid ac ysgrif enid, a thrwy egni a 
dyfal-barhad di-ildio, llwyddwyd i agor llygaid y wer- 
inos i ganfod truenusrwydd eu cyflwr. Cynhyrfwyd y 
llugws gan syniadau o fath yr isod, a gyhoeddwyd yn 
eu horganau swyddogol : " Beth a phwy ydyw y wlad- 
wriaeth?" Y Ni, y llafurwyr, ydym 97 y cant o'r holl 
boblogaeth. Dylai holl allu y wladwriaeth f od o hon- 
om ni, ac erom ni ; ein daioni penaf ni ddylai f od nôd 
uwchaf y wladwriaeth ; nid lles dosbarth mo hono, ond 



18 



CTFALAF A LLÀFÜR, 



lles cenedl. Mae ein hachos yn achoe dynolryw, ac y 
mae ein daioni personol yn ynisymud gy da churiadau 
banesiaeth; gydag egwyddorìon bywiol dadblygîad 
moesoL Dan y trefniant yna, a'r syniad newydd am 
werth üafur, m' byddai dim elw neillduol, ueu hawl- 
fraint; o ganlyniad byddai llai o hunan-les. Byddai 
Efa i nyddu, ac Adda i gioddio ■ ac yn ymwybodol neu 
anyuiwybodol, byddai i T r person unigol weithio mwy 
dros y lluaws, a'r lluaws dros bersonau unigol. Ts- 
grif enydd arail, o'r un ysgol, a ddywed : i£ Dyben ac 
amcan y wladwriaeth ddylai fod t nid yn unig warchod 
rhytldid, ond hefy d cynorthwyo yn nadblygiad egwydd- 
orion yr unrhyw \ gosod y pereon unigol yn ngafael y 
cyfryw gydraddoldeb o fodolaeth \ y cyfryw raddau o 
ddiwylliad, gallu, a rhyddíd ag a fyddai abi i gyrhaedd 
trwy ei ymdrechion personol ei hunan, Y wladwriaeth 
ydyw y goruchwylydd mawr i arwain a hyäbrddi yar hil 
ddynol i yniddadbìygiad sicr a pharhaoL Mewn gẃ- 
iau eraíU, i ddwyn tynged y ddynobaeth i ffurf a 
gwedd bodolaeth wirioneddol, rhaid i r wladwriaeth 
trwy undeb yr oll, gynorthwyo ì lanw dadblygiad y 
person unigol." 

Dyna feddyìddrych ardderchog yr ysgol foreuol— yr 
oes newydd — oes meibion llafur. Dyna gnewullyn 
holl ddiwygiadau bendithiol y ganrif. Yn ganlynol, 
cyhoeddodd cynideithas na byddai i un dyn mwyaeh 
fod yn gaethwas, Yn ddiwoddarach, cyhoeddodd nad 
oedtl un dyn i f od yn anwybodus ; ac yn ngbynadledd- 
au tuawrioü yr Alniaen, yn 1848, cyhoeddwyd (ond nid 
jn effeithiol) nad oedd un dyn i fod heb eiddo person- 
oL Dadleuent yr anmhosiblrwydd 1 ddyn fod yn wìr- 






CYTALAF A LLAFUB. 19 

ioneddol rydd heb eiddo, mwy nag y gall fod yn wirion- 
eddol rydd heb wybodaeth. Y mae dyn wedi ei ryddhau 

ystad o ddibyniad cyfreithiol, ac o ystad o ddibyniad 
deallol. "Ehaid iddo ynawr," meddai'r Egauxiaid, "gael 
ei ryddhau o ystad o ddibyniad cyllidol. " Trwy offeryn- 
oliaeth Lassable a'i bleidwyr y daeth cyfalaf a llafur 
wyneb yn wyneb. Yn wir, gwnaeth dilynwyr yr ath- 
ronydd galluog Hegel eu rhan er gwneyd perthynas 
cyfalaf a llafur yn bwnc y dydd, ac yn brif ymchwil yr 
oes. Dangosent, gyda graddau o eglurder, f od yr hen 
drefniant oll yn bwdr, nad oedd man glân na chyf an 
arno. Eto, nid ydynt wedi llwyddo i ddadlenu ger 
gwydd y byd, un cynllun anffaeledig i lanw y gagen- 
dor, nac i gymwyso un moddion erenill cydymdeimlad 
a chydweithrediad y pleidiau. Yn wir, y mae yr hen 
ysgol Hegelaidd yn ei hymdrechion at ddiwygiad, yn 
tueddu i wneyd y drwg yn waeth. Ymgais fawr yr 
Hegeliaid ydoedd rhyddhau trefniant dosbarthiad i f od 
dan ddylanwad rhyw alluoedd neillduol, ac i gael yn 

01 eiddo y person unigol am y waith gyntaf, ar ei seil- 
iau naturiol a chyfiawn — llafur. "Mae miloedd o laf- 
urwyr," meddynt, "ddydd ar ol dydd yn trawsffurfio 
eu hymenyddiau, cyhyrau a gewynau yn nwydd defn- 
yddiol, yn werth, yn gyf oeth." " Yn awr," ebai'r athron- 
ydd, "y pwnc sydd genym i'w ddadansoddi ydyw, trwy 
ba drefniant y gellir cael yr eiddo, y gwerth presenol, 
i droi mwy yn y dwylaw a'i cynyrchanf?" Dylai fod 
yr un cysylltiad cyfranogol yn y cynyrch, ag öydd yn 
barod yn y gwaith. Ehaid i gyfalaf ddod yn is-was- 
anaethgar i lafur. Rhaid i fudr-elwa ddiflanu, ac i 
ddiwydrwydd gael ei lywodraethu yn fwy gan egwydd- 



20 CYFALAF A LLAFUR. 

orion cyd-gyfranogiad, na chan ddeddf perchenogiad. 
Dan y trefniant anmherffaith presenol, nid ydyw y 
llafurwyr ond adranau ac aelodau amrywiol rhyw 
beiriant anf erth, yn cael ei weithio yn mlaen gan y 
cyfalafwr. Cyf ansodda y llaf urwr bob peth yn gyntaf 
oll, ac yn ddiweddaf oll, at wasanaeth pobl eraill; a 
gwnant y cyf ryw bethau wrth gyf arwyddyd, ac ar draul 
y cyf alaf wr sydd yn masnachu am arian, yr hyn, yn 
absenoldeb trefniant cywir o gyfrifiadaeth, sydd yn 
anturio yn y tywyllwch." 

Credwn mai nid hollol anghywir fyddai dweyd 
mai creadigaethau "meddyleg " (Hegel), ydyw " dynol- 
iaeth " (Humanism) yr Almaen, Communistiaeth 
Ffrainc, Ffedereliaeth Awstria, a Nihilistiaeth Ewsia. 
A chymysgfa o'r holl gredoau chwyldroadol yna y<%w 
Sosialyddiaeth ac Anarchiaeth y dyddiau diweddaf 
hyn. Llwyddodd Hegel i drawsffurfìo ffrwd syniadau 
y byd i fod yn un cyfangorff o "reswm." Amcanodd 
yr Hegeliaid ysgubo ymaith dduwinyddiaeth ac uwch- 
anianyddiaeth (metaphysics), a chyfyngu pob athraw- 
iaeth i gylch gwyllt materoliaeth. " Nid oes dim gwir- 
ioneddol," meddynt, " ond dyn — y dyn cymysgedig o 
gig a gwaed, ag sydd yn meddwl a theimlo. Duw yd- 
oedd fy nrychfeddwl cyntaf, ('Dadblygiad Meddyl- 
iol' Hegel), rheswm yn ail, a dyn 'yn drydydd ac yn 
olaf." Dadleuent mai y synwyrau oeddynt unig ffyn- 
ônell gwybodaeth wirioneddol — f od y corff, nid yn unig 
yn rhan o f odolaeth dyn, ond y dyn yn ei gyf answm ; 
yn fyr, dyn ydyw yr hyn a fwyty. Ar y gwaelod sigl- 
adwy yna y seiliwyd Communistiaeth, mamaeth Sosial- 
yddiaeth. Wele eu cyffes ffydd : " Dyn ei hunan ydyw 



CYFALAF A LLAFUB. 21 

ein Duw, a'n tad, ein barnydd, ein hiachawdwr, ein gwir 
gartref , ein deddf a'n rheol ; Alpha ac Omega ein byw- 
yd teuluaidd a chymdeithasol, a'n gweithredoedd 
gwladol a moesol. Nid oes iachawdwriaeth ond trwy 
ddyn. Ijthaid dynoli y 'wladwriaeth, rhaid ei gwneyd 
yn offeryn yn llaw pawb i lesoli pawb. Nid yw dyn mwy- 
ach i f od yn offeryn, ond achos terf ynol yn mhob peth, 
ac yn mhob man. Ewyllys dyn a wneler, bendigedig 
fyddo'i enw." — Religion of the Future, by Fiedrich. 

Dyna'r egwyddorion sydd wedi ein dwyn ar riniog y 
frwydr f awr a ymleddir y dydd heddyw rhwng cyf alaf 
a llafur yn America*werinol, yn ogystal ag yn Ewrop 
unbenaethol. 



PENOD n. 

" Every age of the world has its own roling idea." 
CTFALAF A LlAFUB YN Y PrESENOL — GWIBDAITH TBWY 

bai o'b Tibiogaethau lle yb Ymleddib Bbwydbau 
bhwng cyfalaf a llafub — y cyfbyngau — commun- 
istiaeth — Nihilistiaeth — Ffedebeliaeth — Anabch- 

YDDIAETH — SoSIALYDDIAETH, &C— Yb EfFEITHIAU. 

Fel yr awgrymwyd eisoes, arweiniodd creadigaethau 
yr athronwyr Hegelaidd gyda'u haddysgiaeth gymysg- 
ryw o athroniaeth a chrefydd, gyfandir Ewrop i gyf- 
wng tra nodedig. Trawsflfurfiwyd y wladwriaeth yn 
werinol, ac ystad cymdeithas yn Gommunistaidd. Cyf- 
lwynwyd i sylw y byd amrywiol gyfundrefnau er cyf- 
uno y rhwyg, a llanw y gagendor, cydrhwng cyfalaf a 



22 



CYFALàF k LLAFUIÎ. 



llafur ; a charem wneyd sylw byr ar rai o 1 r cyfundrefn- 
au mwyaf nodedig. 

Y gyfundrefn a ddaw dan ein syiw gyntaf , fydd y 
''Cyngrair Communistaìdd." Y niae cynwys y cy- 
hoeddiad cyntaf a anfonwyd allan gan y rt Cyngrair " 
yn eìtbafol cbwyldroadol ■ ond ef allai f od rbai awgrym- 
iadau, pe eu gosodid allan mewn iaith ycbydig yn fwy 
cymedrol, a llai tanllyd, y gatìasai rhyw ddaíoni parbaol 
ddeüliaw i T r pleîdiau yr ymgyngreirid o T u plegid. Yn 
y cyfnod yma — pryd y frurfiwyd y Cyngrair Commun- 
istaidd — y cawn weledigaeth eglur ar gymdeithas wedi 
ei gwasgu ì lawr i ddwy, a dim* ond dwy, wersyllfa 
elynol. Yr ydoedd doBbarthiadau pwyaig wedi diflanu 
yn ddiweddar; ac yii awr ni cheid ond dosbarth pwys- 
ìg y cyfalafwyTj gan y rhai yr ydoedd boll eìddo a 
gallu y wiad, a'r dosbartb gweithiol, gan y rhai nad 
oedd rhan na chylran o 1 r naill na'r llaU. Wedi gweithio 
y llafurwr allan o bob eiddo, llwyddodd y cyfalafwyr 
iV amddifadu o bob gallu gwladwriaethol. Trinid y 
llafurwr fel nwydd. Fwrcaaid ef yn y farcbnad iselaf 
am y draul o'i gynyrchu, h. y. r y draul o'i gadw, a 
chymeryd oddiwrtho holl gynyrch ei lafur, wedi cym- 
eryd ymaith y draul o'i gadw yn fyw. Dan y trefn- 
iant o lafur cyflogawl, nis gallasai fod yn anigen. 
Saf on cyflog yn yr ystyr yna ydyw cynaliaethj ac nis 
gall bytb ymddyrchafu uwchlaw cynaliaeth ; a thra y 
parhao llafur cyflogawl i gynyrchu eiddo, y inae bob 
amser yn gwneyd hyny i'r cyfalafwr, ond byth f r llaf- 
urwr» Mewn gair, ©r budd y dosbarth llywodraethol 
o gyfalafwyr y caniateid i'r dosbarth gweithiol fyw, 
symud, a bod. 



^m 



CYFALAF A LLAFUB. 23 

Penderfynodd y " Cyngrair " mai trefniant anghyf- 
iawn yn mhob ystyr ydyw llaf ur-gyflogiad. Eithaf da, 
can belled ag y mae yr ewyllysiad yn myned, ond pa 
feddyginiaeth a gynygid at wella'r archoll? Gosod 
trefniant newydd ar yr orsedd, meddynt, yr hwn mewn 
ystyr boliticaidd fyddai yn werinol, ac mewn ystyr 
gymdeithasol yn Gommunistaidd;. trwy yr hyn y 
gwneid rhydd-ddadblygiad y person unigol yn saf on 
rhydd-ddadblygiad y lluaws. Yn mhenranau eu ban- 
lawr, dodent, mewn ychydig o eiriau syml, y ffordd 
unionaf i drawsgyweirio y syniadau yna yn ffeithiau 
ymarferol: (1.) Dymchwel pob eiddo tirol, a'r holl 
ardrethoedd i goffirau y wladwriaeth. (2.) Llwyr-ddi 
ddymiad hawl etifeddol. (3.) Canoli pob ymddiried- 
aeth yn nwylaw y wladwriaeth, trwy gyfrwng- ariandai 
cenedlaethol (national banks). (4.) Canoli pob hawl 
trosglwyddiadol yn y wladwriaeth. (5.) Sefydliadau 
gweithf eydd cyhoeddus, offerynau cynyrchu, a gwell- 
iantau tirol, ar gynllun neillduol. (6.) Darpariadau 
effeithiol tuag at gael addysg elf enol ac uwchraddol i'r 
tô sydd yn codi." Dyna fanlawr y Communistiaid. 
Pwyswyd ef yn nghlorìanau public opinion, a chaf wyd 
ef yn brin i ddadansoddi problem f awr llafur a chyf al- 
af. Amddiffynid y banlawr gyda deheurwydd gan 
arweinwyr y symudiad, a chan filoedd o edmygwyr 
gwresog y symudiad a'rcynllun amryliw. Gweithreda 
Communistiaeth yn wrthwyneb i bob peth y mae yn 
geisio. Ceisia gydraddoldeb, diwedda mewn anghyd- 
raddoldeb. Ceisia lwyr-ddilead cribddeiliaeth, crea 
gribddeiüaeth waethna'r hen. Ceisia ymeangu ffyrdd 
dedwyddwch trwy hau hadau pob anghysur. Cam- 



24 



OÎFALAF A LLAFUR* 



ddealla Cormnirnistiaeth ei hegwyddorion ei huna 
Llythyren farw fu yr hoB drefniant "Breuddwyd 
gwrach yn ol ei hewyllys " ydoedd pob peBran, Tn 
Ue cyfuno, gwneyd y rhwyg yrt fwy ydoedd tuedd y 
fath gynJlun eithafoL Torodd y Cyngrair i fyny yn 
fän-gyfundrefnau, a lefeiniwyd y cyfan gan hunan a 
ehas, Ni ddaeth i ni ìachawdwriaetb o Gonnnunist^ 
iaeth* 

Cawn fod ysbryd chwyldroadol yn yiüBymud ar 
wyneb dyfroedd eyrudeithas yu Bwsia er yn foreu. Yr 
ysgol Hegelaidcl a gydgrynhodd holl elfenau ebwyl- 
droadol yr yruerodaeth ag oeddynt hyd hyny wedi eu 
gwasgaru ar hyd a Ded dyirryn afradlonedd, a v u gwisgo 
a chnawd ac eBgym cyfundrefn, gan anadlu yn ẅoenau 
y gyfundrefn hono anadl einioes o chwyldroadau, 
Breuddwydiai henafgwyr yr ysgol Hegelaidd freudd- 
wyddion am bethau gwychi ddyfod ; ae yr oedd eu gwyr 
ieuainc (young Hegeiíans), yn gweled gweledìgaethau 
am ryw bethau mawr ac ofnadwy i garlamu i'w eyfar- 
fod o gôl y dyfodol peli Cyhoeddent mewn achel 
sain mai term yn perthyn ì T r gorphenol ydyw tra-ar- 
glwyddiaeth, heb le iddo yn ngheiriaduron yr oes oleu 
hon. Aderyn du y mynedoL 

Nihmstiaeth (diniyddiaeth, ) — Defnyddid y gair ar y 
cyntaf mewn nug-hanea {novel) t a defnyddir ef heddyw 
i iirwyddo ffug-gyfundrefn. Nid ydyw Nihilistíaeth 
yn gredo, nac yn seet ag aydd yn cymeryd i mewn 
athrawiaethatt unrhyw ysgol o athronwyr, na banlawr 
unrhyw blaid, Ond ymledodd eî *ymadau afradlon a 
gwyllt tros yr Hispaen, Italì, Portugal a Denmarfe, 
Ond ni ehyfunwyd y Nihilistiaid erio^d. 



CYFALAF A LLAFüR. 25 

Ffedereliaid y gelwir diwygwyr Awstria. Hawliant 
mai eu hegwyddorion hwy sydd yn rhwygo y wahan- 
len er graddolry ddynoliaeth, a mynant eu bod ar y r 
iawn, a'u hwynebau yn gywir ar natur pethau. Hawl- 
iant drefniant gwell yn nosbarthiad tiroedd, a thraws- 
f udiacLcyfryngau cynyrchiad o dd wylaw personau unigoi 
i graf angau y wladwriaeth. A ganlyn sydd grynodeb 
o gredo y Ff edereliad : " Fod Duw wedi creu dynion 
i f od yn bersonau, ac nid pethau ; ac f od ganddynt hawl 
natur i'w holl reidiau. Os ydyw cymdeithas yn myned i 
gyfryngu yn y rhyddid yna — os gorf oda rai o'i haelod- 
au i f od yn gaethion i eraill — y mae yn eu hysbeilio o'u 
hawliau gwreiddiol a berthyna iddynt fel dynion. Y 
mae eiddo ac adnoddau o bob math yn ddarostyng- 
edig i ddeddf dadblygiad a rheidiau personol. T mae 
Duw, creawdwr doeth, wedi gosod y ddaear a'i chyf- 
lawnder i ddyn i awdurdodi arni ; nid i hyn yma, neu 
hyn acw, neu ddosbarth neillduol, ond y ddynoliaeth \ 
ac, o ganlyniad, y mae gan y naill ddyn yr un hawl i 
gyfranogi o ffrwyth teyrnas natur, ac i fwynhau ei 
doniau, i'r graddau y byddo ei angenion yn galw, yn 
ogystal a'i gymydog. Anghyfiawnder ydyw i un per- 
son, neu ddosbarth neillduol o bersonau, gribddeilio 
adnoddau natur, yn mha rai y mae pob dyn yn hawl- 
ydd cydradd. Nis gall y naill ddosbarth gyflawni dim, 
os na bydd dosbarth arall ag sydd yn traws-arglwydd- 
iaethu, yn dymuno. Nis gallant weithio os na chânt yr 
offerynau angenrheidiol i hyny. Ni chânt fedi o 
ffrwyth eu llafur eu hunain, ond yr hyn a wel rhyw ar- 
glwydd bach ddegymu iddynt, a threngant un ac oll os 
3 



26 CYFALAF A LLAFÜR. 

na chyflogir hwy." — Carl Marlo in " Contemporarp 
Socialism" by John Hae, M. A. 

Dyna skeleton eu banlawr, ond y mae ynrhy welltog 
i esgor ar ddim daioni. Pe buasai pob daioni, pob peth 
ag sydd yn digoni eisiau y ddynoliaeth, yn cael ei gyf- 
lwyno yn uniongyrchol a diamodol o law natur, fel yr 
awyr a anadlwn, heb nac ymdrech na llafur, buasai 
cyfundrefn y Ffedereliaid yn un fendigedig. Y mae 
gan bob dyn hawl ar natur a'i miloedd bendithion, ond 
nid ar amodau y Ff edereliaid. Pob person ag sydd yn 
alluog i weithio, y mae ganddo hawl ar bob peth sydd 
yn cynorthwyo er rhoddi iddo waith yn cyfateb i'w 
sefyllfa. Gall dyn elwa cymaint ag a ddymuna o'r ad- 
noddau a gynyrchir gan ei lafur neu ei gyfalaf. Dos- 
barthiad cyf oeth ac eiddo i gyf ateb llaf ur ydy w y trefn- 
iant mwyaf darbodus, o ganlyniad y mwyaf cyfiawn. 
Penderfynir gwerth gan ddefnyddioldeb, ac y mae 
defnyddioldeb ar ei uchel-fanau pan y mae adnoddau 
naturiol gwlad yn cael eu dosbarthu cydrhwng y deil- 
iaid i gyfateb idd eu dawn a'u gallu i gynyrchu. 

Cynulleidfaolwyr (?) y gelwir diwygwyr Belgium. 
C©ir eu credo a'u cynlluniau er uniawni pobcamwri yn 
y nodiadau canlynol, a gymerwyd allan o araeth un o'u 
harweinwyr galluocaf (Bakunin) : " Nid ydym ni yn 
Gommunistiaid. Yr ydym yn ffieiddio Communist- 
iaeth, am ei bod yn sefyll ar yr ochr nacaol i ryddid, 
ac heb ryddid nis gallaf ddychymygu am ddim gwir 
ddynol yn bodoli. Yr wyf yn casâu y Communist am 
ei fod yn cymhlethu holl nerth cymdeithas â'r wladwr- 
iaeth, gan afradloni gwerth yn ngwasanaeth y wladwr- 
iaeth. Yr wyf yn ei gasâu am ei fod yn gosod pob 



CYFALAF A LLAFUR. 27 

eiddo yn nwylaw y wladwriaeth, pan mai fy holl am- 
can i ydyw torfynyglu y wladwriaeth ei.hun. Mae 
arnaf eisiau i gymdeithas gael ei thref nu, a'r eiddo 
gael ei ddosbarthu oddi lawr i fyny, o weithredoedd 
rhydd cymdeithas ei hun, ac nid oddi fyny i waered 
trwy orchymyn awdurdod." T mae y trefniant yn 
bradychu ei wendid. " Yr haul yn ngwely'r heli," eto. 

Ni wnaeth Anarchiaid a Mesiayddion Holland a'r 
cyfandir ond ychydig welliant ar y cyfundrefnau 
blaenorol. Cyfrifent mai y ddylodswydd orphwysedig 
arnynt hwy ydoedd dinystrio, ac i'w holynwyr adeil- 
adu ar yr adfeilion. 

Gan mai Sosialyddiaeth (Socialiam), ydyw y gyfun- 
drefn ddiweddaraf ag sydd wedi cyflwyno ei hun i 
sylw y byd er cyfuno y rhwyg, a dynesu y pleidiau ag 
ydynt yn ysgaredig er ys tri chant o flynyddoedd 
cawn ymdroi ychydig er adolygu eu hegwyddorion, ac 
i bwyso, mesur a barnu ei banlawr. 

Y mae ysgol Sosialyddol '48 wedi huno o ddifíyg 
cefnogaeth, a'i chasglu at y miloedd cynhyrfiadau o'r 
un dosbarth a'i rhagflaenasant i gaer dinodedd. Yr 
hen ysgolion gyda'u hathrawiaethau a'u gobeithion 
wedi diflanu f el y " Cerculus of Leronx." "Yr hen 
bethau a aethant heibio, wele, gwnaethpwyd pob peth 
yn newydd." Yr athrawiaethau ynfyd, a'r athroniaeth 
un-llygeidiog, megys, fod dyn yn hollol ddibynol ar 
amgylchiadau, adferiad y cnawd, a hudoliaeth o bob 
math, ydynt wedi suddo i f ôr o ebargofìant tragwyddol. 
Ymwrthoda Sosialyddion y dyddiau presenol yn hollol 
a'r posiblrwydd o eflfeithio unrhyw adffurfìad cymdeith- 
asol ond yn unig trwy gyfryngau gwleidyddol. Gof- 



28 



CÎFAIAF A LLAFUR. 



ynant am yr hyn a alwant yn gydraddoldeb, byny yw, 
aafle ar ba un y gellir dodi g&llu ac eiddo i ddibynu ar 
lafur, f el ag y gall y dinesydd rhydd ddibynu ar ei gym- 
wysder fel cynyrchydd, ac nid cymwysder genedigaeth 
a gwartdohad — saüe nad all yr un dinesyddgael niwyn- 
had ond trwy lafur, na'r un dineeydd i lafurio heb 
dlorbyn mwynhad. Pob peth yn gyffredin, yn dir- 
oedd ? offerynau, &c, Dyna y ffurf fwyaf cyfrredin ac 
ymarf erol a gawn ar Sosialyddiaeth y dyddiau hyn. 

Y weriniaeth f awr Americanaidd ydy w biaen-fyddin 
gwareiddiad y byd heddyw ; a diameu fod eafon cysuron 
yr Americanwr bywiog, gweithgar, a goddefgar, yn 
uwcb oH gyfartaìu. Mabwysiedir y gweüiantau mwy- 
af diweddar gan yr Aniericanwi\ a gwna y defnydd 
goreu o fuddianau y cyíryw welliantau. T mae 
ydliadau politicaidd y wlad yn fwy cydnawB ac unol à 
syníadau diweddar — safle y deiliaid yn eu rbyddhau 
oddiwrth y peryglon a'r anhawsderau ag ydynt eisoee 
yn amgylchynu cenedloedd Ewropaidd. Hefyd y 
mae yr arwynebedd arutbrol o diriogaethau rhydd yn 
cynyg pob mantaÌB a chytìeusdra i gynydd. Eto, er 
yr boll fanteision, baera anfoddogiaid fod ysbryd dat- 
ganiad **tadaü" ein hannibyniaeth yn marw, a'u syn- 
ÌAâtfn yn cyfhewid, a'r ffurf gynenid o lywodraeth a 
geir yn ertbygiau ein ffydd, yntoddi ymaith. Syndod, 
eto ffaith ydyw, fod y surni Sosialyddoi yn enill tii' 
gyda mwy o gyflymdra dan luman {hanner ) y ser a'r 
brithresu, nag hyd yn nod yn yr Atoaen ei hunan. Y 
mae hyn bron yn anhygoel mewn gwlad rydd, lle y 
mae eìddo a meddianau yn fwy gwasgaredig nag un- 
rbyw wlad arail. 



CYFALAF A LLAFÜR. 29 

Myn dosbarth o ddysgawdwyr mai cangenau o'r 
un penrhyddid ydyw Gweriniaeth a Sosialyddiaeth ; 
ond golyga y termau syniadau hollol wahanol y naill 
i'r llall. Mae Gweriniaeth yn eangu cylch annibyn- 
iaeth y person unigol, tra mae Sosialyddiaeth yn ei 
gyfyngu. Bhydd y Weriniaeth lawn gwerth ar y per- 
son unigol, ond gwertha y Sosialyddion hwy yn whole- 
sale i gofirau y wladwriaeth. T mae Gweriniaeth a 
Sosialyddiaefch yn ymgusanu mewn cymod perffaith- 
gwbl ar fanlawr cydraddoldeb, ac eto y maent yn gwa- 
haniaethu yn eu 'syniadau am dano. Ceisia'r Werin- 
iaeth gydraddoldeb mewn rhyddid, tra y chwilia Sos- 
ialyddion am gydraddoldeb mewn gorfodaeth. 

Gwelwn fod y Sosialyddion wedi myned yn ol ar y 
àeg erthygl namyn un, sef y banlawr y gweithient 
wrtho hyd eu cynadledd ddiweddaf j yn Chicago ; gan 
fabwysiadu yn llythyrenol bum' erthygl namyn dau — 
cynyrch ymenydd un arall o'u harweinwyr (Held) fel 
eu banlawr. A ganlyn ydynt " tair careg filldir " Sos- 
ialyddion y dyddiau diweddaf hyn, ar eu ffordd f rein- 
iol i nefoedd cydraddoldeb : (a.) Fod y trefniant 
cymdeithasol presenol yn tueddu i osod cyflogau mor 
isel, fel ag i adael y llafurwr yn f yr o fara beunyddiol; 
ac fod agwedd pethau yn tueddu i gadw y dosbarth 
gweithiol yn yr iselder yna. (b.) Fod y trefniant pres- 
enol yn gosod bywyd y llafurwr yn agored i gyfnew- 
idiadau aneirif , gan wneyd masnach yn ansicr a chyf- 
newidiol, ac ysparduno gorboblogiad. (c.) Fod y 
trefniant presenol yn rhoddi hawl i'r, ac yn gorfodi y 
cyfalafwr (capitalist) i ysbeilio y llafurwr o'r holl werth 
ag sydd yn ffrwyth ei lafur. Dyna swm a sylwedd eu 



30 



CYFALAJ A IXAFÜR. 



cwynion — cytìogau anfoddhaol, ansefydlogrwydd mas- 
nachol, gorboblogiad, a thrafiwnc cyfalaf, Cyii troi at 
y feddyginiaeth a gynygia y Sosialyddion ìt gwahan- 
glwyfj cawn wneyd ychydig sylwadau ar y gwahanol 
gwynion wrthynt eu hunain— i ba raddau y gellir eu 
cyfìawnhau, a pha can belled y maent ì'w condeninio. 

Cyfaddefwn fod y gagendor yn fawr ac annrhamwy- 
adwy cydrhwng y Ilaf urwr ag sydd yn gweithio aJlan 
f êr ei esgyrn mewn dygn angenoctyd, lawer pryd, â*r 
miliynwr (niiUîonaire) gìwth a diog. "Sn wir, y mae y 
gwahaniaeth ar rai prydìau y fatb ag i dueddu dynion i 
gredu nad ydym yn perthyn i T r nn dosbarth o gread- 
uriaid. Bhaid cydnabod fod pydredd yn esgyrn cym- 
deithas, pan y goddefa i un dosbarth o fodau ymrolio 
yn nhom llaid gîythineb a meddwdod, tra doebarth 
arail, gyda nerth braichac ysgwydd, am bob tragwydd- 
oldeb, yn methu cael deupen y llinyn yn nghyd. 

(o.) Can belled ag y mae dosbarihu cyf oeth yn myn- 
ed, y mae yr achwyniad cyntaf yn condemnio ei hun, 
o herwydd un o'r diwygiadau pwyeicaf ag sydd wedi 
cymeryd lle yn ddiweddar, ydyw, dadfeiliad hollol a 
Ilwyr y rhanau isaf or dosbarth canol, lleihad yn rhif 
y personan ag oeddynt yn mwynhau cyllid cyinesuroL 
Dylai y Sosialyddion ystyried nad ydyw seiliau cym- 
deithas ddiweddar wedi eu gosod ar yr un gwaelod o 
ffurîìywodraeth a chymddthas yr hynatiaid. Mae yr 
hen gyfryngau a gysylltent ddosbarth wrth ddoBbarth 
naill a*i wedi toddi jà ngwres darganfyddiadau, neu 
ynte wedi cilio o lìaen pelydrau tanbeidiol haul gwar- 
dddiad, Y mae y Ilafurwr cyílogedig yn fwy dibynol 
ar ei lafnr heddyw, nag erìoed o'r hlaen. Caingymer- 







CYFALAF A LLAFÜR. , 31 

iad pechadurus ydyw haeru f od amgylchiadau bydol y 
gweithiwr yn druenusach, ac nad oes iddo na rhan na 
chyfran yn nghyf oeth y wlad, amgen rhan cardotyn. 
Mae cyflog y gweithiwr yn uwch ar gyf artaledd hedd- 
yw nag oedd haner can' mlynedd yn ol. Gwawd digy- 
mysg ydy w dweyd f od y cyf oethog yn myned yn gyf- 
oethocach, a'r tlawd yn myned yn dlotach. Efallai 
fod cyfleusderau y llafurwr cyflogedig yn anamlach 
heddyw na'r hen amser gynt i gyrhaedd safle uwch na 
llafur gewynol, ond camgymeriad dybryd ydyw medd- 
wl ei f od yn fwy truenus, neu ynte f od ei gyfran o gyf- 
oeth y wlad yn llai na phan ydoedd y wlad yn llai cyf- 
oethog. Prof a ffigyrau fod cyflwr y llaf urwr cyfloged- 
ig yn uwch o ddeg y cant heddyw nag ydoedd haner 
can' mlynedd yn ol. Awn yn ol hyd deyrnasiad Jimi 
Buchanan — 1856. Beth ydoedd cyflwr darostyngol y 
gweithiwr y pryd hwnw o'i gydmaru a'r hyn ydyw 
heddyw ? Yn y dyddiau hyny, o'r braidd y gallasai 
teulu o wyth — pedwar o'r wyth yn abl i weithio, a'r 
pedwar yn dylyn gorchwylion trymion, mewn amser 
ac allan o amser i gael digon o gloron (potatoes) a 
halen i wneyd tri phryd y dydd. Cyfrifid teulu yn 
high tone os llwyddent i gael llonaid llwy gawl o 
" apple butter " dair gwaith yr wythnos ! Tra yr yd- 
oedd cyflogau lawer yn is, yr ydoedd bwydydd, tan- 
wydd, a gwisgoedd yn uwch. Yn Nhalaeth New York 
a Pennsylvania, yr ydoedd yr apeliadau at swyddog- 
ion y gwahanol Swyddi (Counties), ynun o bob pump- 
ar-hugain o'r boblogaeth. Heddyw nid ydyw yr ap- 
eliadau ond un o bob haner oant. Yn 1856, cyfrifid 
fod 74 y cant o holl boblogaeth y wlad hon yn perthyn 



32 



LâF à LLAFFEL 



i'r dosbarth gweithiol, a T u henillíon ar gyfartaledd yn 
26 y cant o holl gyfoeth y wlad. \u 187^, perthynai 
80 y cant ot holl boblogaeth i'r doebarth gweithiol, ac 
enillent ar gyfartaledd, 40 y cant o gyfoeth y wìad, 
Cynyddodd y dosbarth gweithiol 6 y cant yn y cyfuod 
yna. Deil cyflog y llaf urwr Ainerieanaidd gydmariaeth 
ffafriol ar cytìogau a delir ar gyfandir Ewrop, Y mae 
cyilogau y Talaethau Unedig yn fwy ddwywaitìi nag 
eiddo Belgùmi, yn gynjaint dair gwaith a Denniark, 
Ffrainc a'r AJmaen, yn agos gymaint ddwywaith ag 
eitldo Prydain, ac yn fwy na chymaint dair gwaith na T r 
Eidal a'r Hispaen, 

Ni saîf peman gyntaf credo a banlawr y SosiaJydd- 
ìon o rlaen fíeithiau a ffigyrau. Dylasai y Sosialydd- 
ìon ystyried ddwywaith cyn cyhoeddi y benran yna, 
fod perthynas meistr a gweithiwr yn gyfansoddedig o 
gadwyndorch o ail-achosion. Mae cyfartaledd cyílogau 
yn dibynu ar y gofyn fyddo am y nwyddau a gynyrch- 
ir ; y galw^am lafur yn dibynu ar swm y cyllid ; swm y 
cyllid yn dibynu ar gyd-grynuoad cynyrchion, a swm y 
cynyrch eto yn dibynu ar lafur — olwyn yn troi mewn 
olwyn, fel ÿelf-moHon y prophwyd EzecieL 

Y mae pris Hafur i'w benderfynu yn y cythrwtì pree- 
enol cydrhwng y cyflogydd a'r cyflogedig — y gwir 
bleidiau. Y cytìogedig i benderfynu y swm angen- 
rheidiol i gynal hywyd yn anrhydeddus, ẅ cyflogydd 
i benderfynu y swm angenrheidiol fel llog rhesymol ar 
ei arian. Eydd y gagendor cydrhwng y pleidiau yn 
eang neu gyfyng yu ol fel y byddû y galw ani gynyrch 
y Hafurwr yn y farchnacl Efieithia deddf cynyirhiad 
llafur ar raddfa cytìogau tiìfìwn dwy fforfd— yn mtiou- 



CYFALAF A LLAFÜR. 33 

gyrchol ac anuniongyrchol. Yn uniongyrchol, o her- 
wydd fod llafur effeithiol yn fwy gwerth i'r cyflogydd 
na'r aneffeithiol. Tn anuniongyrchol, am ei fod yn 
troi mwy o gyf oeth er cynorthwyo cynyrchiad, a thrwy 
hyny gynyddu y galwad cyffredinol am lafur. Y máe 
tonau anwadal cyflogau yn cael eu holrhain i ddibynu 
yn gyf angwbl ar estyniad a chwtogiad cyfalaf, ac nid 
ar sefyllfaoedd amrywiol poblogiad. Mewn cymdeith- 
as ddiweddar, yn ogystal a chynenid, y mae y llafur- 
wr nid yn unig yn derbyn gwobrwy. ond manteisia, i 
raddau mawr, ar allu a medr ei gymydog. Trwy ddad- 
blygiad ac effeithiolrwydd llafur pob person unigol y 
deillia i'r dosbarth gweithiol y cynauaf mwyaf union- 
gyrchol a thoreithiog. Nid trwy flfurfio ac adffurfìo 
cymdeithas, a bloeddio " chwyldroad " yn nghlustiau 
anwybodusion, y mae cyrhaedd iachawdwriaeth i'r byd 
llafuriol. Rywfodd, y mae pob dosbarth yn Uygadu 
ar ei fantais uniongyrchol ei hun, ond yn ddall, mud, 
a byddar i'w buddianau gwirioneddol a pharhaol. 
Wedi y cyfan, nis gallwn gymeryd golwg mor gilwgus 
ar bethau ag a wna y Sosialyddion yn mhenod gyntaf 
eu cyffes ffydd. 

(b.) Ansefydlogrwydd masnachol a gorboblogiad. 
" Mewn gwlad," ebai un Sosialydd yn Chicago, yn ddi- 
weddar, "lle y mae gan bawb hawl pleidlais, yr ydym 
yn hawlio rhyddid i enill heb f od yn annibynol ar ofn a 
ffafr. Yr ydym yn gof yn ac yn hawlio bywyd cysurus a 
sefydlog i'r llafui^wr." Wrth gyfeirio at orboblogiad, 
dy wed yr un areithydd : " Y mae ton fawr ymf udiaeth 
yn tywallt miloedd o ddinasyddion angenus yr ' hen 
fyd ' ar ein glanau yn flynyddol-^-swn traed rhai yn 



34 



CYFALAF A LLAFÜR. 



ceisio gwlad well, fel swn dyfroedd lawer — Gwyddelod 
angenus^ AHinaenwyr pwdr, Rliufeiiìiaid newynllydj 
ac yn eu plith rai gwyr bucheddol o FrythoniaìeL Un 
Fentecost tragwyddol ydyw tua Castle Garden. Ceir 
yno bob Uwyth, iaithj pobl a chenedl, o wasfcadeddau 
ítwsia, corsydd Ueidìog Hungary, o Wallacia fynyddig, 
ac ynyBoedd Môr y Canoldir. ,, Canlyniad uniongyrch- 
ol yr esodus ydyw, gorlawnder o lafurwyr ; tueddiad 
y gorlawnder ydyw darostwng aafon pris llafur, a ges- 
yd cribddeilwyr y crogbrÌB uwchaf sydd ddichonadwy 
ar angenrheidiau natun Hulir ein dinasoedd gan y 
miloedd cardotwyr a ddadlwytbir ar ein glanau. Dy- 
wedir fod dosbarth Iluosog o breswylwyr y " ddinas 
ymerodrol ,f yn trengu ar hyd y dydd i gadw eu hun- 
ain yn fyw er mwyn cael marw ! ¥ mae eyílogau dos- 
barth lluosog yn ein trefi a'n dinaBOedd, yn eu gosod 
mewn amgylchiadau fel nad oes ganddynt i'w âdewiâ 
ond o dri pheth er cadw enaid a chorff i dystío ger 
bron gorsedd dyngarwch, ddyfnder en truenuarwydd. 
sef cardota, lladrata, neu newynu. 

Effeithia diwygiadau peirianyddol, nid yn unig ar 
bersonau neillduol* oud ar y dosbarth gweithiol fel 
cyfangorff. Mae cynydd cynyreh a briodobr i beirian- 
waith, yn rhadlom nwyddau neülduol a gynyrcbir gan 
y cyfrywj a thrwy hyny yn galluogìpwrcaswyr y nwydd- 
auhyny i dreulio mwy o'u eybid ar bethau angenrheidiol 
eraill ; ac f elly, mewn gwedd ymarferol, achlyBuro mwy 
o alwad am waith y llafurwr. 

Gwelir oddiwrtb y tìigyrau isod, a gymerwyd allan 
o'r H Dietionary of StatiaticB, 11 f od mabwysìadu peir* 
ianan yn y gweithdai, wedi cynyddu, yn hytrach na 



CYFALAF A LLAFUR. 35 

chwtogi, cyflogiad yn Pennsylvania, Massachusetts, a 
New Tork: 

Blwyddyn. Owyr. Gwragedd. Plant. Cyfanstom. 

1860 82,000 167,000 104,000 353,000 

1870 158,000 329,000 109,000 596,000 

1880 232,000 543,300 201,000 976,000 

Trwy dorfynyglu cynyrchion bendithiol peirianwaith, 
gwregysai y Sosialyddion gymdeithas mewn cyfwng 
mwy difrifol na'r un addawsant ei symud. Y fíbrdd 
unionaf i wneyd gwaith ydy w cynyrchu cyf oeth, ac y 
mae y trawsffurfiad mewn peirianwaith, a ddygir oddi- 
amgylch trwy offerynoliaeth gwelliantau celfyddydol, 
yn geni yn y dosbarth gweithiol obeithion uwch am 
gysuron cydraddoldeb, na'r hen amser gynt, pan y 
cyfrifid " Beecher " hirglust yr oruchwyliaeth Foesen- 
aidd, y cyfrwng cyflymaf o " Dan hyd Beerseba," ac " o'r 
afon hyd derfynau eithaf y ddaear." Mae genym ni 
ein " march tân " gorwyllt, a'n hagerlong gyflym yn 
lle yr asyn amyneddgar a chychod pwyllog Tarsus ; ac 
yr ydym ni, plant smart yr oes oleu hon, wedi 
ffrwyno y trydan, gan ei dywys i oleuo ein tai a'n hys- 
trydoedd, yn lle y cydgyf arfyddiad pabwyrol a gwerol 
a gynyrchai oleuni tywyll ein cyn-dadau. Yn lle y 
llesg-negeseuwyr cyflym (?) gynt, a deithient o ben 
Caergybi i ben Caerdydd mewn llai na chwech wyth- 
nos, yr ydym ni, Asaheliaid cyflym y dyddiau hyn, trwy 
gyd-weithrediad celf a gwyddor, wedi llwyddo i ar- 
gyhoeddi y mellt yn eu graddau i ymladd trosom. An- 
eirif yw y bendithion a gynyrchir trwy y darganfydd- 
iadau, eto, ceir drygau (os priodol eu galw yn ddrygau) 
yn heidio i mewn yn nghadwyn ail-achosion. Gwelwn 



w 



CTFALAF A LLAFFIi. 



f od y diwygwyr ag y inae eu program ger ein bron, am 
f ynu atal pob da a ddeillia î gyuideithas trwy y dar- 
ganfyddiadau, a thrwy hyny ddihysbyddu Ûynonell 
daioni fcra phwysig. Pe y Ilwyddent, byddai yn gyf- 
ystyr ag enhuddo awenyddiaeth gynideithasol, a'i gos- 
od mewu cyflwr y gallwn ddychymygu ei bod flynydd- 
oedd o flaen Adda. 

(t\) "Fod y trefniant cynideithasol presenol yn 
oyfuerthu, ac hyd yn nod yn gorfodi cyfalaf i ysbeiüo 
y lîafurwr o bob cynydd a gwertb yn ffrwyth ei lafur," 
Mae y cyhuddiad yma mor ddisaii ai ddau rag-flaen- 
ydd. Cyf addefa y diwygwyr fod cyf alaf yn dda, a*r 
cyfalafwr yn gynorthwywr, Hefyd caníatant ì bawb 
gael myned mor gyf oethog ag y mynonfc ond iddynt 
beidio anrheíthio eraill er casglu eu cyfoeth. Dyfyn- 
wn yma ran o bregeth y Sosialyddion er afcegu yr ad- 
ran yma o*u banlawr: " Rheoleiddir y werin gan y 
wasg, aV wasg gan gyfalaf. Corfforìaethau sydd yn 
rhedeg ÿ wlad. 4i Gwanaf gwaedded, trechaf treisied," 
sydd wireb ag y tystir i'w chywirdeb yn ddyddioi, yn 
ol trefniant presenol cymdeithas, Y felin fawr yn 
ìlyncu y felin fach; yr ystordy tnawr yn rhewi yr ya- 
tordy bach. Nis gall y cyfalafwr gwan sefyll eystad- 
leuaeth ä'r corfforiaethau inawriom Cwmniau anfeid- 
rol yn rheoleiddio ac yn perehenogi holl gledrffyrdd a 
gwefr-hyflbysai ein gwlad o fòr i fôr, ac o geulanan yr 
Hucìson hyd gardlawiau rhewllyd Alaska, Cymerwn 
wibdaith yn awr o f v Werydd i'r Tawelfor, Bydd- 
wti am y rhan gyntaf o'n taíth yn croesi arglwyddiaeth 
eang-faith y Vanderbilts. Yn fuan croeswn i diriog* 
aethau y G-oulds. Mewn Talaethau eraill byddwn o 



CYFALAF A LLAFÜB. 37 

f ewn i ymerodraeth eang y Stanf ords a'r Huntingtons ; 
a phan ar lanau toreithiog y Mor Tawel, cawn olwg ar 
ymerodraethau newydd-grëedig y Vüliards. Dirgel- 
wch llwyddiant y miliynwyr hyn ydyw cribddeiliaeth, 
difrod, ac anrhaith. Sugnir cyfoeth y wlad i mewn i 
gyngreiriau a chylchau a brofíesant amddifíyn y llaf- 
urwr Americanaidd rhag llafur tlodion Ewrop." 

Dylai y Sosialyddion, pan yn gosod edafedd yn 
ngwe eu hymresymiad, gymeryd i ystyriaeth nad yw 
gwerth wedi ei seilio ar yr amser fyddis yn dreulio er 
cynyrchu nwydd neillduol, ag eithrio mewn achos y 
cyf ansoddir nwydd neillduol, ac i gael ei luosogi mewn 
amser penodol. Seilir amser llafur yn mhob achòs ar- 
all ar ddefnyddioldeb y cynyrch i gymdeithas. Y mae 
pwysigrwydd y gwahaniaeth yn eglur iawn pan yr awn 
i ystyried y pwnc a ddygir ger ein bron dan drydedd 
benran credo pwdr y Sosialyddion — pris a gwerth 
Uaf ur — y gwahaniaeth yn nerbyniadau un dosbarth o 
lafur rhagor dosbarth arall. Paham y telir mwy i'r 
peirianydd nag i'r llaw-weithiwr cyûredin ì Paham y 
telir mwy i brif-athrawon ein hathrof au, nag i'r cyn- 
orthwywyr yn yr ysgolion dyddiol 1 A phaham y telir 
mwy i'r barnwyr nag i fân ysgrifenyddion ein llysoedd 
lleol ? A wneir hyny am f od y barnydd, yr athraw a'r 
peirianydd yn fwy egniol, &c.? Na, o herwydd 
angenrhaid a osodir am lafur y pupil teacher yn ogys- 
tal a'r prif-athraw, yr ysgrifenydd yn ogystal a'r barn- 
wr. Ai am eu bod wedi treulio mwy o amser er cym- 
wyso eu hunain i'r swyddau uchel? Na, o herwydd 
gall fod yr ysgrifenydd yn treulio mwy o amser rhag- 
barotoawl na'r barnydd ag y mae ei gyflog gymaint 



38 CYFALAF A LLAFUR. 

ugain gwaith. Nid oddiwrth swm y llaf ur y mae dad- 
. ansoddi problems o wahaniaethau cyflogawl o'r f ath a 
enwyd, ond oddiwrth y gwahaniaeth yn ansawdd y 
llafur. Mae llafur un dyn yn uwch, yn fwy rhagorol, 
ac yn f eddianol ar fwy o ddef nyddioldeb cymdeithasol 
na'i gymydog. Ni chydnebydd y Sosialyddion tryst- 
fawr werth cymdeithasol eiddo fel magwrydd rhin- 
weddau i'r llafurwr, ac fel goruchwylydd yn nadblyg- 
iad a chynydd cymdeithasol o genedlaeth i genedlaeth. 
Ni chydnabyddant werth nac eiddo y tu allan i'r wlad- 
wriaeth. Nid edrychant ar y cyfryw f el moddion cyn- 
ydd, a dadblygiad moesau. Camgymeriad marwol i gym- 
deithas fyddai seilio eiddo ar egwyddorion o'r fath 
yna. Y ffordd freiniol i lwyddiant sydd trwy ryddid 
llafur, a chydnabod fod y cyfalafwr yn hawlio llog 
cymedrol yn ei anturiaethau. Nis gall y lla/urwr gyn- 
yrchu trwy lafur yn unig, heb ddefnyddiau ac offeryn- 
au pwrpasol i'r gwaith, mwy nag y gall y cyfalafwr 
gynyrchu defnyddiau ac offerynau heb íaf ur. Dylai 
perchen cyfalaf gael ei wobrwyo er ei gymell a'i ys- 
parduno i ddodi yn mlaen ddefnyddiau ac offerynau, 
f el ag y mae yn angenrheidiol i'r llaf urwr gael ei wobr- 
wyo er ei gymell i lafur. 

Yn eu holl wrth-ddadleuon, y mae y Sosialyddion yn 
seinio yn isel ar angenrheidrwydd cynydd — rhagredeg- 
ydd arwyddion yr amseroedd. Edmygant hoff ddrych- 
feddyliau J. S. Mill ar " sefydlogrwydd." ' Bron nad 
ydynt yn ddigon hyf i fabwysiadu un o frawddegau 
Communistiaid Ffrainc f el eu harwyddair : " Trenged 
pob cynydd ; " ond ni bydd y gymdeithas ddynol yn 
ddigon afìachus i yfed o'u meddyliau gwenwynllyd tra 



CYFALAF A LLAFÜR. 39 

march gwyn cynydd yn carlamu. Diameu mai amcan 
y Sosialyddion ydyw sefydlu trefniant cadarn, effeith- . 
iol, ac iachus, er dosbarthu cyf oeth, ond y maent yn 
methu deongli y problem, o herwydd nis gall yr un 
math o ddosbarthiad fod yn gadarn ac iachusol, ag 
sydd yn dinystrio pob rhagolygon am gynydd yn y 
dyfodol. T mae terfyn gwirioneddol (nid un gwy- 
ddonol Arglwydd Beaconsfìeld) yn ganfyddadwy cyd- 
rhwng y trefniant, amcan eithaf yr hwn ydyw gwneyd 
i ddynion ddibynu ar eu gallu eu hunain, ac á'r tref niant 
sydd yn peri fod dynion yn dibynu ar drugaredd y 
wladwriáeth am bob gras ; cydrhwng y trefniant, am- 
can eithaf yr hwn sydd i hyrwyddo cynydd eiddo cyf- 
rinachol, a'r tref niant sydd yn amcanu ei ddifrodi ; 
cydrhwng y trefniant a eilw foesau yn gynorthwyydd 
ei law ddeheu ac aswy, a'r trefniant ag sydd wedi 
gwreiddio yn rhosydd gorfodaeth. 

• Dyna ni, yn frysiog, wedi adolygu cwynion y blaid 
sydd yn ymhoni y gallant ddadrys y broblem dra an- 
hawdd, cyfalaf a llafur. Wedi dodi ger bron eto y 
feddyginiaeth sydd ganddynt i gymwyso at yr archoll, 
bydd i ni adael y gyfundrefn aneffeithiol gyda " Mene, 
mene, tecel, upharsin," ar galchiad ei phared. " Bhaid," 
meddynt, " wrth chwyldroad cyffredinol, yn gymdeith- 
asol, athronyddol, trafnidiol, a gwleidyddol. Chwyl- 
droad, ac nid diwygiad ydym yn ymofyn. Chwyldroad 
a olyga drawsffurfìad, a dygir hyny oddiamgylch pan 
y byddo egwyddorion newyddion i weithredu arnynt. 
Dygir diwygiad oddiamgylch trwý dywallt gwaed, ond 
chwyldroad yn nghanol y tawelwch mwyaf. Tmgais 
ydoedd y 'Peasant War \ i gyflwyno i sylw ddiwygiad 



40 



CYTALÀF a llapüb, 



trwy ryni arfau, ond dygodd darganfyddiad y spinninff 
<y oddiamgylch chwyldroad heddychoL Cyhoedd- 
iad ydyw chwyldroad bob amser, ac nid creadigaeth. 
Gwaith mynach ydoedd y diwygiad mawr Protestan- 
aidd- ond gwaith athronydd fydd chwyldroad inawr 
cyfalaf a llafnr. Gwastraff ar amser ydyw dacüV 
yniffrostio yn y ffug~fendítbion a ddeillia o'r diwygiad- 
au ag ydynt o flaen y wlad yn bresenol Nid ydyni yn 
gofyn am fesurau esmwyihaol, o berwydd y mae llais 
utlgorn dyledswydd yn chwyddo yn uwcb na chom 
papyr cribddeiliaeth, Na adawer uareg ar gareg ar 
nas datodir o drefniadau presenol pethau s ag ydynt 
weâì ei eeilio ar eiddo, ar anturiaethau, ar egwyddor^ 
ìon perchenogaeth, pa un bynag fyddo aí graddoledig, 
ai arddansodclol T ucbel neu isel. Dinystrier pob fíurf- 
lywodraeth, mewn trefn i gael miliynau o'r ddynoliaeth 
ag ydynt yn bresenol yn cael eu twyllo, eu caetbiwo 
a'u poenydio r i anadln mewn awyr rhyddid perffaith, 
wedi ûu rhyddhau oddiwrtb en hoD gyfarwyddwyr (?' 
a chyniwynaswyr (?) pa un bynag ai swyddogol ai an 
ildogol, unigol ai eorfforiaethol, a thrwy hyny 
drawsffurfio pob petb i gyflwr o dryblith cyn cread 
Y mae clust a Ilygad y byd ar y werüiiaeth fawr Am- 
ericanaidd yn y symudiad preaenol. America, cryd y 
dyfeisiaUj a mamaeth y celfyddydau ; llaw~f orwyn pob 
bendithion — Ameriea fawr dy drais a'th ornies, beth a 
wnei di er dwyn y Uafurwr tlawd o huslau tynion a 
haiaraaidd trais a goroies cyfalaf ! " 

Wedi astudio eu cyffes, gwylio eu symudiadau, 
chwilio a chwalu eu cyhoeddiadau swyddogol, darllen 
a gwrandaw areithiau tanllyd eu harweiuwyr, &c, nis 



CYPALAF A LLAFUB. 41 

gallwn lai na chondemnio SosiaJyddiaeth, wr.eiddyn a 
changen, fel cyfundrefn aneffeithiol er dwyn iachawd- 
wriaeth, na gwella dim ar y clwyf ag sydd erbyn hyn 
wedi tori yn ddwfn, ac wedi cyrhaedd yn mhell, cyd- 
rhwng cyfalaf a llafur. Nid oes dim da i ddeilliaw o 
Sosialyddiaeth, o herwydd y mae yn cynyg y ffurf-lyw- 
odraeth f wyaf cyflawn o bob diffygion ag a gynygiwyd 
i sylw y byd erioed. 

Carem roddi ychydig of od er manylu rhywfaint ar 
fanlawr y Chartists, ond rhaid eu gadael gyda y dyf yn- 
iad hwn yn unig : - " A political party, composed chiefly 
of the working classes, who embodied their principles 
in a document called the ' People's Charter,' the six 
leading points of whichwere : (1.) Universal Suffrage. 
(2.) Vote by ballot. (3.) Annual Parliament. (4.) 
Electoral districts. (5.) Abolition of property qualifi- 
cation. (6.) Payment of members of Parliament." — 
ZelVa Encyclopedia . 

Cyn troi dalen, dylem ddegymu teyrnged o barch i 
rai o'r cyfundrefnau am eu hymdrechion gyda y cyn- 
lluniau a gredent hwy oeddynt fwyaf effeithiol er dwyn 
cydweithrediad rhwng cyfalaf a llafur. Gwnaethant 
eu rhan yn anrhydeddus er dyrchafu y dosbarth llafür- 
iol yn wleidyddol a chymdeithasol. Cyflawnasant 
waáth mawr yn ddiameu ; eto y mae lle ; y mae y rhwyg 
heb ei gyf uno — pob cyf undref n hyd heddyw wedi profi 
yn aneffeithiol i ddwyn cyfalaf a llafur i ymgusanu 
mewn cymod perffaith-gwbl. Yn wir, y mae grym ef- 
engyl yn y frawddeg ganlynol : " Tÿie great want of 
American society, to mingle class with class, is the 
lack of sympathy. 
4 



42 CYFALAF A LLAFUR. 

PENOD III. 

"Ralus populi suprema esi lex." 

"The only true secret of assisting the poor is to make them 
agents in bettering their own conditions." — Archbi-shop Sumner. 

" Laborers will never benefit to the full from improyements in 
the productive arts, until, by some arrangement*, they are made 
sharers in industrial capital." — John Rae. 

Cyfalaf a Llafur yn y Dyfodol — " Cynllun kr Sicr- 

hau Cydweithrediad rhwng Cyfalaf a Llafur" 

Penderfynu pob Camddealltwriaeth trwy Gyflaf- 
areddiad (Arbitration) — Mabwysiadu y Trefniant 
Cydweithiol a Rhan-Elwol ( Co-operating and Profit- 
Sharing System — Fod i'r Trefniant Cyflogawl 
Presenol gael ei Sylfaenu ar fath o Raddeg (Slid- 
ing-Scale — Ffurfio Statistical Bureau yn mhob 
Talaeth trwy yr Undeb. 

Fel ag y cyfeiriwyd eisoes, nid ydyw cyfalaf a llafur 
yn gweithio yn esmwyth ar y seiliau y safant yn bres- 
enol, a rhaid wrth gyfnewidiad pwysig cyn y bydd i ni 
fwynhau heddwch yn niyd diwydrw T ydd a llafur. Ar 
dde, ac ar aswy, canfyddwn wrthdarawiadau ac ym- 
fflaniychiadau rhwng y pleidiau, pan y dylent fod yn 
unol. Yn Ffrainc, cawn heolydd un o'i phrif drefi yn 
cael eu cochi gan waed ei phlant. Llong-adeiladwyr 
mewn parthau o Loegr yn llefain yn wynebau y deddf- 
wneuthurwyi* am ymborth. Edi*ychwn adref, a chan- 
fyddwn yr un efíeithiau yn ein trefì mwyaf poblog. 
Rhyw surni anf oddogrwydd damniol yn suro holl does 
cymdeithas. Llenwir colofnau ein newyddiaduron 



CYFALAF A LLAFUR. 43 

dyddiol ac wythnosol gan fytheiriaidau cribddeilwyr, 
a bygythiadau y dosparthiadau llafuriol trwy y wlad. 
" Sefyll allan," neu •' gload allan," sydd yn llanw yr 
awyrgylch pa le bynag y gwnawn droi. Yn wir y mae 
strihe neu lock-out yn ymgymeriad dirmygedig ynddo 
ei hun. Ni rydd y naill na'r llaJl yr un prawf union 
gyrchol o gyfiawnder neu anghyfiawnder yr ymgymer- 
iad. Yn hyn ymddygant yn gyffelyb i ryfel rhwng 
teyrnasoedd. Yn syml, nid yw ond cwestiwn o nerth 
a swm yr adnoddau a fyddo yn meddiant y pleidiau 
yn yr ymgiprys. Âdar o'r un lliw ydynt y trefniadau 
disynwyr o benderfynu cwerylon rhwng-genedlaethol 
trwy rym arfau, a phenderfynu anghydfod cyfalaf a 
llafur trwy sefyll allan. Ynfydrwydd ydyw synied ein 
bod wedi cyrhaedd dim tebyg i drefniant cyfaddas a 
pharhaol cydrhwng cyfalaf a llafur, hyd nes y byddo 
" sefyll allan," a "chload allan," yn gymaint o bethau 
y mynedol ag ydyw ellyllon y rhyfel a'r ornest (duel), 
yn ngolwg y gwledydd mwyaf dyrchafedig eu moesau, 
heddyw. 

Dwyrain a Gorllewin, Gogledd a Dehau, y mae yr 
ysbryd anfoddog yn dwyn prawfion adnewyddol nad 
oes cydbwysedd wedi ei gyrhaedd eto cydrhwng y 
cyflogydd a chyflogedig. Y gofyniad parhaus ydyw, 
" Pwy a ddengys i ni ddaioni ? " Cyrhaedda y gofyn- 
iad ni oddiwrth fechgyn gwep-lwyd ein swyddfeydd, 
o'r ystordy, o'r gweithdy, o'r felin, o waelodion y mwn- 
glawdd, o gilfachau y Rockies, oddiar loriau eirìas- 
boeth y ffwrnes, oddiar hwylbrenau ein llongau, o lan- 
au ein hafonydd, o'r ysbyty, o'r carchar, o'r benydfa, 
o'r crogbren ! "Pwy a ddengys i ni ddaioni f' ydyw 



44 CYFALAF A LLAFUR. 

yr acenion torcalonus sydd yn esgyn i fyny oddiar geu- 
lan bedd gor-lafur miloedd genethod ein gweithdai. 
" Pwy a ddengys i ni ddaioni V sydd yn adsain dyr- 
nodiau darfodedig y glowr du ag sydd yn treulio ei 
fywyd yn safn angeu. " Pwy a ddengçrs i ni ddaioni ?" 
ddywed y chwarelwr, tra yn yf ed hadau afiechydon fel 
dwfr. " Pwy a ddengys i ni ddaioni V 1 ydyw cri tor- 
calonus miloedd ar ddarfod am danynt gan newyn a 
noethni yn ein trefi mawrion. " Pwy a ddengys i ni 
ddaioni V a barablir yn gymysgedig â llefain cryf a 
dagrau gweddwon ac amddifaid y trueiniaid a hyrdd- 
iwyd i fedd dialw-am-dano, trwy ddwylaw gwaedlyd 
haid o felldigedigion sydd yn aflonyddu ein gwlad. 
Yn ddiweddaf oll, daw y gofyniad o gyf eiriad nad 
oeddym yn ei ddysgwyl: "Pwy a ddengys i ni dda- 
ionif gofyna " Cymreigyddion " dinas Utica. Fel un 
o edmygwyr eu doetlìneb yn dewis ac yn cyflwyno y 
fath bwnc amserol yn brif destyn eu Heisteddfod, 
ddydd Calan, 1887, dymunwn ddynesu gyda gwylder 
a pharch i'm gwell a ddichon fod yn y gystadleuaeth 
hon, i gyflwyno i sylw yr ychydig awgrymiadau can- 
lynol, fel y cynllun mwyaf tebygol, i'm golwg i, er sicr- 
hau cydweithrediad cydrhwng cyf alaf a llaf ur : 

1. Y dylid penderfynu pob cwerylon a chamddeall- 
twriaeth trwy gyfiafareddiad (arbitration). Nis gall 
fod "sefyll allan," neu "gload allan," yn esgusawd o 
gwbl hyd nes y bydd cais i derfynu yr anghydfod trwy 
gyflafaredóaad wedi ei gynyg gan un blaid a'i wrthod 
gan blaid arall. 

Ymddengys cyflafareddiad yn drefniant mor naturioi 
nes gwneyd i ddyn gredu, a priori, ei fod yn gydym- 



CYFALAF A LLAFUR. 45 

aith y trefniant cyflogawl er ys llawer biwyddyn. Eto, 
nid dyna y flfaith, a'r rheswm dros absenoldeb y trefn- 
iant syml i derfynu pob ymrafaelion yn heddychol, 
ydyw anmherflfeifchrwydd dadblygiad moesau y genedl 
a'r oes. Tuedd naturiol plant Adda ydyw ymladd am 
bob iawnder, a tharo yn ol pan y tarewir ; ac y mae y 
diwygiad yn y gwrthwyneb wedi bod yn gyfatebol i 
dderbyniad moes-ddysg Gristionogol yn rheol ymar- 
ferol bywyd ; ac ni faidd na chredadyn nac anghred- 
adyn ymsythu i wadu y ffaith. Y mae y byd yn 
ymsymud yn raddol i gydio gafael yn y foeseg Grist- 
ionogol, a bydd i fabwysiadu y trefniant cyflafareddol 
mewn materion gwleidyddol, ac ar gwestiynau gweith- 
faol, ddilyn. 

Y mae cyfalaf a llafur yn oruchwylwyr anhebgorol 
mewn cynyrchiad, ond a gyflenwir gan bleidiau gwa- 
hanol, buddianau y rhai ydynt yn rhedeg yn gyfochrog 
i bwyii^ neillduol. Pan ä y llarurwr i hawlio mwy o 
gydnabyddiaeth am lafur nag y mae y cyfalafwr yn 
ganiatau, y canlyniad fydd " sefyll allan." Pan y bydd 
i'r cyfalafwr omedd y gyfran o'r cynyrch ag a fyddo 
llafur wedi dderbyn yn flaenorol gan werth ei gyfalaf, 
ar unrhyw delerau derbyniol gan y llafurwr, y canlyn- 
iad fydd "cload allan." 

Commodity ydyw llafur, mae yn wir, ond gwahan- 
iaetha yn fawr oddiwrth commodities eraill, megys, 
yd, haiarn, coed, &c. Os gwerthaf fi lestriad o wenith 
i fy nghymydog, nid yw o bwys i mi pa ddefnydd 
a wna efe o hono — ei fwrw i gafn y " melldigedig . 
lwdn," neu ynte i borthi "tad llo bach." Pan y 
llafuriwyf, ý mae y defnydd a wneir o'r cyfryw yn 



m 



r.YFALAT A LLAFUR. 



eÛeithio arnaf, o herwydd llafur jw fy mywioliaetlL 
Y mae yn deimlad wedi ei blanu yn y galon ddynol y 
dylai y eyfryw ag ydynt yn ewyUysgar i weithio ar yr 
hy* 1 ft gyírifir yo aiuodau cymedrol a chyfìawn, fod 
iddynt hawl i ddoniau rhagluniaeth, ac y rnae cyfiawn- 
der y cyfryw hawliuu wedj eu stampio yu uihob 
egwyddor mewn Gristionogaeth, Nid perthynas 
persouau á phethau ydy w y rhyfel presenol ; ond y 
mae pertbynas personau a phersonau yn gymhlethedi^, 
ac yn y berthyuas yua y mae lle digonoi Ì nwyf y galon 
ddynol i chwareu eí thaunau. Gyhyd ag y parhao y 
rhyfel rhwng eyfalai a llaíur, bydd y golled yn fawr, y 
poenau a'r dyoddefiadau yn anamgytìredadwy, troisedd- 
au ar gynydd, a marwolaethau anamserol yn amlhau, 
Dyna fydd cyflwr ein gwlad hyd nes y mabwysiedir 
cytìafareddiad yn mheuderfyniad cwerylou. Nid oea 
genyru gyf newidfa i lafur fel ag sydd genym i 
Ue y ceir newyddion yn dwyn perthynas ag ymgymer- 
iadau magnachol trwy y byd yn dylifo i mewn, a pha 
le, yu ngoleuni y fath wybodaeth, y mae yr ymgyrch 
cydrhwng prynwr a gwerthwr yn terfynu mewn pris 
gosodedig, seiliedig ar y cynyrch a'r galw. 

Cjndawna y trefniant cynafareddol bethau mawrion 
ar gyfandir Ewrop, ac yn Lloegr. Y mae cytlafaredd- 
iad yn drefniant gwladwriaethoi yn Ffrainc, Belgium, 
a theyrnaaoedd eraüJ 5 ond gwirfoddolîaeth ydyw yn 
Lloegr, Sefydlwyd y bwrdd eyflafareddol cyntaf yn 
Ffraine, " OonseU* ëaê Proä Hommonês" yn gynar yn 
y ganrif. a pharhà i ddwyn ffrwyth lawer hyd heddyw. 
Gwneir y cyngor i fyny o uifer penodedig o gynrych- 
iolwyr o'r ddwy blaid, y cytlogwyr a'r cyflogedig. 



CYFALAF A LLAFÜR. 47 

Penodir llywydd ac is-lywydd y cyngor gan y llywod- 
raeih. Ar ddymuniad cyfalaf neu laf ur, y mae y byrdd- 
au hyn i ymdrin ag achosion ag y byddo y pleidiau yn 
methu cyduno ; ac y mae penderfyniadau y bwrdd cyf- 
lafareddol mor saf adwy ag unrhyw lys barn yn y wlad. 
Y mae Cyngor Cyflafareddol y Cyf andir yn gyfansodd- 
edig o ddau f wrdd, neu bwyllgorau, y " neillduol," a'r 
" cyffredinol." Gwneir y bwrdd " neillduol " i fyny o 
ddau aelod, cyflogydd a gweithiwr ; a'r " cyffredinol " 
o bump o aelodau. Cyf erfydd y pwyllgor " neillduol" 
yn ddyddiol, i wrandaw cwynion, ac os metha ddwyn i 
mewn dangnefedd, apelir at y bwrdd " cyffredinol," 
penderfyniadau yr hwn sydd yn derfynol. Dodwn i 
lawr yma y flìgyrau diweddaraf allem gael, er dangos 
y gwaith pwysig ag y mae y " Cyngor Cyflaf areddol " 
wedi ei ddwyn oddiamgylch yn mysg plant ein chwaer 
werinol, Ffrainc : Yn 1883, yr oedd yn Ffrainc, 135 o 
fyrddau cyflafareddol. O'r 35,860 o achosion a wys- 
iwyd o flaen y Uysoedd, yr ydoedd 22,358, neu 62 y 
çant, yn dwyn perthynas uniongyrchol a chyflogiad ; 
2,238, neu 6 y cant, i waith anmherffaith, neu aneffeith- 
iol ; 4,657, neu 13 y cant, i ataliad neu ddiarddeliad 
gweithwyr; 1,525, neudros4 y cant, yn dal perthynas ag 
egwyddor-weision mewn amrywiol alwedigaethau ; a 
5,082, neu 14 y cant, o achosion heb un dosbarthiad o 
gwbl. O'r 35,860 achosion, tynwyd 10,192, neu 28 y 
cant, yn ol cyn i'r cyngor eistedd mewn barn arnynt. 
Cymodwyd 18,354, neu 51 y cant, o'r achosion o flaën 
y pwyllgor "neillduol," yn gadael 7,210, neu 20 y cant, 
i'r pwyllgor "cyffredinol; " 38.5 y cant o'r cyfryw yn 
unig a ddaethant i farn. 



48 CYFALAF A LLAFUR. 

Anhawdd yw amgyffred y daioni sydd yn deilliaw 
o'r byrddau hyn yn Ffrainc, a rhanau eraill o gyfandir 
Ewrop. Yn wir, y mae y trefniant cyflafareddol yn 
dwyn fírwyth ar ei ganfed yn Mhrydain. Sefydlwyd y 
bwrdd cyflafareddol parhaol cyntaf yn Nottingham, 
ryw 35 o flynyddau yn ol, ac y mae y trefniant wedi 
gweithio yn ogoneddus trwy yr oll o ogledd Lloegr. 
Mae y drefnlen gyfansoddiadol bron yr un ag ydyw 
yn Ffrainc, ag eithrio f od y byrddau yn Lloegr yn 
penodi canolwr (umpire), a'r llywodraeth yn Ffrainc 
yn penodi llywydd ac is-lywydd. Hawlir fod i'r canol- 
wr f od yn berson hollol annibynol, a bydd ei bender- 
fyniad yn derfynol ar bob achos. Yn rhestr y canol- 
wyr mwyaf nodedig yr ochr arall i'r afon Benog, cawn 
y boneddwyr canlynol : Thomas Hughes, Syr Rupert 
Kettle, Joseph Chamberlain, Syr Thomas Brassey, 
Nashby Reed, a McDonald. Profa y byrddau parhaol 
gydag eisteddiadau rheolaidd, yn dra bendithiol yn 
Lloegr. 

Yr unig engreifftiau sydd genym o'r trefniant cyf- 
lafareddol yn troi yn fethiant, ydyw, pan y gelwir y 
bwrdd i ymffurfio ac i weithredu pan y byddo yr ys- 
torm wedi eu goddiweddyd. Pan y byddo y bwrdd 
yn gyf ansoddedig eisoes, gallant gýdio gaf ael yn awen- 
au pob anghydfod cyn iddo redeg i eithafion. Tra y 
mae Ffrainc yn dewis cyflafareddiad gorf odol, dadleua 
gwreng Lloegr fod cyflafareddiad gorfodol yn anymar- 
ferol. Nid ydym yn credu y byddai trefniant y 
Ffrancwr yn ymarferol yn y Talaethau Unedig, 
ychwaith. Gallai y llywodraeth Americanaidd argyni- 
ell y trefniant cyflafareddol mewn achosion neillduol, 



CYFALAF A LLAFÜR. 49 

ond o'r braidd y gallai wneyd mwy na hyny. Gallai 
ein deddf-wneuthurwyr greu bwrdd cyflafareddol er 
gwylied buddianau a symudiadau cwmniau cledrffyrdd 
ag ydynt yn dwyn oddiamgylch farsiandiaeth rhwng- 
DalaethoL, gan roddi hawl i'r cyfryw fwrdd i wneyd 
ymchwiliad i achwynion y pleidiau, cyflogydd a chyf- 
logedig. Diffyg mawr, a rhwystr arbenig yn erbyn y 
trefniant yn y Talaethau Unedig, ydyw, nad oes gen- 
ym ddynion o farn a synwyr, nad ydynt yn dal cys- 
ylltiad ag un o'r pleidiau yn y ddadl. Nid oes genym 
ein Hughes, ein Brassey, a'n Reed, o herwydd y mae 
ein hanturiaethwyr ni yn America yn ymladd am y 
" mighty dollar" hyd farw. Ar bared marwolaeth y 
ceir rhestr o retired merchants f'Ewyrth Sam ! Pe y 
buasai yn arf eriad yma, f el yn Lloegr, i f asnachwyr 
ymneülduo o fywyd cyhoeddus wedi cydgrynhoi o 
honynt swm neillduol o gyf oeth, buasem yn cael dewis- 
iad teg o ftneddwyr annibynol er cyfansoddi bwrdd 
cyflafareddol. Y personau mwyaf cymwys i eistedd 
yn y cylch cyfrin o fewn y wlad heddyw, ydynt gyn- 
lywyddion yr undebau masnachol, megys Jarrett, 
White, Powderly, dynion dysgedig a deallgar yn mhob 
adran o drafnidiaeth. Rhwystr arall ar ffordd y trefn- 
iant yn y wlad hon ydyw y ffaith nad ydyw y cyfalaf- 
wyr yn deall gwir natur y cymdeithasau llafuriol, ac o 
ganlyniad gwysiant bob gewyn er llesteirio eu cyn- 
ydd. Mae yn bryd i'r fath wrthwynebiad dialw-am- 
dano oeri, a darfod o'r tir, o herwydd nid ail na gwg 
na gwèn, gyda mil ac un o rwystrau, byth ddifodi 
cymdeithasau y gweithwyr ; ac nid oes y gobaith lleiaf 
am heddwch yn y Talaethau Unedig hyd nes y bydd- 



50 CYFATiAF A LLAFÜR. 

ant wedi eu cyflawn gydnabod. Rhyw fath o fawredd 
anhyblyg 8* ran y cyfalÄfwr sydd wedi cadw y trefn- 
iant yn y fath ddinodedd yn ein mysg fel deiliaid 
rhydd. Wedi y cyfan, credwn fod y wlad yn addfedu 
yn gyflym i f abwysiadu y trefniant cyflafareddol. 

Gorwedda egwyddorion y trefniant yn rituals y 
cymdeithasau mwyaf dylanwadol yn y wlad, megys y 
"Marchogion Llafur," "Brotherhood of Carpenters 
and Joiners," " Typographical Union," &c. Diameu 
fod helbulon blinion y misoedd diweddaf wedi dod a'r 
pleidiau gam yn nes. Haner gydnebydd y cyflogydd 
fod gan y gweithiwr yntau lais yn y cwestiwn holl- 
bwysig cyfalaf a llafur. Ymostynga cyfalaf yn awr i 
ddadleu cam pwysig. Mantais f awr f yddai i'r tref niant 
cyflafareddol gael ei f abwysiadu yn y Talaethau Uned- 
ig, gan y byddai iddo ddwyn personau o wahanol saf- 
leoedd mewn cymdeithas i'r un banlawr, canlyniad yr 
hyn fyddai enyn cydymdeimlad dosbarthiadau pwysig 
yn myd diwydrwydd. Yn wir, mae yn bryd cael rhyw 
ddylanwadau nerthol er gwrthweithio y cannibaleidd- 
iwch ysgymunedig ag sydd yn ymledu mor gyflym y 
dyddiau hyn trwy haenau neillduol o gymdeithas. 
Ff aith brof adwy ydy w, f od ychydig ymgydnabyddiaeth 
rhwng person a pherson, ac a gwir natur y naill a'r 
llall, wedi bod yn foddion i symud ymaith deimladau 
chwerwon ag a fuasent wedi bod yn darllaw yn myn- 
wesau y pleidiau am fisoedd a blynyddoedd. Profwyd 
hyn yn Lloegr trwy gyflaf areddiad, ac nid oes y rhes- 
wm lleiaf i ameu na ddeil y trefniant yr un prawf yn y 
Talaethau Unedig. Bydd raid i'r dosbarthiadau 
gweithiol ddysgu amryw wersi pwysig, yn ddiameu. 



CYFALAF A LLAFÜR. 51 

Ehaid iddynt ddysgu fod mwyafrif mawr o gyflogwyr 
yn dymuno eu llwyddiant ; fod lluaws yn barod i 
aberthu llawer er mwyn eu daioni ; f od y syniad am 
elw anferth oddiwrth eu llafur yn gyfeiliornad try- 
lwyr; fod nid ychydig o'u huwchafiaid yn myd di- 
wydrwyd yn cael mwy o ofid a blinder i gyfarfod a'u 
gofynwyr na'r gweithwyr, ac f od yr hyn ydym ni yn ei 
alw yn broblem llaf ur, ar amserau yn gyf ystyr a phrob- 
lem cyf alaf . Ar y llaw arall, y mae gan gyf alaf wersi 
tra buddiol i'w dysgu, sef fod mwyafrif mawr o'r 
gweithwyr yn awyddu yn onest at weithredu cyfiawn- 
der ; na wnaent, pe y gallent, ddwyn pobpeth i lawr 
yn un chaos o gydraddoldeb (?) ; eu bod yn gallu 
gwerthfawrogi prawfion o edmygedd ac ewyllys da ; y 
gallant gymeryd eu dysgu yn yr oes Anarchaidd hon i 
fyw yn deyrngarol, os bydd y cyflogydd yn hawlio y 
cyfryw warogaeth. Nid ydyw bywyd y gweithiwr 
diwyd ddim yn rhy lawn o fêl i ddosbarthiadau mwy 
ffbdus mewn cymdeithas i aberthu ychydig o'u had- 
noddau a'u hamser er dyrchafu, a dodi mwy o heulwen 
yn mywyd y miloedd, a'u gwneyd yn f wy diwylliedig, 
atdyniadol, ac iachusol. 

Pe y ceid y pleidiau i ymgusanu mewn cymod, bydd- 
ai diwedd ar gynlluniau y gwylliaid Anarchaidd — ys- 
beilwyr pob urddas, tywysogion pob drewdod, ag 
ydynt yn ymbesgi ar lafur a chyfaf af yn ddiwahaniaeth. 

2. Mabwysiadu y trefniant cydweithiol a rhan- 
élwol (co-operating and projìt-sharing system); sef 
cynllun trwy yr hwn y gall y gweithiwr ddyf od yn 
rhanog mewn anturiaethau, ac yn gyfran-ddaliwr mewn 
gwaddol a chynysgaeth. 



52 CYFALAF A LLAFUR. 

Heb gydweithrediad a chydgorfforiad, byddai ein 
byd ni yn domen o chaos cyn boreu yf ory. Beth ydyw 
gwladwriaeth y ddinas a'r dreflan amgen corfforiaeth- 
au ? Y mae pinaclau dyrchaf edig eglwysi ein gwlad 
yn cyhoeddi corfforiaeth islaw; acenion sonìarus y 
clychau o'r twr, a'r beroriaeth ag sydd yn ymdori trwy 
orielau yr adeilad, ydynt oll ffrwythau addfed corffor- 
iaethau. Y môrfeirch mawrion, nid o dderw, ond o 
ddur, ag ydynt yn nofio y gwyrddli; y cledrffyrdd ag 
sydd yn rhychwantu y gwledydd ; y trydan ag sydd yn 
melltenu dealltwriaeth o ddinas i ddinas, — oll yn codi i 
fyny i dystio mai plant corfforiaethau ydynt. Corffor- 
iaethau sydd wedigwthio trafnidiaeth trwydywodcras- 
boeth yr Aipht ; trwy greigiau cedyrn y Cordüleras ; 
trwy gorsydd heintus y Panama, ac hyd anialdiroedd 
eangfaith y Congo, yn Affrica. A phaham nad ellir 
cario yr egwyddorion corfforiaethol ychydig yn mhell- 
ach, a gwneyd pont gynorthwyol o'r trefniant tros y 
gagendor ag sydd yn ymledu fwy-f wy yn ddyddiol, 
cydrhwng cyf alaf a llaf ur 1 

Cawn fod corfforiaethau wedi camddefnyddio eu 
hawliau o dro i dro, a thrwy hyny gynyrchu drwg- 
deimlad yn eu herbyn. Y mae yr elyniaeth tuag at 
gorfforiaethau wedi tyfu allan o'r elyniaeth at gyd- 
gylymiad cyfalaf . Paham, gan hyny, nad estynir cor- 
tynau y goruchwyliwr pwysig hwn, fel y byddo yn 
drefniant, nid o gyfalaf yn unig, nac o lafur yn unig, 
ond o laf ur a chyf alaf yn unol ? Ni ddylai y gweith- 
iwr eistedd yn dawel hyd nes y byddo iddo deimlo ei 
ffordd yn glir dan amodau newyddion trafnidiaeth 
ddiweddar, i ddod yn gyfalafwr yn ogystal a gweith- 



CYFÀLAF A LLAFÜR. 53 

iwr. Ymddengys i mi mai cynyrchiad cydweithiol yw 
un o'r ffyrdd mwyaf syml ac uniongyrchol i ddadan- 
soddi y broblem fawr ag sydd ^n gwynebu y'byd 
heddyw. 

Mae yr egwyddor gydweithiol yn hynach na'n byd ni. 
"Deuwn, gwnawn ddyn," ydoedd un o ymadroddion y 
Duwdod yn y "cyngor boreu." Gwell ydoedd cael 
llywodraethu yn uffern, na gwasanaethu yn y nef oedd, 
ydoedd hey note monody yr angylion " na chadwasant 
eu dechreuad." " Y wraig a roddaist i mi," ydoedd 
esgusawd " ein tad ni oll." " Deuwn, gwnawn dwr,'' 
ydoedd brand llafur a chyfalaf y cyn-ddiluwiaid. 

Gwelwn bob olion o'r trefniant ar bob ymgymeriad 
o'r amser boreuaf hyd yn awr. Y co-operatẁe system 
sydd i'w gweled yn ein hymgymeriadau amrywiol bob 
dydd. Ymuna teuluoedd i bwrcasu eu nwyddau gan 
ryw oruchwyliwr arbenig, am y prisiau cyfanwerthol, 
a thrwy hyny arbed rhan o'r elw a wneid ar y nwydd- 
au hyny gan y mânwerthwyr. Yr amaethwyr bychain 
yn cydweithio yn amser hau a thymor cynauaf. Bron 
na ddywedwn mai ar y trefniant cydweithiol y seilir 
crefydd y Crynwyr. Ar yr un egwyddor y gwneid i 
fyny y mordeithiau hirfaith i bysgota morfilod. A 
phaham, gofynaf eto, nad ellir gosod cyfalaf a llafiir y 
Talaethau Unedig ar yr unrhyw egwyddorion heddyw ? 

Cyn myned i ddadleu y priodoldeb o fabwysiadu y 
trefniant yn y Talaethau Unedig, cymerwn wibdaith 
er gweled y modd y mae yn gweithredu gyda ein cym- 
ydogion. Bernir fod uwchlaw haner cant o sefydliad- 
au yn gweithredu dan y trefniant yn Ffrainc yn unig. 
Cawn i un o'r enw Leclaire, Ffrancwr, ymgymeryd a 



54 CYFALAF A LLAFUR. 

sefydlu cynllun cydweithiol yn mhlith ei gydweithwyr 
tua deugain mlynedd yn ol. Trwy lawer o wawd oddi- 
wrth ei gymydogion a'r awdurdodau dinesig, ac hyd 
yn nod ei weithwyr ei hun, llwyddodd. Cymerwn sef- 
ydliad Leclaire fel model o'r degau gweithdai o bob 
math ag sydd yn rhedeg ar yr un cynllun trwy y wlad. 
Y mae dwy aden yn perthyn i'r sefydliad, y ty lle y 
masnachir, a'r Gymdeithas Gynorthwyol a Darbodol. 
Swm y cyf alaf a saif ar y masnachdy yn unig, ydyw 
$80,000. Delir haner y swm yna gan y rhan-berchen- 
ogion ag ydynt yn arolygu y sefydliad, a'r haner arall 
gan y Gymdeithas Ddarbodol. Yn ychwanegol, y mae 
i'r sefydliad drysorfa neillduol o $20,000, y gellir 
syrthio yn ol arni mewn adeg o gyfyngder. Yn 1884, 
yr ydoedd gan y Gymdeithas Ddarbodol, yn annibynol 
ar y " masnachdy," y swm o $310,017 yn derbyn llògau 
o wahanol ffynonellau. Nifer yr aelodau mewn safle 
dda ar lyfrau y Gymdeithas ar y pryd ydoedd 105, heb 
gymeryd i mewn y 50 aelodau ag oeddynt yn derbyn 
blwydd-daliadau i'r swm o $10,015 yn flynyddol. 
Bhenir yr elw i bawb yn ddiwahaniaeth, o herwydd 
dodir yr elw ar y gyflog a enillir. Gwasanaetha y tabl 
canlynol er dangos y swm a dalwyd ar gyflogau o 1874 
hyd 1882: 



wyddyn. 


Rhif y Gyf- 


Cyfanswm y 


Cyfanswmy Bonus- 


Cyfartaledd y 




ramldahoyr. 


Cyjiogau. 


fa ar lafur. 


Bonuses. 


1874 


976 


£29,083 


£3,530 


13 y cant. 


1875 


633 


20,327 


3,160 


14 " 


1876 


827 


24,012 


4,000 


16 «' 


1877 


1,052 


27,862 


4,500 


18 " 


1878 


1,081 


27,943 


5,200 


18 " 


1879 


826 


25,820. 


6,400 


18 " 


1880 


1,032 


28,546 


7,600 


19 " 


1881 


1,125 


38,897 


8,600 


20 " 


1882 


1,125 


42,799 


9,630 


22 " 



CYFALAF A LLAFUR. . 55 

Mae y Gymdeithas Ddarbodol a Chynorthwyol yii 
caniatau blwydd-dâl o $240 i bob person uwchlaw 50 
mlwydd, a fyddo wedi gwasanaethu ugain mlynedd yn 
y sefydliad ; a thelir haner y swm hwnw i'r weddw tra 
y bydd byw. Pe y byddai i weithiwr achlysurol, heb 
f od yn aelod o'r Gymdeithas, gyfarfod â damwain tra 
yn y gwasanaeth, darperir blwydd-dâl iddo, ac i'w 
weddw ar ei ol Llywodraethir yr holl sefydliad, a'i 
eang drafnidiaeth, gan bwyllgor a elwir y " Noyau," 
etholedig bob blwyddyn, yn cynwys pump o aelodau a 
llywydd. Profa y trefniant yma yn JEureha yn myd 
diwydrwydd, y missing UnJc ag y mae athronwyr yr 
oesau wedi bod mewn ymchwil am dani yn nghadwyn 
cyfalaf a llafur. # Diflana y bytheiriadau parhaus a 
/ - glywir ar y cwestiwn cyflogawl, o herwydd y mae y 

gweithwyr ag ydynt dan gysgod edyn y trefniant cyd- 
weithiol yn dawel, gyda gobeithion dysglaer yn llanw 
eu mynwesau. Bydd iddynt dderbyn, ar derfyn 
blwyddyn, pa bethau bynag ag y mae llwyddiant wedi 
ddodi i gadw yn nghoffrau y sefydliad ; ac y mae yr 
elw sylweddol a dderbynia y gweithiwr y tu allan i'w 
gyflog rheolaidd, yn symbyliad effeithiol i gynildeb, a 
diameu fod lluaws o honynt yn cadw eu hafraid erbyn 
rhaid. Yn mhellach, y mae y gweithiwr a ddarluniwyd 
eisoes, wedi dyfod i dejmlo ei fod yn rhywbeth amgen 
• na pheiriant, a'i fod, mewn gair a gweithred, yn ogys- 
tal meistr a'i gyflogydd. 

Y trefniant cydweithiol mewn amaethyddiaeth. Ceir 
prawfion o wahanol gyfeiriadau yn hynod ffafriol i'r 
trefniant ydym yn geisio ategu. Gweithia yr egwydd- 
or yn ogoneddus yn y gangen holl-bwysig yma — am- 



56 CYFALAF A LLAFÜR. 

aethyddiaeth. Yn yr Almaen y mae amaethwyr a thir- 
feddianwyr wedi syrthio mewn cariad a'r trefniant er 
ys llawer blwyddyn. Ar etifeddiaeth un o'r enw 
Thunen, y cawn yr engraifft fwyaf amlwg o lwyddiant. 
Talai y tir-feddianwr dywededig y gyflog uchaf i'w 
weithwyr, yn nghyd a rhan o'r elw a ddygai gwelliant- 
au i mewn ar yr etifeddiaeth. Os byddai yr elw clir 
uwchlaw $4,120, yr oedd pob gweithiwr i dderbyn £ y 
cant o'r gweddill. Ni throsglwyddid y rhan-elw i'r 
gweithiwr fel ei gyflog rheolaidd, yn " arian parod," 
ond dodid hwy ar log hyd nes y byddai yr hawlydd yn 
driugain mlwydd ôed. Pe y dygwyddai farw cyn cyr- 
haedd yr oedran, ynä, trosglwyddid ei gyfran i'r 
weddw, gydag amodau neillduol i'r plant. Clywsom 
am amaethwr cyfrifol arall yn un o dalaethau canolog 
yr Almaen, yr hwn a gyflogodd bump o weithwyr, oll 
yn wyr priod. Tynwyd allan amodau cydrhwng y 
pleidiau. Yr ydoedd y tir-feddianydd i bwrcasu yr 
anifeiliaid a'r cyfalaf, ac i dalu yr holl ardrethoedd o 
bob math. Am ei wasanaeth yn arolygu yr etifedd- 
iaeth, a threfnu pob cyfrifon, yr oedd i dderbyn tàl 
blynyddol o $200. Yr oedd pob gweithiwr i gael 
bwthyn a gardd, gyda digonedd o laeth, ymenyn, llys- 
iau, tanwydd, &c. Derbyniai y pump gweithiwr gyda 
eu gilydd, gyflog rheolaidd o $15 yr wythnos am fis- 
oedd yr haf, a $12 am fisoedd y gauaf. Gweithiwyd 
ar y telerau yna, ac os byddai ychwaneg o ddwylaw yn 
angenrheidiol mewn prysurdeb, yr ydoedd y gweith- 
wyr i'w talu. Cytunodd y gweithwyr gyda eu gilydd 
i droi $6 o bob elw yn flynyddol er ffurfio math o drys- 
orfa ddiogeliadol yn nwylaw y meistr tir, yr hwn a 



cyfáLaf a llafur. 57 

dalai log arnynt yn ol 5 y cant. Arwyddwyd y cytun- 
deb yna am bum' mlynedd, o Ebrill, 1881, ac wele y 
canlyniad am y tair blynedd cyntaf : 

Cyfanswm yr Rhan y Tir-fedd- Rhan-elw a chy/tog 

Blwyddyn. ehocìir. ianydd. ygweithiwr. 

£ s d £ s d £ s d 

1881-2 227 19 6 263 19 9 52 16 00 

1882-3 488 8 5 244 4 3 48 16 10 

188.5-4 549 6 6 274 13 3 54 18 8 

Yn ol y daflen uchod, derbyniodd pob gweithiwr £52 
3s. bob blwyddyn ar gyfartaledd. Pe y dodid at y 
swm yna £6 15s. fel ardreth ar dy a gardd, &c, byddai 
y cyfanswm yn £58 18s. Safon cyflogau y gweithwyr 
mwyaf medrus trwy yr holl ymerodraeth, ydoedd £33 
4s. Gwelwn f od yr anturiaeth am y tair blynedd allan 
o'r pump, yn Uwyddiant trylwyr. Cyn mabwysiadu y 
trefniant, yr ydoedd perchenog yr etifeddiaeth yna yn 
foddlawn i'w gwerthu am £4,500. Wedi deunaw mis 
o waith dan y drefn newydd, gwrthododd £5,100 am 
dani. Yr amcan wrth osod i lawr y ffigyrau, ydyw, 
dangos y gellid gyda doethineb a phenderfyniad diys- 
gog, gael y trefniant i weithio gyda llwyddiant ar was- 
tadeddau eangfaith ein cyf andir ein hunain. Da y 
gwyr pob amaethwr ymarf erol, mor anmherflfaith y mae 
gwaith flferm yn cael ei ddwyn yn mlaen gan wyr cyf- 
logedig, ac mor Ueied o ddaioni sydd yn deilliaw o 
arolygiaeth fanwl er dwyn allan waith. Nid trwy ym- 
egniad angerddol y galluoedd gewynol y ceir y gwaith 
perffeithiaf bob amser, ond hefyd trwy yni a grym 
meddwl. Nis gellir hawlio nerthoedd corff a meddwl 
ond oddiwrth yr hwn ag y mae ei holl fuddianau ar y 
gwrthddrych neu y fasnach. Agorir ffynonellau new- 
5 



68 CYFALÀF A LLAFÜB. 

yddion mewn cynyrchiad ; ac yn wir, dyna sydd yn 
gosod ar y tref niant ei bwysigrwydd mewn ystyr am- 
aethyddol. 

Mewn treflan ddinod yn yr Almaen, flynyddoedd yn 
ol, crynhodd bagad o gryddion, gan ymffurfio yn gym- 
deithas gydweithiol. Tyf odd yr hedyn syml yn allu, 
ac ymledodd ei ddylanwad tros yr holl wlad hono, fel 
erbyn y flwyddyn 1883, yr ydoedd 3,500 o gymdeith- 
asau wedi eu ffurfio gan yr hen gryddyn ffyddiog a 
phenderfynol, yn yr Almaen yn unig, yn nghyd a mil- 
oedd o gangenau trwy wledydd eraill, megys Awstria, 
Bwsia, yr Eidal, &c. Perthyna i'r 3,500 cymdeithasau 
hyn, 12,000,000 o aelodau, rhan-gyfalaf o £10,000,000, 
a chronfa ddiogeliadol o £21,000,000. Anfonwyd allan 
werth £100,000,000 o nwyddau yn y flwyddyn 1883. 

Yn y flwyddyn 1883, yr ydoedd yn Mhrydain, 962 o 
gymdeithasau cydweithiol, gyda 572,610 o aelodau, 
rhan-gyfàlaf o £6,928,772, ynnghydanwyddaugwerth- 
adwy i'r swm anferth o £22,857,434. Hefyd y mae 
ganddynt £305,000 wedi eu soddi mewn tiroedd, ad- 
eiladau, llongau, &c. Yn nhref Oldham, Lloegr, y mae 
75 o f elinau o bob math, yn cynyrchu nwyddau yn awr 
dan y trefniant cydweifchiol, gyda chyfalaf o £5,000,000 
mewn cyfranau o £5 yr un. Lly wodraethir y melinau 
yn eu pobpeth gan weithwyr, ac y maent, yn nghorff y 
deng mlynedd diweddaf, wedi bod yn derbyn o 10 i 45 
y cant ar eu cyfranau. Cyfrifir fod tua 1,000 yn 
gweithio yn y melinau hyn, yn werth o £1,000 i £2,000. 
Heblaw y melinau, y mae yn nhref Oldham fasnachdai 
cydweithiol, cymdeithasau adeiladu cydweithiol, &c, 
gyda chyfalaf o £3,000,000. Yn y trefniadau hyn oll, 



CYTALAF A LLAFÜH, 



59 



y mae cylch perchenogaeth mewa eiddo yn ymeangu, a 
gobaith a ehymelliadau yn llanw bywyd y llaf urwr di- 
wyd. Ffaîth ydyw, mai nid arian î anturio, yn gy- 
maint a chyíleusderau, ydyw angenmawr y gweithiwr. 

Tn unol a threfniant presenol masnachaeth, gofynir 
fr cyfalaf gael ei dalu i lawr yn arian parod> neu ryw 
eiddo araU a fyddo yn gyfwerth. Dyma ni yn awr 
wedi rhwydo ein hunain i resymeg gelynion y trefn- 
iant, o herwydd nid oes drws gobaith i'r Uafurwr ddod 
i fyny yma ; y mae wedi ei rewi allan ar un anadliad. 
Bhaid, gan hyny, wrth gynllun gwahanol i'r hen 
drefniant cyn y geilir dyf od allan o'r dyryswcb, a dyma 
ef ? mor fyr ac mor syml ag y gaüwn ei gyfleu mewn 
**du a gwyn" : Taler y cyfalaf angenrheidiol i ddodi 
i fyny y weithfa, a dodrefnu y sefydliad â nwydd&u, 
mewn arian parod, a'r cyfalaf ymddiriedol angenrheid- 
iol, o bum' dolar yr un> tair rban o bump o honynt i'w 
dodi lawr mewn arian parod, a'r gweddill y dwy ran o 
bump, mewn llafur — yr arian parod i'w dodi ar dir, 
adeüadaUj peirianau, nwyddau, a phob au angenrheîd- 
iol er cynaliaeth y dosbarth oV cyfraiiddalwyr ag a 
fyddant yn gweithio. Derbynier, dyweder, gant o laf- 
■ yn aelodau o'r gorffbriaeth. Y cefyddydwyr i 

ìerbyn cyflog yn ol } wel, dyweder tair dolar y dydd, 
a'r gweithwyr oyffiredin yn ol dolar a baner y dydd* 
Pob cyílawn aelod i gofrestru ei enw ar lyfrau y sef- 
ydlîad am bedwar cant o gyfranau, Pe byddai yr en- 
ülion ar y cyfalaf yn cyrhaedd ond chwech y cant yn 
mhen deuddeng mis, dangosai Uyfrau y sefydliad fod 
y cyfrif yn mhlaid pob gwr celfydd o $900 mewn cyf- 
logau, a $120 yn elw. Tyner yn ol $500 gogyfer a'i 



60 



CÎTALAF A LLAFÜR. 



gynaliaeth ef a'i deulu, a byddai yn weddill elw clir o 
$520 ar derfyn y fiwyddyn, yr hwn swm a dalaiam 104 
o gyfranau, Yn y modd yna> byddai y gweithiwr wedi 
cael bywioliaeth am flwyddyn, ac yn berchen ar 104 o 
gyfranau marchnadol. Gall bwrcasu 104 eraüì y 
fl wyddyn ddilynol, ac mewn ilai na phedair blynedd 
byddai wedi talu am ei bedwar cant eyfrariau. 

Doeth fyddai iV trefniadau amgylchiadol perthynol 
i'r Befydliad, megys penodiad safon cyflogau, pwrcas- 
iad nwyddau t derbyniad a difreiniad aelodau, a dys- 
gyblaeth yr holl sefydliad, fod yn agored i*r oll o'r í 
odau, pa un bynag a fyddont yn gyfranddalwyr rhydc 1 
neu ynte ar y flbrdd î ddod. Dymunol fyddai cyf yngu 
yr adran gyIlidoI } y prynu a'r gwerthu, i ddwyiaw y 
cyíranddalwyr gweithredol yn unig. Gwybydder mai 
yr amcan mawr a hlaenaf ydyw dwyn cyfalaf a llafur î 
gymundeb nes, i wneyd iddynt ymorphwys y naill ar y 
llall, cryfhau y cyf aiafwr, a galluogi y gweithiwr 8ydd 
heb gyfalaf i ddod yn feddianol ar elw mewn Befydlíad 
trwy ddyfod yn weithiwr a chyfranogydd adnoddau 
ei lafur ei hun. Tt amcan yma rhaid esgusodi arian 
parodj neu werth, fel cyfalaf, a derbyn ymrwymiadau 
llafuriol yn eu lle. Rbaid i'r gweìthiwr gael moddion 
bywioliaeth tra yn talu am ei gyfranau, Bydd derbyn 
nwyddau rhad yn gynorthwy i rwyf o yn mlaen. Dylai 
dderbyn cyflog rheBymol, bywioliaeth rad, a rhagolyg- 
on dysglaer at wella ei amgylchiadau, o'r elw a dry ei 
gyfranauogyfalaf y sefydliad, ai lafur gewynol eihun* 

Dyna y cynlluu yn Byml, ac yn awr cyfyd gofyniad 
naturìol arall, Bef , pa nif er o bersonau a fyddai yn deb- 
ygol o fanteÌBÌo ar y fath gynllun? 






CYFALAF A LLAFUB. 61 

Oddiwrth gyfrifiadaeth (census) 1880, cawn fod yn y 
Talaethau Unedig 50,000,000 o drigolion, 35,000,000 
yn wrywod, a 15,000,000 yn fenywod. O'r gwrywod, 
yr ydoedd tua 15,000,000 dan bymtheg oed, gan adael 
20,000,000 uwchlaw. Tyner ymaith o'r cyfrif yna y 
tlodion, drwgweithredwyr, ac analluogion o bob math, 
a bydd yn weddill oddeutu 19,500,000. Y mae 7,500,- 
000 yn dal cysylltiad ag amaethyddiaeth yn union- 
gyrchol neu anuniongyrchol, ac uwchlaw 12,000,000 yn 
y gweithfeydd. Byddai i'r fyddin ddirfawr yna ag 
sydd yn dwyn cysylltiad uniongyrchol a'r gweithdai 
a melinau ein gwlad, dderbyn elw uniongyrchol oddi- 
wrth y cynllun. Pa gymelliadau, gan hyny, a fyddai 
i'r cyf alaf wr f abwysiadu y f ath ymgymeriadau ? Yn 
annibynol ar y dylanwadau brawdol a ddylai f od yn 
rhedeg trwy bob aelod o'r teulu dynol, y mae tystion 
eraill yn llefaru y byddai i'r cynllun, os yn Uwyddian- 
us, rwymo y cyflogydd a'r cyflogedig yn fwy agos; ar- 
wain y diweddaf i ymegnio fwy-fwy dros gynydd y 
cynyrch cyffredin; dyrchafu hunan-barch; gwneyd 
ymaith â " sef yll allan ;" rhoddi ymddiriedaeth mewn 
cyfalaf, ac iachau yr archoll cydrhwng y pleidiau. 

Gwrthwynebir trefniant o'r fath gan ddiwygwyr 
eithafol o Anarchiaid a Sosialyddion, am fod tuedd yn 
y cynllun i greu dosbarth newydd, gydag un droed 
iddo yn ninas y mawrion, a'r droed arall yn mhentref 
cyffrediniaid. Dyna sydd genym eisiau ei weled ; dyna 
y diwygiad bendigedig yr ydym yn hiraethus edrych 
tros y bryniau pell am dano, lawer awr — cysylltu dos- 
barth wrth ddosbarth, yr uchel wrth yr isel, a thrwy 
hyny gydraddoli y Uuaws. A phob llwybr a fabwys- 



62 



CYFALAF à LLAFÜB, 



iada y dosbarth gweithiol er cyrhaedd cydraddoldeb a 
chysur, a enyna ar unwaîth awydd ac ysfa ar eraill idd 
ei ddilyn, yr hyn a weithreda effeithiau cydraddoldeb 
yn y cyfangorff. Pe ceid y ffordd yn agored i'r doa- 
barth gweithiol Ì ddechreu, wrth gwrs, trwy fod yn 
llafurwyr oyflogedig, a diweddu mewn, cyf ranogi, i ryw 
raddau, yn nghyfaiaf cynyrchiol y wlad, byddaì yn 
rhwym o gydraddoli y lluaws — y rhai hyny a barhànt 
yn llafurwyr cyflogedig, yn ogystal a T r rhai a fyddo 
wedi llwyddo i enill gwell sefyllfaoedd. Bhoddai hyn 
achos i T r dosbarth gweithiol i edrych yn mlaen tra yn 
Uafurio — rhywbeth Ì yrnladd erddo; a byddai esiampl 
y cyfryw a gyfodai i dir o anrdbyniaeth o fod yn gyd- 
lafurwr, yn rhwym o effeithio er gweli ar y rhai fyddo 
yn dilyn eu hoL Trwy gysylltiadau o'r fath hyn y 
daw y Byniadau o ddedwyddweh a diwylliad ag sydd 
yn gweithio o un dosbarth i un aralì, o isradd i uwch- 
radd, a thrwy hyny gydraddolì safon cyffredüi byw, ar 
ba un y mae safon cyáogau yn dibynu eymaint. 

Gyda y ffeithiau ydym wedi dalfyru o hanes y frefn- 
iant ar gyfandir Ewrop, ac yn Lloegr, yn nghyd a cyn- 
llun pa fodd i weithredu d&n y dreín newydd, natur- 
iol ydyw gofyn, A oes rheswm paham nad allai y trefn- 
iant weithio yn llwyddianue gyda ni yn y Talaethau 
Unedîgt 

3. Mid iV trefnhmt vyfluyaiúl presmoi gael ei syí- 
famu ar rúäêeg uiidinij-scaie\ Yn awr yr ydym yn 
gwynebu prif bwynt yr anghydf od presenol, sef, nad 
ydyw y ìlafurwr yn derbyn y gydnabyudiaeth bríodol ; 
hyny yw t eytlriiibyddiaeth ag sydd yn cyfateb i elw y 
cyflogydd ar y prydiau a'r amserau, Dan y trefniant 



OYFALAF A LLAFÜR. 63 

trafnidiol presenol, y mae yr oll o'n llaw-weithfeydd 
mawrion yn cael eu cadw yn llawn o eirchion (orders), 
dyweder, chwech neu wyth mis yn mlaen. Cymerir yr 
eirchion hyn i fyny ar y prisoedd fydd yn ffynu yr 
adeg y dodir hwy i lawr ar y llyfrau. Cawn yn ym- 
gymeriadau y llaw-weithf eydd am y flwyddyn bresenol, 
1886, gymorth cyfamserol i ganfod hyd, Ued, a dyfn- 
der, twyll y gyfundrefn. Ddiwedd y flwyddyn 1885, 
gwerthid dur-gledrau (steel rails), yn ol $29 y dunell 
ar fanlawr y felin, a dywedir fod y melinau yn derbyn 
eirchion i mewn gydag awch am y pris yna. Yn gynar 
yn nechreu y flwyddyn, neidiodd y prisoedd i fyny mor 
uchel a $35 y dunell. Yn awr, yr ydoedd melinau dur- 
gledrau y wlad am y chwech neu y saith mis 
cyntaf o'r flwyddyn, i redeg ar eirchion nad oeddynt 
yn cyfartalu $30 y dunell yn Pittsburgh, neu, dywed- 
er, $32 yn Chicago. Mae prisoedd allforiad, a phris- 
oedd pob nwyddau angenrheidiol er cynyrchu dur- 
gledrau, wedi codi yn y cyfamser, ac o ganlyniad, gor- 
fodir y perchenogion, am ran fawr o'r flwyddyn bres- 
enol, i fyw ar gyfran fechan, neu ddim elw o gwbl, ar 
eu cyfalaf. Darllenai y gweithwÿr yn ngholofnau y 
newyddiaduron o ddydd i ddydd, " Great boom in steel 
railè /" ac fel yr ydoedd yn naturiol dysgwyl, daeth- 
ant hwythau, y gweithwyr, yn mlaen at eu meistri i 
hawlio rhan o'r " boom" a than y trefniadau difíygiol 
presenol cydrhwng cyfalaf a Uafur, Uwyddasant i gael 
eu gofynion. Tuedda dygwyddiadau o'r fath i greu 
anf oddogrwydd yn mysg y cyflogwyr, ac nid allwn eu 
beio i eithaflon, os cawn hwy ar brydiau yn grwgnach, 
am y gorfodir hwy i roddi i fyny i lafur, yr hyn, dan 



G4 



CYFALAF A LLAFUIÍ, 



gyfundrefn briodol, na byddai raid iddjnt ei roddi, 
Trown y ddalen, a chawn y dur-gledrau yn disgyn yn 
y farchnad, y melinau a'r ffwrne&i mewn futt blast, 
<cyflawnder o eirchion i gynyrchu am chwech neu wyth 
mis am bri&oedd uwchlaw priaoedd y farchnad yn bres- 
enol ; a gallant fforddio talu cyflogau uchel i'w gweith- 
wyr, llawer uwch nag a fyddai i sefyllfa y farchnad ar y 
pryd ei gyflawnhau* Wedi eu dirywio i raddau gan 
gyflogau uchel yn y niynedol, na ddylasent eu talu dan 
drefniant priodol, gwnant bob ymgais yn eu gallu i 
dynu eyflogau i lawr i gyfateb yr hyn y inae marchnad 
y cledrau yn ymddangos i'r cyffredin a'r anwybodue, 
ac yna crëìr anfoddogrwydd yn ìhhlith y dynion, 

Gweithredwyd y twyll yna yn llythyrenol y flwyddyn 
hon, a therfynodd yr anghyd-ddealltwriaeth poenus yn 
y "sefyll allan M dialw-om-dano, a thra-cholledus i'r 
ddwy blaid, yn nghylchoedd Pittsburgh, Pa. Pan y 
mae y cyfalafwr yn uiyned í Jawr, mae y Uafurwi yn 
ymwingo am fyned i fyny, a viee Vêrsa. Yn awr, yr 
hyn a ddywedwn, ydyw, y mae eisiau cynllun trwy ba 
un y gall gweithwyr dderbyn cyflogau uchel pan y 
m&e y cyflogydd yn derbyn prÌBoedd uchel am y cyn- 
yrch, ac yn gwneyd elw mawr. Per ôontra^ pau y 
byddo y cyflogydd yn cael ond pria iael am gynyrch, 
ac o ganlyniad elw prin, ob dhn, i'r llafurwr fod jn 
foddlawn ar gwymp angenrheidiol yn nihris llafur, 

Pe y llwyddid i sylfaenu y eynllun yna, byddai y cyf- 
logydd a chytìogedig " yn yr un cwch/' yn cydìawen- 
hau mewn Uwyddiant, ac yn calonogi y naill y llall ar 
adegau tywyll adfyd ac aflwyddiant Ni cheid île i 






OYFALAF A LLAFUR, 65 

gwerylon mwyach, o herwydd byddai teimladau cyf- 
eillgar yn tyf u allan cydrhwng y pleidiau. 

Mae y ffordd yn awr yn rhydd ac esmwyth i gyr- 
haedd yr hafan ddymunol, a dylai cyfalaf a llafur 
wneyd un egni terf ynol tuag at gael y trefniant yn ym- 
arferol. Dylid dodi y cyflogau ar fath o raddeg ag a 
fyddo yn cyfateb i'r prisoedd a dderbynid am gynyrch 
o fis i fis. Yn ddiweddar cawsom gyfieusdra i edrych 
dros ffigyrau un o'r cwmniau mwyaf dylanwadol yn 
ein gwlad heddyw ag sydd wedi mabwysiadu sJceleton 
o'r cynllun. Cawn f od amryw gwmniau trwy y wlad 
wedi mabwysiadu y sliding-scale yn ddiweddar. Y 
canlyniad bendithiol ydyw, nad ydynt wedi sefyll yr 
un diwrnod yn segur yn achos un math o anghydfod 
trwy gynhyrfiadau y misoedd diweddar. Pob peth yn 
cydweithio mewn tawelwch. Y mae y cyflogydd a'r 
cyflogedig yn yr achosion neillduol yna yn cydfoli y 
trefniant. Cawn y sefydliadau pwysicaf yn Pittsburgh 
a Chicago, yn talu eu gweithwyr ar egwyddorion y 
raddeg symudol, wedi eu seilio ar y prisoedd a dder- 
bynir am gynyrch. Nid ydyw y " raddeg" fabwysied- 
ig gan yr haiarn-weithwyr ond cysgod megys o " y 
raddfa wirioneddol," er hyny y mae yn enill pwysig i 
lafur a chyf alaf . 

Mabwysiader y tref niant yn ei fanylrwydd, archwil- 
ier^holl erthyglau y gyfundrefn o flwyddyn i flwyddyn, 
a thrwy hyny torfynyglir ymfflamychiadau y "sefyll 
allan," &c, gan y byddis yn cael cyfleusdra adnew- 
yddol i ddadleu cyfiawnderau y raddeg ar ben pob 
blwyddyn. Nid ydyw y raddeg hon, pa fodd bynag, 
i'w sylfaenu ar y prisoedd a dderbynir yn union- 



OYFAUlF a llapdb. 



gyrchöl oddiwrth gynyrch t ond ar daflen argraÔ'edig 
o'r prisoedd a gyboeddir, yr hon a ddylai gael ei inab- 
wysiadu yn gyffredinol. 

Mewn amseroedd adfydus, fel ag a deimlodd y fas- 
nach haiarn y blynyddoedd diweddar. y mae goddef- 
iadau yn y prisoedd cyhoeddedig wedi bod yn angen- 
rheidiol er effeithio gwerthiant ; ond yn hyn oll nid 
ydyw y gweithwyr wedi bod yn gyfranog gyda y 
meistri. 

Pe yn bosibl doder at y 'raddeg yn ei sefyllfa anmher- 

ffaìth bresenol, amod i'r perwyì fod i bob aehos o an- 

nghydwelediad, nad ellid ei ddodi o'r neüldu. hyd der- 

fyn y flwyddyn, gael ei gyflwyno troaodd i fwrdd o 

gy flafareddwyi\ Pa fodd bynag t dyhd ffurfìo bwrdd 

eyflafareddol, o herwydd bydd hyny yn angenrheidiol 

pe y cyf odai anghydfod cydrhwng y gweithwyr a'u 

cytìogwyr, yn eu cynadleddau blynyddol, ac yna^ 

Í|L Dflrfyddiü BOB am bob ymryson mwj, 
Lodc-ouis a sirifceSf pob rbàgfnrn, lawr a bwy* 1 ' 

4. I^furfio JStatiâHeal Burenu yn miíob Talaeth 
trwy yr Undeb* 

" Tbere is m huraan affaira crae order whìcb i» the besfc. That 
crder ia not ûlways tbe one which eiists j but it ia the order 
wbich shonld eiist for the greatest good of humanìty. God tnows 
ìt, nnd willa it; nmn's dnty it is to diacover and estáblish jr.." — 
ẅií/eŵ Laueley*. 

lachawdwriaeth effeifchiol ac uniongyrchol î'r dos- 
barth gweithiol fydd cael gan y llywodraeth sefydlu 
cangenau o"r Labor Staiisücul Bureau yn mhob Tal- 
aeth a Thiriogaeth trwy y wlad, fel ag a geir mewn 
rhai Taìaethau yn bresenoL Dyìid cael cyfrifon mas- 
nachol cywir a ewyddogol. Diameu fod rhan fawr oV 



CYPALAF A LLAFtJB. 67 

ansefydlogrwydd ag sydd wedi nodweddu pob cangen 
o fasnach trwy y wlad, i'w gyfrif, i raddau pell iawn, i 
ddiffyg ffigyrau trafnidiol y gellid dibynu arnynt. 
Byddai i lyfrau masnachol pob sefydliad ffurfìo seiliau 
safadwy, a threfniant ymddiriedol o ffigyrau traf nidiol 
gofynol i osgoi gorlawnder neu orgynyrchiad. Fel y 
saif pethau yn bresenol, y mae y dosbarth gweithiol 
mewn anwybodaeth dybryd ar y cwestiynau holl-bwysig 
elw a chynyrch, llafur a chyfalaf. Byddai mwy o 
oleuni yn y cyfeiriad yna yn tueddu i leihau cam- 
gymeriadau sefydliadau a chorfforiaethau gonest a chy- 
wîr; ac hefyd i leihau cyfleusderau i anturiaethwyr 
twyllodrus. 

Cyfrifa un adran o ysgol y Sosialyddion y dyddiau 
hyn (the extreme left), f od pob math o rag-fasnachaeth 
(speculation) yn anghyfreithlawn, am nad allant gan- 
fod fod rhag-fasnachaeth o'i weithredu yn gyfìawn, yn 
dylanwadu yn dda ar raddeg symudol prisoedd, gan 
luddias iddjl syrthio yn rhy isel, a chyf odi yn rhy uchel r 
fel ag y maent yn dueddol i wneyd yn bresenol. 
Tueddiad naturiol speculation ydyw ysparduno mas- 
nach, ac nid ei pharlysu ; gan hyny y mae ganddi ei 
gwaith cyfreithlawn a llesol i'w gyflawni yn myd di- 
wydrwydd, a byddai yr effeithiau yn dra gwahanol i'r 
hyn yw yn awr pe byddai speculation yn onest. Rhaíd 
deddf u er cael cyfrif on cywir o'r eiddo ar law, yn ogys- 
tal a gofynion y farchnad. Mae trefniant cyfrinachol 
ein dyddiau ni mewn trafnidiaeth, yn tueddu, ac yn 
cymell speculation i fudr-elwa. Ymddiriedaeth ydyw 
anadl einioes trafnidiaeth ddiweddar, ac y mae yr ar- 
wydd lleiaf o anymddiriedaeth yn parlysu ei symudiad- 



68 



ÖYFALAF A LLAFTTE. 



au, ac yn atal ei chylchdroadau. Anhawdd, annihoa- 
ibi, ydyw cael cyfleiisdra i ddodi y fwyeìì ar wreiddym 
pren pwdr rhag-fasnachaeth dwyllodrus, Ni chyr- 
haeddir yno trwy farn y lluaws, o herwydd ceir hwy 
yn carlamu ar ol llwyddiant bydol, ao yn plygu glin i 
gyfoôth gyda pharchedig ddefosiwn. Eto, nid ydym 
yn eredu y byddai yn yinarferol i'r wladwriaeth ei 
dori i lawr trwy fesurau uniongyrchol a gorfodol, Yr 
unig ffordd fremiol ydyw, i'r llywodraeth gynorthwyo 
trwy fesurau effeithiol er cael trefniant da ar egwydd- 
orîon y 2,aòor Statistieat Bureau, o herwydd adar 
nosawl ydynt anturiaethau twyllodrus, ac yn llwyddo 
bob aineer mewn anwybodaeth ; gan hyny, byddai y 
trefniant mewn dadl yn rhwym o adlewyrcbu gwybod- 
aeth ar gysylltiadau pethau, ac yn dodi y lluaws ya 
fwy cyfarwydd yn y "pethau." Nid yn unig byddai y 
trefniant yn wrth-weithydd efMthiol i anturiaethau 
sigladwy, ond tueddai i wastadhau y bryniau, a chyr- 
odi y pantiau ag ydynt yn awr yn bodoli cyd- 
rhwng cyfalaf a llafur. Tra yn myned trwy farchnadfa 
eang St John, Liverpool, rai blynyddau yn ol, tynwyd 
ein sylw at daflen o reolau ysgrifenedig wedi en dodi 
i fyny mewn manan cyfleus ar dde ac ar aswy, er 
rhoddi cyfrif cywir o swm a gwerth yr eiddo yn y 
farchnad ddydd ar ol dydcl Profa y taíìeni yn fantaig 
annrhaethoì i*r lluaws, er efallai yn faen tramgwydd 
ac yn graig rhwystr i ryw ychydig o f ân-f aanachwyr 
trachwantus. 

Dyna ni wedi dodi i lawr yn frysiog, y cynllun mwy- 
af tebygol er sicrhau cydweíthrediad cydrhwng cyf alaf 
a llafur: {a.) Ffurfio bwrdd cyilafareddol i bender- 



CYFALAF A LLAFUB. . 69 

fynu pob anghydf od ag y byddai pwyllgorau o weith- 
wyr yn f ethu benderfynu yn gyf rinachol yn eu plith eu 
hunain. (b.) Mabwysiadu y trefniant cydweithiol a 
rhan-elwol. (c.) I'r trefniant cyflogawl presenol gael 
ei sylfaenu ar fath o raddeg symudol. (d.) Ffurfio 
Stati8tical Bureau yn mhob Talaeth trwy yr Undeb. 

Pe y mabwysiedid y cynllun uchod, buan y ceid 
gweled cyflogydd a chyflogedig yn cydlawenhau mewn 
Uwyddiant, ac yn cydofidio mewn adfyd. Byddai cyf- 
alaf a llafur ysgwydd wrth ysgwydd yn cynorthwyo y 
naül y UaU. Cyfrifid " sefyU allan," a " chload aUan," 
yn weddiUion yr oesoedd tywyU. Anfynych y ceid 
achos i alw estron i mewn i benderfynu cydrhwng y 
pleidiau; byddai eu hoU drafferthion yn fath o ym- 
gymeriadau teuluaidd. Hyn a ddy wedwn, fod y tref n- 
iant a f u dan ein sylw, ac y ceisiwyd ei egluro, yn werth 
ymegnio erddo, er y cyf adcjef wn nad oes Uawer o new- 
ydd-deb yn egwyddorion y cynUun. Ond yr ydym 
yn sicr a diymwad mai y cam nesaf a rydd cymdeithas, 
fydd yn y cyf eiriad yna. 

Fel un tra awyddus i wneyd ei ran er dwyn oddiam- 
gylch berthynasau heddychol cydrhwng y gaUuoedd, 
Uafur a chyf alaf , y rhai nid ydynt elynion, ond ym- 
gyngreiriaid, mewn gwirionedd, i sefyU neu syrthio 
yn nghyd, dymunwn yn ostyngedig gyflwyno y cyn- 
Uun syml i sylw fy nghyd-genedl. 



70 CYFALAF A LLAFUB. 



PENOD IV. 

" Those nations, and those classes o£ a nation, who stand high- 
est in the scale of civilization, are those whose wants, as experi- 
ence shows us, are the most numerous. "—Prof. Hearn. 

" No remedies for low wages have the smallest chance of being 
efficacious which do not operate on that through the minds and 
habits of the people."— J. Stuart Mül. 

Awgbymiadau Pellaoh — Ffubfio Undebau ab Gynllun 
y Tbade Unions yn mysg pob Dosbabth o Lafubwyb — 

CWTOGIAD ObIAU LlAFUB — DlWYGIAD YN Y CyFBEITHIAU 

Tibol — Sefydlu Penydfa öosbawl mewn bhyw Dbef- 

EDIGAETH DBAMOB — DlLEU Y CyFBEITHIAU HYNY AG SYDD 

yn öwabohod buddianau cbibddeilwyb yn y cledb- 
ffybdd, Llinellau Pellebbol, Abiandai, Cyfbyngau 
Tbosglwyddiadol, Bbeint-Ysgbifau, Adysgbifau Di- 
ogeliadol (Copyright) — Deddfu eb Lleihau Bhwysg 
Anghymedboldeb, &c, &c. — DlWEDD. 

(a.) Fýurfio Undebau ar gynllun y " Trade ühions" 
yn myag pob doabarth o lafurwyr. 

"Mewn undbb y mab nbbth." 

Y mae rhai sefydliadau yn y wlad hon yn dra 
gwrthwynebol i'w dynion ymffurfio yn undebau. Ond 
ein cred ydyw fod gan y gweithwyr yr un hawliau i 
ymuno a ffurfio undebau yn eu plith eu hunain ag sydd 
gan y masnachwyr hwythau i ymuno yn gymdeithas- 
au, a gorf yddir hwy, yn hwyr neu hwyrach, i gydsynio, 
a chaniatau yr un rhagorfraint i'w gweithwyr. Syn- 
dod ydyw fod y gweithiwr Americanaidd yn goddef ei 
amddif adu o'r cyf ry w iawnderau ag y mae ei gydlafur- 



CYFALAF A LLAFUEL 



71 



wrpeu niwynhau yn Mhrydain er jb llawer blwydd- 
yn. Diameu fod yr undebau yn dra beudithäol i gyf- 
alaf yn ogystal a Uafur. Y mae yn ddios fod yr 
undebau yii addysgu y dosbarth gweithiol, gan roddi 
iddynt synîad mwy cywir ain berthynas llaf ur a chyf- 
aiaf, nad allant ei ffurfio yr un ffordd aralL Fel rheol, 
daw y gweithwyr goreu aV dynion mwyaf galluog i'r 
amlwg mewn sefydliadau o'r f ath. Beth ond yr undeb 
a gynyrchodd ddynion ot un type a McDouald, Mabon, 
W. J. Parry, Robert Parry y Geunant, &c. ? Gallwn 
ddweyd yn ddibetrus, mai mwyaf goleuedig y byddo y 
gweithwyr, anamlaf fydd yr ymrafaelion cydrhyng- 
ddynt a'u cyflogwyr* Hid y gweithiwr deallgar ag 
sydd yn gwybod fod Uafur, heb ei frawd cyfalaf, yn 
berffaith ddigymorth, ond y bloeddiwr anwybodus, 
nad all ei grebwyll ganfod yn uwch na bod cyfalaf yn 
llyw naturiol llaf ur, sydd yn gwneyd cymaint i chwerwi 
y berthynas cydrhwug y gweithiwr a'i gyflogydd. 
Clywir sain udgorn y cynhenus a'r anwybodus yn fwy 
eglur o herwydd y dinyg o gymdeithasau priodol yn 
mysg y dynion trwy ba rai y byddo eu llais gwirion- 
eddol yn cael ei ddatgan, Ceir y lìais hwn bob amser 
yn Éafriol i gynrychiolaeth gyfiawm a deallgar. Fel y 
daw dynion yn fwy gwybodus a deallgar, mynant fwy 
o sylw i'w personau a'u hawliau, i'w syniadau a*u barn- 
au. Yna f e hawlia y gweithiwr deallgar gyfran fwy 
O'r elw na'r slavo tool. Ár y llaw arall, bydd yn hawtì 
argyhoeddi y gweithiwr deallgar ì dderbyn gostyngiad 
mewn cyfyngder masnaehoL Ár y cyfan, y mae yn 
well i gyf alaf yn y pen draw gael ei wasanaethu gan y 
ddealltwriaeth uchaf , a bod yn hyabys o'r ffaith ei fod 



72 CTFALAF A LLAFÜB. 

yn gwneyd à dynion a wyddant eu hawliau mewn yn>- 
driniaeth a chydnabyddiaeth. 

Y mae yr undebau wedi tynu ymaith bob cysgod o» 
wan-obaith ag ydoedd wedi cloûi tynged y gweitháwr, 
Gesyd yr undebau y llafurwr mewn sefyllfa y gall sef- 
yll am ei bris. Y mae yr undebwyr yn alluog mewn 
cangenau o drafnidiaeth, os na byddant yn agored i 
gystadleuaeth dramor, i effeithio cynydd parhaol mewn 
cyflogau ar draul prisoedd, a gallant, efallai, lwyddo i 
gadw cyf artaledd cyflogau i fyny i'w derfynau uchaf ; 
hyny yw, i bwynt at ba un y galluogir y cyflogydd 
medrus i roddi mwy. Nis gall yr anfedrus wneyd 
hyny heb deimlo prinder yn yr elw, a chael ei redeg 
o'r maes yn gyfangwbl. Bydd i drefniant dinygiol 
lefaru mor ddrwg ar gyflogiad, a Uafur aneflfeithiol. 
Ar y llaw arall, bydd i gyflogau uchel yn ddiameu du- 
eddu i ddadblygu trefniant mwy medrus. Dodir y 
cyflogydd ar ei eithaf , a gelwir ei holl adgyfnerthoedd 
gweinyddiadol i weithrediad. Dylid dwyn mewn col, 
pa wedd bynag, tra mae yr undebau yn abl i gadw 
safon cyflogau i fyny i'r terfynau eithaf , nid oes gallu. 
ynddynt i symud y terfynau eu hunain. Dygir hyn 
oddiamgylch trwy gynydd yn nghynyrchiad llafur yn 
gynredinol. Ni buasai gweithrediadau yr undebau 
wedi bod mor eflfeithiol ag y maent wedi bod oni b'ai 
f od cynyrch uchel y wlad yn rhoddi iddynt bod cyf- 
leusdra i lwyddo. 

Cyf oda rhan fawr o'r helbulon presenol cydrhwng 
cyflogydd a chyflogedig, o*r flGaith fod bron yr oll o> 
sefydliadau mawrion y wlad, o'r rhai y cyfyd naw o 
bob deg o'rymfilamychiadaupresenolcydrhwngcyfalaf 



CYFALAF A LLAFUB. 73 

a llafur, yn cael eu rheoli gan swyddogion cyflogedig, 
ac nid gan y perchenogion eu hunain. Nis gall fod 
gan swyddog cyflogedig ddim budd sefydlog yn na- 
ioni y gweithiwr. Awyddant am gael cyflwyno balance 
sheet f oddhaol ar derfyn y flwyddyn, fel y gallo y cyf- 
randdalwyr dderbyn elw sylweddol, ac fel y byddont 
hwythau, y swyddogion, yn fwy diogel yn eu hamryw- 
iol sefyllfaoedd, heb i ddim gwrthdarawiad gymeryd 
lle cydrhyngddynt a ? r cyf arwyddwyr na'r cyfranddal- 
wyr. Anfynych y ceir engraifft o sefyll allan yn cym- 
eryd lle mewn sefydliadau lle y ceir y perchenogion yn 
ymdroi gyda eu gweithwyr ; deuant trwy hyny i wy- 
bod eu gallu a'u medrusrwydd, eu hymdrechion a'u 
huchelgais. 

Y cadeirydd glwth ag sydd yn byw, symud, a bod, 
ganoedd o filldiroedd, efallai, oddiwrth y gweithwyr, 
ond sydd yn talu ymweliad brysiog a'r felin neu y 
mwnglawdd unwaith neu ddwy y flwyddyn, sydd fwy- 
af cyfrif ol am bob amryfusedd a dyr allan yn achlys- 
urol. Ychydig yw y trafferthion a ga y goruchwyliwr 
ag sydd yn ymwneyd a dirprwyaeth o'r dynion blaen- 
af yn mysg ei weithwyr. Ni ddymunwn ddweyd y 
byddai yn ymarferol i gadeirwyr y corfforiaethau 
mawrion adnabod y gweithwyr yn bersonol, ond dylai 
f od gan y goruchwyliwr yn y felin neu yn y mwn- 
glawdd, bwyllgor cyfansoddedig o'r dynion goreu i 
ddadleu pob cwynion, ac i gyflwyno awgrymiadau 
buddiol, yn awr ac eilwaith, er llesoli a dyrchafu y 
ddwy blaid. Byddai hyn yn rhwym o dynhau y ber- 
thynas, o'r pencadlys i lawr. Dywedaf eto, y byddai 
sefydlu undeb yn mhob sefydliad, gyda chynrychiol- 
6 



74 CYFÀLAF A LLAFUB. 

t 

wyr etholedigj yn rhwym o f od yn gyfrwng tra ben- 
dithiol i wella y berthynas cydrhwng cyfalaf a llafur. 
[Gwrthddadleuir yn erbyn yr undebau am nad 
ydynt o f udd i neb ond y llaf urwyr ag ydynt yn aelod- 
au o honynt ; a seilir eu llwyddiant, ebai grwgnach- 
wyr, ar draul cauad allan a chrebachu cystadleuaeth o 
bob cyf eiriad arall. Mewn sefydliadau lle y mae yr 
undebau mewn gweithrediad, cerdda pob peth wrth 
reol a threfn. Derbynir nifer neillduol o egwyddor- 
weision ar gyf er yr angen yn y gangen hono o f asnach, 
a rhaid f od yr ymgeiswyr yn meddu teilyngdod neill- 
duol cyn y gallant hawlio aelodaeth yn yr undeb. Ni 
ddylid chwythu bygythion o gwbl yn erbyn adran o'r 
fath yna. Gellir dweyd mewn un ystyr f od yr undeb- 
wyr yn enill nerth trwy gadw allan gystadleuaeth er 
aill. Nis gellir dweyd fod yr " eraill" hyn mewn dim 
gwaeth sefyllfa na phe buasai yr undebau heb erioed 
ddyfod i f odolaeth. Diameu y bydd i'r goruchwylydd 
bwn, yr undeb, fod yn offeryn, yn hwyr neu hwyrach, 
i benderfynu pris llafur y tu allan i gylch cyfrin yr 
undeb ei hun. Pa wedd bynag, nid ydyw y gwrth- 
wynebiad a gynygir, ar seiliau digon cadarn i ddym- 
chwel goruchwylydd diwygiad cymdeithasol. Mae yr 
undebau wedi profi i'r byd eu bod yn alluog i bender- 
fynu cwestiwn cyflogiad trwy yr ymholiad, Pa can 
lleied a all y gweithiwr 'ei gymeryd, a pha faint y mae 
y cyflogydd yn abl i'w roddi — o'r minimum at y max- 
imum — ag y mae sef yllf a y f archnad yn ganiatau ? Di- 
ameu f od yr undebau wedi peri cyf newidiadau pwysig, 
ond ni bydd eu heffeithiau daionus ond rhanol hyd nes 
y mabwysiedir rhyw drefniant neu gynllun trwy yr 



CYFALÀF A LLÀFUR. 75 

hwn y gellir ychwanegu ato adran ddiogeliadol i'r dos- 
barth *gweithiol ( WorMng-Claaa Insurance Society). 
Bhaid i'r dosbarth gweithiol ddiogelu eu hunain rhag 
holl beryglon a phrof edigaethau bywyd trwy ryw f ath 
o gymdeithas. 

Un o brif angenion y dosbarth gweithiol heddyw, 
ydyw trefniant er cynorthwyo mewn cyfyngder ac ad- 
f yd, colli gwaith, afìechyd a hen ddyddiau. Egwyddor 
gadarn diogeliad fyddai i bob undeb ddyf od yn gym- 
deithas ddiogeliadol i'r alwedigaeth ag y mae yn taenu 
ei haden amddiffynol trosti eisoes, o herwydd y mae 
gan bob galwedigaeth ei pheryglon arbenig ei hun, ac 
o ganlyniad yn gofyn ei chyfraniadau arbenig i'r drys- 
orfa. öellid cadw y drysorfa ddiogeliadol ar wahan i 
drysorf eydd yr undeb, os na f ernid ei bod yn f wy man- 
teisiol i'r gweithwyr a'r aelodau yn y gwrthwyneb. 

(b.) Cwtogiad oriau llafur. 

11 In yiew of the fact that a general reduction of the hours of 
labor has become an economic necessity, demanded alike by the 
industrial prosperity of the country, and the moral and social 
well-being of the laboring classes, it becomes the duty of every 
American citizen, not only to ask for, but to urge the adoption of 
this amendment, that a national eight-hour system be speedily 
inaugurated. " — Oeorge Ounion. 

Gan fod cwtogiad oriau llafur yn brif bwnc y dydd, 
ac yn enill sylw fwy-fwy yn yn y misoedd hyn, nid an- 
f uddiol, efallai, fyddai ymdroi ychydig er ceisio deall a 
dysgu pa un ai ynte enill ai colled i'r pleidiau, cyfalaf 
a llafur, a fyddai mabwysiadu y trefniant wyth awr. 

Dechreuodd Lloegr ddeddfu er cwtogi oriau llafur 
mor foreu ag 1802. Yn 1819, cafwyd gwelliant ar y 
mesur. Yn nechreu y flwyddyn 1825, tynwyd oriau 



76 CYFALAF A LLAFTJB. 

llafur i lawr o 14 i 12 awr y dydd. Mabwysiadwyd 
amryw welliantau dibwys o hyny hyd 1847, pryd y 
Uwyddodd dyngarwyr Prydain, er syndod i filoedd, 
i gario trwodd gyfraith y deng awr. Daeth y gyfraith 
i weithrediad yn fuan, a chaf odd y fath ddylanwad da- 
ionus ar laf ur ac ar y f archnad yn gyffredinol, f el yr ar- 
gyhoeddwyd dynion o safle a dylanwad Peel, Gray, 
Graham, Bright, ac eraill, i wneyd ymddiheurad cy- 
hoeddus ar loriau Senedd Prydain Fawr, am eu gwaith 
yn gwrthwynebu y mesur. 

Yn 1875, mabwysiadwyd y trefniant deng awr yn 
Nhalaeth Massachusetts. Felly gwelwn nad ydyw i'r 
wladwriaeth weithredu yn effeithiol ac uniongyrchol, 
yn rheoleiddiad oriau llafur, ond yr hyn sydd wedi cael 
deugain mlynedd o brawf yn Lloegr, ac un-mlynedd- 
ar-ddeg yn Massachusetts. Ceisiwn gael allan yn awr 
trwy ffeithiau a fl&gyrau, pa un ai llwyddiant ai ynte 
aflwyddiant a f u y trefniant. Beth, tybed, ydoedd 
cyflwr Uaf urwyr Prydain cyn cwtogiad oriau llaf ur ? 
Ceid teuluoedd yn gruglwythi gyda eu gilydd mewn 
cabanod clai tô gwellt ; yn bwyta, cysgu, geni, a marw 
cydrhwng cortynau yr un ystafell, gydag un agorfa 
anghelfydd, combination o ddrws, ffenestr, a chorn 
simdde; budreddi ac anobaith nad all y cyffredin 
ffurfio yr un drychfeddwl am dano o gwbl — tywyllwch 
y gellid ei deimlo, a sawyr y gellid ei drafod ; defnyn- 
au parhaus yn temtio y clai tomlyd a wasanaethai fel 
carpet, i fod yn llaid; yr haint sydd yn cael caniatad 
cul i rodio yn y tywyllwch yn ninas gwareiddiad a 
glanweithdra, yn teyrnasu yno ganol dydd. Dyna yn 
f y*, gyflwr truenus y ffauau hyny. Ni cheid ond un o 



CYFALAF A LLAFUE. 77 

bymtheg yn gallu ysgrifenu ei enw. Menywod a 
phlant saith mlwydd oed yn gweithio 14 o oriau yn y 
mwngloddiau a'r melinau. Yr henafgwr crynedig a 
gwargam ar derfyn pymtheg awr o lafur diorphwys, yn 

•' Dwyn ei geiniog dan gwynaw, 
A rhoi angen nn rhwng naw. " 

Y gwyryf on tyner a glanwedd mewn caledwaith ar hyd 
y meusydd o " oleu i oleu," ac ar y fath olygfa nid 
rhyfedd i ffrwd awen ffraeth ein hanwyl Caledfryn 
ddylifo allan yn y pedair llinell nodedig : 

" Bhy wael ydyw rhoi Elen — ar waith 
Gyda'r wedd annyben; 
Ac onid gwarth gwneyd i Gwen 
Weithio dim wrth y domen ! " 

Swyddogion tlotai yn gwerthu plant amddifaid fel 
cynif er o adar y tô i berchenogion gweithdai a melinau, 
y trueh system yn teyrnasu gyda llaw gref a braich es- 
tynedig tros holl enillion y llafurwr truan. Damwain 
fyddai i un llafurwr mewn ardal boblog feddu tair 
ceiniog o arian bathol o un Nadolig i'r llall. Dyna 
gyflwr gweithwyr Prydain cyn i gyfiawnder, yn nghwt- 
ogiad oriau llafur, roddi ei droed ar wddf gormes y 
canibalyddion, a chyn i draflwnc cribddeilwyr glwth 
sefyll i roddi clust o wrandawiad i wireb yr hen 
f ardd o Eifionydd, sef mai 

" Gwell ryw awr golli'r arian, 
Na chau'r gôd a nychu'r gwan." 

Beth ydyw cyflwr y dosbarth gweithiol yn Lloegr 
heddyw ? Y ffauau afiachus a'r bythynod bawlyd wedi 
rhoddi lle i gartrefi cysurus ; y ddarllenfa yn cymeryd 
lle y gwindy ; eglwysdai, ysgoldai, Uyfrgelloedd, am- 



CTFALAF A LLAFÜTS. 



gueddfeydd, &c, f wedi dod yn bethau cyffredin y ; 
îynau ? yn lle bod niegys * bara gOBod " i'r ychydig, 
Hawlia rhydd-faenachwyr ysgoî Manchester mai hwy 
sydd wedi bod y prif offerynau i ddwyn oddiamgylch 
y diwygÌAdau bendithiol byn i weithwyr Prydaiu. 
Ceir gweled, 

Ob hwy ydynt wir dadmaethod a inaniruaethod y 
cyfnewidiadau, paham na buasai y canlyniadau daîonus 
yn elfeithio ar bawb yn gynredinol, ac nid ar ranau 
neillduol o'r wlad, a'r galwedigaethau lle y niabwys- 
iedir oriau Hafur yn ol y trefniant cwtogawl ? Y mae 
y dosparthiadau gweithioí ag sydd dan aden deddf 
cwtogiad llafur wedi llwyddo mwy, ac wedi ymddyr- 
chafu yn uwch mewn moesau ac addysg yn y deugain 
mlynedd diweddaf na'r nn dosbarth arall mewn unrhyw 
wlad arall Dengys adroddiadau swyddogol fod cyf- 
logau mwnwyr o bob gradd wedi mwy na dyblu yn y 
cyf nod yna, tra nad ydyw cyilogau y llafurwyr amaeth- 
yddol wedi cynyddu ond ych jdig, 

Mae deddfu er cwtogi oriau llafur wedi profi yn fen- 
dithiol mewn cyfeiriad arall, o herwydd y mae chwyl- 
droad llwyr wedi eì achosi yn nghytìwr moesol a deallol 
y lluaws, Jìu i bob diwygiad pwysig, a phob deddfwr- 
iaethu o du rhyddid ac iawnderau dynoliaeth yn Lìoegr 
ani y chwarter cam*if diweddaf, wreiddio yn mysg, a 
derbyn ei gymorth inwyaf unioEgyrchol, oddiwrth y 
bobl ag ydynt wedi dod i anadîu awyr iachusol cwtog- 
iad oriau llafur, Amser a ballai, a gof od a brinhau i ni 
gyniaint a chrybwyll degwm y bendithion ag ydynt 
wedi eu cofrestru ar lyfran gleision Senedd Prydain 
Fawr trwy ddylanwad y dòsbarthiadau y cyfeiriwyd 



CYFALAF A. LLÁFUR. 79 

atynt. Y cyngrair diwygiadol a orfyddodd Arglwydd 
Derby yn 1867, i ddwyn allan fesur er rhoddi hawl 
pleidlais i'r gweithiwr. Yr un dylanwad a ddadsefyd- 
lodd yr Eglwys Episcopalaidd yn yr Iwerddon, addysg 
orfodol ac ansectyddol, &c, &c. Ni bu i'r mesurau 
bendithiol hyn dderbyn unrhyw gymorth o bwys y tu 
fewn na'r tu allan i'r SenedÖ, oddiwrth amaethwyr y 
wlad. Dywedwn eto, ychydig a wnaeth llafurwyr am- 
aethyddol Cymru er dal i fyny freichiau y plant dewr- 
ion a f u yn ymladd brwydrau eu hiawnderau. Yr yd- 
oedd amaethwyr Dinbych, Trefaldwyn, Aberteifi, a 
manau eraill, yn fud ac yn fyddar pan yr ydoedd 
gwladweinwyr galluocaf Prydain yn gwenu mewn ed- 
mygedd, ac yn cael eu llwyr syfrdanu dan raiadrau 
athrylith ac ymresymiadau anwrthwynebadwy dewr 
fechgyn Cymru, "glân berlau ein gwlad," Morgan, 
Hichards, a Hoberts, pan yn dadleu hawliau eu cenedl 
ddewr, ond dibynol. Pwy oeddynt flaenaf i gyhoeddi 
rhyddid a chydraddoldeb y caethwas mewn cyfarfod- 
ydd agored yn rhif o o 100,000 i 500,000 ? Pwy fu yn 
gwrthdystio yn erbyn i'r llywodraeth Brydeinig ddang- 
os yr un ffafr i'r Deheuwyr ? Mawl a gweddi pwy 
oeddynt yn cyfrodeddu trwy orielau hynafol Exeter 
Hall, pan yr ydoedd trais a gormes yn cyweirio eu 
gwely yn eu gwaed ? Sain peroriaeth pa hen emyn 
sydd yn rhwygo orielau yr hen Exeter ? — clywch : 

" In the beauty of the lilies, 

Christ was born across the sea, 
With a glory in his bosom 

To transfigure you and me: 
-4« he died to make men holy, 

Let us die to make menfree ! " 



80 CYFALAF A LLAFUB. 

Nid oddiwrth y dosbarthiadau amaethyddol y daeth 
y pethau mawrion hyn, ond oddiwrth lafurwyr deallgar 
Manchester, Leeds, Birmingham, &c. Mae dealltwr- 
iaeth a moesau da i V canf od yn eglur ar symudiadau 
ac ysgogiadau mwnwyr deallgar Cymru ar faes y Gyin- 
anfa, ac ar lwyfan yr Eisteddfod, pan yn datganu y 
gerddoriaeth glasurol. A hawdd y gall dyn gydag 
ond haner llygad ganddo, ganf od twbeiddiwch graddol- 
edig yn symudiadau clumsy a baglog, ac yn enwedig 
yn chwerthiniad Dinbachyddol " gwas ffarmwr " yn y 
ffair a'r rhedegfa. 

Deuwn yn ol, a chawn yn Nhalaeth Massachusetts, 
f od y deddf u yn nghwtogiad oriau llafur wedi profi yn 
f endithiol yno, ond nid mor dra amlwg ag yn Lloegr, 
o herwydd nid ydyw y ddeddf wedi bod mewn gweith- 
rediad ond am un-mlynedd-ar-ddeg, ac nid yw ei heff- 
eithiau yn cyrhaedd ond poblogaeth f echan mewn cyd- 
mariaeth a Lloegr. Yn 1881, saith mlynedd wedi i'r 
trefniant ddod yn gyfraith ar lyfrau y Dalaeth, cyfod- 
wyd gwrthwynebiad i'r ddeddf ar y tir ei bod yn ni- 
weidiol i'r llaf urwr. Dadleuid fod llafurwyr Massa- 
chusetts yn Uai gwerth o un ran o ddeuddeg, na llaf- 
urwyr yn dilyn yr un a'r unrhyw alwedigaeth mewn 
Talaethau eraill. Ehoddwyd clust o wrandawiad i'r 
achwynion hyn, a gorchymynodd y Ddeddfwrf a ar i'r 
Lfibor Statistical Bureau wneyd ymchwiliad trwyadl 
i'r cwestiwn yn ei wahanol agweddion, a rhoddi ad- 
roddiad cywir o oriau llafur, aV cyflogau a delid yn 
Massachusetts a Thalaethau eraill Lloegr Newydd, yn 
ogystal a New York. Gwnawd hyn, ac wele y canlyn- 



CYFALAF A LLAFUB. 81 

iad, yr hwn a ymddangosodd yn adroddiad swyddogol 
y Bureau am 1882 : 

Cyfartaledd oriau Cyfartaledd cyflogau 

yr wythnos. yr wythnos. 

Maine 66J $7 04 

New Hampshire 66J 7 44 

Connecticut 65J 7 81 

Rhodelsland 66 8 61 

NewYork 65£ 7 57 

Massachusetts. 60 8 32 

Gwelwn oddiwrth yr adroddiad swyddogol yna, a 
ddygwyd oddiamgylch gan elynion y ddeddf , mai cyf- 
artaledd oriau gweithio yn Nhalaethau Maine, Ehode 
Island, Connecticut, New York a New Hampshire, yd- 
oedd 65^ o oriau yr wythnos, a chyfartaledd y cyflogau 
a delid ydoedd $7.67 yr wythnos, tra yn Massachu- 
setts, gydag ond tri-ugain awr yr wythnos, yr ydoedd 
cyfartaledd y cyflogau yn $8.32 yr wythnos, neu dri- 
ugain sent yr wythnos yn fwy am bum' awr a haner 
llai o waith. Mae y llafurwr yn Massachusetts yn 
gweithio 24 o oriau, neu fwy na dau ddiwnod llawn, 
yn llai, ac yn derbyn $2.52 y mis yn ychwaneg o gyflog 
na Uafurwyr yn dilyn yr un alwedigaeth yn y Talaethau 
eraill y cyfeiriwyd atynt. Ni fabwysiadwyd yr un 
ddeddf mewn unrhyw wlad yn ein byd ni ag sydd wedi 
profi mor dra llwyddianus a fírwythlawn. Dylai f od y 
llwyddiant ag sydd wedi coroni y deddfu ar gwtogiad 
oriau llafur yn y mynedol, yn gymelliadol iawn i 
ddeddfu i'r un perwyl yn y dyfodol. 

Yn awr, y cwestiwn y w, a fyddai yn fanteisiol i'r 
deiliaid fabwysiadu y trefniant wyth awr yn ddeddf ar 
lyf rau y Talaethau Unedig ? 



82 



CYFALÂF A LLAFtîlL 



Cawn f od poblogaeth y Taìaethau Unedig, yn ol cyf- 
rifiadaeth 1880, yn 50,155,783, O'r rhif yna, yr ydoedd 
36,761,607 uwchlaw deng mlwydd oed, a thua 17,392,099 
ym dilyn rhyw fath o alwedigaefch, Allan 0T 17,892,099 
yr ydoedd 1,017,034 yn gyíreithwyr, meddygoii, preg- 
ethwyr, dysgawdwyr, awdwyr, golygyddion, &o k) Á 
4,479,634 yn fasnachwyr, arianwyr, ysgrifenydcüon, &a, 
yn gadaeî 14,895,431 yn llafurwyr yn ol ystyr briodol 
y gair, O'r nifer yna, pa wedd bynag, y mae 4,347,617 
yn amaethwyr, hyny yw, yti dwyn cysylltiad ag am- 
aetbyddiaeth. Nìd ydym yn cyfríf y doBbarth yna yn 
llafurwyr cytìogedig, er fod nifer mawr o honynt 
yn gweithio fwy na haner eu hamser am gyflog, 
Bydd genym yn weddill 10,547,814 yn llafurwyr 
cyflogedig neillduedig felly. Pe byddai i iii gau 
allan éto 1,075,655 o wasanaethyddion teuluaidd, 
byddai yn weddill 9,472,159 ag ydynt lafurwyr cytìog- 
edig yn ngwahanol gangenau diwydrwydd, yn gweithio 
am gyflog, a chyflog yn unig. Pe y mabwysiedid y 
trefniant wyth awr trwy y wlad yn gynredinol, cymer- 
id Ì mewn yr oll ot 14,89B,431, ond ni bydd a fynòm 
ond a'r 9,472,159. 

Un-awr-ar-ddeg y oyfrifir diwrnod o waith yn y wlad 
hon y tu allan i Maasachusetts. Pe y mabwysiedid y 
trefniant wyth awr, dyna leihad cyffredinol o dair awr 
y dydd o lafur, yr hyn a achosai ac a gynyrchaî effeith- 
iau tra amlwg ar bob cangen o ddiwydrwydd trwy y 
wlad, Yn y lle cyntaf, byddai mabwysiadu y cyfryw 
fesurau yn lleihau un rhan o bedair o swm y cynyrch 
dyddiol, Mewn geîriau eraül, tynid ymaith o r farch- 
nad gynyrch 28,416,477 o oriau o lafur bob dydd, heb 






CYFALAF A LLAFUB. 88 

wneyd ymaith ag un Uafurwr. Byddai yr effeithiau ar 
lafur a masnach yn gyfystyr a lluosogi yr eirchion 
presenol un ran o bedair. hyny yw, heb i ddim cynydd 
yn y f archnad gartref ol na thramor gymeryd lle, ond 
yn syml lanw y farchnad fel y saif yn bresenoL 
Ehoddid gwaith i fwy na 3,300,000 o lafurwyr yn ych- 
wanegol. I gyf arf od a'r eirchion yna, byddai yn of ynol 
wrth ychwaneg o f elinau a gweithdai, heblaw rhoddi y 
peirianau presenol mewn llawn waith. Byddai mwy o 
alw am lafur yn y mwngloddiau, y ffwrneisiau. tân, 
gweithfeydd haiarn, &c, ac yn wir yn mhob cangen o 
ddiwydrwydd ag sydd yn cynyrchu nwyddau ac offer- 
ynau er adeiladu a dodrefnu y gweithdai a'r melinau. 
Ehoddai hyn waith i 4,000,000 o lafurwyr. Byddai yr 
eirchion adnewÿddol am lafur yn peri cynydd yn nifer 
y treulwyr, ac yn unol a deddfau llawnder ag angen,. 
byddai i'r cynydd yn y gofyn am lafur trwy liniaru 
cystadleuaeth yn myd llaf ur, dueddu i godi y cyflogau. 
Mae terfynau y farchnad yn cael eu rheoleiddio gan y 
draul a wneir ar gyf oeth gan y lluaws ; ac y mae treul- 
iad cyf oeth mewn unrhyw wlad yn cael ei benderfynu 
oddiwrth safon byw yn y wlad hono, a safon byw i'w 
benderfynu, yn ddieithriad, oddiwrth ddymuniadau, 
chwaeth, ac arferion ag ydynt wedi tyfu i f od yn ang- 
enrheidiau yn mhlith y bobl. Gan hyny, pa bethau 
bynag sydd yn cynyddu dymuniadau, pa bethau bynag 
sydd yn gwella arferion, pa bethau bynag sydd yn 
dyrchafu safon byw yn mysg y lluaws, rhaid eu bod 
yn tueddu i beri cynydd parhaol mewn traul a chyn- 
yrch, ac mewn canlyniad f od yn gymorth cyfamserol i 
gynydd cymdeithasol. 



84 OYFALAF A LLAFTTR. 

Hefyd, trwy fabwysiadu y trefniant, bydd gan y 
fyddin lafuriol trwy y wlad, dair awr y dydd o gyfleus- 
derau newyddion ; a chan y byddent yn llai blinedig, 
yn gorfforol a meddyliol, tueddid hwy i ffurfio cysyllt- 
iadauî newyddion ag adranau mwy coethedig o gym- 
deithas, dylanwadau daionus y rhai sydd yn naturiol 
yn deffroi a dadblygu dymuniadau newyddion a fydd- 
ant yn sicr o ymdoddi i eisiau ac arf erion sefydledig, 
gan wneyd saf on uwch i f yw yn anocheladwy. Dyr- 
chaf u saf on byw yn mysg y lluaws sydd ffordd f reiniol 
er cynyddu treuliad cyffredinol cyfoeth. Byddai i'r 
cynydd yna mewn treuliad olygu cynydd cyfatebol 
mewn cynyrchiad, ac o ganlyniad cynydd yn y galw am 
lafur, ac uwch cyflogau. 

Mae yn amlwg erbyn hyn, dybygem, yn wyneb y 
tystion gonestaf a feddwn, ffeithiau a ffigyrau, mai 
effeithiau parhaol a chyffredinol y trefniant wyth awr 
fyddai, cynydd treuliad a chynyrchiad cyfoeth. Yn 
wyneb y f ath gwmwl tystion o ffeithiau ansyfladwy, 
dylai pob sefydliad a phob dinesydd trwy y wlad 
apelio yn daer a deisebu ar unwaith i ddeisyf ar i'n 
gwladweinwyr ddeddfu ar egwyddorion y trefniant yn 
ddioedi, ac yr ydym mewn gwir ddiogel obaith, yn 
prophwydo llwyddiant. 

(c.) Diwygiad yn y cyfreithiau tìrol presenol. 

"Eiddo yr Arglwydd y ddaear a'i chyflawnder," 
medd un ysgrifenydd ysbrydoledig ; ac ebai " tadau 
annibyniaeth ein gwlad," " Y mae dyn wedi ei wadd- 
oli gan ei Greawdwr i ddefnyddio ac elwa ar bob dawn 
o eiddo natur." Pe y ceid ein gwladweinwyr i ddeddfu 
yn fwy uniongyrchol ar yr egwyddorion sydd yn gor- 



CYFALAF A LLAFÜR. 85 

wedd mewn "llythyrenau eglur" yn Nghyhoeddiad ein 
Hannibyniaeth, gan ddwyn y tiriogaethau eangfaith 
sydd yn gorwedd dan luman y ser a'r brithresi yn fwy 
o eiddo cyffredinol, ac nid cyfrinachol, byddai yn gam 
yn yr iown gyfeiriad yn nghydraddoldeb dosbarthiad- 
au cymdeithas. Beth sydd yn fwy gwrthun ac annat- 
uriol na thrafod tir fel eiddo cyfrinachol? Beth sydd 
yn f wy gwrthun nag i deithiwr un diwrnod ar y belen 
symudol yma, godi ardreth am dani ar y deiliaid sydd 
yn " dyfod ar ol " ? Y f ath ryfyg i bryfyn brau hawlio 
ei fod yn berchen cyfran o " degwch creadigaeth " a fu 
yn cymell " ser y boreu " i gyweirio eu tannau i gyd- 
ganu serenade o fawl yn yr olygfa arni. Llygredd all 
ogryn lludw y cyfryw, ac eto ymsythant, gan alw eu 
hunain yn etif eddion pethau na bydd i amser eu darnio 
na'u deifio, hyd y dydd y bydd 

t% Mon a'i thirionwch, 
O wres fflam yn eirias fflwch, 
Ei thorog wythi arian, 
A'i phlwm a'i dur yn fflam dân." 

Dylai y tiroedd cyhoeddus, treftadaeth y bobl, gael 
eu neillduo i ymsefydlwyr, ac i'r holl diroedd a ddelir 
yn bresenol gan anturiaethwyr, gael eu trethu i'w cyf- 
lawn werth. Beth yn fwy gwrthun na bod trigolion 
New York, yn 1887, yn gweithio ifagad odir-arglwyddi 
a gawsant hawl i fyw ar eu llafur gan ryw lywodraeth- 
wyr Saesonig ag y mae llwch canrif oedd yn cysgu ar 
eu gweddillion yn naear gysegredig Westminster Ab- 
bey ? Beth yn f wy annaturiol na'n bod ni, trigolion 
presenol y Talaethau Unedig, yn beiddio caniatau i'n 
pobl ein hunain, a chyfalafwyr tramor, hawl i ysbeilio 



86 CYFALAF A LLAFUB. 

cenedlaethau o ddinasyddion Americanaidd ag sydd yn 
dyfod ar ol? Mae yn ein gwlad heddyw, filoedd o er- 
wau o'r tiroedd cyf oethocaf yn cael eu meddianu gan 
land-sharhs trachwantus Wall Street, a thramoriaid o 
bedwar ban y byd. Canlyniad uniongyrchol y tra- 
chwant presenol am etif eddiaethau, fydd gorboblogiad. 
Ceidw y cyf alaf wr y miloedd milltiroadd daear fras yna 
allan o gyrhaedd y llafurwyr a allent sugno bywiol- 
iaeth gymedrol esmwyth o honynt. A.mcan eithaf y 
cyf alaf wr ydyw, crynhoi y llaf urwyr wrth y miloedd i'r 
ardaloedd hyny ag y mae wedi anturio ei arian, i ym- 
ladd am bob tragwyddoldeb a'r blaidd angen sydd yn 
bygwth croesi eu rhiniog o gryd i f edd. Mae anghyf- 
artalwch gwrthun y cyfreithiau tirol y mae ein gwlad 
yn gweithredu wrthynt yn bresenol, yn gosod dosbarth 
bychan yn orgyfoethog, a'r lluaws mewn dygn dlodi. 
Carlama ein gwlad i gyf eiriad tra pheryglus dan amddi- 
fíyniad deddfau mor dra anghyfartal. "I'r hwn y mae 
ganddo y rhoddir iddo, ac oddiar yr hwn nid oes gan- 
ddo y dygir oddiarno, ie, yr hyn sydd ganddo." Pe y 
cyfrifid tiroedd fel eiddo y lluaws, byddai yr ardreth- 
oedd a ddeilliai i'r wladwriaeth yn ddigonol i ddiwallu 
yr amcanion cyffredinol. Nid yw yn ofynol er sicrhau 
deddf cydraddoldeb tirol, i ranu y tir yn gyfartal 
rhwng pawb. Yr oll sydd yn angenrheidiol ei wneyd, 
ydyw, casglu yr ardrethoedd a'u defnyddio at amcan- 
ion cyffredinol, ac nid eu trosglwyddo trosodd fel ag y 
gwneir yn awr, i gribddeilwyr a chorfforiaethau. Doder 
prisiad cyfiawn ar y tiroedd, a threther hwy yn gyfat- 
ebol. Dan drefniant o'r fath yna ni chaniateid i neb 



OYFALAF A LLAFUB. 87 

ddal tir na byddai yn ei ddefnyddio. Byddai i hyn ar 
unwaith rwyddhau marchnad llaf ur, a rhoddi yspardyn 
effeithiol i gynyrchiad a gwelliantau. Bydd i'r trefn- 
iant ddifodi pob trethoedd ag ydynt yn awr yn pwyso 
mor drwm ar laf ur a chyf alaf , ac hef yd beri cynydd yn 
nghynyrchiad cyf oeth trwy symud rhwystrau, o her- 
wydd byddai taflu yn agored gyfleusderau newyddion 
yn rhẅym o beri cynydd mewn cyf oeth a chynyrchiad. 
Byddai hyn yn angeu disyfyd i gribddeiliaeth dirol, 
trwy wneyd daliad tir yn hollol ddiddefnydd, ond yn 
unig i'r hwn a'i llafuriai. Ni themtid neb i gymeryd 
tir mewn gobaith y byddai iddo yn y dyf odol gynyddu 
yn ei werth, pan yr hawlid trethoedd yn cyf ateb i werth 
y cynydd. Pa f antais a f yddai i neb gadw tir yn segur 
pan y gorf odid ef i dalu yr un swm o drethoedd a phe 
y gwneid y defnydd goreu o hono ? Trwy symud y 
rhwystrau sydd yn ffordd llafur, ac agor cyfleusderau 
newyddion, gwneid Uafur yn rhydd, ac yn hunan-gyf- 
logydd. 

Wrth fwrw golwg frysiog tros gyfrifìadaeth 1880, a'i 
chydmaru ag eiddo 1870, cawn fod y ffermydd bach yn 
cael eu llyncu i fyny gan y ffermydd mawr, a hyny yn 
gyflym. Ofnwn fod ein Hundeb ieuengaidd, a'i daear 
wyryfol, yn prysur symud i f od yn America Benadurol, 
a'i dinasyddion i f od yn genedl o dir-arglwyddi a then- 
antiaid ; yn f wy f elly na theyrnasoedd penadurol cyf - 
andir Ewrop. Y mae yr un afìechyd heintus ag a ys- 
odd nerth Carthage, a fwytaodd galon Bhufain, ac a 
osododd Athen ddoeth yn llwch ac yn lludw, a barlys- 
odd gadarn fraich y dewrwych Alexander, a dynodd 



88 CYFALAF A LLAFUR. 

Hannibal oddiar binacl mawredd i farw ar domen di- 
nodedd, ac a ddymchwelodd gadeiriau y deuddeg Caesar, 
yn prysur weithio ei ffordd at ffynonell bywyd ein 
" hanwyl fabwysiedig wlad." " Na atto Duw i'w haul 
byth lewyrchu ar ddarnau toredig a dirmygedig, o'r 
hyn a gyfrifir gan filynau o'r teulu dynol yn Undeb an- 
rhydeddus." Bydded i garedigion yr Undeb ddyfod 
allan a hawlio gan ein gwladweinwyr ddeddfu ar un- 
waith er ein cadw rhag syrthio, f el gwlad a chenedl, i'r 
bedd dianrhydeddus y gorwedd llwch mawredd Athen, 
Ehufain, a Carthage ynddo er ys llawer canrif. Ein 
gweddi fyddo gyda'r enwog Daniel Webster : "Liberty 
and Union, now and forever, one and inseparable." 

Ehydd y flìgyrau isod awgrymiad eglur i ba gyfeir- 
iad y mae ein hwynebau fel gwlad a chenedl. Nifer 
yr erwau yn mhob dosbarth am 1870: 





Dosbarth. 




I. 


dan 


3 erw, 


II. 


o 3 i 


10 *' 


ni. 


o 10 i 


20 " 



Rhify 


Cyfamwm mei 


Ffermydd. 


Erwau. 


6,875 


17,187 


172,021 


1,505,183 


294,607 


5,302.926 


847,614 


37,295,016 


754,221 


67,289,890 


565,054 


226,021,600 


15,873 


14,285,700 


3,720 


55,428,000 



18 

IV. o 20 i 50 •• 44 

V. o 50 i 100 '• 90 

VI. o 100 i 500 «« 400 

VII. o 500 i 1,000 " 900 

VHI. uwchlaw 1,000 " 14,900 

2,659,985 407,735,502 
— Socicd Próblem, by Henry Oeorge. 

Dodwn i lawr eto y flìgyrau er dangos nif er yr erwau 
yn mhob dosbarth am 1880, a cheir gweled yn eglur y 
cynydd sydd wedi cymeryd lle yn y ffermydd mawrion 
mewn deng mlynedd : 



CTPALAF A LLAFÜB. 



89 











Rhify 


Cyfanstom mewn 




Dosbarth. 




Erwau. 


Ffermydd, 


Erwau. 


I. 


dan 


3 erWj 


2} 


4,352 


10,880 


II. 


o 3 i 


10 " 


8* 


134,889 


1,180,278 


III. 


o 10 i 


20 » 


18 


254,749 


4,585,482 


IV. 


o 20 i 


50 " 


44 


781,474 


34,384,856 


V. 


o 50 i 


100 " 


90 


1,032,910 


92,961,900 


VI. 


o 100 i 


500 " 


400 


1,695,983 


678,393,200 


vn. 


o 500 i 


1,000 " 


900 


75,972 


68,374,800 


in. 


uwchlaw 


1,000 " 


14,900 


28,578 


425,812,200 



4,008,907 1,305,703,596 
—Social Próblem. 

Rhydd y tabl diweddaf hwn gyfartaledd ffermydd 
yn y Talaethau Unedig yn 325£ o erwau, sef cynydd o 
172^ o erwau. Cyn gadael y ffigyrau sychion, eto yd- 
ynt yn llefaru cyfrolau, goddefer i mi gyfleu un daflen 
yn ychwanegol er dangos y cyfnewidiad a gymerodd le 
yn nghorff y deng mlynedd, cydrhwng 1870 ac 1880, 
yn rhif y ffermydd f el ag ei ceir yn mhob un o'r wyth 
dosbarth : 









Lleihad 


Cyfartaì- 




Dosbarth. 


mewn Rhif. 


edd y Lleihad. 


I. 


dan 


3 erw, 


2,523 


37 y cant 


II. 


o 3 i 


10 •« 


37,132 


21 " 


III. 


o 10 i 


20 " 


39,858 


14 " 


IV. 


o 20 i 


50 •• 


66,140 


8 " 




Dosbarth. 


Cynydd 
mewn Rhif. 


Cyfartal- 
eddy Cynydd. 


V. 


O 50 i 


100 erw, 


278,689 


37 y cant. 


VI. 


o 100 i 


500 " 


1,130,929 


200 " 


VII. 


o 500 i 


1,000 " 


60,099 


379 " 


rai. 


uwchlaw 1,000 " 


28,858 


668 " 



Llefara y ffigyrau drostynt eu hunain. 

Trwy osod y tiroedd cyhoeddus yn eiddo cyfrinach- 
ol, yr ydym yn caniatau i unigolion hawl i'r drysorfa 

7 



90 CYFALAF A LLAFUB. 

ag y mae natur wedi ei bwriadu i bawb oll ; ac yn y 
modd mwyaf uniongyrchol yn " bwrw bara eu plant i'r 
cwn." Yr ydym yn hau egin anghydraddoldeb ag sydd 
yn rhwym o gynyrchu ei ry w yn mhob cyf eiriad, ar dde 
ac ar aswy. O wyrdroi rhoddion daionus ein Creawd- 
wr doeth, diystyru a herio ei ddeddfau, f e gyfyd yn 
nghalon ein gwareiddiad bethau erchyll ac ofnadwy, 
ag a argoelant bydrni cymdeithasol. 

Ymddengys fod y llwyth Indiaidd a elwir y Chero- 
kees, yn y Diriogaeth Indiaidd, wedi cyrhaedd yn uchel 
yn nadansoddiad y cwestiwn tirol. Perthyna y tir i 
bawb o'r Uwyth yn gyffredin, ond gall pob dinesydd 
ddiwyllio cymaint ag a ddewiso, ond iddo beidio myn- 
ed o fewn chwarter milltir i fferm ei gymydog. Cyf- 
rifir pob dinesydd mewn llawn feddiant o'i ffarm, a 
gall ei gadael i'w blant, neu ei gwerthu i ryw ddines- 
ydd arall, ond nis gall werthu ei hawl i allanolion ; os 
na ddiwyllia ei dir, dychwelir y cyfan i'r drysorfa gy- 
hoeddus. Cynllun gwir fuddiol er gwrthweithio tra- 
chwant land-sharhs. 

(d.) Seýydlu penydfa gosbawl mewn rhyw drefedig- 
aeth dramor. 

Ni ddylai gwahanol gangenau diwydrwydd gael eu 
trethu er cynal a chadw dosbarth o ddrwg-weithred- 
wyr. Dylai f od genym drefedigaethau cosbawl i'r dos- 
barth yna — gwlad ag y byddai f w llafur fod o ddefn- 
ydàioldeb, heb gystadlu a llafur rhydd, f el y saif pethau 
yn bresenol. Ceir dosbarth o ddrwg-weithredwyr yn 
ein gwlad nad ellir eu diwygio. Cyhoedder cosb ar y 
troseddwr yn cyf ateb i'w drosedd (rai prydiau), a phan 
y gwasanaetha y troseddwr yr amser gofynol gan y 



CYFALAF A LLAFUB. 91 

gyfraith, bydd yn cael ei gyhoeddi yn f eddìanol ar holl 
ragorfreintiau dinesydd rhydd. Troseddu ydyw gal- 
wedigaeth barhaol y dosbarth yna. Ni chyfranant at 
gyf oeth y wlad trwy lafur, nac at ei moesau trwy ym- 
ddygiadau. Ni roddant at ei chysuron trwy drethoedd, 
na thrwy gymorth personol pan y gelwir arnynt i'w 
hamddiffyn yn y "dydd drwg." Gwenyn gormes yd- 
ynt yn myd diwydrwydd. 

Yn ei anerchiad i ddosbarth o efrydwyr yn un o 
golegau Boston, Mass., ychydig amser yn ol, dywedai 
y Prof. Seelye fod "can' mil o ddynion yn y Talaeth- 
au Unedig heddyw, ag sydd yn cyfrif math o rwymau 
arnynt i gasâu, a chas cyflawn, bob math o sefydliad 
cymdeithasol." Buckle a ddywed yn ei " History of 
Civilization " : " Crime among men is a fixed quantity, 
varying only with population." Diameu fod gwirion- 
edd yn y dywediad yna, ond ofnwn f od rheswm arall 
dros gynydd troseddau yn y Talaethau Unedig, sef, 
aneffeithiolrwydd a thynerwch ei deddfau cosbawl. 
Hyd nes y bydd i'r tueddiad at ffug-ddyngarwch, a 
wisgir gan yr oes hon, gael amser i weithio allan o f od 
yn dybiau noeth, i fod yn drefniadau ymarferol o ddi- 
wygiad gwirioneddol, nid oes dim i'w ddysgwyl ond 
cynydd troseddau, fel cydymdeimlad â drwg-weithred- 
wyr. Y mae Uuaws yn ein gwlad, heddyw, a geir o 
fewn rhwymyn y sugar-coated vice, a chymorth cyfam- 
serol y criminal lawyer, wedi enill nodedigrwydd cen- 
edlaethol trwy drosedd cyhoeddus. Haner esgusodir 
y troseddẃr ei hun os bydd yn smart tra yn cyflawni 
y trosedd; tra y gweinyddir cosbau trymion ar berson- 
au diamddiffyn, er i'w troseddau fod ond dibwys (os 



92 



CYFALAP A LLAFUR, 



eyfreithlawn galw trosedd yn ddibwys). Bhodd? 
engraifft o'r hyii a olygwn ynia wrth droseddpwysig, i 
throsedd Dai pwysig : Yn 1883, diangodd luddew di- 
enwaededig (o galon) o'r enw DeWalt, yn dal swydd 
bwysig mewn ariandy yn Leadvüle, Oolo., gyda $75,000 
o enillion y dinasyddion* Wedi diogelu yr arian, daeth 
yr Hebrewr i'r ddalf a, m wedi prawf byr, ac ymchwü- 
iad arwyuebol í'w achos, dedfrydwyd ef iY benydfa am 
ddeng mlynedd. Wedi treulío ychydîg fisoedd yn y 
pen, canfyddodd cyfreithwyr y carcharor ryw ddifíyg 
yn " llythyren ir y gyfraith, neu ynte yn null ei gwein- 
yddiad. ÀpeHwyd at yr awdordodau yn Washington, 
a rhyddhawyd y Jm t / Tua yr un adeg, yn yr un 
gymydogaeth, cafwyd mwnwr tlawd yn euog o gymeryd 
benthyg, wel, nid oedd yn ddigon respectable i ni ei 
alw yn asyn, ac yr oedd ei bercheu yn rhy proud rw 
alw yn ful ; er mwyn byrdra, galwn|yr eiddo benthyciol 
yn akelet<m march, ac yr oedd ei holl agweddion a*i 
symudiadau yn profì yn eglur ei fod yn rhodio glan y 
môr a elwir marwolaeth, i chwiìio am le beddrod. Ain 
doeturio wrth y pedwar carnol, ei fenthyca er cael cyf- 
leusdra i'w borthí am amser anmhenodol, anfonwyd y 
mwnwr iY benydfa am bum T mlyneddlî Os ar eg- 
wyddor yr hen ddiareb, Ll addygo wy, a ddwg a f o 
mwy/ 1 yr ydoedd y barnwr yn cyhoeddi dedfryd mor 
dra Hym ar y naill, ac mor ysgafn ar y llall, y mae i 
raddau i'w gyfiawnhan, ob ydyw esgyru ceffyl yn 
ngolwg y gyfraith yn demtagiwn ac yn gymellydd i'r 
mwnwr fyned rhagddo hyd berffeíthrwydd yn ei alwed- 
igaeth. Gwyddom y gallasai y mwnwr y cyfeiriwyd 
ato gael cytìeusderau godidog i fenthyea nwyddau 






CYFALAF A LLAFUB. 93 

gwerthfawrocach, a llawer mwy defnyddiol, na gwrth- 
ddrych breuddwyd sych y prophwyd Ezeciel. Yn 
achos y mwnwr a'r ceffyl (?) nid ydoedd y golled 
rhwng dau frawd ond ychydig odd cents. Pwy all 
ddirnad nifer yr amgylchiadau ddyryswyd, faint o 
drueni achosodd lladrad beiddgar yr Hebrewr di-gredo 
a di-Qrist, sydd heddyw yn rhydd yn wyneb deddfau 
ei wlad, i fwynhau ei ysbail?» 

Y mae troseddau anfad ar gynydd yn ein gwlad. 
Llofrudiaethau wedi cynyddu o l,266 # yn 1882, i 3,377 
yn 1884. O'r nif er yna, ni ddyoddef odd ond 583 eithaf 
cosb y gyfraith, a 462 trwy ddwylaw y "Barnydd 
Lynch," gan adael y fyddin ddu o 2,332 i lanw ein 
carcharau am gyfnod, yn f eichiau trymion ar dreth-dal- 
wyr gonest, yna f e'i rhyddheir i greu braw a therfysg, 
hau hadau llygredigaeth, i chwythu pob math o fell- 
digedigaeth i rigolau cymdeithas. Trwy ollwng y cyf - 
ryw yn rhydd, yr ydym yn eu trwyddedu i ysbeilio 
dinasyddion diwyd a gonest. Os caniateir rhyddid y 
" Scilla " llygredd cymdeithasol presenol, bydd genym 
"Charybdis " o ddemagogiaid annosbarthus i'w gochel. 
Dylid cyfrif drwg-weithredwyr o'r fir&t water, megys 
tai-dorwyr, lladron penffordd, a llofruddion, yn wrth- 
ryf elwyr cymdeithasol, ac yn elynion anghymodlawn i 
bob rhyddid, ac yn deilwng wrthddrychau tynged y 
ffigysbren gerllaw Jericho — byth i ddwyn ffrwyth an- 
nibyniaeth, nac i ganiatau iddynt ragorfreintiau dinas- 
yddion rhydd, pa fodd bynag. Bydded diwedd pob 
Jereboam o lofrudd, o leidr, o dwyllwr, megys Dathan, 
ac f el Abiram. 

Er mwyn diogelwch dinasyddion gonest, ac ymeang- 



94 CYFALAF A LLAFÜR. 

iad llafur rhydd, myner penydfa dramor i ddrwg- 
weithredwyr anfeddyginiaethol. 

(e.) Dileu y cyfreithiau hyny ag ydynt yn gwarch- 
od buddianau cribddeilwyr yn y cledrffyrdd, llinellau 
pellebrol, ariandai cenedlaethol, cyfryngau trosglwydd- 
iadol, cfec, &c. 

Trwy hyn bydd i'r wladwriaeth sicrhau, er lles y llu- 
aws, y buddianau ag sydd yn deilliaw oddiwrth ddiog- 
eliadau, cylchrediad arian cynrychioliadol (representa- 
6ive money), ac a marsiandiaeth y cledrffyrdd. Hedd- 
yw y mae holl gyf oeth ein gwlad wedi ei drosglwyddo 
trosodd i goffrau ychydig bersonau, megys y " Stand- 
ard Oil Company," " Bessemer Steel Bing," " Whiskey 
TaxRing," "Lucifer Tax Ring," "Pan Telephone Ring/* 
ac amrywiol gylchau ag sydd yn prysur ddwyn ein 
gwlad i gyfwng y bu " Amasis" yr Aipht ynddo filoedd 
o flynyddoedd yn ol. Ni oddef y duwiau lawer yn 
hwy i'r werin-bobl gael eu llethu hyd f arw gan yr af- 
rifed gylchoedd o gribddeilwyr o bob gradd a chredo 
i hau hadau llygredd, pydrni a darfodedigaeth i gol- 
uddion ein cyfansoddiad ieuengaidd. Hwy sydd yn 
llywodraethu ar elfenau natur, mwnau y ddaear, a 
choedydd y maes. Nid oes genym y dychymyg lleiaf 
am y miloedd lladradau a'r lleng melldithion sydd yn 
byw, symud, a bod, yn ein mysg dan wahanol enwau 
swynol, a lliwiau atdyniadol, megys "speciol rates" 
" pools" *' cornbinations" " corners" " stoch-watering" 
" stoch-gambling^ &c, <Sbc. 

Mae un peth arall yn angenrheidiol ; yn wir, ni 
byddai mabwysiadu yr holl awgrymiadau y cyfeiriwyd 



CYFALAF A LLAFÜR. 95 

atynt o un budd hyd nes y mabwysiedir rhyw drefn- 
iant er 

(/*.) Lleihau rhwysg anghymedròldeb. 

41 Wine is a mocker, and strong drink is raging, and whoso- 
ever is decieved thereby is not wise. "—Solomon. 

Anghymedroldeb ydyw arch-elyn diwydrwydd, erlid- 
iwr pob rhinwedd, torfynyglwr cysuron teuluaidd, 
mamaeth epilgar Anarchyddiaeth, terfysg ac annhrefn 
cymdeithasol, flynonell pob pydrni gwladwriaethol ; 
mewn gwirionedd, anghymedroldeb ydyw pechod y 
pechodau. Y mae yn fwy o wir elyn y gweithiwr na'r 
holl ddrygau eraill yn nghyd. Deallwn f od gweith- 
wyr y Talaethau ünedig yn taflu $600,000,000 o flaen 
Juggemaut anghymedróldeb yn flynyddol. Byddai 
hyn yn ddigonol i bwrcasu 600,000 o gartrefì, ar y 
draul o $1,000 yr un. Mae gweithwyr ein gwlad 
heddyw yn chwythu bygythion, celanedd, a dynamüe 
yn erbyn trais ac anghyfiawnderau cyf alaf, ac eto y 
mae y dynion hyn wedi bwrw i goffrau tafarnwyr 
ddigon o arian i bwrcasu cartref cysurus i bob aelod 
o'i deulu, o'r baban ar y fron, hyd y tadau methedig. 
Gwariwyd $900,000,000 am ddiodydd meddwl yn ein 
gwlad y flwyddyn ddiweddaf. Ar y cyntaf o Fai, 
1886, cyfanswm dyled y Talaethau Unedig ydoedd 
$1,178,654,210. Talai arian y ddiod ein dyled genedl- 
aethol mewn dwy flynedd, gan arbed $50,000,000 y 
flwyddyn o logau arian. Mae mwy o arian yn myned 
i gofírau tafarnwyr a gwirod-werthwyr yn flynyddol 
nag a delir mewn cyflogau i'r dosbarth gweithiol trwy 
y wlad. Yr ydym yn gwario $900,000,000 yn flynydd- 



96 



CYTALÀF l llàfüb* 



ol am sican y feilditli, a dim ond $505,000,000 ain y 
bara a f wytawn am yr un cyfnod Yr ydym yn taJu 
gymaint dair gẃaith am whishey ag a wnawn am gig- 
fwyd, o herwydd nid ydyw ein cigoedd yn cyrhaedd yn 
uwch na §303,000,000 yn flynyddol. Cyfanswm gwerth 
eynyrch ein melinau haiam a dur am y flwyddyn ddi- 
weddaf ydoedd 8200,000,000, oddeutu un ran o dair u 

ian ein nielldigedig whìskey* Yr ydym yn gwarìo 
yn fíynyddol §237,000,000 am nwyddau gwlan, a $210,- 
000,000 am nwyddau cotwm, cyfanswm o $447,000 t 000 f 
leu haner yr arian a wastremr ar rum a r i gymdeithion 
fnamboeth. Clywsom lawer o gwyno yn erbyn y treth- 
oedd sydd yn myned at gadw drysau ein hysgolion cy- 
hoeddus yn agored, ac eto nid ydynt yn costio mwy 
nag un ran o un-ar-ddeg o'r hyn y mae y ddiod yn ei 
hawlio o ariaiL Treuliau ein hysgolion cyhoeddus am 
y flwyddyn 18S6, ydoedd $85,000,000. Grwgnacha 
rhieni plant rhag rhoddi arian Ìdd eu haddysgu, gwell 
ganddynt gyfranu yn ewylly&gar er adeiladu penyd- 
feydd i'w cosbi \ 

Pan y daw corff inawr poblogaeth y Talaefchau Un- 
edig í ganfod a sylwcddoli y gwaetraff annyoddefol, y 
beichiau mawrion, y gwaeau a'r truenusrwydd, y dam- 
weiiüau erchyll a r r marwolaethau anamserol, ag sydd yn 
deilliaw trwy y ddiod, eir ati ar unwaith i fabwysiadu 
trcfniadau efifeithioì er Ueîhau rhwysg anghymedrohleb. 
Os gan y blaid Waharddol y mae y trefniaut perôeith- 
iaf i ddodi lawr ben y gelyn, ymunwn, ymladdwn, 
gorchiygwn. Cefnogwn Demlyddiaeth, Murphy-ydd- 

Bth, J. B. Goughyddiaeth, a phob aeth arall sydd a'u 



CYTALAF A LLAFUB. 97 

hwynebau yn deg yn erbyn y dinystrydd. Pan y dym- 
chwelir caerau Jericho, pan y chwilfriwir yn gandryll 
" branch establishment " y f all, yna bydd dechreu y di- 
wedd, ac 

'• na wawriai 
Boreu hyfryd Jiwbili" — Dim diod gadabn. 

Diwedd. 

" There is a gentle element, and man may breathe it with calm 
unruffled sonl, and drink its lmbg waters till his heart is pnre; 
and this is hnman happiness." — N. P. WüUs. 

*' A man who only eats, drints and sleeps, is not a man."— 
Mencius. 

Heb astudio a gwylied tueddiadau a chymeriad yr 
oes yr ydym yn byw ynddi, nis gallwn fod yn ddynion 
yr oes, ac yn ddynion i'r oes. Dylem graffu ar hynod- 
rwydd yr oes, ar y gwahanol gymdeithasau a chyfun- 
drefnau, ar y cyfleusderau i gymeryd gafael ynddynt 
idd eu def nyddio er ein lles ein hunain ac eraill ; ar ei 
diffygion i'w diwygio, ac ar ei rhagoriaethau er eu cyf- 
lawni. Trwy wylied gyda manylrwydd symudiadau yr 
oes, dilyn camrau ein deddf-wneuthurwyr a'n llywod- 
raethwyr, byddem bob amser yn abl ac ewyllysgar i 
ateb a chyfarwyddo y dosbarthiadau lluosog ag ydynt 
yn llefain yn barhaus, "Pwy a ddengys i ni ddaioni?" 
ar gwestiwn mawr yr oes, llafur a chyfalaf. 

Nid oes dim cyfnewidiad trwyadl i gymeryd lle ond 
trwy ddylanwad meddwl ar feddwl. Mae dylanwad 
meddwl yn fwy nerthol na'r corwynt, ac na'r trydan. 

Llwyddodd Eosseau a Voltaire i ddodi syniadau yn 
meddyliau y Uuaws yn Ffrainc, a derfynodd yn nym- 



9ö CYFALAF A LLAFUB. 

chweliad brenin, cyfraith, a threfn. Nerthoedd-dystau 
meddyliad gynyrchasant ystormydd a siglasant deyrn- 
gadeiriau Ewrop. Bywiog ydyw cymeriad naturiol yr 
Americanwr; llygra cyn bod yn addfed. Cymer 
ddrychfeddwl i f yny gydag awch, a gweithia bob peth 
y gesyd ddwylaw arno hyd bared. Mabwysiadodd yr 
Americaniaid syniadau gwylltion ac eithaf ol yr Anarch- 
iaid a'r Sosialyddion, ond (i. Dduw y byddo y diolch, 
ac hefyd i reithwyr gonest Chicago) y mae eu syniadau 
wedi colli gafael yn meddwl y wlad er pan y dedfryd- 
wyd y " seithwyr da eu gair," (?) ond drwg eu gweith- 
redoedd, i neidio trwy gwlwm y crogẃr, i ymuno a'r 
Anarchiaid na " chadwasant eu dechreuad." Ymaith 
a'r tramoriaid terfysglyd a gwaed-sychedig, o herwydd 
y mae genym ddynion pwyllog a synwyrol, megys Jar- 
rett, Powderly ac eraill i osod traed y gweithwyr ar yr 
iawn, gan eu harwain ar hyd llwybr esmwythach i af ael 
eu hiawnderau. Dysger y werin mai peth graddol 
ydyw dadblygiad cymdeithasol, ac y rhaid ei weithio 
oddiamgylch trwy wellâu cymdeithas yn foesol a de- 
allol, ac nid trwy ladd a llosgi. Ein tadau ni a dder- 
byniasant eu cydraddoldeb o law natur. Enillwyd 
rhyddid trwy aberth. Y tadau pererinol a'i derbyn- 
iasant trwy alltudiaeth; prynwyd ef gan sylfaenwyr y 
Weriniaeth fawr Americanaidd trwy waed, a hawlir miL 
flwyddiant meib llafur trwy nerthoedd-dystau meddyl- 
iad, a rheol euraidd ymresymiad. 

Gwnawn ein goreu i hau yn meddyliau ein cymydog- 
ion syniadau o hunan-barch ; mai dynion ydym, wedi 
ein creu ond " ychydig yn is na'r angylion — gwerth a 



CYFALAF A LLAFÜE. 99 

rhin yr àberth mawr f u ar y groes, a'r Iawn a roes yr 
Iesu trosom ; y galluoedd meddyliol ag sydd wedi eu 
gosod i ni, galluoedd mawrion natur, a threfniadau 
doeth rhagluniaeth wedi eu harfaethu i ni, a cheir 
gweled y bydd, syniadau isel, dirmygus, a thrahaus, yn 
marw gyda yr oes chwyldroadol hon. ÌDysger i'r oes- 
sydd yn codi mai llafur ydyw y cyfrwng mwyaf an- 
rhydeddus i enwogrwydd ac annibyniaeth. Y mae 
llafur gonest, ar yr un pryd, yn faich ac yn gosbedig- 
aeth, yn anrhydedd ac yn f wynhad. Mae llafur yn an- 
rhydeddus, er y cawn ef yn fynych fraich yn mraich a 
thlodi. Dysga i ni ein diflygion naturiol a'n hamryw- 
iol angenion. Beth fuasai dyn, beth fuasai bywyd r 
beth f uasai gwareiddiad, heb laf ur ? Mae pob peth ag 
sydd yn fawr mewn dyn yn dyfod trwy lafur — mawr- 
edd llenyddol, mawredd yn y gwyddorau a'r celfydd- 
ydau, a mawredd gwybodaeth, â'r hon yr " ehedwn i'r 
nefoedd," a geir yn unig trwy lafur. Os fel cosbedig- 
aeth y gosodwyd llafur ar " deulu'r codwm," cosbedig- 
aeth ogoneddus ydyw ! Tr cyfryw ag ydynt yn llaf- 
urio i'r amcanion uchaf , a chyda y dybenion puraf , y 
mae llafur yn ddyledswydd, yn addoliad, yn fawl, yn 
anfarwoldeb. Dirmyger, ie gwawdier y term gwagsaw 
Ffawd. Llafur, ac nid ffawd, ydyw tad y dyn llwydd- 
ianus. Cawn blentyn ffawd bob amser yn dysgwyl am 
rywbeth i " droi fyny," ond y mae Ap Llafur gyda 
llygaid treiddgar ac ewyllys gref, yn troiy "rhywbeth" 
i fyny. Ap Llafur yn troi allan am chwech, a chyda 
phin yr ysgrif enydd buan, neu glochdar cyflym y mor- 
thwyl, yn gosod i lawr sylf aeni ei lwyddiant ; pet ffawd 



100 



iA$ A LLáFÜR, 



wedi gorwedd yn ei wely hydnaw, er hyny a deimlayn 
" Gan' eaeach, trymuch tro, 
Gwedi byn godi o bono." 

Ffawd yn ewynfan am gyniynrodd — gwerth gwae 
corff marwolaeth cyfnitheri chwaer modryb ei hen nain; 
Uafur yn chwibanu gorthrymderau i fíbi. Ffawdyn ym- 
orphwys ar ddainwain t llafur ar gymeriad. Ffawi yn 
llithrio i lawr, lawr, yn ngherbyd twyìlodrus hunan- 
fwynhad ; llafur yn carlaniu tuag i fyny, gan dremio 
a'r gopäu gwyrdd-leision bryniau nefolryw, cartref 
gwynfydedigrwydd ac annibyniaetLu 

Tr ydym ni, plant yr S0\ wedi ein geni i fod yn 
llygaid dystion, ni a hyderwn, o yniheddychiad y pleid- 
iau gelynol ag ydynt wedi ymladd gornestau celyd er'e 
tri chant o flynyddoedd, rhyfel cyfalaf a llafur, Na 
atto Duw i gynhyrfwyr anwybodus, trwy eu diehelliûn 
gwrthryfelgar, osod ein gwlad anwyl fel Tyrus, ac 
megys Sidon, yn garfcref dylluanod, ac yn daenfa 
rhwydau, Na atto Duw i ni byth gael agor ein llyg- 
aid ar y fath olygfa, Gallem ddweyd o waelod enaid, 
gyda yr enwocaf o blant y Weriniaeth f awr Âmerican- 
aidd, Daniel Webster : <£ When my eyes shall be turned 
to behold for the last time the sun in heaven, may I 
not see him shining on the broken and dishonored 
fragments of a once glorious Union — our land rent 
with civil broiis, or drenched, it nmy be, in fraternal 
blood. Let my last feeble and lingering glance, rather, 
behold the gorgeous ensìgn of the Republic, now 
known and honored throughout the earth, still full 
high advanced } its arms and trophies streaming ìn their 
original lustre; not a stripe erased or polluted, not. a 



c 

CYFALAF A LLAFUR. • 101 

single star obscured, bearing f or its motto, ' Liberty 
first, and Union afterwards,' but everywhere spread 
all over, in characters of living light, blazing in 
all its ample folds, as they float all over the sea, and 
over the land, and on every wind, and under the whole 
heavens, the other sentiment, dear to every true 
American heart : 'Liberty and TJnion, now and forever, 
one and inseparable.' " 

Cadwn yn agored glorian Gair y Bywyd, yr hen 
Feibl Cysegrlan, dôrai ein heglwysdai, a'n hysgoldai ; 
llocheswn syniadau uchel am eu hordinhadau cysegr- 
edig ; edmygwn nerthoedd dylanwadol y wasg ; cyf- 
ranwn yn haelionus er llanw coffrau ein cymdeithasau 
elusenol a chrefyddol, y tyrau, y gwarchgloddiau, a'r 
palasau ag ydynt wedi ein bendithio â nerthoedd, go- 
gonianau, a dylanwad na roddwyd i'r un genedl arall 
dan yr holl nefoedd. Gwnawn y pethau hyn, a cha 
ein gwlad gyfreithiau cyfiawn, addysgiaeth drwyadl, 
deddfau uniawn, a threfniant trafnidiol cywir a diogel. 
Gyda person unigol, yn y teulu, y gwladwr cyfíiredin, 
y cylch cymdeithasol, y wladwriaeth, a'r genedl, teyrn- 
asa gwirionedd a geirwiredd yn lle celwydd a chyf eil- 
iornadau ; heddwch yn lle dialedd, rhyfel, a thywallt 
gwaed ; cariad yn cymeryd lle ymrysonau personol a 
gwladwriaethol ; sancteiddrwydd yn lle pechod ; cyf- 
iawnder yn lle gorthrwm. Y grasusau Cristionogol, 
flfydd, gobaith, a chariad, ag ydynt fil prydf erthach na 
grasusau flfugiol dameg-ddysg glasurol y paganiaid, yn 
llawer mwy swynol nag awenyddiaeth flodeuog y 
" cerddi Groegaidd," yn harddu pob wyneb, yn pelydru 
o bob llygad. 



4| 



102 OYFALAF A LLAFUB. 

Planer gwynfydedigrwydd yn y galon, a bydded 
crefydd, y gwyddorau, a'r celfau cain,yn is-wasanaeth- 
gar i ddadblygiad a chynydd; a chariad, "the great- 
est gift which God hath given to man," yn ganolbwynt 
y cysawd : 

" ÂC O GABU, CARU POB HANFOD, AC YS MHOB HANFOD 
CABU DUW. DUW A PHOB DAIONL" 



nrl' I 

3 2044 018 978 932 



THE BORROWER WILL BE CHARGED 
AN OVERDUE FEE IF THIS BOOK 1S 
NOT RETURNED TO THE LIBRARY ON 
OR BEFORE THE LAST DATE STAMPED 
BELOW. NON-RECEIPT OF OVERDUE 
NOTICES DOES NOT EXEMPT THE 
BORROWER FROM OVERDUE FEES. 

Harvard College Wídener Library 
Cambridge, M A 021 38 (61 7) 495-241 3