(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Geschiedenis van het graafschap Bentheim"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



^l 



tiiifci'i VM 




êsum 



Die izedby Google 



Digitized by LjOOQIC 



Digitized by LjOOQIC 



Digitized 



by Google 



GESCHIEDEIN^IS 

TAN HET 

GRAAF S CH AP 

door 

W. T. yiSCH, 

Predikant leWilsum, 






«<, '^^^^^rn, a,o als het^e 



TE ZWOLLE, 

Bij J.L.ZEEHUISEI^. 
18£0. 



DigitizedbyVjOOQlC ^ 

EkGi 



^ICLIBRARY 



xISenVoundations 

. 1919 ^ « 



Digitized by LjOOQIC 



........... -DER 

Ï^^:5'VE EK E N:A R E PC 



Zijne Doofliieht^e Hopgheid, de Regerende Vorsi 
ALEXIS te Bentheim, 50 èieiBplafen. ' 

H. D\ii.\ de R^ecenie Vorstjflite Bwhelm, geborene 
Prmfes vau Stctoft BfÉiififtfar'tf exemplaren^ * 

H. Dl H:, de' Vorstin boliairière 'ke' Bén théim, 'geborene 
Hertogin m Schleeswgk- HolOeia; Gludubwg» 6 
' exémpltteiu - • • • • ^ •• 

2. D. H., de Prins LODEWIJK tè Bentlieim, 6exmpU 
H» D. H.9: de Prinfes CHARLOTTE te Benihfiioi» 

6 exeniplafen» ' -' 

ja. D- H., depjinfès SÖPHiA te Bentbe^m, 6 exmptl 
Se Heer vpti PËSXËL» KoiiiUiife: Oraotbriltannisdi 
HaDnorerfche Regerinjjsraad, Dlfectór vb den Over*» 
kerkeraad des OrWichaps Bentheim.^ en Ri&Iqr van 
der6iieSen>0tde:n exetaplartoi' :' r ' . v. .: 

Zijne'tyicttlèTitit^ 'dé Heer iÖ. H. Satón lïEN'fiNCR 
tot,^w*Aqr^if|^> JCajn^^Theer^.m Ze ^•(den.K9i\inf 
''^adètf-NederlUidèby-LttiiJbnant Gmémi^ ' KoAiinandeiii 
•''';tó *>iintM^^ brdeV'Goiivernèur van öye^-i 

.|j3fel^\eiiz«:enzi.>^ exemplaroi. - 



Digitized 



byGoogk 



I^ÏT OMLIJST D^BR 



Agnet <A. F.) Koopnan te 
^ Noordhoom* 

Albers (G.) ce Wiirum» 
AI«riBk<6.) te Biimotc» 
Ateelo (J* v^n) ^6 I^oördhÖorn. 
Amhof , (J. PO Predikmt te 
k SiRinen* 

Amihof , (H. L. M.) Predl- 
' kiBt té Rninerwoldeé 
Areodrea (A* W.) Koopmto , 

te Gronott. 
Arendt ()•) te Nlenwenhirfs* 
Areadt CIO te Ootmtffmii. 
AnhaureOf Griffier van bet 

Tribanatl te Bentheim. 
Aurmorth (G»fL) te^ Ahnelo. 
Averét C^O te Bakelu 
Averes Cl*} <c Naordhoom. . 
Bakker (W. HO Predikaat te 
t Noordboora j ^ ' • 
Barger CH.) te Biemolt» 
Xl^niecatea CHvJO Onderwij* 

2er te Atmela* 
Sameveld (W; Van) Lid van 
^ bet KoaliiWjIflr lofUttttic: ea 
endere geleerde Maatfchap- 
Ï^Jeü tfe ilattém, 
Bartman CGO te Steiafimb* 
J^kkg (,G^ ^Qoijfjom te 

Steinfurch. 
>bet'CJ. WO ie GUdeliiili. 
«ayfaifc (PO 4e jBi^theiA; 
Becker CP* HO KóopB|ia te 

Benthe;im. ' ' 

Belt CA*) op de HoogfeAé* 



Bening CFO Med. Doctor te 

Nleuwenbnis. 
Bennet CR-* GO Kaphda te 

seee, tbani te^Hattem. ' 
Beerlink CA.) te Kleine RJnge. 
Beeiten (yun) Opperboatret- 

ter te Bentbeim. 
Bennink CLO ce Amfterdam. 
Bentheim (weduwe yan) te 

NoordboorDv 
Bitpink CAO Scbolte teWilflinu 
Bisplnk (BO ond Scbolte te 

Wliranu 
Blecourt (f. <le) Magaxija- 

meester van dé arüüerle te 

Koevorden. 
Blijdenllein CB*) te Enfcfaede. 
filljdenaein CJ*BO teEnfchede. 
Bockholc CB«) te Bentbeim. 
Bod^^ Opvoeder der «Prinfen 

van Bentbeim te Steiafortb. 
Boile Clf O te Ulzen* 
BoddeCJO koopman te Zwolle. 
Boegebolt (MO Ontvanger te 
Gronoir. 

Boer CIvL <I0 Prokoreut te 

Zarolle. 
Boelens (RO te Zwolte > 
Boermaii CG«) te Obael. 
Boerman ^HO te Ohne» 
Boerman C5*) te Obne^ ' 
BoecibkCELH.) in Üec léaan 
^ohy CvoiO VorfteUik Beatb. 
Kanfelijraad te Steinfnrcb» 
. B^ér (f) w Amfierdam. 

MqqU 



DigitizedbyLjOOglC ^ 



LNTEEKE.NARER. 



BocfoaiiCPO teKleiaeRtoge. 
Bor06i|i«iitVar<kplijk9entheiQi- 
t ibhft Jlofiat^te.teitirurcii. 
Boniemau Sp^i»^ rcddknc te 

Sceiafiirc|k«: 
Boicb iCDO teSmmtleiAaKp. 
Bosch (J. ü vta den) ce Lage. 
fiosch CL.) Piedtkanr et Hsr« 

deuberg. 
Bougifté (H.) €6 Zwolle. 

Sajjuaeester <£•) (e Zwolle* 

Brameljer (FO te Amftecdta. 

jPfameiier (HO te Amfterdem. 

Brametiet QO ce Amderdam. 

JBraaot (H* PO Posmeeitir 
te Beotbefio. 

£rasz (HO te Amfterdam. * . 

Bremmeri (C. H.) Fabrikant 
.. te Gronou« 

3reinmert (JO Fabrikaat te 
Gtoiiou. 

BroekbjBf» (JO te WflAiin, 

froekbiMl (po te Wiirttm. 

Brookinan (]0 te Niéuwenhuf s« 
^yioSiit (F« M.) te Steinfof (hi 
^ Bmek,'r«Qi9i(], AOteNoord- 

; jlOOCBf j 

Bruggeneatf Xl, tea) t^ Almelo. 
Aroggi^k (LO teAn^ftetdam*. 
Pnu» (HO Bofg^mewec te 
. . VeUhuUen^ a ejtempUretu 
Bruniag (FO' Oe$|f^nomi|t . op 
i iiq[ Huif Scbledebrück. 



Bniijel (B. ten) S. S. Ma. 
'Candi.ab Bfnthelnu 
jfona (Ka JO teNdordhoonu 
Èatmui (<'•) te Hat dinkhtticea» 
Ifaimaa (G.X te Heiterop. 
Bnsrcher (BO te Qbne. 
BnaTemiket Cl'* JO « het ott» 

de dorp bij Noordhoont. 
Jbiier(].HO teEmmdeokanif. 
Bmtrflnk (WO te Eafehede» 
Bijl de Vlfoe,«la]o0r en Plaatl- 
Kommandnit der tod ilo§« 
t ?ordea» 
Cappenberg {&. M«) 'Predi- 

kttt.teVbeo* 
Cate (B,. tea) ie Xoftbede. 
Cate (H; O. Z* len) teEafthede. 
Chakaot, (<!•) Ontvanger der 
ia* en oiigitade aegtea ta 
der Accijnikn te Dalen»:: 
CiewUi (HO Oaderwijaer ca 

Koevorden. 
Coevorden' (W* ^1^) K^ef* 

■Hw ie Zwolkift . . . ^ 
Colmrehate (H. ]0 M rm 4P 

Sm^n van .OverÜfrel* 
Cock (80 Apotheker- ceKoo- 

'Vorcten. ^ 

Costera (BO Koopm an te Koe 

.valden* . ^ 

CAVReffr..<MO Advoeaat tt 

Nieuwenhuis, 
CrjegeeCH LO teNfeaareakirfji. 
CrooUiof (J* CcO V^ Ei}fcli>4t* 
Crall 



Digitized 



byGoogk 



NA A ML IJS T »E a 



.Cfoir<«0 op de Ven^ 
,. bro^» - ■ ^ • 
Crull (GO ce Ulzn»* 
Dvms (H. L.) ie OfdenanT» 
J9ainhik.(G0 te Wilfiin» 
Daniël. (J. H. A.) Piedflniit 

ce Sceinfart^. 
^Ditmenbargh (P. H;) té Noord* 

•hoorOf 
Dannenbcrgh (P.)^^ Noord* 
«.boom. 
^Denhurdf C^. ^0 ffoekdhik. 
• . ker te Sceinfortb. 
Determan <H.) Koopmaii te 
^ Nieawënbdia* 
jDecerjiiaa (f*) renior,?Koop- 

4Daii tè Veldhulxen. 
«Dobben (&) te Haèkórve. 
^Doeij (A. H«) ie Alifiefo. • 
Areea (A.) Hofiraogd teBent- 

helm» > 
X>ne$ (}. F.) Apotheker lè 

Bentheim. .- 

^r^ea (Wéd. *}^ .G.) te Benr« 

helm. ' 
Duir (W. H. G,). geboree 
Danbenbargb,' te 'Noord* 
• l!90fm - . '^ 

Doncker, Regerioga-Seeréta^ 

ris^eSenelieiin. 
Duncker (].) te Maddemp. 
l>ntigéü(iiï* van) te Bnfchei' 

de. 
^I^H^indn (f« MO te Ulaea» 
«eldert {}*) te WilfttBi.. 



Blverfeld (JL Va») Kotiinkli]k 
Prnlsfirche RitmMHter tm 
Bentfieim* 

Ede CTO te Meiiweiihiilf. 

Eikenhorst (A.) Onderwijtet 
te Holthemew . 

Ekringa (J. &) Lnitenanc 

' Koloiiet der Genie te Koe- 

> vorden. 

Elderink (H.) Fabrikane tm 
Gronoo. 

Engbera (A.) te Ülzeflu 

£ogelbdrti (weduwe) geboren 
• KtnII, te Nooffdhoom» n 

' exemplaren. 

Engelbert» (A.M.) te Noord- 
hoorn , 4 exen^aren. 

Engelberts (D.) te Noord- 
hoorn 9 2 exemplaren. 

EngelWrta (H.) té Noord* 
hoorn t s 'exemplaren* 

Engelen (]• H. van) teNoord- 
hoo^; 

£srelbrogge(C.) te Steinfartb. 

EsGnk (B.) te Bfemolt. 

E veringman (G.) te Golen* 
kamp/ • 

Fehh (Mr* Rhfjnvls) te Zwollen 

Fekz <G. W.-van der^ Gr» 
fier bij de Rechtbank van 
eérften aanleg te AaTeó* * 

Femmer, Opclenêr van hee 
Vorftelijk flot te Steinforth» 

FeUn^ian (HO Koopman te 
Bentbeioh ' 

Floorg 



Digitized by LjOOQIC 



INTEËKElïAltEN- 



' flóbrs Q» H.) te Béntheinu 
Frjmke (D.) Jfjinfelist te Be«- 

helm. 
tnntzen (ƒ• A.) Pfódtkanc te» 

^Emmetenkaiapi - 
Freijen (J.) té Öiéïnolti 
fries (AJ) » SieJnfurtfh* 
Funck (C.) ¥drftelijlr Beöt- 
•^liéimfthé ike^riingsréad . ee*' 

Sceinftirtlié'f -^ - ' 
Gflgeler (G.) Ü WilSawU - 
G^bert ^JOté'^ilfttm. '^ 
Gtvért <E^lte WÖfum. 
Oerope (B. te) Pre^sot éë 

Batenburg. • -. - 

Gempc Qé D« ke) Kéopmaa 
^'— te Schuötfrop* 
Geinp( Qé Ih te) Med/Doc- 
'tor te Sieinfiwh»! '-[ 

Gempc (J. a tê)^ KÓ&pdiaa 
'te SclAitterof)/- '^ «^ ' i 
Geringman (H. J.) te Ulzen. 
GeTcber i RentibèieifiérieSieis- 

furth, 
MGréfcher ,• kastoor' te Wietmaf- 
'^Tctien. ■ ' • 

Goejen (J. de)' Koofnnatf te 
-' Zwolle. ' ' • i 

Goinarus (G. A3) té Zwolle. , 
Gotir (G.'V'afn)' Oddeirwijzér 
• te Ootmatfuül. I 
•HEtóoszeli <A;^ Vfedéregtervan 

het kantoii t^ocmarOim. ■" 
Gooüeeo (^. J.^ S^redrtaot te 



'il j 



^f Êfjbefgeèi/-: '^^K ' 
«'-Oi^e (fiO te Wiifum. 



\i. \ 



Gfève-<ift> te iWBfi»* -. , , 
GPolKJromiii (A*) (ê Lüge. : 
GrooQ^CBO te JSrandUft^i ' 
GrooQ (F.)4e Seachfinu m 
Croon (H.) Predilubtrfo Jioi 

Ltiar, i cxéxA|>ltlrèti.f ',i 
Hiiftfr (P^Tvm der> Fredikattt 

te D^MltaiDpv.. .il :v:.A 
Hjidt« <F. C.) 6i 

te Bentheim» 
Ha«ëdè<mi'>(]. V.y SmktmU 

finadenc te Amfterdóti* ' t 
Bigékn^fer CA. J.) te^UsM 
Hageo^^ (H*. A.) Qader«ü|tr 
iileifflldtliuif». . • ,/ cii 
Harlnk <iDO te Bakelu i j 
Hariflk ;Gr) ce BUteh; 
Harittk,(II;)te-Bakek. . i 
Harink (}. lU) te 6akel& : 
Hasfelo (J.) te Eafchtdt» ^ 
HasfinttHOJ.) te Hefep*. : 
Haitink:.(a.' J.j) 'PridikMitè 

Heek CG.T.van) te£]in:h«di. 
Hveffipmir.^}4 .11^ jEMIftiüil 

te Sleen. ,»t ^ 

^H0üi;: (G. H.) B^diteni^» 
• "Me^peb,.. .. ,:,[( , , • 
Helbig (J. Cl fl.) fe/Amfter- 

" dam;' '' / tni:; -,1 

Uelleodoorn (A^ .Koo^att 
' wZvi^iltei ; .f^ j,. , .^; 

Hellendoom (H.]*>ceZ«roile. 

Ktobfchen.a- 1»^0 Ptedlklt» 
tie Schoiterop... ::i D ^:. 

^flet< 



Digitized 



byGoogk 



JfilAMtg»T OBit 



Hetierni» (BO ce Nodfdlioorpv 
Hfafrink (J. J.) Pradiktnt te 

Wormerveer. >- 

Hilbiak ce Editelet* ' 
Hoegèn (H.) te Btküt. 
Hoegen (ILH.) te Bikelc 
Hoek a V. G.m) Prcdl-: 

kant te Nietureaknifr : 
Hoenderken CL.) Burgém^mser. 

te Hardenberg. 
Hoesdian (GO tè Boekbolw 
Hof (H) te Fïettwdotp* :i 
Hofkes (Lt) voor het Leei* 
V genooücbfop^.te Alinelo». .. 
Hofman, Regeer i^an »t JTri- 

banaal te Benthefiki* '•'.;- 
Hofltede <^G0 tB(Gtonttüè:i[ 
Hollaer wnOote [M[%] teAli 

inefo. 
nöllbher (J.) te üften, 
Holtkamp (J.B.) teiGiUlekut^ 
H3t«ef O» H.) te WiUkm^^l 
HomWnk (H. ]•) ftedikant 
.' ^tr Ooltxaan* -■■ '^ 

cf!offl{ief<i|*) Koopman :te UI- 

xent 
«foo^imttifer O» G.) Regter 

ea Bnrgetneetter te Uizen^ 
: 4 tteuplerem , 

Hoogklimmer (J. G.> Piedü- 
^ kent ie Vugt. 
Hoon (!♦ B.) te Voiom Mj 

Zntpken» 
tlopittk. (8. }. ?;0 Sibrikaat 

ce Cronov* - 



Hopink (]. DO te Qronoa* - 
Horstman (BO te Steinfarth. 
Hout, te Steitifurth. 
Hpbert , (J. EO Lid van dt. 
Regtbank van eetften aan* 
leg ^e Zwolle.. 
HogeubpUs. (H< SO Predikant 

:te VeldhnifeiK 
Hög^nhokiï.a- J!* T.) Predi- 
kant te Koevorden* 
Hugt ,(A;) t« Itterbeek» 
Hulman CJO <d Amfterdanu 
Hulman (00 te.Amfterdam» . 
Hammetiqk Qh* A«) Pred, t», 

Borkulo. 
Httuskenr (GO te Itterbeek*. « 
Jacobi (J. WO gepenfioneiBrd 
cMljpori te Ifcnthelm^ 
Jonker ( J. LO Onderwijzer 

te^ Vlagtwedde^ 
Japfien, Secreurii te StiQin- 
i funii. ' » 

Ktlff CJtcO Koopman te Zwol* 

Ie. 
Kampferbeek (D. A. de) vaa. 
EischtoriT, gepenf. Majoor 
te Ookki^m. . 
Karfenberg (L. A.) Boekhan- 

delnr te Deventer^ 
Kalter (JO t^ Amlterdauu ; 
Keiler (JO A« Nieu^enhais. 
.Keiler (C* Jf, LO W, Grpno^ 
Klaflök(CG> te Wilfum. 
KW««ii(COte WiUUm* . 
Klondar (HO te Ootmarfunu 



Digitized by LjOOQiC 



INT«.EKE?IA;RBN- 



Koch (F. C* W.> ie Noonlv 

hoorn» , . 

Socl^ C^) Ontvanger teP^ap. 

Kdbler (]• G) Generaal. Ooc- 
vanger ce I<^quwe&huif» 

Konerman QQ» H.) ce,Groa^a« 

Koppelman (J. Q W,) Rredi* 

f kant te Qhne. ; : . 

Kpppetoiaii (WO, ce Obiie* 

Koppdman (J. E. C^) Predl- 

. kant te Bcandlegtw 

^oppelmoA (F. W. B* M*) 

. . Predlkanr ,tè Scknccerop. 
^Koppelmaii (P. P. G.) Predi- 
kant tetyel^haizen,a exempl* 

Koripg (BO te IKzen. 

Koring (Weduwe C. HO iu- 
nior» te Ulc^. 

Koring O* HO te Ulze». 

Kosters (J« W.) te Nbordhoonu 

Kosters (H. H.) te Noordhoorn» 
^ Kramer Renette, -Npta^j^ te 
Zwolle- 

Kregten C^^v^n) Keluii9iea#- 
ter te Groningen. 

Krikke (LO Onderwijzer te 
Emnieleiikamp. 

Krikke C^*) Koopman te 

. Gramsbergen< 

Krull (£0 te Nienwenbuis* 

Krull 0« HO te fHeawenbuiSt 

Krull (WO te Nteowenbuis. 

Kniiji (JO.ScfaQfiit te VrieO»* 
veen. 



KühnenCGebroeddCi) itNflea* 

wenkttia, g ejtemptaf)&n« 
Kitik CH. van) Oudemrliget 

te Dalfzen. 

K<aie.<II. (er) te EnfthitAt^i 

Kunst (}0 Onderwijzer u 

. Vfleftftveent^ : 

Ktiijers (L.> Onderwljnr ,ci 

Brekkelenlmmpw 
Lanhoveu ( J« C X Ontvmttf 
. aer in* en uitgaande Reg« 

ten : te Grimtsberg^n* . * 
Lagemann (GebrO te Wiet» 
. marfchen. 

Lagema^ (CO te Bentkejiou 
I^hols (BO te Hefingeui 
Lampen (B» A.) Pastoor te 

Gro^oii. 
Landweer (A. GO wediiwe 

T« Mulder te V^^en. 
Leeoiders QJSkO te GrpnpUé 
Leen (G.) Rector te ZwotLe^ 
Leesgenootfebap ,' (Het) la Qot^ 

respundance re Zivolle« 
Leesgepootftbap , (Het) oif beit 

gcerte om wijzer te wordoi , 

ter Zwolle. 
Leesgenaoifphap,. (H^3 t^ 

Zveaftfluis« 
Leverkink (DO ce Bentbeiou 
Leverklnk CJ P.) ^Benihjate^ 
Leverkihk (LO te.ütendi^lm* 
Lewe (G ).(e Wiifiinir 

Lick- , 



Digitized 



'byGoogk 



NAJl^'ML IJS T li Eu' 



LicKtenvöori C^. D.) Ontr 

vanger der' ReglMRuie te 

Koevorden» 
Llefe (H.' WO te Lage. 
Llndmpü (F. A«) J^redlfaim 

te Benthelm. * 
lindeoHia (J« ^0 Bredikant 

te -Wierden. 
Lochem (J.van) teEnfchede. 
HilUer (F.) Kloopmatt te- 
Noordboom, s exemplaren. 
MaMer (JO Pas{öor te Alf^ 

BaofeD' • * • 

Mardink (D.) te Wilftim. 
Mater (&) te Wilfum* i 

Meier, Rentmeeder ce Bènt- 

lieisi.- • •' •• ^-' : -^ 

Mdes (A. HO Koopman té 

fienthefm. - * • . . .1 

Meier (F, T.) Koöjpüafc^^te 

^ Bèntkeim. ' ; J 

Menfen (H ) te Bakelt; * ^ 

Menfonldea (H. ]« C.> Predi-^ 

kant te UJzen* ' * ^ * 
Meppelink (DO t^ EnufielAo-^ 

kamp. 
MesTchers Q, H.) te Noord-" 

hoorn» ' • : 

Metelerkamp(E.) teBentbeim. 
Meteierkamp (GO te Amfter*' 

dam. 
Meteierkamp (WO te BeuthdmJ 
Menlen (B« ter) Fabrikant té 

Gronou» 
Meulman (O.) te Noordhoom^ 



MeijeriBgli' (HO Predikant te 

Oildebuis. 
Meijeringh . (£• T.) txk. Itt 

het Benei). LandweerbataiU 

f'lón.-"'''"-'' ' ^-^ • • --^ 

Mei jeririifb- (TrB! ) Apotheker 

teZwoHe. '• '^' 
Mefjèring <H) te Ulzen. 
Meijer (J. VO AmpUtfimBa 

over Zaltind en Drenthe te 

Zwolle» ' •'• ; • 

Meijers Paatoór te' Benthelm» 
MIcheel Cf «•>c^Klélfte{l!nge/ 
Miqoel , Med* Doctor te Nieu» 
•wenhuls; •'•-.' - 

Mouten (E.)^ te Rampen. 
Möller (E.>' Postmeester re- 

Noordhotofn* ••' 

Moulin CE.)'te Kaïbpeo. 
Mulders <J.'-H.'>^te takele. ' 
Mulder (H) Papiermaker të 
. Wiifum. . •: '^l 

Melder (WO te EtfióeienkèmjKi 
Muller (B. DO Med. Doctor 
*;ee Nóordhoo^n. • '- 

Muller (B,) Ontvanger jté UT- 

zen. '" ' ' ^■' 

Neck (L. van) te uithoorn. 
Nes (F*LO J.U.D.teLingeifi 
Nes (J. van) Med. Doctortc 

NoordhoöJ'n. ^ '^ 
Neubourg (£0 Predikant té 

*Benthelnl. . • » ' ' ' 
Neuhoff (T.' WO Advocaat to 

Nieuwenbura» ^ 

Neu- 



Digitized 



by Google 



I N T E È K E N A R É N* 



JS^vlhoÉC^WO teNitdic^enlinis* 
Niehoff (JO ie Nóorfhoórn* 
NïèmiSjer ^^JUifA *IB;^ te 

Bêkéti. ' ' 

Nftmulie* -(E. R.) té ' WJën- 
-'ireiihais/' '- w. -"^' '■ '■' 
Nüèrmèijer -(A/*M.>«é ' Am- 

ftcrdam. »- ri • A - 

Noordhuis CH'0 té O^&trfiiffl. 

Nöïdbeck (G,;) 'Oérfert^gziw 

^ te Bciïtbèïm^i '^ ^* ' ^ 

Nordbeck (fty'Btrrigeïhéester 

teBeódiéim*^" '^ '-' 
Nordbeck (ĥ WO Burgetnees- 

war te Scbattéroffr * '*' 
Nördbeck <H0' te tiirÜfngen.' 
Nordbcck (W* D.) Reutméei- 

ter tè Bcntlrelm. ' - 
Nbf(»bck (WO Kooptoah te 

Beatheim» . ' * ' 

Nijhoégea (ü)' té Bflicelt. 
I«fhoffCGO te Wilfum. 
Nieuwüoff (JO J. U* D* <* 

bet iiQis te Echtelér. 
N!)hais (}• Bé TO Pre^Unt 
' te Arkel* 

Nijmeljer (GL) te Loote. 
Oldehittken (JO te Wilfum.' 
Öle» (HO te Uifén. 
Öleö (JO Ondcf wijzer' c^Gf»- 

nou. ; * -: 

Ooftede(J.)Koopmaii tëOhsem 
Oomkeof (A.) Predikant ce 
-^Oiwcwedde* • 
Oostkamp (J» Aé> te Zwolle. 



Pjigèffftecher [H il. G.] Prèlf* 

fident der Regtbank via 

éeffteh' aanf eg te Almelo. 
PrftJie'tf W] teÓidènÉiaf. 
Palte Of] te Oldenztó. ''''' 
Pafcüfén {jW.] te Enïchèïé; ' 
Peefe [H. A.1 Paatooir te bé« 

nekamp. - ,. 

Pclkwijk,tMf. J.'^èr] Ui deé^ 

Gedeputeerde Staten vïn^. 

■ Vèrljtfél/tê Zwolle. '•' ;' v' 

Pehfter [fc] Pastoor te 'Ém-i' 

luelcnkamp, " ; ' *' 

PennlnktH. H. Z.J lid van de^ 

Staten van * Overljsfel lé' 

Ootfflftfam. 
Pènniiïk [H. J;] te EnTcbé^^ 
Philipa [H/C] eerfte Onder- ^ 

wijzer eü Voorzanger' t* 

.Almelo;" ';• " •• '''''^•' 
Platvoet CB.}' hoopman ' ce 

Zwolle. . :/ ' '" ^ 

Poiïlmatt O» -]^.]-Onderwijrtf^ 

te iJizen- \, 

Pol CMr. O. >. ten] Nouélf'' 

• te Öótmarfiim. -u/. '. 

PotboffEMr. C.J Vrédère^ 

te Koevorden» 
Prnfni jÖ.' J^ Onderwijt^f^ 

Hardetibérg.' ' '^ 

Pruim C<J»ï*) VredSregtéi^ 

of*i9ardenbèrg. ) ' ' 
Prümérs f J; H.] oud BufgcJ.^ 

nieesiéFte'Steinfürth.' \[ 

Puöt [WJ- Onderwijzer *te 

-Wijthmen* - QwU 



ru 



Digitized 



byGoogk 



NAAMLffST Bft« 



Qpelliortc, Orgelmaker ie Oi* 

dentaaU 
QueijfeQ [F*C^*] LidderRcigt- 

htnHf, vao eerfteur aanleg co 

Almelo. 
Rademaker £G,2 Pcedikaoc te 

Zwolle. . ^ 

Rallink [G.] te Boekholu 
Rechceri^ [F.^ A», ^ruf ^in^oj^ 

'ie üliem 
, Regenbogen[D ] ceScbvuerop. 
Reiohard^ Secretaris . van de 

kamer der Vordelljke IfO' 
^ meinea ce Sceinfurth. 
. keluink [Hj te Bajcel^ 
Rein!nk[B.].]te£mmele^kaQip. 
'Relnink £S. aj Koo|pmaii.,te 

Nieuy^eubttls. 
ij^eïrink [HJ ce Zwollie. 
Ridder [G ] te Wllfum* j 
Rlemsdijkl A* vtiQ Af ed. Ópcu - 

en Scboat te Hardeobj^. 
]R4etberg [Mr. t j ifijTotwIf » 

Zwolle* 
Roelofo [}• H[. Z.] te Hokheme* 
koemer [A.] te£mmelenkamp. 
Roesfitigh IK H.] te Nlea-, 

wénhttif. 
ILpliok [Alex.) te, Sceinfordu: 
È^oUnk [ƒ.] te Biemfiiu t 

töhuan [RJ ^e Wilf^iii. > 
oofiok [D ] te Bentheijiiif 
l^ofeboom [A.] Ridder van 
de Miliulre WUlemiordeder 
^ Nederlanden , te i^nft^dain ^ 
i ttemplaren. , 



Rbfeboom ]anit* [43 tt: 

Amlterdam* . . 
Rofeboom ^HO Ondarwij^er 

te WUfam. 
Roreboom pj. hl ^ AmScrdaai. 
Roreboom Q.] te Amfterdaou 
Rofebo9n| iW.Wfl Koopnum 

te Amfierdam« 
Rafd)oom^W^ te Wllfnipt 
Roikott.£Af^JB.3 ce GUdehnif# 
Rost J. H Z [C.'} Koopman 
. teSduuterop. . . 
Rost C. koopman te Schiet- 

cerop* 
'Rotman CN^^-te SxelnCurtlu 
RuhfnsE C^. O.] Med« Doet»: 
, te Beotbel;n« 
Raitman Q* B.3 teGca^msbergen. 
Hifltman .£WJ. Predikant et 

Windesbeim. 
Rni ji CS.3 te Ulf en. 
Satink [H.3 Kpopfnan te Graas* 
,4orp. 

Satink XH.3 !« Nienwenbnia, 
SaUnkCJ.L.) «e Nietswcnboiaw 
Scbeer [D. H. van der) Boek- 
handelaar 1 te Kocvorden » % 
exemplaren* 
Scheer [ƒ* van der3 Ooiyanger^ 
der In- en uitgaande Regcen» 
te Koevorden. 
Scbeen^r^ [W. F.3 Onderwijl 

zer ce Makkinga* . 
Scheij (LO Postmeester et \ 
N^yweuhiiia» ^ 

Schier^ 



Digitized 



byGoogk 



INTB E K E N A RB.N. 



I Scbkrbeek [R. ].] Boekhtn- 
I delaar te, Groningen, a 

. eiceinpUirea. 
I Schievmk [kleine Hrj te Bie. 

Schieviak [kleme J*.HO ie 

Biemolt^.fl exeniplaren. 
Schoemaker [AO :<? Emme- 

lenkamp. 
Sifholtea [B. J.] Koopman te 

Veldhuizen* 
Schoken [H* C] Predikaat te 

£mmeieiikamp« 
Scliolten [ILJ Jencvcrftokor 
I te Veldhaizen* 

•Scholten (]B.] te Golenkamp^ 
Scholte £B«ErsfinkJ te Book- 
^ bolt* 

Scholte 00 t^ Blemolt» . 
Scholte Q* Bos] in bet onde 

Dorp bij Noordbooro» 
Scholte CCn] ven Nielink 
.Schoneveld [BJ te Wilfam* 
' Schön [J.W*VJ te Bentbelnu 
Scbepp«a V^2 «« wivfu«. 
Schóuman Q*J Predilpint te 

Ne<le* 
Schouel 10.2 te Wllfan^. 
Schrader [A* Wj Predikant 
. te Gildehüis* 
Schrader [E.] te Gikiehuii* 
Schrader 0*W«] Borgemeeater 

te Gildehaii» 
ISchrevèn [J* van] Onderwijzer 
in bet Haia^der Weezea te 
Zwolle^ 



'^1 



Schreven joiiior CD* van] t^ 

Zwolle* 
Schröerluke [A.^ te Nieuwen^ 

bttii* 
Schröerli!ke[W«3 teOotmarraou 
Schroer [G.] ce B^ahdlegt* 
Schtterbaia C^O te Wilfunu, 
Schultz O* FO Overkerkeraaïl 
« ea Predikant teNoordbooni, 

s exempl. 
Schatte [G,] te Bemheim* 
Schumer. [L.] Fabrikant te 

Scbttuerop* 
Schamer [W^] Koopman te 

Schutterop* 
Schwaag (J. van der) Med* 
' poet. ie Sceinfurih. 
SIborgh, gèpenf. JVIajoor* 
Si^rJfigh (G. EO te Hardenberg* 
Sikkens [E* J*] S* Mim Canè; 

te Noordhoom» s ezeqipL 
$lhigenberg {B.] Burgemeeater 

te Koevorden* ., 

Sligtenhorst Q*] te Gildebaii^ 
Slimme [EL] te Wilfuin* ^ 
Sloet [Cé WO tot tweej^ijeit- 

hoizenr lid van de Gcdepi^ 
, teerde Suten van Overijsrei 
Sloten [jtvan] teNoordhopnu 
Sluet. [Q»] Koopman te Gildi)* 

buia. V /" 

Sluet [E*] Koopman te.Qildq- 

buls*, 
Siuijter O* G«] S* S. MiQir 

Cftod* te Noordboornt 

' Stolt 



Digitized by LjÓOQIC 



N AAM L IJS T D ER 



Smit tö» BO te Onst wedde* 
Smit [L«] koopman in paarden 

te Vérdhuizerh 
Smit [HJ te Wilfum» 
ïmitCM.J Boekverkoopérs be- 
diende te Groningen* 
Smit [G.] koopman te Wii- 

*" fuÜJ* ' • > ' i 

'Smoók'tW.] weduwe ïraw- 

wein te Ulzen* 
Snijders [DJ te Ohne* ^' 
Snijders [H.] té Ohne* 
Snijders [H.] te Amllerdam* 
• '"Selders [/• M] te Enfchèdé; 
Sopders [G,'] weduwe Meijer 
te Ohne* '■'.''■ 
. Spolde C^an 'en] Hegériègs- 
raad te Munfler. ** " '^ 
^ "Spijkerman [G*2 eerttè' On'def'- 
wljzér in de fcJioolVan tó 
* Département Zwólie der 
' '^'Maatfchappij: Tot Nut VÜtf 
.•( Algemeen. ' ' "^ 

^taaï [iJ*] té Gronotn *' 
Stayerman [K* C*J Predikant 

te Nieuwenhuis» 
Stegemann [fO te Sameren» 
ïiterivers [P] Fabrikant^ te 
Gronou. * *^ ' 

iieüber, ' Prefident - Vra het 

^TTribunaal te Benthelfti'. 
'iitohènkamp [A,] té iéfifdebuft. 
Stpltenkamp [G.] te CWinè.' 
•fet'oltenkamp [H.^ te^êntheiriU 
;5t9ltenicainp [W,] xt t>bne\ 



Scolteiikamp (Wilh.) te Oliné. 
Stolrenberg Cvon) Rittoeerter 

der Koninklijke riannover^ 

fche Huzaren. - 
StorkCF*C.W.) teOWenzaal. 
Siork (g; WO te OidenzatU 
Stork (J. E.) te Oldenzaal. 
Stork (J. P.J te Olderizaal. 
Strick (HO te Nicuwenhufs* 
Stroeve (WO U kmfterdanr. • 
Siröink (ƒ. & WO « Enfchéde* 
StröinkCiVfr.M. G.) teAlmero; 
^ruulen (Joost) teNieuwenhüii . 
Sraulen CJ.B z:) reNi<èuwenhuis5. 
Stuulen (LO té Nieuwenhuig 
Suèrfen CF. JO ^ Fiskaal tê 

Bentbeim. 

Swam (WO Burgenjeester te 
Grainjbergénf;' • 

Swaheker, 'Aétoariüii té Stelni 

luhh: ;* '''\/^;; '^^ 
Swetjghuis' te Nobrdhóorn. ' 
Tèfbérgélp, ' Burgemeester ta 
' Steinfürtht / ^ 

ThèÖng (icO Koornfchrijver 

te öenthefmi. -• 
Thouars (G. A, C. WO te 

Gramsbergen; * ' 
ThuesOnk (<3:j. Tfiomasfeni^ 
Thefaurier der Stad Zwolle. 
TIbbe CjiyjFÏörbloi^jémdker t^ 
' Schttttérói). • * 
Tiedeman, Onderwijzer ' tji 
Steiuhitth. ^ 

"Timmer (J.J In het Laar. 

' ' Tinh 



Digitized 



byGoogk 



I N T E E K E N A R E N. 



Tlmmerjini CBO te WilfliiD. 
TlnhoU CAO iMOpman <t 

MIcbterfciir* 
Ti>m<ii CD.) te Wüfam* 
V&bens (M.) voor het Lees- 

g^noocfclnp ce Zuidbroek. 
Vbhing (J.) ie Obne. 
^hc (wedawe> ce Sceinrorth* 
Valkenburg (D.) Predikant in 

den Ham. 
Vai]|Tel (J.G) te Oocmarfam. 
Veen (H. van der) koopman 

t^ N\eüY/enhu)t* 
Vefde (L. va» der) Onder«r!j- 

zet^e Veldhuizen. 
Velde (tkf. van der) te Nleu- 

wenhuh. 
Veldé CW. -van der) te Nieu- 

wénhnfs. 
Veldinanh' GO Onderwijzer te 

Ohne. 
VeidwiJk(H.JO teAmfterdam. 
Tenebrugge (H.) te Nleuwen- 

liult. 
Verbeek (It) OndenrijzeT en 

Voorzanger ce Enfchede» 
I a exempiaren. 

Verbeek (W^F.) te Enfchede. 
Verwei j , junior C A.) Predikant 
I ^ te Ommen. 

Vincke (t. J. C.) Actuariua 

Van den^ Overkerkerazj te 

Noordhoom. 
Vïsch (lp. B.) ' Pr^lftant te 

Grónou» s exemplaren. 



Viseh(W;C.) teNieiiwenliQis. 
Vlick (W. F.) koopoiaa te 

Amfierdam. 
Visfcher (Gebroed.) ceNoordir 

hoorn. 
Viifing , Predikant te Emm^ 

>leüka(!Dp» 
Volkers CG.) te ülzen. 
Volkers CW« ) te £if melenkamp; 
Vollink XH.) te Diemolc^ 
VoUink (L.) te ülzen. 
Vos (j.) B.Z. te Glidehnii. 
Volding CMr. • A. vin Bcvar* 

forde) te Ootmarfanu 
Vösf (]. G.) Onderwijzer te 

Bentheim. 
VreiArvif (G.) OsderMJser C6 

Lacterop. 
VH (J. de) Boekhandelaar té 

Zwolle. 
Vfjf Eeken 0*0 Boekhande- 
laar te Meppel. 
Vaanders (W.) Gt. tétlaala'' 

t>ergen. 
Wagener te Steloforth* 
WanfinkCW.) teNienwenhnii. 
Warnaart CAO te Enfchede. ' 
Warnaara (Mr. ƒ. IL> te AI^ 

melo. ^ 

WeberCA.H.) teNienwenhniiC 
Weber (P. A.) Overkerkeraad 

en Regter te NoórdboorQ, 

n exemplaren. ^ 

Weber (H. M.) Controleur tt 

Noordhoonu 



Digitized 



byGoogk 



N A *A M L IJ S T D B k 



WedekInJ (C P.) Regter te 
J Nieawenhaizeu en Veldhui- 
zen. 
Weddellnk ca) Predikant re 

Oocmarfum. 
WeeUog , CoArector te Zwolle. 
Wegkfltnp CJ* H.) te Sodden* 

dorp. 
Weitzèl CC. L.) te Olden- 

zaaU 
Weitzel O- 10 te Amfterdam. 
Wenning (J.) te Enrchede» 
- s exemplaren. 
Wennink (W. A.) Ontvanger 
• der directe belaatlngen te 

Wijhe. 
leerde Cf* £• van) Pastoor te 

Schutterop. 
WerduittUer (A«) te Nleowea- 

bnia. 
Werleman» Predikaat te Weer^ 

fen. 
Weafela CAI) Ontvanger te 

Nienwenhnia. 
Weafela ir J* U« P- «n Griffier 
^ bij bet Vrederegt te Ulzen. 
Weateifberg CH.) te Almelo. 
Wev#f aO te Wilfun». 
Weverink (GO te Amllerdani. 
Wekiflf C^O te Gildelmia. 
Wilderink C^IO Fabrikant te 

Gf^eoB. 
Wilhelmi CO* PO ^voor het 
. ^.eeagenootfchap te Olden* 

zaal. 
iMllebrands C^O te Leijden. 



Windmole ^. ter> koq»mltf 

te Zwolle. 
Wineke (AO OrüEer bi) ket 

Vredegeregt te Nieuwedp 

huis. ' ; ; 

Wineke (B. H.) Predikant te 

Heemfe. 
Wineke CW«T.) fiurgeffleeater 

te Nieawenhnia, 
Wiapelweij CA.) voor het 

Leeagenootfchap te Zwolle* 
Woerthais COO te Wilfura. 
WolfF G- M) beroep. Leeraar 

der Evang. Lnterfché Ge* 

meenten te Zwolle. 
WoMF (LO te ftjeppel. . 
Wolterink (H. J.) Predikant 

te Nienwlenzen. 
Wolterfom CJO Secretaris der 

Stad Koevorden. 
Wubben (C. F. A.viBbbfn^e) 

Schout te Staphorst. 
Walfzen (weduwe van) te 

Oldenzaah 
Wijhe (G. van) te Noordhooni|. 
Wijhe (G. van) te Ulzen. 
Wijk Roelandsz. Q. v^n) 

Kost •Schoolhouder te lïai^ 

tem. 
Wijngaarden ^G. van) Onder- 
wijzer te Ri^sfen. 
Wijnkes CH. l..) kpopman te 

Zwolle. 
Wijnkoop CT5 G. van) Horo- 

logiemaker te Ulzen. 

IJpeij 



Digitized 



by Google 



I'lir T£ E KEN ARE N. 

lYfAy (A.) Prof€frar ce Gro- Ziel (£.) te Ediieleft 

Bingen. Im^^sn (D. JO koopWHi it 

Zeeman #.JLoic, fo bec Land* Zwolle. 

weerbacajHott Aarieli* Z^txtn (O.) Ooderwi}zer ia 

Zedelijk CHec) Oudervriizeri Noordhooni» 

GeMlfchap (o het vierde Zwitaen (H.) te Aafterdtiw. 

Diftrikt der Provincie Dren* Zwitsers (ĥ HO OndmriDscr 

Ae» lu het Latr. 



■• U i* I 



Digiti^dby Google 



DHüK-FOüTfiifl; 

mzdz. €»''*«gél 'i^i V. b* ifiat J fiiïdell' - ^ ïééii-fihilietü * ' 

Pi' ■» 10 — - I v.^ferf---*t Tenotci^n, H-^f^* 7V«i!f«far9. > . ï 

>■ " ' ■'"40 -— !^..v.b. —^ onverwacht -^ ^»v^^<?f A// ; , 
■ ii< 65 — • '5 V. fc. — Hwdmgera 7^ Hardingen 
.rrr::. :r:r/ •. j^^i- *'^'''^' ''"'Gorifichcm ^^ Óolifichem . ".,, 
V Ui ii n 'iN^ïn'de nooel detrRaet Van ^xgelsUaii^ — lees: de Roei yan 

BÖGELSÖHilPï : . l 

s ■ 80 — — 2 V. O. — vitu , -— fuu 

■■ ■" 97 — 4 V. b. — Eisbach' — Eizhach 

"f I ' 130 — 6 v«, b« — - Mofamuiqae — — Mofambique 

• ■■■■: IS5 — * V, o. *— . ^ri^^Ai — ^ Jrkel , 

* ■ ' 139 — — 7 V. b, — — freules — - jonkvrouwen 

««-. 3 V. o. — donmtie — — donatie 

III iiw 165 — 3 V» o. — — en dus voorzag» ab wö-e het, uit de 
hand f)>Szigde •— lees: voorzag en dus, alt vrïare bet, uit de 
'hand /pijx*^gde. 

De overige drukfouten ^lieve de goedgunllige lezer te verfcboonen , 
èxtt ik verre van de drukpluti wonende, de proeven flecbts eeivnaal 
beb kanoen nazien» 



1 



Digitized by LjOOQIC 



.T O 1 ■• ■ ■ .'. ■■ 




^€){^M4^<! 



. . ) 



^ad^ dé'kéiiétf S^an de méi^k^Oariiglfé fè^éêti^ 

I»^ef^é'tlfdjsn;'Vêorgevanen\ vöar iederón ini^oner^ 
êU fAa gêhmom^&rfciilUg emtrent zijé^Faderlani 
Uj' van kit hoogit Mang zijk móét } '^ zéó kit Ik 
Mdanisde tHeeita,^ Wefké déPertsiameUng der^m^ 
fiifen^ tot zuik eèn M^rky itft JU fi^hikkitilg dn^ 
zelve in eene behoorlijke erde^v^rierzaakiyiëp 
fiêten^ eene gefchiedems van het glaalfchap 'BtniH, 
faftim in het licht $e geven. 'Ik vertrouv^ j m^nèé 
iandgenooten 9' daarmede gèenen enaangenomeM 
dienst te. zuilen bewijzen j daai de meestèn huttf 
frer^ mtt\de lotgevallen des Vaderlands weinig 
bekend zijn; hetgeen mij ook . niet bevreemd 
J}e' overlevering det voorvaderen, v^rüest .iüch 
^öig&Jtindelijk in den ftroom des tijds^ en, de góc 
föbiidettisjh^^ welke men van het. grasffcba^ Bt^ntr 
iiÜkQ kee/t^ zijfi w^r het Publiek niet berekt*t4*\ 
i J^ ^Udfii gefchiedems des gmf&hap^ ^mb»V4 
Mi^lfif«ViPAi^LU3 J^ACWNQEftG. . /)^«^ bekwame joth 
i&fMng^ «Itvprofesfir. te Heidelberg. én geheipn-aad 
^mk'!4lW/i^ryjor9t yan dep^.Palts^ in jtet jaar 

♦ • 168e 



Digitized 



by Google 



4 ' 

it VO O R B E R I G T. 

i6io anrUdw^ Jhhreef^ ah fiuieut u Siêinfunh^ 
in zijh twintigfie jaaty eehe gèfchiedenis fan de. 
Gr men van B^ntheim^ die onder den tiiel: ' Tu- 
iMntus redivivus Tde herlevende TvhmC) in i66$ fe 
Steinfurth gedrukf en in 1^41 aldaar herdrukt 
^efd. De yoornaam/ie bron^ waaruit deze dich- 
ter (want de geh/tele levensbefchrijving van dit 
0ude Graven^ is een verheyen Latijntch dickt/tuky 
zijne berigten fchepte^ .was een handfchrift van 
den beroemden regtsgefeerden johan gijsbert pa- 
JGftNSTECHBR* Dezc geleerde man was geboren te^ 
JSentheimJn het jaar 1615 ^ en kanfelier van 
Graaf ^^^ST wfLHBUi van 1651 tof %66Ti in 
welk jaar hij zijn Vaderland verliet j en in den 
Menst van den keurvorst fredbrik wilhelm van 
Arahdeoburg trad^ Hij overleed als geheimraad 
en g^usnt van dien vorste en als curator van de 
iso^e fchool te Duisburg im het jaar i688. Zijn 
handfchrift M echter niet ter per fe gebragtj en 
tót groote fmart van den liefhebber der Vader • 
landfche gèfchiedenis ^ verloren gegaan. 
V In het jaar \y^^ fchreef de WelEerwaarde 
Heer hbnoerik arnold rump, geboren te Gilde^ 
éuis den 15 Jan. 1690 ^ en als predikant te li^ 
benburen den 23 Sept. 1^66 overleden ^ eene uit- 
muntende gefchiedenit van het graaf]R:faap Bembeiai 
èh van de met hetzelve voorheen verbondem 
graaffchappen en heerlijkheden ^ efidef den titel: 
Htflorisclx-CreogFapbiscli-Geaealogiftbe BefcbreibiKi^» 
i . . der 



Digitized 



byGoogk 



VOORKERIGT*^ iH: 

der uraken des H. Römifcben Reicfas GrafTcfaaft 
benthkim/ und dedèlben Wokbembnuen H^rrea 
Gra&D, aus ihrem erften UrfpruDg hergeleicec uod 
nebsc .aligemibtigeii Anwachs. dor vennals und ^m 
TfaeO noch tttmic vérkcüpfcen Graf und H^fcbafteai, 
ia der Ordmmg, wie fie angewachren, oder aucb 
alienirc morden , als steimfurth, WBVRUHGHpFENy. 

TBKLISNIIIR89 UNGEN, RHBDA» HWKN - LiMtUaP » 
ALPEM, HELFFBNSTEIN^ LENMEP, HOYA Oder UCIIT- 

Qod faEUüBMEBRG, BATENBURG &c. ioigleicben altor 
derfelbigeo vorraaJ^eo Grafen i|nd Herren» aas vielen 
Ge6biclic*Bücben], Cbcooicis, aucb anderen atttben<» 
tiquen Nacbrichtep and DocooieBcen mie fonderbarea 
Fleifs Eufammen gecragen nnd nebsc beygefugcer 
volUlifld%er Genealogifchen Tabeile der combinircea 
Hócl^flicben Hiafer ans Licht gegeben vm hent 
«co 'ARNOLDO RUMPio V. O. M. Anoo 17%Z^ 

Dit wèriy hetwelk uit Jio bladujd^n in 410 

^eftaati is om redenen , welke mij onbekend zifn^ 

nooit In het licht yerfchenen. Een ^ffchrift yam 

hetzelve j door den fchfijy^r op verzpek van ^ 

Heer Konfittoriaalraad juno, met wien ik d^p 

lezer aanftonds. nader bekendmaken zalf ift het 

jaar ij66 vervaardigd ^ bevind^ zinhin de K^ 

.ninklijke Grootbrittannifehe bikliotheek te Hunfif- 

Vter. ^ Een ander in de Vorftelijk J^entheimfche 

'boekerij te Stfinfurth. Het ootfpronk^^fi haD(|- 

,{ebnk is:, thans het eigendom van eenen jttef dfs 

fihrijversy tKe:dcr^oedheid^gci04 kftff.^ Wtf dft 

il * » v^* 



Digitized 



by Google 



«vr*, ^ f»ffn verzoeke mede té deèlem Ik\ Mf 
pi^n hetzehe graosen dicMt gehad ^ en betuig nUj^ 
pèn gèUerden en t^Pingswaardigen vriend j vaor 
^hmedsdeelingfOM heêzelte^ den' karfelijkfi^i 
dank. Waar de hrmntU^ idt wsiie tik gépüt 
^eb^ in de nootên niet aangewezen' Tiijny daar 
hen ik dit; han^chHft gepêlgd. 
' fn he$ jaar 1773 gi^ de Heer johah .hckdbriic' 
pN(S> KoninkHfke^ OpooibrittannifcheHannwer^ 
fifthe Hof- en Konfistoriaalraady . $em '^chiedénis^ 
^an 'het grtoflfcbap Bemheim , in grom 4/^ in het 
licht;, éen ^erks waaraan dé geleerde man uücA 
ynoeitey nioch kotten g^JMOrd heefpi, em dat waral 
(jho*' honderd en tdchtig' oorkonde» i die de fehri^ 
*ver niet ^ groot fienaamrkeurigkéid^ ikipen yer^ 
^OfHetd heeft ^ 9oor dtn tiefheHerdin eüiheid'^ 
4ene onf^Hathar^ a^adrde bezit: V^e ^dtfzer emrh 
fmdènj zijn uit dé e^de^ en twaa^de ewm. Ach- 
ferhht^ werk findt men afbübHng&n\ van Am 
^andfchrift en de zégéh^ \uit de nüdd^ièeuwen. 
^tlk laatje vmt dtn' Üefhèhhehder eudheid van 
y«^ g^ooter k^ang c 1^, ' omdat dé^' oor/prenkei^ke 
'^r^enden^ m re^rdl ds zegHf^i^ vantijd tot tijd 
'ptidzamer ^oirèm^ Üan^ ^elk «negtfóvte waar^ 
ife dit i¥erk ook yeetr'4en geleerden hèbheei moge^ 
-4e berger in landman kan er geen nut van trek" 
'éen^ imdat het in de-Latijnfcke^taakgèfi^repén 
'-p. Ih ^g^htedüHit van den Heer j^i:^ Uf^.^ 
mei if^rdkk dan ^t 4&1 15* tem^'-^^^ < '- - ^ . V 



Digitized 



byGoogk 



.▼ o 0;lt B.EA I OT- p 

RAET VON BOGELSCAMP f^/9^ g/tfchkéeHH Vai^rhsL 

BAfthelm-Sa^m&rafCil»yl^^c^ Obcrijtfiifcfce An4 
fonilt^e. Beji^rilgd mr GeTchkhte WeacplKdefii , . lu» 
gtétch efn Vkrftdb eiMr Prairitudak.» Gcfdi^bM 
loerkwSrdigeo iUi4Fsaurr bentmeh», In #«M J^ 
fel»> ^i|^ A. f « BtJ^iiARD téS$éiiif»rth » gcétukt. 
isp Dit «'tf** it^<# «?f/ie vetdieatjtem He$ i$ 
kitusf^lun meer berekend na^r de vmbaai^kHA 
^n èm fnmak van 4en gekerign\Uef hebber dêt 
eudMcMy m.Uiziader der gefiaeh$Kj$ie» vén 
de eerftje Qrawn \itan Bentieim^^ dém nddt de 
heha^fte van Het Fvkiid^. Qm \m éesse bebeéfie 
u MerziefTy e». Mie mgne^iandgemoten^ zoffder 
emderfcheid wn ramg ef ftêat^. mee. degefckhde^ 
'kis. vM^: heil fOukBrtOMdj ^ éenigzine hdténd tcm0^ 
ien , ben ik van heeffmr Mjmer vteergangèrm^ 
wètkeiijh afpiiréimK Jk heb ée. merkwaaréUgfiê 
f^heurtexAtfsn^ in nfzenderllifieiórfdfiuAkemM^ 
handelde etlr v^ijdkepi^ %e^cMamdige mifjfmtk 
ringen tem gdeef^ enderzeMngem nMétr de^fmtk 
üebetf^kkin^m:. dar . oude Qraetm^ M& smrvJüi 
Pubüekr voff. I^en^ gkeet belang\MJnr' zeékeh:^:iNk 
permijdef^: Feorts hebxik nUji aUeem toP, dAgg^ 
' fchiedenis van het graaffchap Bencheim hd^aefU^ 
'pavder in M kefcbrijving méi de^ h^MUevt der 
Wf^mai^ en ten êeeiê neg mèi ketsteh^ vereende^ 
m gr^fifkf^pn êo heÊTÜilthedMÊk t»jrediM.f. mk 

Jsarz 



Digitized 



byGoogk 



tl VO ORfiEUl Gt. 

éaardoor het' werk minder ofnflagtigen minier 
hfsibaar te doen werden. 

Om wor de kosten der uitgave gedekt te zijn^ 
heh ik den weg' der inteekening verkozen. Het 
getaL der inteéhenaren heeft' mijne Verwachting 
serre óvertroffeti; - De dèetnemng itan een talrijk 
Publiek^ en bijzonder van zioo vele aanzienlijke 
Uedeny pndennkike Z\ D. H. de regerende" Forst 
ALtf^is van BemBeim-SteiDfurrh 'fnet:H0Ogstdeszelfs 
t^orftetijke familie >^ op den voorgrond jlaMy is 
voor mij veréirendf en jlelt tmj ^ voor de moeite 
en kosten aan dit werk befieèd^ fchadeloos. Per^. 
feenlijk voordeel héb ikj bij 'de uitgave van het* 
^telve^ niet beaogd. De geringe prijs ^ tot welken^. 
het^ ondanks den gegkaveerden'titeiy en de nieuwe. 
kaart y waarvan des kmdigen de kosten zullen 
weten te begroeien^ den r inteeiènaren geleverd ' 
irordif is daarvan een bewijs. 
V De kaart is naar -die 4. welke de Prttisfifche^ 
Generaal 'Majeur le cocq, dcwr daartoe uitge* 
zondene ingenieurs in 1804 en iSog.. heeft lasen. 
ferva^rdigeUf vms den Heer Doctor bhqusl te 
ptieuwenhuis f wien ik voor deze meeite^ ' mijnen 
lft«flt fchuldig'ben^ gèteekend^ en detsde nieuwffe 
en beste ^ welke .men^ van het . graaf fchap Beni^ 
Beim heefi^ 

'^ Hei zij verre ^ dat ik mijn werk ^ veor eene 
foUedtge gefcUedems van het , graaffchap Bent^ 
heimzaude willen uitgfvené *Km^ge^ èj^ers zuh 

o.-^^. icn 



Digitized by LjOOQIC 



len er gapingiA-Jif^^ gAr ê kêm ml yinden. Maar 
ik reken op hunne toegeeflijkheid ^ daar zij we^ 
ten 9 hoe ^^}l^ik bet if» eene^gefchiedenis te 
fihr^ven^ jals mejf^de bouiyftofen tot dezebte^ uit 
alle hoeken hijee»^yerzameJenmoet.. 

Hartelijk wensc^ ik^ dat mijn doel^ hij^e uit*^^ 
gave van dit -werkje^ om^ namelijk^ de tijdgenoot 
ten en nakodiéSngen met de Afgevallen van hun 
P'aderhtnd eenigzins kokend te maken ^ moge he^ 
reikt worden^ 



1 *■ . 






Digitized by LjOOQIC 



'vr tm ^& ^y& m> 't>i 

tbtgeVrflèn der vdomdércn, óndéf öè Romfihien,^ 

VIERDE HOOFDSTUK, l,^ 

De Clmberrche vloed, de waarfchynlljke oorfpróng 
der veenen. • • • • . * 79 

VIJFDE HOOFDSTUK* 

Oo^rprong en lotgevallen der boerfchappent edele 
boven, fteden, vlekken, dorpen en kloosters. 85 

2ESDE HOOFDSTUK. 
De kerkhervorming * 146 

ZEVENDE JHOOFDSTUK. 
De rampen van den Spaanfchen krijg, in de jaren 
1580 tot 1605. . . . * . * 158 

ACHTSTE^kboFDÓTWK. 

De rampen van den dertigjarigen oorlog. < !?♦ 

NEGENDE HOOFDSTUK. 

De overgang van graaf ernst wilhelm tot den ^ 
Roomsch-Catholijken Godsdienst, en de gevol- 
gen daarvan >^ • 193 

TIENDE Hoofdstuk. 

Dagverhaal van liet voorgevallene in het graaffchap 
Bentheim, gedurende den zevenjarigen oorlog. ^ip 

ELFDE HOOFDSTUK. 
Kort overzigt van de jongde gebeurtenisfen , tot op 

f^en tyd» • • • « * • ^^^9 
■ 



Digitized 



by Google 



^ 



INLEIDING. 



HUi^HiiH4 



JtXec Graaf fchap Bentheimj becwielk ceo Westen 
aan Overijsfel,' een Noorden en Oosten, aan bet 
Manfterland grenst, draagt waarfclüjnUjk zijnen naam 
v^ao de oude Tuhanten\ van welfcé ibmmigen beweren^ 
dac zij porfpronkelijk Vandalen of Wenden geweesc 
zijn, wierflamvader, vandalus, ulcde nakomelingen 
van jAPHET zoude gefproten zijn. Deze volken^ oic 
Azië in Europa overgegaan zijnde^ zetteden zich eersc 
neder, aan de kusten der Oostvee, van waar zij zicb 
wijd en zijd ^rfpreidden , terwijl een gedeelte der- 
zelve, zich in de ileden van den IJsfel en de Vechc . 
(Beniheim , Twente en Salland) nederliet« Van deze 
Tubanten draagt, naar bet oordeel van verfcheidenè 
oudbeidkundigén , ons Vaderland zijnen naam^ Bent^ 
heim zal dan zoo veel willen zeggen als: Tubanten 
heim of huis , en het is niet onwaarschijnlijk , dac 
deze oor^>gz^cbtige lieden na lang rondzwerven , in 
deze ftreken , die nu Benfheim en Twente genaamd 
.worden, bunne voornaamfte .d^ii», woning of verblijf 
gehad hebben, waarin zij, bij hunne menigvuldige 
flrooperijen , in geval van nood, hunne toevlugt ne/ 
men» eq hunne vroywep en kinderen bewaren kondes* 

A ^ • lil £&&t* ^- 



Digitized 



by Google 



EERSTE HOOFDSTUK. 



VAN DE 'ZEDEN EN GEWOONTEN ONZER 
VOORVADEREN. C*) 



O. 



I. Zedelijke Deugden. 



^Me heidenfché Voorzaten zijn beroemd: ' ' 
I. Door hunne gastvrijheid. Zij noodigden den 
vreemdeling in hunne woningen en boden hem aan, 
becgeen zij badden. Eenen vreemdeling uit zijn huis 
té weren, werd Voor de grootfte fcbande gerek«id. 
Wanneer de voorraad ontbrak, wees de gastheer den 
vreemdeling naar bet naaste buis, waar bij met de- 
zelfde beleefdheid ontvangen en ontbaajd werd.- Zij 
maakten hierin geen onderfcheid tusfchen. bekeriden 
en -onbekenden. Wanneer de vreemdeling vertrok i 
gaf men hem , Wat hij begeerde , als het maar eenig- 
Zitis doenlijk was. ' ' ^ 

"* a. Door hunne kuischheid. Daar de mannen vaii 
andere volkeren,' zoo Telè vrouwen' hamen als zijïnaar 
konden onderhouden; en dezelve qrm de minfte beuze- 
ilng weder wegzonden , vergenoegden rfj zich mét ééite 
Vi^ouw. De huwelijken werden flreng onderhouden 

efl 

C*) Deze berigten zijn uit tacitüs ontleend , een Ro- 
mefriséb rid(fer% dief onder vespasiaaN, gezaghebber van het 
' ^Kétgiffdi ilirHien ,- efn nttderhaffd, too men meent , bttTgenêei- 
* * fric^ia.R,ome geweest is« *« 



Digitized 



byGoogk 



( 3 > 

én het oyerfpel w(is aller^eldztaiiist; eéte vroom;. 
zich hieraan fcbuldig makende, werd op beecer ^and 
en wel door den man zelven geftrafc. Hij zeue d» 
vrouw naakt , in tegenwoordigheid van bare bloedver- 
wanten , m^c afgefnedene baren, ten buize uit, co 
dreef 2;e, al geefelqnde, door al de wijken voort. 

Schoon andere qiisdade&, door eene. boete, koodeo 
afgemaakt worden, voor bet overfpel, was by heo^ 
geene vergiffenis- Getene fcboonbeid, geene jeugd» 
geene rijkdommen, konden haar a»i eeoen man 
beipen* .» 

3. Door f rouwe en eerlijkheid % die zelfs aati 
de Romeinfche Keizers niet onbekend was, welke 
daarom ook de Germanen het liefit toe Imxm 
lijfjvacht gebruikten. 

II. Godsdienst. 
Hunne Goden waren volgens tacitus: tuisco^ 

MANNUS, HERTHUS, MERGURIUS, HERCULES en MARS,' 

welke nogtans in boi^ ual andere namen zuIleQ ge» 
biid bebben. Mercuriu^ althans , was bij bed 
bekend, ouder den naam van wodan, waarvao 
nog de naam Woensdag aflltmit. Casar zegt: 
dat 2ij geene andere Goden vereerd hebben , 
dan zulke, welke zij zagen; bij voorbeeld: de 
Zon, de. Maan en het Vuur. Andare fGhrijven 
vermeerderen bet getal dier Goden nog met i«AflQEtA 
en WELDA. Hunnen Godsdienst verrigtten lij ie 
heilige bosfcben. Zij badden geene tempelen voor 

Ae \mt 



Digitized by LjOOQ IC 



C ♦ ) • 

hmme' Goden , en even too min afbeeldingen van de- 
zelve; wanc 2ij hielden bet met ^ Majefteic hnnner 
Goden önbeftaanbaar, dezelve binnen de wanden van 
eenen tempel te willen befluicen, of op eene men- 
' fchelljke wijie te willen afbeelden. Men leest flecbts 
van tenen enkelen tempel» die in het land der Marfen 
gevonden, en door germamicus verwoest werd (^). 
Üe offeranden 9 welke zij aan hanne Goden bragten» 
beftonden in dieren \ doch aan wqdan offerden zij , 
6p zekere dagen, ook menfcben, waartoe zij hunne 
gevangene idjanden gebruiktea. De priesters (tonden 
bi^ hen in groot aanzien, en beftuurden zelfs de 
volksvergaderingen, waarin zij , met een woord ^ 
ftilzwljgen geboden. 

IIL Regeringsvorm. 

De Koningen werden uit de edelen (f) ; de leger- 
hoofden uit de dapperften verkozen. Ondertusfchcm 
hadden dè Koningen geen onbeperkt gezag; ook wa- 
ren de bevelhebbers meer in aanzien, wegens hunne 
dapperheid, dan wegens hunnen rang; zij hadden de 
magt niet, hunne onderhoorigen , zelf$, wanneer die 

. ^ het 

(♦) MösER, In zJjneOsnabrokifche gefchichte IThell bladz. 
153, boudt het voor zeer waarrcbijnlijk, dat deze tempel p 
in h^c tegen^voordig MuRÜeriand, gelegen, hebbe. 

(f) Tac* Gernu cap. Vil. Hleruii; kan qien opmak^nf^ 
dat er reeds vóór de^cijdeu van tacitus, een erfelijke adel 
bi] de Germanen beftond, die, door de heldendaden der 
Voorvaderen, verkregen werd. G«li]k fAciTüi ook dttidi* 
lijk ce kennen geeft, ,cap. XliU ^ 



Digrtized 



byGoogk 



Cs) 

het verffieod Badden, te ftraffen. Dit kwam ftllee;) 
man de priesters toe , die'^de ftraf , in den naam der 
Goden 9 bepaalden en uitoefenden. 

Bij de nienwe of volle maan , werden vdksverga- 
xleriogen gebonden. Allen, die de wapenen voor hét 
Vaderland droegen» badden het regt, in deze verga- 
deringen» welke op een open veld of in een bosch 
plaats hadden, te verfcbijnen. De menigte kwam 
gewapend bij een; de priesters geboden ftilzwijgeni 
en de 'Koning of een der vbomaamfien', elk na dac 
bij in jaren, in adeldom, in oorlogsroem, of io.wel« 
fprekendbeid uitmuntte, werd geboord; meer, we- 
jgem 4)^e achtbaarheid oin raad te geven , dan wegens 
zijne magt onri te gebieden. Als bet voordel mis- 
haagde, werd hét met een luid gemompel afgekeurd, 
maar zoo het behaagde , rammelde men met de ipie- 
(en en er wns, gelijk tacitüs aanmerkt, geen ze- 
kerder en tevens eerlijker teeken van goedkeuring, 
dan hetgeen zij cius met de wapenen gave^ 

Op deze volksvergaderingen werden alle gewigtige 
2aken , die vooraf, door de voomaamfien des volks , 
met alle naauwkeurigheid overwogen waren, behan- 
deld ; als bij voorbeeld : het verkiezen van eenen Koning, 
of van eenen veldheer; het aanftellen van overheden» 
regters en bijzitters gver dé onderfcheidene diftrikteB; 
het maken van vrede, of bet beramen van eenen 
oorlog, enz. 

Op deze vergaderingen werden ook dé overtreder» 
4er wetten aangeklaagd, en wanneer de mi3daad be- 

A j . we- 



Digitized 



byGoogk 



C «5 > 

W«2ën was, tot de verdieiiSe ftraf veroordeeld. Ver- 
flider3 en overloopers werden aan de boomen opge- 
hangen. De vadzigen en laffaartigen, en die hunne 
Ugchame)» hadden laten omêeren, werden in bet flijk 
gedompeld, en eene horde daarop geworpen. Het 
•verfcfail van ftraf had deswegens plaats, omdat men 
begreep, .d;it de openbare fcbelmftukkën , behoorden 
len tQon :^eld te worden in het ftraffen; maar dat 
|;$ilieime gruweldaden, : dienden yerboügin; te; büj- 
yen. (*} . Mindere fp}$daden werden naat gebng van 
liet mis^ijf» met eene boete, van een zeker aantal 
ftaardeopf^ beesten, geili^ft, welke boete men voor 
$en ggdeelfe aan den Koning., pf den $(2^t,ren voor 
een gedeelte aan hein. betaalde, die verongelijkt was. 

Ön- 

C^ Bleu beeft in het jasriSK^, InOoscvriefihnd» een lijk 
ppgedolven, dat ia vaeten diep in hec veen begraven «n 
met mos en hout bedekt was. Dit «geraamte had nog een 
kfeéd aan, uit grove woile gemaakt, doch zonder mouwen, 

.en fchoenen aan de voeten van onbereid leder, maar met 
regelmatig nicgefnedene fchoone figuren. Het lijdt geenéii 
iwijfel, of dit geraamte is van "eene hooge oudheid. Maar 
onaannemelijk is de gedacl^te van den berigtgev^, in een 
der Nederlandfche tijdfchrifcen, dat de begravene waarfchijn- 

' lijk een vermeende toovenaar geweest zij , dien men gedood en 
daarom zoo 'diep in het veen begraven' en met balicen bedekt 
hebbe, om hem het tooveren na zijnen dood te bèlettep. 
TACcrus zegt uitdrukkelijk in zijne Germania cap. XII: „ D^t^ 
„ de lafhartigen en zalken, die hunne ligchamen hadden la-* 
I, ten onteeren, (jignart^ mtellfis a corfare infames) op deze 
19 wijze, levende begraven werden.** Waarfchijnlijk is de 
opgedolvene Germaan , zulk •èri'fcbandvlek der natie geweest ,- 
eii,'Wegenf zijne misdaden, aldus geftraft geworden. 

/ ■ • ' 

' ' . / , ■ 

Digitized by LjOOQIC 



C 1 > 

Öiiz^ Vottfvaders' betadSen ' aan de VorftéO geeiie 
vastgefteide (chatting , maar iy gaven vrijwillig aan 
èti^Xv^ , eenig vee of koren , welke gefcbenken den 
Vbrfteh des ie aangenamer waren,* daar zij dezelve 
als eéne hulde befchouwde^n / welJce men aan hunne 
meerdere kunde en dapperheid 'bewees, of als een 
bewijs * van de dankbaarheid der iufgèrs* Somtijds 
ontvingen de'Vörften ook wel gefchenken van de na- 
burige volken, welke in fchoone paarden, uicmno- 
tende wapenen, gordels en paardentuigen , of ook 
ivel in geld, beflonden. Hiermede waren zij bijzonder 
in Iftmhen fchik', omdat zulke dingen, bij hunne ei^ 
gene natie, zeddzaam waren, en omdat zij dezelve ^ 
tevens, als een openlijk bewijs der hooge achting be^ 
fëboüwden , wadrïu' tij bij hunne riaburen Honden. 

IV. Wapenen. 

Van hunne wapenen moet men zich geen te groot 
denkbeeld vormen , da^r het ijzer bij hen zeer fchaarsch 
was. Zij hadden eene foort van fpiefen , welke met 
éen iraal en fcherp, drie- of vierkant, ijzer voorzien 
waren , die zij Pfriemen of Priemen noemden. Vaii 
cleze liad elk krijgsknecht er doorgaans twee, waar- 
mede men van' nabij en van verre vocht. Dan hat 
den zij nog èéné fóbrt van werpïpiefen, die korter 
van Jdeél waren, 'dan de priemen. En eindelijk^e- 
dföfidën Aj zich ook van (Irijdbijlen. Zwaarden vontl 
men zelden bij defi gemeenen krijgsknecht. Bij gebrek 
tan ijzer, namen 2ijV bij het vérvaardigeo van hudne 

A 4 Wt? 



Digitized 



byGoogk 



C 8 ) 

wapenen, .de toevluge tot allerlei ftoffeti, wc^ke Toon- 
den veroorzaken en fcbade toebrengen konden: coc 
Vschbeenen of graten t voor bunné ligtcre wapentuigen; 
tot beenderen van viervoetige dieren; tot osfenhoor- 
nen, en eindelijk vooral tot barde fteenen ,. bijzonder 
tot vuurfteenen» welke bij allerlei volken ^ in plaats 
der metalen 9 cot wapenen gebruikt werden» 

Van boog. en {njlen, m^akt noch. tacitus, nocb. 
CiESAR gewag; weshalve wij veronderfteUerf^ dat onze 
Voorvaders zich biervan niet bediend hebben. , Ta- 
ciTüs Ipreekt intusfehen van tnisfiUa, of werpgewc- 
ren, welke de voetknecbten zeer yerre wisten ca 
fmijten. Hierdoor, kan men , gevoegelijk , werp||)ie(en 
pf flingerfteenen verftaaiL ;; 

De weinigften badden pantfers, en deze weinigen 
zullen de legerhoofden of bevelhebbers geweest zijn , 
welke lederen kolders .^ati 2war& beestenhuiden hadden 
laten bcreidetf, of de ijzeren barnasfen, van de GaN 
liers en andere volken, ten gefchenke hadden ónc» 
vangen. 

De gemeene krijgsknecht was dan alleen met zijnen 
krijgsmantel bekleed. De. weinigftén hadden ook ee- 
nen helm op bec hoofd. In plaats vaq helmen , be- 
dienden zich velen van de koppen van wilde dieren, 
beerqn of wolven , ook wel vari ftieren of buffels , 
weike koppen met ooren en tandeti, aan de huid vast- 
gelaten, en op het;J2oofd vanden krijgsman geplaatst^ 
hem een verfchrikkelijk aanzien gaven. i , 

Het fchild^ dat elk krijgs^man bezat, was van ge- 
" . vloch- 



Digitized 



byGoogk 



( ? > 

vlochten rijs of van ligte planken, of ook wel V3n 
boombasr, gemaakt^ Men droeg die fchild aan tU r\ 
Ijpier arm^ en bewaarde bec zoo zorgvuldig, d .- 
len liever bun leven mfet detf ftrop' wilden eindig.. , 
daq zonder fcbild tot de bunnen wederkeeren, , en <wac 
wonder? het verlies van bet fcbild werd als de grocc- 
fle fcbande aangemerkt. Hij, die zonder fchild, uic 
den {(rijd terug kwam , werd voor infaam gehouden. 
Hij mogt, noch bij de heilige plegtigheden tcgenwoor* 
dig zijn, noch in de «^ksvergaderingen verfcbljnen» 

V., ff^jze van oorlogen. 

Onze Voorvaders kenden geene werving, of gewei* 

digp opfcbrijving tot den krijgsdieDSt. Ieder jongeling 

was een geboren /bidaat, en (telde er eene eer in^ 

zijn Vaderland te verdedigen. Niemand dgrfde, e?en« 

wel, de wapenen vo<^ bet Vaderland dragen, ten ziji^ 

hij daartoe openlijk gewettigd was. In. eene openbare 

vergadering kregen de jongelingen, welke bet volk 

des waardig gekeprd bid, daartoe een plegcig. verlof», 

De Vader t een hunner nabeftaqoden, of wel een der 

Vorflen, verGerde ben met een fehild en een pfriem» 

Van dit oogenblik af werden zij ^fchouw:d, alapiec 

meer tot het ouderlijk buis, maar tot den Staat be-. 

"Iioorende, en openlijk der naiie ingelijfd. 

, Qe voomaamfle fterkte der Qermanen beftond in 

het voetvolk. Iptusfcben badden a| ook ruiteiij , man 

dewijl hunne paarde^, noch ii; geilalte en. kloekheid t 

noch In fnelheid, uicllaken, rounctea «y hierin geeos- 

As xim 



Digitized 



byGoogk 



zins uit , tenzij men de 'Tenoferen uitzondere , die 
de beste ruiters leverden, gelijk de Cauen het beste' 
voetvolk. De wapenrusting der 'ruiters^ bestond alleen 
in een fchild en éene Framie^ volgens tacitüs. 
Met een* zadel te rijden , werd bij hen voor fchande 
gehouden. De voetknechten ftreden tusfchén de rui* 
ters in. Soldij werd aart hen niét gegeven. DeNbiiic, 
dien zij, door hunne. dappétheid, op den vijand behaal- 
den, was het eenig vootdeel, dat zij genoten. Alleen 
de* jongelingen, die tot het gevolg der Vórfferi be- 
hoorden, hadd^Q, bij hunne opperhoofden, de vrije' 
tafel, en werden daarenboven van hen met paarden 
en wapenen voorzien: , • 

r pe Regimetiten en Kómpsigtli^ werden niet, gelijk 
io onze tijden; uit alleriéi mtinfchappen te zamen ge- 
field j* maar elk geQacht mÉö;kteèene bijzondere bende" 
uit, èn dït merkt TAciWè met regt aan, als eene ' 
Voorname fpoor tot dapperheid. Elk fchaamde zich, 
voor deii vijand te wijken;/' oödei* bet oog van vader, 
cora, Ijroeder en néeTt en we^d een van hen gedood, 
de anderen ' vbtiden zidi, <léar de gefneuvelde ' hun 
bloedverwant was, tè'-ftèrker opgewekt ," öm' zijnen 
dood fè wreken. Elk regcsgebied had zijn onder- 
Iclièidèh' vëWteéken, «vaafbij- zich dë* onderhoorige 
inanfchap voegen moest. Dit beftohd raisfchieri m 
Ket Vüwe afbeeldfel 'Van een of ander dief. "Zoo 
litrdden dè Cï«r&r^»^ e^ of gouden ftiert 

wèiké ïïtm' tot ceff v^ 

Het opperbevel Cfver' het leger werd in die zelfde 
•" '** ■ . V " ver- 



Digitized 



byGoogk 



vergadering, waarinde oorlog befloten was ^ voorden 
ü)dy dac dezelve duurde, aan iemand uit het volk 
opgedragen, dien nién daartoe bet gefchikst itfor- 
«teeldè. ' - • 

' Vrou^lv'en en kinderen volgden faunne mannen en 
vaders in den krijg: de eerden, óin halre mmrieit 
handreiking te. doen, beiden, om, door bunne'tegen^ 
woórdlgfaeid^ dezelve të meer tot dapperheid aan ttf 
tfioedigen. / ^ 

Hutme flagordetiing week verre van dè tegenwoor- 
dige af. Zij was, naar de wijze van fommige trek-^ 
vogels, ingcrigt, die in twee reijen vliegen, welke ziicB 
van vbiren in één punt vereenigén en voorts gaat)dë 
weg verwijderen. Men, die tot een geflacht, of 
gehucht behoorden , werden bij elkander gevoegd eti 
in kleine benden gefchaard, welke niet, gelijk bij 
ons, in drie gelijke reijen of gelederen beftonden ei» 
zich regts en links uitbreidden, maar de gedaante vail 
eénen driehoek of van eenen kegel hadden. D^ë 
van voren, in een of meer man, beginnende, Vér^ 
meerderden gaande weg, tot. dat zij,' ëene ganfèhé* 
breedte uitmaakten. ' Daar zij nu,' de fterkften'en 
dapperften, buiten twijfel, vooraan plaatsten, hadden 
zij, door zulk eene fcbikking, de beste gelegenheid, 
om m hunne vijanden te dringen, en het moest dezelme 
werking hebben, als eene kiel, waarihede herbcütf 
van elkander gefplecen wordt, gelijk de tlomeineDn 
ineer dan eens, ondervonden hebben. 



yi 



Digitized 



by Google 



C " > 

VI. ff^oningen y kleeding y /pijs en drank. 

De oude Germanen woonden niet in (leden en 
^rpen, n\aar in gehuchten 9 waarin de woningen » 
wijd en zijd, verfpr^id l^gen. Een ieijer floegt i^aar 
Zijne verkiezing I op eene plaats , welke hem voov 
Zijn bttis^èzki en vee, de . gerijfelijkfte fcheen, bij 
voorbeeld, bij eene wel, een bosch of groenland, 
zijne woning op. De huizen lagen verre uit elkander 
en om elk derzelve, was eene groote ruimte, die 
door paalwerk afgefloten was, eenigzins gelijk aaa 
opze hoerenhoven. De redenen, waarom de buizen 
zoo verftrooid lagen, meent tacitus, ^/ in de on- 
kunde van te bouwen 9 of in de vrees voor brand , 
(e moeten zoekea Kalk en pannen kenden onze 
Voorvaders niet. Zij bouwden hunne woningen van 
ruw hout, leem en ftroo. De wanden van fommige 
gebouwen, waren van binnen nciet blinkende pocklei 
beftreken. Ook hadden zij holen In de aarde, welke 
zij 9 des winters, met veel mest bedekten, om hun- 
tieo voorraad v^ levensmiddelen voor den vorst en 
^or den vijan4 te beveiligen. 

Kleeding. 

Hunne kleeding beftond in eene foort van mantel, 
ftót de huid van een wild {^) of tam dier, of van 

gro- 

O De aitge(farekce wouden leverden , in die dagen , eent 
menigte grof wild ; ati : herten , wolven en wilde zwijnen » 
Qf. In het Hercijmsch woud, hielden zich, volgeni ca« 



Digitized 



by Google 



\ 



( 13 ) 

grove wollen üoffe gemaakt, welken zij, met bee 
haar naar büicen gekeerd, om de fobouders bingen, 
en mee eenen gesp cf doom vascibaakcen , om winti 
en regen af te keeren. Deze mantel worde door ta^ 
ciTOs fagum genoemd; een woord, dat vari Celti* 
fchen oorfprong i* en door yiltmantel of krijgs- 
mantel vertaald wordt. De rijkften en aanzienlljkfien 
droegen eene bijzondere kleeding , die zich naauw om 
al de leden des ligchaams floot. De vroi^wen ver- 
fchUden alleen daarin van den opfchik der mannen, 
dac. zij , in pianrs van beestenhttiden , hare kleederen 
uic J&nen vervaardigden, waaraan zij onderfcbeidene 
kleuren wiscen te geven. Hare armen, borst eo 
beenen waren bloot. 

Sfijs en Drank. 

Hun voedfel l>eftond uit wilde vruchten, verscb 
vleesch en geftremde melk, zoo als tACixus zegt. 
Daar nj" akkerbouw dreven , is het inrasfchen zeer 
waarfcbljnl^^k, dat zij ook brood gekend hebben. Die 

mo- 

«AR, ook wilde oifen of oorosfen op, die, wegeoi honno 
fnelbeid en fterkte, de koningen der wouden, en voor men^ 
fcbea en dieren gevsarlijk, waren. Dit was dleen genoeg» 
om den moed der Duicfcbe jongelingen op te wekken, daar 
diegenen den grootften roem behaalden , welke de meesten 
vin deze dieren badden afgemaakt en het grootfie getal va» 
hoornen konden vercoonen. De2e hoornen» welke dikwijla 
met zilver beflagen werden, wanneer zij dit metaal veroverd 
of ten gefcbenk ontvangen hadden» dienden, bij hunne gaac* 
«aleh , lot drinkbekeriv 



Digitized 



byGoogk 



C 14 >. 

mogen wij te gereeder denkai, Aar cmsavl «gt: 
dac zi]9 behalve melk, kaas en vleescb, ook eén 
weinig koren gebruikten. Hun gewone drank was 
water; in^r zij wisten uic gerst of koren , 200 als 
TAGiTUS berigt» ook een vocht te bereiden, dateene 
foort van gisting onderging, tpc dat hec eenige hoe- 
danigheid van den wijn had aangenomen. De meesten 
denken, dat dit dezelfde drapk geweest zij, welken 
wij. Her noemen en waarvan wy, bij ervaring weten, 
dat het, oud geworden zijnde, eene bedwelmende 
l^acht heeft. 

; Somtijds hielden zij groote gastmalen , en bij dezel- 
ve bragten Aj wel eens, dag en nacht, met drinken 
door, hetwelk zij voor geene fchande rekenden* De 
dronkenfchap baarde dan dikwijls twist en flagerij. 
Met fchelden hielden zij zich niet lang op, het kwam 
ilK)edig tot dadelijkheden en niet zelden, fcheidden 
aj , met bloedige koppen , van een. Deze twisten 
werden echter fpoedig weer bijgelegd; want 200 ge- 
neigd als mra tot twiscefi was, even zoo genegen 
was men ook tot verzoening. 

VII. jikkeriwin^* 

Oflchoon Je oude Germanen j den meesten tijd, 
mee den wapenhandel en met de jagt fleten, dreven 
lij nogtans 'ook eenigeh landbouw. Niemand had ech- 
ter eenen eigenen en erfelijken akker. Zij i^erwisfell 
4en dé akkers jaarlijks. (♦) Waarvan cjesar deze 

re- 

rtïTACïT. Gcrm. «p. XXVfc v 



Digitized by LjOOQiC 



redenen ^ft C*): !♦ Opdat men, door de gehecht- 
heid aan den landjjpnw, de zucht voor den oorlog,, 
niet mogjc verliezen. 2. Opdat men zijne landpalen, 
nan tijd tot tijd, niet mogt trachten uit tjs breiden, 
en demagtigen de bezittingen der zwakken nieimi^. 
ten overweldigen. 3.^ Opdat mefi zich, door het op- 
trekken van duurza;ne gebouwen ,, niet aan een gemak- 
kelijk leven mogte gewennen. 4. Opdat dé begeerte 
tot rijkdommen , niet onder hen mogt gekoesterd 
worden , waaruit hatelij)ie partij fchappen en verdeeld- 
heden te wachten waren. Eindelijk, 5, Opdat zij . 
het gemeen te beter in eenen goeden luim raogten 
houden, Wanneer deze zagen, dat er eene evenredig* 
held van bezittingen, tusfchen hen, en de vermogend* 
ften, plaats vond. ^ 

Van den tuinbouw maakten zij weinig werk. Vrucht- 
dragende hoornen waren fchadrsch. Vee hadden zij 
in overvloed, maar het was klein en onaanzienlijk* 
In het vee beftond hun grootfte rgkdóm. Goud en 
zilver hadden zij niet. De fchrandere tacitus merkc 
hierbij aan, dat hij het niet wagen zoude, te bcflis- 
feh, of de Goden, in hunne gunst of ongunst, dit 
metaal, aan de Germanen geweigerd hadden. De 
handel werd door ruiling gedreven* 

yiIL Huwelijken. . 

Vëj5r het twintigfte jaar, mogtcn de jongelingwi 
luch niet in den echt begeven. De vrouw br|igt geen 

ha- 
O Cjksae de bello Gallico Ub. Vit' 



Digitized 



by Google 



huweifjksgoed aan den- man; maar de man aan de 
vrouw. De bruidfcfiac beftond niec in kostbare ktee- 
deren of andere fieraden ; Aiaar in osfèn én een ge- 
toomd paard , een fchild met een: pfriem en een 
zwaard. De naascbéftaanden der bruid waren hierbij 
, tegenwoordige en keurden den bruidlchar. De bruid 
gaf op hare beurt, eenige wapenen', aan haren aan- 
ftaanden man. Bij de inzegening des huwelijks, werd 
de vrouw vermaand, dat zij de medgezeliin van den 
arbeid en de gevaten hares mans moest zijn, dat zij 
vrede en oorlog, geluk en ellende, roet hem moest 
deelen, hetgeen men, door de gekoppelde osfen, het 
getoomde paard en de gefchonkene wapenen, wilde 

afbeelden. - - 

iX. Lijkplegtighedené 

Het verheugt tnij, dat ik in ftaat ben, hierover 
meer licht te verfpreiden^ dan over eenige andere 
gewoonte onzer Voorvaderen, daar ik, in de maand 
October des jaars 1818, eene menigte grafplaat- 
fen van de vroegfte bewoners, dezer gewesten gevon- 
den en geopend heb. Sedert eenen geruimen tijd, 
hadden de heuvels, op de bergen en in de dalen, 
tusfchen Wilfum en Ulzen , de aandacht der oudheidkun- 
digen getrokken. Aan het einde des voornoemden jaars ^ 
befloten eenige liefhebbers der oudheid (*p, onder 
welker getal ik mij bevond, dezelve nader te onder-^ 
^ zoe- 

O Dè Hoeren Med. Docieren MiquEL^ en benino en de 
Heer Doctor ea Griffier Wessels, «Hen ce Mieawenhaii 

wonendet ' . , 



. f 



Digitized 



byGoogk 



c 1/3 

roeken. Aan êen hatig van eenen berg ten ztilden^- 
\n de mblji^ict eeDer wel, tilt welke eene beek ooc^ 
Ipringr, ontdekten wij, naast eenige grooce^ dooi 
menfcben handieQ, blijkbaar opgeworpene, heuvelen, 
en federt eenen onbeugelijken ü}dy^ Hunnen pSllc 
genaamd t eene menigte kleine clrkelroodj^ heovelrjes^ 
die allen kai|merken van de graven der oude Cerma» 
nenj droegen. Dea^lve geopend hebbende ^ vonden 
'^ wij in ied^r heuveltje of eene urne (aschkruik) met 
beeódcren ep asch gevuld, of de boendeien en a^ch^ 
tusfchen zoden befloren, zonder ume^ 3 of 4 voetcQ diep 
in de a^irde begraven. Eene foortgelijke begraafplaacit 
vonden wij, in de nabijheid van deboerfchapluerbeek, 
bij eene wel, en !n de boerfchap Lémke, rasfcheQ 
Nieiiwenhuis en Ul^en. Ook bij de boerfchap Har- 
dinkboizen. Het getal der opgè^dolvene urnen, kan ik 
niet meer berekenen. (*) De meeste waren zoo 
broo$, dat 2ij, bij het opdelven, hoe voorzigtig zulks 
€pk gefcMedde , braken. Andere lagen , reeds bij 
liet openen van den gtafhenvel, in fcberven; doch 
wij hebben ook een groot getal , gaaf en ongefchon- 
den, te huis gebragt, van welke eenige zoo wijd 
zijn, dat dj wel eenen emmer waters kuAnen bevatten. 
Ze lyaren alle van aarde gebakken , • doch niet van 

B '^ de- 

.<<'^) Het kan op $0 tot 100 bef root worden. Wij hebbso, 
'f9M 'tijd toe ^ tijd', nog nieuwe outdekkingen gedaan en» ia'da 
jnaand Mei iSip» op dezelfde plaats, eene menigte oroei» fe^ 
vonden. Tusfchen UUen eu Gecelo, hebben wij, in demaaisd 
AugQstas d^szelfdeu jatfs, een Hnnnébed (200 alf men dieilfl 
de F^dvincie Dtenche keeft) on'fdekt. 



Digitized 



byGoogk 



C 18 ) 

4«8^Ifife gedaante : eesige waren hoog , andere plat; 
fomtnige waren zeer gtad en nee bewerkt » aodere 
aieer nm cn:<:macht2aam« 

Dt beenderen waren, voor een grooc gedeelte» vii) 
góéd bewaard gebleven 9 hetgeen men aan bet 
wur, (*} hetwelk alle vochtigheid daaruit getrokken 
heeft t moec toefchrijven. Onder de beenderen vaa 
mên&heBy faerl^cn(]en de geneeskundigen, oc^ heeo* 
deren . van' paarden. Boven op de asch en beende» 
ren, of ook wel in het midden van vele, met va4 
0lie kruiken of potten., vond men een klein, zecs 
mt beweikt, potje , hetwelk gewoonlijk omgeftelpt, 
cf /waarvan bet onderfte naar boven gekeerd 
was. Ct) 

Tosfchen de beenderen , vonden wij , qp drie of 
^er plaatfen, eenigc kleine koperen fier aden* (♦♦) 
'Sommige beenderen, die kenbaar waren, bewezen, 
iKiar het. eenparig gevoelen der artfen, dat de vro^ 
. gere bewoners dezer gewesten, niet grooter geweeif* 
ssijn, dan de tegenwoordige, waarvan zich ook efti 
door vergelijking der . opgedolvene doodsbeenderen, i 

«el 

(♦) pe .Qud|e bejvoners dezer gewesten, hadden de «e- 
v^oonte, gelijk de Romeinea en andere vollen, hunne llfketf 
"te verbwiden, eu de overgeblevene a^ch en beenderen, W 
««eiie fcr^ik of eeneo pot, te verzamelen en dm te begravcBif 
i (t> Indien deze kteise potjes, gediend hebben, om 'de 
-t»iien der naakte btoed^rerwanten op te vateen, dan hebb^ 
:4e oude Getmafm, de asch hunner overtedene vrfendMi 
liottarkijk met biionè tranen befproeid. 

C*'; Eene foort vaat (stiptn. Ook eega. koperen hiarttngi» 



Digitized by LjOOQIC 



C t9 ) 

mee dte vM mz^h tijd» gëfxia&keiijk bverrëdei 
katt. ■ . — ' 

ÖÈze öötdekkbg der oödö gi*éfJ)Liatfeö ftetót juist 
ovèrfeeii, mee lietgeen tacitüs verbaalt, van dé wijié, 
waarop de oude Cetmanèh gewoon wörétt, huiine 
dóodert te begraven. (*) 

„ Vdti de Itjkp%ighedtó/' 2egc hij, ,, tóafceii 
9, zij niet véél werk. Dè ligchamën van bero6fnde 
^, mannen, worden met eetie wekere foorc van hout 
„ verbrand. Ct) Men overlaadt den houthoop, no<ih 
9, mee kleederen^ noch mee fpecerijeo.' De «rape- 
9, nen van den overledenen worden alleenlijk > met bet 
„ lijk, UI het vuur geworpen,- en foracljda wordt ook 
„het paard, hetwelk hij bereden heeft, er bijge» 
^y'voegd. C*0 

. 9, Een .eenvondffge hoop van 2odea maajkt faee graf 
„ uic; terwijl men de kostbare gedet^teékenen ^ ^ 
„ hjdg voor de overledenen, veracht.'* 

Dé g^ane ontdekking, komt al2oo, net de2e 
béfchnjting, wereen. Alleenlijk hebben wij , geeöe 
wdj^nen» hoe geaaamd^ in Óf bij de aschkruikAiy 
gevodden. 

Dé geleerde pieAnnrr dwaalt derhalve ^ wanheer hQ 

def ronde heuvelen, welke zicb, in het landfcbap 

Prembe bevinden, voor graveB tan Romeinen of van 

. B * grooh 

C*) l^ttorlbtfs Cerm. cap. tjf 

(f) Misfthfefi ïiiet hél hoiu vaa deiiceabóomca of nnde» 
jeuévetbèsfénftraik. 

C^) Dé Itóet ^liéfc zich lilerbil te herUmerèti, dat #ij 
ook beenderen van pifturden iu .d« urnen getondeti hüW^ik 



,Digitized 



byGóOglC 



C >o y • 

groote reuzen hoadu X!^) Waren zij graven der 
Romeinen f dan zoude men zeker den Charcms pen« 
i^ng er in gevonden, en% biereen daar, ook wel een 
opfcbrifc, op de urnen ontdekt hebben; en waren zij 
van reuzen, dan zouden de beenderen ^dic wel uitwijzen. 
Behalve de kleine beuveltjes, van welke vele 
naauweiyks meer zigtbaar zijn , (f) daar de plaggen er 
gedurig afgeftoken worden, vindc men, op zeer vele 
bergen, in hec Gerigc van Ulzen, yerfcbeidene grooce, 
cirkefaronde, door menfchen handen opgeworpene» 
beuveleo. Rondom dezelve, ziet men dikwijl^ nog 
de greppel , waaruit de narde genomen is, 

Wi) .hebben twee daarvan gec^nd, en uk dca 
cenen, na zeven of acht voeten diep gegraven te hek 
ben, fcherven van eene urne, en u» den andereo , 
beenderen, opgedolven. Ik waag het niet te beflis^ 
fen, i^raartoe deze kolosrale heuvelen gediend hebben. 
Het komc mij intusfchen niet onwaarfchijnlijk voor, 
dat zij , de begraafplaatfen der koningen en vorftea , 
of der edelen zijn, aan welke men» een^ uitftekeiKfe 
eer, bewijzen wilde. 

Aan de noordoostzijde van Wilfum, isp in vroe- 
gere tijden, ook zulk eene begraafplaats geweest^ nb 

• m]f 

(^) DrenthfcSe oudbeden, biadz. 44. 

(t) pe berg bij Wilfam, wtar wij dt meeste amen |^? 
vonden hebben, beet de Hoppenèergk Dezt-bttfi fchijoc 
eene algemeene begraafplaats -geweest te zijn; maar door« 
hec wegnemen der oppervlakte of hec pla|;gen (leiten , gti^ 
rende vele eeuwen, is de juiste plaats, waar de urne zit» 
thans moeijeliik te vlndea. » 



Digitized 



byGoogk 



\ 



c « > 



wij 9 aan de midzijde , nu gavopdei) bebbetu pe roede 
^ heuvelen zijn echter van cijd tot tijd weg^ewaaidt 
I en van de daardoor oncblooce urnen ^ is geen enkele 
bewaard geworden. Zoo veel weet ik incusfchen , uit 
1 den mond van menfcfaen. die dezelve gezien hebben, 
i dac zg veel klesoer geweest zijn, dan die> welke w^ 
[ nu opgegraven hebben. . 

I Eind^èUjk vindt men nog in dezfe gemeente, v£r« 
[ fcheidene, lange en /malle, ingevollene graven^ die^ 
■ völgem pic/ïRDT, Q*) ook in hecl^ndfchap Orënthe 
L gevonden worden, en v>%ens ?ijn berfj^t, ook in de 
^ boerfchap Ringe, onder Emmélkathp» zouden voor- 
handen üjn. Wij hebben eenigé daarvan geopend, 
én ons, \xk de losheid en vetheid der aarde, volkomen 
overtuigd, dar hpt grafplaatfen wasen. Het blijft ïn- 
tuéfehêri een raadfei; -uit welken tijd dezelve zijn. 
De oude Cermamn verbrandden hunne lijken. Het 
is mdgelijkv dat zij van lateren tijd zijn, toen her 
Chnstendom ingevoerd, en het verbranden derdoodw 
verboden was. Maar dan blijft uög ahqd de vraag 
over: „ waarbm 'pij van zulk eene buitengewoone 
lengte zijn r (f) ' 

B 3 ^/rWEE^ 

C*) Droiithfclie oudhpden, bladz. 48, 49. ; 

(t) *roen keizer karel de groorct .oiize Voorvaders, met 
geweld, rot het 'Christendom bekeerde, moesten allé hei-' 
denfche .plegtigheden optatyudetK Dit gebeurde aan het einde 
^r achtQé èeaw; Mfn mag dan m^t volkomene zekerhcki 
vaitflellen, dat de. opgepavene potten, over de 4uizen^ Ja^ 
fw' Qüd zijn."^ N» KiNDLiNGEas, MunfterQehe^BèicrSge, zür 
^èfchlchte DeatscUands liter Band. § «7. 



Digitized 



byGoogk 



TWEEDE HOOFDSTUK. 



VAN DË' LOTGEVALLEN ONiBR VÖOAVADHREN, 
ONDER D« aOMÈI^CJ^, SAKS^I^ f» tAAVX^RK. > 



t x>^ff dt ^(kwmif^ 






5^p,. Dit; voll^ l^tar^iïi, .Qfl^rept vQfdg^ 
^,€ft^ö?^« van q»ji|T^w, toep |tJWW.c^$AR>rG^I-i 
liflQ ^n tarnen fcf^ppgcgr, j^odörvrprpea-lui^f tó ?<«•> 
metn, Jïwadenburg^,;r|^ ^^ ^0 flTCi^?!; 

voornanjelijk d^ jE^j^^wffi^JTf/^?^ 
i^^^^. door ^n; jijag^e, |i?n, i?n Ian4e uit, oö^ ficj^ 
if^lf daarin, ce ; ve^tig^n.; Deze biarbaarrchie m^xïkx^ 
ming! djiprde nieCv. lailg : keizer AUGqs;](u^. Apot^ 
met dit magtig tolk, eea verbond^; qa ruimde lu(io^ 
onder hunnen koning marobodus, be( cegenwpordigi) 
Siwahtn, ia» waardoor de Tubanten weer in b^ 
gerust bezit van bun Vaderland geraakten. 

Hierop volgden ^jojedig de bekendst krijgstcfgccn 
der wereld dwingende Romeinen , w^Ik^ geefel (^ 
onze VooTfaders ondendnden sweatm. 

Geen volk heeft echter, adn &é dwtogékndi) è» 
Kf(fneinen^ meer tegenftond geboden;^ dan de oudi^ 



Digitized by LjOOQiC 



Gerwanin. Otif^ Voorvad^s êc Tuhontén^ I9eté« 
2ich Qck niet gemakkelijk onder het juk breogem 

Onder de Romeinfcbe véldheereD, die Itt éezer 
Inden, liet meesc bekend geworden 2^ov eol die^ de 
toenmafige vofteit, de Ufipeten^ 'ét Tenkten » ié 
Tükanfen^ óè 'Friezen en andere 5 overwonneti bèbi 
hm f Verdient bijzonder genoemd te worden ^ dLAüi 
DU7S DRüsus» de ftiefieoon v«n den beroemden kéfreif 
AUGUSTUS 9 onder wien de Zaligmaker geboren i^ 
Tien pren voor de ^bbprte van christos, werd deze 
jóRÜsus, doorireizer AUOUSTUfit met een legef krijgs» 
volk» naar Ouitscbland gezonden, om hetzehre cd 
overmeesteren, beiwelk hij o6k gfeiSeefte^k velbfagti 
ZijM wreedheid was zoo groot, dat de moeders bafë 
kmderai Jicver iaaa den gionè wHdèn verplétterét^^^ 
dan^ heb als ^ven van drusuü ^ ed' als flogtófers H^ . 
ncr ^dwingelandij, «e laten op#asIe6. ^ijn naam al< 
ken was zca> 'v^ , dat; winneier dee rnfër^ 

ichen^v m ctnfc elkander nltfobolden en hnnne ifegén^ 
patöj ialteiM x>dgébik toew€in^hc<<^v zij zfehf vm dè 
woorden^: ^y éM dU de' DréeY hattT becKeiH 
deB.x^*> . En is het' ti^el te vfimondèren, *c itezê 
anders /zoa dappefé helft »*eb^zqtfe éeile fctiaiiÉ^tlfi lA 
deze gewestene flschtte? èm hij'' de cérlte ii^v '<^ 
^^ingezeDeoin xA üaven raaüktè, cln ïiéii niet' atlëeH 
eene zwane iirbatdng cpiiigd»V i^^Kir heA 'Odfc wM 
hunne beste manCphappen Heroh^ö, wélk^ Hf] èndefe 
^ iéffobmlai Aak,. ^ aatrï andm^ afgelegentv /^ 

B 4 we$- 



Digitized 



by Google' 



weiten vcrplaawte:, om ze des te beter in toom te 
Iioudcn. Jplene behsmdeling ^ w^araap mep toen nog 
olet gewend was. - : 

. Hec. was deze pRusys» die^ den IJsfel ia den Rijn' 
leidde 9 om d^ fc^epen des te g^makkeli^er van dea 
Rijn, in.de NoQrikeet te brengen. Het ^ter^ dgi 
yan Arnhenv. i^^ar Doesburg loopt , :is (^en : fean^al 9 
TietWQlk DRüsqs heeft laten graven, lèn^ dar nog he- 
den^, naar «yuen ;«aani, JPr^fus gracAt^ genosmd, 

\.pei} 9verle)«ir|i^ .^segt oofc, dat deze i>ïtüsüs hfic, 
k^ïteiel'te ^eiicljein^ gebouwd beefo...:!0|3merhelijk is. 
fiet^^dat aan de npo^dwesczijde van dit kasteel, eene> 
hopge rots,- ncg^tpt. op deeen. dag/, j den naam yzü 
Pi^i{els d l>r(fes :kt^fen^^Anigt^ Het ,o^fchrift ot> 
dlQ rots: jy^ifn^h^eff BKJ^m gerigt geboudm 
^ over,; de Tub0fften^^\ is echcejr ^vön Itueren oor-. 
i^^roDg. Een vaderljrad^qh gefchiedlfeliiljver . (^> Js er 
met vreeind vat!t9 i^at deze rois den naatn sMÜrufus, 
husfenvotn^ omdat deJIichter ydn het kasteeU zicb 
dikwijls daarop patste», om den bouw der vesting te 
aaqfpboqwen of de omliggend^ laodftreek te overjsien^ 
Jintusfdïen, wanneei^ de overlevering,' aangaande hec 
kasteel ep deszelfs (lichting, ook gegrond moge :djn; 
moet men toch het flot, zoa als het thans is, ini^ 
voor een werk der Remehcn aanzie. De meeste 
gebouwen np van. veel hterèn oorlprong. Alleen dé 
aoo^pwamde Kronenburg ^ A^tsi^U ^ bierkelder, 

ciiz» 

(•;) P^ R#«r HUM? M» 5t & , 



Digitized 



by Google 



c ^5 y . 

enz. tü.}n Uïjkhiint van eeoenfaoogen joudfirdom, en 
misft^bfep 2]0g overblijf&ls uk de t^den der Rofnei- 
nen. De overlevering » aangaande de fHchcii^ van^ 
he.c kasteel^ dobr DRUsu^t faeéfc die vóór zkfa, dat 
• do Rótneinfcbe veldheeren , de gewooDce - baddan , . 
\msxe namen, in de overwonnene landen^dooir duur«: 
muie gedenkteekenen , ce VierQ^nwigpn , endatdeRo*; 
ineinfcbe ^fchiedfctirijver ^ .f^orus:, bijaonder . vao. 
QRUsus verhaaic, dac bij vijftig kasceelen as^ den 
Rijn gebouwd beeft. (♦) 

. Wat bier ook van ïiji? m^e^ joo veel weten wij» 
dac dit kasteel, naast dac v^ Teklepborg , bet oucjitor 
in de«e gewesten is. (t). 

Het wreed bewind van dvfjngelapd^n, isi zeld^ 
van langen duur^ De j^ichiedenls der jot^fte ge* 
beürtenisfm in ; Europa,, de v^l. vi^ buon aparte ^ 
levert daarvan mq nieuw bewijs» . 

Drusus^ zoo yerfcbriljikeUjk in deze gewesten ^ 
werd uit afgunst, Q'^ec de bebaalde icl^itterende zeg»«( 
piialen , , van . eenea .aekeren sjBj^ door vergift^ 

omgebragt , of vplgens anderen . overleed \^ ^ :jaan de^ 
gevolgen vap eeuen val vaazi]nj>aard^ in bet derri^;(lct 
jaar ,.ajna levens, te Mentz; -Zijn opvolgpr . wa3| 
QU1NTILIU& vARUs^ fiadbouder .vau Slrien. De Diiiov 
f^be volken, der vreemde overbe^fcbipg moede, vem^ 

(♦) Libt IV. cap. ia. Zie ook ficarot, bladz. ptf# 

"(t) i^é geleerde jungius wil, den oorfprong van het'kas^ 
teel, liever uit de tijden der Fr^kéo «fieldeii*^ Ijüfl* Cèfli^' 
Itoitfa. Li'b. L cflp. 3» 



Digjtized 



byGoogk 



eenigcfen zïchy tien jaren voor de goboorcie vem cm^tf^ 
7U»9 ondec 'amyoering van arminius 0f ii»mai9« 
wrsc der Ci&^nyj^tsrr^. eegen dez^ QuimriLiw vAi^trs 
enovervielea hem^ ia bet Teiwoburgcr woud, dat 
zich van Osoabruk en> Teklenburg, door de Gvaai^ 
feliappeB Lippe, Ravensberg en bet fticht Paderboiai- 
iHCftrekte, en wel tis&fcbM ?&deri>orn en Decaiold, 
ntec' ver van de ftad-HdrD]-?éer'zulk éiai^ gfcliikitig' 
g^lg^ dat het gebedeVtegèfl der A^i^m^» vernield 
werd. C 

»lk geloof n^nen lezeiM, geenen ond!enst te lullen 
Uèlj^en, niet hun ê& fc^^ndcrhcden van dezen fïag, 
die als de da^€lraad der ^PuitA:fce^ vrijheid «boet bé- 
KfhbiiWd wdrdeni^ '^ 'té geven. ' • • 
- ARMï&itiis» * vorst &it Gkef^keri^ éerï'ftrijdb^y 
vc^fy -a*!' de pei*irs'dèr Weee»^' ''wks "te 'Rome' op- 
gevoed, en had, pra zicft^dës tëiWeet daö de belangen 
van-bet Rbi«einfcHè vblfc- teJverSfèdén'i^ dé^ Wüar%- 
höif^ v«^"Romëtós(Hi' 'terger^^^ dfende 

lifet 'siiGÉSws , cètt'^%lder ^^pperfiodfa ifér Wermken\ 
ia'hèr^oÉfèinfëhé-I^ör, en vocrtfe Jtec'fievöl Wr de 
feil^Wét>irinfi ' Wffeè dé Ckerüskén'izxi S^ k&miifiefi 
ifevtfrdèói/ 0lt V6llr, hi* deieKHe 'tósTtlhindfe i waar- 
nê/t '^üotapa^te' zfch '^ fii - onzen tijd bédfenèer ' het 
flöakcé' dë^ toWrtrömfenë volÉeitf* rtrt^ iljrie' böttdgbaöö- 
tfn', en bediende zich ^h' derzelver wapenen, 09 - 
indereQ, ondef. het iuk te brengen. 

Arminius, die vast beflotenhad, 2ijné natie vrji t# \ 



Digitized 



byGoogk 



qm hfit m$sfiLttdct vr^odTctep af cc kggeo« ea.^kk 
ppenljljlcii aü^ yijand der Rêmcine»^ te verklarei}. X}e 
qpftaf)d van ^n afgekgp^ volk, nii^fcMm diK^r ?lii^e. 
2«lodeliQgea bewrerkt^ verfchafise h^m die g^weoiclKC» 
gelegCDb^id. (*> 

Qijint;z<ius varus beflojk, iiiec dHe Icfio^neq^ 
aan dit oproerig vqlk eqi bordek te geven en hei« 
«^luQ.^fbiedy, voor de Romeinfche adelare;!, c$ JeeffiiV' 
^ weg ^rw^c$t tv«5 ong^baandl qi^n nioesf do»: 
Zflvea i^rst openeo €0 ti^ep en ds^K iHfQggllIl makeok 
V4|tu» q^ mer herivDQfdfeger voo^nft, terwfjl ah^ 
a^iNias 40 achterhoede , uit Cksptêi$hsn en Rumcimn 
beftaaqd?) aanvoerdi« Segestési, f^ii and/er Qppèn 
l^opfd det Ck^rusken^^^ waarfcbuwde V4|ii7«, vqpr ber 
verraad van arwniu»» ^;.ned bm^s.op zijw hoedoi . 
te zijn; , vm^. de t^otfcte RcKnein, \^egde|^ raadi 
in d^n wmd#.. \^^ , , .•.;.,. \. .. .-^ 

Nadat hij » i^t, pleger , l^deoabijlieid ys(B«im 
groot wqpd gekoinqi.wds^ y^eloi; b^ de Qsrmamfk 
van alle zi}den ^am; en bragcj^n. \mci m wanordf^; «4^ 
ipjj ARMiNlw . het iwk^ afiverpeq^ , ijsi^C, .j^ne 
(?A<w4i*«ld?iïiie?»^/^?<?^ «ö4»vr«»^ 

^l|kfte i^agt^ o»4er hen t>a«^0te.^ .^ . r.,. 

. Do IWwipfthp géfcï^i^^is fcmvers SOlsl^Wi^ .# 
oorz^ïj van. df ze: vergif teling d^s,G(^pt4ncfh%jif^ pS^ 
IjUdcag van v^ri^s ^ dicin sij tyai^ ip^iltt, |M}Q$n9l)$^* 

<*!) De geleerde M&Eit meent ^ dat de Eemilinderi sick 
dsdrtoe bebben Ucea gebruikcji^ 94ü9«hif 6|)^^^ ÖA^^dfiife 



Digitized 



byGoogk 



en wrèedheiilbefchuidigen; terwijl 2ij hem tevens- ten 
laste leggen , dat hij hoogst onftaatkundig te werk 
ging, daar hij, onder een 'volk,, dat nog maar- óp 
den laagften trap der befcha'ving: ftond i en dat met 
cene onverzettelijke gehechtheid , aan ;fijne Voorouder* 
lljkè wetten en gebruiken kleefde, de Romèinfche 
régtsplégittg ' invoeren Wilde. ' Èii' 'hieruit leiden zij 
voornamelijk, 'de ijsfelijVe woede, tegen de Romèin- 
fche advokaten, af, welke hien de oogen uitftak, de 
handen af hieuw i en-op ^e vërrchriKkellJkfté wijze ter 
dóód bragt. Ëén. duitsch foldasit (om flechcs -een 
ffioftl- daarvan té leveren) fneed eêti dier regtsgeleer- 
dèn\ de tong uit> naftide hem den mond toe en floeg 
liera' vervolgens i' met''de tifgefiiedene tongi in het 
tóngefcigt^- zéggende-: '-^^ B^hdelij^ fli^ngi zult' gij 
f^hduien-'U ftifefiC^ ' Behalye ^ri^ ' legioenen , of 
twintig duizend man , verloren de Romeinen twee 
fiïélarért; den deïden. rukte' dë-vaaridrager van de 
INng ,^^ en\ 'deBzelvè'n^ fn zijnen 'goraelverbergendé'^^^^ 
Itoéordèhij zicTi zëlveri in een niofei*ai.*(*j 
-•^tVARüs bragt ücb; liic wanhoop,^ om het Ie* 
rftiU'^' l^'ivü:^km\^ wercïen als beesten 

geflagt e;i aan dé Goden ^geofferd/ *De gemeenetr 
Werd*/ ^öiider genade, aan de boomen opgehangen. 
Zes 'Iferen-daatóav' zag men nog dé beenderen der 
iéerifegeftefi,<öpl'bec veld liggen,'^ en'de'lEhedèls, wsoi^ 
iÜ'flammen der boomen» gefpijkerd* ("^^ 

(t) TiKTiTus Aan. Lib. I. cap, 63, > / 



Digitized 



byGoogk 



C ^9 ) 

.Augustus uam zich die verlies zoo zeer ter harte» 
dac< hl] een/ge maanden lang , noch haar , nocb baard 
liet fcheren; ja, dikwijls met het hoofd tegen den 
muur liep, en als een razende uitriep: „ Varus! 
5^ Varüs! geef mij j mijne legioenen ^ weer T 

De plaats, waar deze flag voorvallen \s^ draagt,, 
nog hedendaags, den naam van het Winveld^ en de 
beide, door de Sennerheide loopende, beken, wordeo 
dé ro(^de beek en, de heenderen heek genaamd. I^i 
vroegere jaren heeft men hier vele Romeinfche wape- 
nen en munten qpge^lven , waarop de beeidtenisfen , 
vanjüLiüs c^sAR en augustus, geflagen wareo. 

Te Rome koude men intusfchen, de nederlaag door 
vARüs geleden , niet verkroppen. Tiberiüs , die in 
plaats van augustus , welke niet lang na dezen üag. 
overleden vi^as, den keizerstroon beklommen had, zond 
ffljncn neef drusüs germanjcü^ , zoon van den voor- 
gemelden claüdiüs drusus, met een leger van hon- 
derd duizend man, naar den Rijn, De tweedragt, die 
tusfchen de Duitfche volken heerschte en de zorge* 
loosheid, waarin zij leefden, gaf den Romeiarcben 
- veldheer, eene fchoone gelegenheid, om de nederlaag 
van VARUS te wreken. Hij overviel eerst de Mar^ 
fers* (O Door zijne kondfchappers vernomen heb- 
bende, dat dezelve, in eenen zekeren nacht, een groot 
feest zouden vieren en een pl^g gastmaal houden , 
2p0d hij CJECiNA^ met ' uitgelezene ligte troepen, 

^ (*) Naar iiet fevpaleüa va». MdsfiR Oin. Cofcb. dt Mur^- 



/ 



Digitized by LjOOQiC 



vóoruk , weike bij , met zijne legioenen , tip den voet 
volgde. Onder begunftiging van het ftertelichc, tot 
de geljuchten AetMarférs^ genaderd zijnde, vond hij 
hen zoi^gelods, ongewapend en half flapende, bij hun- 
nen feesietijketi niaaldjd. Mee de fnelbeid dès blik- 
(Qm% en de woede eens tijgers, vielen, de cohorten 
van ciKCiNA en de legioenen van öërmanicus, na 
op ben aan. Oeene fekle, noch jaren,- vonden me- 
delijdea Geene heiligdomttien werden verfcboond. 
De prachtige tempel van Tanfana werd mee den 
grond gelijk gemaakt, en de ijsfclijkfte flagcing, onder 
^ weerlooze, ën niets kwaads vermoedende, Mar* 
fers aangerigt. ' 

Van daar ver/preidden zic|;i, de zegevierende ben- 
'4en, wijd en zijd. Het land werd vijfdg mijlen ver, 
te vuur en te zwaard, verwoest. De naburige vol- 
ken, de BrakterSf Tuhanun en Vfspet^n^ werden, 
gelijk de Maffers , bijna geheel vernield. Deze ver- 
woestefnde togt volbr^gt zijnde, voerde ger^anicus 
isijn leger weer naar deri Rijn terug , waar het de 
winterkwartierén betrok. (♦) 

Niet lang hierna (h^t Wüs zes jaren na de neder- 
laag van vARüs) bedreigden de Germanen^ de CAr- 
ruskèn (f) tot böndgenoptfchap overgehaald heb- 
bende, oftdet krijgsbevel van denzelfden arminius, 
op nieuw de Rotfieinetu 

Ti- 

(•) Tactt. Am. Lib. ï cap. 50 en 51. 
(f) £en vom, Akt in hec bl^dotf fit dé» y LunOurg Èrunt- 
ffiji^ i&éuMmj ffafierjladf, A/iéii^tmhtrg^ ti9» wópndt» 



Digitized 



byGoogk 



C 81 ) 

TiBÈRius 200^9 il} het vijftiende jaar na CHRisrrrs 
geboorte, G£rmanicus, toen in Callien zijacfe, oa 
de fcbaccing in te vorderen , naar de Eetns* om bet 
geweld fles krijgs , niet op eene plaats te hebben* 

C^ciNA, cerf der bevelhebbers onder OERMANicüSi 
tnarTcfaeerde 9 dien ten gevolge niet veertig regimen- 
ten , door bet land der Br uk teren ^ naar gemelde ri^ 
Vier. Pedo leidde zijne tuiters, door de grenzen der 
Friezen y en germanicüs zelf voerde vier keurben-^ 
den aan, over de meren |^ vereenigende zich te zatnen 
bij de Eems f*> 

Na de Brukteren verftrooid te hebbeo, trok di^ 

leger, over de 'üicerfte grenzen van dezen, alles, 

wat tusfchen de Eem$ en Lippe lag , verwoestende,, 

CERMANicus, tot bet boscb Teutohurg^ hetgeeo 

irolgens TAciTCTs, aan de Lippe geplaatst, en naair 

cLUvsaius , aan de grenzen van bet bisdom Paderborn,. 

gezocht moet worden; de plaats, waar de bendea 

van vAftus, zoo als boven gezegd is, verflagen wa^ 

jten, wiUende doordringen, ten eind^, de aldaar nog 

yeiilrooiil liggende doodsbeenderen 'der Romeinen^ 

ze begraven, zond ciCciNA vooralt, om bruggen ea 

dijken, in de vochtige móefasfen en bedriegelijfcc^ 

Telden, te leggen* Dezen laatften lijkdienst, aaQ^ 

Imnne broeders bewezen hebbende, trokken de Rp^ 

tniinen , na nc^ ^enen onbefiisfenden |Qag mét abmi^ 

mus gehad te hebben, naar de Eems terug* Ë6ti 

(deel der Iruiters kreeg order, langa het fitind der 

- '-'«ec, 
(;♦) TaciTs Aan» tlb. I cap. 6o^ 



Digitized 



byGoogk 



C 3» > 

zee, naar den Rijn ie trekken,- Ci^clNA werd ge- 
Jast , mee zijne benden , de lange bruggen , op tiet 
fpoedigfte, over te trekken. 

Deze bruggen waren, reeds eenlge *]aren voor 
CHRISTUS geboorte,, door lucius DOMiTfus, een 
Romeinsch ridder en grootvader van nero^ over de 
moerasfen aangelegd, maar zeer vervallen. 

Vele bosfchen» groeiden toen op de hoogten , dan 
weerskanten dezer inoerasftn, en ahmfniüs, die cm,^ 
ciNA op deszelfs terugtogt voorgekomen was, had 
zijn volk in dezelve geworpen, hetgeen den Romeio- 
'fchen veldheer,, zoodanig, in den overtogt over deze 
bruggen, welke door ouderdom en reg^vlagen ver- 
gaan, herfteld moesten worden, belemmerde, dat hij\ . 
zich gedwongen vond, zijne manfchappen aldaar te \ 
legei^n, om een gedeelte derzelve aan de brug te 
^(daen werken, en een gedeelte, tot bedekking der« 
werklieden, te gebruiken. In. welken hoQgstmbeije- 
lijken arbeid, de -Romeinen ^ met kracht, door de 
Gertnanên en Cherusker^ , geftoord werden. De 
.toeftand der eerstgemelden was inderdaad hggchelijk:, 
daar zij moesten vechten in een diep vc^n, vraar zij 
geenen voet konden vast zetten, om hunne pi)ien en 
fpiefen, de noodige en ftevige rigting te geven. Ia 
.welken gevaarlijken toeftand, de Cherusken npg dit 
voordeel hadden, dat zij gewoon vvaren in moerasfen • ^ 
,te ftrijden en l^unne geweldig lange fpiefen, gefchikt ' 
waren, om^elfs van verre te kwetfcn. ' 

,Ten gevolge hiervan weirden de Romeinfche keur- 
ben- 



Digitized 



byGoogk 



beaiiea zooèmj^ geteiiterd, dat- aij toe wijken gjj 
bragt, en in hunne legerplaats xétag ^drongen wer^ 
deifc -■ ■ • . •. •. • 

De vj^lgende dag was toor de Romeinen xAtt rote» 
^ér-:0(k*fio5€%; eensdeels, . dewijl de vijaod, mester 
vati hec water ztjnde v hetzelve zoodanig wist te dwjn* 
gen, dat de drabbige veenen, waarovspf de brug mo«jf 
iKrfteld wönkn, nog natter werden, en dus de ar- 
beid der Riitoicinfcfte fol^ten moe^t verdabbeld wier- 
iden;t anderdeels, omdat hoi overfte» üs toen zijnen 
^rogc bepaald hébbeftde , en de ibbtik , door ^Ijse 
leenden verfpreid zijnde,' deze op nfeiiw door aiI- 
MiNïüs en de zijnen werden aangevallen en T>ïjria 
;overwonnen» , CiEcmA zelf zoude/ Igrijgsgevaugeii ge- 
dweest zijn, daar faij, ;^n paard onder hem gekwetst 
«ijnde, van hetzelve afviel;, had niet de cerfte keuf- 
r bende hem ontzet en befchermd; 
[;■ Gelukkig voor de Romeinen ^ èsx cAcitïA^S wel- 
sprekendheid -zijue raanfchappen,- welke, den volgen- 
den nachts jeroftfg tot Vlugcen gezind waren, daarvan 
'lerug hield, en niet minder gelukkig voor dezen , 
'dat de verfchillende gevoelens der injandeigke bet^ 
^i^bbers, eene verkeerde operatie te weeg bragtèö, 
tdaar arminius aanraadde, zoo lang te wachten, tot 
'•dat de vijand weer in de moerasTen moest komen, 
^en iljn^oöm iHOuiOMER, dat men ze in de verfchao- 
ring Vit^it öaötastèm Deze laatlte voorflag gevdgd, 
; zifode , waren de Romeinen gered. Hunne dippere 
^eurbendeu,. px op vasteü grotid ilrijdende, rigcteo 



Digitized 



byGoogk 



1 



t sV) 



ifttie vi«esre^kft flagdng ra^chen de Cermanen ea 
OK&mlun' aack AkmiNius ontkwam ter imuwér 
nood heelsboids; ingüiomer zwaar gewond. Thaitt 
fth}}nt «liets meer den mstigeffi afcögt der R(h 
meinen belec te hébben, idie na zonder gevaar ^de 
kngê 'bruggen berftdleii ea over dezelve koolM 
«rekken. (♦) <t> 

"* (♦) Men lièeft, fn iet laatit van Octóber .i8iS, !n d* 

Véénèn twfclieii Drcnitteen Westerwoldingerltuid, eeae büt* 

'cf ho^eii weg geVOttden, w«lke 3 uren lang, 10 C(^ ii.vbcc 

Jteeed» met a tot 3 voec los veen bedekt^ en gedeeltelijk 

vit deinen planken, gedeeltelijk uit gekloofde, of alt gebee» 

'ie «'naast elkander gelegde, boompjes van elzen, dennen en 

berkénhont zamen geffeld wasi liet graven van eene floot 

'öf gfuppe, tojfclién de pf^vindên Groningen en Drendic» 

ms. het middel tptdez^ ontdekking» Het hout* wit op 

fommige plaatfen vergaan.,..1naar op andere, nog geheel gatf 

f^^^^ofjjgefchonden* Vele geleerden, zoo in Nederland ab 

elders, waren zeer geAegen, om dezen hoaced weg voor de 

Idngé èriéggèn vm tacitós te houden, over welke caciha, 

iifet z?jne 40 cohorten ^f regimenten, In het iZ^^ jaar on* 

8«r öjdrekeningr d$n teriigtogt van de Eems ntar den Rijii 

.^m... De tweede klasfe van hec Koninklijke Nederlandfciie 

Jnjditpnx y9n wêtenfchappen , letterkunde en fehoón^e kao« 

yfieü, heefc echter fn hare zictiog van den ' i^' Met "i8ip 

die gevoelen verworpen , en in een door don dnik geneen 

* g^vakt veribg, waiitvati Ik de eer' gehad Jieb» eeir eie» 

-'füM te ontvangen, tachtisn te betoogen^ ,dat voofjgemtld 

- :l(0iic:cii vofeepad, nief vx>or eeue brug, door de JCotnei/m.ot 

.^andere militairen gelegd, maar voor een werk der landliedea 

.. of boeren in Dreuche , te hou()en zfj, waarfchijofljk In bet 

loli^en der is^*^ eèuw^ ter gelegenheid téM dt Ücbrini 

'*' ' . de 



Digitized by LjOOQIC 



Jim met xi^«>aU den grondl^ggit 4«r.0pi(^! igjür 



dc8 kloon^^rs ter^jipeï^ yemardigd,' op; te aflen üjdeii 

over dé vélnenl'eèhe o/ibèlemmerde gexDeenfcha^^iiieriic 

4ct608tet tef hébberff* Her fa ftief '^e 'flaiits hiet;'^^!óiti^'*^ 

•b6wi]£e&' TOdü V ^i« gisOttg , te lottfeéi Hee ' bev|écbdc 

föll imi|sftl|i5ii|j -öiii^e oycrteiirafjng:^. wefte^jzoo ^yel^ rj^ 

zpiider^^depi, ^.vaa. de fijchtingj dei. kloostw In ,i4<$5. wecc 

te vertellen , nleis van dezen Wuccn weg bewaard' hee/t^ 

en dat In geene enkele oorkonde uit dien tijd, vari'intt 

'éèhe bfug, door de veenen gel^d/ ém gestebRfèba^-mec 

het kloostóf ' te^ Houden , eedijT "gemgi gemakt : yMmk. 

• Tcrwiil de "OorljprbnkeUjlce ^jockoödcai xiver ,4Q^.rftic^i||^ 

y w het ^W3wr-JJI%ftH^^ ^}JM'}^^%^ 

^t%70i 1580 en .vele andere van de volgende eeuwen^' yi 

4e lad jnfchè taal, pp parkemen.t» met oude hoUandfc^e 

fctters, öeilijk gefthreveii, voor mij op de laftt if^éflf, 

beklaag' ik het verlies der papferen," van het kl'ooter Mp^ 

"^0/, £e, Waiüxeér de, brug baren oorll>r)ping^ Mn déo godiv. 

4leo«ij¥cr;der Drenötenarw, ter g^fegftiheid van*^ ^l*- . 

tlog dei klposters, verfcholdigd ware, xondeir twijfel ^,*!ij|^ 

van gewag maken zouden. Onze kundige Doctor miQwl, 

heeft in eene uitgebreide mentorie, dé gronden, voöflieis 

gevoelen der tweede klaisfe van het Inftltnnt blJ^èbiAijsè, 

^«öeken te wederleggen. Weltt liefhebber ;des: oaSidd 

^nsckt niet :ifiic: tijd of xoeval/ fvm i^^^v^^m^^^ 

-eöirtg Hcht verbreVJen, en de geleerden, uit den. (doolhof 

^^/|n,gisfingen ^redden.moge? Ml^fchien vindt men, bij hei 

bearbeiden dier vêénen, of het verder opdelveai der.bnigir s 

nog wei eéhs het een of Wder, hetwelk hen op bec ftif^ 

♦i{)oor brengt. 

^t) Tacit. Ana. Lib. L cap, <)« 



DigitizedbyCiOOglC ' 



^ C 3^ > 

^/ WctiOBWeit Hij werd in bet s/lle jiar aj* 
«é» levens» door zl$iie ^w vriendcsit dte hem be- 
^édbAéügésdf dat Uj tns^ de koninklijke waardigheid 
ftre#fde., omgebiage» Z^ne vijanflen zelfs, de Ro^ 
Mehfin» geven hem den verdienden lof» Zy noemet»^ 
J^ iden bevrijder .van Doicscbland, dea dapperea 
.|i^^ t die de RomeiBfcbe. wapenen heeft durven tar- 
ten»-' toen Rome op den hoogften trap zijner glorit 
^iftötad, die wel beftreden, maar nooic overwonnen. 
'waj^.(*) ' " 

^.^Nadeo dood van ajlmxsws zochten de Romeinek 

.liw gezag» in deze gewesten» zoo vee] mc^eli^k» te 

haikibaven. Z)} flelden^ ovecU ambtenaren aan, et> 

'iegden ook hier én daar « waar liet neodig Tcbeeir^ 

'ibeiectingen in vaste kasteelen, i:ob wel om het volk 

iq toom te houden, als om de fchatcingen te heffen, 

/^elke destijds niet in geld beftonden, want^dat ken* 

• de» dé oude Duitfchtrs niet, maar in de voor^ 

M 'bfengibfeiï des lands, ea wel voomamefijk in osfeo^ 

' en koébpiden, waarvan elk distrikt eene zekere hoe* 

veelheid tpe de tenten der Romeinfche foldaten leve» 

.yen moest. , 

i)e hand over hand jtoenemende ?erdrpkk&ig vaii 
de s^de der Romeinfche ambtenaren intusfcben, die 
meer hun eigen voordeel, dan hec Welzijn der ond^w 
danen beoogden, bragt eindeUjk het Romeinfche bo» 
,wiq<)^ iq deze landen, den doodfteek toé. 
In de derde eeuw na de geboorte van oioMtvt^ 

je*) Tagït. Aon. tib. II c^, f|^ 



Digitizêd 



by Google 



f 17 5 

ffoten ieVriétefff TenherSf TuhdtueniChaUtèf^j; 
Brukters C) ^" andere vqlkeD^ een verbond ^wEwr-^ 
bij üj zich criderling verpligtten , het juk der A^" 
mtinen^ net ^èreenigde^krachceo, af te ibhuddebt' 
teri;ri)} «$ «idi den naam Franken^ dftt h, Vr(f> 
Keden^ gaven;. Na vele en langdnr^ oorlogen,' 
bereiktm ^j emdeUjk hun oogmerk. .In het jaaf 
420 trokkoT 2ij) b^ Doesburg, ever dèn KIjOt ^ 
maakcetriatefa van geheel GaltVén of FrankrQk meestiHr; 

!5e»-teet dè FranjbM tegen de R(m»Hnen^tas^ 
troS(kene, kiijgsUeden ées Tubanten^ bevonden zich 
elders 200 gelukkig, dat ^J zich om hun vaderland 
weinig bekoimnerden, en geenen wtosch koesfer<(»i„ 
^m derwaarts weder te'keem» De terog geblev9- 
* vès waren , bij g^toek aan gpoofigaame roagt , niet 
zelden aan de venfrukkiog van Dabur%e volken Mooi 
gefteU, tegen welke zij, r^et wisfelende kans, ftrè- 
den* In het midden der 5^* eeuw, ovérftroomdeö dt 
Hunnen jG^thtn^ VendaUn en Noorinannen\ de 
«eesteEutoplfche gewatem Onxt Tubanteni die 
deze oagenoddlgde gasten even zod min als andere 
volken, in hun^ land lieteo^ nestelen, moesten hun 
evenwel, een djdkng het verhef hi hetzelve vergun* 
Dén, en daai^ jé èëtie z^étm i3en anderen verdror^, 
leden aj nfci weinig vtfn die vreemde hordeti. • _ 

Uit ^ze "itfthuiailngen der NoordfcHe volken^ ^btio* 

<*jr Thans» zoo aU mea meent» G^^^errct^eii^ J^gHlBfi*^ 
dftrs, Ziitphen'eif , DrêntWi» Bentheiaieci , Tveauissa 
Maafterfchen (euaaBuL. 



Dig^itized 



byGoogk 



ltQDdf«irCmraI gr^oote ireranderingen in 2edeo « rtaal e^ 
gewoóncen. Zij .bedden >op de bjefcbaving onzec 
VQgrvadeireni di^ dpor dp Romeinen begonnen vvas^ 
^0 m(|^gfl:$n:.invU;ied.. Kunsten en .ivf$eafchappeni 
die. ,Qog^;in^ eerfie-^&ifllschbeid waren^ gmgpn ou 
weer.'gebeel yejrlojfcn,.^ Het Land \d^: Tubanten 
took 10 zuil eeiKi tiiwheid cerug, datjnen, geduren* 
4e ö»ee,:C5uwefiyrjv?kHg:0f ïietsf^irafl.j^eMjeïve aang> 
l»I»9«l: vlnijr, ieï't4at dooi:)Iat^f.fcbiSjvier5 de üaam 
i^^JTufiamM v^^iz^foa^ «eer gencjem^'jWiMrdt. - 

^ ! . , H. ^^ffnder d6 Sakfèn,, " ' ' 

-Va^^nd ateet, Jdonket jte worden. /Ii»,d© 7?« eqw 
,<«tóer jaartéUiog^ïiorieo de viroegere : Volleen ,.;5r«/h 
7fl^AyrT^»hi*i'Hr,Pfipetent' Tuimfefii. ekaatéttt 
.g^mav4ini Cheruj^er»^^ enz. niét meer genoemd. : 
-.;. *» ^««öOft.Pï^^tf.I^pigea-flechts twöèHoofayolkcB» 
,3e Sakfan en Jfroftie», op . bet taoMet. ^ . - .\ 
,: D^. 5i»*^», eaFnanken varsen oorfpronkelijk <éB 
. sfrplk; De la^tfteii |yarf n nic het ütiddeo-der eerfltt 
r^t^aan.- Her-mK»; die ^pperen^ . we]ke de J^ 
^iPf^^"": ^^ Itoi^3cyaöd eo Prsmkrijk: «erdrevea ht<P 
,4?»t,'*o ^^Jolh^amp oude W()<^j)kat(fet nipt; wofer* 

gekeerd jvaren, op^ de tneuwe hun beter beviel* 
J^^ &i^/», of «^|eq|gk,de Sasfmi.mx&k de amain- 
.relingen dergenen, vitelk^ tegen de Romeinen vgn. \ 

mede uitgaxokken, roaar zitten gebleven waren,, ea 
'■''SÜÖ' daar *w«irÜchijnIij2 '^dsfeh 'cenöenid wéiflep. 



Digitized 



byGoogk 



t 39 y 

f^w vei'deelt se io oof celijket ttenelijU en. jnfa!&l 
Sasfeny Q*yo(in Oostphalm^ We^tphaUn en £»•; 
g^&r^n. De equdm wooodep cusfcbm de £lve mêc: 
Wezer\ en waren afllamnielingen. der CkeausAea^: 
De laatften bevonden zich tusfchen de Wexer inde 
Eeiasé De fTeuphaUn oiJFc^fmfM^ coc weikr. 
oDie voofvad^ behoorden , fca^dio hm .wrUyf »»• 
fcben de Eems cd den Rijq« 

W^eiis gebrek Ivm bijzondere mrlgtent moeeeQ 
^j de9 flaat en de iotgevalieo Vm het GnMflfhap 
Benth^mv in de 7^» en 8^' eeow» nar den alge« 
saeeneo toe/Zaad van hec oude Sakfen^ waarvan 
Jfyesfpkakn een gedeeke nicmaakce^ beoordeelen; 
gelijk wij de zeden en de loigevaUen éer vroegfte 
bewoners, naar de algemeene berigcen, yva tacx* 
Tra be/chreven hebben. Q) 

In het jaar 7tfp, na den dood van wpm, koning 
der Franken^ kwam karel de oroote op den, 
CK)on» en zocbc, onder het voorwendfel» de Sakfufh 
tot het Chriscendom te willen bekeeren, a^ gebied 
rotbaan de Ehre de te breiden, (^♦*) 

C 4 ' 'By 

COMöiitt.OM. OafcLI Th^lbladz, it3. . 

(t) Dat wi] bierin niet misgeust l^l4>ei|> bDjkt uit deS 
%esmi^ bM^feisatTeo (f Wüfma. D^r dia \v\h. m^f da 
i>efi£iQD vi^ TACiTtM t Qop«nt ^ li jkpl^ciglitdeQ dtc ^vê» 
Germanen overf eoftaavinen ; zoq aipgca .wij» mat alla d^t»: 
tok de ovw*ge berigtfp; van dic^i gcrchiedfchriiveryjiufng^i». 
da dej^en dèr ovL^Dttitfcher4t o|^ ^ivadisrlwd cQ^palAai;^. 

C^) Of kat xAaai. meer am de voorcplandiig .van lie(ekii«;i 

war 



Digitized 



by Google 



. De Sakfi» eo Franken hadden voorheen voik 
tegen elkander Juijg gevoerd^ waarin de eerften, 
fcbooa dikwijls géflagen» altijd hunne vrijlfeid be- 
houden hadden. ('^) 
In het jaar • - 
77d overviel emjs3U de oroote ie Sak/en^ die 
door WBWKINB^ ALBiN ert- BiiUNo aangevoerd 
werden 9 onverwacht. De eerftè had het bevel 
over de ff^enpAaten^ de tweede over dier Oost^ 
phalen^ en dé bitfte over de Engers* Karei; 
veroverde de Ensburg , en .verwoestte de /r- 
' menzuilj welke van de SAkftn godsdienst^; 
- vereerd wei^d.' (t) I^uwefijks echter had hij 
. ?ach naar !tallë.gtfw6öd/ ' 

■^ ' ' ' . . • ^ '773 

tendom# dan om de Qitbreidiiig van zijne tfgene beerfcbappil 
te doen was, wil ik niet onderzoeken. Heerichzacbdge 
vorsten bebben zich menigmaal van den Godsdienst, als ee- 
aen dekmantel^ hunner heerschZQchtlge oogmerken, bediend* 
De middelen, welke kaèel, ter uitbrefdlag van de^ Chris* 
telijken Godsdienstgebruik, waren «. hoe zuiver ook* zi^n 
4o4 moge geweest zijn , niet Christelijk. De Godsdienst 
wil door overreding, en niet mét geweld , voortgeplant wor« 
den. Hoe vef^Wijkl Kèkiir de oaooTE bier vao het voor•^ 
Ubeld déi^ Apostelen af ! 

t<^> De oude 4fi9^ hadden ureenen koning* ZIJ waren 
eém vrije natiis, dfe de landvoogden en regters^ zoo wel 
■la de tegerhoofden, uit baar midden verkoos. 

*(f) De<He^ rump M» & S. "plaatat - deze zoll in het 
SferituÊd^ aan' de Pad^ftorofbhe grazen, of aan de rivier 
Aj/aattf, Ütod». 39. 



Digitized 



byGoogk 



C 41 > 

'77S of de Sak/ea roetdm aeh weer, fcerotrerden 
Eresbttrg en Sigisburg , en verwoestten /fe/- 
fm^ doch tot bun ODgelttk; want 

774 kwam karel terug» verwoestte faun knd, en 
noodzaakte eerst 

775 de Oostphaten\ daarna de Engers^ en eftide. 
fijk^ dé B^estphaleni welke oodectnsfcbeo zijn 
leger aaQ de Wezer overvallen en veroverd bad* 
den, hém gijzelaars te geven én vrede te belo- 

^^ ven. Kar£L was echter het Alpisch gebergte 
nog niet weer overgecrókken, of de Sakfen 
roerden zich op nieuw^ Zij verwoestten 
77Ö Eresburg\ belegerden Sigisburg^ én ondet^ 
wierpen zich andermaal ^ toen karbl op hét 
fhelst, met eene groote magt» tegen hen aan- 
trok, Eresburg faerftelde, eene nieuwe vestii^ 
- aan de Lippe bouwde» en met extot di^aa 
dacht, zijn begounen werk op eenen bcterea 
voet in te r^ten. Daartoe riep ld] zijne FraifZ 
ken^ en ook de Sa^en^ naar Paderbom» en 
rigtte * 

777 alles zoa wel in ^ dit hl^^, in het volgende' jaar» 
gerust en óiHiG^zorgd» over bet Pyrineesdb ge* 
bergte^ naar Spanje trekken konde.' UeSak-' 
feé beloofden éeneneeuwigdurendeffvredé» rm 
lieten zUfh in menigte doopetü^* - ' 

778 Werd KAREL, op zijnen tèrügtogt uit 'Sf)ali|t*J 
geflagen, et^^e vrede van de Sakfin weder go» 
breken; -2y trokken met<magt nair'den^RlJn» 

* ^ ... C 5 vc^ 



Digitized 



byGoogk 



C 4«: > 

. vefV90^nen . a]lè$, ..wat onder ,ho||;:f>ertft vH t 

en Yerfchooodoi, 2!^lfs de ateir^ oiet. Kaubl 

2icb van zijne, nederlaag .herald l^bh^nde, ging 

f^P over dfn Nc^rryti)^; ep bragt . de. Sakfen pcdi 

ditmaal tot onderwerping. Hoe weinig bij in* 

^sfchen daarQ{f.(b|ftt karnde nia^^^^ bleek 

^8d^ (oeq de Saifen hl| eepen inval ^x. Slaven in 

Turingen 5 in . plaats van hemvbi| te (laan , zich 

met deze vijai|den . zijns rijks verjeeoigden» ea 

. ^e^Q aanzienlijk gede^f^te van z^njeger. verjoegen. 

pit yerbicterde hem zoo zeer» dat bij zelf » mee 

zijne gebeele niagc^ in bet land der Sakfen viel ^ 

. ep vier duitend yi/f honderd ^fpw^nés kh 

^oners» hij Fer^den^ agn óA Aller .^t omhoof« 

depf . Oe Sakfin jgera^ktea pver ; deze onmen* 

^fcbelijkheid in woedieu Pe gebeele. beerban 

opk^ opdec wEOEKiND^ bij Detmpid» te^zamen,' 

.enr de beide y(#en leverden elkander 

^IPg eenen .der^ hloed^g^^ ypldOagen^ j^^et iets te 

, |)eilisf^^^ terwijl^ ^.^^ om 

nieuwe benden aan zich te trekken» naar Pader- 

. bofO^ «w^oEXiND mar. de H^dè^ teifugtro^, waac 

Ijtet toit ccDcp nicHwenllag.kiyaw^ .10; welken 

ig^,$akfin bet veld moesten ji^men. r Karel 

N V ,?^^^.^9^^^ ^9^^ ^E geeneni vasten voet in 

het land. Hij; trok alzoo qg pie^. 
^Sf met ywir en zwaard door fFesfj^^Ifn .ovetét 
„ . . We^r^ tot aan de Elve», dpcb< ;:qnder den vre- 
^ ^ 4» te . vercumren» want. de Sa^gp Qiwi^rwjerpen 

zich 



Digitized 



byGoogk 



C 43 > 

; ^/ zieb témé I£^ hfeid den gebeeten winter van 
785 de iS^>|(^ inrgeftadige oorusCit Tegen de; lente 
'geiukte hec ))fi9>,WKoriciN0, mee wien bt| on- 
dertemdelde» ce bewegen, hem naar Eunack 
>, .te voJgen» en^zich door deil doop, mee God 
en met hem te verzoenen. Op zoo vei9 ver« 
woestingen^ volgde na eene diepe fiilce. 

793 Begonqen de Sakfeh nieuwe vijandelijkhedea 
i^gen KARBL te plegen* Hij viel ben, mee 
cw^e legers te gelijk, aan., en diegenen, welke 
hem op het Sinveldf fl% hadden willen leve* 

. I-en, moeiten ;»cb 

794 q> nieuw onderwerpen» Karbi. ftrafte ben voor 
hunne ongehoorzaamheid^ 

7P5 &>or hunne landengte verwoesten, en 

7P7 liet bij zijn kgcjr.do winterkwartieren aan de 

Wezer betrekken, om de oproecige Sêl^M i^ 

ongemakken -van den oorlog des te meer ce 

doen gevoelen» 

Üan, KMLEU mogt hun land verwoesten, en zo» 

oiigelakkig maken als bij^Ude; bij. moge hm zoo 

vele eeden a^fen, als hem de oveni^zff zijKx ^ 

pënea (oeliet, hunne harten kond^^ hy niec vemvf^cf^ 

' Hl), begon derhalve, op een^ edele .en y^ wreei4« 

guig der beide volken, te denken, waartoe hy df 

volgde hpqfd^mten in. voorQag biragtt ,, 

X. De Sakfcn zouden den ,Chri«elykeq G^d^dtl^ 

aannemen* < • *.» '» ih ^^ 

^.ylliMXL jMü Gi^ooiui voor bra ^im^iaofS ^ 

- . kennen. .,, •. _, ^ . .-\>j::.; t .• .7 ^ 



Digitized 



by Google 



3^ 'Detigeiicfi, welke bij in ri|në plaats onder hen 

zoud$ zenden 9 met achting bejegenen; in hec 

bijzonder ^ den bisfchoppen en graven , als bunné 

geestelijke en wereldlijke Overheidi gehoorzaam 

zijn» ^n hun dat becsllen, wat bun van de 

Franken ge^ven VieréL '' ' 

Ónder deze voorwiarden z^èéü rif dezelfiie reg« 

teii met de /V-^/i^i?;^ genieten, van alle Tchacring ,be^ 

viijd zijn, en gelijk deze laatften, oók niet anders 

* &n in hun eigen land, van huns gelijken , én naar 

hunne eigene wetten, geoordeeld wórden. 

De Sak/en opperden tegen deze voorflagen ver- 

fcheidfioe gewigtige biedetiktogai* Behalve, dat het 

Christendom, hunne geliefkoosde van de voorvade- 

ren overgeërfde begrijppeö, veroordeelde, en hunneii 

godsdienst voor bijgeloof en afgoderij verkiaardei 

bidden zij als Christenen^ buitengewone lasten op te 

nemen, dé bécüüngvcoi de ^ir«f^4fe«' namelijk aan de 

bisfchoppen, en het bijzonder onderhoud van de ove- 

VIge- priesters.- Ali rtjkègenooten zotiden zij ' niet al- 

léèïi den keizer als bun opperhoofd , en diegenen, 

"^Éclke iiij in tijne plaats, het opzigt aanvertrouwen 

iö*ïe, ali Üedehoudérs en regters ervkennep; maar 

êok 'bovendien, aan alle rijksoorlogen, moeten d^ 

De keizer yönd deze bedenkii^e» niet van allen 
"grotjd ontbloot^ én gtf zich derhalve -alle moeite*, 
om de Sakfen deswege gerust te fielten ; zoodat , 
tef ttrikt it& en 4èrtig jarigen M^ dé vre^e 
:^ volgende voorwaarden tot ftand kwam^ D^ 



Digitized 



byGoogk 



<:4r ^ 

Th Sakfen Men zic}^ de boyepgmiejde JKMfib 
< (Mftitel}» 08 de vdQKAREL gegeven^ nadere y^kl^ 
tUigf welg^mim, en icarel erki^nd^ voor bec ove* 
t^e: denade voor een vtij volk, hetwelk, , xmz 
^e&zslfs pudtf gewQOflren, ónder ;fijntfn fcbeprer^.-leveA 
cn-aan niemand^cfiarpligtig of :cij09bflar 2ijn, tZQAdQ% 
Z09 werden de beide volken ^^ dan eindel^kf .aoder 
lec nieuwe Wescersch keizerrijk vereenfgd, eaKMXff 
%8s de magtigfe vorst der Aarde. (♦) •• 

Dat 'onze voorvaders, onder deze oorlogen des 
'Mr anken tegen de Sakfen^ veel ymoecto g^lédeo 
liebl>ed, h ilgc tè begrijpen^ wahc, ! bebalve dat zij» 
«k fftstphakrt^ hunne manfchappenytoc Jen ocn^lqg 
cegen Ae Franken niöesten leveren/ fionden^z^V ^J^ 
^insbewon«niv pok ' aan de^ eerfie aaovalka déc^ vijao» 
Jeti blodr* , ^^ 1 ,5 i/^^. 

Uit bec verhandelde blijke alzadg'^'dlt de e^edOjftf 
invoering des Gfariscendoms, jvm 'het jaar 'SbO' «f 
804 af, moet ^gerekend worden* Het is ^mr^kmni ^ 
voorouders werden reeds vroeger daarmede bekend^ 
inatfr door ^ onderwerping 4etSsi/èn\nütk^js^Jm 
9EN GRooTEN, virerd hét Chdstendom gmeo^d t^^ 
de Godsdienst van den Staat; ^ ' ^ 

^ Het zal voor. den lezer niet maangenaam.;^jn^ 
t^^ het een en ander, over de eerde predikers van 
deo Christeli}keQ Godsdienst, te veraemen. Pi- 

O Dit gehede veriual is. een kort «ItirekffU eK Ji4ffi|i 
voortreftlijke Oimftrêckifibê Oê/iiuc^. I TlieU Ui AjM^ 
I i% ^z« vaar it wni^e$vit^,^m 419 niivoarlcer friii# 

Digitized by LjOOQIC 



IC 4« > 

^'TmxDr (•Jmeléc daarvtin hétrvcAgeiidet ,v<fci. 
i, ti^c hèc jbat 6po U mt Eügeknd^ ki deza iandni 
)5^ 'gearriveerd S« williboiidus « afec elf aaderQ 2^ 
^ lier .collegeè ef «edebroeders^ zijode alle te^^ia» 
iV^mmin Etigeland gèboreQ» van ouders^ die nit 
éf deze iaódeo hutmen oorfprot^ hadden^ én derhai^ 
^ vsj onze taal köodea ipreken eu Verftaan^ die mes 
^ «e 'dter iljd noemde^ da Engelfche Vrieaen of 
,» Engelfcbe Sakfeti. Ct) ^^^^ ijverjge manoeo 
9^*^ hebben zicb^^t met 'gevav boos levens» verfpteid 
^ door ai dexe JandeQ» èn hebben gearbeid ^ ds 
,^ harten dezer landzaten af .te trekken van dqn MM 
^ 'dep dniveien^; en te brengea tot dekennia de^s 0> 
^> iHgen waren Gods e» zi^s Zoom Cbrist!» 
*ir^ WaLiBOXunn .is geworden 'de eerfie bisfcbcp 
;^van Utrecbc» Albertus» een konings. zoon ^vapi 
i|9 Nordihumb^JaTd, heefi; in HoUond» en voorna- 
^ md^k te Egnv^ gepredikt» Swibbrtus heefi 
te aacjitegeveo.baar.cliet Scifc MunfterKen ^.Idaar <ie 

AM'lÈU^ -2>^ Qeer MÓstii , kef ft de bfonnen , w&anilt hij 
«yn» Jtarlgteii gwtfi^ b^t 1" <}P i)Pt^A flapgew^zeo» 
(*) Orentfcbe Ondbeden» bladz» i^s,. 
,,I{et jaar <9q^ worde ook door alstediuIi bij* rumj> jio^ 
^feliaaIoCliron#vpag^ 3*40, genoemd. 
• tÓ't^'CAaDt ^erlïj^altt dat lu h^t jaar 455 eenegfootl 
'#èaigce netofehe» utc Vrie^andt Dr^tbe^' Weatphalea en 
Engeren» onder twee broeders» Engistus en HoRaus, licb 
-ttet- éent groote vldot nar Bogeland begeven» en eeft ge* 
iBeélte Vhn dat èikrod vcriaeearerd heeft» Vhtmlt meode 
ïübdie géllikh^id latftbea dt Engelfcht w Viicfclia tifi 
jffX adelde 



Digitized byCjOOQlC . 



3f 
5t 



H; beiaeiiett Méeri. lW«<icEtt«ifüsrt libotiw Itt 
„ Siüiafld enTweme', tëKampéhiDeveater, Zwolto 
^ en OHênisaal. Lbvinüs'is te Oldenzaal gèRwvéh 
^y en begravett. Twee •ewXlmV 'genaamd de wkfe 

en de zwarte , hebbeö ^epfedikt ft» bet landfaap 

Drenthe, eö hebben zlch''i)ègevèn naar'Köfevc*. 

den, zaaijènde 'daar ' het zaad van Godi'-'wbbrd', 
^, en zijd van daar gegaan in het Grae^fchap Ëinim 
„ héim^ tot dat zij eindelijk van de inwoners' van 
.n Laar iamméHQk aijn' gèmaneiizeerd. (♦) ' "" 

De ge/eerdë BEDA verhaalt hiervan bec volgehii 

„ De belifc broeders ÉWAtoËti tót het landfcha^ 
-„ der oude S'akfen (Westp&aieb>'gekomeö;; 'én ala . 
„ Vreeradèiingïfn van zéieren inwoner gaftvr0;dpM* 
„ nbiiien zijnde, begeerden van ^nialven ," iaiffij 
„ hen töt.^ landvoogd brengen''.wil^$, 'Ja^ wtea 
„ rij, mét èierie beIangiijkeT>^fchi|), 'gezon^^^^^ 
„ren. Dat de inwoneh - intusfcÏM'n, het' oogmerk 
',, dezer zending gisfende, hen vermoord en hunoe 
~„ ligcharoen in den Rijn geworjïèn Bebbéb:'^ Pi«. fle 
„ landvoogd van deze gruweldaad' oqifcrrigt «^6; 
^niei alleen jii de dbrpdiiigen gedood'j iwttoab 
» bomie uroniDgeio verbrand hebbe,^ ^ ' '■'"■'' 

Daalt 

<*} FrcAiOT fchijnt in dit verhaal Hameoiiiu h» Frifia 
paff* 6^ gevolgd te zijn. Ik heb de fpelUng van ncAEi>« 
liifer veïtfnafcnfi-;- ' • ' * ■-■■■■ ■■ ■•'- ■■' • - •', M ^*> 

(f) Hift. Ecclef. LIb. V. cap. ii j»g. jif.' Mai' «te fim 
«u» Hiö. tnü<ii toau' öeaih. .Lü>. t, capi 7. pag. -^q; '^ 



Digitized 



byGoogk 



paar dwe fchrijver de f!aa», waar ^ie geb«urd - 
^\jmt bepaalt co uitdrukkelijk zege, dat de ligcha- , 
,inen der verflagene z^KU>m in deo Rijn geworpen . 
tóu: «00 hebben veten, het verhaal van picarqt en . 
HAMComus 'in twijfel getrokjke», ^^^^, ^^^^" ^^^ 
Mdaqbt, . die meer in de nabijheid van den Rijn ge- . 
lejfen k Mpt zekelheid laat 2icb intiisfchen hier 
toiets van zeggen. 

Z;oQ veel blijft , uk de overeenftemming der ge- 
fchiedfchrijvers» dat het Cbristendam > 'aan het einde 
der zpvende eeuw, in oflze gewesten gepredikt, doch , 
eerst honderd jaren daarna, op hoog gezag ingevoerd 
h... KareXt UB OROOtB, kondigde al diegenen de 
ilraf des doods aan, welke, m den geflotenen vrede, 
weigeren zouden m\\ %t laten doopen. Gelijke ilraf . 
werd zoodanigen gedreigd, welke in de vasten vleescb 

;eïcn^ of zich onderdaan zouden, de ligcbamen hunner 
cwertedene bÉoedverwanten, volgens de heidenfche ge- 
woOTte, te 'verbranden, ("l^^ ^ . 

Spaar echter, in weerwil dezer zoo ftrenge heve- 
lt t.. onze '^voorvaders, aap de heidenfche Codsdienst- 
jJegtighèden gehecht ^leven: zoo^Jl.eide karei- dr 

"^ i«<>oTB de. heimelijke . geregtshoyen , of de . zooge- 

' iwamife P'éhin gerigteny aan. JÖeze beftonden uic 
dep graaf of *jóén plaatsvervanger, als voorzitter^ 

^>n^ uit verfcbeidene fchepeus, (f^ welke uit het 

\ \ * ' . ' ..... 

^) KirouMGim Mttfifterifthe Beitifige eni^ H Aand» S ^t 
(t).Jli^ ><B( hoogdttitieli SêU^m, ia het hMja Sct^M. 



Digitized 



by Google 



C 45f ) 

tnidden des volks verkozen iverdeo , éü alle verboN 

gene misdaden^ bij voorb. den afval van het Cbrisce* 
^ lijk geloof f kerkroof, verachtiog der vasten, dei; 

Christelijke begravqoisfen , doodilag aai) priesters ge«^ 
l pll^gd» raz. uicVorfcfaen en aan den voorzitter melden 

moesten» De befchuldigde werd hierop gedaagd es 

* ter. verantwoording getrokken. Konde hij ü)W oo- 
^ fchuld bewijzen, dan werd hij vrij gefprofcen; zoo 

niet, dan werd hij ter dood veroordeeld en aan den 
^ eerftei|-"boom opgehangeni Verfcheen hij niet voot 
j.hec gerigt, gelijk dikwijls gebeurde, dan werd^ hi| 
[ voor eerloos verklaard. (*) Dit vonnis werd aan 
de naburige graven of regters bekend gettaakt, 
opdat niemand zulk eenen kwaaddoener mogt opne^ 
tnen. (f) Dit heimelijk geregt had, bij de fFest^ s 
{^fhalen^ zoiKzifi de^HeernuMP, uit oude fchrijveri' 
1 betoogt, eabc krachtige werking, en was een der 
\ fie^kile middekn , om hen bij hét Christelijk geloof 
I te bewaren} want zij vonden dikwijls hunne beken- 
den , onder welke niet < zeWen mannen van aanzien 
.waren, aan eenen boom opgehangen, en naar de re* 
lidenen daarvan vragende, kregen zij ten antwoord, 
[ dat die hup geloof verloochend hadden. Zulk eene 
I verborgene en vreesfelijke regtspleging, fchriktè.de 
anderen af, eet' bewoog hen, om, ten minste uiter* 
[ lijk, aan het Christendom getrouw te blijven. 

. III, 

(t) KiNDLiNCEa GcfcWcbte ^er ikcrpi^Crtfcn, aie Ab% 

* il^llkig S as» ^ ... 



Digitized 



byGoogk 



< «o > 

UL. Onier de Franke», . ^ 

Zooin KkJÊJSL DB GRQOTE de SakfM met 2i{ii rijk 
vereeoigd bui, (Wde hij grmt^ over hen üan. DH 
ambc mst corfpiookeUJkt geè)^ erfelijke woardis* 
hdd^f maar eene bedienfiig, weH» aan de aani^ 
tt|k(te én bekwaamfte mannen opgedragen werd. O 

Desi graven hadden ee;ie dubbele bediening^; 
Zij waren de ki^gsoverften van hun discrikt» en tt^ 
gelijk de regtera van hecaelve. De Sak/m moescdSr 
m hunne vereeniging mee het Wescersch keizer-ri^i 
aan alle Rijki oorlogen deel, nemen. Deze detéKf 

nufl^" 

^^> Wireo deak enven üii bet ttiddea dts Sakfimé 
éex Fronten s^n^UMi^ 

H$c nedeiverdrae pleit voor de eerften , maar dé ^m 
fettfide voor de laatfceo. De Sakfin ïné^^ m eeaen df| 
en dertig jarigen oorlog, me^r utc dwang 4^0 vit genegens 
held , KAïEL DEN GROOTEN gehuldigd. Hij konde zidi ojf 
bnaiLQ tfoaw niet verlateit, datr zij uk aangeborene :i9(£ 
cq; vrijtieid, de hetligfte eedeh»^)!] elke gelegenheid TclM» 
den; Oe Franken daarentegen waren aan den keizer en ztf 
m hN^tongff» g^liecht. De &atkaodQ zal den magtigen ove^ 
weidiger dan wel een of ander voorwendfel hebben 4kes 
^indeit» 01» dit artlkal van^ hac vredeverbood t« ontduiken» . 
et iiHMffiwMjMt Franken^ op welker wnw Uj zich ir^üm) 
kbnde» tot overften en regters aan te (tellen. Wie óefb:^ 
kterVi] nlec« aan da ifantkttnde der oude Romeinrdie té 
i^ftrii die ^omeinfche edelen « nit de Toomtamfte gefltek* 
ten , ^ot ftedeliottdefs In de overwonnene hinden benoMi- 
é^^. Wie} herinnert zich aiec tan eeaen aatuRMiMui , $f^ 
TWt nuTUs». FESTus én andere Romelnfcbe grooten* lot. 
bewindhebber» vi^n kec overwonnen Jood(bhe Land apii^ 
ilfld? Wie brengt zich de Franfihê pr0fetün^ d^ot iXKh 
MAP AKTE, naar Daitscbland en de Nederlanden gezontor 
en derzelver teedere zorg voor de l^elangen van haniai . 
**%» «il^ vW dan fcijic? -^ 

De oudheidkuftdfge picardt fi er niet vreemd van, dit 
de graven van Denthelm, uit het bloed der Frankifihê è^ 
nii^ffn gefprotea zijn», Drentfche Ondhedèn bladz. $7* 



Digitized 



byGoogk 



flitig «é) Illtdircnfr& Bepaald Éi^ warèi iü ié èéffflè 
pfcati mBmidei, Künriè éi^eöé gééftiSén tè *èrdéd|.' 
geo. Toe cië R^Ks ck*lage<i,' of tét V6r<Jé'dtgtóg vtïii 
aödefe gewestéfi dé« Rijks, ïévé^dèn aij flethts één 
bepèaM getal marifchapp^eü Giiïè ^ ttfgc öVér dé 
Atpeff^ da» ftd^ëti 2!) den zës^détT mn'; maVfcbeerdë 
«tóri *iafr de Bofceetófciie grètfiBén, datr ftïscedeh' H^ 
detf derdéi) man uh ; werd ecMér fatita etgett land 
i&ngevaffen, dan trad de gëhéëlé beOrban, dat iü 
^ alle bezitters vtra volle erven of toeren hovéh , in dé 
wapenen, en wüs de nood groot, gelijk in Bet jarf 
8ró, dan moeste ook die boeren, welke (lechts 
éen half erf, of een derde en vïerdé gédééltè daar- 
van, bezaten, mede uit trekken* Ieder boerTchoIte 
of hoofdnran riep de erfberittees zijner boerfcbap óT 
een gedeelte derzèlvè, naar vereisch van omftandig- 
heden, ten ftrydé op i hij borgde voor he;t uirriiscoi 
i der beerwagens, en leidde iSjnen troep, die van al 
^ het iioódige voorzien wa$, tot den. graaf De graaf 
I .hield de wapenfchouw over de, ttit zijn distrikt vérza* 
; .melde , boeren , én , üïle$ in behoorlijke orde gevon« 
den hebbende, voerde bij de, dus te zaróen getrede*' 
ijfe, boéreii gemeenten, c^ oniniddelbnr den keizer » 
i <$f den van den keizer benoemden generaal toe. 
Watübéèlr' tin' deite niagt, onder aanvoering van den 
generaal, üi het veld rukte, dan werd de generaal 
türfog^ de te zajuen getredene boeren heermmh 
mny tn het gebeele Jegpr ^^^r^ijf» .genoemd. 
\ 1H gmf was alzoo in de eerfte plaats def krijg»» 
i D ü overt 



Digitized by LjOOQIC- 



C 5i^ ) 

pverfte van zijn distrikt. H0 voerde de loaB^c Ma 
alle boerrchapppn, !n 2^0 gnmffchap, waarover h*^ 
tweemaal in het jaar de wapenfchouw hield. (♦) 

De graven waren intusfchen niet idleen de kri^ 
overften van bun distrikc; maar oök te gelijk de reg- 
cers van hetzelve. Qnder de vredesartik^Ien» tusfcbea 
KAREL OEN GRooTEN en de Sükfen^ nf eenen drie 
èn dertig jarigen oorlog beraamd ^ komt 09k de vol* 
gende voor : ,, dat ^ de Sakjen , onder het op^igt des* 
91 koninklijke regters, 'b^ bet gebruik hunner land* 
„ regcen blijven zouden/* 

De keizer benoemde voJgens dk artikel, de gra- 
ven tot landregters, aan welke hl} de hoqgere régts- 
pleging opdroeg, en de noödige niagt daartoe ver* 
leende. Werd de' graaf tot den heerban geroepen,*, 
dan konde hij het regterambt, door eetien plaats- 
vervanger , lacen waarnemen» 

Daar de zonen dezer graven hunt^ vaders,* in * 
. waardigheid van krijgsoverften en regters j veelal op- 
volgden, en van tijd tot tijd gelegenheid vondca, 
*hunne magt te bevestigen en uit te , breiden; zoo 
werd de grafelijke waardigheid eindelijk erfeBjk, öi 
'de graven werden lan^sheercn vaij hun distrikt. (t) 

. DER- 

• , y \ . , , 

(*) KiNDtiNGER Gefcbichte dei SUeren Grafen ste Abttei' 
, i»ng i I en f . 

(f) Lezenswaardig is Tobral, bet geen de geteerde mos» 
in zïjne ninnantende Osnabrttckifche Gefchlchte,^' dairnfi» 
fcbrijrcU Theü $.376.. De Heer xm RéHt von BögeU&^i | 
heefc dezea merkwiurdigen paragraaf 'y^or bi zijae Be0(bei0- | 
fcbe Gefckichce Uten afdrttkkes^ V 1 



Digitized 



byGoogk 



C 53 > 
DERDE ftOOFDSTüK. 



\ 



VAN DE GRAVEN VAN BENTHEIM. 

' Ti 

\ XJe gerchiedenis der eerfte gnMr^p^ van Bentbeim; 
[ 19 vrij onzeker. , Ik zal mij . hicjr io geenen doolhof 
' van gisfingen wagen; maar eenvwdigi de namen der^ • 
1^ zelve, zoo als zij, dooir den Heer rump^ (m navol- 
[ ging van den heer A. G, PAGBNSTECHER,} opgegeven . 
.worden, aanvoeren. , 

I. RICFR.IDÜS, 

' eèn kleinzoon yaii keizer ahnulphüs; wordt voot>^ 

den eerften graaf van Bentheim gehouden. (*) .. \ . 
\lh WOLFGANG, > | 

4ïen men voor eöien broeder van den ütrecbtfcheii 
y bisfchop BALDKRircüs houdt^ zal zijn opvolger geweest > 

zijn. Men verhaak van hem, dat bij, onder kei^j^r' 
I HENDERiK den I, tegen de liunnen geftréden en de*-^^ 
\ zelve, uit Wenden en Meklehhurg^ haar Hüngarijén' 
vhecfc helpen verdrijven; ook dat hij, in het jaar 935, 
' te tiHTiiérfpdini te Maagdeburg, bijgewoond hèefr. \ 
\ - '•■ ■ ' V/ ; 'Di ; ^;-; '-;■ . 'ltt.[ 

t (*) Volgcof ALviNüi, eeneu oudeii Ydefchta ifchrljvpr,^ 
ibude MAONus PORTiMAN de eerfte grt^if van Bentheim g ewe^it ^ 
fijn, 'en onder kareL dei? crooten, ctè ftad J(êfm ingeno«' 
étn liebben. Voor ure&e dapperüeld h!f van deti keizer* en" 
tei paus, de vrfjbtód voor de Vriezen , zoude verkregen faeS^ 
je». Zie hei LiSt^kiÊiidig Magi^'iJl^ y^9 'wefeo^^ 
mfmaók, voor bet jaar i8ip N'>. i5, in het Mcpgelwerk, 
tfndet de tubriek: J0fji;;4fvcr den tmpel tan tam;pana* 



Digitized 



by'Googk 



< 54 > 

m ^ OT TO I. 

op voLfGANQ fapr mm orrp deo I votgen» die 
bet ambt van Burggraaf ^ aan bet hof van den bis* 
fchop van Utrecht, 2oude bekleed » en dezen bij* 
geftaan hebben in den oodqg t^^ thkodortcui 
dm IV^ graaf van Holland, 

IV. JOHANNES I. 
'Na OTTO ooèmt men johammbs I» als graaf vafr 

Bentbeim, die in bet jaar iiip de lidderfpelen» o^ 
étt keizer aENOttiK V in Gdttingeo > zonde bljge* 
woond hebbeo. 

V. O TT O II. / 

Mee ^ezmgpaf wordt de.gpfchiedenis van bc| 
OraafTcbap Bencbei^i belde^dV*/ Hij wais een gjebo^. 
ten Paltsgraaf van i^i^i^QKd^, d^t tnet de gravin 
GBf&TRPipf eene geborene ^(inf^sii^ uit het Guelfi* 

jche oï BrupswilkfibA ^^% \^^ Qra#:fa9p Si^^ 

h^itn verkreeg. ""^ 

Deze oTTo wor^^ alf de ftamva^er der gnYCO| 

tan BentheiniY bef^hoinif^ ZX]n zQion 

VL O T TQ JM 

volgde hem in de regering cp. Oex? verklaarde ït4 

het 'jaar X1449 aan HBRifi«RTUs, bisfcbop van 0- 

trechtt den oorlog. Hij viel in Twente en rignè 

4üf grooté verwoestingen aan. Bij Ootmarjkm$^^ 

kwam het tot e^en bloedigen Aqg; ^marin de Beo^ 

Immers, Icboon dj als leenweo vocbien, voor dè 

iweiivag^ moeiten bukken. Veie adelen ftierven 1M 

deo heldaBdood^ oritr welkm otto» graaf van B^^ 



Digitized 



dby Google " 



C 55 > 

ke^ (andere 'gefcUedlbfarijven doMteit iKin gnaf vtA 
Biek of StiJU} geteld moec wordeo. Dt grai(^' 
.van Beacbein werd op zijne i^sxgi jgevai^en genonieii 
en nm Utrecht, ge^ia^ 

.ImaaoKisoti giaftf von Holland, een fóboonihMft» 
der van otro» verzamelde iatnsrcbM, xoodn liQ bt* 
r^ omvatigen bad van deze gdxfitfiedii, i^ ge^ 
liNle SM^, eo rukte aan bet bóofd deraelvt* m«t 
aHen ^d, ^ bacfac voor Utredit; dfelgetidi» éê 
Atd «e beftontaen» en in eenen pdnhoop tt wAUKi 
verandwen, wanneer 2IJn xmsa niec pogedblikk^ 
op vfije voeten gefield werd. OiMU* tten ie Ucreclir 
«Ben aainvai niet verwacht had, zoo g^aakt* aUei in 
vénmurrlog. Do borgers nattMtt honiie , toevlngt tdt 
de kerken, «o föiedtten den Hemel om réddi^ 
Oè bisfthap ca de gdieele ge«Sttfijkbeid, allen iii 
faMne ambtskleedereo, ghigen dea vertoornden ytpA 
buitra de flad e gemoot, ea poogden, dóór it b#- 
IM^eiqkfie woorden, hem van-^ vooroemem tf tt 
breogen» TaaOftcMioiM Uee idèb, onder y^orwttttdé', 
daC'de gcvdiigene graaf van Bndiefm aan hen zooée 
l^gelevcrï'wordlta, over halen» Ottde t^ndel^ 
heden té ftaken.. Delinige Msfcfa^H» viht imuireiieif. 
Kil ^ godaÏMmrige fleomlngv It^HCi» h^ dat gr«af 
^an HoüMd, êaat iSjne rokende aad^raojk ga%Mgc 
>h«d, voordeel v«w de toekoinsc'te trékktn. lAj hé- 
dong bij deiAlcveriiig ^ otto, ebt defê tien lï^ 
'hiüwèl te Bemheim overgeven, eo' hetzelve dttt weilr 
iï&«miSiM vap hcÉoT ulrug oiiingea aendei «tW|l 

D 4 de 



^ Digitized 



by Google 



c s6 y 

4« ^hfcbóp zkh tevens bet regt vDor>ei|idd« m , 
d^ar Vlij in en uit te mogen gaan» en zi^ne keuken 
co kapel daar te mpg^ hebben. ; 

He graaf van Demheim konde evenwel den gelede- 
oen fmaad 200 Tpoe^dig «iet vergeten, l^awdljks viai 
1)9 op.jroiie voeten gebeld» «.pf t^ij 40cbt<2ieh op dcQ 
bi»fcfaop te .wrekf^» waartoe ; lAj fpofecHg eeir nieuw; 
kgv ycSPöwvWet ï^h, jeer ,4e. ijiejijire. vijandelijk- 
heden begonnen wi^im,: werd by beiqteiijk» door den 

llOltSg^f^.HI^RMAN VAN SCAUf^S Cft STAjKi;wgR,; ^Cf^: 

ttoQcd* Qm w^lke iredenen, vef;Si»eQ nl^, 
va- ) jpï T,0 IV. . 

Een nutecs z^m y^ -den yooi^^Aden. Volgt na» 
io^ de m ^er Bentb9lm&he g|r»yfn.f ( fDeK.muikce | 
2ti;h niet minder, i^^ den^ oorlog . beroemc^t dan zljft 
voorgfitpger. Zijn opd^Je broeder waar^gnuf : vao jBo(| 
land * en zijn ; and^ ^ ;]brpeder , » ai^qi^h H » , bis(iè9|f 
van tjcrecbt. Door. .dezen, 4k. be«i; y^n Ov^r^ftl 
enJDrembe was» werd^pnze 0TTo,:cpt burggrtt^M 
Kpevorden» aaiig^fl.eld:9 W9ar^l^>l)f^:<H)gehoorzi^ 
der vorige h{irggrav«9:rde aanleide%^^Wii^kL«N$» 
JDe biftoriefchrlji^ni : iqeldaD . bief ii^ , jüet ; volgjpndi; 
I>^ Mtfofterfcbe ènr Bencbeimfche^inges(eteia^n;dresN|l 
SP ^dien^ tijd eene^ (perken bande^^n^c Gtocuitgfu 
Zg vwer^jjen Bencljjjimér fteenen , hpoti^grsnen, wo^ 
Jë, honig , Ibammen » enz; ^d^r^iraar^c^» ep ^Qtvogè 
kaas» .boter, ilc^vi&pbi 9ian> enz., i^n.daar terog» 
A^let Holland werd in^ie dagyp .nog. <geenen Mf^ 
€«drevqiv . .. PageBjka ,p^£eerden. .vele : M^d^ i. mgl^ 

r .. ' , ' CD} 



Digitized 



byGoogk 



c 57 :) 

^n karren, door Koevorden, van welke tot nog töe 

itechts e^ matige tol betaald was^ die echter n«, 

^m Fi^ENTiusy^ den bisfcboppelijke» erfiladhouder 

n^n.Dfiratlie en Jaurggraaf van Koevorden, tot zijo 

bijzfpder voofded^ 20a zeer verhoogd werd, dat elk 

daarover de- bkiQrfie Uagten voerde. Graaf otto 

bragc deze kl^gten adjner onderdanen, bij herhaü^g^ 

:|aa^^ den .b»rch{)p van Utrecht, zijnen broeder^ als: 

liStKlsbeer van Dripmhe. De burggraaf florentius, 

likoe zwaar ook door den bisfchop bedreigd, ftoorde 

.2|cb iniiusfchen 700 weinig daaraan, dat/ bij in plaats* 

vao zijne verdrul^kingffi te veraiinderen, dezelve nog > 

vermeerderde, en niet alleen de wagens en karren iel 

de üsdi maar ook de fcbaken op^de vecht, mee 

iqip06t bezwaarde 5 en iOs^eval van weigering, plun^ 

derde of gdbeel ivegnaa^. Dp bisfchop zocht de ge- 

ripgacbcjqg zijner beyelei^ aan den l^rggfaaf te Wi»^ 

ken, en beipgerde, mee zijne broeder», de graven 

vm HoUandvenJ^ntheiniy de veistbig K<)evordeo, 4fai 

.ook fpo^i^vermeesterd. werd; waarop bet Gco» 

veiDemrat vm dezelve en van de omliggende landen^ 

aangraifoTTo^, opgedragen werd; Pezoon van. den 

g^vlugten ea, a%Bzetiep böTggraaf , F^ikervan Koth 

f ar den ^ verzairieMe- ondertuslcben . eene oanzienlijkQ 

W^y ^roog roef dezelve «toe. I^oevorden jdoö^i .hw 

overde de vesi|ng en ilak de ftad in brwdl; nemende 

dQ^ gravin van BemhaBn, bij löfwed^heör: van haren 

gemaal, gevangeij. ,N« c«iiilOAd « cjen nieüwe èq 

Ijipedige cporlpg. De: bjsfcbop , t^sk Vmcki !eo .4fi 

r. 7 D 5^ graaf 



Digitized 



byGoogk 



C s9 y 

gratf vsti Bencbeini verzamelden » mee ée& meesten 
fpoed, hume troepen , en vereenigden dezelve hlj 
Sceen9i)k. 8e Drenthèni, met hmmeQ dapperen 
burggraaf aan bec boofd^ gaven hannen injtnden niets 
toe. Plunderden en roofden* de eerften in Drendte; 
de hacften deden bec, op bume beurt , fo Salhod en 
Beotheim. Van ^eide lijden werden groote verwoes- 
tingen aangerigt. Bij Koevordeti, kwam bet tot een 
gevecbty dat voor dei^ bisfchop en den graaf van 
Bentbeim aoo ongehikkig uitviel, dat beiden, tér 
naauwemood , vrijbeid en leven er af 1>ragtem De 
verjaagde ftadboudcr werd (daar de bisfcbop niet 
Ittg l^ma overlttd^ in zijne waardigheid herfteld. 
:: In die dagen badden dé zoogenaamde krntotogten 
^ beilige oorfogen plaats, door welke men bet Uei« 
lig. Land den < Siarraceeee zocht te ontrukken «^ 
Ooifogeo , die , aa'n^ bboderd duizenden van Europeera 
io «ni vele koningen, vorstien^e» edelen, bet leven 
|ik06i beMen, idndier dae er , oi^ het einde, een 
iMet>bieed', ivan den vtrover&n grond, m bitfuie 
nnige gesteven k 

:: BeCiriHtnen uk Etiropa badden reeds Jeruzalem 
MK bet grooifte gedeeke vatï Pales^a vtetoverd. In 
Aüi jttar Ti^ werd boa eebter die alks, door ifsn 
VtjgfptSMum Mnm i^labut, weer omoomen; :Wes« 
bftlve op dé» rlglttdag te Mentz befloien wèid, eeae 
nhnwe armee naar bet. Heilig Land te zendbn. Uit 
DoitaeMatid eReen» irokkto honJiré vijftig éuizéni 
afcflfthen dMPwaiirttt ender wefte ook gnmf otto 



Digitized by LjOOQiG 



iva Bentbeitii was. Die magtig leger kwam , in het 
jaar 1189 i0Adci, aati» ea was in bei begin zeer ge^ 
lukkigt daar qiec allew vier boofdfl^en gewomen» 
naar ook vele provinciën beroverd werden* Toen 
echier, iq 4e maand JniüJ des volgenden jaars » de 
k^i^r verdronk » en de annee gebrek aan levensmid* 
delen kreeg; de koniqgen van Engelapd en Franke 
ri)k be( met elkander oneena werden» keerde bet* 
overfi^oe des legers naar Europa tetug. Flo» 
EBNTnia III, grauF van Holland, een broeder van 
OTTQ, ng j^n land niet weer. Hij overleed te itoh 
tiQcbie in Syrië» Orro kwam bebooden terug 
eó leefde nog verfchekkne jaren daarna. Op Im»' 
volgde, ^ 

vm. B A L D u I n; 

de da^far$ genaamd. Deiee* trok met verflbbcÜ? 
dene vorfttn en graven, onder aanvoering Wk an- 
DRBAS^: konif^ van Hongarijen, leöpold-, bettq^ 
van Oöst^irijkt en de koidi^^ van fingèhnd eii 
Frankrijk |( in bet Jaar 1217 naorlËgypie; om de flacl 
Ae9n^ die door den fbloai belegerd waf , te «nbécr 
ten, eo de daarin wonende CbifMnen te beviQdeaf 
Het oogmerit van dieaen oogt werd , voftothen hé^ 
Üdkt, dar niet alleen de ttaéi Aam vw de belegd 
ilng beviljdV mear otik Damiati^ tX I>amkHeit^ 
ne beroemde ftad^ veroverd #efé, dié dé <Jbristenetl 
cec^^jaren behielden. De nicihg vatt desen lüeii» 
wen togt^ was intufchea bijna geiyk aa» tffeo vaa 
-den vorigeiu ' ' -..'.•'. ^ . :; \-^ 

GrasT 



/Digitized 



by Google 



C ^o ) 

Graaf balduin b^agc^2ijn leven er af, en genoot 
rusc in zijn land, tot in het jaar liaö, toen, doör^ 
RjüDOLF, burggraaf ,varf Koewrd^ö, en fiédbouder 
tan Drenthe., die rost andermaal geftoord werd, Of- 
f<fbpop de Drenthers zich van den^ j'ongften kr^g 
nauwelijks berileM badden, Jiecen zijr zich evênWel , 
door b0nQQn oorJogzucht^en iladhouder, ^ver haten, 
om. nQg eens , goed en bloed , in den^ftrijd tegen ^ 
hunnen bisfehop.en fa*dslie», te wagen. 'Tot ineer- 
^ere* -jKkerbeid def Yfisti©g\ Koevordep ,^ • nam rü- ^ 
nQJtfj. het cöenmaató bevestigde huis Z^4?r, in bezit* 
De-bisftbop vw Ütredtt, rukte niéc zijne bondge- 
Q0Qitn^ onder wdke gok balduin, grtef van Bent- ' 
heim was, door Twente, op Koevorden aan; om 
deze vesting te vprov^if^^ Zijn leger was taliijk, 
en 'Jf^^ ^opf ,ida|^ijB. 'bévQlKe&Ix» aaogevoetd.^ 
'RupciW/ zoc^^Aw>f; IJirijgsfist te vergoeden, wat hem 
aan iMgt^(.teg^?ynen talrijke, vijanden^ -ontbrak : hQ 
^9kfW?t 4J¥eiQre#beB»j ;de .aantukJcende fcbaren, 
l^fl^eatjcje^^vtstliig J5- g«^ vcn' lokte: hen in bet 
199ff(?S* oi^i^^ ^qpdjsnide (oldacen. ^eoen ^eosten voet 
zeti^. t PC] W*^ ^^ ' muiterij' zotiten tóe aan den 
||l^ |q:d«nji9o(jbl^^' perDrentbersy hdiate ^janden 
til de^^Yaliu^iende, ^^ op dezdvêt moedig aan, en: 
tt^floegeni 4en. e^e» hoop: na den andet^n ; zoodüc 
f(e-^ne|fsk¥ig> binneDi we^ge uren; i^olkomen was; 
3JJ?atr piet, d9or. het .^zwaard viel of door pi)le«Nneer- 
fSiltf^\^!^t^^ wee koodftn doodigefla* 

gen. Binnen weinig tijds zag men, vijfhmicrd ma» 
1; lO van 



Digitized 



byGoogk 



van des bisfchops volk, dood W aarde liggen. De 
hertog van Geldemy de graaf balduin van Bencbeinit 
de. heer van Aniftel, de heeren johan en herbert 

^ v^N arKel, diderir van. Dfi^ tiPPE en anderea 
mf.ety werden gevangen genomen. ' De bisfchop zelf 
werd jammerlijk' vermoord. Mec/zljn faard in het 
raotf as blijvende zitten , ifaeden (!e verbitterde Dfen« 
thenaars hem degefchorfen kiuin, met vel en vleescb, 
tof op het bekkeneel af,, bragten hem , onder dui- 
zend lasteringen, ontelbare wonden toe, floegen hem 
eindelijk her hoofd af, traden .het mismaakte ligcbanm 

.met voeten, en wierpen het in het flijk, waaruit het 
liad^haad, door medelijdende menfchen, weer opge- 
trokken eü^ naar Utrecht gevoerd werd, waar het in 
de 'Domkerk begraven Is. In dezen noodlottigen 
Ih^, kwam ook BERNtfARD van hobstmar om, die 
zictir door zijne dapperheid in het oosten, ; zoo be^ 
roemd gemaakt had. (*) - 

2ulk eene onmenfchetijke breedheid, jegens eeneo 

bisfchop, kond© onmogelijk otigewroken '^blijven. 

Men vertoos te Utrecht ,(pdedig eenen nieuwen b^ 

fchop, viUEBRANDUs genaatud , eenen geborenen graaf 

'Vati/Qld»tog.. Deszelfs eeiAe w^k was, rui^olp 

van Koevorden fo dea ban te doen, eneenliieuw 

leger Kegisn de pre&hers, te verzamelen. Di^ «idt 

onder fai3»men burggraaf , wel dapper weer verdedig-^ 

4eai doch eindelijk .overwonnen en overal vervolgd 

.werden, tor dat ^j zicby op genade of ongefiade, 

^ : > ■' ' 'öao 

C*) PiCARDT Chroöl}fc v«R Drwthe pig» jJfc 



Digitized^by LjOOQIC 



tan den bisfcbop awtpvea, Rcroco^ kre^ v«:giff^ 
tdi, joodtf deze barde voorwaarden: 

„ Dat Mj de vesting Koevordea coo wd, als het 
H bevestigde bnis Laar» den bisfcbop inruimen, al 
M bet beheer over bet fandrchap Drenthe, !tan 
„ den bisfcbop temg geven, drie duizend mark 
„ zilver, voor de toegebragce fclüde betden, bon* 
„ derd geWi^pende nunnen naar Li^nd zendo), en 
„ eindelijk, een klooster der Betfeéifittjaen ftichten 
9, zonde, waaJrin as joi&vronwen konden ondérhoi»- 
„ den worden;" waarbjlj pkarot nog vo^: „ dat 
„ bij op de plaats, waar de bisfch<^ vei^oord was, 
„ tot verzoenii^ vm den doodflag, éen ^feestelijk 
M cdl^é van 25 canoniken, vestigen zonde.** (*> 

Na dit verdrs^, waanut men bet groot vermogra 
wn dezQD iHn^raaf km c^aaaken, werd eene bis- 
lisboppeUjke bezetting ib de flad gelegd, en bet huis 
Zaar, tot iea grond toe, gefloopt 

Zalké ht^é»^ voomraarden berouwden intosfcbe» 
flfe» burggraaf fpoedig, e» daar de Direntbèrs hem 
f^ewp bleven, maakte U| zich, in bet voig^ 
ifat, door Hst ea verraad» weer meester vwr d6 ves- 
ting. De bisichi^ dit vemeiMi^e,. verzamelde » 
Harfêoberg,.. waar destijds een bisfthoppelijk feisteel 
«K»r Vit de mbtfrige volken fpoedig. een leger, k 
èt boop, dft flad van alle kanten te omfiogaleo.^ co 
Ab te hero^ttreDi De fpoedig opkomende dbo» v«> 
bindetdé bem daaBNU), ei» velooiRaalixe, dto zijn !«• 

(•>Cbro4lJJftwnil>r««bepsg. ij«» . 



Digitized 



byGodgk 



C <f3 > • 

ger* met veHi» van efn groot gededte der bagigie^ 
weer opbre&eo inoe$t. H9 beflooc derhalve, toe eeoe 
^regelde Wegeriig, over ce gaan. Ruoclf, het 
dreigend gevaar tieinerkende , verzocht, om éeneo 
wapenftilftand van ig dagen^ leo enxfe eene capxa^ 
latie ce fluiten » en over eenen nieoweo vrede te on- 
derhandelen; hecweft hem toegefban werd. Hij was 
echter zoo vermetel, dat ti^, flechcs verzeld van z^- 
nen Adjudant, eenen Bemheimrcbeo ridder, jonker 
EEND^RiK van Grav^sdorp , bet waagde, perfooolijk 
voor den bisfchqp te verfcbijnen, die hem met een 
vergramd gelaat ontving, en tegen het regt der vöU 
ken^ m hem eerst onmenfcbelijk te hebben doen 
]p^igen<^ met voorgemeMen hknderik van Crapep- 
éiarpf levende op het rad- liet klinken. (^*) 
U. O T TO V. 

Eeazoqn van balocjin^ geraakte, kisawenfchap 
mee idjne btoedverwanten, den gnaf wau» mi» 
Solland en den heer van Amftel, in ooriog^ nmt 
ueNoesLiB:, bisfchop van Utrecht, én viel in deszeMa 
c gevasigenfchap9 waaruit MJ, door een verdrag, onder 
bemiddeling vaa quido van Vlandern en orro vam 
Ctlder»^ den ;i2 Junij 1257 gefloten, bevind werd|^ 
Volgena faetzdve moest bij, den bisfchop van. U» 

crechCt 

CO Volgeni KCiiaDt Drentfcha Chronfjk, ptg. 194, onu 
ylng de biifebop hem met de volgeode plttdnicTche wooiw 
deo: „ Hoe bfsto To ftoot en vermecco,.dtt do dy oiet es 
„ omfiehst, te vkomen onder de ogen, van dijnen Heoc* 
2, en bisfchop, de du falicea fchade^ fchande eo.rpijc ben^ 
„ angedasn V\ - 



Digitized 



byGoógk 



tréchc, huMe en troüw belove», en-tnct vijf van zi;^ ^ 
tieVafalIea, welke de bistchop zoude opgeven, zwe» 
ren, dat noch^lj» noch zijne erven, zicli, wegens 
de hem door den bisfchop toegebragce fchade, op 
denzelven wreken zouden. (♦) 
■^Het üetfpLzi van Sezen graaf is onbekend. Hij 
- leefde nog in hec jaar 1277; ^^^^ ^^ roering döi 
lands nedergelegd hebbende, liec bij zich, in het 
huis van de Duitfche orde te Utrecht, opnemen, 
waar hij zijne dagen, als eep klooster geestd^ke, 
eindigde. 

X. E O B E R T, 

de tweede zoon van oxto was opvolger in de 
regering. Hij behoort onder die graven geteld (e 
worden, welke zich, om luiln land en onderdanen, ver- 
dienstelijk gemaakt hej^ben. Zijne regering was min- 
der onrustig, dan die zijner voorgangers, en hij wist 
daarvan, voor het geluk zijner ond^danen, het bes- 
te gebruik te malcen. Hi) liet vele woeste gronden 
beArbeiden, en de flad Schuttorp bevestigen, aan 
welke hij, in het jaar. 1294, vele urtmumeo^de privi- 
Ic^en fchook. Hij wa3 ook de eerde, die de Bent- 
beimer en Gildehuizer (leenèn, in grooten roem, bif 
de uitlanders bragt, waardoor de welvaart der beide 
plaac&n niet weinig vermeerderd werd. ^Zljn opAroI« 
ger was, . 
XL J O H A N N E S If. . 

Oe2se (lichtte het van ouds beroemde kasteel DiH' 

Mrofle te Nieuwenhuis* In het jaar 131a Opot hij 

-' ^ , . ^ ' mee 



Digitized 



byGoogk 



\ met ÉILARB tAH THÜRN of TOtóM^*) ttVlÉAï^ 

\ een vergelijk, volgeos .hetwelk eilard van torbM 

! #1 ger^g^ ïn b^ kerfpd Ulzea,, voor zeikere ciendeo 

I aldaar 9 en voor zejcere koornpachten in HardÜnkhuU 

zen» Hficen» Hardingera , Halle^ Ooscergetce^Graa»*. 

i terop, enz. ce trekken^ aan graaf johannbs zoodd 

I overlaceo. De tienden co pajchces voorgenneldy asoude 

EILARD VAN toRSN en zljnc erven, als een bnrgleeny 

\ genieten. Het boergeregt te UIzen en Hilten, mee 

de aigaven van biet, gelijk ook het hootgeregt ia 

, Tinholt en alle overige^ goederen in het geregt UI- 

zen gelegen f zoude hij behouden » en deze goederen 

zoo wel f als de aan de familie van Laar verkochte 

bezittingen, in Qravestorp, Gorincheni, Hocklingeni 

en Grcxiinkhufen» zouden vnj cjn van het geregt t# 

Ulzen. (t) 

Onder zijne regering, in het jaar i3Ri> werd de 
hoofdkerk te Béntheim gebouwd, en de kerk van den 
K. wERENTRiED te Ulzen verkreeg, in- het jaa& 
j 3^7 , eenen paufeUjken aflaat, (|**) 

In het jaar 1324 verkocht hij de heerlijkheid Em* 
ïicheim, met verfcbeidene andere goederen^ aan 

CODFRIED VAN BORKÜLÖ. C***^ 

Hi) 

^♦) Da naam (hmt waarjfchijnlijk af van den borg of 10» 
f en, weiken die familie te Ulzea bad. Zij voerde ook dri« 
torent In haar wapen. 

(f) JüNGïüs Codex diplom. Nonu 51. 

(♦•) Diploma é.\. 

(♦•♦; Diploma ^4. , ] 



Digitized 



byGoogk 



c ^^ y 

Uif overleed ia bet jaar 133SU Zijn zoon 

Xn. SIMON 

toigde hem in de regering op» Deze voerde mee iSy 
né bondgenoot» y onder welke de ^af van Hol* 
'land was» oorlog» tegen den bisfchop van Utrecht» 
die de nederlaag kreeg en het leven daarbij in- 
fcboot. Niet lang hierna» werd bij» hi eenen krijg 
tegen den bisrchop van Munfter verwikkeld ^ waarb^ 
de nieuwe (bd Schuttorp veel fchljnt geleden re 
hebben» welke deze graaf » naderhand »^ met fterfo 
muren heeft laten omringen, (^y 

Bij deze gelegenheid fchijnt de , een kwartier vao 
Schttctorp gelegene» wachttoren» Mamhrugge^ ge- 
bouwd te zijn» welke van de hier over eene fterke 
beek geflagene brug» waarbij de inanfchap de Jand- 
llraat bewaken of verdedigen moest»^ den naam fchijot 
totvangén te hebben. 

Volgens MGENSTECHER overleed deze graaf 1347; 
Xltl.^ O T T O VI, 

een broeder van den voorgaanden, was domproost 
van Piderborn» en regeerde elf jaren lang» het graafc 
fchapBencheim» wanneer hij de regering aan zijncij 
^ogften broeder ^ 

XIV. ^ B E RNH A RD I 

Opdroeg. Deze kwam 1365 aan de regering» rt 
' • " . wa$ 

(♦) JüNGiuj i« ▼tn mecaing, dat graaf egbert de flad 
Jchiutorp met inurea roorzica, en dac sjmon dit werk Fcr- 
betcrd hcbbe. 



Digitized 



by Google 



C ^7 > 

was in zijne jeugd een woest en' oorIogajch% 
menscb. Hif voerde ii» het jaar 1374 krijg tegen 
den bfefchop van Monftef. De gefchiedfchrijve» 
vergelijken hem ió zijne jeugd met wmael, ea 
noemen het graafTcbap Bentheim, gedurende d« 
eerfte jaren zijner riegering, een leeuwenhol, omdat 
niemand hier veilig vras. Men had tot een fpreek^ 
woord, dat bij Bentheim het Onze Vader! eindigde; 
waarmede men zeggen wilde,' dat daar de Christelij- 
ke godsvrucht ophield. In meer gevorderde jaren 
werd hfj, doot den omgang m^t de geestelijken, 
«oodanig veranderid, dat hij, bet grootfte gedeelte van 
den dag, in godsdienstige oefeningen doorbragt, en 
meer naar de wijze der monniken, dan na&r die der 
vorsten leefde. Hij liet in het jaar 1394 het kloo*, 
ter Frenswegen bouwen, begiftigde hetzelve rijke- 
lijk, verkeerde zeeb gemeenzaam met de momukené 
en kreeg daarvan, waarfchijnlljk, den bijnaam; Ptf- 
ter Berend. Het gevoelen van foramigen, weU» 
beweren, dat hij in zijnen ouderdom een WoóSte* 
geestelijke zoude geworden zijn, wordt van andereö^ 
en bijzonder van den heer jungiüs, met rediMWi 
betwist. (♦) Hij overleed aan de pest 1421 é ö ee^ 
nen hoogea onderdom, en werd, op bet koot det 
kerk te Frenswegen, begraven. 
Op bem volgde 

Et XV. 

(•) mtu CoB. B«A. pif. Ï14. & Co«»« !>'?>• !*«• 



Digitized 



byGoogk 



< 6B ) 

XV. E V E RW Ij N I (♦) 

tan GocenWijkt een neef nn bernhard» die geefls 
mannelijke afllammelingen naliec Naauwelijks vm 
teze EVERWijM aan de regering gekomen, of hij 
werd» In eenen bloedigen oorlog » tegen den bisfcbop 
FiUEDERiK van Ucrechc» verwikkeld. De aanleideode 
oorzaak daartoe is mee zekerheid niet bekend.^ De 
Bentheimers vieloi des 50 November '1417 io Twen- 
te» en rigtcen daar groote verwoestingen aan. De 
bisfchop noodzaakte hen echter fpoedig >tot den &f- 
togty en vervolgde ben tot Nieuwenbuis. De Bencbet- 
mers floten zich in het kasteel Dinkelrode op^ dat» 
oa eene belegering van 6 weken, by capitulatie» a» 
den bisfchop overging; waarop de vrede gefloreo 
werd. De voorwaarden Mraren voor graaf EVERwijtf 
drukkébd. Hij moest niet alleen eene^ aanzienlijke 
fomme gtlds (welke men op 8300 Rijnfcbe guldeos 
begroot) betalen; maar ook Nieuwenhuis 'en bet ker* 
fpel Ulzen, voor den tijd van vijf jaren, aaa den 
bisfchop inruimen. Ka afloop van dien tijd, zoade 
de graaf dit gedeelte van zijn land wel weer xemg 
omvaten; maar onder dat beding» dat fal^* het kasteel 
en dé beerlijkheid Nieuwenhuis , in bet toekomende, 
als een leen van den. bisfchop bezitten ^^ *en op des- 
zèlfs eiscb, in voorkomende gevallen , met een co^ 
reikend aantal gewapende mannen ^ voor de poorten 
.\ : van 

^ C*).H^Ewiaf eeqe zuster vanBcRNOnto I» was de groot' 
moeder van Everwijn van Guienyfijk eu deze alzoo eca 
achcSr neef vaa JBbrkhard. 



Digitized 



byGoogk 



V5n .Utrecht ; wrfchijnen zoode. Op étzétï grond 
heeft men Jn iarere tijdeö hét geheele Neder gr^df- 
fcTiap, nis een leei> van den bfeichop van^ Utrecht, 
wUien bel(cbouwen. William III matigde 2icb hec 
leenregt qver hetzelve aan, en l^bdiende zïch daarvSHi, 
ten voordeele vsn graaf ernesTs aan het einde der 
i^e éeöw^ z«o als hierna zal aangewezen' worden^ 

Naderhand hebben de graven van Bentfaeitn , met 
de bisfcfaoppen van Utrecbc, &i' beftendigèn vrede 
geleefd. 

, Van dezen tijd, bet jaar 14121 » af hebben onze^ 
graven verfcheidene naburige graafTchappen; als Stéifh 
: furth^ Teklenburgy Limburgs enz. door huwelijken 
en erfetdsfen, aan het huis van Bentbeim gebragt, 
vtelkè vervolgens, Jang$ denzelfden weg, daarvan 
weer afgezoncferd ztja Mjn beftek laat niet toe, 
dit hier omftandtji! te ontwikkelen. Op everwijh 
I, overleden in het jaar 1454 1 volgt 
XVI. BERNHAKD II, 

een zoon van evbrwijiv en een dapper foldaat. 
Hij toonde zijnen heldenmoed io den krijg, die, 1451 
tusichen walram, graaf van Meurs, en ericus, 
graüf van Hdja, over de verkiezing van eenen bis* 
fchop té Munftér, plaats hai Daar everwijn op de 
zijie van walram getreden was, zoo ftreed bernt 
HARD voor d^zen. Bij het klooster Varel kwam het 
tot ^enfD bloedigen flag, waarin bernhaed 9 behalve 
i^ie Voorname officieren, puedbrk hertog van Bruné- 
^]^7 gevangen nam, en aan theodoricus, aartsbis- 

E ,3 fchpp 



Digitized 



byGoogk 



C 70 > 

fcbop vm lietden f overleverde. Ter belpotuogde^ 
zet heldendaad, werd bij, op hec flagveld^ coc tid- 
dec geOageiu Hij overleed ce Zu^bea ia l^c 
jaar 1473* 

2ijn opvolger waf 
XVIK E VER WIJN H, 

die wegeQs zijw kunde en zijn groot vermogen d^a 
•bijnaam: de wijzf mAe rijke ^ drpeg^ Hij woonde 
«et zijoen neef, . graaf .E ver wijn. vjmScwnfurth, de 
meeste krljgscogcen van zijnen tijd bij> en bekleedde 
'den aanzienlijken post. van^ goaverneur van West- 
Vriesland. Zijn naam wordt in de Vriefch^ Chro- 
tiijken met gchting genoemd. Met zijnen neef evw* 
ivijN van Steinfürth^ flppt bij 1487 ;eep erfelijk vö:* 
bond, lyaarbij inet coeftemming der laodilanden, ep 
xmder goedkeuring van den keizer, ib^paald werd, da 
yoorcaan ajieea .. de mannelijke afllammelingen d? 
graaffchappen Bencheim. en Sceinfurch bezitten zon- 
den, en dac, in geval er geene mannelijke erfgeref. 
men in het graaffcbap Bencheim n^ogtep wezen,, de 
graaf van Sceinfurch dan de eri^eai^am van hetzelve 
,2djn -zoude , hecwélic,. omgekeerd, ten aandien vw 
•Sceinfarth zoude plaats hebben. , _ • 
:. Ooder de regering van EVERwijfN II was het een 
gezegeöde en goed.koope tijd. De voornaamfte ker- 
.ken ea de aanzienlijke torens, te Schuttorp en k 
Noordhporn, w«rden onder zijn bewind gebouwd» 
Hij hefftelde ftok^het vervallen k^^re^l c& B^otbelin» 
• • "'^ ■. . ■ • ■. ■. «fl 



Digitized 



by Google 



c /» y 

en bouwde deo zoagsmzmiea krtikfcaren vah lietiel** 
vc. (♦) 

-Hij overleed^ in eenen boogen onderdom, den I3 
December 1530» Zijn opvolger was de MVef^ttt- 
lijke •• • 

XVIII- A R NO L D t, 

een zom van ftVcitWijM^ graaf van Steihfiirtfaf dié, 
dIc kracbt van het tusf^ben 4é bèidé «vtRWitNÉH 
f^üoteü erfelijk verbeid ^ bij gebrek aan maimelljké 
erfgenamen « na de regttnatige hndslieer van Bent* 
beim e& de èer&e gnaf was^ die de beide graaf* 
labappen regeerde. In hec begin djoer regering had- 
den de berochte oidustsn der wederdoopers plaacl 
Als derzfi^ magjt en invloed hand over hand toe- 
nam, en defaiafcbc^ van Moafler alle naburige vör- 
ftèn en graven eer bolpe riep^ trok oök graaf ar^ 
HOLD met èt lijnen, ter belegering der (lad Mon- 
fiar, c^^ welke na verloop van 18 maanden, in helt 
jw 1^53$* veroverd werd Onder ti^ne regering 
werd taet groote werk der kerkhervorming begomièn, 
wuuim ik, lo een bijaonder hoüfiffiük» uitvoerigei* 
üA faaodeien. 

t Hlj overleed In het jaar 1553. 
inx. . B VER WIJN iir, 

etfü zoon van a&nold I, volgde hem in de rege« 

£ 4 . ring 

• ♦ • . c - 

, (i*) Vootbeen de Schorvêdè Uren genoemd. ^ Hec wapea 
VIII EvaawijN en vau zijne Meklenburgfche gemalin Jngeihtr^ 
gêf is ook daocttn oltgehottw^ ea tioi duns te ziea« 



Digitized 



byGoögk 



C 7». ) ' 

T]fg ppé V^zt bngtt door.zlgQ huwelijk mét amna, (*) 
eene erfdochter van Teklenburg^ die graaffcbap aan 
hec buis van Bencbeim* Hij overleed ^ in den bloei- 
jenden leeftijd van. ^ jaren^ in hec jaar j 562 J 
XX. A R N O L D II, 

geboren op hec , kasteel. Dinkelrode te Nieuwen- | 
huis den IX October 1554^ eejQ der.uiefnimteiidfte.; 
l^odsbeeren», yotgc: auu sHij vettoor. idjnen vadea^;! 
svERwijN , toen h^ nog^ nier volkomen ache jarea \ 
oud was. Zijne gqdvrwkige moedv anna zorgde 
incusfchen voor z^ne opvoediqg. In zijn zeveocieode 
)9SiT verorok hij v^ de hooge fchool te Straasbiugi 
waaiflüj., onder bet op^igc vap zijqen bekmmen hdt. 
.meester gi^ahaed fai^ki^nborp^ zijne findien» een 
}Si»t lang 9 n^et CH^^jnoeJde vlijc.YCioirczittte, en. door 
hec bijw(H)en van leerredenen van vei ftandige en ged^i 
vruchtige mannen, in de hervormde geloofsbegrip-, 
fen, hem, door zijne brave moeder bd^ebragt^ ineefi 
(n meer bevestig werd. Van biet wHde.hlj de rek, 
vut Parïjf nannement om zijne^ kund^hedenuiÊxe 
breiden, en zich verder ce befchaven^ uWac. gebeurde 
echter? Terwijl alles tot die reis in gepeedheid g^ 
bragc was , kwam de tijding, van de vericbrikkelijke 
bloedbruiloft, of van den {kr^bolomeus nacht, waar**' 
IQ. allQ - zoogenaamde Hug^notteg Qmgebrage waren, 
(e Str^asburg aan. pei^e ontzeteende gebeurtenis > 
welke den 24 Aug, i5;^2 voorviel, bewoog met alp 

■ * •" " "leen 

O fLNHA was 4e docbter van i^ozNRAi^n, den laatto 
Cr^af van TeUeoburg, ov^rledea dea KiAng. ïs$6* 



Digitized 



byGoogk 



( 7% > 

leen aruold, ion de vöorgenomefte reis af ee zieü, 
iB^af ook de bekommerde moeder , haren zoon , hoo 
eer hot liever , uic die gevaarlijk hnd, cerog ce roe^^ 
p«!. 

• Wie rae^-kt liierin xktt de bijtóndere leiding en be- 
\!9siring der goddelijke Voor2ienigbeid op? Hoe lige 
had ARNOLD, de^eettigfte celg der graven van Bene- 
bef m^ dui wien wij' zoo veel te danken hebben, als 
vréemdeliög en ails aanhtóger der. hervormde leer, het 
flagtoffer der onverdraagsta^mbëid , in Frankrijk kun« 
ncflwcirden? 

Hij was <te ftichter van de eertijds 20b benoemde 
Sceinfurcfche latijnfche fchool , die n&ar hem d^ Ar^ 
noldijnfchc genaamd wordt. Zijn land leed verfcbrik* 
keiijk, in den rftderlandfchen wij beids krijg, tegen 
de Spanjaarden > eb bet zoude nog veel meer geleden .. 
hebben,' wanneer, een ijiinder vctftandig en mensch* 
lievend vorst , de teugels der regering gevoerd had. 
' Ik zal in een bijaonder fabofdftük dit nader aanwijzen»^ 
Aknold ftierf , zoo als Hj geleefd had, in het 
geloof aaii ^nen Verlosfer, en in de zekere hoop; 
Op een beter leven, op het kasteel te Teklenburg;^ 
' den II Jan. i6o5, in den ouderdom van 51 jareni 
én drie maanden. Het ontzielde ligcbaaib werd, ni 
op eene kostbare wijze gebalzemd te zljti, en 6 we^ 
ken lang, te Teklenburg, op liec paradebed gelegen 
te hebben, den a2 Feb. van dat jaar naar Bent* 
helm gebragt, en den 26 dier maand, in eene iin« ^ 
oen kist, in het nieuwe gewelf, dat by zelf in de 

E 5 . n^ 



Digitized 



by Google 



c 74 :> ^ 

betvormde kerk te Beatbeim had laten boawen, 

plegtftatig bijgezw. AUe naburige vorften» geHjk 

ook de lieden Osn9{)ruk, Mimfter en Co^feld, en& 

hadden gezanten, tot het bijwonen der uitvaart van 

den waarlijk groofm ahnold, gezonden. Alle rid- 

ders en edelen, uit zijne graafifchappen , C*a»U tój 

was werkelijk heer .geweest van al de graaffchap. 

pen en heerlijkheden, weUco de graven, van Bent- 

heim nu nog in huonein titel vbe«n> gelijk ook de. 

bwgeme«!sters der fteden, de ambtenaren en gewie^ 

lijken, uk de drie graaffchappen , woonden de lijk- 

ftatie bij. Zacht ruste de asch van .dien legtvaardl- 

gen, wiens naam, bij de laaiHe nakomelingfchap, in 

zfig^wag blijven zal! 

XXf. ARNO LD JOOST 

was «jjn opvolger. In„ het eeijit regeerden de drie 
zonen van arkoi.d II, adolf, A»nca.D joost en 
WILHELM HEND^ftuc, ,de drlei graaffqhappen , goneen- 
^fii^P^y^* ^'^^ J^ren na den dood van hunnen va- 
dei; werd echter, bij minnelijke fchik^lng, het graaf- 
schap Bentkeim aan AayoirD JOOST overgelaten, die 
ketïelveraee v^el; lof» hoewel in de flormen van den 
^atigjvlgen Qorl9g,- waarin ons mderland zoo yee! 
gl^Ied^ heeft, tot in het jaaf 1643 y r^eerde. (*) 
CM9 #ie regering, in het jaar 1^3^, werd het laad 
P««:de.pesc bftïocht,. waaraan duizenden van men» 
- . . fcheo 

C) ZJjn fcroeéer aboip «rkreeg Tektenbnrg en de heer- 
|||iLlnid.&he^ ea vatHtu» hemduk bes gtMffcbip Siein* 



Digitized 



byGoogk 



C 7S > 

rcbtn ftierven./ Deze Brave gra^if zorgde, óp het 
fpoor van zijnen zaligen v^der AaNoi^D II , voor ker* 
ken en fcholen* Hij fiel^e in het |aar 16x3. de^ 
ov^erkerkeraad, ter waarneming van alle kerkelijke 
Vken der hervormden , aan« Hij bezocht, in clg^n 
£er(bon, de kerken , woonde de vorgaderingeQ van^^ 
elasüs bij, Ue| eenigp . hoofdartikelen van 4en her* 
vormden Godsdienst opftellen, welke de leeraars, hij 
het aanvaarden vpa hm; ambt, moesten ondert^ke*- 
noi^ en verbeterde het fchoolwezcn ten platten lanie, 
waarbij hij van de landlieden, die het nut van het 
l^n en fchrijven nog weinig befeften, jn het heghi 
yeel tegenftand ontmoette. Hij overleed te Bentheim» 
in den 4>uderdom van 6a jaren en tien maandent. dol 
lp Feb* 1643,* «o werd den 15^ April dezes jaart 
in de kerk aldaar begraven. Zijn . opvolger was 1^ 
zoon 

XXÜ. ; ERNST WILHELM, (*} 
die, door verandering van Godsdienst, i^jn landen h* 
inilie» in vele onzaU^ t^ri^ten verwikkeld iMMft; 
waarvan ik vervolgens nader zal handelen* Hijf wte. 
leed den tC^vigf i6^i in het 70^6 jaar ^djnsi ondei»- 
dpms» . Pe regering geraakte daarna in handen vaa 
XXIII. ARNOLD MAÜRITZ WILHELM, 
foon van PHiUP «ofiN&AAD ^ graaf van Steinftrtli'; 
door zijnen oop^, xl^NSt wïLHBtu , eot opvolger in ft 

rt* 

' (*) Onder de regerfog van dezea grtaf werden vele 
gaudea en zUvafen mtmceti giüsgtu^ lietfMbi lecb. vMr 
beia, noch lu beo^ fefchied if» ^ 



Digitized 



byGoogk 



c 76 :> 

regering van !iet graaflbhap Béntheim» «iingefteld. Hij 
nam, ten gevalle m dezen, den Roomsch-Catholij- 
len Godsdienst aan; ^wcrd echter door de wettige 
erfgenamen van het graaflchap BentbeiQ» de zonen 
tan graaf ernst wilhelm , in vele bnaangenaambe- 
flèn verwikkeld, welke eindelijk den i Nov. i^oi 
in den Haag afgedaan werdcDU H*^ overleed den ijf 
Nov. 1701, 

XXIV. HERMAN FREDERIK, 

een zoon van tien voorgaanden, kwam nn aan heef 
beWind. Hij Werd geboren in het jWr 1693 den agi 
September, en was nog maar acbt jaren oud toen zijn 
vader overleed. De graaf van Manderfcheid - Blan* 
kebbeim, zijn oom van moeders zijde , regeerde bet 
land gedurende zijne minderjarigheid. Deze bad^ 
laipder guaroüstie der - Staten Generaal van de vereenigde 
Nederlanden, een kapitaal van driemaal honderd en 
vijf en twintig ddizendf gulden, tegen 6 tm honderd, 
«pgeaomen, en daarvoor de' domeinen verpand. De 
X^ènten van dit kapitasi, en menigvuldige andere oude 
-fehtdden , bragtea den jotigen graaf, bij het aantreden 
•der regering, in groote verlegenheid. (*) De oneenig- 
ivid :met de landj^ndea, en de twisten over de 
grenzen vaq bet graaflchap Bentheim, met Overijsfel, 
Pientbe en Munfter^ veroorzaakten hem vele onaan- 
genaamheden, welke zoo nadeelig op zijn gemoed 
werkten, dat hij in eene zware droefgeestigheid ver- 
viel, 
"' . \. . ' ' ■' 

'. (O Meii «ie den Atet von bïgcuramp GefcUcliie dar 
errafafchaft De«theim ster Tb. blftd4. 184 «a 185. 



Digitized 



by Google ^ 



tiély dk hem toe de regering aogefcliikc m^tei^ 
Op yerzoelc der (landen werd dcs^dye^ door deo 
kdfeerJijken rijksbofraad, aan deo k^rvorsc van Keu- 
Jeo, exi bisfcbop van Munftery clbmkbis AuoqsT, op* 
gedragen, die ge door cwee djaer raden llec wav« 
nemen. 

Alle HEiiddelenv tot barflel van den graaf f waren, 
vruchteloos. Hij overleed öan eene hevige koorw te 
Aken den ap Nov* 17 SU Zijn zoo» 
XXV. FREDERIK KAREL, 

geboren tè Nieuweobols» den 1/ Maart 172$ j ivas. 
2ijn opvolgen DezQ vei^andde zijn land» wegens dé 
daarop rustende zware fcbulden» desa 22 Mei 175a ^* 
aan Z.M. Gsoac II» koning van droothnctannien mil 
kearvorsc van Hannoveii, voor den' tyd van dertig ja^ 
renr en tot zoo lang dat bet aan hem< ^edao^r 
voorfchot geheel weer zoude afgdosi\ ^tC Dov^ 
eene plegcige verklaring» gegeven te Parijs den 9 Mei 
1753, ftelde bij, voorgemelde Zijne Majefteit, in biet 
bezit van het )and, en ontfloeg al zijne onderdanen 
^an den eed aan hem ^Is landsheer gedaan, i^^} 

Hij overleed den 17 Februari) 1803 te Parijs; 
zonder mannelijke erfgenamen; wqarop, . volgens het 
verdrag» door de beide »vBawijNs in 1487 gemaakt» 
en volgens het Bielefeldfche vergelijk, tusfchen de 
graven aiinold maüritz wilhelm en ernest in 
1^01 ggtroffen> het^regt van opvolging, op 

XXVL 

(♦) Men leze dezelve bij junciüs pag. 4» 5 «» <• 



Digitized by CjOOQIC 



C 78 o 

XXVI. LODEWIJK WILHELM GELDRICH ERNST, 
granf van Benthelm • Steinfurch » overging, die den 20 
Augustus 181?, na, !n datzelfde jaar, mee ^jne fii- 
miHe,* in den vorftenftand verheven te 2Jjn, overleed 
Vorst 

xxvir. A L E X I s, 

al^n oudfte 20011, uit bet huwelijk met puANS, 
liertogin van Holftein-Glucksburg, is de opvolger 
in de regering; terwijl drie andere zonen , onder 
welke prins wilhelm den rang van generaal majoor 
bekleed, zich in Ooscenrijkfchcn krijgsdienst, om de 
vrijheid van Europa, met de belden van Rusbmd, 
Grootbrittannlen en Doitschland , niet weinig verdien^ 
ftelijk gemaakt hebben. Z. D. IL de regereoda 
vor3t ALBxis, is gehuwd met H. D. U. Wojiblmi- 

HA CAX.OLINA MARIA FRIDERIKA priufes Vau Sol^S^ 

Braunfels^ uit welk huwelijk vijf zonen en eene 
4ocbc«r VQorhncleD ztjni. 



--HM- 



VI ER- 



Digitized by LjOOQIC 



Cr?) 

VIERDE HOOFDSTUK. 

OVER DEN CIMBERSCHEN VtOED, ALS DEN WAAR. 

SCHIJNLIJKEN OORSPRONG DER VEENEN., 

£N O VER DE LOTGEVALLEN OER CXMBAEN- 

EN TEUTONEN. 

iVloeijelijk is het ^ ien oorfprong der veenen, met 
i genoegzame zekerheid» nan te wijzen. Dezelve zijn 
i van eene höoge.>oudheiU Ten cijdo der Romewen^ 
i in het begin onzer jaarteÜing^^ waren ze xeeds aanwe^. 
I zig; wanc de Romeinfch* fchrijvers fpreken vaa de 

I woeste moerasfen, over welke hunna Veldheeren. 

j - . • ' • » 

! bruggen of houten w^en, leggen moesten. - 

Het a^emeen gevoelen 19 f dat de yeenen bmuien. ^ 
oorfprong aan den CimberfchèQ vloed verfcitttildigd 
zijn, welke, volgens fommfgen 150 jaren, volgens ach 
deren 340 jaren, vóót QQze (ijdrekeniogi heefc ploocii 
gehad» 

Het is deze vloed ^ welke ^ zoo als velen hëi; daaN 
voor houden, Engeland van Frankrijk; Vlandecn vaq , 
Zeeland gefcbeurd, en, de eilandeQ iangs de VriefcbA 
kust en in de Oostzee > gevormd beeft. De Noord-, 

'zee 9 toen landwaarts ingedrongen, heeft de grootfle 
verwoestingen aangeregt. Heden en dorpen verflcAidep, 
gebeele bosfcben van dennen en eiken, boomen omver ^ 
geworpen en onder het moeras begraven; want de 
ligging dezer boomen, met de wortels, naar het 

Noord-, 



Digitized 



byGoogk 



C\8o ) 

Noordwesten, en met de toppen nar het ^aidoos^ 
ten, toont duidelijk, dac ^ niet van eldep aange^ 
fpoeid, /maar op den bodem, waarop zij groeiden, 
omver germeten zijn. 

De gisfing, dat de veenen uit deze Cicpbexrche 
overllrooming ontdaan zijn, krijgt eenen boogen graad 
van waarfchijnljjkbeid, uit het bengt van den Ro 
meinfchen gefchiedfchrijver J-lorus, Q*) die ons ver- 
haalt: „ dat de Cimbfenf Teutonen en Tigur inert ^ 
5, van de uïterfte grenzen van Gallien vlugtende, 
„ daar de tec hunne landen overftroomd hadde^ 
^, eene nieuwe woonplaats op den aardboden zochten, 
,, en dat zg^, van Gallien en Hispanien ^uitgefloten 
I, zijnde, zich naar Italië wetiddcn, gezanten aan den 
^ Romeinfchen veldheer silanüs en aan den Sena^ 
^, te Rome zendende, met verzoek, dat het Romein' 
9, fche voik^ hun eenig latid,, als eene krijgsbezolding, 
y, wilde inruimen, onder aanbieding, van hiinne han- 
„den en wapenen, ten dienst der Romeinen.*^ 

Dit verzoek afgeQagen zijnde, zochten zij, door de 
tracht der wapenen, hun oogmerk te bereiken. Q^ Huö 
léger in drie deelen verdeeld hebbende , vielen zij de 
Romeinen aan. In meer dan eenen fld^ bleyenzi/ 
overwinnaars. Eindelijk \yerden eerst de Teutonen^ 
en daarna de Cimhren^ door markus, den veldheer 

" kt 

(♦) Lib. nr. caf^ 3. 

(t) De krijg tusfchen de Cimireo en ttominen begon iö 
ket )ftür <4o, na de ftkhtlng van Rome, tert naaste bij nö 
jaren i^oor de geboorte vaa christüs* Tac. de vfcu mori^ 
ft; pop. Germ. cap. 37. 



Digitizecl^ 



Googk 



C 8r ) 

der Rifmeinefff verflagen. Van de Teuioncn bleven. 
ji5&di]izeod dood. Hun koning tseutobachus werd 
gevangm genomen, en in triomf ce Rotne r<»xl ge-» 
voerd Die gevechc bad plaats bij jiqua S^ctim^ 
bec cegeowoord^ Aix in I^rovence» in Frankrijk» 
De Cimbren kr^en de ^ nederlaag bij Vercelies o£ 
Vercelleè in Italië» Van ben bleven X40 duizend 
dood, terwijl meer dan 60 dpi^end^ niec hunne veld<^ 
jbeeren clodic en sesorix, gevangen genomen vitxAeai 
Men verkocht xe aan de meestbiedenden. De op-* 
perhoofdeo bajokix en luich fiieuveldeQ9 niec ooge^ 
wroken, ia den flag; de anderen bragten zich zelves^ 
om bet leven. Zoodra de Romeinen 4t inannen 
verdagqii hadden » zochten zij de legerplaadèn op^r 
waar de vrouwen en kinderen zich tusfchea wagena 
en karren verfcbanst hadden. Uit. dezen wï^eQburg^ 
weerden zij» met ipiefen, ftrijdbijlen en andere wtpe* 
«en» vriend en vijand, hardnekk^ a£ ]Vhar elnde^^ 
ziende, dat alle tegenftand vruchteloos wat » de4m 
zij aan mariüs het voorftel, dat zij zich oveigeve|i 
,^iide», ZDics hare vriiM4 m ^^ behou^ilde. De 
jrotTche ioarius» wees dit voordel ym de J^i^jl' 
lln werden deze vrouwen wanhopig Zi) fiBOordég 
^e kmdereo onder hare armen» of maditeii ze 
door andere middelen van kant» en bragten danoü 
^jcb zelven osi het levenl Sommige maakten firiklM^ 
van hare harend en hingen zich daarmede» aan de 
hoornen en ftaarten der osfen» of aan de boomeii eo 
de wagens» Cjp, Onder anderen» vond meit eeoe moe- 



Digitized 



byGoogk 



C 81 ~5 

der aaa aeneo disfelboom hangen, met twee kiocfö« 
jiea san hare voeten» De Romeinen wlven waren 
antroerd over dit ijsfelijke fcbouw%el» waarvan de 
«enscbheid gruwt» 

De Tignrinen vlngtcen m deze nederlaag , en 
Viarftrooiden zich. * De lezer verrehoone dezen me- 

ibp- CO 

Dé Cimbren waren de bewoners van die landen^ 
welke nu Sleeswijk, Holfiein en Jmland heeten» eo 
tusfirhen de Noord- en Oostzee gelegen djn. De Ta* 
tonen tdAlixttk naburen der CirMren geweest te zijn, 
«n door dezelfiüe overftrooming der zee hunne landen 
verloren te hebben. De Tigurinen zijn Zwicfers, 
welke sch vrijwillig, misfchien bekoord door den 
èuH» dien Aj te gemoet zngeh » bij de Cimhren en 
Teutonen voegden. 

'De Cimbetfche vloed, is dan eene overfcrootning 
Jer Noordzee, aan welker kusten die volken woon^- 
éen^ die, door deze overftrooming, gedwongen wer^ 
4mi elders eed verbfijf te zoeken. 

De vloed fchijot met een ontzettend geweld, êe 
piwmen aan de Oott^ en Noordzee gelegen, over; 
ftroiHUd te hebbén. 

Bij het afloopen van het water verzamelde zich 6et 

Hgt en drijvend goed; b. v. wier, riet, gras, Wadb-: 

iren, beut> enz. ia de lagere landen. Waar voorbcetj 

• ' - fcboo- 

O Cije hiervan m^r begeert ce wetes, l^ze e. m. iNcaif 
J»RW Aloude Suat der Ne4erlaaden I Deel bl. 805-fl<54* 



Digitized 



byGoogk 



< «8 ) 

fchoote hocikim en weidelanden waren, ^P^ut ttg^ 

joeo nu mocMerpoelen , welke boven nee eenige wa- 

terp/tfmen hier €» dgar begroeid wteen. Van tijd coc 

djd decK^den dexe mfitm ute» en ok de overbUjiTeleB 

, van dezelve, ufc. ilijk, wier, gras es faoiic, omfim4 

eene vasce masfe, welke wij veen noemen. In de 

eerfte jaren ^ na de opdrooging, was dit veen een be* 

vend of fchuddend land , gelijk fommige veenen nog 

zijn; maar door langheid van tijd, en vooral, docc 

het grafven van floocen en greppels, beeft het een» 

vastigheid verkregen, wdke hee boDwland zeer nabi^ 

komt (♦) 

Opmerkelijk is het, dat onder het Veen, op ver^ 
fcheidene plaatfen, houtskolen gevonden worden, en 
dat foBimige opgedolvMd boomen rondom verbraqd 
zijn; waaruit men met genoegzame zekerheid kas 
opmaken, dat water en vuur zich vereenigd^ hebben^ ^ 
om deze landen te verdelgen» Hetgeen echter voov 
juim twee duizend jaren een oordeel was, is tlan» 
een zegen. De overftrooming, diefden Cimkren eo 
Teutonen van alle middelen van beflaan beroofdet 
en hen noodzaakte naar Italië de wijk te nemen ^ 
waar zij oqder het zwaard der R9meinen vielen/ 
verfcbaft nu aan duizenden brood en brandftof* 
Hoe vele geringe menfchen, vinden in het bearl>efc 
den der veenen hun beftaan, en waarmede zouden 
wij, tój gebrek aan hout en fteenkolen, ons irf den 

Fa / win- 

(^ PicAiDT* Andquitciren, bladz. 34-4<^ 



Digitized by LjOOQIC 



C «4 > 

wfficer verwarmeti» wanneer onze veenen geen' turf 
opleverden? Wie crkenc dto hieri^ met mij^ den 
vinger eener Voorzienigheid niet, At den ramp der 
vroegere «euwen, in cencn zegen der volgende ver- 
anderd heeft? C*^ 



O Hec gebfnik vtn derf tüff tti bnndftof , (bhijot eefie 
tn de middelceawen opgekomen eo » bij de van tijd tot ^\i 
afnemende boifchen» algemeen geworden ce zijn. Mea 
taeac in d$ ehrom^m (fhiftorifehê pffMedmifê vm yHtf- 
iuMi door wiffiBanoit qi^ hec jaai: 1915: 

„ Dt Woltlttiden' die na nieuwe manieren van goed te 
^ gbewinnen, in het graven vrn den torff gt^^ovA^n hebbes 
M in voortiiden onbekend ofte ten minfte fo feer gemeeb 
,y niet» hebben oock nic' goeden yver len tyden vin dca 
,9 abt saM>u«y die feer.godsdieniiicb en nederich was, hec 
M kloofcer iM!iiy^4«r/veele veenen» in enOe omtrent Be^ 
^ caficn gefchonckea*** 

De ondftt vermelding van deze brandflof in de middel- 
eeuwen» die BECKüAN heeft kunnen opfporen» komt voor it 
cenen giftbrlef van den Stlchtfchen abt ludolc» waarbij d^ 
%t abt in het jaar iiis aan zekere kloostervrouwen bee 
vrij gebroik !van turf» uit zijne veenlanden, toeOaat. MeB 
z\t hêt iMtirkuné^ MtMgszip^ van 'wetenfihaf, kgmst f» 
Jmaak^ voor bat ja|r 1820 N; i» in het Mengelwerk »bl.si 



VIJF- 



Digitized 



by Google 



C 85? > 
VIJFDE. HOOFDSTUK. 



OVffR DEN OORSPRONG EN DE LOTGEVALLEN 

DER BOERSCHAPPEN, EDELE HOVEN, STE- 

DEN, VLEKKEN, DORPEN bn KLOOSTERS. 



I. Soerfchappeii. 

Ik be^ü met de boerrchapperi» omdat die vert 
ouder zijo, dao dé Heden en dorpen. (^^ 

Wescpbaleo beftond oaddjds olc edkele bier eo 
daar verftrooid liggende boven , van welke de be« 
fflcter 4e vrije en volkomene eigenaar was; ^nc*vaa 
^cht^ leen en Bjieigendom wist men in de vroegRe 
tijden niets. Een jseker aantal van zulke boven 
maakte eene boerfcbap m't, die doorgaans den numi 
van den oudften en voornaamften hof voerde. De 
kioderen, kleinkinderen en verdere boisgenooten van 
den bezitter en eigenaar van dien eerften bof, fcblj4 
nen de aanle^rs van de overige boven geweest te 
zijn. De oudfte hof bleef altoos de, ^erfte en voor« 
naamfte in rang. De bezitters der andere boven 
verzamelden zich daar tweemaal in het jaar, tot het 
hoiKfen van een vreugdefeest, en bragten een gedeel« 
te. van hunne vruchten, of ook wel een (tuk jong 

F 3 vee, 

O Hoe oud mogen fommige boerfchappen wel zijnt De 
.^eaigte der U] dezelve opgedolvene urnen toont duidelijk, 
dat zi} voor duizend jaren reedi aanmerkelijk bevolkt warea. 



Digitized 



by Google 



€ 9S ^ 

we, COC den maaltijd mede. Een grooc vreugdevuur 
werd bij deze gelegenheid, gedurende eenige dagen 
onderhouden. Men handelde dan over de gemeen- 
(chappelijke belangen der boerfchap; men beraamde 
howelQken, en maakte de plaats gehad hebbende 
flerfgevallen bekend. Oncflonden er op die vreugde 
dagen oneenigheden , hetwelk bijna onvermijdelijk 
was, dan trad hec hoofd van den oudften hof in het 
midden en vereenigde de cwistende partijen, kaddea 
ét besioers der hoven op eraen adderen tijd verfcMi 
gehad, dan bragieo aj bunne klagten im voor de al 
.gememe vergadering, en beide parüjen berustten ia 
hec vomds, hetwelk hunne medebroeders veldeo. ' 
Was de coc hn feesc medegebragte voorraad ten cio* 
de, tn de cot hec vuur beftemde boothoop verbraod, 
Am ging de vergad^rtig uic een. Elk keerde naar 
adjoe woning cerug, en verhaalde aan aijne huisgenoo- 
era, wat op hec feest voorgevallen was. 

Da|;elijke zamenkomften werden boerfpraken g^ 
ioamd, devinji alle bezitters v der hoven te zamen 
kwamen, om over hec algemeen belang te Iprekeo. 
Ook droegen Zij den naam van boergeregtan^ oocUt 
tUe gerezeoe verfcbillen hier bijgelegd^ of door eto 
vmmis der gemeente afgedaan, wer<fen. Daar deie 
boerfpraken of bóergercgtcn ^ bij den oudftAi of 
toomaamften bof gehouden werden ; zoo werd deie 
bof ook de gerégtshof, en de boergeregten of boer-^ 
Ipraken, ook wel hofgerégten of hofTpraken, genaamd. 
De 'bezitter van den oudften hof, was dan de 

horfd- 



Digitized 



by Google 



C 9r > / 

hoofdman der boer/cbap eü de Jbiirkenregter der* 
zelve. (*;) 

Van tijd toe tijd Werd de boerfchap vergroot. t)e 
2oocn en dochters, knechten en dienstmaagden der 
oude hoven bouwden, met toeftemming en bewi\li<^ 
ging van den hoofdman en de overige boeren, op 
esne isvelgelegene plaats, eene woning» en Terkregen 
Koo vetl grond als 2ij bewerken konden* Ct) 

Daar echter zulk eene nieuw aangelegde boeren-: 
plaats eerst, na velé jaren, in eenen goeden (btat ge^ 
raakte, zoo konden de nieuwe hoven onmogelijk 
gelijke lasten met dp ouden dragen; ^aar daarente- 
gen hadden zij ook £eene aanf|>raak, op alle voor- 
regten der ouden. Deze laatften hadden eene volle 
v^aar^ eene tchte ftem bij de hofTpraak, een ecH 
WBord bij de markenipraak. De nieuw anngekome-' 
ne hadden geene echte volle ftem, gelijk ze ook 
geene volle waar badden. Hunne erven waren veel 
kleiner en werden daarom korten genoemd, (♦♦^ 

F 4 liet 

(*) De erfboerfcholteii » welke dté hovto cbaos bewoon, 
zijn nog in onzen tijd» de vooraafimfte infczet^cn der 
boerfcliap; z\\ zljnt sis ware bet, de burgemeescen deizclve 
en genieten dikwijls eenige voomgeea boven de afiderai. 

(f) KiNDLiNOCR meent» dat voor deze vergunning» (b» 
cijds eene ton bier gegeven, fonuijds Mne gednge iaar||{k^ 
febe afgavc bedongen werd» w«lke In een of incier.piandai 
was beflond en naderband aan de kerken gefcfaonken it* 

(^) KiNDLiNOBiu Munfterifche Beijtrage zur Geibfaicbto 
Westpbalens» II Band $ i-*4* 



Digitized 



by Google 



C «f ) 

H^t Lijfeigendom. 

Men kende in de vroegfte tijden geen lijfeigendonx 
of gene dienstbaarheid. 

Na de yereeniging der Sakfen^met het rijk der 
Franken waren, de^edrften 200 wel als de laatflen» 
verpUgt, aan de rijksoorlogen deel te nemen. Ieder 
boer moest, op bevel van den graaf, ten ftrijde ufci 
crekken. De bisfchoppcn en abten wisten intusfchen, 
voor de op hunne goederen wonende meijers, vrij- 
heid van den krijgsdienst te verwerven. Dit bewoog^ 
vele vrije en onafhankelijke bezitters, hunne erven 
aan. een klooster pf geestelijk gedicht op te drageb, 
om in de bêfcherming van den bisfchop of klooster- 
voogd, gelijk anderen,, te deelen, en, door aljne tus^^ 
fcbenkomst, van den krijgsdienst bevrijd te worden/ 
Het ve/mogen der geestelijken, en derzelver invloed 
op de belangen van het gemeen , groeiden daardoor 
van dag tot dag aan, en de graven moesten^erhalve 
op middelen denken, hunqe magt op gelijke wijze, 

• te 

MdssR, in sijae Otaabrackifcbe Oefcbicbte» I Theil $ t» 
zegt hiervan: Erven, gebeele en halve, (bhijnen de eerOe 
planciogen ie zijn. Markkotten daarentegen, van welke 6 
of a, pf ook wel 16, op een erf gaan, fchijntn later aaa- 
gekomen te iijn, en hebben, noch echtwoord, noch 'waar^ 
noch ftm In de gemeente, bijgevolg den regel tegen ilch 
«a niet meer regt, dan hun kennelijk toegedaan lir. 2i| 
2i]n, als geringe tn arme lieden, niet tot de gemeene Ita- 
«en en voordeelcn getrokken. Tot dat men hon eindelijk 
feu vergund en opgelegd* WjgevoJg, eeoige gemeeni^hap 
xoogeftaan, beefW 



Üigitized 



byGoogk 



C 89 r) 

te bevestigen tQvkte breiden. Zlj bewiUigden dan, 
gelijlke bercberaing en bevrijding van den krijgsdienst, 
«ao di^jeoeo, welke hunae goederen, op deeeoe o( 
wdere wijs, aan ben op^jragen zouden. Vele ^ond- 
beaicters gaven aan de befcbermbig van den graaf de 
voofkear, boven diëder geestelijken, en droegen 
littone erven in eigendom sian dezeive op, om maar 
ym den kst^en beerban verfcboond ce blijven* 

Hierin fcbijnc men den oorfproog van het lijfeigen* 
dom te moeten zoeken. O") 

Tienden^ 

De tienden werden, door keiaer karbl dp.n groo« 
TEN , tei verzorgfhg der geestelijkheid , ingevoerj. 
De Sakfen badden daar veel tegen ^ maar karel ver* 
klaarde^ dac edelen y meeren en luiden ^ de tiende 
van alles, wat zij hadden, op Codi bevel^ geven 
moexea (t) Men weet zeker, dat karel die wee 

F5 ge^ 

C) KiNDLiNpaa. Gefckichce der ilcereo Grafeii, Ilee Ab^ 
thdlangi 5-8. 

Velen geJoofden ook ia die dagen» dat meo God, eeif 
aai)gi»aaixKoffer bragc , wanneer men zijne goederea of zich 
zeiden, aan den dienst der kerk wijdde, en dal men daar- 
door zijne misdaden verzoenen en den hemel rerwenrea 
konde. 

KiNDimogM. MunfierifcIieBeijtragezurGefcIiichceDeQtsck^ 
land. I Band, Wadz. 05, ^ 

MosERs. OJmabrndtifcheGefchichte, IITheilDor«ax&A2. 

(f) Carpli M. capitalatio de partibns Saxoaia^ Art. XVE 
Mj ruaaTfiraizao Moaum» Paterbom» pag. 3oi-*304» 



Digitized 



byGoogk 



C S>o > 

gegeven heeft » maarbec b niet ydkomen zeker» oP 
dezelve een uicvoer gekomen is. Hec kan zi}nf da( 
KARiL» ,naar den verftandigen raad van zijnen k^- 
ineeller, deze v^ec niet ftreageilijk gebandbai(l 
Iteefc; O ^^ -^^ ^^ ^^^^ bisfchoppen begrepta 

heb. 

(♦) De naam van dezen waardlgcn feemeester, wleni 
denkwijs verre boven den geest zijner eeuar verheven was, 
verdient der vergetents ontrakc te worden* Hij heette iS^ 
cuiNUs, en Hamde uit een Angel - Sakfiaeh geflaeht tC Uj 
ried niet alleen den bisfchoppen, maar ook zijnen gr^Tiff 
leerling» de rot het Christelijk geloof bekeerde Sakfen, vio » 
den last der tienden te verfchoonen. Merkwaardig zijn de 
woorden, waarvan hij.. zich, In zijnen brief aan eenen bis* 
fchop, die tot nubrelding der Christelijke leer onder <le 
Westphalen gezonden ^ was ^ bediende: ,, Keer met blijdfchap 
9, tot ons weder (fchreef hij) en wees een prediker der 
,, waarheid» geen eifcker der tUnden: omdat de nieuwbe- 
^ keerde ziel» met de ApostoHfche godsvrucht behoort 
. t> gevoed te worden « tot dat zij groeije » gezond* en 
99 vatbaar worde voor vaste fpijzen. Zouden wij e^n juk 
91 op den bals van onkundige mènfchen leggen « hitgeen 
^ noth wijp noch onzê^ èroeders hebben kannen torfchen? 
„ Derhalve vertrouwen wij» dat de zielen der geloovigea 
^» in het gelpof aan Christus zalig worden.'* 

Even zoo nadrukkelijk v^reu de woorden» met welke bi) 
dea keizer, het vorderen der tienden van de bekeerde Sik« 
&n, ontried* », Men behoort In overweging te nemen (xei- 
9> de hij) of de Apostelen, die van Christus zelven oaderv 
^ wezen en tot verkondiging van het Evaogeiie, In de ve- 
,» reld gezonden waren» het invorderen der tienden ooic 
' »• zonden verlangd » of het geven van dezelve ergeas zooden 
i% Cebodea, hebben»-! \ 

De 



Digitized by LjOOQIC 



hebben, dat de Westphalen^ «Is bewoners van veen 
en beidegrcHideD, niet in ftaat waren, de tienden op 
te brengen. Tep minfte , het meeste land in ons 
graaffchap !s vtn de tiende vrij. Hier en daar 
-eindt nien, in plaats ddarvan, een zoogenaamde Jïop^ 
tak of bedöngene tiende, welke, in eene affprauk of 
een vergelijk met de geestelijkheid, haren oorfprong 
fctójnt te hebben. (♦) 

Dienjien. 

' Pair 4e bezitter van den oudften en voornaamftcii 
bof veie Jasten had; daar hij dikwijls, ter bezor» 
ging der algemeene belangen, van huis moest 4)°^ 
200 boden hem de be^ters der andere hoven, toe 
een bUjk vtm erkentenis voor zijne moeite, hunne' 
dlenften aan. Zij hielpen hem zijn land ploegen, 
zijn gras maaijen, zijne vrochten' oogften* Dit wt« 
ren vrijvrillige dienften, welke beden genaamd wer- 
den , omdat zij op verzoek of op de hede vib den 
hoofdman gefcbieddem Poor de ileeds voortdurende 
gewoonte werden, deze beden^ eindelijk gedwongene 
«eoften. (f) IL 

De leze», die het ktljn verllaac» kan de oittrekfeli uit de- 
ze merkwaardige brieven. Welke eeoen zoo Chrlitelijkeft 
jreêfc ademen , dat men zich grooteli]kf daarover verwoade» 
xen moet, wanneer men de verbastering dea Chriiteodoms 
en de heerfchende denkwijs van dien tijd In Mnmerkin; 
neemt 9 bij juNoius,'Hi(l.Anc« Com. Benth. pag. 45, lezen. 

(*; MOsERs Osn. Gefch. I Thell 4Cef Abt. 

Ct) KiNDLiKoER, Munft. fieijcrSge $ lo. zegt: Van den 
vrijen Saki, konde .men door een verzoek ved} maar door 
ten bevel weinig verkrijgen. 



Digitized by LjOOQIC 



C 92 ) 

tl. Edele Hoven. 

Alle hof* en erfbeziccers waren oudtijds edel en 
vrij. Hec konde intusfchen niet misfen, of de be- 
ziccer van den oudften en voomaamfcen hof, de 
hoofdman, moest, bij tij,d vervolg, edeier fchijnen, 
dan de overigen. Onze tegenwoordige en voormalige 
edelen zijn meest alle uit die hoofdmannen ontftaan. 
Alle tegenwoordige Scboltenhoven , zouden edele ho- 
ven zijn , wanneer niet de geestelijkheid vele derzel- 
ve aan zich gebragt en de overigen, door ti}d 00 
toeval, eene andere beftemming verkregen hadden. 

Toen de graven van tijd tot tijd in magt en aafi- 
sien ftegen, en eindelijk landsheeren werden, wai 
het voor hun van groot belang, zich van de hulp eo 
medewerking der hoofdmannen te verzekeren* Wa- 
renf de graven leernnannen van den kei2;er, dat is: 
hadden zij zich verpligt, den keizer, bij de verdedi* 
ging of uitbreiding des rijks, te dienen, en genoten 
^j daarvoor vele uitftekende vootlregcen; de vrije 
hoofdmannen . gin^n een foortgelijk verdrag met den 
^raaf in. Zij verpli^ten zich hem , in alle zijne on» 
dernemingen, getrouw, doch zonder loon, bij te ftaan 
en overgaven hem, tot een zeker onderpand hunner 
croow, hec regt van eigendom aan een of meer van 
liunn^ vaste goederen. De graven verpligtten zicbf 
tot gelijke trouw, jegens de hoofdmannen. Zij ga* 
ven de hud aangebodene goederen , waarbij zij dik- 
wijls nog andere voegden,' aan hen terug, om dezelve 
ce bunnen nutte te. gebruiken. De graaf werd na 



Digitized 



byGoogk 



C 93 ) 

Uinhur^ het gofd eai leengoed <xk de infaebbef^ 

daarvan v^^^/ of leet^man graoemd. 

^ VborAeen bad men vele edelen in bec graaflchap 

Bentheitn. Men vindc hunne namen nog in de oor* 

konden óer cvpaalfde en dertiende eeuw» Herbert 

VAN BiMOLTEN) mec zijne zonen, oi>o en dibrman van 

FRENSTORI», gaven ia het jaar 1152 hunne toeftem« 

ming tot het ilichten van bet klooster Wietmarrcben. 

y Onder verfcheidene oorkonden , welke de geleerde 

juNGius levert ^ftaan de namen: berühabo van 

> DRIVORDENy JBTERBARO VAN 6AKEL0» BVEaHARD 
VAN qUËHDOKP^ FRBOERIK VAN SNGDENf HERMAN . 
f AH BRAN0^L6ET» LUDOLF en MATTHEUS VAN 
SC^ONliVELD, O SKRWAN VAN O^DIUNGEN Of 00- 
'LEI9KAMP9 «nZi 

Deze 'edele boven kwamen, van tijd tot rt|d, dowr, 
fchenking, koop, (f) pf door bet leenregc, IHj hec 

uit-^ 

C^ tlians jcensboerenhof tt Wiiram , bet eeneo witermo'» 
len , die de fporeii der onde {ncbc en Yoormallge groou 
>eid Bog doiiïelijk vercooDt. 

CO ^oe verkochten de broedere ^baid» mnais «« 
joHAM yAn qUENooe^^ (eeae boerTeliap fa liet ges^c Ssknt^ 
cerop) ia 1380 aan sCAifHAAi), graaf vao Bentheim» den ho^ 
te QuMdorp met andere goederen en regten, waaronder hec 
bomgeregt over Isterlo* Junmua Codex Oiplom. pag* 171. 
, Dejpieeatea onzer voormalige edelen zijn, marfbhijnfljk 
In de traiacogten van de w^^t ia^« en \i^^ eeuw, welke 
900 veel adelijke familien In Duitachl^nd g^eel ui^deigd 
hebbent gebleven « vide j. a. kegenbocsn commentail^ de 
fracUbns belU faqri, pag, 238 & ijp. * ^ 



DigitifeedbyCiOOglC 



( 94 > 

uitftervea van den tnannelijkcn fbtm, aan de geeste- 
lijkheid, of aan het Huis Bemheim, en werden niet 
erfpachters be2et. 

IIL Steden^ vlekken en dorpen^ , 
Oorjprong. 

Karel de groots vond, bij zijne komst in Sak- 
fen,, geene (leden* De woningen der Sakfen lagen 
hier en daar vérftrooid» De heerfchapplj der R^* 
meinen^ over deze gewesten» was te. kort van duur 
en daarbij te onzeker,, dan dat, onder hunne be- 
fgberming, lieden en dorpen zouden hebben kunnen 
QDtftaaQ. De oorfprqng van fleden en dorpen moet 
alzoo niet booger, dan uit de tijden van karjsl, op- 
gebaald worden» 

Eeo klooster, een burg, of eene k^k, gaf de 
inleiding daartoe. De geestelijken , zoo wel als de 
graven, hadden een talrijk gevolg, voor hetwelk, in de 
nabijheid van bet klooster of van den burg, wotiin* 
gen gebouwd moesten worden. Bij de kerken, cUe 
luer en daer.gefticfac werden, en in welke de ingea9^ 
cenm van onderfcheidène boerfcfaappen hunnen gods* 
(dienst verrigtcen, moest de priester me^ zijne helpen? 

WO» 

Dé adelijke ftmUie Tan scnomviLi), genitnd mjkéxmf% 
bestond nog in I487. Mathbus van fCMonevtLD otidmee* 
kende, its bnègauin, het erfelijk verboud, tusiblieè de gfa* ^ 

IPen BVIRWIJN VAM BCNTHEIM CH EVBRWfJIf TAM «TtelNFüBT 10 

1497. Hij bezat verfcbeidewe goederen al» burgleenen en in 
*dkmtmi^imf fiaU. Men zie het Reven bij jungius» Dipl. 7i« 



\ 



Digitized 



byGoogk 



t 95 3 

wonen. Op z6o- en feestdagen was daar eéo druk 
verkeer; Dk bewoog verfcheidene menfchen» lich 
U&e neder te zetten, om handel te drijven» Lag de 
ierk of het klooster aan eenè rivier, aan eene 
jaudflrait of op eene andere, voor den handel gfefcblk* 
te, plaats, dan groeide hec getal der buizen, in d» 
ntbijbeid ! dersKlve, de$ te foellor aan. Eettige (fier 
^«wpen werden, ter bevesdgni|; van de kerk of hec 
klooster,- met moren omringd, en zoo ontHonden ó» 
ieden, welker bevolking, door de bercherming,.die 
mi «chier dfe moreo en walfea, te^en vt^efij- 
ftroopcTijeo, genoot, dagelijks toenam. Van tijd 
tijd,: werdei\ deze fieden met bijzondere privi- 
ïgien b^«nftigd, ^Ijk wij^hiera^ zitUen aamHjzea 

Lotgevallen» 

Het graaffcjtep 3entbeim ,wordt venfeeM ia' h«t 
Bovengraaffehap en Ihdetgrat^chap, 

Tot. het jB<>7«]»jg^A7^&4^ behooren; • 

., l^ "üef, vlek Benthtm^ van ouds her de téfide» 
■^je der grawn. 

{{>. Pe Heden Schümrp x/i Scbutüm^ «ê 
wloordhuorn* 

lil. De dorpeu GUdehuh, Ohm en BranHeg^: 
Tot het rf<id^graaffchap vtovien gerekend: • 
JL De ftad en het voormalig kasteel Nienhuts 

n. De dorpen ÜZaw», Veldhuizen ^ Èmmetkotap 
of Emlicheim , Laar en Wilfum, 

BE5h'. 



Digitized 



by Google 



t BENTHE IMi 

/ 

Die vlek heefc car oc^zaak van bet kasteel , heti 
welk in woegerc jarco, toen de krijgskansc dien 
hoogen trap van volkomenheid nog niet bereikt W^ \ 
«ene ftef ke vesdng was , dikwrijls veel geleden. In 
4èn ^venjarigen oorl(^^ was bet^ dan eens in de bao- 
' den der bondgenoot^n^ dan in de magt der Fran> 
fchen. In bet jaar 1795 den 13 Maart werd bec, 
/ door den berucbten Franfcben generaal vam dam* 

ME, van twee zijden te gelijk befcboten. Des avöndi 
van dien dag ging bet, bij kapitulacie aan de f rao^ 
fc^n» over. Den vdgeiiclen dag moest de bargei^ 
zich een half uur ver van bet vlek yerwijderm , dur 
men bec kasteel » op bevei van van »amm£\» la d^ 
. lucht wilde doen fpringen. Gelukkiger wijs ginge» 
de lonten t welke bet kruid in de voornaamfte mijn 
souden aauiteken, uit, waardoor tet fcboonfle ge- 
l^uw gered en bet vlek bewaard werd. De oudfce 
en merkwaardigfce . gebouwen van dit beroemd kas^ 
ceel werden intusfcben vernield. De generaal van 
BABAME ftichtte 2ich^ docNT deio daad, eene gedacM 
IBcmsr, die hem weinig tot eer verftrekt, C) dwf 
het doen Ipringen van bet kasteel, hetwelk, bij de 
forderingen in de kunst van oorlogen, geenen i^ 
genfcaftd van eenig belang bieden kan, geheel oa- 
noódig was. 

Overigens moet ik, bij bet ylék, Benfheim^ S& 
ii6g aanmerken: dat de fcboone hervormde kerk, 

.. . nw 
\ (•) Hij heeft sicb ia twintig jaren niet verbeterd! 



Digitized 



byGoogk 



c 97 :> 

xaet d€ii (owö, nn grond qp, nkaw gebouwd it;^ 
waartoe de graaf arnold mauritz wilhelm, den 9 
Maart /(5p4, den eerften fcfeen legde; Wordende óm 
tweede, door arnold joost, vrijheer van Eisbacb^ 
in den naam der landftanden, en de derde, door do 
burgemeesters jürjen hoogklimmer en hbrmait 
PALTHE, gelegd, (♦) Een kwartier uur gaans vw 
Bentbeim ligt, in bet fieniheimer woud, de beroem-r 
de zwavèibron, over wiejr voortreffelijkheid de heereii 
coHAusEN en SCHUTTE wljdloopig gefchreven bebben« 
De eerfte gaf in hec J4ar 1713 het volgende werk 
daarover in bet licht: 
Benthemocrenê , das ist , kurtze Abhandlong von 
; idem' in der Graffchaft Bentheim her/ürqulliendem 
Gefundheitshrunnen in 2 Theile abgetheih u. f. Vié 
ausgefertigt von johann henuich cohausek Hildc^ 
po Saxone M. D. gedruckt zu Coejsfeldt bey ber: 
THOLD haustStt. 1713. 8. i68,pag. 

De laatfte fchrcef in het jaar 1755 ^^^e verhaiide» 
ling over^eze bron, onder den titel: Phyficalisch^ 
chymifche Verfucht oder Befchreibung des SentheU^ 
v$er Ge/undbrunnens f nebst einigen Erzahlungen 
von dem Nutzen desfelben in yerfiheidenen Krank* 
heiten yon a. e. schutte, Me4. Doet. und dêt 
Graffchaft Bentheim Landphyfico. Hannover i7S5# 
^ Op den raad van cohaussn en andere geneeshee* 
len, Jiec de graaf salentim , eJinst van manm%- 

G ' saiim 

(*) De bouv^ der Köomscti CathoHjke ttn den H. Johionei 
gewijde kerk , werd in 1670 begonnen ea la iC?^ voltooid, 



• "bigitizedby Google 



< 9» ) 

seimtf BLAMKBNHEiM, voogd van den toen nog min* 
derjarigen graaf hbrman frbderik van Bentheitn , in 
bet jaar 171 1 9 bij de2e bron, eenige buisjes bou- 
wen, en bet wond met nieuwe wandelpadep en pi- 
ramidra, tot vcnnaak der badgasten, verfieren. Na 
verloop van eenigen djd, liet bij echter, deze g^ 
bouwen weer afbreken. De heer rump meent ,| dac 
hij die gedaan hebbe, uit verdriet, over zijne te leur 
geftelde verwachting, daar bet getal der vreemdelin- 
gen, welke de bron kwamen bezoeken, zoo groot 
niet was, als bij zich voex-gefleld had. De heer 
COHAUSEN^ zegt incusfchen, dat zulks gefchied dj, 
bpdat de henen , door ^et dagelijksch verkeer der 
mn&lfM bij de bron, van hunne gewone drinkplaats 
niet mogten verjaagd worden. (*) 

De eer van den graaf van manderscheid blan- 
ttNHEiM verbiedt ons, dit laatfte te gelooven. 

De uitmuntende getuigenisfen, door den beroem- 
den MüFELAND , én de Groninger Hoogleeraren thües- 
jiiifK M «.TRATWOH^ voor eenigen tijd van deze btoa 
t^legd, «1 de wensch, door deze laatflen in de 
Nedef^klndfche Letteroefeningen geuit, dat het Hoog 
Beftuor- des Lands , zijne opmerkzaamheid op eene 
bron. Vestigen mogt , welke voor die van Nenndorf 
ït kracht niet behoefde onder te doen, en welke p' 
wis door de Nederianders, daar zij onmiddellijk aan 
buane grenzen ligt,- vlijtig zoude bezocht worden, 

heb. 

C*).^ï^ ]odoci Hafinanni Nunningil et Joh. Henr. Co- 

hanfen cpmmercium liuerariutu tom. i» pag. 140, bij Juafius 
pag. 2 In de nopt aangehasid. ' ^ 



Digitized 



byGoogk 



c 9^ y 

hebben Z. 13» H.; den regerendeo vorsc alezis tsq 
Bentheim^Sreinüirthy bewogeo de bron te herftellen» 
Z. K. H. 9 de Prins Regent van Grootbrittanje en Han- 
nover, heeft deze onderneming » welke voor de lij* 
,dende raenscbheid 200 weldadig, en voor bet vlek 
Bentheim zoo nuttig iif niet alleen volkomen goed^ 
gekeurd, maar ook de noodige bevelen gegeven, om 
dezelve zoo veel mogelijk te bevorderen» 

Het ee^fle badhuis, hetwelk twee verdieptngeo 
heeft, is bijna gereed, en er zullen vervolgens liog' 
meer gebouwen gsiticbt worden. 

De gezonde en aangename ligging van Bentheim ^ 
zoo wel als van de bron zelve, in een uitgeftiekc 
woudi de krocht van het water in verfcfaeidene 
2iekten; de bekoorlijke gezigten, welke. men vao 
de grijze rorfen en het oud eerwaardig kasteel heeft , , 
en de nabijheid van het ilechts vier uren van hie^ 
gelegen Sceinfurth, met deszelfs vorftelijken, nog 
onlangs merkelijk verfraaiden. Bagno ^ doen oos, mee 
redenen verwachten, dat de bron van vele vreemde- 
lingen, bijzonder uit de naburige Nederlanden^ zal 
bezocht worden; «n wij vleijen ons, op den grond 
der voordeelige getuigenisfen , door de beroemdfle 
geneesheeren van onzen tijd, nopens dit zwavelwater 
afgelegd, met het fireelend vooruitzige, dat vorst 
ALEXI5, wiens naam door deze (lichting bij de nako» 
xnelingen vereeuwigd wordt, den dank van vele gene» 
zenen inoogften, en daardoor voor de moeite en kos- 
ten, aan dit werk hefteed, rijkelijk beloond zal worde»» 

G% SCHÜT- 



Digitized by 



r • ' SCHUTTEROT. ^Cy ' 

* Eene zeer oude en voorheen ftèrk bevestigde* fcad, 
wnarvan de nu vervallene muren nog gemeen lijn 
fiehalve deze muren' had zij In vroegere eeuwen, 
ook wallen , mee dubl>éle gracbcea In den JSpnan* ' 
fchen en dertigjarigen oörlög heeft zij veel geleden, 
In hét jaar 1634 namen de Hesfen en in^ 1637 de 
Zweden, onder den övérfte uantzau, haar in. 
' Den 19 jullj 1637 Meen de keizerl^keh, onto 
kommando vaö ' deö gieiieraal majoor van verlsnv 
des avonds om tien uren, in de fcüd Schutterop, wel* 
Ie federt den isdèh dier maand, ^ met 12 koropagnien 
l^ranfcben te voet en 4 te paard bezet was. Dm 

■il X .Uf . 

^. (♦) De hoogdultfcbe ntaii^ dezer (l^cl, ScJmttorf^ \% joii- 
\fix\ dao de Nederlandfche Schutterop 9 omdat men in de 
oudfte oockonden , é. v. in de llicbtingsooikonde van bef 
kloósteft Wietmarfchen van 1154, ^n i" ^^^^ andere vaa 
12469 Sehuttorpe leest* Sommigen willen dezen naam, vas 
den onden certi}ds llerk bevestigden burg ^/tefsa aftiideo, 
Mder wiens bcfcbermiog het yoormaiige dorp, naderhand 
de ftad Schuttorp ftond , In dler\^egen , dat Schuttorp , zoa 
▼eel acal willen zeggen, als fchut of befcherm liet dorp. 

Anderen leiden den naam af van de fchutting of ü^k^ 
welke oudtijds bij deze (lad in de vecht- anng;elegd vifi 
in die, om den watecBK>l^n in beweging te brengen , &ie^ 
«og Veftaae. Wij laten bet aan den lezer over, te beoot' 
deeien, in boe ver deze gistingen eenigen grond vso waar 
fciiijhlijkbeid* hebben» Zoo veel is zeker, d^t Schuttorp d( 
regte en Schutterop een verbasterde naam is , gelijk de 01 
men der 'boerTcha^pen , ^ Hesdorp^ Haddorp^ Graatdorf ei 
Htitet^epyMadderop en Gr(j((ist^op verbasterd zijn. 



Digitized by LjOOQIC 



f fof y 

froepen werden deels terfrfooid, deels ge^ange» gjl^ 
ïjomen, eo bij die gelegenheid werden 'de kefk^ de 
burg, de raadkamer, kettelers bof, en alle burgere 
hüizétt, zoodanig tticgeplunderd,^ dae er weinig ovisN 
bleeC Offl de fhd, in den Mmfterfchen ocnlogi 
mider BERNHARD VAN GALEN , niet aan nienwe >am« 
ptn blooc te fcellen, werden do wallen geflest ea 
de grachten gedempt, waitrvan men vervolgens tuinei 
maakte. De eerfte fuds geregcigheden ontving a^^ 
^an graaf bobbrt, in het ^ jaar 1295» (^') Into^ 

G 3- fchea 

C*) Onder deze privilegiën verdienen de volgende opgè- 
Wrkt te worden: ^ ' 

• 1. Datrde inwoners van ^Ile bettitiagen bevrijd zonden zl^. 
f «. DfC a«n de ftid'twee derde «edeeUen der inkomOeia 
rvin het giafeiljli gcrcift tldaar» zoudeti gegeven wordei^» 
^met uitzondering: oogcans van de voordeden der regtigedin- 

gen, die door het zwaard zouden afgedaan worden, welli 
*voordeeIen de graaf zich alleen toeëfgende, ^ 

3. Dat de burgera der ftad , van welken rang ^ zij ook 
'inogten zijn, over het IFiehldê gaf, waardoor de Heer juif- 

Giu$ hét Stamgoed verSaat, tén voordeete.. hunner erfgenr* 
men^ vrij zonden kunnen befchikken* - 

4. Dat de vreemdelingen, welke* onverhindtrd een jaar 
en zea weken in de ftad gewoond hadden , wanneer de 

• graaf en zijne burgmannen of miniscerialen , geen regt op 
dezelve hadden , als vrije burgert zouden befchonwd wait^ 
den, «12U . . . -i 

%ehalve dtzt en meer andere bijzondere voorregtes, gaf 

• graaf egbert tan de fiad Schutt&rp dezelfde regten en vrij* 
heden, welke de fiad i^uafter had, doch voorbehoudend de 
Yegcen van den graaf en zijhe ppvolgeri/ JuKOivSy Codtz 
Piplom. Nö 47. '^•' ^ * : öhfcf 



Digitized 



by Google 



reben fch^m A), in *«» ^<l "Og «^eJoig ^«'«"«S^ 

geweest te rijn, daar graif simoii, een Jsleinzooa 

van EOi«RT, haar met buren heeft doen omringen, 

om rijn M de» te beter, tegen de aaiivaUen m 

inagtige naburen, te' befchcrmen. Graaf bernha&d 

II, bevestigde hftre . privilegiën in I4<^5. Binn» ^ 

fca'd was voorheen een nonneoklooKer, waarvan oog 

de Kerk vpprhanden ia, dat voor de kerkhervorming, 

den naam tan Augustijnen fUS.Zustcrtiilmter droeg. 

Graaf bernhard I. ftichtte hetzelve in de H^^ eenw. 

jËen aanzienlijk burger «it Schuttcrop, herman mok* 

NiCB genaamd» Was hem hierin behulpzaam. He^, 

geraakte, binnen kMten tijd, tot eenen zeer hot^ai 

trap yan aanzien, AwfOtD de I, hief het, bij de 

kerkhfervorming, op* en liet de gebouwen tot eea 

akademisch gynmafie inrigten. ^n was biermede 

reeds merkelijk gevorderd, toen de Spaanfche oa- 

log, waarin het graaflchap zoo veel geleden heeft, 

«aaf ARNOLD bewoog , de faooge fchool naar Steto' 

üirth, als eene meer afgelegene en veilige plaat», t 

verieggen. Dit. geftbiedde in het jaar 1591. In bet 

jaar 1608 den 3 Aug. ontftond hier een zware bno^» 

waardoor omtrent honderd huizen vernield werdeo. 

t)e inkomften van bet klooster werden, na dat ie 

nonnen uitgeftorven waren, tot onderhoud der ber- 

«rormdc geestelijken, tn bijzonder der hier en d»c 

aafr 

Ofttf vEumAiiD g»f, in het Jttr 1387, un de fineden a 
X 9cbutterop eeaen sUdebrief en vetfciicideae andere vootr^ 
|«i, JvNOivi^ oipU tas. 



'Digitized 



byGoogk 



c X03 :> 

mmgefcelde tweede predikaimn' befceed. De gtooter 
fcads kerk was oudtijds aan den H. laursntios ge* 
wi/d. Haar bouw werd in 1477' vokooid. De aanzien- 
lijke en hooge toren echcer, weüd, In het jattr 150^1 
oader EVBRwijN Vm wijzen en rijken ^ opgevoerd* 
Voor de reformatie was xie pastoor van Scbutterop 
ia' groot aanzien, daar hij aartspriester en vicarius 
van den bisfcbóp van Munflier, in het .Bovm Craaf^ 
fcAap^/wzs; e^ waardigheid » welke de pastoor van 
Ootmarfum, namens den bisfchop van Utrecht, in 
bet Neder Oraaffchap^ bekleedde* Het klooster 
Wietmwrfehen bad, in bet begin, het regt den pas- 
toor te^ mogen benoemen, hetwelk intusfchen reeds, 
ten tijde van evbrwijn I , door een bijzonder ver* 
dpag, fcb^nt^afge(chaft te TsCya. 

Voorheen v*ad. de flad, in haar disirikt, de lijf- 
ftr^eüjke regtspleging» welke 2ij in latere tijden tieti 
hndsheer iteer overgegeven heeft. Digt bij dé ftad 
ziet men de o^terblQfTelen der voormalige beroemde burg 
Altena^ welke, in vroegere eeuwen > de zetel der we* 
dttwén van de graven van Bentbeim was. De beroem» 
de gtavin anna, eene dochter van koenraad, graaf 
van TekUnburgi liet dit kasteel, in het jaar 1555, 
merkelijk verbeteren , en tot eene gefchikte woning 
voor haar zelve inrigten* In vroegere eeuwetf had 
deze borg, het regt van toevlugt, voor doodflagers 
en andere groote misdadigers , die daar een jaar en 
dag tegen alle vervolging beveiligd waren; en wan* 
ti^er zij binnen dien tijd niet ontvlngten konden of 

G4i * ^il? 



Di^ized 



byGoogk 



WiMen» en na 'afloop daarvan zich., ijeehts op. eenen 
zekeren afOand van de burgpoort, ongehinderd op 
de ftraac konden vertoonen ; zoo verkregen zij daar* 
door bet regt , van npg weer e«i jaar en dag in dat 
kasteel te mogen blijven. 'Dit regt van toevli^, dat 
flechcs de misdaden begun$t^de, en dèn burg tot 
een roovershol maakte, is echter re^ds voor eeuwen 
vemiei^^d. 

NOORDHOÓRN. 



i 



De overlevering zfgt, dat bier oudtijds «eh wacfe- 
toren geftaan hebbei van welken in tijdawm oorlog, 
Qf van eenen anderen ipoed^^q^omendeo nou/l door 
vuur te ontfteken, of door op een h^om te- blazen, 
«an de naburen een teeken gfgeve» we«l, eo dat de 
paam jyodeAom of tfifAfhorttt bi)i»e$WQ]g van lijd 
In iVMr</i6o^rff veranderd, daarvan aflt^imne. Dese 
, tt>t|eggiDg wordt daardoor begunstigd, dat de.ijad i« 
eene oude oorkonde yan graaf swo»^ van 1341, 
pftdehome genaamd w<»dt, en dat zij een hêom in 
haar wapen voert. Anderen ieid^ den naam van U 
ligging dér ftad In eenen boek der vecht, welke hier 
twee armen of hoornen heefi;, af, omdèt het woo|d 
Horn Quddjds eenen hoek of aijdwaards gelegene 
plaats aanduidde. C*) De afleiding van de names 
der plaatfen , blijft intojfchen altijd onzeker , en i» 
pok van weinig belang. Graaf mrnharj) fchonk 
baar ft^ds ^eregtigheden, welk» de vojgende graven; 

.V ,x . b. % 

- (•) JwHCiw, btm «fid4,iC0iii. Bentb. paf. «;>,, 



Digitized 



byGoogk 



C 105 > 

Èr. v; EviRwJo^ II» 1478; Arwold I, 1531; de 
broeders Aüotren arnold joost, 1606 ; Eunst wil- ' 

HELM 9 1(^43 en ARNOLD MAURITZ WILHELM, 16969 

bevestigd bebbeiL Ten tijde nn florentius « bit- 
fchop (e Munfter» met wien graaf qernhabd krijg 
voerde in de jaren 1370-^1380, fchQnt de fcad meer* 
bevestigd geworden te zijn , door wallen en kanlent 
waartoe de mb^heid der veche bijzonder te ftade 
kwam. De kerk, welke buiten de ftad, in bet zoo^ 
genaamd ottde dorp ligt, werd onder graaf ever- 
WIJN éieff rijken gebouwd, en daarmede een begin 
gemaakt in boe jaar 14H9. Zij droeg voorheen dea 
flftam van den H. Lu4geruSf wiens beeldtenis a^ 
ook in haar zegel gevoerd beeft. De toren had oor* 
/pronkeJijk eene f^bopnip ipits^ eo gaf in hoogte, den 
toren te Schutrerop weinig toe. Deze fpics is echter, 
door den zwaren ftorm van den 12 December 1747. 
geheel nedergewix^pen, en in derzelver plaats eene 
andere,.! welke minder boog, doch fierlljker is^ we^ 
der opgerigt. De oude burg- was voorheen een graaf* 
iifk jag^floc in den dertigjarigen 'oorlog werd tie 
ftad tweemaal ingenomen. In beé jaar 1634 werd 
zij van de keizerlijken overrompeld en bezet. In hee 
jaar 1637 inaakte zich de Zweedfcbe generaal rant* 
J(AU, w«er van de^^elve meester, bt) welke gelegeot- 
beid lao boizen in de ascb, gelegd werden* C^^ In 

G 5 ^ 

(•) Uit een ktijnscli verf vün johanwu •ütorm, ge- 
boren te Noordhooro, eo prédikiht tè Cappeliit op deze 

e»- 



Digitized 



by Google 



C 106 > 

het ^r 1^35 heerschte hier de pesc^ waaraan meer 
dan duizend menfchen ftierven. In hec jaar 1664 
ontfcond er op eenen zondag ^ in dé maand Mei , ab 
de menfchen naauwelijks in de kerk waren, brandy 
waardoor 64 huizen vernield werden ^ ionder dat men 
iets uic dezelve konde redden. 

In den Mpnfc^fchen oorlog 1674 werd deie 
fcad 114 uren lang^ ^et kanonnen, bommen en gca* 
naten befcboten^ waarvan zij echter, door éene 
bijzondere fchikking der goddelijke Voorzienigheid, 
geen nadeel leed, daar de bommen op de fcracen ne- 
dervielen, en door den moed der burgers en foldacen 
gedempt werden^ Q*) Het graajffctop Bentheim had 

ci- 

ongelukUge gebeurtenis, vervaardigd, fchijat me« te moetea 
opmaken, dat rantzau, dien hij een ^irofft noemt, de ftad 
ppceteelf)k aan de vlammen prijs gegeven hebbe. ' 

. O Het berlgt van den generaal jiabknhaupt aan de Hee" 
(ca Staten vaaGroniitfen, over dez^ gebeurceais, loldt dos: 

«Mijn Heereiil 

\ . „ In gevolg van defe nefPeus gaende van den. 25 defei # 
,, dewelke^f vermits bet aen naderen van den vyandc offi« 
'„ trent Noortlioorn , alhier Is leggen gebleven , bericlite 
;, U Ed, Mog. dat eerglstern ontrent middag, den OvërÖca 
,1 xiNGM/i door een expresfen tuyter ui; Noortboom ny 
V, mondelings heeft laetei adviferen, dat den vyandt zyne 
'^ voorwachten.hadde iogejaegd, en defelve plaetfe , alswser 
9,' in de 16 Vriesfe Compa^iea te paerde en 6 Compagaien 

, ^, te voet waren, rontom hadde befettet, begerende fecoari» 
,y waer op aeuttonts nvet 7 Compagnie^ te paerde en 4 Re- 
„ gimenten tt voet en verdere behoeften des avondts bea 



Digitized 



byGoogk 



C i07 ) 

eigenlijk met dezeu oorlog niets ce doen; maar, eus« 
fchen Drenthe en Munfi:erland gelegen zijnde, werd 
bet van beide pardjen, die elkander op on^jdig grond* 

/ . gP- 

9, gemarcbeerd , den ?ijanc dei morgens daar aen volgende, 
99 by donker en mistig weder aanustende, dewelke iich 
99 voorts retireerden, de kerck en liec ke^ckhof qaiterende 
j> en voorts mede Colonel/ Kingma pasfagie gaf, om mede 
jy met de i6 Coruettéu Paerden uit Noorthoorn uit te gten, 
91 om fich by my ce voegen. Den vyandt, fterk 5 RegU 
ff menten te peerde, onder generaai majoor Nagel en Col* 
p, looellen Post, Hauiyo, Maiitesel, Of en ea Lenen met 
99 S Compagnien Dragonders eh 500 man* te voet , tot 3 
H teyftn ficb tcHt de BataiUe geprefenteert hébbende, is C 
jp elckens feer fpoedig. geweken , falcks dat de Infanterye 
p, niet in actie mee den vyand heeft kottaen komen , als al- 
,^ Jeeslyck den rechter vieogel Musqoettiers van nya R^« 
,j gimènt, het welke óver de Ueusper- brugge, die den 
„ vyandt fich hadde afgeworpen, en !^ de onfe 4enftoj»lts 
9, herm&eckt wiert, : marcherende op den vyandt heefc ge- 
py chargeerd: Den vyant heefc achter gelaten wel 50 Gevan* 
^9 gens en 60 Dooden, daar onder een lalcenanc, die geen 
^ quartier van de Hollanders b^eerde: aan deze zijde it 
j, gebleven den Ritmeester Mello Jacob Broecsma» die fich 
^, feer dapperlyck gequeten hebbende, op het Bedde vaa 
^ £ere fyn leven voor het Vaderlant ftrydende heefc ge ein« 
g, digi: Den Vyand is geretireerd na Srandlicht en verders; 
^, onze Ruitery is desfelveu daegs gegaen na Ulfeu, om te 
^, logeren en *t voetvolk wederom herwaarts in *c Hoofc- 
.„ quartier, om Coo haest als immer mogelyck, met het 
^, werck voor Nieuwenhuys aengevangen , een eynd te ma- 
\, ken; den vyandt voor Noorthoorn fiaende, heefc defelve 
f, FiaeiGp den 25 defes, en dien nachc daer leu volgebde 

9f uit 



Digitized 



byGoogk 



C tot y 

gebied beftreden, hard medegenomen. De Gronm- 
gers en Vriezen hadden Noordhoorn bezet. Bern- 
HARD VAN GALEN Wilde hen daaruit verdrijven. De 
aanzwellende yechc, en de aanrukkende verfterking 
onder den generaal rabenhaupt, noodzaakten incus- 
fthen den bisfchop met allen Ipoed aJF te trekken, ^♦y 

G I L D E H U I S. (t) 

' Een aanzienlyk dorp, met een uitgebreid kerfpel, 
i * worde 

I, uit de toaren , kerck en ftec kerckfcof looc M nsqaecten em 
^ ook met 4 Vettdiikken* en 2 Mortiers (>ercbot^y met ver^ 
,j lies van i n 2 van onfe Soldaten, als mede door welgé« 
f, flielte Collonel Klngina , daer tegens goede voorforge ge. 
91 daoüt iB9ar gedmirend^ d* actie in *c veldt, foo omtreoc 
,, 7 uren > morgens aengegaeu en 's atiddtgs ten x Me gre- 
i, eindigt-" 

• In *t Mooftquartier tot Velcbuyftn den 6 Aprit 1674» 

C. RABENHAüPr. 
Bürou tiio Sucha. 

f*) Van Noordhoorn Mar Lingen wordt thans een fchoone 
ftraatweg aangelegd, welke met foortgelfjke wegen, zoo wel 
In het (fanndverfche» als in de Nederlanden , gemeenfchap 
sal hebben. 

CO I>«w het woord ^iVi;? een gezelfchsp van kooplieden, 
kunstenaars en handwerkers aanduidt, welke houne beftuur- 
ders of ^ildemeefters hebben, en het huis, waarin de leden 
van dit gezeirchap vergaderen , het gildehuu genaamd wordt^ 
zoo is de geleerde jungiüs, Codex dipl. N? dó.pag. 119, er 
Biet vteemd van, dat dit dorp, van zulk een huis, zijnen 
mam ontvangen hebbe* 

Hec blijkt intuffchenixitde gefchiedenisniei, dat de duit- 

fche 



Digitized 



byGoogk 



c iP9 y ^ 

wordt in -twee deden verdeeld; in het dorf^ aan en 
op den berg gelegen, ct in den merschy welke de. 
in de vJakre onder den berg gelegene huizen bevat. 
Deae mersch fchijnc in vroegere dagen eene gemeene 
weide geweest te jipjn» welke bij de vermeerdering der 
inwoners 9 van tijd tot tijd^ bebouwd is. 

De Gildehuizer (teenen zijn wijd en zijd beroemd. 

Zij worden niet alleen tot het bouwen van kostbaro 

paleizen 9 maar ook tot flandbeelden en andere fiera* 

den gebruikt, daar 2ij in hardheid en fchoonheid het 

marmer . nabij komen. Hef beroemde fladhuis , 

thans het komnklijk paleis , te Amfterdam, en de 

beurs te Rotterdam, die meest van Gildehuizer (lee- 

nen opgetrokken zijn, ftrekken hiervan tot bewijzen. 

Ten tijde van graaf egbert, op het einde, der 13de 

eeuw, begon men deze /ïêengroeven eerst Vegt te 

bearbeiden, welke, bij den overvloed van hout, 

voorheen verwaarloosd waren. De uitvoer der ftee- 

nen, was op het einde der 17^^ en in het begin der 

igde eeuw, zoo llerk, dat tilleen de tol van dezeU 

vé, den landsheer, de fora van 4000 rijksdaaN 

ders, jaarlijks opbragt. Wegens de nieuwe kerk, 

ten tijde van graaf simon, in het midden der 14de 

ëèuw gebouwd, werd Gildehuis, voorheen ook wei 

Nijenkerken genoemd. 

In het begin der kerkhervorming in Duitschland^ 

* toen 

« 

fche vlekken en dorpen, in de middeleeuwen, dergelijke gU- 
4en gehad .hebben , en de oor>ropg van dea naam d^zer 
plaats is dui onzeker* 



Digitized 



by Google 



C IIP > 

tóén dezelve nog niet toe dit graaffchap doorgedron- 
gen was, en de verfoeijelijke fekte der wederdoo- 
perszich te Munfter gevestigd bad, werd Gildehuis 
ook, met het vergif hunner verderfelijke leer befmetv 
De toenmalige pastoor te Gildehuis bernhard krech- 
TiNO, een geleerd man, was de gevoelens van jan 
YAN LEIDEN en Zijne aanhangers toegedaan; waar- 
om JAN VAN LEIDEN, als dc magiftraat van Munfter, 
een openlijk twistgeding , tusfchen de wederdoopers 
en vele beroemde godgeleerden, liet houden; onder 
anderen dezen krechting', tot bijftand van zijnen 
redenaar bernhard rotman, naar Munfter ontbood. 
Van dezen tijd af bleef hij daar, en werd van den 
zoogenaamden koning van het Nieuw Jeruzalem^ 
nevens knipmrdolling, tot geheimraad aangefteJd; 
voor welken gewigcigen dienst hij, na de verove- 
ring der ftad , door den bisfchop , dan ook den ver- 
dienden loon ontvangen heeft: wordende, na eerst 
met gloeijende tangen gene|)en en dood gemarteld te 
zijn, zijn lijk, nevens ^at van zijnen koning en ambt- 
genoot, ün eene ijzeren kouw, aan den Sint Lam- 
berts toren opgehangen. Dit gebeurde in het jaar 
1535 C*) De drie kouwen hangen nog aan den toren, 
en de ijzeren tangen, aan het raadhuis te Munfter. 

In den Nederlandfchen vrijheidskrijg leed Gilde- 
huis» door de nabijheid van Oldenzaal en Denekarap, 
veel van de Spanjaarden, bijzonder in het jaar 1594, 

wan- 

C) HAMELMAjff, pift. EccIef.Op. Wesih pag. i8o2--l239i 
en EtRSENBRooK, Gefchichte der Wieiieriaufer, 



'Digitized 



byGoogk 



wanneer, het van Koevorden terug trekkend leger; 
den .gebeelen zomer bij Deuekamp ftond , en nadere- 
band in het Jaar 1Ö05, waöneer de Spaanfche gene- 
raal AMBU0SIU5 SPiNOLA Oldenzaal belegerde en in« 
nam 9 waarbij Gildehuis van de ftrocipende benden 
veel re lijden had. 

Misfchlen flamde de beroemde gerhard gilde* 
Hüsiüs, een zeer geleerd man, in 1540 te Borken 
\ overleden, uit Giidehuis af. Ook is het niet on- 
waarfchijnlijk 9 dat eene aanzienlijke familie, welke 
federt vete jaren te Osnabruk bloeide, uit deze 
plaats C) afftamme. 

O H N E- 

De kerk van dit dorp wordt voor de oudfte in 
het geheele graaflchap gehouden. De overlevering 
zegt, dat de ingezetenen van allé omliggende plaat« 
fen, in de eerfte tijden de^ Christendoms, ter ver* 
rigting van hunnen godsdienst herwaarts gekomen 

' zijn; waarvan de oude naam Gods ohnc nog afkom- 
ilig zoude wezen. Een ond opfcbrift boven èe deur 
der kerk, waaruit tnen de hooge oudheid derzelve 

, heeft willen bewijzen, behelst intusfchen, naar de uit« 
legging van den oudheidkundigen , voor weinige jaren 
overledenen, Groninger hoogleeraar de rhoer, niets 
belangrijks. Het zegt eenvoudig : • In het jaar des 
Heer en 1512, terwijl de overige karakters, de eer- 
fie letters van den naan) des metfelaarsi fcbijnen aan 

te 
(*) JcNgius, Codex Diplomt piff. iso. 



Digitized 



byGoogk 



te duiden. (^^) In de kerk is nog^ een oude doop* 
Vont van Bembeimer (leen^ uit de eerile tijden des 
Cbristendoms , afkomftig, voorhanden. In bec^jaar 
1754» op hemelvaartsdag, den 24 Mei, brandde di( 
kleine dorp geheel af. Een jongen, die een rupfen^ 
nest aan eenen appelboom, in de nabijheid eener 
curfTcbuur, verbranden wilde, veroorzaakte door 2»jDe 
onvoorzigtigheid dit ongeluk. Deitig huizen', beD& 
vens bet dak der kerk en de toren werden eetiev 
prooi der vlammen. Daar een fterke wind y uit het ; 
westen, het vuur aanblies, konden de ingezetetien j 
weinig van hunne bezittingen redden. In minder daa'i 
een half uur, lag het geheele dorp in kolen. Het 
is intusfchen fpoedig .uic de asch herrezetu 

Xïi den zevenjarigen oorlog leed dit dorp veel ; 
fan de doortrekkende legerbenden. 

In vtóegere dagen lag hier geene brug voor wa- 
gens over de vecht, hetwelk bij het aanzwellen van 
den ftróom, niet alleen aan de ingezetenen, maar 
ook aan de reizigers (want de postroete van Holland 
paar Duitschland gaat door dit dorp) veel ongemak 
yeroorzaakte. Hét i& dan een groot geryf, zoo wel 
vpor de dorpelingen als voor de vreemdelingen, dat 
bier thans eene ftevige brug over de vecht gebouwd 
is. (t) / Deze brug werd den 13 Maart 17^1 doöf 

, ', • de 

(♦) Het muurwerk fchijut, in dat jaar, met eenige üien 
(teenen verhoogd te zijn. 

(t) Aan de avefzijde der brug is in het jaar 18 rp , een fclioo» 
ne üraatweg gemaakt. Méu kan thans, te allen tijde, ook 
bij het hoogfte vfzx^^ Ui dorp, zouder ongemak pisferen. 



y 



pigitized by LjOQQIC 



iè vm BémMè ftiiierende Braosw^ers to.HesAi}; 
inet eenige IfcMterd fchoiréi :flroo, waardoor eeoq 
onetiigre leer gegoten vns^ belegd, en vervolgens coc 
(lekkitig vanden ;terugiogc amgeftokem Gelukkiger- 
^}s dreef de vHad de boog'^ oprl$£Mde vlammen van 
pet dorp üii Jiecwelk an^rs een tweede maal, door 
het vuur, zoude vernield gewqrden zijn» £jE^ig$ hol- 
den werden Bij deze gelegenheidj geplonderd. 
• Door een^verdiQg, tusfi:hen den bisfchop hbndbrik 
fan Munftèr^ en graaf sya«wij!i van Bentheim^ 
^an den ii Nov. 1444, werd: bepaald, dat bet ker* 
fpel Oime cerbelfc aonde behooren, onder hec ge« 
iregc en geding /te SandweUe, en ter helft, onder hec 
S^rigt éck geding te Schutterop. Die is ^e reden, 
dat de boorfcbap Hadderop^ welke tot het kerfpel 
Obne behoort, thans Munsrersch is. Deze l^perfchap 
ï>eftaac deels oic hervormde, deels uit roomschge- 
ttfldc inwoners. De laatften waren, als tot .het ker- 
fpel Ohne beboorende, vna oudsher verpligt, tot on- 
deïhon^ van kerk, predikant en fchoolmeester bij tt 
dragen; waaraan zij zidb echtpr, federt eenen ge* 
ruimen tijd, onttrokken he|>b^n» Het, kostbaar |>Iei(- 
g^^^ Qver deze zaak, die Jnc^ niet befli^t .is,, be- 
rust;, in d$ ar«hiven van b^t voormalig Rijkskaïner*' 
geregt t^ :Wetzlar, ,. - 

. B R AND L È G T^ 

in oude oorkonden . ook Brandtttget genard» 
draagt 2a[}neli naani vadhet ood adelijk kasteel, bi^ 

H ge* 



Digitized 



by Google 



C i"4 i> 

geweest, ie sijo;. mar ^éom énM ^fifi^ bisftbop yao 
Muiiftït) ADOLFU9;.^eri ffiKittia fjMf' ma Maiki 
fé j}«t fdar ' 1360^'^ eaieii oorlog :id&c :«BaNHASU)9 
Igrtaf-Viiif Bemheiió 9 geheel srerwxseac is*. De bis^ 
kiboppéof die door (togaosdgiiig vm pSLjfs paschalu 
ili Al de 12de eeiMS d^ wëreldUjkè beetfchapp^, 
met het geestétijtó Üewind, vereenigdteiddént zodi? 
cén %an gebied vffl^tljd coc tijd wrder uk te brei- 
detiy ékiF de kleine; voncea tan hunBeQ féf ce onde» 
Vrei^pen. Zoo* heeft-' idet ^alleen de bisfchop vao U 
trecht kjn' bewind övep de provinciën. Oveiijsfel eè 
'Ciromngèn- uitgebreid; fiiaar ook de bisfchop vu 
Mimlfef de meeste grtlflbbappen en bëetlijkbedeo i; 
zijn bisdom gèlégeh , vtn ^ tot tijd; a&n zijne heer- 
Ichlappij'ondeni&orpéni- '- - \ 

Hec kiasceel- Brandlegt herrees vervolgens nit bet' 
puin. Bë ridder benderir van rhede boawde het! 
Wéér ^ óp. Thnns' bebotert het aan den vrljfaeer vaa 
Droste' I^tfckéringj 'die bij afwisfeifng ' te Munftcr 
eW' tfefiairreveld wdontj' én zijne bier gelegene goe- 
9ér€^,| 'idóör éenen rentmeester, iaat beHetereB. h 
!bét jtór /lÖ/ijj aan- hét Whde 'van Met, ftoad op * 
Brandlegter heide 'éeh -geweldig leger vaW^MunW' 
fche enKeuIfche troepen, die zich-liièi: vérjameldeii 
en dèn i Jut^, dopr Jb^^vc^ XAn.de flad GroU, 
of Groenloo 'en eenen inval in het graaffchap Lvor ^ 
é^tfi-^ bfeggki aait^dSn jferderfeiyiw Qprl^ vfi^ki 
te», .Waardoost^ ir èm cp^lo&féliik ïcHi^ ^^ W\ 
• . ;: twee^ 



Digitized 



byGoogk 



mgm y»ordte.{lroymciQ^ vtCövcxd yê^d. in Het fot 
ti^to 9 ' onder ; de* tcgesnag ^a ^aif AmcLD.jobiiri 
stnd eea botr; cf iezelSék Brandfegter beide , ene 
Sen^ Rompiü&xbe umitteaV^^^Jk^ <>P b^ JUmA 
't BeDtbeim!, langen cijU^ id»^eeae tgrooee vejldzwny- 
beid^ lijn; liawaavd gewoidj^tié ih het |au: . i($44r 
det? od|: 'dergelijke mticftd, ivielftb- t)p^ eenin 
p hij eiJkiDder lagen , ' in de (>oer(bhap BAig^, 
bec ke£(^ Eomyetteta^v getcÉodea Geeit i«n ft)- 
was na^ den tijd van keizer nonókitiSf ^ dife fiMi 
einde derfde eeaW léefife, gefltïjge»; -* ' 

i De nu 'Vtflgeudd-plaatfen bèhooren tet^licÉ- ' ^* 
Nedergraaffchap èentheinl. 
De hooSdfisMs daarvan k de^ijad- . /* -. > 

NIENHüiS OP NÏEÜWENHÜIS. (^ V' 

'Zij it9 Ureo dor^Mraog verfclkildigd , ^mh bet ^i^m^U 
laafs beroemde kasteel, hetwefk graaf jotiAiA^KS If ^ 
zich tegen de vijandelijke invallen, uk Twente^ 
te beieir te verdedigen, in de jaren i<^po tq( 
,00 heeft lajcen bouwen >> en.betweUc torn DinAêi^ 
Mfe geoBanid iveid De fcfaocm gekgeofaekl dar 
H i j^aatl 

%mpnlmi e^c)ii;«y9n« ik i^f de:wodiAiir Mn de b»* 

Aiig NmwnhHu^ oMdtt da Aid barao bmui .cmtvtiiscs 

vin. ket jbri xtHnkUtroék^ .keoMik bij a^Miriifig éa, 

^el ^er graven van Bentfaelm waa en )u^mmm Bêèm^ 

and werd, ia oidatfebddiss vaa bet êMiê^ bk Ai«i 1» 



- "Digitized 



byGoogk 



fbtts vtroonmkxéf dat ia de nabl^id van dit 
kasteel, van üjd tot öjd , eenige huteen gebóawl' 
jrorden, Vcrfcbeidene ridders en edel« legden hfct 
oofe luj2(»!^dere hoven assn, en zoo ontlhmd dan ei 
Jijk, de üad JSieuwenhufs. Hare eerfle privilegiën 
mvsg zij van gra^ miRifHARn I, in hetijapr 137O) C 
.welke nn de v(d|endei^ginven veünenmt. of boevesi 
^jn; bb, V. in het jaar 1416 ^n EVBkwijirl; \\\ 
^van »BBiNH4RD II; .I4f8,van EveftwijN II; 15 
4anr:A|iNOM!. I ; 15(^0 yanEVÉBwjjN 111; in 15 

van 4&N9LD IL. ;: \. 

De grond, waarop ik Aad gebonsvd is., behod 

voorheen tot- het kerfpeJL Vel^hmj^^n , . en .wd tot i 

.. ■. : ^ ^ . bod 

C^) Graaf BERNHARD (c^oiüe dé ftadNtétfWeotiofs» fn ea 
oorkonde va^, den f5 Jtmlj 1,370 y den mers^t^ msfcben Gfl 
vesforfi en Nieuwen/mss y én beval, dat haar het noodi 
Jioit^t t^ hei onderüdiid der bruten, uit het kerlpel UIK 
2pkQde... geleverd worden* .. Voorts bewiliigde bij, van ^ 
doorgaande . karren en wagens, van de met fchaitenaain 
boerde levensmiddelen j en van het door de flagen ë! 
V¥rkoQP %ell?gt wordend vee , ecnen zekeren tol te mofi 
ii»É»t^ -^ Van élk« eenfl)annige kar mogt men eenen penoóil 
-^nfn U tWeefpaaaigf 9 F$Qaing<ii , in vnr tederea ws|«'^ 
jp^nni^gen eifchen* Van elke ton haring, die in de flido^ 
in het geregt vto ülzen ten verkoop gebragt werd , «og^ 
tóéo'èeriöi heHhig*;*varf' ieder vat bóteir éenen penniafi 
ieder poitd 'kaas eiF ieder loop zout eenen helling, vin 
«er -«nd, dat ceiï veftoop göflagt wefd, eenen pefii 
i^nt 'feder zwifn eenen helling en van iedere ibhèap ei 
iMefflltfgi vóftleceii. ^ 
y, Meta^lea^^e^Qotkattde' liierover bij.joff^ruSf Codex d^ 



Digitized 



Jby Google 



boer&hap praasdorp. De tegenwoordige kerk; wtti 

de markt» werd in het jaar itfSS/ in plaau dernour 

de vervalfene gebouwd; welke laatfte in de Q^ijbeid 

van den burg of bet huis Dinkelrode ftond^ «in vhoc 

ikerkbof; hetwelk thans een pldo is, omdat»; op. 

|bevel der Bergfche regering in 1809» de doeden 

U)aiten de fteden moesten begraven worden, ^st 

||»steel» waaraan d^ ftad hare opkomst en bloei ce* 

ihnkea heeft» ïs» in vroegere eeuwen, ook men^- 

loal eene oorzaak van haar ongeluk geweest. N«au-. 

irelljks had dit kasteel, onder j^nen fiiclicer eenige 

Mren geifa^n» of het moest de aanvallen van eenen 

nagtigen vijand verduren. De bisfcbop wiLRELMus** 

nn Utrecht» met tijne vazallen en edelen, wegens; 

e leenregten» in oorlog verwikkeld zijnde» viel door 

'weme in het graafTchap Bentheim» ra rigtte daarin 

e verwoestingen aan» vraarblj bet voornamelijk 

Nkuwenhui$^(chtex^ gemunt ce zijn. Maar graaf 

[ON vaa Bentheim en andere beleedigde vazallen 

elden zich» met hulp vao den graaf van Holland » 

>dapper eer weer» en verfloegpn niet alleen de vijan- 

[delijke armee» maar ook den Ifisfchop zelven. Nog 

terger ging bet Nieuwenhuis^ onder den 5illen bisfcbop» 

tyR£DERiK van Utrecku Graaf svzrwijn g^ra^ce 

tuet denzelven in oorlog» kreeg 4e nederlaag» en 

^terd genoodzaakt het kasteel van Nicuwenhuis af te 

^«hetwelk hem naderhand, als een leen vaU U- 

trecbt, terug gegeven werd. Dit gebeurde in bet 

jaar 1417* 

H 3 ' ^ -^ Ia 



Digitized 



byGoogk 



C"8 ) 

.fel éép dertigjarigm oorlog werden de mnen en 
mDi^nv&n dtc kaneol verwoest. Het jaorr ^ waarin dit 
gêbearder ^ nuj niet Verheid niec belqnid; waar- 
fcMijnfijk was hec io' 1^35; toen delfhd dtior de kei- 
zerHjketi h^genomenwef^d.' Sedert dien rijd is het huis 
2Mf§JMrod0 nooit weer bevestigd geworden, maar van 
jaar tot }a^ nüeer in venal geraakt» Thatis dient het 
téé éeUe kerk' voor de Roómsch-Cattiofijke gemeeme. 
:itl te& jaar 1593, dêB ia Mei, <idtfl;ond hier eéi 
- T^tH^ br«)d, dioor bec otivoorzigtig losTchieten vas 
ctB gM/Mr , waarvan de^ burgers , wegens de Spaan* 
ll!b« lli«Mt)cttl^d^ idolKrcen; voorlied :^jn» vdroorzaate 
Op* den toogenaamèin dijk werden^ daardodr 55 M 
«n iif der9s<ib getegdl In dra Mcmfteifchen oork^i 
HM Hoifend beeft db^^adrJW^iüH'Mii^^ d^Oc baar deel 
^taadi De- btsfcböp van Mnnller, h^ i»et geweld, 
eene bezectmg Jn dé itod gelegd. Daar de bfirgeit 
liiervan niet ftosdeA osdlagen worden, zoo hielde»! 
SQ' bëtaelijk: verÜandboo^ng met dien generaal ra^ 
B»ii»AOTT te Koevorden, di« Ifort voor het Mm 
i»fi da» vrede, dién' 13- Aprfl 1674, de fiad ove^ 
cotnpeld^ en de Bdènffertcüen verbeef; bij wett^ 
getegenbe»! de ^d vsA ^o moedwil der (bldaiefl 
wet « igdeii bad^ (*> VELD^ 

(•) Men vindt op bet ffadhnfs, te Nieuwenhiiis , cene fpe- 
Cifite rekening vtn de onkosten , welfte de MonfteFft&0 '^t^' 
fcwareierlttg, Vtn den> 17 Peb. 1^71 tot den » Juiij »tf?i^> 
varaorasaht Keeft. DezelVe bediiagea de veibaz^euds^^ 
van I n^m en negentig duizend negen honderd ZffP» €H ti^\ 
0fjMaaider^9 titn fimvir^ m tên^ dnii. \. j 



Digitized by CjOOQI^. 



VEL D H ü IZE N# : > 

Die dorp is zijnen naam verTcliuldigd , dfe ïfefeïgë 
cp bet veld (hetwelk in het graaffchap Benthcim een 

H4^ — . . ' 



, Het is y^offf de hecreo bw^infieisfiers.Iiebbea^de r^ke'* 
aing voor dé Mte&oodfgde §mtn W4I hooffgeft^d* Maac 
wanneer men dcsèWe ook op hei derde redoceevty* dta 
blijft de fonj nèg groot, . , i 

De ibbade» dooir de pHinderiog ttrooraCMktt il Jlier on* 
der Cgei^ tau één v6et der. rekediiig gisi^d wordt) niet 
begrepeov en deze fchade noetJieer^mnerkeiiik geweest 
zijn, daat de fiad ftorineizdeflia8d ^ecov«fd werd», en bijna 
geen bnfl lAin dic plnnderfaig bevrijd bleefr 

Vete burgers hadden » Tolgensüeetie aanteekenin^ op.P^ 
vengenielde rékeaing» in het jaar oS^a reeds hfuine hjalzi^n 
vkOüflètt. De totneii ev aUMrs lagen oobeboowd en ,w^en 
met ibbüldeft be«wihrd« ' 

Aldus intdt hetbérigt van' den geSnleraAl AiiaiimfaM ove^ 
d^e beftorming ^iti Niduwehhufss 

. , Myg.Heeren! : . 

OiStetn hébbe UBD. Mog« ootmoejfig beriekt, hoe dat 
liet oiltftr vkn Noorthbom was afgetopeii en dat ik* van fins 
'mtt mee Nien\irehhnifen een kort einde ie maken ^ ovar» 
lüti *tAtt en hebfoe kbnaeil geraedei^ vinden, by defe tydt 
van* *t jbef^y' de watéreii foo. hdQi^ op geloopea zynèe^ 
hien^oorCeremonién te' gebraiekent' en.meede onderworpen 
té ïyn* dat dodr de Macht ifan des Vyandts Ruit^y moch« 
te kömêii gefurpreüeert te werden; fnkks dac een refolntfe 
gedommi beb , defe Sudc aen 5 l^aetfen, onder de 5 Col- 
lotiéls te voet tr forceren en te beftormen, Ittende mede 
<yp 3 plaetfte eëfl' «alsch Alarm maken,' by defen florm heÏM 
be i« KeVbruggfia gebmickt: en^ op dat een teder ifü deb- 

voiip 



Digitized 



by Google 



C "O ) 

' onbebouwd en mee beide begroéfd htid beteekenO 
(haa^e .woningen, die de veldhuizen genaamd wer* 

^den. 

yn^ dei ce becer doen mo^bce, foo hebbe niet ,by der 
Nibhty mter mee den kriecken vao den dtg den ftorm hui 
beginnen » ryiide de CLeginienten des aachct op haer Pdi- 
éen gemareheerc en aldter blyven ft^en coc het kriecken van 
den dag^:' het 'teeken > ila men aefigaen fonde» waren twee 
fchooten nit Mordert met Gi^nacen , maar de Locbt mistig 
zyade Wat' het fonder eiFect, maar den da|k koüende, gaf 
ifc ordrê, ten myn Regiment,:, fiende» dat dca Vytndt he* 
gogte Uaer GeWeer te loi&Q^: dier tegeua d* 09& al clfarge- 
rende aén de Graven avanceerden: het loc waa alfoo gevaU 
len, ,dat myn Kegimeftt ea dat van Cofloaet Eybergea 
d^ Attacqae bebVen gedaen'y tusfchen de Veiüintfer water* 
mooiéti eii FrentWégar Ponrten, GeckipgatusTchen d* UK^ 
poort, tn de beide Vrietfe Regimenten iivn de Colionela 
Swartfenburg en Bourmilnnia hebben dft Puace^oorc tuslckea 
haer beiden gehiid: de fc^herpfte Atcac^ue en tegenCtant ia 
geweest op de Posten v^n de 3 Groeuioger Regimenten 9 
te weten het myne , Gockinga en Eybergen , want de HoofC'^ 
wacht ging voort tegens myn en E^bergena Regiment ftten* 
en tegens dè Vriesfe Regimenten was dé Post van *s vyands 
Rnltery te voet: myn Regiment is geleit, by den CoUooel 
Tamihin^a en myne Lyfcompagnie, by d- abfentie van 0170 
Capitein luitenant , xioor den Capitem Metftaeck.eo myn ven* 
drlch'Dalwigh: oVermidts Ik oock den CoUonei .Byberfea 
.uit Coevorden, by het Regiment in *c velt getrockea » en ia 
desfeïlsplaetre gediiurende defe Expeditie den Lt« Cpllonel 
Deen wederom iatt 'binnen gelegt, zynde alfoo deze Coa^ 
paghie geleU door myn Cottfyn Rabenbanpc : den vyandt is 
daer binnen aaii Ruiters, Dragonders .en . Voetvolk fterck 
geweest, als UEO. Mog. uit de nevensgaeade iyste zoir g^ 
lieven te fien: daer binnen- zyn verovert 3 Scandaerdan en 

U9 



Digitized 



byGoogk 



jjen. Bi] de^er hoiz^n werd de kerk gebouwd ^ tn 
zoo oncftond bet dorp Feldhuizen. O 

• ^ .' »5. ' • * Waar 

êen Vaendel, d* overige 3 vaendefs heefc den Grave vftQ 
BeQiïem op sja ffolf toe Beiuhem; t^aonfe zyde J^ge* 
Ueiren den VemMg Qaee Coendecs vsn d* overften liet^ce- 
naat Cray^ compagnie, den Edelmau van *c Kanon Pikeer 
yan Kplenberg en 10 a la.gemeene, daer onder den GelVy- 
eer van myn compagnie, als Vendrig Dalwig en noch een 
foldaet» den Capicein Writzers, leem de beide Vendrigt 
Rokler en Marwe, en verfcbeidene gemeene yan myn en *c^ 
£yberglche Regimenc, tya g^q^^isii het gevecht heefc on- 
trent 3 quartier uars gedunrt, den Vyandi; retireerde wel op 
*l casteel, zynde een hols, rondom metseen wal voorden; 
maar d* oufe niet tegenftaende den vyandt, twee ftucken 
kanon gebruickten, echter aendringende , ging alles op een- 
maal over 9 roepende om quartier: Ik bebbe den Capiceia 
Aacerhois nec.zyn eit d andere compagnien te vo(^t, daar 
binnen gelaten 9 en ben met de Regimenten te vbet weder- 
om herwaerts in 't Leger gekomen : achte verders tot myn 
Desrein voor goet, om daer tot Nieuwenhuis, vermits tie 
goede gelegenheid van de Piaetfe , een Magazyn op te reeb- 
cèn. Waermede eindigende in \ I^eger <oc Veldtbutzen den 

j8 Maart 1674» 

C. RABENHAÜPT Bj^on 
tho Sucha. 

De lijst der gevangenen ^s bij dit rapport gevoegd* 
^ezthi^ beftonden in ai ofïcleren em rvrm doo gemeenen , 
^eels kavallerie » deels infancerie. Htt middags , na de yer« 
p vering der ilad Nieawenhuis , hield de géneraal met al zyne 
officieren , aldaar eenen deftigeu maaltijd. Des avonds keer«^ 
Ae hy in zyn hoofdkwartier te Veldhuizen terug. 

(*"> De geleerde jufiGius meent, dat dit dorp zijnen naam 
ontvaugeQ J^eefc fian de opene en vruchtbare velüiê (ab aper- 

üs 



Digitized 



byGöogk 



> Wï4r trele boeffchappen eéö tórl^el uitmaken » 
heeft men, bg de invoering des GhrkcendoHjs , i& 
ketk 200 wat in het midden der boerfchappen ge- 
pfantat, opdat ^ ingeceteoea vw allo boerrcfaappen 
duelve gevoegd]^ bezoeken kondeo^^ Zoo beeft 
i). V. Schuttert^p dte boerfcbappéfl Sametn en Sui» 
dendorp aan de éene, efi' ^engfelj Necflagtj Quèn* 
dorp aan de andere zijde. Vlzen ligt in het midden 
der menigvuldige y onder dit dorp behporepde bqer^ 
fcbappen. Zoo ook Emmehnkamp. Veldhtüzen 
heeft aan de ecne z^ét de groète boerfchap Eschef 
en aan de ViXidete Graasdofpf het Woud tm. 

Boerfchappen ï die heel vér van de Parochiekerk 
liggen y zijn in lateren rijd, aangelegd. Zoo is b. v. & 
Bikardèjy oo€{piovkéii}k Ernstdorp genaamd, opbe» 
vtel var* gmf êrwbt wJLHEtwr eerst ia i5(% bron- 
nen. ' joHAN ]?icARDT, prfedikattt en med. doctor te 
Igi^evorden, fchrljvcr van hef beldngfyk werk: Drent- 
fahe oudheden , had , benevens zijnen zoon , het be- 
fni^ over den aoQleg. óczer volkplanting. De bis- 
fchop van Utrecht, johannes van verneborch^ cd» 
der wiens westelijk 'opzigt alle kerken in het Neder- 
^mffehap fconden, liet met toefcemming ^n gi»af 
BifeNHARdf ih het jair- 1370, de kerk te Veldhmzen 
naar ï^téün^ènhtfh vei^plaJitfen, (♦) De pastoor vaa 
Veldhuizen y stephanüs faber, bewees incusfcheö aaö 

, ! deu 

ti$ et feracibü^ campli) daarmede Het oifiringd ff. Codex 
dipf. N'^' 55 » pag* 1 1 i*. Öït is echter eeiaV ^svalliig'. ' 
(;•) JüRCiüs, Codex Dipl. pag. 367. 



Digitized 



byGoogk 



( m y 

d« opvolger van voofgémérdétt tóSféhop/ FRÉDBRik 
van Blankenheim^ ékt dé plaats, Wsfèhr de éerk vóof- ^ 
bew» geihdn had^ veel gelegeüer wof de gemeente 
yw, dan de tegenwoordige; daar nien, wegens deti 
verreö afSaod ed'déllecbte w^en, vooral des wttiters 
}oi^ hoog ^tki&Dii é^'^i Nieuwenkuis ^ nfet tmiét 
gevaar konde bezöökêtt; dat ook de VerpIa^tfSlg der* 
k€!rk > zohder wett^e redetteri en tegen den tviJ der ge- 
meëme, gefchied was. Hij verzotfht derttdve, in den 
oattm der gemeente , dat de kerk Weef op de vorige 
pMai» nrpgt gezet worden. Dé bftfchöp, na zfcll hier-' 
over, dóór swbderüs hübting, kènonni^k té Otden^aal,' 
berigt te heisben doen geven , ftond dït vtttott toe; 
gelastende in hèt jaar 1410*, <fet dé kerk weö iiteaf 
W'eldhuize» t60^ verplaatst ctaln ille vorige tegtón 
herfteW worden; voorts, dat men aflê fcerkeJgké ge- 
refedfèhappcH) ondtór welke* de-jib^^y^^^ uftdrtïkke^t 
genoemd wordt, aan haar zoude terug geven* T!ü 
Niem^enhuis tóude flechts eene kapel b^vien , waar- 
iH', met toeftemmftig van de beftunrders der kerk ts 
y&Pdhuizen ^ én voorbehüörfens' dfe regten 3elrzélve, 
èp eenen gelegetién tijd, dfe nïisfe konde gevierd' 
Hvtoden* (♦) 

Oift^ ^e kerk ee FéldktHzen wéftr op re helpen,' 
bewilligde de Bfeftfhöp in het jaar 1411, ,aian ölte 
boetvaardi^n^, die deze kerk vl^tfg bezoeken, of 
89» het heTltel dbrzdve «aarflfig arbeftfeö, óf öók. 
Kot zij bij testament, het zij door vrijwillige fchen- 

Mng 
* (*) JüNGiüi, Codex Dipl. pag, 317. 



Digitized by LjOOQIC 



king» de inkomtei derce|ve vermeerderen/ zooden, ' 
eeneo aflaat van veertig dagen. (^) 
. Ia het. begin der hervorming wasi hier flechts een 
predikant. Naderband fcelde igraaf arnold hier , ge» 
lijk elders bij grooce gemeenten, eeoeo (veeden leer« 
aar aan» die re Nieuwenhuis woQfide,, en als bul]^» 
prediker de beide gemeenten bedienen moest. 

In het kerfpel ligt het van ouds beroemd ad^Ujk 
huis Kschcy waarvan de boerfcbap Eiche baren naam 
draaft. Die huis wordt ook wel Oedinghof ge- 
noemd. Nabij bet dorp IigC/bet buis Schulenburgm 
B^ide buizefi werden in vroegere dagen, door ééoe 
familie, die van Munfter^ naderband door die van 
Dedem^ vervolgens door die van Grinmern }a^(^ 
ten> van welke hacCee bet buis Scbulènburg, op die 
van Stampa^ een Vriescb geflacbt , overgegaan ifs. 
Het buis Esche is aan de familie van übbena geko- 
men, in den Nederlandfcben vrijheids oorlog, en 
wel in het jaar 1593^ ab de Spanjaarden de vesting 
Koevorden vergeefs belegerden, badden de ingeze- 
tenen der boerfcbap Esche zich op dit huis ver- 
Icbanst. Edoch, bet dnurde niet lang, of gebrek 
aan levenjsmiddelen en de al te fterke opeenhoopicg 
van menfchen, iq eéne zoo kleine ruimte,- veroor- 
saakten eene pestziekce, waaraan dagelijks velen (lier- 
ven, en noodzaakten bet overfcbot, b^t buis aan de 
Spanjaarden in te ruimen, die nu^ de daar bij eea 

ge- 
' (♦) Jwciüs, Codex dJp!. paf. 319^ ' / 



Digitized by LjOOQIC 



C las ) 

^ebragtè goederen roofÖen', en de arme boeren deer* 
iijk 'niishatidelden. * ' ~ ' . 

ïn dezèlf^ boerfchap liggen nog twee voorname 
hovfen, namelijk de Schotten en Theifinghof^ welke 
bodcijds bi72:ondere geregtigheden badden , en van dte 
prpvintie Overijsfèl, aan de* ^raWn vaii BentHeim, 
ook bijzonder ter iéen gegeven tverden. Nog M fn 
dit keripel het voormalig adelijk huis üefnrnenburg 
gel(^en, van zijnen eerften bezitter johan van geh- 
MEN dus genaamd 9 die bét, met zijne gemalin,' eene 
liatmirlijfce dochter van Bentheim , verkreeg. 'Ook zijn 
ée^Scholtenhof vvLti Gr aasdorp ot Graasterop^ eti 
liet boerenerve 0/M«^w, in vroegere eeuwen, adelijke 
burgeifl geweest, In ^de nabijheid van Veidhüizüti 
viel, den w April 1674, een erhflig gevecht, tosfchea 
de Mnnfcerfcben en Hollanders, voor, waarvan de om* 
ftandfgheden, door jo«an van alpbn, den gefchied- 
fchrijver van Christopher bernha'rd van öalên, 
4us verhaaM worden : De Hollandfcbe generaal raben* 
HAX7PT rukte met 8000 man in het graaffchap' Bent- 
henn, en tastte de Munfterfchen aan, dfe, om zich tegen 
de icroopetijen uit Koevorden te beveiligen, in haast 
Nieuwenhuis bevestigd, en met eenige kofnpagnién 
ruiterijen voetvolk bezet hadden, welke, niet befcand 
tegen de aandringende overmagt, weldra de ftad overga- 
ven en krijgsgevangen gemaakt werden. Van Nieuwen^ 
huis rukte de generaal r^benhaott op Noordhoorn, 
Hvaaruit de'Miwfterfchcn, na eene geringe tegen weer, 
terug trokkem Bij Gronouw en Losfer in Twènt^, 

pos. 



Digitized 



byGoogk 



C xs5 ) 

posteerden Aj zlQh Mrecr, en orokkea^ wn alle aöjdtti» 
▼erfterkiog aan zich. Rabbnhaupt, die bra.op^da 
yoet gevolgd wïs», bet gevaar b?jnerk»de, wjairin 
hy ipicli mee zijn kkia leger bevond, reüreerde q^ 
Oldenzaal. De Monfterfche generaal naoei, zcwd 
den overfjen majbac» wet 300 ruiters vcwruit , om 
den ^^aad in. het cpg te böucfcn, en l^j zelf vol§d^ 
roet liet boofdkorpa de Hollanders . op den voet na. 
Raben^aott bad» om den a&ogt te befpoedi|g«a^ 
?ijn le^r verdee^, en aaa den liewenant koUpnel 
^WSaajBf* bevel gqgevea, roet 1500 roj^n op Niettvfe»- 
Ittfis te retireren i terwijl bij ,«elf , la?^ deq- naaste» 
weg, Koevorden zocht te bere^cen. .3ij«e fcfaterbo^e 
werd intasfcben door masbacq g^flaggn, ea met 1^ 
oyeng gedeeliie kwam b^^, na de bn^g^n, w«lke bif 
QVi^gStrpkken was» afgebroken oebebbea, g«lok% 
binnen de vesting, , . 

^iBj^RCauN was zoo gelukkig niet; bij. had neb 4i^ 
m Wfil^imm* op eene raoerasöge pfeita, dpor 
nuddel .van «me bouten yerücbanfuig, bevestigd; aij^f ' 
jfeldö«l^lteo wel g<ïpl3wst hebbende, jfreesde ,hij df 
jVIwpffs^fcbe rwteriji niet. Deze ^opt bem-iwwftrbm . 
pp eeiwn aekeren afiftwd iq, en wachwe h« voetvfi^ 
«f, hftweik de verfchanfing beftor«de, in 4e.eef09 
woed? y^k menfehep doodde, en bet overfthot, ai^ 
10 vaw^ls gevangen nam. De daarop ^xiedjg yo^. 
gende vrede» den a? April 1674 te KepleB esQotsn, 
n}39kte aan de verdere vljandelijkfaedeo een eind9, e? 

. .. ■. Wr 



Digitized 



byGoogk 



< "7 ) 

verloste eiberosn en de Ajpm qlc de Muo/xarfchf 
gey^genfchap. (*) 

Deo 30 Ayg. |8i6 ontftomi ia l^pt dorp VeWbwp 
2eD) des flcb^enniddftgs 091 & urC| een verfchrikke- 
^jke brand I we)^ de onvopr;ipigugheid eener yroQw^ 
die vto bij ^ yuMf dr9ogj?Q ^ilde^ veroorisiakee^ 
In eeoen korten, cljd w$r4^n daorijloor 54 gei>quwe9 
vemfe).d. Dp menfcjb^env^^^ jperMe, bij de;?? ifo^r 
vige gebeurcefii», inec genoegen de weldad%he|d. dcf 
jogeze^nen van het g^aafTcb^ pp ; dp^r elke ftad , 
vlek^ dorp en ^oe^fct^ap» zich als om ilrljd bel|ve^ 
4e, om 9 4oor vrijwillige gefcbenken van kqren, kjje^ 
dieren en £eld^ ^ ellende der qpgelakkige inwo^ens 
van Veldl^fiizen re v/^fi^Jiten, en hen in ftaac te fle^- 
l^Uy bunpe 9fge|)rjan4e^ woningcq weesop (e bouwen» 

ü L Z E N, 

jeen dorp of vl$)^ . mee e^ u||:fQ(lrekfi W^^ 
VoQT^Iieti fvas dk ^eifpel het grppcft# ifi hoc ge^oe^e 
JS^^^Vtf iV^ fl^i^t alleegi fTtlfu^^ mz^ opk -^4. 
ifjL 91? Wim kastffl ^^ fieesteijjk g^g? ^m dfp 

i C%> Vkn ALMUff d^ vita tsc rabos gÉitit Gkriico|p1ioti 
«Asmardi. iPart il. ^ig* j;$5* ; , 

De pliacs» waar dit gevecht voorviel, beet UQf d^ /«f« 
pi^ffoêi, ^n i^ de nabijheid van dezelve vindt men «ene 
plèk, die'hat kerkhof der Hollanders genaamd wordt. Na 
clen flag kwamen de Manfterfchen met hunne gevangenen tn 
ï^eawenkttls certrg, waar z^ dfie dagen verto^fdcp. I^ Aid 
had hiervan groote onkosten. In de rekening zijn ze op 
120Q Rijksd. |t9|elljif^i?0U., .. . • ' ^ 



Digitized 



byGoogk 



C 1^ ') 

bisfdiop ian ürfecht gehocrcleït werd, tot hetzélvrf 
behoorde. De kerk vzn dit dorp is zeer oud. Men 
leest; ' in eene oorkonde van 1131 i dat de bisfcBop 
van Unrecht, zekere inkoinften van de kerk *te i/A 
zen in Twente^ aan het kapittel van Sint ? eter tt 
Ütrechr, (cbonk. Onder Paus joöannes XXIF, -tó 
ièf jaar 13^7, ontving deze kerk eenen aflaatbrief, 
door twaalf bisfchoppen te Avighoh uitgevaardigd, 
en met derzelvèr zegéJs bekrachtigd. C*^ 

De toren van sdeze* aan dsn^H. Werenfriitis p' 
wijde keric, was'id oude tijden siSo voeten hoog* In 
;het jaar ïöSa werd de kerk doorbrand, welken Iftii. 
Wikferaftraal veroorzaakte, van dit fieraad beroofd , 
en zelve fterk befchadigd.' Onder de predikanten van 
ülzen is johannes HASENHARTOi inet -lof uit dege^ 
Jfchiedenis der keijjihervorming, bekend. Hij was een 
der eerften, die de ftralen van het, door den groo^ 
$en LUTHER oötftok«n licht, • oj^virig, 'etf dié bètie^ 
tens den höfprediker vapï lóen^' graaf arnóld If 
en deszelfs ^roalin, eene geborene gravii! van bm- 
■ BERODE , overhaalde , oni de Aügsbur gfcKe jgtlcxK^ 
belijdenis aan te nemen, welke, zoo als in een bij- 
jonder hoqfiiftRk nider zal aangewei^i^q werden, ^ in 
bet jaar 1544, door het geheete graafschap ..jngdi 
voerd werd. 

In vroegere dagen vond men in liet kerfpel UI* 
2en zulke ontzag verwekkende (teenhoopen , als men 
thans nog in het landfchap Drenthe aantreft, en die 

■ daar 

(•) JüKGiüf , Codex DIpU No ^4 p«g, 13 j» 



Digitized 



byGoógk 



K "9 ) 

daaft onder clen imiti van Hunnebedden h^kenA zl^m 
De ingezecenen hebjben dezelve van tijd coc cijd doen 
ipringeny en coc hec bouwen van h^izen en fchuren 
gebruikt. (*^ 

In de nabijheid van dic dorp viel de ongelukkige 
flagy . cusfchen graaf everwijn en den bisfcbop van 
Ucrecbc, voor, welke voor ^ verwijn zulke noodlot- 
tige gevolgen had, hoewel de overwinning den bis** 
fchop ook duur te ilaan kwam. 

In het dorp hadden voorheen de heeren van xo^ 
HEN hunnen adelijken zetel, die dikwijls in de oude 
oorkonden voorkomen. De beroemde joüan nieü- 
HOF, die, in de 17de eeuw aan den Nederlandfchen 
zeehandel, de gewigcigfte dienden bewezen en de 
wetenfehappen met twee onfchatbare werken verrijkt ' 
\ieeu9 werd te UIzén, waar zijn vader burgemeester 
was, geboren. Hij deed als koopman, in den dienst 
der West- en Oöst-indifche Kompagnie, verfcheide- 
ne belangrijke reizen naar de afgelegenfte gewesten, 
en werd tot de gewigcigfte bezendingen gebruikt. 
Zijne fiiaziiiaanrche zee- en landreis, in 1682 uitgoi. 
geven, en zijne gezantfchapsreis naar den keizer van 
China, twee dikke boekdeelen in folio, met de keu- 
rigfte platen voorzien, naar de teekeningen van den 

I rei- 

(•) NüWWNO mttkt, in zijtie Septlchr. Westph. pfg. 03, 
vtn eenea gevondenen zegelring gewag en van eene asclv 
kruik, bij Ülzen uitgegraven, met de letters V. L. S., welke 
hij uitlegt door Quintae /ègioms ftatiim^ ftandplaata van bet 
vijfde legioen, en waarvan hij den naam Ulün afleiden wil« 



Digitized 



byGooglè 



«HO 2^ nicgetmide famde en djoen moed* 

fli} werd hec (hgcofièr van ^jnen tjfer voor de 
belangen van den Nederlandfcben handel. Mee twee 
fctfepen, de pijl ^ ik boog genaamd » mar de kosc 
Mn Mofamoique gef enden zi/nde, en^ in eene booc, 
de rivier landwiercs iq opvarende, om mee den ko- 
aii^ der wilden In eenen ruilhandel ce treden^ kwam 
hij niet terug. De Q:b^n, veriebeidene d^gen te 
Mrgeefs <^ hem gew^hc hebbende, zeilden eindeliji: 
^eg. Allé naiponv^n» op bsc der Kompagnie,' 
vervolgens naar, hem gedaan, waren vruchteloos. 
WadrfcUjnlijk is lüj , gelijk de beroemde cook , van 
•de wilden vermoord* (^^ 

^ WIL. 

O De ftnine vtn deeen vermaafden man woonde nade^ 
tead te Lingen. Oe hoegleeraai b. nieuhof te Harderirijk' 
en de heer nibuhop te Echtler» zijn er aframmelingen van. < 
Bij den laatilen heb ik nog onlangs eenen originelen brief 
gezien» ddor den beroemden reiziger in het faar 1^59» vaa 
de ipQ&t yan Banvla , aan ifijnt üoedct te Uzeo gtfcbr^ 
ven» wette van zijn veiftand» kinderljike UefiJe en vAwt 
fodsvrucbt, doorflatnde bewijsên oplevea. 

Deze joiiAN nisuoop is intusrchen de eenigfte nnn oiet^ 
op wellcen ona Vaderland roem dragen müg; het hééft meer 
andere grooct mannen voortgebtagt. De irocKitLMAMf , nai' 
-É^iusaZN, PAGENSTECHE&f \Miren geboren in het grtafTcliip 
Bentheim. De beroemde regtsgeleerde joh. oortwi|n WEt- 
«muMi» , aila proresTor vaÉ hec bvrgerHflc tegc ep de bdoge 
fchofol te Lrijüen dtn 5 Jolij 1717 overleden; zag bat ec^ 
^ levenilldbt ^te NsauwetAms den s9 Mei %tS6z^ De ge- 
leerde KWKftn segt V4i^ h^em in de Itjinede, welice veer dl 

regta- 



Digitized 



byGöogk 



W I L S ü M. 

McD leest ia de gcfchieclenis Tan keizer KARSt 
^en grêoteny dac bij een gedeelte der bewoners vaa 
de oevers der Elve^ welke de fFihen rf fFUtpM 
genaamd werden, verder nederwaarts, naar Franken^ 
}and^ C) gezonden 'beeft, omdst b$ ie aan de El- 
ye niet in toom boaden konde; ibnunig^ fcfarijvers 

I % mee* 

Kgtsgdeetdt werken vta den heer WEsnifuito, te Hinover 
1746 uitgegeven, geplaaut is: De ftad NieiÊwekhuu zal^ 
hor de güwrte van dmm greeten man^ €^ijd fféknkmaariii 
^Jven. (•♦) 

Volgens bet i^erkifal van eenen tlMis overledenen Neder» 
«ndfehen boogleeraar» zijn de PBuzaxuusstii nlc een boe* 
tahnlMp cosfcheo Beutheim en Schiutorp, Fborèroü ge* 
iaamd» oor(proQkcIijk« Oe ftamfsder der geleerde ftmille 
lil ftadent naar de booge fchoot vertrokken zijnde, en zi]« 
aen naam , bij den profesfor , ter InfcbrijviBg hi de rol det 
fiodenten, opgegeven bebbende, wis deze van meenhig» dat 
die naam, voor eeuen man, die onder de geleerdea e<neii 
nog bekleeden wilde. Veel te nederig was, en dat dezel?e« 
I volgens de gewoonte der toenmalige tijden, in eenen griek* 
fchen of latijnfchen behoorde veranderd te worden. De 
yrofeVfor, ntat wetende, dat men In bet graaflchap Bene- 
jkeim, door bet woord ifoeè^ eene gemeene welde verftaat, 
ilBf «an tetzelve de gewone Nederlandfche beteekenls, en 
I iiakte van 4e beide griekfche woorden : feri (yoer) en zofum 
\{jfirdèf)' dtik naam petiizoNnTs. De boogleeraar, nit wiens 
Aoni Ik dit berigi beb, wees de bron, uit welke bij bet« 
sclve gepnt bad, aan. Dn naam vaa dat werk Is mij tlh 
lusfbhen ontgaan* 

(?\Fr4mcia. 

C*} JuMGivs, Codex dipt. p9g. isS in de fleet# 



Digitized 



byGoagk 



< ^3» ) 

meenen, dac dit volk zich gedeeltelyk in het graafi 
fchap Bentlieim, en gedeeltelijk in de provinci 
'Overijsfei neder gezet hebben, en d^t de namen l^ 
zeny mifum en Wilfim bij Kampen^ daarvan J 
korafflg zijn. (•) 

In vroegere jaren was hier geen predikant, en ( 
gemeente moest d^i Godsdienst te Ülzen bijwonfl 
Hier was echter eenie -kapel, waarin, vóór de he 
vorming door den pastoos^ van Uizen, nu en dan 
Mis gelezen werd. Graaf evertvijn ftelde, den i 
JuUj .151c, oij deze. kapel eenen eigenen kapelk 
^p; welke aanftelling door den bisfehop van] 
trecht den .16 October 151 5 bevestigd werd. J 
tfffchriften der oorfptonkelijke oorkonden , beriöö 
nog onder de^ kerkelijke papieren van Wiltum. I 
kapel moet ihtusfchen vpel vroeger ' gedicht zija 
want in de oorkonde van 151 1 flaat: dat in v^.rh^ 
4cnc lange Jaren i ter eer e des almagtigen Go^ 
en des Heiligen ■confes/ars ^nthoniufi eene ta; 
getimmerd was. 



..(♦) Pi» U fa het gejieel niet waarfcWjnlIjk, waat^ 
grpafTchap Bentheim behoorde niet tot Francia^ ofhethfl^l 
^er Franken, maar tot Westphalen. De IJsfel was de g«W| 
ftheiding. Jüngiüs , . Hist. Cpm. Bemh. pag. 4.3. Wf^ 
il ook veel ..ouder dan duizend jaren. ^ Hec bettood <iQS 
reeds voor kakels tijd, welks regering, o ver de 58iren, 
met het jaar 800 haar begin nam. | 

In de negende eeuw ^oièx. fVilfum tot. de Gji» 7Vfl*| 
gerekend. Men zie von raet von boqslscaa^p, Bettlk.Gfr' 
fchichie, btedast 16. 



Digitized 



byGoogk 



Na de tiérvoriblBg moesten-de prediktaten van 

Izen hief des donderdags eene leerrede honden^ 
•oor een befluic van graaf ernst wiLhclm, van deni; 
9 Nov. 1662, werd hier een. eigene, leerav annge- 

id, wiens naam tolnerus was;j (*}; en.aait wj?D^ 
graaf een fober , inkomen in kgren toelegde. Bij, 

«elfs overgang tot .d$n Rpom^chTCatholijkw Gods^; 
ist, die kprt daartia volgde, fcbijm dit traktement ^ 
welk maar provifione^l-tQegeftaan was, weer in-^ 
^tróHKen, en de heer töi,n£rus genoodzaakt ge^^ 
[orden te zijn, de gemeente te verlaten en zijn, ifor*^ 
lin elders te zoeken, 

In bet jaar 170 1 werd hier^ geliJH te Veldhuizen ,^ 
[eer een precfikant,^ met, een.'vaast traktemjent uit 
et geestelijk rentam1)t, aangefteld... .. 

In het jaar 1725 werd hier c«De, ^ieuwp kcrk:ge- 

)00wd. ' » 

^ . j, 

Den a Mei i^yx ontftond hier brand , waardoor 
buizen , benevens de toren, en bet dak der k§rk 1^ 
iield werden. In den Spoanfcben krijg beeft fTilr». 
Wf gelijk alte naburige plaatfen,, vee^ geleden, 
wee boeren ,?i:ven zijp ^»el, verwoest en no9J> 
réer * herftelcl gewordem De xpeéste Inwoners ba4« 
^hunne bqi;en verla(j^n„ien. zicb paar Hol^od^of 
[ders begeven» 

- X*j lö mijne ttftgegevede leerrede, op bet Jabelfeest der 
rWvormteg döii 31- Oct,'i8i7, gehouden, ftaat tumerüi, 
iJt i^-^ne dTn¥fiiiiti gelijk er,- buicen mijne fchuld, vel<^' 
ladere taal- en drskfeaten inzeflopeti ztjn« -^ 



JDigitized 



byGoogk 



< m 5 

EMMRLENKAMP, C) 

ooifc ËmhKckeim^ en in ou3e oorkonden Ennttii 
heim en Émminkhem genaamd, draagt zijnen naam 
van het Toorfaeen bier gelegene, na reeds lang ve^ 
woeste, huis of ie heerlijkheid Emblicheim, Of in- 
oisfcbeo het gebeele kerfpel voormaals van die hA 
ffhankel^k geweest 2Aj, is eetie nog onbefliste vraag» 
Sommigen beantwoorden dezelve toeflemmend, ei 
hebben dit vdÖrzich, dat in de leenbrieven, wefli 
de graven van Bentheim van den keizer ontvangeOy 
dé heerlijkheid EmbUchetm^ bijzonder genoemd 
wordt ; waaruit men , met eenen hoogen graad vtiff 
waarfcbijnnjkheid, opmioakt, dat bet geregt en kerfpel 
Bmmeïenkamp oddd}d^ eene bijzondere Dynastie o( 
heerlijkheid geweest zij. 

CSraaf jöhatwes H verkoeht deze beerüjkbeidy to 
het jaar 1324 aan ooofried van Borkelo^ als ccn 
graaffijk leen. Vatt tieze &milie kwam zij, door ioo{ 
of erfenis, aan die van Grambergen. Van iku 
hragt graaf bvsrwijn dezelve door koop weder m 
bet faais ^n fiemfaeim. Dit gebedrde la het jaar 
1440. De kooppenningen bedroegen de ibm via 
tweeduizend oude gouden Franfche fchilden. 

Att het einde der 17de en iiH het begin der iV^ \ 

esNi 

(*) D« namen ^an verfcheideoe plaatfco, welke oodj^tQxt 
%e|iil^ io heim eif^dj^en^ l^^urelk em» Wi^nl^f , f(a «|t( | 
verblijf beceek«nc, ii]f)^Xk%itt\xuki vtdi^i^^ i^k ké^ %^ 
i{ uit Vmm^hm itSmmkes^è pt ffmfmtf MOt «driwl 



Digitized 



byGoogk 



C «55 > 

•ettw Wft Bet éorp, binaent neiajge jtreii* wwt tKk 
; doel door htiad geledan, die, ma ü» raeo yvncl- 
[ gèns ontdekte, door eenige inwoners van bMlcilw» 
I nic moedwil en boosheid geftichc was, en die des- 
.wegens den verdienden loon ook ontvangen hebben; 
'i^ide vier; perfooea» oad«r wefke man e^^xroRv^ 
qp dfi« QnM:beid«ie plaatC^n, ».l»t joor ïJPSf». 
«ietbraiid eft d« «yfde gee^feld^ gj^QdxiCMrkt «a 
gphanoe» geworflen, wairdoof de overige vetbrn* 
gene aUidepligégep, die volgeo^ gvmplKeo oog mwK 
tonbeil hftdd«ft wiUeii U9nt«ffesk, vw lim gniwejliijl^ 
voomeinai-ai^elariltc v^e^ 
l Tusftben. Emmimhmf «r XMtrunild iigf het hi^i 
|£<;Af/«r, hetw^, een^n gimdQlMi öj4, f^ de edffr 
Flijke &n^ai9 vtn Xtf»;" behcMde, vm dez^ aan de 
fimiJifr <%uif/r ce NtewMnhii}» verkociic MüOr^y «9 
thans ès eigcndon vin den Iraer w^tf^PF is4 

Iq de bocaE&hap ^Aei C*> ^ ««»» kftpel, w^i» 
dft pn(dffiuiMAv«njSMfiM^A4N»^,. (^ bep«44e % 
dctk,. den Godi^nie moeten «tn^nenK 1^^ dei» bm»* 
(i^ap waÉ:io. inroefece eeuw» eeoe riddsr^onSj. w^ 

I4..' ■■- . k« 

C*) ^ koninktijk Mtnisterte te tbnover, keeft lan-dezt 
(Mt aan airdere, i»<le inbi}li«W'deiskapei f etegwe , lN>«ia)ki>» 
(•», wcgeu den verten aflbed ivaa de PMocUekorte «t d« 
WKllj«i«kUfl4«»,,. ijelfce l(et(VeiwM>»>4w*«Hf«, tfoj^fl^ 4e# 
ii^IM;^ b^ fc^ WJizweUe^ der yefilU* xenwMMttj, H H« 
)W. iSlA «pef^ö'an» «««> eigenen leeraar te mojen boi^en» 
Het geul der predikant*i>Ua^en In het graaflbhap Bei^kelm, 
U derhalve, niet .^*tó», ymar, te de maand SeptMatMrvfll 
dat jaar, «en beroep gefcWed 1», vemeertod fewotdn. 



Digitized 



byGoogk 



ke door de heerén van Jrkel btócten wetd^ vCO 
waarvan men in latere djden nog ovécWijflèls gcvoo- 
den heefct 

LA A 9s 

heeft van bet hier gelegen overoud adèlijk M% 
en heerlijkheid zijnen naam. De bezitters vöh dat: 
buis hadden oudtijds, over een zeker distrikc, ten 
oaaste bij uie 15 hulzen beftaande, hunne eigene 
jurisdicrie, terwijl het overige kerfpél aaü het ge- 
wone 'geregte van den landsheer onderworpen was. 
Het Voorheen bevestigd kasteel te Laat^ zoo wel i($ 
de nabijheid der ves^ng Koèvorden, is, voör 6ec 
plaatsjen, dikwqk noodlottig geweest. 

In hét jaar 1227 werd het beroemde Huis Zaar^ 
dóór den bisfchop witLEBRANOüS van Vtrecbt ver- 
overd en geheel ver'woesit. Naderband werd jbet wél 
weer opgebouwd, maar tiiet weer gevestigd. 'In bet 
jaar 1228 werd het aan eïlard van Bentheimy die 
vermoedelijk de broeder van den regerenden graaf 
BALDuAi was, doo|r den bisfchop, 'terbeioonfflgi 
VQOT de aan hem in dejzeo oorlog bewezeoe dien- 
fira, 'opgedragen. De matinelijke afflatpmelingen der 
familie van Laar^ in het begin de^ vorige eeuw, vsi^ 
geftorven zijnde, werd bet, air ee& Jee» van des 
landsheer, door denzelven in 1>e^t -genemén, ep net 
iljné dóttteineij vfereenigd. In den Spaanfchen krijg, 
in de jaren 1592 en I594f heeft het dorp Laar veel 
^le^ën» >iJ;3Qnder vao den Spaanfchen generaal 



Digitized by LjOOQiC 



C 137 > 

FRANCOis ^Ri>voo. In den Munftelricfaen oorlog 
van 1672 moest ook het Laar^ bij de belegering 
en verovfring van Koevor4en, vple rampen verduren* 
JQvff, m dit dorp ligt het adelijk hm% fFalda^ 
hécwelk eerst asm de familie van pe&tels t naderband 
aan die van scherï^, vervolgens tón het geflacht; 
i^n wALRiCH, brfxoorde, en eindelijk door de heeren 
'van BENTINK gekocht 'werd. In het |aar 1819 is 
' dwe ridderbnrg.» door de fchuldeifchera van den over-, 
ledenen laaiftön bezitter, voor de fom van achttieiij 
duizend gulden verkpchCr 

iy. Kloosters. . ' ' 

Men vindt in het graaffchap Bcnthoim twee. kloos- 
tcrs JVktmerfchcn en Frénswegen. C) 

memerfchen was eerst efen klooster der monni- 
ken van de orde der Bencdictifnen. , Het omftond 
in de 12de eeuw öp volgende yrijs: / j 

Een edel ridder,^ hügö vam burbn gewamd» di^ 
zich aan het gewod der wereld onttrokken eo niet 
vrouW en dochters, knechten en dienstmaagdea, twee 
jaren lang, op eeiie eenzame plaats, genaamd Abtenn 
r/^dcj in Thuringen, opgehouden had, ^keerde van daar 
terug, en verzocht zijnen bloedverwant hugo dijnast 
VAH goor, pm eeoe plaats, vi»ar hij met dcrinjntn 
God dienen konde. Deae^ duimde* hem e^0 kleiif 
kerksken te Weerfclo in, waartoe de W$fcht>? valt 

15 Uf 

(♦) Wiewncffchèn Jirotdt ia de oafk<Miden vtB de is4« W 
•14de eeuw ook Marienrode gengevd. . i 



'. . ■ ' DigitizedbyCjOOQlC 



t 



C 138 > 

Vtrecht cijne toeftemming gaf. Hier leefde \S] iMt 
tKrfcheidene monniken 10 jaren hng. Daar echcar 
die plaats voor hem en de s^Dnen te beperict was^ 
aoo wendde hij zich coc de gravin ccertruid vaa 
Memheimj en bad» mee gehogéne Icnieen» dat het 
haar behagen mogr^ hem tenen zelceren merscfa» (*} 
4(onbeboawde fireek) cusfchen de boerfdiappen B»* 
keh en Lone gelegen, Wtetmersch genaamd , coc 
vereering van God in te ruimen; hetwelk de gravin, 
die over den dood vaii haren gemaal > den paltsgraaf 
OTTOy üog zeer bedroefd viras, hem, tot troost van 
deszelfs zieU gaarne l:iQwi]ll^d«« De grafelijke vazal- 
len en ministcrialen ^ onder welke iierbert van bi- 
aaoi^TS, ODO en hsrman vAit premstrqp wareO} 
gaven bmine leenao eo al de r^cen 9 welke aij pp 
vöargemeUen raeraeb hadden , aan de gnvia terug» 
Deae gaf 41a den aieracb aaft den Moofterfchen bis- 
fchop FRCDERiK ov^» met verzoek 9 denadven aan 
dun a^ «n zffne getatdlijike kudde in te rwmien. 
Dft gebeurde hi^ hec jaar 115a. (f) 
'De bi»fthep fehonk aon het kkxMcer verfcheid^ 
oé prfvile^i en ftelde den bejdtter van den bmrg 

' <*> Hfte WMfd Mèmk boceekeat, iu hee gn^fhliaf^ Bear<' 
lalA, teaa gtmaeiie wcidr» Qf ^ne favma vMie^ jykf^ 
ff WUta^ioi ^H^}]^ eaaea altj^ilr^kceti of afgelegen wtiA 
1^ te duiden* In de oorkondf ftaac quandam Inculcam tei* 
cam^et folicariam, omnibus hominibus hactenus Inuciiem* 
* (t) D» oöilt>K>nJi6»i)be oorkonde der fliehtfam #aa dit 
klooster ii xtog voorbaudao* 



Digitized 



by Google 



C 139 3 

Altêna te Sèfauecerop tot berchermvoogd van hetzelve 
fiati. Wktmerfchen bleef incusfchen niet hng , wac 
hec ooi^üQkelijk ivas. In de I3cie eeuw kwam 
bec reeds ki vrouwelijke handen 9 daar dé Benedic* 
tijnen jekh naei' Utrecht begeven badden. 

In hcere djden wos het .een wereldlijk ftlcht voof 
adeUjke freules. C) 

In bet jaar 1806 werd bet opgeheven. 

Frênswegen. Dit klooster werd, in bet ]a?.r 
X394, aangelegd. De gefchiedfchrijvêrs Ct} ^^^^ 
den vati dessdfii (lichting de volgende bijzonderfae* 
den: EvniiHARbuS va|I eza, pastoor en geneesheer 
te Almelo, hbnobrik krull, pastoor te Schutterop, 
joHAN MottMicK, burger t6 Schutterop en rcmrert 
VAN ooEtt, burge): te Zwolle, kochten van graaf 
BERNHARO, vooT cenè zekere (bm geld, het huis eti 
erf Enotding , in bét kerfpcf Noordbóórn , dan den 
W^, die docnr dp vmk Frensdorp' of Frensterop 
g^at^ gelegd, ^m op dk erf, tot eer van God en van 
d^ H. maagd Maiit, een klocister te bouwen, waarin 
ói^CfinofAcifCigukfriSr vmde orde van den H. At^ 
g«HiM m Mcfecp, die lidb détt geestelijkea ibnd 
vrö4e9 wfldeo» God dieaeo jsoudM^ Vier geestelijke 

broe- 

(*> In bet ]aar 1638 gaf de Zweedfctie rijkskanreller qzbii. 
fijnsKMi in dea aita der kouingia cHiustiNA , dit klooster a«ti 
iM ^verfien vavasor, ter beloonfog zljaer bewezeae dleo- 
fient tea gefcfaenke. De^e Verkocht latosfehea de, op ^ea 
dttsf onsfkcfe , doanatie atn hec fticht voor 1000 rijksd, 

Ct) NicoL. fCHJttN, Aanal. Patefbom.^Toai. IL paf. ^f^ 
}0B. UNDisoaNi Hift. Spisc. Davtar. ctp* t. S a^ 



Digitized 



by Google 



broeder^, mot naam HeNDERic kindbshof van Dd* 
vcncer, herpo van lippe, herman PLETTENBEaaieK^ 
en joHAN VAN jULicH» die ccx bief toe in liec bais< 
van EveiiHARDUs van eza ce Almelo gewoond bad* 
den» begonnen, den £ Februarij 13949 heic bpvengè-^ 
melde van, graaf «ernharo gekochte boeren erf 
Enoldingj toe een klooscer in te rigten. Zij verkre** 
gen den 1 Mei d. j. de goedkeuring vaneden Mon- 
ilerfchen bi3rchQp qttq van hoja» yao het Dom^ 
kapiteel en den aartsdiaken. Den 21 December vatr 
dat jaar weid hun kleine bedehuis, door den Muofter* 
fchen wijbisfchop en generaal vikaris . wenqmar , sm 
de orde der Minoricen , ingewijd, en de vi^r vooi^e^ 
melde broeders in hunne geestelijke bediening ingese^ 
gend^ wordende HERmN PLETTENB^Raicü, van de 
drie anderen, eenftemiqig tot prior verkozen. 

Graaf bernharo was; een groot vri^ en begun- 
(liger van die geestelijke, gefticht, hetwelk eecst den 
naam van MarUnwóud droeg; Ijij bevrijdde; door 
^ene porkotMÜe van 5leit,ri9 iNovjember -1395^, bet^ 
kjiooster Marjicrtw$u4 ^w fchatting, dienst en koe^ 
^iA^y^vk gaf aaa h^tjielv^ 1404 ^eene cgeitMctrifi: 
ió het. ooscfr ,woud|,^l>enevens de markgeregcigbeid 
in dat woud; (f) ook fchonk hij aan het klooscer 
verfcheidene yaste gopderop en klejfiooden toi den 
l|, dienst : onder aod^f:po «ene ko^tiiv^ monftraiitief 

"•^ .■,'..■'.• . ^- •" ■'• " twee' 

...... '. .-,.. •. . • • I 

C) JiJNoiüs 1^ Cod^3^ Dipl. Nam. i a;^. Hij verltaat dooft 

^kffejiag' QMjhsvauarümf fchaidag van k<>£ij^« 

•/(fyt>ipki42^ /', ^ .. V-^ ■•'• . 



Digitized 



byGoogk 



twee &|!roötie beelden van de H. maagd Maria en een 
van den H. Augustijn , mee vele (leraden ; zoodac hec 
klooster zijne opkomst en zijnen bloei voornamelijk aan 
hem te danken had. Hij bezocht bet ook dikwijls 
in eigen per foon , - en verkeerde dan op eenen gé- 
meepzamen voet met de geestelijken, waarvan hij 
uvaarfchijnlijk den bijnaam: pater Berend ^ gekregen 
iieeft. Het gevoelen van fommigen, dat hij, in zijnen 
. gevorderden leeftijd, een kloostergeestelijke geworden 
2lj, én zijne dagen ie Frenswegen geëindigd hebbe, 
wordt van anderen met regt in twijfel getrokken.- 
Graaf bervthard leidde een zeer godsdienstig leven. 
Hij ftond des morgens vroeg op, om zijne gebeden 
tot God en de Heiligen te verrigten. Hij hoorde 
eiken morgen de mis, hield zeer ftrengelijk de vas* 
ten, noodigde de geestelijken dikwijls te gast en 
plaatste dezelve boven zich aan de tafel, ipijzigde 
dagelijks twaalf armen, gaf jaarlijks meer dan hon- 
derd marken tot den aankoop van was, kleederen en 
dndere godsdienftige behoeften. Wegens deze (Irenge 
en kloosterlijke leefwijze heeft hij misfcbien den 
bijnaam r^^ir^r Berend^ ontvangen. Volgens zijne 
begeerte werd hij ook, zoo als voorheen reeds ge- 
meld is, in dit klooster begraven. 

Zijn opvolger, bverwijn van Guterswijk de I , (♦^ 
zorgde met denzelfden ijver voor de belangen van 
het klooster. In zi}nen tijd en onder zijne krachtige 

me- 

C*) Bene voormalige Dynastie in het hertogdom Kleef «^ 
een oor van Wezel. 



Digitized 



by Google 



C ï4a > 

hiedevirerking werdf de fchoone kerk gebouwd. H^ 
fcbonk niec alleen de B^ncheimer en Gildefauker ftee* 
noi daartoe, maar zorgde ook, dat het aan geeoe 
tigchelfteerten ontbrak. Hij was een ijverig verdedi» 
ger van d^ regten des kloosters. Toen matheus 
van GravestorpL^ dezelfre aanrandde verklaarde ever* 
WIJN , dat hij de 2aak des kloosters als zijne eigene 
befchouwde. 

Aan EVERwijJi den II en deSzelfs gemalin ingbt 
BURGA, ecne dochter van ulrich, den laatften her- 
tog van Mekknburg Stargard^ had het klooster 
groote weldoeners. De laatfte fchonk aan hetzelve 
de van haren gemaal, tot eenen bruidfchat, ontvangene 
kostbaarheden , beltaande in eenen jring met twee 
groote diamanten en een uitmuntend halsfieraad, met 
paarlen en juweelen bezet, om daarmede eene mon^ 
ftrantie O te verfieren, en bij dezelve hafler beftetw 
dig te gedenken. Zij fcbonk ook' aan hfet klooster ee- 
nea met goud geiïikten rok. De waarde van al de- 
ze gefchenken werd op 300 rijnfcbe gou(%uldens ge^ 
fchat. Zij vervaardigde tevens, geholpen door hare 
karaerjuff^rs, met eigene handen, het linnen kleed, 
hetwelk in den vasten tijd voor het koor gefpamieii 
werd. Zij overleed den 8 April 1509, en werd 
naar haren wens^h in de kloosterkerk begraven. 

Gelijk deze prinfes eene weldoenfter des kloosters 

C*) Het kasje van goud, zilver, pF ander metaal, waarin, 
bU de Ropmsch-rCathoIijkeu, de gewijde hottl^ bew^srtf 9 
venoond ea rondgedragea worde. 



Digitized by LjOOQiC 



( H3 > 

ms, 200 was 2ij hec ook der iradi: van kdet 
geregc^ dat ojp de grafelijke cafel kwam, werd, voI« 
gefis bare begeerte, eer men daiarvan gebruik inaak-r 
te, een gedeelte., door den graaf zelven, <^ eene 
bijzondere fchotel voor de armen gelegfl. (^^ 

Ten tijde der bervorming onder arnold II, toent 
wegens de menigvuldige ftrooperijeo der Spanjaarden 9 
niets veilig was, ftond het klooster op zwakke voeteiw 
: Men verbaalt, dat bet op eenen enkelen geestelijken 
na, uicgeftdrven was. Het bleef ook eenen geruimen 
tijd daarna in eenen (lecbten toefland, en liep gevaar^ 
door den berVormden landsheer opgeheven te worden* 
Edoch 1 daar het den i Jan. 16114 niet ledig geweest 
was, moest bet volgens den Wèstphaalfchen vrede, 
bij .^jne voorregten gehandhaafd wordea fii) den 
overgang van graaf xan^T wilhejuh tot den Roomscb* 
Catbolijken Godsdienst, geraakte het klooster fpaedig 
weer tot sajnen vorigen luister. In het jaar i8otf 
werd bet klooster, met bewilliging vaa deo prior en 
de verdere ipesteUjken, opgeiieven. (f} 

Heerlijkheid, h A G t,. 

Baat de£e HeerlË^kheid tbaas met bet graafTcfaaii 

Bent- 

(^^ Volgens eeae gefchrevcac krooijk van eenen onge« 
fioemdeo , naar glsfing eenen geestelijken des kloosters Frens* 
wegen. ' 

(t) De omfhndfge berlgten aangaande den oor(>rong vin 
het klooster, k!an deJeler, die het latiju veiflaa^ bij juil- 
G19S Codex Oipl pag« 255-274 vladen* 



Digitized 



by Google 



< U4 } 

Bemlietm vereeoigd iS) zoo zal hec den lezer .niet 
onaangentagi zijn, nopens dezelve» eenige bétigten te 
ontvangen. 

Hbrman van Lage en elisabeth van Diest ver- 
kochten , in het jaar 134^9 deze Heerlijkheid aan jo* ' 
tiAN van Arkel^ blsfchop èe Utrecht. Van de bis* 
ichoppen van Ucrecht kwam dezelve aan hec huis 
van Bnrgondien of aan de koningen van Spanje. 
Phiuppus dè IL verpandde deze heeriijkbeid, roet | 
alle daartoe behoorende geregcigheden en vaste goe* | 
^eren, voor èene fbm van veertien duizend twu 
honderd acht en zeventig gulden^ aan oioerik van 
Ketteler^ heer te Asfen,* die hier in het jaar 1591 
een kasteel bouwde, hetwelk 35 jaren na deszelfs 
itichting (1626}, door de troepen van prins frederik 
HBMOERiK van. Oranje^ vernield werd. Vervolgens 
geraakte deze heerlijkheid in het bezfc van eenen 
graaf van Croix en Reux^ die dezelve met zijne ge- 
malin, ee^ dochter van wilhelm van Ketteler^ zoon 
van DiDERiK van Ketteler^ verkreeg. Deze verkocht 
ze 1642 aan johan van raesveld, heer van T«irik- 
kelo en drost van Twente. Door het huwelijk vaa 
^en graaf van fFasfenaar oBOAm met adriana lo- 
PHiA, eene dochter van adolph henderik vam 
raesveld, heer van Twikkelo en amaua van flo- 
DORP, werd deze heerlijkheid de eigendom der gra- 
ven van Wasfenaar. Voorheen was hier geene iterk. 
De ingezetenen moesten hunnen openlijken Godsdienst 
te Ulzen vprrigten, waar ook .hunne dooden begraven 

wer- 



Digitized 



byGoogk 



C U5 > 

werden. De gnvHi nn.fWiDOSkt, ^ouairière van 
RAEsvELDt heeft bier echter in 1689 eene kerk laten, 
bouwen^ en dezelve uit bare eigene middelen begif- 
tigd»' De eerde leeraar bij dezelve was johannis 
^TAN LBEWEN, naderhand tot profesfor in de Hf 
Gcx^leerdheid en predikant » l^ipgj^n beroepen. 



■ / 






■^ü» fc 



mtuSf 



Digitized by VjOOQIC 



' ' ZESDE HOOFD STüfe.' 



OVEB. DE KERKHERVORMING. 



E 



Lec werk det Ico^kteitormhig \mrdf door akvül» 
L begonnen ^ en door deszelfs kleinzoon, arnold IL» 
voltooid. De beer rump verhaak hiervan de volgen* 
de omftandigbeden : (*) 

Arnold L, graaf van Bencheim tni Sceinfurth en 
Heer van Weveh'nghoven, was een ijverig voorftander 
van den vaderlijken Godsdienst, waarin hij opgevoed 
was. Hij bezat een helder verftand, en eene meer 
dan gemeene kunde. Hij was intusfchen niet vrij 
van vooroordeelen, .en njeer dan andere vorsten af- 
keerig van alle nieuwigheden in den Godsdienst'^ 
waarvan hem de MuolUrrcbe. onlusten, welke nog 
zoo versch in het geheugen waren, ook wel zulieo 
afgefchrikt hebben. Zijn hofprediker, johan van 
LOBN , een braaf en geleerd man , was , door het l^ 
zen der fcbrifcen van.LUTHER, van de waarheid der 
ilellingen van dien grooten man overtuigd geworden, 
en breidde dezelve in de jaren, 1542 en 1543 deels 
heimelijk, deels openlijk uit, zich ten betooge daar- 
van op de H. Schrift beroepende. De graaf ver- 
hinderde hem hierin wel niet ; intusfchen was bij 
toch niet volkomen daarmede te vreden, en zoüia 

mis- 

• (•) Dit verhaal heeft de heer rümp ontleend , uit Hamd" 
sXySv^efchiedenis van de herjérming ia Westphalen. 



Digitized by V;iOOQl^ 



c H7 y 

I9tl4e e^m M^ He gtpniiii -mn :ar«k»^, «fe 

rmlAyhoofé^ ie.lMmedmm meDge- 

«oegm> en ooéeclitehl^icli dftv^ m^t h0m:of«r 
idb ftrijijfgft gelao&pusteo. Tta dèMfiiiarbefai^jder ktr 
fan UPTHUL) IQ; genoeg, os^tii^d.zl^nde^.WRodic 
9d$ liarep ^iwal driogead:, ..deL. «aak «ea t^ten-^ 
«ptill^oiref weging 'té oemen^ en de H. $€lit(jgc zdf 
^afomc te raadplegen^ vnm» Uj zioh'iaa'tQk 
^ti^e)^ i^t orerhafen; hetwelk : van dat gevoeg 
was;» dat U} dan de waartieid! vao meaige fteUfog» 
welke h^.totjnog toe geloofil ea beleden bad, h^gf^ 
te twl^len* Daar U} incnaTcben In eeoe aaak vaa 
eoa veel aanbelang, niet iner oveorïj&ig te tleetk wil- 
de gaan^ en ongiarne in de geloofspunten eeolgé vep» 
andering wilde maken, voordac bi} van de waarbeki 
^et nieuwe ieer. ten volle ofverniigd waa geworden , 
ZOQ. hoorde bij de leerredeneii vao zijnen hofp^e<]iber 
met de ^terfte opmerkzaamheid aan, en toetste alle 
aangevoerde bewtjEzen, met de grootile zorgvoldfgbeldi 
aab de rH. Schiufi; Eindelijk liet hij den hofpred}-^ 
ktr lil flflte toe zkb Toepen, en vroeg hem op ï^tl^ 
giiiwccen» wee h^ van de leer van k.uthêr m des« 
2el& aanhangers geloofde, en of de gronden^ waar-' 
i9ede hij fomm^ geloofspunten der oude kerk, tot 
i^: toe beflredeo bad, waarl^fc tteek konden hou-» 
den» . De geleerde en welfprekende van loen nam 
deze gelegenheid waar, om zijnen meeste* over de 



Digitized by LjOOQIC 



C u« > 

rfirijdige két&vkkm, m^Aobjig ce onderhooden, en 
' die gemtakte ftegenwarpiDgen bondig ^ ce losfefi» 
De graaf verlangde oa de fdnriiteQ vM-urraER zd- 
ten te lezen ;. waarop van lobn hen eeiUge van 
LüTHERi gezai^n ën een werk van vhilip bsblavg- 
^TIiblr overHand^dé. ::iK>e zeer zijne ovesniiging viq 
:de waarheid der' ftelliogeii yan LUTHinEi daardoor aa» 
groeide, zoo waagde Mj Jiec intuafcbeff niet, in eene 
200 ^evHgtige zaak let$ ce bepisfen, voor dac hij da 
iwd vtn addere kondigeen godvruchtige mannen b^ 
gehaald had. Te Ulzen Was m die dagen e^n pi» 
toor^ die wegens tijbe geleerdheid en godsvrucht in 
lioogè .achting ftond. Zijn naam verdient der verge- 
celheid oncrokc en aati het nageflaöht bekend gemaakt 
ce.vWOrden. Hij teette johan hasenhart.* Deze 
werdvdoor arnold ontboden en q>:hec namiwkeii- 
f^t ondervraagd^ of dé leer van luthér, ,naar zij- 
ne gedachten, meer jmet den bijbei overeenkwam, 
4an dj0 leer , welke men tot nog toe beleden had i 
«Cl. oï hec raadzaam zijti zoude , de ou^ godsdienst- 
vormen af te fchafien. De brawT hasenhart, die 
«oo,als van loen, voor zich telveo:, het ten volle 
niet LUTHBR en MBLANGXHOfii eens wss, beantwoord* 
d« niec: alleen deze vragen met y^; maar moedigde 
den graaf ook ten fterkite aan, om toch de hervor^ 
ming ,m zijn land, hoe eer hoe beter, te begiDOCo; 
en om den nog fteed» aarzelenden arnold moed fa 
te boenemen , gaf hij hem den catechismus van'^u* 
WER, de Smalkaldifche artikelen en de Augsburg* 
• - fche 



Digitized 



byGoogk 



( «45 > 

iche g^loo&b^jdeiiis.te lesM* / Ab nuj^RMdLO' de 
mmeo yan zoo vële voHleOt grav^ en edelen onder, 
dezelve z^ lla^n^ en cevemvematn, . dat nog d^e* 
lijks vele deden eo landen, de pieawe leer omhela- 
deq^ liec 10} in Jiec jaar 1944 jJ.:zi|tie geestelijken, 
bifeen roepen» eo gaf Iiua, ,door. zyne raadsbeeren 
eo de belde voorgemelde pastoren •> :i!e kennep» da; 
^j Moorcaan, mee, wciglating van de misfen, vigUien». 
procesOep, en^. jde ^^bprg^he geloofsbelijdenis, 
prediken» verdedigen, en, naar. bet vocurfcbrtfc derzel- 
ye, de bediening der fakrameoten. ^.alle overige, 
J^erkplegcigbeden inrigcen zouden. O Aonold^ be- 
floot deze vergadering^^ in eigen perfooa, n^et. cfene 
uicuiuncende redevoering yan dezen inbqud: „^Dac 
,, hij die leer, welke bij hun had laten voorftel^^i 
i, als zijne geloofsleer erkende en beleed^ Oat.by^ 
,, van hare waarheid, in zijnr hare volkomen overcuig4 
,, en bereid was, .door de genade van Jezus Chris^t 
,, tus, tot" aan hec einde zijns levens bij dea;elye i;e 
y^ blijven, dat geeqe verdlrukljlng ,of vervolging, henj 
]y ooit in 4jne keus zonden doen wankelen. Hij yer« 

K 3 ^^jWachtr 

(^) KoENKAAD, dè Itttfte graaf vaa Tekfenbarg, wal dê 
eerfte van de Weatphaatfche graven , die de leer van LCfttitfA 
pmhalade» Op. den raad van fijnen fQhoonvader, vmuv^dea^ 
grootmoedigen, landgraaf van Hesfen, die in de gaifcliiedfl^ 
nia der kerkhervorming met zoo veel roem bekend' is ^ 
voerde hij, reedi in het jaar 1537, den hervormden Goda« 
dientc, in zijn graafTchap in. Gcrhard amolD aüsri^'; 
Bifi. Sefahreihtffg dt^ Qrssffih. Tekknèitrg. OtJroki te 
Bremea 1671. bladz* 74* 



Digitized 



by Google 



^'wBchm vm aOé veraRnelde leemréh, tfot-dle tijd 
tl voecfpoor vdgeo, en. gedeitteii zoodén, boe xij aU 
,1 kn eens, aoa den opperftert berdei^ J.C., van bon 
^•, geboMden gedrag j ^keofthap «tèuSeh moeten ge- 
A 1*6»^ 4«c '1^ «iat tMrQfelAfoedig boüêb 'verfisgd be* 
,^ JiodrAft te wbfiAfti', '«MKméier fiblaad en vërarpk- 
ji-4li|g(j 'Ifilh Iki JMMte tfe^we loopbaan mogt ont- 
„^^ttii '^Üt'bée ètted diteaialr van Jezos betaam- 
,^ dé, zl|tt teufc óp tè hemen en bem ré volgen; e» 
,i' 4m èe 1>ijbè! 'uledtolcltelijk leerde, dat de godi» 
ft ti^üti lAcbf'K^ op' aarde, de verdrukkingen moe- 
,; «eif 'fttèa Wellfé^^len, enz." Na dbc deze Cbrfet> 
l^ké i'é'dèvód'itig •^èëtódigd was,, gingen- de yerga/er- 
«'■gecscefefken oft eeö, én "gedroegen zich io alles 
t^- bet buh, 'vèft'dfeh'- braven iündbèer, gegeven 
vöörftrtihTB De- liédraSrS, die 2lfcli*'hi de^e vergadei ' 
Wog bifzoiicler onderïfciïdddéB , ware» , behalve de 
Voiargfertjeldè 'jönin \m toé^ te 'Èemheim eti jd- 
feANïnrs 'HA^öA-Rr fó Ulzen, rudolfüs kaaIpfer- 
fccck •*' Veïdhüizehy jótiocus 'cjiijLi.étJs en alexan- 
ÖËÜ jiAïcrüs te Nieiiïvenhais, HÈNbÉRiKus wüll/i;« 
ii -SJèliafterop, johannés batenburg te Steinfiirth, 
ANyoN van.2ï»^fl/fe, .oERHABous WESTEN, en amkre 
mm*. ■■ ■ ■ 

'.iöe^tetkeftjkelflflgtfflg, rdöor' aRnold gemaakr, 
ètefef 'öp dëtón Voet 45 gf 30 fafeö ftaan ; wanneer 
' tfé èraVin ANNA en baar zoon, arnowJI, bet door 
ARNoi.» I i)egonnen werk qog meer verbeterdea. 
i Aa«9U> JI bad van zjyne bntve moeder («raw 



Digitized 



by Google 



c ^^ } 

i(|d vader ^ svmvy(fN Ifly'tvts vtqeg g^orven^ fiépc^ 
godvrucbtig^ q^voediipg i^n^^ifigen. ^iij htmm^e 4e, 
rétte .Svangellelcer , van. welker^ .waarheid h^ dpor 
4^ verflancUge Jterredenea , die Mj te 6craa$bgi)g g^* 
iMtd bad ,- JK^.ineer oimiS]ig4jCejqf;'Qrdea w^. . Qe^ 
Jiiir Mj% voQt zicü ifeeèren^ G<»d;^ jfsegc .«n^Murheid 
feréerde,: zoó weosbbte bij ooi:,' jdac die door jajjod 
dmteFdanod xnogt ^^chiedAl. -.A^;4^.reg^in^.£^ko# 
- ^n z^de^ wès het derb^ 4j^ eerfl«v^n tooc^ 
f»atnfle «rgi^hfei ddcxr ^ijawi-^gen j^ootya^fii: be|^ 
gMn^ werk «e.vol(Odljfifii ; Oo» iafusfcjbeo geene 
nieuwe q&fauddiDg te foaketii giqg hj| daannedt 
faogsaaoi' en oDgpmerkc yoorc . Vde uitwiendigp 
godsdJeo st p i ègri B h e dgai warep;^ om deq 2;;|raKkra? gee* 
-n&a aaüflo^t tegeyeti, toe ttog toe» aan /de Ippnd g^- 
lioadok rDe tltaren^^ beeHeo^ kroizen) eoa^ waren 
^niet wegagénome»» Arnolo. I^egeecip» dtc, men^ )(j^ 
leer «hervormd hebbende, ook.. den uicerlijken Qpd3- 
•^seost ber^rmeb. moesc Hi}.liet ^ecbalve di; alcar^i 
afbreken, en de beelden nic/de kfitket^ wegnemen., 
waarmee hl) mn ajn hof |e Beittht^iin it^ b^gyi 
maakte^ Vele zijner hofbedk»d«9. badden n^g^ wei- 
fiig kennis van de hep^ormde leerbiQgrij)(>e|a« en volg- 
den meer uic weifevebdbejd , den uit over^^gii^, hf c 
vootbeeld van hunnen meefter*; Off<;bpon m te B^- 
faeim wd een hervornKlpcedikgat was, foo iftijot 
liet toch , dm het dien aan de eft0di|;e bekwaamheid 
ter voortmxtng ea vokooijiog, vaa bet 4o^.eijnen 
voorgang^ van toiN b(^tiiiea «rark,. ontbrokfn 



Digitized 



by Google 



hebbe. Althans arnóld IL Ifet eenen geleerden eti 
godvruchrigen man» met naam. johan XBMMBNERf 
die zich des tljds, op het adelijk buis MerfeU^ 
bij Duimen, in het Munflerland, oplueld, te Bent- 
heim komen, om, door leer en ommegang, de hof- 
T>ediettden met dè hervormde godsdienstbegri^pen en 
bijzonder met Bet H. Avondmaal, nader bekend te 
maken i waarop den 5 Dec. 1575 bet H* Avond* 
maal, volgend de {nltelling van Christus eo iijne A» 
postelen, plegtig gevierd werd. Hierna werd de» 
KEMMBNRR wèer ontflageo. Als ectiter den 14 Jao. 
^576 een Jonge graaf geboren iwas, dié den ap dier 
'maatid zoude gedoopt worden; w^d die man «ader* 
maal naar Bencheim geroepen , en vervolgens tot ge^ 
-woon hofpredikejr atfngeftetd. Om nu z^ toefaoo^ 
ders door overtuiging te gewinnen , behandelde bi) t 
in cljne leerredenen, voomamer^k de gefchiedenis van 
Jezus en zijne Apöstden; de waariiddrder nieuwe 
lèer, daaruit niet alleeii betóogende; maar. tevens 
aanwijzende ,^ dat o6k de uiterlijke vorm van deo 
Godsdienst, zoo als die nu van velen aangenoineo 
was, daarmede overeenftemide. Daar echter de gnaf 
nog jong' was, en 4n zijne loopbaan verrcheidene b^« 
letfeiën ontmoette ,' aoo duurde het nog vele jaren, 
eer 'het hervormingswerk, in de overige gemeemeö 
rijner graaffchappen, geheel tot ftand kwam. Eio** 
lijk werd dit groote werk, in het Jaar f587, eerst. 
te Téklenburg volbragt* De gravin anna had reeds 
in het jaar 1J574 hervormde leeraars aaogefteld; maar 

ia 



Digitized 



byGoogk 



( 153 ) 

itt het uicerl$ce van. den eeredieost was nog niets, 
veranderd* Amoho liet derhalve 4jnen hofprediker 
s£MM£NEg» de predikanceo van Teklenburg, Sch^sr 
terop en NMrdhoom» mee zijne yoornaamfte hofbe- 
dienden 9 onder welke johan van munstsr te roort- 
lage bijzonder ukmuncte» te Teklenbürg bijeen kpr 
men, om over de zaken van den Godsdienst ce raad- 
plegen, en daaromtrent de noodige bepalingen te ma« 
ken; tot welk einde graaf arnolii , na aanroeping 
van den naam des Heeren, eene nienwe kerkenorde, 
welke djo zwager graaf aoolf yan Neuenar^ Meurs 
^nLimturg^ door zijne predikanten had laten opftellen 
en door den kerkenraad te Heidelberg doen goedkeu- 
ren, liet voorleaeeu en de (temmen d^rover opnemen* 
Daar nu geen der aanwezenden iets op dezelve had 
aan te merken, ZM werd aan de predikanten bevo«. 
len, zich, zoo. wel in de leer als in de uiterlijke 
godsdienstverrigcjog, mar dez^ve ce fcbikken. In 
l^olge daarvan werd bet hooge altaar te Tekleoburg 
den 23 Dec* 1587 afgebroken, en deti atf dier 
maand, zijnde de tweede kersdag, vierde de graaf 
met jojne" gemalin en bof bedienden in de lUds kerk^^ 
voor de geheele gemeente, het H. Avondmaal, naar 
de iHjze der hervormden. In 'het graaflcbap Bent- 
Jieim gefchiedde na heuelfde* Men kan ligt denken, 
dat de minder verlichte onderdanen in hec begin bier« 
over ontevreden waren* Velen voorfpeldeq uit deze 
hervorming den ondergang des lands* De wijsheid 
ra bedaardheid van den regent echter, het voorbeeld 

K 5 van 



Digitized by LjOOQIC 



( i54 ) 

vnn andere ka&eh^ en de «egéa, weHMm'mefi^' in 
weerwil der venndefihg van GódsdlesM^ befpaitde, 
bedaarden etodelijk d» g6t*oederen, ^^ meii gewmdé 
Zich langzamerhand aan detifcui^é vofiWHi* . 

Opdat hijnisfcben béc 'pfëdikaiiibt ook ' voor dé 
tdekdmst hiógt ónde^hoadea éti de züf^efê leer b«. 
vmarll ii^orden, tob' Bet^&af a^nolo eerst te Scinit* 
terop eene prdvfAcfale (bhool fticbteti; gdQk bl^ 4e 
befchrïjving dezet (bd aangetoond is^ Welke in bei 
jaar 1591 mar Stëinibrth terlegd en in een Akade* 
itiïsch Gymnafie veranderd werd. Om den hiod 
daarvan te bevorderen werden, de meett beroemde 
üTöogleewren , van elders geroepen » namelijk i& ^e 
godgeleerdheid Koz^vtAAD VORstïus van Geneve; ia 
de regtsgeleerdheid jwan altHüsIus of alktj^iüs 
van Herbom ^ en In de Wi^begeerce clembns tim- 
PLERüs van Hfeidèlbèi^. . 

'In het jaar ijSff den 10 Novi werd, ioo als te 
t^ktenburfe gefchiéd^^wlis, het 'htooge altiiar te Gro* 
bdXL aPgebtoken.' 

Den 30 Mttort t59i werd hetzi^lve uit i^ groote 
ktjfk te Stefnfiirth weggeruimd, gelijk ocik het jpracb- 
ttge kruis, dat op het kerkhof ftöödé Bijna tet 
idfder djd gelbhieddé kulks te Nifeuwefthnis. 
' Overigens gfng het heirvormings werft , in het grarf- 
fchap Beötheikn, veel langzamer voort: , dan ili iet 
jgraaffchap Teklenbörg. Te Schutteróp en 'te Noord- 
boom was het reed* tot ftand gebragt in het Jaar 
1588. In de kerk. te JBemheim werd het altaar 

eerst. 



Digitized 



byGoogk 



e Ï55 ) 

eem éfgebrokeo, en het kruiV, M öiider een bij. 
tt>n<kr. pracbi^'gfewelf, aan ^e noordzijde opgerigc 
mSf weggenömeB, (*) den tg April 1592, gelijk 
ook de fteeóen tafelen ^ die rondom bet kerkhof iïon- 
éciiS en op welke hec lijden van Chfiscus afgebeeld 
! W89b De overige kerken in hec gn^aflchsTp Bencheim 
worden eerst -toe de hervormde godsdienstoefening 
volledig inger^, in het jaar 15979 toen de gezamen- 
i^Ujke Jeéraarft- het formulier van een kerkelijk regle- 
I ment opfteldeü) hetwelk zijj in dé maand Maart, den 
landsheer ter goedkeuring aanboden» Deze verkregen - 
hebbende, fchikcen zij zich vervolgens naar hetzelvcé 
eö het hervormingswerk kreeg dus zijn vol beflag. 

Eindelijk als de vrome arnold, bij het afnemen 
zijirer ligchapeMskrachten^ den dood zag naderen, en 

itt- 

C*) In een ond fmndfcfarift', vaü eenen ongenoemden , ^ordt 
de volgende aaêMdtè nopens dit krafs verhaald, welke zoo 
ze echt iff, den gee^ic yan dien tl|d kenmerkt^ én «en i^fe- 
kend bewijs van de. verregaande, onknnde der stenfófaftt^ ii 
die dagen oplevert: ,» AI9 ^nold das grosze CracifixiKrerkt 
welchës auf dem tèncheilnirchen Kirchhofe, ntch der^ltras^ 
zen ZH« nnter duetn befoudérs daza gebauten ^aufe (land, 
«bbreebéii Hcsz, \Mlrde dabey erzShiet, dasz 'als unter der 
SL«gierong Gnfen Arnold von BeiïtMtii tnd )Stelnfurth det 
aken, dies Crncifixwerck folite ' ^nMbht wterden Md da« 
ahe abgebrochen werden , damals der fiatterfclHilte Koltkof » 
ziim Landdrosten Schotten de Bey^er fol gefagt habea: Lieber 
¥terr Dirost, es hx uns der aker Goct gnt genug, konuen 
ya» damk wol I>e1i<]ffett, airo, dasz wir éinén nenen liicht» 
•mU ib' grosse Uiricqjsien odthlg habe», macben Zn föszen; 
doch, des gemeinen Kerfpels bedencken war, dasz* der neue 
' Goit der beste wSre/* 



Digitized 



byGoogk 



C I5<J > 

incusfcben de reine Evangelieleer cjp^ zijne ns^kotneliiK 
gen wenscbce voort ce planten, beriep bij, Jn det 
maind December des jaars 1604, ^^ ^j^ pr^U 
kanten uil de drie graa£rchap{>en9 tot qene algemeemi 
iynode to^Scbucterop» Na eenen voora%aanden Iv^ti 
en bededag werd deze (ynede, den 12 Decembert 
geopend en den ip {«efloten. In die .vergadering werd 
alles behandeld, wat ter bewaring ^ voortplant» 
van den reinen Evangelifchen t^odsdienst ilrekki 
konde, en onder andere >gewtgtige zaken ook 
ten, dat bij elke gemeente een kerkeraad zoude aao-il 
gefield worden t om, voor de goede orde ip dezelvei 
behoorlijk zorg te dragen» Verder werd behaald, 
dat zulk eene algemeene vergadering, in hec vol 
jaar te Steinfurcb eo dan te Tekleoburg zoude get. 
houden worden. 

Bij alle zittingen van de fynode was de gipoaf met 
zijne zonen: i^DOt^, ^arnolo joost, kqevraad 
GUMPRBCHT en FREDERiR LuooLF > mec Zijne raads- 
begrenen andere wereldlijke ambtenaren, tegenwoordlgi 
In^de laatfte zitting, toen de fynodale akten voQrgel^ 
zen waren, bieJd de brave en onvergetelijke man, eene 
bewegelijke redevoering over het hoofddoel der ver- 
gadcrii^) om nameUjk, de reine Évaogeliéleer, tof 
de laatfte nakomelingfchap voort te planten , waaraan 
alle, zoo geestelijke als wereldlijke ambtenaren, de 
band behoorden te houden, zullende btj> zoo langbem 
God leven en regering vergunde, er zich mer ernst 
op toeleggen^ om bon hierm toe een voorbeeld te 

ftrck- 



Digitized 



byGoogk 



(trekken. Waarop eerst door de jonge graven, dan 

door de wereldlijke ambtenaren, en eindelijk door 

de predikanten 9 roet mond en hand, de edelijke be« 

lofce, van trouw en gehoorzaamheid, aan de her« 

vormde leer werd afgelegd. Hieina ftond adolf» 

de oudfle der jonge graven op, en beantwoordde dé 

redevoering van* zijnen vader op cene treffende wijze.. 

Hij dankte God en zijnen vader voor de gelukkige voir 

tpofjing van dfe groote.werfc^ beloofde plegtig, dat 

fa^ 9- gedurende zijn ganfcbe leven, zich daaraan hon^ 

den en hetzelve bevestigen zonde, en hij verzochcr 

de predikanten, vlijtig voor hfsa ie bidden, dat ^s 

hart in het j;eIoqf aan de reine Evangeliele^ onbe^ 

weg^Ujk moge volharden. Emddljk werden derijmo^r 

dale akten eerst van den heer graaf en toen van deo 

pra&fe^ hbrman s^R uvb , predikant , tr N/^uweiAuto»'^ 

uit n^m der gebeole vergaderingi, \getf!;kend« -Waar-** 

op dezelve met gebed en di^kzegging beQoteii 

werd» C) 

• ZE- 

d^et bli)kt hiemit, dat de kefkhervarmthg grooteadéèla 
het werk vat den landheer was. 'Ia de beerlijkheid; aader^i 
hand het graaffcbap Lingea^ had deitijds geene ketkli^?or«; 
ming plaats^ omdat de keizer, die den graaf aosimAAO' va;i\. 
Teklenèurg en Lingea^ wegens fijne deelneming aan het Smal* 
ktildisch verbond , in het jaar 1546» in den ban gedaan en hem 
de heeriljkheld LIngen afgenomen had» toen de landhaer vaa 
dezelve was. . Wilubcm de IL prins van Oran|e, die door 
den Westphaalfcliea vrede van 1648 deze Heerlijkheid ver« 
kreeg, voerde hier eerst de reformatie in. Zie j. f. wcddi* 
GER, Wescph. r^ationai • Kalender auf das Jahr i8o5 bJadc. 
5-iu HoLicia Befchreibnng derGraff. Tekieaborg»bi. 135. 



Digitized 



by Google 



C 158 J 
ZEVENDE HOOFDSTUK* 



OVER DE RAMPEN, WELKE HET CRAAPSCHAP 

BBNTHEIM, IN DEN SPAANSCHEN KRIJG VAN 

i53o TOT l6os GETRüVPEN IFEBBEN. 

JtXec is den lezer bekeiid, dat de Nederfandêii 
weleer eene Spsanicbe bezitting waren, en dat de 
ingezetenen 9 door de ijsfelijkfte verdrukkingen g^' 
i^rgd, beflóten dft^ jak af te' werpen , het geen bun 
ook, na eeiicn 80 jarigen oorlog gelukte/ OfTcfaoon 
BQ bét gi^alffcbap Éentheitn, als eeti onzijdig land, 
wm ddseti oorlog nieta té doen had, zoo werden even- 
wel de Bentheittfêbe onderdanen, door de Spaanfcbe 
efl SurgundiTche földaten, niet verfchoond. Hun on- 
geluk aioude ökoisfehen nog grbotér geweest zijn,' 
^nneer niet de brave landheer arnold li> door 
Ajné^ wijsheid,, voorzigtigheid en aanzien, hetzelve 
V<QUinMl ^)>Qr«M^.^ • of' wel geheel afgewend hèi 
H^ gaf, aa^ de generaals en bevelhebbers der Spath 
jüaniéfi en aön de kommahdamen der naast bijgelege- 
tk Nba;erlandrché . fleden , dikwijls' de prachcigfte. 
maaltijden , op hgt, l^asteel te Benthei;m ; voerde dep 
rplda^en leveosn^idd^léa toe, en onderfteunde de ver* 
drukte- ipgezetenen tr.ee geJd en koren» OfTchöon nü, ^ 
door deze vfrdandige maatregelen, het gevaar dik* 
Wijls afgewend werd , zoo konde arnou) i met a( 

ij- 



Digitized 



byGoogk 



( 'S9 } 

dac zijne onderdanen , aan de OverijsfeIf<;fie gireipen, 
éOf(C>r,itea€pelMie bendesi, van l^inne. goederen beroofd 
^ itfeerü^k (frisbandeld w^rdeo, : 

' Eit is nog een :baiid(bbrift . ^i ecoeo ongenqemdM 
ftte^ver lur dieo-md vctor handen, w^ertp de-voor^ 
aaamile gruWeten» door de Spai^laardeo gepleegd, 
aangeteekend zijn. . U geloof» dai: ik mijnen lesereD 
gecoeii onaangfnamen dienst beve^jm zal» door lec- 
zelvé der vergetelheid te .ontrakkesi» en er bier eene 
Nederlandfehe venali^g van^ te leyereiu Dic^^xDék 
brïd dus: ' • 

Anno 1580 9 In 'de moand, Ni^ember» nam de 
Spaüinfche kapiéein iAMSOBi psss^» mqc 40QL paarden» 
zijn kwactier te Nieuweidraia,. eo leefde daar eeifge 
weken (q> kosten dèr burgers* : . • -- c. .: 

^ 2 5^3 verAfkenen twee regimetoen voecvdk «É 
vier kornetten ruiters van dö> Spanjtodeti te GHÜh 
bui» » eii ble^ren^ daar drie^ dagen » de ingezetenen oj^ 
fdterlei 1v^«é^vplag^l$de. Zi^^^^ van Epe Sa 
faec ]Vltn!fteril:beV waar etj 9o huS»m verbrand had. 
-Sm. -■-' '" ^■" ' - ■ '■':■'''/' ' '' ^ ' 
1584 den ^ April) kwaAéii i^rmaai viei^ kói^. 
ftetfcn Spaahfebe^ ruiters te ^ GHdeHuis, ea hfclden 
zith, toe groot nadeel der inwoners» drie dagen ia 
hoc kerfpel op. Het rooven, plunderen en moorden» 
Mfs in onzijdige -knden, werd 'nu zdo gemeen ^ dat 
niet alleen de kïefrie fteden-e'A vlekken i' zargvuldfg 
wacht houden jj 'maar ook de dorpen qü boérfchab- 



Digitized 



b^Googk 



C f<Jo ) 

pen zich tegen veeroof en plaadériog wt&lnfiCen 
noesten. (♦) 

Den 24 April viel de bloeddorftige MEimozA, ^e 
rijn kwartier te Ootmarram bad, in de boerlbhap 
fialtêf welke zich ook verfchansd en licin eeoig^s 
keeren afgeflagen had. Dertien bpenen werdm in de 
ecrile woede nedergefabeld^ anderen dopdelQk gewaad 
ai allen werden vanfaunne goederen beroofd. 

Den 8 Mei ver rebenen deze ongenoodigde gasten 
andermaal, en plunderden Halle en Getelo geheel uiL 

1585 f den 31 Julij/ vleien twee vaandels Spaan» 
fcbe ruiterij in Gildehuis, en bleven daar op kosten 
der inwoners toe den vierden dag. 

Den 25 Sepc legerde zich de prins van Parma , 
Tan dea rijn afkomende, met .4000 man tevo^t em 
900e te paard, eeuen nacht, omNo^dboom. Daar 
liet tm dure .1^ ^ voor geld weinig te krijgen 
was, f beval graaf arnold , dat ieder h^r , mee den 
mogelijkfteo (po^ , , een fcbepei rbgge« «n de bur« 
^ers, naar evenredigfaeid van hunne bezittingen, yauf 
jfoinder opbrengen zonden, heiwelk. eer vedigtiog 
van de ftad en het kerfpel Noordboom, in het Jegef 
,van den prins gebragc werd. ::. ; ^ 

1587, den 14 Feb. namen 5 vaandels imitery a 
. ^ : da? 

C^). Ia Wilfayi {f ie frachc, wbike, atar de zijde ran 

Twente, om de baerfcbtp gegraven werd, nog te zien. De 

iiitgeworpene airde maakte den wal uit » en de overlevering 

^ zege, dat op hec eerfte feln» van de aannaderlng det vijandii 

da ingezetenen zldi gewapend zchter dezen wal plaattten. 



Digitized 



byGoogk 



eè; leefde daar aoo ko^tbaér^ :Sa% ftUeén aan wijn^ 
fdor i4i rijJcaiiaahlen ^ air een wijnhuis tè Bentfaeim y 
fahaald -merdiww^toe: echter de landheter eo de 
fteden JBebdieim ien, Schatterop 124 rijksdaaldtei be« 
taalden, f ; . -j 

1589. Den 16 Maarc werd. de Spaanfche generaal 
en ftadhdndeir der landen aandeze ü}óe van ^ Rijn» 
i FRAKiöfs 0B ï^RDuoo ^ op. het kmtü te ^entheim 
ü^ VjDrftélljk otvbaaki; des oiectegenflaande Werdeo in de 
maand October dezes jaars de burgers van -Gronau 
vreesfël^k mishandeld, daar een kapitein, Aic bet na* 
bt|rig ftedekeo Ënrdbede, onder dea fcUjn. hec'vee 
te willen w^d^jven^ de ingezeten» naar buiten- lok« 
te ^ zes van d^d«« doodde , en zes andere doode-^ 
lijk wondde. Dit geurde onder de oogen van 
graaf arnolo, die ficb toevallig, op zijn kasteel» 
te Gronau bevond. 

1591. In April lag de o^mile SMANufeii, os vx- 
GOS, mét vele vaandels v bijna drie weken te Ulzen. 
Daar bet em^dore rïjd was, leden de ingezetenen 
van het kerrpél,>die van het liunne beroofd werden; 
groot gebrek. Graaf arnold zond echter van Steiq* 
futth, r bt^ bérbaling» wagens met bier, brood en 
andere 'levensmiddelen aan de krijgslieden, opdat :de 
arme onderdanen des te meer verfchoond mogten 
i^orden. C) 

<^} 01c corpi l>eflond uk 3000 man infaiuerie ea 80e msa 
klvtilerie^. Picarpt, Drentfche Chrooljlü 



Digitized 



byGoogk 



. f59fté Jo April wMd ^ boericlnpyeltmr^ ki bet 
ktrfpel Scekifortliy Jooc de Spoajavden aicgepliiiiderit 
ea €cnige dtgeo daams^^farfcbeiieil JdJ oofciii ket 
Sfeioftutfcbe dorp Lnr, en hrsgceoy : idoor faóancii 
moèdvtt , den lig«Mei|eo de grootfte fdttde toe^ 

Pen 18 Sepr. dezes jaars kwam eepe grooce flto^ 
tfgce ven dhc kfqgivoIk>mi.Koevordcn» maar, iSj luen 
kaddeii kmoMn üiurigoen, laeakcen te Vddfayitta v^ 
iiéofcben arm, en nadien verralgeoa hunne kwartkf 
ten te Gildebuia, létmx gieaf armolo, gelijk VÏ 
fneermelen gedaan kad^ onder de arn»|i geld en Je? 
fusmiddefeo fiec nitdeekiw 
•* Den 5 November vielen de foldeten.Vtm deo ka- 
pitdn lÖHMEii» die ce Oldenzaal in gamixoen lageni 
des mcbta in Bentbeun , en phmdérdai én gedeel» 
PM bet vlek, betwelk bet naast aan Giüthuhi gete* 
(en 1$, gebeei uit. Het vee werd ,weggedfeven,.en 
alles, wat mede gefleept konde worden, . geroofd 
De burgers /van: de andere aijde der pbod boi^ e& 
nea moedigen tegenftand, en llöegen negen vm den 
foovers dood, wairdoor zij ven de pbmdering bevr^d 
bleven.' Oai dezen i^d belegerdm de Simjunlep 
Koevorden, welke befegering tot den^i Mei itn 
het volgend jaar 1594 duurde; toen de ibid, door 
plpiim Maurica vaiuOranje^ ontzet, en veedügo to» 
l^n l^er lOt wijken gedwongen werd. Hij flüV 
hecaselve weder op bij Denekamp, aan de gtmeo 
van het graaflchap Bencbeim, waar Ittj coc deo herfit 
hl^ic : Ge4vtende de^e belegering van Koe^ordc^f 



Digitized 



byGoogk 



«ir jMhilèiSêllijk nè' dèztlvè/ 'tó het leger vafa ^r^ , 
x>ücKi iMf Öwiekimp ftdnd," Werd eem het NedcN * 
gtttóft*ft|> 'èil ^érliarid het BóvWigttafTchap ré^ 
tfcgeptooderd» eö koödöolg verwoest, dat alfe ïorige 
en völgeiiilè rampen daswbij nfet in vergergktóg lc<> 
mètu De ïïtibd tn éHedde' te het Nedergraafibhap; 
m^ODder ia de geregteijr Emmelkamp, Ulzën i^ 
Veldhuizeó, warei) zoo groöt^ dkt taen ze met gëeoë 
wocntlen dltdi^ükkeft Sau/ 'Be menfcheti vlódeii inet 
hunne have ..e& góéderen ^ in bét begin der belëgerihg^ 
van Kóevordén inar Nieuwehbnls, wa^r ^ zir'het 
vee op^eneiï'Köop'tógèn. De höizetï, fchtirèti eb 
ftalJen waren tiiet alleeh opgepropt vol ; maar 'op 'dé 
ttisthöopen, in «de korenkisten ^ * brobwku^ëti cd 
ketels 9 welke bulten èondcn, of waar meirïéèhtf 
Ml plèfcjèn vinden köndé, hadden dé vli^téltagen( 
zich gelegérd. Daar nu de ff ad geedengenoeg^ametf 
voorraad van levensmiddelen voor zoo véle daizendeo 
Ind, ifn aiemand» zonder levensgevaar, zich buiten 
dezelve wagen durfde, zoo omftond, uit gebrek aan 
I verfché lucht, aan behoorlijke verfëhoöning en voed- 
ket, weidia eene befmettelijkè ziekte, die dé arme 
I meoTcben, bij honderden wegraapte. De een konde 
! den aadei eti geeoe handfe&iog meer dotn» De aa^ 
gelukU^e kninken konden op her laatac geeneo drmik 
[ waters; vmrnaar zij zoo begeerljg waren, meer vtr- 
kHjgenl Men vond op de zolders, in de paarden* 
.beesten* en zwijnenllallen, in de korenkisten en brouw* 
' kuipen^ ontelbare dooden, die zonder hulp of ver^ 
I kwikking weggellorven waren. In» 



Digitized 



byGoogk 



lp bet Mfd Ve^baisea indden. sicb vde botten 
jmtem^f en tfn Ux z6éi}k hi»s.te Esctef^als tqc 
teoe vestbigt de xoevl^^ge^omea' ^ij F^rdeo e^hf 
eer door honger en. dekte eindelijk géhoodzaakt Imth 
9e rchuttjdeats cc; yeriacen t ^es dezelve»., niet: aUe dsar 
geBörgene goederep» deoidjwi ^ver jg» geven. .^Tor 
eer van de burgers ceNieuwenhuis» yerdienc gemeld 
te worden» dat zijnde drukkende ellende^ èqnnaiOV' 
buren 9 na^, vermogen ^.zochten te verminderen» ^oix 
hm^bier en brood: ce doen tpekomeöy Maar (te-: 
voer|fcsdcsi, -.w^lke hun deze ; onderfteo^ing moei^o 
toebrengen» waren iiiet veilig pp.deutwefr Dikwijl» 
werden hun de paarden afgenomen,» . .of wag^ eo 
paarden» met alles» wat zij den hongerigen wHdes 
lopvoer^ » doOT zwervejide: benden opgevangen; zoo- 
dat j^icbyf ten laatfte» .!niemaqd;meer buiten de flai. 
wagen durfde» In eea woord» de ellende was onbe- 
(cbrïjfelijk» en het, getal der menfcben»' die onder de 
grooi^fte fmarten» zonder eenifge verkwikking , (Kerven» 
beliep vele faonderdet?» , 

Men, telde in jn buiten 1 Nieuwenbuis meer dan 
iiQoo doödcH^ C*} die tnèenen korteo ti^d wegge-: 

(^) Zdttde bet verlatl nn 4en o&bekenderi ftkr Ijver <x* | 
ecil wélalg pvecdrcven zijnf Wsooeer ket 0e$ zoals ^9l$ 
hij Zfgt» dsQ zoade meer (jsn de helft der iui^onenna 
het gehecle gnafftïhap Benthelm omgekomen zijn. Hef 1» 
ngc mogeliik» dat door het «ffchrijven van d!t dagboek» ia 
let 'getal ééne My/ te veel geplaatst 1$, th dat de oofi 
fpröttkei^e; fchrljvtt llechtf een getal vad tipo doodca 
op^geven hebbe. 



Digitized 



byGoogk 



tttHed wtrisn^-efl orider die ^etal^wsareo al dè flagcc^' 
' fér^ vkü pest ftf fiionger nög niéc'eens begrepen,' )daar 
gefiede haisgejzinnen en lamnien Wodahig üicgeftörven 
waren, dacfllenabd van bqn loc een juist' Wigc ^ 
konden geveii>9 ^ bovéndiefr 'velen, die reeds rdbenep' 
herfteid ^ ü]nyf aati de gevdlgett der plageV n^r*^^ 
bind nog overleden. Geea WMÖër dan^ ebt de on»- 
'beichrijfeltjiKf Taaiden i vat) désMf'c^dj metrde ve^^ 
' woesting van Jentóitem yérgérèlSfen "'berden. - ' ^ 
: Men kan l^zicb ' gemakkelijk verbeeMetf, ' b^ezeer 
deze eUende^en braven kndbeer, die, bij déh beatf»^ 
^ tviU ' (lèzeive <»fltec verhinderen konde ^ ore^n nrbeiBC* 
Oni inrusfcbeo tfe fmurtelijke wonden,^ zoó veelnic^^ 
gelijk 5 ce.nèriacteeoi IleV tó}' voot de verarmden iq« 
: gezecenedt ieetaê opènl^kë kolt^tef, in de graaflchap* 
pen Telciehbai^:^ Sfëiirfbl^cb'^^^^^ welke de 

\ Ibm Vim: 354r, rijksdaalders opl)ragc.- Hierbij vóélde 
[ ^8- graaf akholp eeae aanzienlijke hoeveelbi^^kc^en, 
I tMKXMl en iflKlere lévëdsmiddelén ,' welke bijV na hef 
opbreken van bec légtr\,Jdöor ^ prëdikamèh yknèi- 
ke plaats, onder dè nog overgeblevene arnie |pvirch 
\ nera^f naar de mate bunner beboefcen^ lieê uicdéelën; 
l fctcM|l fiij de predikatattt),:diè oèk-iarbét bminë'ter* 
ibfén; b^ddnt, '^eo van de 'gêkieentëd 'niets j^ 
iló^mi g^dovéHde bejt gebeele jèèr , cbr: dte'Gód eé^ 
nm/njeowêniiégen gaf ^vai! ^U/'^tröcrch,^' bier, ko\ 
nó4;^k^rett^^^^ra dak V(k)ra^,'^aisr Wafè^^-iiéé, tift 

Al.:l«fttoiwiÉsdMlde g^mt tt het Nedergnèf. 
L^ ' fctep* 



Digitized by LjOOQIC 



^liap,: Toeo hct,4eger tan vKwucf^.Uj Deóekattfr 
ftoDd, kreeg ook. het «JBoyeDgrwflithip j^oe' beur^ 
Öe boeren, om No<n^dliQorn ,ea ^4ebiiis weri^ 
gelieel ^gepl^ndesd^ fo ollchoon graaf AtwcHkO te 
gepecfols en 4e vooafadt^.pfBtfihtpni^: .onder 'wdte 
zyn e^n neer».,<^ gRkiif,]watf.«|ftG:,^ wasy op heü fiitf 

-df^«a<?^».>ö .5chui|6sr«pw M^ omteaWe,- en zg-te 
I^igj^e, beloften, clficl«9;, .^ fte'joaderdaaeo, in Mb 
toekomft^e, .^mfic v.gfe\iifi^i0i!MI0o§^n . zoodjen » 
l^ljig»i,.heb;^; ffiff g^g.^nen «v<t)i»elr4ipen oiüen 
9^^ en. ^i^.p^dfi^efi.ikhmmimvA:h'(aieti jttb 
aii^iQM^e.k(9rep,;. 40Di(:^WMi vragolKr Jin- fabt Jénd 

_>;% /«fhfide,;. dfijM?^ ^R aijfls yeitttonakcsis Aldetw 
lisinii,ger^teiyl^4 ^o9jJsr;c«e*ai$lBe;.«riri«»ng «pgewi* 

gl^n,^. j^:.;.^.l ..:--fc;<; i-r.: '. •:i2:!;lT5P?00'8djk9ii;i 

j h^j;,kerö>el ye^4hui8i||;!ta:bei.liegla.4ffl6o»- ^W*4 
mderliai)d^ «9»..b(^dl^e(^r.<q^ex;uk' «-! « v •• /--<-?> 

|||;^{^«..|](uq^|)KM^on :jj;Aii7DCt9C0iai6ètcn'Oak 
g(V4.^^jf iUtiA ;^E iïêf.v>* sOgt isdoatainri^ , üoot^*»»' 
l^ui^,;m begvven, fj^ inB ilttqr n»gBeminimi^niM» 
^ cQcidg) vMfn,^^bteiren.vWMU)ate>gcarffukRifCii» 
van Steinfurtb kwam, de officierenobnier^jdeiii^aB»- 
ÜmMe, (üf, ifc9( JMPJ><jgeftfe.lii»iilliiigtdhÉÉBea 
.. :3l . g i ' ^ af- 



Digitized by LjOOQIC 



4ie Spaijunin« ::ja devgnOci^ .nüüeoiifi ,kvKm 
bÉfm^eren «nfaeq. He < Qüdeboizets hoopt«a,, .jfSc 
gn» den jdaöroMrsoli mar ^eocfabtbi , . 4fe maal gebifei. 
I%>i»^ ie. aoUeD Jeoomé. Dmr jjj «ebtce^.liaDiiK 
iMMé dilteceri, kXpéiacmi', fflenheleo^ koreo cn.yfaewji 

muimao fefaUe'Ieveo 200 gróoi, all 4i» der p«füh 
Jtéimersi -'":- :■-■•■: f ■■ :■ -■- '' >•; . -:.••• f- r. * 
•^i Deo 9 Maibf'lEwnn ivedeÉoni ecÉ ^paMMll> omi> 
Ae^nvc etf'vandel^niini^, nr.B^ittete am«( JDi«> 
ze was -uo wreed, dat U^ dec atteen door eQji f«Bc 
'<léR<>ii^é«iiéMb.ilp groocAe mk^isotHotfigii, mlar 
4é«s^-«Mit •«|^«ttneae..ill9MwiafelMrdre^i .^^ 
bi^en tó^fmé'M'^Mlkih flcteH:, « aflcboo»>®iMf 
aÉi^ozdC'^lc belde' diósm i?an BfedtfaKter, ea Stciirftorth 
«(K kemëmii to.hem éo hMlrl9kfterp|)MD;-tfo< dOi 
dPOMMuflm fi^}iie2argde, .hieQ/RrÜliJtuBh MX:4im 
denfen dag te Bentelal»; i»'4ia0';i4e H^omidei» 
MM^^mmmél^M ayoetegMiwiMirdlgKeid kMien. 

iliwifV'tas de. ingeieiaiWBtjIeir it Müighflid g»b>W 
iMÜM^tniéc geweidMiB«g<;' .•/'■.;;? t>'. ',.-./ 
•t^a» Hit lieglil ivriD^iMjodstj^lokM dA.ibarltaa^Jttf \ 

Inti^ieto MEMDO, die zijo kwartier te Ootmarfmn 



Digitized 



byGoogk 



4» KacL Van ée rvken öUQagAé éfjji^t htkabSk 

het monfter huo pardon, wi»Deeri:dj..'failMW gnvetci 

affégilea. Dit «er góióet trodw gedttn %eM«n(teri 

tec Uj se jsDincriljk vehnoordoi» -w «Iteopige 'v«s 

die bufgers, on aan dehaodoi deriimoocttfOMrattiDl 

^txKÜMpifdn, dé vfogc iaape j)kb$:gelageai» rdMRr 

ponten Mden, lJec'MBMix>.detelv«:io brand ifte» 

ktt^ -«ft al 'dÜ^'Oi^i^kigen io;^^ai omkcftnea^ 

meer dan zesdg perfoneD fiiarveo bier eenen ijsftKjf/ 

^ett^dbod, onder wdké ..eenige.-.'vlQi-ftJteep -^ Si»: 

•ttKlkaai^ warÊn-, ! dis töeralüg ; don. 'Ki^ « paf Q«^ 

4etif. (*^ •-■/ '.; I •-.••.. :■:■:: :'■ • •> ,ho-.iv/ ^- •• -..v ,.:; 

•i Den 'Jiy Jaay IIOMin «ent^roapfeQdeohKndf^ioiidir 

W<r(»Me.bec «te «it bet BeMKisRlJ.'watd.i . ...i^^rf 
•!iv0i»j(j^.jiim^kmra..die2elfdé;liiddd «tMr.r.>;|fiip 
'dtf)(bIdAcii^:bp^ b^'1ea>teeIgainlzMa,lÉiKira)e.4 jfe 
1ieiar'<aiuen»tleni!otta^Jiét Aé^.tt:'jcfed%ai» filiftr(k«Mci 
«lati^-bQ: GUdc^ofeptdood ffCcboUmQ -a ^i-h ü^hAb 
">IhA ï AngoMn'iiiMen-debMtfftbwar.GilMNi» 
Hin ^m^ bennHcr«^;.ia hiCyflboijfU tt^tM 
^^lüdïaiaeni bk ^dcb( tariUkttp b«roIifiaMTa£k<'0 
■ij^^' Deo soHJnlait^ nterdeonbilii ;iie«»n}qi9#' 
koèl^ieti 'earfpjUiMleft wa^gBoomenv < «iMi» Fei)fM^ 
kwam de wreede kapiteiDTjmihb'jm Omiau^tiÊ4 ' 
Mdiiï hij bec MtbltetfcbeLifteddaiBn Hj^abowf vOgf' 

'C^'Hk wti de fdinür van 's^KttAi«V i^^tfbörg^tïij I<^!' 
wenhfli}*.' Öttder èé *«énBbórdeir ' t>ie^oM' riek 'fiói Uê 
'nbiutaÊt een Hnsieolijk. biiifeè vit Nicowcnkoif. 



Digitized 



byGoogk 



IJmd^Hl had» '«o.bragc, 4P9fl^ ^^^ oaclitkwafr 

van peet 4p, .300 rijJwda^d^Fs't^^ 

sSGMcf<^ Id^lfilieo^n te Ec^gl^^r^ eo L^!r,.|i|i..jiet . 
.pMi£|êtej^itfeinf9^k %*^ooi^mi»f dow-9^ drie- 
4|i|g».vetfa^, 4ep lagneteofin ^^lOfOte kostw./J^orc« 
ijfiH^ hetM skt^Utc^^9 ,^^ 1^ ie open» 
.pteatfe? in ^,gHWffohap;]^Iïeim,tyad de. S^njtard^ 
[ £ftle4ep I)eU^,^i,,|l|Ien^berek^^j )G:h9de,,doot hén 
*«<90?»ttkt, i|an,fc»c feagi?. dps rp<»l<^ tot fgpf ^ ^ 

dff^^rrii i^tetflaenftsöiidé -;gr^, ^iuJQif> _ Ar ^^| 
iimg^ll^fce .teF;.b(waripg 4^m,^i^pf^n.^^ ,.^ 

rotyeq en;JRijïprd?o.io -ee? p^^dig,^, I4ï<v rijpe 
4^|Wrt»rdiiBd!W fte,|#erlie.,|iijifïM y^^ SM^i^, 
VQ^gdeer jsoe,!|is|nejr«i^é9»^6oi';<»« 

'fS97f^ de flabpirfge idwtfe^ ^yoJ;, ,|;rt^ede^ pi^gg-, 
veirini lijDgw . • ««wijfifc .nYmr. ^^. ^J^sjS^c-M 

l|N|lkerY!?Jp,u1K«BI» ;*^, *Sft«»f' gi«W«r> ^^n^ 
iKi, ^ all^ iHöJoWP; ha44qn , .;,|ii^ej^ >,^^jt,^gffj5iQr^ 
,|eD.iii$wwi, J«w:deo jfieA? «ft «feW'.^eMwbra/ 



Digitized by LjOOQIC 



fyi, dat rij n\ét nlkeii de gelédttiè'vetlfeittB liafllt*. 
deti, maar vele oölt tri eboen becf^ett llast-^efMI^ 
«eo , dan waarin rij vöoi*een gév*cësl"««sWn. - < 
' t^og eene donkere ^wólk ' iwééfdé ovdr> bettgréaf- 
fcliap Beótheini, 6 hétrjè9r i599i to&Se SJ^obJmu!- 
aeni métFraiArijk vfedé'gfeflèten Hebbtoêe, en tel- 
He ^beëte krijgs^oi^ tiic FnmkHjfc 1" èkióÏA tn jlfth 
fcaftèV iiodr den '6rodt Atdraöt vati A*h»gi(MiM, -om 
aéö' Ry* 'vdewnae\'W^\^interfcW^^ ' tó' 'We* 
^ ^öi, 'en bijzoridfer 4ö het Munflfttfcöd üaneft 
"f fans *reeg ' ook <fe 1lad"ScIiattèi^i"'l!fe t^^iikttóé 
nÖ^''ftraètgk\yerl(ètod"|ebIeireri'W,-- 

tJé Icfpftfein'piïüLÓf êSii^ namiï^^ 
i&t eèo 'eskadroii-'köieftj 'eo 3^ vaanctósVÖet«>ólk; M^ 
i^l^fót'Mj fc't^ïwgérs ^«toar-, '«fi^Blèiff'er 3 inaiH»' 1 
den''eti'-ib 'dag^p-^iflfet 'miachóah^^éégef-'ttbepéa 
koktföi^ gritafl&tiap'^'ëleëali^'iietgeén dê 'Had^cbni* 
tóo^' W''tót^l^oaaèir''aiiwdöor^^ «>* r^nrt 

^ü^g <^ Ws"' tgtóttó? Bgdf«ë|.'-ii®ëi"fttf« «f. fck 

](é>(ïlel^ti6ti^rbiS'-ni<!^^''^^ «^o»t^ 

b<^et(di«A oogl i^'déttllraaf van 'iS^f««4^^ ^Me- 
i6ieti2^jr'Eiirhia}en^haai"<-J94<y'r^ be«)i^ 

ééi 'üem^cle i^fooBR&'poiritói ,' éei^lautel' ei» 'töcAn^, füü 



Digitizectby 



Google 



v#iliè^ a^tenV' érarf ARNtfLö, 'dié in alle rampcii 
llighef ofliéfdflöèn ^dfeeïd had, béffoot/ toen men^inj;^ 
aenwcf graaf -wrjRïcH VAN bruch, óp des^lfs c> 
pH kadteél, -tv^eddkrdig veirmoord en >mn alks be» 
tèöM 'hSidi mét ^^ijtiè hof hou^rpg' da^ wijk eerst naw 
IfèftïeöBui^ ett-^ervölé«ö naar'Rteda te neiDeo; 
Üjjfw^l -UJ aijnë :kWta naarFréudenbèrg^ en van (k^ 
tóliasfel «)öii^ tiet archief werd van Tekienbui^ 
I tfliar B^en itf zekerheid geblr^ Zoo Q>o«dig .iOr 
^ téSfttien de» ' vtó" Westphalen . werftrootódë , ^ 
fnèl- iverd mën 'óók' door de ; ïiind des AImag1tige| 
dÜaèviii weder bevrijd. Op ontvangeh bevel brak h^^ 
gïtïfrzden van' Schuttérop den' 31 Maart i gj>y qp^ 
eti'' trc^ tnW dè irmee , dje elders in WestjAfden ^9 
;wiiicêrkW&rdeFéh ^^^^ naa^^def ELfln.teru^ 

[ÏS'é^hmnée èézé drie maanden;»^^ W ^cbutoiy 
geen qpenlijke Godsdienst 'gehondem 
'Tbans had men weder rost tot hec jaar 16049 
KIDQ '^en ieger^ wl wie ^iiiittia Spèoifcfae' mu 
ptt"^ pa^rd én te toet; ^^6 ?icfe van deB a^^^^^ 
tög^ XttEÜtt van pWtiMd^^^^ ^^eglps j!^^^ #r 

i^f Ipiwè^ l^lulMi > dlMdig liöisuiiiélffi Dw0^ oég#* 

mt^- eif'^haddëh-iafelf ötsdè^l^Je^^èa^ ^^ 

kostbare jeefci)^»'^^^ iuvl;<iop ?*ykf ihaUw^^ geW# 
iS^^^w iffWM^ ay ,ato^iop«ciiAfiB?«^»eii^ 

,üi|tb.taéhk*(^no t.-« ri ,v.> 1^^^^ .^- .r -.•:.-' ., 
a^ .: . Nog 



/ 



^ / 



Digitized by CjOOQiC 



Nog groocer was de yr^3 ^zM ^ }MS:^I^05^ 

een 'ooczagver wekkend beer vit) ;3{>a.0|aarclea^ oodq 
bevel van ambrosius spinola» in TvKence verlche^i 
ên.2onder meVkeï^ken cegenftond^ , dldenzaal bljiifer 
ér^ Innam 9 vervolgens op JLiingpn trok, en dea 
ftad, na 'cen^ belegering van v^diq^n, vcr(W»fo 
00 welken marsch bet ffeheele leger eesien nackbü 
Nbqrcihóorp *(tond, en den ii^ezQcenen vnn df ^ 
èö^ het kerfpe\ veel nadeel t«bi?i^ j^ . betgeenr i^ 
tier nóg groocer aoude geweesc ajn,^^5«anneer h^, 
Müè, 'de pudfte der jonge graven, di^n^b(ertQ|g fH^^i*^ 
Ejpé te getnoet^ereden ware, en zich coc,c3^^oo^ 
Vib^it haar Noördboorn bègeym h^d^e., pij den.if- 
to^ vaii^Lihgén, ib^m deze arnsee haren weg ovc^ 
'Cildebuis,. éh ^^rtèerde daar in eenen nacbt^aUeL 
'Wit' dé ingewtènen in 'de weiujgfi vef]oopq)^,.jw«| 

^eaé? vèi^tóerfcdaSv't*)'' "' ' ^. '■ - -1^ 
.tl 4.u.-.Tv' i?r;-.'s • ;•-. J •- ■■• - . > ;--4 

, - . ; ' ..;V^ 

gèóe öt^en' «e«'e» "«"• PlCABi)TjwtJfl,jll5,e C)tfoi# 
g| I»4B)ietf%]|(]rV«HH^cl >Mè •flei;'Vont e»i regjn'.'dirónii^ 

M uer icoooné Houdt berooft, pl« het^we^cke .!^r»iiA^ 
^^fen sMiiSétf'eV'fijfcfen gelmptoyiért wicfdt. 'oèiKM- 
,^'tcf; <ml^g(iM'\iv;fiMitti '^thtéS m 'iifet i^óiil; « 

M Q>reydden de Uflicr tiekie b «Ut omiiiseflri* tKiirM 



Jf/vl 



Digitizéd 



byGoogk 



VervoIge93v CQ^jkQ&:]fger*1ïl)«rd^ daar 'den Rijn 
r^l terug trok 9 bad men minder overlast. In hec jaar 
I 2609 werd een ftilftand vart Wapenen , Toor den tijd 
van 12 jaren» tusicben de Spanjaarden en de Neder- 
landers » £;^o^efa; eb v^ dien djd af had hèi ^aaf« 
fchap eenige jsaen rusu 

; .|y en boer(chappett , alfoo dat héelé haiigezfnnen aitftgrvea.V 
De overleveifdg^ heeft' ook nog iels. daarvan l>ëwa«rd.^ Zoo 
. weet m^, b. v./, dat a boerenerven te WUfoirt Ja^ dieli tijdl 
' (ebeel verwpeat £i{B. Zoo Ugt ook de avbrlevètlag, .>^f 
I eenlge inWoaers bij hoone , wederkomst (want allen .*WiHf<ill 
; (évlagt) ilen baard met gras begrc^id vanden » en dat eeno 
I Wolvin hkre Jongen» !n eene puardetiirib, geworpen had, 
I Vele mehfcben badden bnn geld hier eb dair \A den grond* 
f graven, zij fiierven daarover weg, en bet werd, of la bec 
gebeel niet, of eerst na Jaren bi|toe9al,.weer^ gevonden* 
2óo beeft men nog, voor wéinige jaren,, In eenen koeflai In, 
bet Laar, eene aanzienlijke boeveelbeid PortngeeT^be en^ 
(Spaiinfcbe, zoö goudetf aia zilverei^y'nianten, gevonden, ^e, 
naiür elle waarfcbijnlljkbeld^ door den voormaUgen eige*'^ 
naarVdie er over weg geSorven is^ daar geborgen waren* . 



t- ,. • '■ "• ?»**■ 



ACHT^ 



Digitized by LjOOQLC 



C P7f > 
A€HTSTE^ HOOFDSTUK. 



OVER DK. RAMPEN VAN DEN DERXIGJARIGEN 
* " ÓORLpC. ' ^ ,-/ 

i 

Unmiddettjk op Jden Sjxanrchen krijg vdgde de 
dertigjfirige oorloge (^} die ia i6iZ 20jD begm t»n 
co iQ^ 1648 Uj den Muafierfcfaea vrede eindifde. 
;. Oodatiks slle aaogeweode möeicei li6b ik nergm 
feir di^verhaal^ van becgeen in. dieo Ifungdarigen oor- 
log ia bet graaflchap Bencheim voorgevallen b, kuQ« 
nen'^pdeo. De lezer zal zid[i dan met het velgem 

C^) Déze ooriéz werd cnarches .den kelz^, den kooiog 
Tm Sptnje en da Rbqpisch-CatliaUjke l^fjb/iiQdea aan do 
eea^ zijde, en cuffchea den kopiUig van Praakriikt dei^i koi^ 
iiing van Zweden \ en 4é Vrotesuntfche .RijksOaaden aan de 
andere i^ljde,' gevoerd. Het vaiir dea oorJQgf. bc|k eentin 
BohMèn ttir, wur men, bndanka dén bekenden Majefteitf- 
brief of de plegtige verzekering^ door keizer rudolf dea 
II» den profaaiaacen in Ddhemea, Moravlen, SIMien, enz., 
den II Joftij ido9, nopena de vrije uitoefening van hoaoaii 
Godadlenac gegeven , hen van ützt vrijheid beroofden De 
Scanden van Bohemen werden hierdoor zoo verbitterd ^ dic, 
zij de kelaerlijke gezanten i5i8 te Praag uit het veofter 
wierpen, en den kenrvont prbdbuk van den Paltz toe lo* 
ning van Bohemen verkoaen', die echter, in hec jaar i^t 
op den wluen berg voor Praag, den flag en te %^^^ 
kioon van Bohemen weder verloor. Het vuur dea oorlogi 
verfpreldde zich weldra door geheel Ouitachiand, en werd 
ear|t ioj|tf48 door den vrede te Manfter gebluichi. 



Digitized 



by Google 



C mi 

4e, betwdk ^-iric oode^papierea.mipunel^ l«b> 
jnoetfip vergpnoegeo. , /: ., 

. Ons vaderlttxi w^ in die dageo^ bij afwisrdiag^ 
door de Kekei^^j^^ ZweQdS^^.hvm 
tiesüfche troejiieo; bezet, die^^ fleden belegerdea etr 
iipijBoeo, en . de .groocf^e verwoestingen aaorigtteo;^ 
De fleden SelMitcerop , . Noordhoorn jen j^ieuwenhufs 
warden niet alleen van Imre yestingwerken, maar 
ode van bare welvaart, beroofd^ , Het kasteel te 
/Lage wer4i8efledKit waarvan ^icarot bet vplg«pde 
verhaalt: 

,9 Anno 1626 in Jolio heeft znfn Ga Graef Eroie 
91 Cafimir dea Heere Gaspar ^van Cufiim^ Heer van 
n Nyeaporti^ Droit to^ Cqvorden in der Lanflcfcbap 
I, Drentb » Ove^e^ net een {Wrtye vqlcks ei; ;^gbe5 
„ fcbot gefondeo ^aer bet^i^iiyji fsi^iufgke gel^h^ 
,1 my^ Gr^ffihap B^nthtm^ (^> w^iarc^ Spaeoa 
„ gnvmToen lagb, ond^r 'c cammaado vap d^ IjffP* 
19 re vao d0:Ktt^Ur>^xx waer uit fèer gropte eq 
91 gedurige excutsfieo geAjhieden^ in de n^Aiwrigii 
}9 I^ederla^e Proviotien : r We]<:k . HiQTf dan den 
19 Heere win iVj^/io^rr beeft iagbtnomeo en^n^t ei|^ 
99 is^ tomen busKruydt gelegde Jn de keiden y latea 
99 in de lucht vliegen.'^ 

. Vele ingezetenen verlieten buq va4erland9 pm.vw 
den vreesfelijken last der inkwartiering en der coutri* 
bode bevrijd ie bl^vea In bet jaar i<$st49 vnmeer 

d» 

(^ Lafji beboorde alaoo ia dien tijd tat bet {TttflTchtp 
Benchelia. 



Digitized 



by Google 



ée cmiüg fidg maar zes jaren g^&dlinrd bad, Hbtidét} 
reeds vele buizen te Nieawenbuis ledig. Daar na dé 
overige burgers hierdoor nög^ meer gedruké nrerden, 
200 kregen de burgemeescêrs', door eea grafefijk 
Rcstript van den 17 Junij, bevel, ciene ^kelljkrche 
ftbacting op de uitgeweketmi te l^gèn, en, bij wan-^ 
betaling, bnnne ledige buizen en verlatene grondeo, 
daarvoor aan te tasten. Dit bevel werd herhaald deo 
a5 October 1625. 

De Luneburgers, Zvireden, Hesfên én Keiaerlijktt 
vorderden (elke mogendheid afzonderlijk) eene zware 
contributie, waairvao maandelijks eene beulde fom 
moest opgebragc wordém Deze (chatcingen zijn, oiv 
der den naam ym Teklenburgfche ^ Osnabrukfche 
eö Rheinfche contributie, bekend, ien werden met' de 
üiterfie geftroigfaeid ingevorderd. Hoe groot de fom 
is 9 'welke het graaffchap^ in die dertig jarra, aan 
bovengenoenüde MogencHieden betaald heeft, kan ik 
niet bepalen. ' Hétr volgende beb ik uit de ftids 
papieren te Nieüwehhuis vensameld: 
' Nadat dfe Keizerr^keri reeds , in 'het jaar 16^8, eene 
^cdnjrfbnrie ontvangen' hadden, moest bet graaflcbap, 
fe 1let^^r-iögt;-de Osnöbrukfche en TeWenburg^ 
fcbe contributie betalen. De drie (leden moeseen tot 
dé el^rfte maandelijks . • •- 6i, Rijltsd. 

tot de laatfte . i • . . 3rilljksrf. 
bijè'agén. In hétzelfde* jaar vorderden ^ Kéiwlij- 
ktn van de 3 fteden maandelijks . 150 Rijksd. 

In ii532 . waren , 3 keizerlijke regimenten ,^ ten hsrc 

V3D 



Digitized 



by Google 



( iT7 :> 

van de gtnaffchufptn Bembeim» Te^leqburg en.Scein^ 
furthj-als; bet reglmentymLeimeifam^ JVartenburg, 
«n OAr. Vervolgens werden geroelde^ graaflchappeov 
mee de coiDpagóle van Marfehalk te voet, dje vsm 
Smmem ti^ paard ^ en mee bet geheele regiroenc van 
Westerhahf bezet. Paajr de ich^ttingen, cdt ondei:* 
bcnd dezer troepen, 200 fpoedig niec konden bljgen 
kittgc worden, zqig zich de g^raaf , ^ arnold joost^ 
Ifenoodzaake, meer dan 3^000 Rijksdaalders pp,zijnt 
Hiygoederen i^ te vliemen. : -: 

In 1633 nioeseen de drie (leden, toe de HesCrche 
copcdhude, niiaandelijks betalen ;6oRij)^sd , en daa^r t^ 
btermede achter bleven, zoo kregen zij .militaire exe-; 
cittie^ welke eenen der.klopstergeestelijkea van Fren87 
wegen (^^ en den regter ^n Noordhoorn opügtte 
m mar Koesfeld voetde,- waar deze lieeren, onder 
belo^e van binaeo 4'^dagen yUr duizend Rijksdaal* 
iers.tt zullen betalen^ omflagen virerden. 

Aan den vestingbouw te Kbeine moesten^, in dit 

'jaar, alle dagen 6q man uit bet gfsa^cbap Ben^Mim 

arbeiden^ eo de itigezetenen viraren tevens verpl^, 

^ eanè aanzi€n]yke> hoeveelheid levensmiddelen, in het 

I Hesfisch J^er te. Rbejne en te Ahnlai^, te leverieii.^ 

> : in ditzelfde jaar inoesten bovengenoemde drie fle^ 

dpi tcx.de cQQtributie.y.door den keizerlijken ov^en^ 

I Barai^ von kextlbh, uitgefchreven, maandelijks beta^. 

kn:. V. .. . aoo Rijksdaalder^- 

hl 1^34 moesfi bet graafifchap \Bentbeim maande* 

^ . ^ ' M /; löks 



[ , " Digitizedby Google 



C '78 > 

11^9 ttfl dé kèizerUjkétt tieolca lapó Rl^bd. Do 
dvtt^e voN MTTbMi étügi6 , ia dè maand April vtó 
dttjöw*, wegens de~dchrtrÖilllg4bQdttgett, degtófe. 
Hjke ïwobelen, van het flot te Stetefiirth, te lulten 
weêvoerenw Er wëtd dérholfre, vort elk boeren «f, 
eene buitengewone afghve vdb *wee Rljksd. gevöfderd, 
en van de kotten en burgers eêöe bijdrage, war 
evenredigheid van honne beEitt^en., geëiseht ; vfdiw 
buitengewone ftbatkk^ -van de «aatsdeJIjkfche coMi' 
butie konde afgetrokken WMden, moetende de w- 
lel^kfche belasting" hapéb gang gaan* OoU votderie 
de overlte von KterrucR, te l^iafanb zijn vei^^ 
bdadende, in dit' jaa»« vtai de ftad: NfeuweoliaiSr 
voor djne ruiterij, 200 naadden Invar en neerga 
&o voeders hooi. 

'In 1^35 voerden de Zweden den amkina»' van 
WienBarfèhen» wegens iH achterftil% conn-fttt^y 
als gijzelaar weg. Vun den i Oct. töt>hét einde oM 
jiRrS'-moesc het: gt«b£^p^ loc de Rbeinfche ccntiri« 
l)Q{ieV betaleti ' 31 88 Rijksdaalders* 
- In i«3«i'- «Me^ea alle maanden icoo Ryksd. aan 
^ ' kominaodéüc van MbppM ' be^ld wordao. 
Voorts möesc het ^raancbap, tot onderhpad Öai.1^ 
1ct»bt)^ie V6» den fedtérl^fl^glneMal ^chiiaeeftr, 
«f^iiéer v<H| 9<ettt.sit te Rbeine^ én tmn eece konp^ 
iSi^'te voefc te Njeu^enbais, gel^k ook ter beko*» 
^^' van den 'genegen ftaf^ maandelijks /«'«e ^/iv/'Z'»' 
-ite» 'iKHii^'kijisiaaiitri- ^bWSïgeii,,, wa«n«* * 
*^ Schutierop 78 , Nóordhoonv 58 , en Nieuwen- 
liuis 64 Rijksdaalders moest bydrageq» ■-■■. - : '\^ 



Digitized 



byGoogk 



- in' dB AilÉd ffB^ ''dtft'-jiSf» ^tii9-\)édl^^ de 
^ovöi^fté umioM mimz^^ ^^U^' inét éénb 
^^mre afvetulë-, \»»fte éèlftéfy Aoör bémié^ëg Vafa 
4èo ftcPSaai» miir%Jltji «ft ileszéiffi fcell}^ brfdftë , 
dat niet Bllé«a^#>tvfeè dlt^ ï(5i^ KiJ(C^W btkè 
ifcorb|9tigaie SêlhféH gefëVéfti, #iai' éit öi>k"'jkó6 
R#sd<' op -liè ffetstttéfl i»tk(«nli</éè:lltl W(Mé{i,^Bf- 
gcWëfld wèMi 'Dèitediitf W«^déh dcA-h^^; <ï{^^ 'éi^ 
TOfcripé 'ViAF-dSb--3o- Jtflj^ d èflgfeluaèl id .''buiik* ^iji!i^ 
gnf ftipttftf lldktaeb» geBjk'öök dè g^rt^teu t^zëh 
en ËAMeiébBé^y dlè iéi^ éïn de hetsfittö -èët iló{ 
imHdigi rkmUèïi Van dé tiit^étte <i4öd ''Kljks 
Bcrinnerd werdeü. ' ^ 

. :.Io dit Htaviietaftlden de dfié ftëdéti,' vOOt ééPléütCte 
vtmrai 0ÖÖ Rpsd, Hoe vee! i^ ih êe vorïgé mmï 
ién iMttttld hët^ben; vittd ik niet aftogeteefóftd.' (*^ 

In < i()3(^. betttkide het grdaffchap, vóot de fnüaui 
April ,• m 49 lelariijken vkr éuizirid ïl^ksd. 
-. r < ï : Ma lu 

(*) Uit volgende tabelle zal de le«er kanqen opmaken, 
hoe hoog de pnd^rcbeidcne geregten» tot emè atindélijk, 
fcbe fctuttiogy'aangeflagen warenik - 

"toe eene contribatie van ai88 j^ljksd., in i5|5 uitgefcface* 
vtfn, betailden de idrie fleden aiaandelljkf . itiS Rijkid. 

«et geregt SclÜtttf6ï> , ^; .' S^S -^^ 

Jtofp en. kerff»el UTfcéB . - .' '53$ -*^ " 

. (Sqmeleqkainp .. , i ' • • 99^ ' *'*"'* 
; Noordboorn * ♦ . ., . ♦ . ^9"' ■ *"*** 

Veidhulzên . , * . • , 'P® ""^ 

; Wleimarfcheh ^ . .« . 5© "— " 

, , I I rl 

fli8| Rijkidr 



t 



Digitized by VjOOQIC 



1o tö^o werden voor de matnd Mei, weer vier 
duizend Rljksd. geeischt, waartóe het geregt ülxen 
4^0 JEti}k9d. moest^bljdragea -Daar dit geregt intua- 
fcben , zoo als in het gpifelijke refcript gezegd wordt^ 
^cruinecj:?! was, zoo zouden, pp order vau dmgeoew 
^ai waehcineefter, yoN ymLBHy van deze 6^0 Rljksd. 
üöo Rijksd. kunnen afgetr:Okken worden. De ftad 
)^ï|eQwenhuis betaalde hiertoe 144 Rijksi; of liec 
graaflchap, indeze beide jaren, elke maand ^ 200 
yeel betaüd heeft, kan ik, bij ge)^i;^li aon iiafigt«i^ 
niet bepalen. Maar het komt nrij, daar de fc^ii van 
de maand April 163^ met di$ der maqpdl Mei 1640 
gelijk ftaat, niét onwaarfchijnlijk voor. 

In;di( j[aar had de fcad I^ieuwenhus, w^ens de 
achterftallige .penningen, militaire execujie van de 
keizerlijkené A Van de contributie aan de Zweden, in 
i^ voJg^^de^ jaren, tot. aan den vrede iii 164&, be- 
taald, 'he> ik. volgende, fpecifike lijst gevenden: 

Het graaffchap Benrheim heeft aan de Zweden be- 
taald: 



In het f$at 14^40 


1^41. 




Rfjksd. 




Rijksd; 


Junij' .^ . 40Ó 


In Januarij » 


. 400 


Julij . . 400 


Februaril. 


800 


Augustus . . ^ 400 


Maart • . 


. 800 


Septembet. . . 400 


April 


éoo 


October . • 400 


Mei • . 


. 400 


December . ' 40» 


Junij • ., 


50b 



In 



Digitized byyjQOQlC 



f rti ) 





Rljlud. 




Rijkid. 


In Julij : : 


éoó 


In November '. 


30b 


Aagustos 


500 


December . 


300 


Septei;Dbtr « 


400 


t^4tf. 




October 


400 


Iii Jahuarij' i 


••' poo 


November : 


400 


Februarlj ',l. 


. 4po 


DTecember 


400 


Maart ; 


600 


1643. 




April 


^00 


Ia Jannarij 


^00 ■ 


Mei . . 


..„ 400' 


Febroarij • 


600 


Junij . . 


400 


Maart 


'600 


JuHJ . . 


4«y 


April . • 


600 


Augostos 


500 


Mei . • 


600 


September 


500 


3um) 


600 


October . 


400 


1644. 




November en 


De. 


In October 


500 


cember zijn 


van 


November 


500 


Minden uitgefcl)re- 


December ' . 


500 


ven* 


' 


1645. 




1Ö47. 




Tn Januarij 


300 


In Janparij 


poo 


Febrmrij 


300 


Febroarij 


99^ 


Maart 


300 


Maart 


poo 


April 


$00 


AprÜ . .. 


900. 


Mei • . . 


300 


Mei . . 


.800- 


-Juni} 


300 


Junij . ; 


flOOO 


Julij . . . 


.300 


Julij . . 


aSoo 


Augustus 


300 


Augustus 


* 300 


September ' . 


300 


September . 


lapo' 


October . 


300 


October • 


400 




M 


3 


In 



Digitized 



by Google * 



..^ ;^ RIjksd* , Rl^ksd. 

lp Novembeij p ,^f^9 Ie FeBrivrij . . jaop 

^ Jt)ecember ^ >?!oo , Maart, • S400 

l^^. ; April. -.^ : »3oo 

iB^nuarjl •: »Jp9i J .Wei . • > 1500 

^thc deke ojpgavè dêr maandetijkfche fchacringen, 
za! de le^ftr zich een denkl)eeld van den treurigen 
toetfand de& Graaflc&aps Bentheim , in die jnren, kun- 
tien'Vormfen. "Het is niet te verwonderen, dat de in- 
woners dch dikwijls In de volftrekte onmogelijkheid 
bevonden*, de'gevraagde fomraen op té brengen. Op 
hec ftadbdis té Nieuvvenbuis vindt men een geheel 
pakét pa)>ieren, ' die alleen uit aanmaningen tot b^ta- 
ling der ftchterftatlige ' maandelijkfche contributie be- 
ftaan. Dé regterf; bürgemeefters , eii zeffs de pre- 
dikanten , werden 'dïkWijls , wegens *de achtertlajlige 
'bijdragen,- gearrescéèf j en weggevoerd. Zoo was b. 
V. de regter van Veldhuizen, in het* jaar 1634, met 
andere ingezetenen van het graaffchap, gearresteejd , 
ér-èr kwam een grafelijk bevel, dat ieder burger 
iStJnt^ resömten," wanneer hij die met^ collecteren Xon- 
dè, -zoude ippnemetl, opdat de gevangenen toch ein* 
dèÜjk nlogteb ontflagen worden, ' De * predikanten 
JAKOBUS -voc^NG (*) te Ohue, lücas spork te 
^ ' • VeJd- 

O » °"* l^9m WCKiNc, werd fn^de pJtfiMi vi» «ij- 
9^ nen overledenen vader, in het jpar 1624,. van h^t fticVvt 
,, Leden, in het graaffchap Teklenbürg, henvaans bero^^en. 
Bleff zie o.' h.wm^ Hiji, Befehrrièunt icr Graaffch, Tek^ 



Digitized 



byGÓOgk 



C 183 X 

vm^eo^ dóór de^ foldatffn^ «fegsas 4e «cbcerAftUig» 

copcribtxie» naar Rhdoe gevoerd». «) SOQ bng gcvMh ' 

gea gehoudeo» €0C daiC ;dj voor hume |;9aieeoi$o h^r 

caiid, of voor def fchok^ge éimmbutie hoi^ge ger 

ft9M> badden. D<^ pr^difamt vocüaig te Oboe iwri 

vodri z^ eigme rékeniDg ftoo Aj^sdw op, wellM 

, ettrse lang na jijnen^ dood> op herb^ajdf^ apitimiiniDigjSQ 

van de Clasfis-ea den Overkorkcmd,. imn lAjiW) erfy 

geimm, weer betaaid ^jn getfordeni 

Geen wonder derhalve, dat de legiers en burgen 

meesters m de verzqeking; gecaakten» het bind ce ve^- 

lacen, ed sich door de vhigt eao de di^elijks loeMr. 

mende v^drokking te omcrekkeQ, /iM&rvan sij» door 

één nadrukkeiyk bevel va^ gratf ^ra«>LO |Oost t nu 

dèn 4 Augoscns 1634» afgemaand weiden. Geen 

Wonder ook, dat de predikanten de éerfe^ gefegen- 

beid> ter verplaatüng, gretig oml^lsdeo, qq dtc 4e 

eene gemeente na de andere vAnm werd. Tvififi 

predikanten: D^ nbanbbr van Bentheiin en hoed? 

van Ulaen, vertrokken» zonder biinne dimlsfic^gf- 

vraagd te hebben, de eerfte naar Loche», de laaie- 

fte naar Zelhém* (^> 

M4 Be. 

Unèwg, bfaids» 70b K} oveileed aaa de pM«» in bat jmr 
id^o. Ciasf. Protokoh 

C*) De graaf gaf, door een Refcript van den Overkerke- 

raad van den «7 September 1.657 . «U» oageiioegan dtarcmr 

te kennen, waarin onder anderen geeegd wórdt « dat twee 

>edlkanten zijna HooggrtfeHJka «eiwde, dm fiok ab *t im* 



Digitized 



byGoogk 



c iH y 

Behalve 'de 2ware fchattingen , welke van de Inge* 
2ecenen geëis<iht werden ^ moesten zij dé troepen, 
die dikwijls geheel lut paardèvolfc beftoisden , op bon* 
ne^ kosten onderhouden. Zoo werd b. v. in het }aar 
1634 het graatTchap Bembeiniy mee vier e^drons 
Lnneborgiche ruieeri} bezet; waa^an btae g^regc 
Scbucterop wekdtjks 74 mudden haver en 11 sa 
pond tooi > het gêregt IJlzen even zoo veel, ea an^ 
dere geregten naar evenredigheid leveren moésteö. 

Dikwijls waren de ingezetenen op hec platte land , 
aan de, mishandelingen van flroopende benden, b]oor« 
gefteld. Om roof en plundering te beletten , kreg» 
de regters en burgemeesters, den %/ Aug* 1633^ 
een grafelijk. bevel ;: dat in hec dorp of in de boer- 
fchap, waar gepkinderd werd^. de klok zoude aan- 
getrokken of de trommel geroerd worden» 00 dac 
op dit fignaal dé naburige ingezetefien , gewapend te 
hulp fnellen, de plnnderaars yervdigen en gevankelijk 
na Bentheim voeren zouden. Daar dit middel ter 
beveiliging van^ den eigendom inttisfchen, dikwijls ge- 
vaarlijk was» zoo verzocht de graaf om fauvegarde- 
brieven, welke oDfc van alle ki:ijgvöerende magten 
gegeven werden. In het ftads archief te Nieüwen- 
Kuis vindt men nog eenen befchermbrief van den 
kêiffvorst vanBeyeren^cARL lodiswijk, d. d. Wefel 

den^ 

f»$ voor Je deur geze^ hadden ^ tn dat het getrouwe zie(zor« 
fers uiec beuamde, zich door een troebel wolkje^ te Uwi 
verfchrikken, veel minder, cm üeder/f/k g^m^ faunne ge- 
aieenten te verlaceu. 



Digitized 



byGoogk 



C l9$ ) 

4eti SI Mei t6s$j vw den kdaMttjken Veldl-Mtar- 
Tcfaalkt wiLHSLM* Baron van Lamhoy^ uk hst 
faoofdkwaitler ce Emsbufen, van deD 17 Seps. 1647^ 
en van den Zweedfchen generaal der kavallenie en 
gotivemeur vra Breiinen en Verdeo, hans christoph 
^a^ Ko'nigsmark , uit bec boofdktranier bij Rbeine^ 
van den x i Sept. 1647. 

De aroKjede der ingezetenen was» door al dien 
druk 9 (oc het hoogfte toppunt geklommen, waartoe 
de onvruchtbare jaren van 1630 en 1631 ook het 
hunne toebragcen. (O 

Om flechcs een enkele flaal daarvan té gevent 
merke ik aan 9 dat de gemeente van Ohne^ niet in 
ilaat was, de afgebrande predikants woning weer 
op te bcniwen, wordeiide D''. lohman, in plaaui 
van D^ vocciNG, van Gildebuis berwaans beroe* 
pen, genoodzaakt, in het jaar 1650, uit zijne eigene 
middelen, een niéuw huis te bouwen. Ct) 

In het jaar 1657 verzocht hij, de bemiddeling van 
M 5 de 

C*) Volgens MCASOT, wer^ het fchepef rogge toea ia 
Drenthe verkocht voor /4 - lo, Chronijk van het Land* 
fchap Drenthe, bladz. 251. 

Ct) Een oprchrift boven de deur der predikant! woning . 
te Ohne inidt das: 

„ Duin nequennt reparare mihi aïdea parochlalès, infelix 
„ propriam cogor ha|>ere domam* ï^f^i ^s ^ daar de gemeeu- 
te buiten fiaat is, mijne predikants woning te faerfiellen; 
zoo word ik engel akkige genuodUeakt, mija eigeu hiis te 
hehbeo. 



Digitized by LjOOQIC 



de Ciasfis, ter restitutie van «Ijn vérfchöt; im W^ 
aic zoa min, als 4c, door lijnen voorganger vocrïng, 
ler reparatie van bet eu4e hnisy aangewende peir- 
«Higen, van de gemeeme krijgen fconde;^ 

De Godsdtensturar in het diepst verval geraakt: 
de kerken waren la eenén defolatm fiiat »« dè pfo» 
dikantshuizen bijna onbewoonbaar — ite tfaktementeo 
bleven achter ^ de vergaderbigeb der ptedikraten 
konden van 163a x»t 1640: niet geroeid: g^hoadea 
worden, daar «iemand, zonder gevaar, ach van 
huis begeven durfde. (*> De zedeloosheid nam vao 
- ^ / ' ■ 'üjd 

(♦) In het Clasfis Protokol vind ik aangeteekend , dat de 
vergadering van de Clasfis leÓhne, ien 27 September 1627, 
dóór eene menlgftt Spanjaarden, welke onverurflcbt in bet 
ctofp kwamen , en do logezetenen noo^aaalsies» mee huant 
giHd^ieii» in de k<»k (« ¥l^gcen, geftoord werd. 

£r is noK een^ daiikpreel^ van GERH^ao PERizoNiusy 
pred* te Ulzeu^'voQrhanden, onder den titel: Dankpredigt 
üher die ErWfuf^ von' der fieben und zwanzig jahrigtn Ge- 
flnpns, wmit unfer liekes Faurland^ die Gfaffchafi Bent- 
hem in *s gemeitt und das Gericht Uifen, infinderheid. ekn* 
^g 'iit gepPésflt 'mr dm > gekatfem in der ChrisMchen Gemdue 
Tm Wfm^ am aten MSr% 1651 gctdruckt %xl JÊmfierdam bey 
N» von Raveftein 1651. . 

tn dese pfeek» naar Mileiding vaa Judic. V: i» %. zegt 
de Leeraar z 

,, Behalve de lakwarclerifif , leden wij: yrteifefijk door ie 
5,VrandfèbaHi»gen. Wanüèer wij , de» opgeleiden last, aan 
99 geldf of aan^ voeragie , niet ter beftemder tijd op de be- 
^y paafde p!aac» bezorgvljan, maar daaxtniede terug blevea 
^, het welk fomtijds wegens de heerfchende wauordo, raM 

„ meest 



Digitized 



by Google 



^.tot tijd ttM, ^ openbare Oodsdienst werd, niet 
dloea van Telen verwaarloosd,' msmr dikwijls, door 
«penAare driobgelagen , in de mbijbeidder kerk, ge- 

floord; 

^ meest wegens het onvermogen der iagefec^nen gebeurde , 
1^, (daar ons land, door dezen langdurigea oorlog, zoo kaal 
Ij/werd als Egypten, ten tijde, toen de fprinkhanen het 
1,^ bedekt en alles, wat groei was, op het veld en op de 
:,) boomen verteerd hadden) d$in werden terftond foldaten, 
|i> nit de refpecthre guarnfzoenen gezonden, die ous ellen* 
1^ dig behandelden. Dikwijls hadden wij de executie van 
}, onderfcheidene guaruizoenen en wel van beide krijgvoe;- 
,> retidé partijen, twee, maal op eeneu dag; ook wel zeven 
9, maal binnen acht dagen. Dan ging het ons, gelijk Job, 
f, toen eerst de Arabieren kwamen en zijne runderen en 
i, ezelinnen roofden en fpoedig daarna de Chaldeen, zijne 
I ,^ kemelen Wegdreven* De eene partij roofde onze paar* 
l^^dèn, fchapen en runderen. De andere nam, man, 
I ,, vrouw én kinderen » kleederen en huisraad en wat meir 
; „ verder vinden en wegvoeren konde, mede. De gevange- 
)^ ne werden naar de guamizoenplaatfen gevoerd en veles 
), in de blokhuizen gezet ^ waar hun het lagchen wel ver« 
,> gaan wilde. 

„ Ik herinner mij nog zeer goed , hoe eenige mijner toe- 
D hoorders,' als ik op dringend aanhouden, verfcheen, os 
„ hen tegen betaling van eetie fom gelds, uit de harde ge^ 
j, vangenfchap van twintig wek^n , te veriosfen , van blijd' 
„ fchap verdomden en over het lijden , hetwelk «ij ulige- 
„ fiaan hadden, als kinderen weenden. 

,, Wij waren in geltkdige Vreeze , gevangen genomen , ge« 
,y llagen én beroofd te worden. Wij waren onveilig, zoo 
,) biunen ais buiten ónze wuuingéu. Wij konden niet van 

de 



'3> 



Digitized by LjOOQIC 



C i8« 7 

floord; xoodat de predikanten b§ herhaling de bit- 
terde klagten aan den overkerkeraad en door dezen 
aan den landbeor brengen, en er op aandringen moes^ 
ten, om door eene geftrenge politie hec zedebederf 
te keer te gaan. C) 
In bet jim l6/^8 gin§ eindelijk die iagetsad des 

vte- 

5, de eeoe Ittd .tot de andere, vao het eene dorp of^aa 
», de eène boerfchsp tot , de' andere komen, zonder vreea, 
„ van onder de fnaphanen te vallea, niti^etrokken en mii- 
„ hand^ld te worden* Vele mannen bragren met wrouw ea 
„ kinderen» dagen en nachten, achter heggen» in flpten of 
.•in woeste hnizen door. Andere trokken, met vrouw ca 
„ ^inderen, bij nacht over de grenzen, om eene fchail- 
,^iaat& 9 in nabarlge landen te zoeken. Men waa een 
„ tijd lang ztK) onveilig, dat brave en eerlijke raen^chen, 
„in hunne eigene huizen" niet met vrede üervea konden^ 
„ maar tot het gemeeue hospitaal de toevlugt nemen moes- 
„ten, om daar den gêeac te geven. Dikwijls konden wij 
,j onzen godsdienst, zelfs op hooge Peestdagen , zonder 
„ Iloomia^ wegens de invallende exêoutaf^^ niet verrig- 
^ ten. Vaak werden wij verhinderd, onzen dierbaren 
„ overledenen, de laatfte eer, vplgcna Christelijk gebruik, 
^ te bewijzen. 

„ Meer proeven van deze ellende mag ik niet verhalen. 

-^ Jonge lieden! wilt gij er meer van weten, vraagt uwe 

^ ouders, die kunnen u vertellen, wat zij beleefd heb- 

C^) Oe oorlog is voor de zedelijkheid altoos nadeelig ge- 
weest, gelijk wij zulks bij ervaring geleerd hebben. Moge 
de vrede van onze dagen een erfdeel der iaatlte nakotne- 
Jlü^fclvap zijn ! ' 



Digitized 



byGOQgk 



< ««9 > 

wedes op, etf Êemheinfs inwoners ademden, mee 

'hunne Dukfcfce broeders, weer v/ij. -^ 

lil dat dtooïj gedenkwaardig jaar," en wel op den 
laatften dag van hetzelve, had er echter nog eene 
boo^t onaangename gebeurtenis, in het ^raafTchnp 
Bentbciin, plaats. 

-Den 31 D^ehiber 1648 wilde een afgedankt re- 
giment ruiterij, onder kommando van eenen overften, 
^ie iicb graaf wolbrig noeqjde,- met geweld de 

.winteTkwürtieren in het graaffchap nemen; Graaf 
;^RNST WILHELM liet, om dit te beletten, al zijne 
^boeren, onder aanvoering van de refters en voogden; 
bijeen komen. In het jsobgenaarade Bimolter broek ^ 
tusfchen Noordhoorn en Veldhuizen, (lelden zich de- 
ze in fiagorde* De vijandelijke kavalierie viel op 

f hen aan , en dreef de boeren , van welke verfchei- 
dene rtedergefibeld werden, op de vlugt. Een boe^ 
ren , tamboer roerde ' intusfchen, riadït het lïagv^4. 

'jref ds verlaten was, zonder omvangen bevel, den 
«pétm^l^ om de verftrooide inanfchappen ziener boecw^ 

^ fcbap te verzamelen* Hierdoor werd d& overftè 
WOLBRIG ia den waan gebrdgt', dat' de vijand, ver-" 
Iterking ohtvangein hebbende, nog eenmaal zijne Ifns 
wagen wilde. Hij liet derhalve^ , fchoon meefter van 
bet flagyeld zijnde, toe den aftogt blazen, en nam, 
op Wietmarfchen trekkende , zijnè winterkwartieret| 
in bet Munfterfche. - 

Het gr^ffchap werd alzoo, door eenen trommel» 
(lager, van deze ongenopdigde gasten bevrijd, en vppr 

ver- 



Digitizecl 



byGoogk 



C '90 ) 

vermeerderirig 2ljner reedt aoo toog geklomtbeoe 
fchulden bewaard. C) 

Nadat het graaffchap eeoige |acjSti rusc genoten iiadf, 
werd dezelve, in hec jaar lója^ door (^mustopil 
BCRNARD VAN GALEN, bUfchop vati Muofter , , wüdet 
geftoord. Deze nam met de talrijke aonee, ter ver- 
overing van Koevorden en Qronuigien beflemd, z^tien 
raarsch door bet graaffchap, en bcJsandelde hetzelve 
niet «Is een neutraal, maar als een vijandelijk Iand« 

Den 3 Jülij 167a vorderde hij, tot. het opwerpen 
van batterijen voor Koevorden, 500 arbeiders, uit 
liet graaffchap Benthetm. Den ii JalT} werd deze 
vesting, welke in geenen behoorlijken (taat van ver* 
dediging was, en welker voormalige kommandant (f) 

, C*) De overlevering heeft vimz dezen ttrijdtagfchea graaf. 
woLBRio en ée Bentheimfche boeren , nog het een en rader 
beviraard; b. v« men verhaalt, dat de ingezetenen des ker- 
ij^eis UIzen, welke üp het Ijs gevlugr unten, Iti.den waan 
van daar veilig te zijft, kee gróóttte veilfef geleden 1!M>- 
ben; idac eehtel fle.EnnBielenkaniperr» welke sfch pp Aen 
raad van ecneo oqden- krijgsman » aQbcer watten en hegges 
gelegerd hadden» uit, deze verrchanfugi^ menig gelukkig 
fchot gedaan hebben; dat een ruiter in. voHcn ren op den 
regter van Ülzea dankonïende, en de^eh, öhdet de ijsfelijk- 
fit vk»eklMi m(U Mien scheren ddod bedreigende, in dat 
oogenblik, door ^nen boer nlt bet ktrffel Ultm van 'hél 
paard gefchoten zij , en dat de regter daarvoor zijne dai*« 
baarheid aan dien boer getoond hebbe , doorhem» geda- 
rende zijn leven , des zondags eene vrije tafel aan zijn huis 
te geven. 

(f) W. VAN BROEESMA» 



Digitized 



by Google 



f 

tm den blsfobfoi^i tfe zwakke .£^Wl(9i sêrrt^'hzdfrbl^ 
Ii;af>}Cu}9tie ingejDpima .In den ,nacht van den i^.fs^ 
den SP Decfisber^^ j. ^w^jirid^i^lve bij y#rniff^y 
d^i^f: jden^ Keuienwc koUppd iiieroeNi h^wefAr 
De HoIiaQ^riif iw^lke; de^^ylugiende Munderfcben^^^QC 
Nieawenfanif .v^rv0|g4^nf bragcm»>doar plundering,, m 
ViaQdr6hauii%v:*4e {la4 ^/^^Ji^h^é^ yan ^eai^jk^^^ 

In ^dear,jïBnifi» van le^ajüssjit de Wafclioft;.|{«f^ 
vorden weer In ^jne QH^i^f^-briii^geii* :Hy ^ove^r 
ftroomde. W igraalTcb^ pes ^jne^b^mi^flr wikfi 
iij het huls Qraj96bergen, ^^RfQbilIaJn.^Qfl» de Vecht 
zetten ^ \trelke vier uren in omvang en, eeveft ftelkteii 
had, om den loop der Vecht tè ftremmen, ^n alle 
van Koevorden komende wiateren op te houden , ten 
einde daarmede de flad te overflroomen» de wallen 
te vernielen, de batterijen onbruikbaar te maken, 
en de bezetting den toevper. van levensmiddelen af te 
Tnijden. Duizenden van menfchen werden uit het 
Munfterland, het graaflchap Bentheim en Overijsrel, 
met wagenén en paarden, geprest, om aan dezen dant 
te arbeiden. Allé watermolens in de Vecht en Din- 
kel moesten zoo lang (lil flaan* De dijk gereed 
zijnde, werden de molen fchutcingen opgehaald, en 
al het land tusfchen Koevorden en Gramsbergen , 
flond weldra onder water, en vertoonde eene gol- 
vende zee. Men hield, in fchuicen en pontons, fonn- 
tijds kleine watergevecbten , en de. vesting geraakte 
Jn zoodanlgen nood, dat generaal rabenuaupt be« 



Digitized by LjOOglC 



C «^ ) 

üooc^ haar gewapender hand te onêetcetL; Oè 
plasregen^, welke in de maand September vielen ^ 
gepaard mee he^ge windes 9 omfloegen bem ecbrer 
van dete moeite. De dijk, die zoo véél arbeid ge-^ 
kost bad, brak door en Koevorden was gered. 
Hoe veèl bec graaficbop in dezen Monfterlchen oor- 
log gdeden hebbe, kan de lezer daaruit opmal^eo, 
dat men in het jaar 167/^ in de kleine ftad Nieo- 
wenhttis, zeventig hubsen telde» welke door de Sol- 
daten verbnmd of verwocAc, of door de eigenaars 
verlüten waren, of welkei^ inwoners door den kiljg 
zoodanig verarmd waren » dat zij geene inkwartieriog 
konden dragen» 



/ •• .•: »•;.- . 



^^h^ 



N& 



Digitized by LjOOQiC 



( ^93 > 
NEGENDE HOOFDStüI^. 



DE OVERGANG VAN GRAAP ERNST WILHELM 

Tof DÈN ROOMSCH-CATHOLIJKEN GODS 

DiElirST, EN De GEVOLGEN DAARVAN. 



Gr, 



raaf ernst wiltolm was geboren j op hec kas- 
leeJ teBencbeitn, den 6 Deo 1623. Daar hij lang 
ongehuwd bleef, en ^ ook weinig genegenheid toe hec 
huwelijk tobnd^ , zoo Helde zijn broeder philip 
KOENRAAD^ graaf van Sceinfurth, hec toekomftige 
bezie van hec graafTchap Bencheim reeds volkomen 
zeker; dewijl hij de een^fte wettige erfgenaam was# 
Wat gebeurde echter? Graaf ernst wilheoi ging ij 
^in iijn 38^0 jaar, nog tot het huwelijk, over.. Bli 
zijne zuster anna amelia berond zich eene Gel- 
derfche dame» obertruid van zel^t genaamd, di« 
wel van geene grafelijke afkomst was, doch nie een 
aanzienlijk ^ geflachc afitamde; wanc baar vader wa» 
landregter te Zeilen y en haar broeder landregter ca 
Hammeln en Stendern. Hare voorvaders hadden ook^ 
yatl de vroegfte tijden af , de aanzienljgkfle bedienix>> 
gen in bet graaffchtp Zutphen bekleed. Deze damef 
Welke ee)i fieraadharer fekiè was 3 maakte op onzen 
ernst, wilhelm zoo veel thdruky das hij befloot^ 
tear tot ajne gemalin te nemen. Die huwelijk werd ^ 
io de tegenwoordigheid, vjm zijne mister voorgemeld^ 
en ^ den tofmecfter wolp^ den 2a Apg, 1661^ 
w N 0f 



Digitized 



byGoogk 



C 194 ) 

op bec kftsteel te Bembeim, door des IioCi^dE^er 
NicoLAUs ORiMMELiusy Openlijk ingezegend. Het was 
llgc te voorzien , dat philip koewraad , die op deti 
ongehuwden ftaat van zijnen broeder, het toekomftige 
bezit van het gtaaffcbfp Benthdm vestigde , en oofe 
mondelljke beiofceo^ dienaangaande, meende ontvan- 
gen te bebben, dit hawelijk , waardoor al zijne U" 
zigtèn verijdeld werden, met een ongnnftig ooglt- 
rcbouwen, en de daarin verwekt wordende kinderen, 
indien het mogelijk ware, bet erfregt betwisten, zoude. 
Naauwelljks was bet huwelijk met alle plegtigbeden , 
Voltrokken , of de ^nge echtgenooten moesten aller* 
lei onaangenaambeden verduren. Om daartegen zoo 
veel te meer beftand te zijn, verzocht de gmvin, onr de 
befcberming en tnsfchenkomsc van ^HHisTOPHsa beRn- 
HARD VAN OALBN, bisrchop WH Monfter, die baar 
ook , met band en zege! , do(^ eenen brief van den 
t October 1663^ van rijne beOpherming verzekerde* 
Dewijl echter PHiLtp koenraa0, graaf van Stein- 
inrtb, daartegen alles zocht in beweging te breogcSn 
en de bewijzen, voor zijn vermeend r^t, bijzonder 
«it het zoo ongelijke huwelijk ontleende , zoo werd 
de gemalin van ernst wilhelm, onder 1^ bemid^ 
ling van den bisfbhop van Munfter, door een diploiss 
van keizer leopolo, van den 227 Jan. 1666 f in èa 
Rijksgravenftand verheven, beegeen door; bet Jp' 
faeele graafTchap openBjk bekend gema^kc lürerd. De 
broederftrijd faiiedd ècheer éamom niet op. Erbad^ 
den AirijcHoopige oneferhondeffng», <ffder .bemiddeli^S 



Digitized 



byGoogk 



vati <len bisfcbop van Muofter, phdts; doclf eét ie^ 
f^lve afgdoppen wircö, overleed Mittf k:oUiraa0| 
in bet jaar %669* 

De ^ootti gemeenzaambeldy welke, gedorende de« 
im twist, tusfcben den bbicbop van Munfter eif 
mssT wiLHELM had plaafts gebad, en de dadelijke 
Biilp, welke ^e eerfie aan bet Huis Bentbeiin bewe- 
pn bad, baalden eindelijk den zwakken graaf tot 
jeo Roomscb * Catbolijken Godsdienst over. Vatf 
velke middelen men zicb ter bereiking ^fm dit doel 
lediend bebbe, is wel niet bekend geworden; maar 
k)o veel is zeker ^ <kt men van den drai^ der oro^ 
pandigheden, waarin zlcb de goede mati als edbtge^ 
looc en vader bevond, gebruik gemaakt beeft ^ om 
lem ter verzaking van den Hervormden Godsdienst 
e overreden, ^oiïde intusTohen dit doel b«eifct 
vorden, dan moest Mj gebeel tan rich zéhea over- 
lelacen zijo« Zijne gemalin, eene verftandige vrouw» 
poest, even zoo min als de bofpredtker, iets daarvaflf 
Iwecen, om door htmneh invloed hetzelve met tegen 
|te werken. Daartoe bedacht de fcbrindere SBiumAROr 
M GALEI! bet voïgende plan: ' 

I 2oo als gezegd is^ was föimp KOEmtAAo, graaf 
Wn Steinfurth, overiedem Eiuist wilhelm, di0 bi) 
IterhaHng, door den bisfcfac^^ tot een bezoek uitge^ 
fioadigd was, veroittfchüldigde zich, met de nade- 
hnde bevalling aAjner echrgenoote, eö met de begra- 
fenis zijns broeders, welke bij verpligt was, bij te 
^onen. De begrafenisplegtighedea afgeloopcn rijndef 

Ï9 d bleef 



Digitized 



byGoogk 



bteef hij r bij zijne fèhoonEüstcr de giavin weduwe In hec 
gëEelfchap van den graaf van teklenburg, en de gnh 
vinnen van Solms en Vehlen^ nog $ dagen te Steio- 
furcli. De nieuwe kanfelier ce Bemheim , van wie- 
PENBBUCK» een Mtinftersch edelman^ (die in plaao 
yan den heer pagenstecker , welke, in den dienst 
vaq den keurvorst Vin. Brandenburg getreden was^ 
deze waardigheid verkregen had) en de beer vin 
UHEDE te Brandlegt, beide den Roomscb-Cathölijkea 
Qodsdirast toegedaan* gaven den vorst bisfchop t^ 
IVfunfter hierVan kennis. Deze Jiet nu» alle wegeir 
van Steinfurth naar Bentheim, met.fbldaten hezeaeuf 
welke, in de nabijheid van den Romher g bij Wette- 
ringen, de koets van. den graaf aanhielden ^ en hem 
verzochten » een weinig te vertoeven^ daar de bis* 
fchop, die hem wenschte te fpreken, oogeDhUkkehji 
bij hem zoude zijn. (Iet duurde ook niet lang, of de. 
bisfchop verfcheen en overreedde den graaf, zich 
naast hem, in zijne; koets te plaatfen, en met facm 
naar Abuizen te rijden» J)en volgenden morgen reis« 
de de bisfchop* mee. den graaf en den Jezufc coklek 
naar Koesfeld. Hier werd aan den graaf een verblijf ia 
het kasteel aangewezen, terwijl zijne bedienden in de 
ftad gehuisvest werden. Deze vermaanden hunnen heer 
in ftilte^ bij den Hervormden -Godsdienst te wilto 
blijven. Zijn antwoQrd beftond in zuchten en hafldeo 
wringen. Bij de tafel was hij ook zeer treurig. Ns 
den maaldjd onderhielden de donifeoster.vAN korf, 
genaamd schmiesing, de Jezuic cörler en andere. 
•^. ' ... ver- 



Digitized 



by Google 



c m y 

vertrouwelingen van den bisfthöp, zich hngmthém: 
D«n volgenden^ dag bevond- hij ziéb ongelteld, en 
Ueef toe den^ middag ce bed. Vervolgens fprak^-de 
bisfchop dikwijls geheel alleen mee heni, en na dac' 
lij zich den lo Aug- i6<J8, van den löiddag tot deii 
ïwond, in zijn kabinet met heni ondeï-houden bad,* 
Jegde de graaf, den 1 1 Ang. in de hofkapel , zijne* 
loomsch-Catholijke geloofsbelifdehb af. Hy ont- 
Jmg kort daarna een Patent, waarin hij tot keizerlijk- 
&ijks- bofraad en kamerheer benoemd v^erd. 

Mai kan ligt denken, welk cenen onaangenamen 

fadruk deze gebeurtenis, op de hervormde ingezete-' 

aen vau het graaffchnp Beutheim» maketi' vAótsz. De 

lep getroffene gravin zond bij tijds hare vier oudfte 

defen naar de Nederlanden , ' en beval dezelve aan 

zorg van HiJflne''Hoograogenden de Heerén Staten ^ 

neraal, den nitflag der zaak aan het Hooge Gods- 

WftüUf pverlatende. C^) Men hteld het IntUifchOT 

N 3 ' niet 

• (*)*De Clasfi» van het graaffchap Bentheim hield voorr 
|if deze gebeurienis eene buitengewone vergadering, waarUi 
4e volgende beflulten genomen werden : 

u Dat ée afval van Zijne Escellemie den heer graaf, 
^ dQHHervarmd^ Godsdienst, tan de kerkbeduren, in de 
DiiHirlge lalden,; zoude bekend gemaakt worden. ^ 

'd. Pa^^e^t qlas&c^ai 2egel in kojyer zoudfr geftoken wor- 
4$p, verteeWeo^e het fchip, waarin rjezua met zijtfe leer- 
lingeii zich bevojnd^ Mattii. a;. met het- oprchrift: Heers/ 
'Hhou4! mj vêrgaam (Dit zegel ii nog voorhaoden.) 

.3. Dtceeft brief, «it naam van de geheele Clasfii, aanf 

r » ■ jtó' 



Digitized 



byGoogk 



c Ï98 y 

niet raadzaam i dien grs^f voor als nog, alleen naar 
Bembeim te tecen reuseti, daar alle zijne hof bedien- 
den, en zelfs de fla foldaten^ van den Hervormden 
Codadiensc waren. Men bewoog hem derhalve toe 
ondeneekmkig van een bevel, waardoor de Monfier- 
f^lie majoor abssrot bevolinagtigd werd, het kasteel 
naet 25 in;tn Munfterfche foldaten ce bezetten. De* 
^ te Bfentheim gekomen zi>nde, en zijne order atm 
fSe gravin vercoond hebbende , werd bij wel beleef- 
delijk ontvangen ^ maar, de overgave van hec kasteel, 
bem ronduit geweigerd, ten cbinsce tot zoo lang, dac 
de gravin» met haren gemaal, hierover roondeliog 
gefproken zoude hebbem 

Hierop verfcheen de vorst bisfchop zelf, met 1 
tot 3000 man, zoo kavallerie als infancerie, en de 
noodige veldftukkeo en houwicfers, om, zoo als bet 
fcheen, zich met geweld van het kasteel meester te 
maken. De gravin had ernftig verboden, de poorceo 
te openen. Haar hofmeester wolf echter, die voor 
zijn leven bang was, noodzaakte de wacht, buiten 
wet^ der ©aHn, de (Ittitds ovet te géveit As, de 

de EteefTcKe S)^nade yoade gwonien xfotittt, met verzoek, 
om» dpor (ilvftheiikoihst desKieefrcfae ^egMng, de befcbtf- 
ming van den ke«rvortc tiaik Hbéd^bori:, v<H>r cfe fter 
vonpdr kerk van teec gmèffchtii Bdntiiêlni^ in té toepen 
)>cze britf door één predikaat ovsmua geièékeM, u^' 
den A4 Qet. t4(6 op(eftfiid,;éh deiï 16000; dv ji, iHet lüé 
diwrcoe bcfboomrde iiiikkert , a«itt den kvurvorftèüiken bof* 
fiediktr HONnars et ipeef gezondm MeiS' ;tfe b^ prtw- 
lot van de Clasfis op bat jaar i^fS* 



Digitized 



byGoogk 



C '9P > 

gravin m» ufc haar vertreky dm Mmillerrcben bevdk 
hebber 9 met i^ue manfcbappeny zag opmarfcherep » 
liep 2ij in perfoon ndir de pOQti0 om dezelve re 
fluiten. Het 'was incusfcben te bati daar bec kon> 
maodo re^ c^ vér gdivanceerd was» De vorst bisi- 
ii^faop en de grtaf tro&ken na met den (laf naar 
Beiitheim^ terwijl bet leger in de beide , de Brechu 
genaamd, ftaan bleef. C) 

De volgende dag v^s juist eén nndag. Pe hof* 
prediker sertorius verfchéen naar gewoonte, om de 
leerreden te bonden, maar werd op eene ipotacbtige 
wijze afgewezen; en de Roomscb .. Catbolijke Gods- 
dienst, van den Munfterfcbdi Dönakoster van i^orf, 
igfsnaamd sghbaibsino, ea ilen Jecuit corler, in de 
ilockapel verrigt. De bezetting werd vervolgens mee 
59 mlD vermeerderd. Het kasteel van de noodige 
ammunide voorzien en nog meer beveitigd, terwï}! 
de Munftafcbe geheimraad . van wiEPï:NBRycK en 
êe Jenit cörier , tot opzknirrs vaa den graaf aan- 
geileld werden. Daarop fëüde 4e bisfebop weer af» 
den gaaf , oader verzekerde; bewaring, terug latende. 
I^a verloop van vier dagen riep de bisfchop betn 
echter weer tot zich. Nb volgden vcrfclieidene be- 
velen, welke den hervormden ingezetenen tot grienen- 
de fmart verftrekten, en maar al' te duidelijk toon- 
. den, dat faun bndbeer tbabs flechts bet werkti% d«i 
bisfchops vms, waarvan zicb deie bedlende, om de 

N 4 ' ^re- 

. O De UirfïlKV t'ok met aoo raltert «p het ksitea^ 
Men zie liet daiCkale Proiokpk . 



Digitized 



byGoogk 



Protóstanten^ op eene verregaande wijze, te cmder- 
drukken. 

De eerfie ftap, welke te dien einde gedaan werd,, 
beftond in de vernedering der voornaamfte hof bedien* 
den en derzelver oncflag van hunne posten, die mee 
Roomsch-Catholijken weer bezet Werden, (*y 
^ Vervolgens werd het klooster te Schutterop, het- 
welk, volgens de letter van den Wcstphaalfchen vrede, 
(daar het, in het jaar 1624, in bet bezie der her- 
vormden was) als hun wettig eigendom moest be* 
fchouwd worden , ingetrokken , de predikant lucas 
FR ANTZEN, xlaaroft verdreven, en 4n zijne plaats, zoo 
als te Bentbeim gefchied was, een jezuit weer nan# 
gedeld; voorts werd de betaling van pachten en an» 
dere inkomften , welke de vorige graven , Ujsxjtiiét 
federt 1624,* aan kerken en fcholen toegelegd hadden, 
geweigerd. De va» graaf arnold posT in 1613 
nangeftelde overlfertevaad werd ontbonden, en met 
Roomich-Catholijken weer bezet... Eitxlelijk weid 
^e gravin , onder bedekking van JVfm^erfebe folda^ 
^n, met liaren zuigeling, naar Muofter gevoerd, 
- waar 

(♦) De heer doctor hoogklimmer, lid van den overker- 
JLCtazdf en, volgeiis het klasfikaai Prbtokol vaii 1668, eeli 
ip&aur voor den Htnfèrmékn Godsdi^ut^ werd niet alleea 
iil» 8d van den overkerkeraad gediiolcc^erd * maar ook vui 
SiJTia^ bvLys^Wj^^ t>^dieniog vervallen verklaard*. 
. fte hófpredlker sERTORiys werd op eene karre gepIajMC, 
en door foldatcn over de grenzen gebragt. Hij werd intus- 
tchén Tpoqdig dtairop tot predikant^ té Markelo ia Twente, 
fieroepen. ' ♦ ^ ',.... 



Digitized 



by Google 



waaF men haar, m bet huis van deq burgentpest^i; 

ROMER ^ mee achting behandelde, zonder baar eveo- 

wd te. vergunnen, 'baren geniaal te mogen ziea; Dè 

Jbaar van tijd tot tijd bezoekende hof bedienden vao 

den bisfcbop ver&taarden ook ronduit, dgt zij ziqb 

mee die hoop niet yieijen konde^ voor dat üj van de 

Staten Generaal de teruggave harer kind^rep ver- 

, hngd bad. Daar de gravin echter ten aanzien van 

Jdt puDt onverzettelijk bleef, ; zoo ontnam men baar 

^ bare bedienden, en dreigde haav, ook de kamenier, 

ja zelfs het zuigend kind, met de minne te zullen 

ontnemen, haar in een klooster to zullen opfluiten 

en met den dood te zullen ilraffen , , wanneer zij den 

I ^verlangden brief niet aan de Staten fchreef. Daar al 

I deze ' bedreigingen het ge>venschte gevolg nier 'bad- 

1 den, zoo ftelde van wied^nbruck eenen bri^f ppt 

van^ezen inhoud: „ D^t de gravin zich thans met ba« 

\i ren gejnaal verzoend en over de opyoeding der kjnr 

.„ deren mee bera eéne fgWkking gemaakt bad,, . dae 

[ ^y tiy derhalve d^ Heeren Staten voor de gencHncü» 

[ „: löoeke en zprg bedankte, en verzoqht, .^b^ de 

I ,, kinderen te willen terug zep^en, enz.",. Als de 

gravin na bet;lM?p yan dit c^ftel^aanmer^te^ ,boe^zy 

toch dezen ,bi:ief c^ert^kenfin , en, mee r^, zulk 

leene onwaarheid «n. de, Stajen/chrijvep J^onde>..daQt 

2ij haren getpaal i;iiet gez^q, yed ^minder met^b!^ 

eene inrigting over de opvoe(]ing dec kinderhip .ge« 

fièffcn had, gaf doctor iialkb baar ten antwoord: 

>> rcgt of onrep y het.mgct thans zoo zijn^^ lye 

N 5 gra- 



Digitized 



by Google 



C aoi ) 

grdvin motst alzoo dezen brief ooderfthrj^veü, waar* 

liiede de heer van rhcdb te Brandfegc, «in de Sta« 

tkn Oeneraiily die iütusfcben van de ware coedragt 

6et ttken reeds onderrigc waren» ufgézobden werd, 

tXé gravin mout ook eetie eedelijke verklaring if* 

leggen, dat Oj niet w/sc, wa»ir hafê kfadereii Ware* 

2t} konde dit ir.et een goed geweten doen» wifit sij 

Wisc inderdaad niet» dat üe naar Engeland gezotxkfi . 

wareA. Naauwdijks was de heer VAti Ah^i>è a^ 

tefsd, ah de gtavtii te AÉmfter veroiist wétd. JU 

t)urgémeester itöMfca i*ast mee zijne fiimilii^, opeett 

bruiloft, toen de gravin, met haar tuigend kiad^ 

Üoor de minne gedragen, in den fcbemdavood b6c 

buis vérliet, bare kamenier gelastende tè zfvijgen, eo 

2lcb krank te houden. In eene bef berg vond aj u- 

hen boer, die köoprMAt goederen mar Mmfter ^ 

bta^ had, deze nam tear» met de nkmeen het 

kind» dieA anderen niörj^ti, tip zijtieti wageo^ ta bn^ 

^akt 'é!tÈt mar Ohne, en v«n da/tf na* de herberg 

'ie Poppe^ aan den postweg van Aififierdam fiaar 

Uadlbür^, op Oveiijsrellchen bodirtt gélegM» Hier 

Soxétót zij eeti rijtnfg af tot Deldeo. De ri^er de^ 

ÜÈt (dbqrs kende de gravin vati Bènthtifn^ en lik 

Ibaaty ite (fe koets van den afwe^enden Drost m 

Ywenté, den heer tam RAASvti^t), ^vaa Lage a 

1!^M1ickel , naar Deventer brengen^^ van waar tij m 

den Haag vfertrok. O 

Av 

(*) Dê boer, die de kriivin vaa "MMUt atar de Ndef- 

- Und' 



Digitized by LjOÖQIC 



Aan hét Munftèrfche hof werd 'de vlugt der gra- 
vin eerst, op den derden dag, bekend. Men zond 
haar ruiten achter na, die iDtusfchen, onverrigcer 
aaak, terug moesten keeren. De^ graaf werd door 
deze gebeurtenis op het diepst getroffen. Hij ween- 
de bicter en liet 2ich deze woorden ontvallen: 
y, waartoe heeft men mij armen man gebragt? Tban^ 
„ 2ijn vrouw en kinderen weg!'* Daar hij echter 
aan den leidband van den vorst bisfchop liep, en ge« 
heel in deszelfs magt was, ^200 moest hij alles on- 
derteekenen, W9t deze hem voorlegde* C^*) 

De 

landfcbe grenzen bragt, was de fcbotte wissimg te Obne» 
De gravin gaf bem eene eigenhandige fchrifcelijké ver- 
^elcëring, dat zij alle kosten en onaangenaambeden, weU 
Jce bem des wegens mogten aangedaan worden , rijkelijk ver- 
ffoeden zoude. De fcholce wtssiNO werd naderhand in eene 
boece^ van vijfhomlerdguiéen Ytroord«eUL Mea weet intüs- 
fthen niet, ot hij die betaald heeft. 

(*; CHaiStOFHBR BERNHARD VAN GALEN, Vatt Wlen EOO 

vaak in deze gefciiledenis gefproken wordt, damde uit hec 

aanztentijk en nog bioeijend geflacht der Vrijheeren van 

bArEN'af.' Hf] werd geboren op het kasteel ibispink, den 

ip Öccober rdö^, en overleed op zijn flot te Abuizen, den 

xb Séprembet 1678. Hij ligt begraven in de kathedrale kerk 

ie Munfter, eiï wel iii eene der drie kapellen 1 waarmede 

lil] dezen jirachtigen en in der daad bezienswaardigen tent* 

i>el, aan de oostzijde vergroot heefr« l^e wanden dezer 

kjTp^ iiftk met zwart marmer bekleed, en In hetzelve de 

groote daden door c. b. van galen,. als bisfchop,, vorst en 

krijgsman verrigt, gebeiteld. Onder dezelve wordt de^over* 

Jiaüng van den graaf Van Bentheim, tot den Koovscb - Ca- 

th©^ 



Digitized 



byGoogk 



C ?Q4 ^> 

Oe gravin genöoe intusfcheo, mei Inre Tttadcf en , 
4e befcherming vw de Staten Generaal, en eene aan 
baren rang pa^feqde verzorging. Op den raad van 
Hunne Hoogropgenden, fchreef z|j aan har^n gemaal^ 
ditt zij met hafe kinderen terug keeren zonde, wao- 
oeer vooraf geaoegam^ zekerlieid gegewn wertf, dat 
zij, Doch hare kinderen weder weggevoerd, en de. 
laatacn, tot hunne meerderjarigheid, bij den Hervorm-, 
dgn Godsdicqsf- jonden gelaten wprden. Me» rfe4 



UVi 



thoüjken Goésdienst urtcffukkeHjk genoemd, en wel met de 
tolgeude woorden: 

»Comirem Beiahem «t p/um 0SOS »4 orthodox m Sim 
t, eonverUf.'* -. ■ i- ■ - 

De domprediker Pater locas na^bl verhaalt dit ook Iq 
xljne, den 3 Nov. 167È over den bisfcliop, naar aanleldlnc 
van Dent. 32. 49, }„ de katliedrale kerk tf Afon/ïer, gehou- 
den lijkrede, zeggende: . 

„ Ihr Hochffif,t.-Gnadèn bekehrt<jn durch Gottps (Jaarf, 
,, von der Ketzerey, zat Cathólifclien Wahrhelt. neben vie- 
,, len anderen Hóhen Standsperfonen aoch hr HochirSmi. 
,, che Excellens Ernst mihek^ Grafftn und ^ernf ?» Jfepf. 
U heim, Tekknburg, Steinfurth, LipOurg, Rhede &c. Au, 
„ welchem Glaübens.Eyffer lp tlirer PabsUichen Heillgkelt 
j, Clèmnt ^ folche Herrzen Frewd emftanden, dasz Sie 
,, mit vergoszenen ThrSnea von deqi gütigften Gatt C^i^. 
,, tophoro Bernardo,:eln hn^es Uben erbetteu u,d «fféht- 
„ Ifcb geftanden, Kre Pabatliclie Regiêrqng, we^de durcli 
,, folchen Eyffer'der Christenheit erfrewlich, dem Caiholfr 
». fchen Glanben gédéyIlcFi gemacht."' 
■ Vld. LeichpreJigt über Cliristoph Bemhard la het werk 
van den^Ge„,raaI vlcarü v^. ^^ ^, ^.^^ ^^ r**«., g«,« 
Chrt^ophort Bernhar^t, Vart) II, pag. 750. 



Digitized 



byGoogk 



C 20$ > 

JntUslcliefh dtó gratf, o|) dezen en meer andere brfe- 
ven geen acBc të flaaö, daat het voor hem vernede- 
rend zijn zoude, mdt zijne gemalin, in onderhandelin- 
gen te treden, In plakts vdn ant\Voord , werd de 
gravin, in dcri naam des keizers, gedaagd, om zich 
övef haar- gedrag te verantwoorden. De bemiddeling 
van de hoven van Brandenburg, Hesfcn Kasfel erï 
van andere Protestantfche vörften, bleef zonder gé-' 
volg , en de bisfchop van Munfter verklaarde einde- 
lijk, den 8 Junij 1678, bet huwelijk van den graaf 

BRNST WILHELM, met GBfiRTRUID VAN ZELST , VOOr 

onwettig 9 zoodat de graaf tot een ander huwelijk 
konde overgaan. . Ingevolge dezer verklaring, trad 
de graaf» den 5 Aug. 1678, op het kasteel te Geh- 
men, fa" een tweede huwelijk met anna isabella, 
dochter van den graaf adolf, te Limburg, Brflttick- 
horst en Stijrum. In de huwelijks voorwaarden 
werden, de üit dit huwelijk voortfeonwnde mantlelijké 
fpruiten, voor de eehige wettige opvolgers in de re- 
gering van het graaf fchap Bencheim verklaard, en bij 
ontftentenis van dien, aan deil zoon van den graaf 
van Steinfurth, den neef van ernst wilhelm,' 
en naast dezen, aan de.Bemheim Teklenburgfbhè 1!^- 
nle, het regt van opvolging toegekend; wordertdé 
aan de eenige wettige erfgenamen, aan de kindererf 
vaii' ERNST WILHELM bij zljuc gertalih gbertrüiö 
van 2ELST verwekt, het regt van opvolging, geheef 
ontzegd* Eindelijk, om de brave gfavin'nog mee^ 
te kwellen, werkte de bisfchop een vonnis van ^n 

]ctu 



Digitized 



byGoogk 



C ^^6 } 

k^2erlijked Rijksbofraad van d^tt i^ April 1679 uit, 
waardoor de grayin v^n alle haftr, in hec huwelijks* 
cQDcract beloofde 9 voorregcen^ en bijzóridet van de 
Rijks -grafelijke waardigheid 9 vervallen verklaard wetd. 
Ja, om dé gedachcenis aan de gravin geheel uic te 
Wis&ben» liec men baar wapen en naam overal, me 
de glazen in de kerken^ wegnemen. De gravin 
procesteerde plegcig, voor hec hooge Geregtshof 
van Holland en Zeeland , in den Haag, den 5 Aug. 
16789 tegen bet om^ectig, huwelijk van haren gemaal, 
en liec hem die protest, door eenen trompetter der 
Staten Generaal, te Benthelm bfinuëren^ terwijl zij 
de oorfpronkelijke akte hierover gepasfeerd, aan het 
Hof van Holland en Zeelmid, id bewaring gaf. Zij 
liet vervolgens een Manifest» ter regtvaard^ing faarer 
saak» nitgaaa Hec verdriet ondermijnde echter faar^ 
gewndheid. Zij overleed ia den Haag, den 29 Maart 
i<^79f kn^ Imétrm aan God, aan de Staten Gen^ 
xaal 00 vn den prins van Oranje wilhelm lil , na- 
derhmd koning van Engeland, aanbevolen hebbende. 

Uit bet (wepdc huwelijk vmi den graaf mwr 
WILHELM, werd flechts eeae dochter geboren, met 
oyatp JLEQUo&A MAQPAL^A» welke, mee d^ graaf 
vw Vlnnpnt^» in hec huwelijk trad > en den 10 M^rc 
ï7«7 overleed* 

T\m^ nioec ik mijne lecers^ met ^ fOfm w> 
i^RNST wn^asLM, uit het eerlle huwefij|[, nadei W* 
kend maken. Deze waren: 

lp EiqffesTi de ftamvader der regieniroorcfi^e ver* 

fteo 



Digitized 



byGoogk 



tten van B^^eiffi# Hi| werd gebqren op het hois 
jtltcna te Scbuccerop» ^ )8 Nov« i6%i. Hij ccad^ 
Dog «eer jong zijode» in Nederlandfcben kc^jgsdieost^ 
ffo bragc bet daarto tot den tang van Qverfte van een 
regiment ce paard. Hij woonde mee ^jne kavallerie 
menigeo hloeil^n (lag bij, waarvan bij de lidceeke- 
tien a^n ^jo ligchaam droeg; b. v.: 

t. In bet jaar 1690 Uj Drogheda in Irland, waar 
|iij eene bloedige wonde aan hee boofd omving^ en 
bem een paarde onder bet Ujf gedoo(i werd* 

s. Te uieth in Vlaanderen t waar bij zevm gevaar* 
lijk^ "wonden ontving et) reeds onder de dooden kg» 

3* Bij Stpenkerkcn in bet jaar idpi» 

4. Bij Landen ^ in Braband, waar zijn jopgftl^ 
broeder zoq gevaarlijk gewoqd werd. 

5. Bij Leuven^ 

6. In bec jaar 1595 was bij 9 bij bei bereq^n 
der ftad Namur» teg^woordig^ en een der ^tofüfiu^ 
die te paard door de Maas zwom. 

y. In beo jaar 1711 bielp bij <le fiad J^ouchéif^ 
in Vlaanderem belegeren en veroveren. 

yit alle deze gevecbten kwam bij »Idea, «oodcr 
eene woode, terug. Men beefc nqg lang dmt» m 
Steinfnrtb» e«n }A]nef met kogels doorboord» r^ 
km 9 toe een aandenjcen bewaard. 

II. CmxsTOPH BEkNH4Rn9 geboroQ dm 31 Dft-, 
cember |6(>4, Deze werd in den diewt der Smm 
kapjcein ter zee^ en konvoije^rde iQ de;^ boedeft^* 
beid, in bet ]mT i<^9o, de bruid van kpqiqgjiMAP 



Digitized 



byGoogk 



11, eéhe dochter van den keurvorst van 3en Pal«i 
naar Spanje. Vervolgens had hq, bij de Engelfchè 
vloot, onder admiraal rüssel, het bevel overeen 
oorlogfchip. Hi] overleed ongehüWd in de maand 

Octöber i6^f» 

UI. Arngld jöosff geboren den it Jütiüafij 
1666. Deze ging in het jaar 1688 met kotiinf 
wiLLiAM naar Engeland, woonde de theeste Vel&qg- 
ten in Irland bij, in vJPelke hij zich fteeds als ed 
dapper held gedroeg. Hij overleed den 8 Mei 16921^ 
lö het a^fte jaar zijns levens. 

- IV. StAtius ptuLip, naar de Stateti Generaal sta* 
Tius en naar ^ijneü oötti te Steinfdrch piIilip ge- 
haamd, werd geboren den 27 Aug. 1668. fit] trad, 
gelijk zijne broeders, in Nederlandfcben krijgsdjensti 
waarin hij zulke vorderingen maakte, dac hfj» den 11 
Jtiöij 1^069 den rang van pverfte over een regiment 
te paaia verkfeeg; deii. 19 April 1709 tot brigadier; 
den 4 Aug. 1727 tot generaal majoor , en eindelijk 
tot' généraal der kavallerle eti tot gouverneur van 
Heusden benoemd werd. Hij woonde de meeste 
Veldtdgten van zijnen tijd bij. In het ja* 1690 
^«rd'hij, bij Fleury in Vlaanderen, zwaar geWondi 
eh-nóg zwaarder In hec jaar l'ópi h\] LaHdèA^ in 
Braband, waar hij, geheek drk dagen langj oöde^ 
de dóöden lag» en, ak vrare het, door een woder 
behouden werd. In het. jaaar 1698 trftd hij intet 
huwèBjk met sidonia, gravin van Iforn,. uitbelt 
hmrelijji echter geene kinderen voortgekomen zij<ï» 

m 



Digitized 



by Google , 



r 



« ifij merieee^i ter%eneti boogeo ouderdom , in bet 
Uim 1749. - 

f Vin dewQ jfticibp sioeitik» ^ de gefchiedeni^ 
I trsn het graa0chap fiembeimv cerugkferen. 

Armou> mapritz wiuiELM « de eenige zoon van 
\ ^mJLïB KiM$$iAéhy gr^üf te Stceififqnh, was van zij- 
; oen oom, ernst wilhelm» door de in 1678 ge* 
tnaakce Gesam^caire dis|K^iie, tot opvolger in dei 
legering van, ll^c graaffcbap^ Benebeim benoemde 
1 Deze 1 wel «voorziende, dmc bet bem, bij de meerder* 
I jirighëld jm bij de magtig? bef^berming der wettige 
er^enamon, tfoe^elijk vallen zpud#, zic^ jq het bezie 
van een land te liandfaaven , betwelk hem nj^c toe- 
mvam, zocht zich van de hulp en medewerking van 
phet keizerfijK Hof en van den bisr^bop; van I^^qnfler* 
io navolging «9n fzijnn qom, door omhelzing vaa 
[den Roomach-Catboli^ken Godsdiei^, te verzekereiK 
Bij deed ppenKjk daarvan beljgdeiii» in het klooster 
Bentlage bij Rbeioei denec) ^ng^ 1688^ in te» 
.Henwoordigheid va» ? Mosaja^ cüri^tm^n ; blsfcbop 
tje IMtodter, vM: itW: zijnen Q&m^fi^ 
•tot gfoote fimrt ^jner brave- .ffl^O^r en van ^jne 
giheele femüe^ ' n . '^ 
' ^jntttslbben dedeo^ de zofien vati i^hst wiLiaLiii 
iA) Jimnne meerdèqlftigheid» hume regten «op hee 
igpfoaflbbap ^Bentlievii gelden. JElfttlmndig^e. regisge- 
leerden wèrdeh geraa4plei|g!i» ,(m< de Ubvigfte ftri|4^ 
^fchrifttjrit vM beide; jwdjefv gewisfe^Wt Dot» de? ttuM 
^isheifkoais& 'der ^rdeesemfolie flljl^t^en ,4f^ |Le^ 



V 

Digitized by LjOOQLC 



éémlinrg/ werd eiii(feiqk eeoe fUjksGommtsife lAOr 
den keizer bendemd» die, in de maand Aagosms i6t8» 
^e Biëiefeld bQeen^ kwm» en de wettige etigena- 
men, door afkoop, «dcht te bevredigen» Men bood 
éersc dezelve, vOör den afiland «m bet graafifcbap 
Aencbefm, veertig duizend RifhêéUOders aanw 
t^ierbij 'Voegde men naderband bee besit der Heer* 
hjkheüd ^ Alpen; mraar dewijl de bevolnKigtigden der 
jonge gtaveti biermede niet te vrede waren , moesc 
atsze cömmisfie, - onverrigter zaak, uit een gaan, In 
W volgend jaar kwam men and^rm^al «e Bidefeld 
bl) een, ën men «verboogdia beo aanlmi^ nmc bet be« 
2it v^n JFevettngheven 5 en als iXvxnk niec aanne^ 
inelijk bevonden wi^d, bood^men^ In jdaacsvanal 
bet voórgemeide, bet graafTchap Sceinfttrth alleeq 
tot fcbadeloosftélKng <mn^ met 1)9vmg^g van de 
'beeriljfcfieïd i^i^l^if», en bet regi^va^ -opvolging , iq 
fifet graafibbap Bentbcim, = wtoneei^ vroeg óf laat. dé 
tn^ntièlljkii afllaiAmëlingtn ^van Mint»:A>'MAuan» wil- 
helm 'nitftérvén mogten^ overeenkomlHg: de . fchtk- 
ItTtig,' dëör'de g^ven vab' BembeimraB Steinfnirch 10 
liet jaraf' 148^ *gWSmakt§ ^ztfflefldci^ ^toc nièerderet verze- 
kering biervan, de graven van Steinfizrt& ió d^.itaii* 
bFiévbh' van- dèn^ kieteelr mede benoemd .eet .als mede 
l)ele£M béfebbuWd'#ordèfi<^ Wdbregs. zicb ook ie 

'hitt lié^ grüo^cbnp'^Sceiaftrtch^ 'Voorbefaieid;» . 

*''^" Hterdp ^ 'fthejaöë ' de y vergadqringr^ndtrmaal» . h 

Tiéè ^rièpTi^^^ii^de^mtónd'Md; ttédett- de,t>e<oK 

-^"•i O mag- 



Digitized by LjOQQiC 



X 4ri ) 

IMgrïgdeiti cèn dërdé mttal tè ssametf, om dver Alt 
mobod een böfluit cé démeh. De gedeputeerden dei^ 
ywge grawö 'tfew^&n intüsfchen, -tiat het aangebo- 
dene geéiie gd^W wwde* ifiefr het gAaffcÜait Bent* 
èeim, hady Wttifioé Aen nog; hef bezit van Haiviker 
Wertk en «ene jtt^lijkfche fcnte van duizend Rijks- 
*iaaldefs üic hee graafTctttp Bctohetm, en wel tic 
ie oj^rengsc der il^nkaüen^ Mf^ec vorig aanbod 
-9oegde» hetwelk alles de totien^ na den dood van 
rtunnen vodjsr/ aantreden zottdeü, «bUeilde hun tót 
dien tijd jaarlijks eene fom gelds tot onderhoud ge- 
Keven worden. 

Als! lie^e vooffla^n aan de jonge graven tér rati^. 
mie aangeboden werden, namen de otrdfte' en de 
ijMgfte, ERiwssT en sTATius PHILIP, dezelve ondéf 
fvolgende voorwaarden aan: 

I., JDat aan èlfeen der jotige graven, dewijl hrt 
^aaffchap SceinfiHrtli naauw^iji^s nee vierde deel te- 
gen Bentheim opbragty van het ^lar 1668 tf toi 
1591 toe, jaaritjfcB duizend Rijksdaalders^ ter bè^ 
taling hunner fcbutden zouden gegeven worden. . 
' 1. Hnt in platits der kostbare meubelen op bec 
kasteel te Bentheim, die op bet flot te Steinfuftb 
aorgvuldig voor hen zouden bewaard worden. 
t 3. Dat de van SteinfurtU verkochte landgoedeitfl 
door andere zouden vervangeü Worden* 
• 4« Dat de aan hunne overledene mcfeder gefchon» 
kene boeren lioven, met alle daarvan, federt harei 
dood, getrokkene- voördeêlen zouden terug gègeveil 
Worden. O il 5# 



Digitized by LjOOQIC 



S^. Dac de oude ^cb^ldeQ, welke U) cit Vüora»* 
lige erfdeeling vm Sceintoch en Alpeo, op Bejicheiiii 
en Teklenbnrg pvei^cgiutn waren 5 nu ook een Jaste 
derlaatscgemelde.graaflchappen b%M zouden. 

6. Dac voor de j«arlijkfcbe dnumd R^ksdadd»7i 
m, hee graafTcbap Bemb^im^ gelijk 0ok voor de vcrlttb* 
pene of coekomftige; kosten , tot onderhoud der fooge 
graven y volkoniene ze^heid zoqde g^even wordes. 
.7. Dac geene verdere fcbulden van de eene of 
.de jandere zyde^ pp de beide grairfrchai^etiy zonden 
ll^maakt worden» 

S. Dat de Steinfurtfche jdeitgedlngen» tegen Mihi* 
;fler en Teklenbnrg) tot den dood vm hnnoen vader 
zouden voortgezet ^ en niets daarin ten nadeele dor 
loekomft^e bezitters van Sceiqfurth verznimd worden. 
^ 9* Dat de fchade, welke, uit andere nog loopen- 
de proceduren, voor Sceiqfurcb cix&Ëm moge,. .aan 
ji? ]$((ge graven tpud^ vergoed worden. 
,.,jl9. Dat. d? nityoering vau dit vergelijk met alle 
trouw ^ en eerlijkheid zoude gefchif^deo* 

Als. nu graaf ERNST wilhelm den 26 Mei 1693* 
in; be; 70^^ }aar ajns ouderdoms, overleed, aam 
AKjfpLD MAU|iiTZ: wiuiELüx het . graaCfehi^ ^emhemt 
IQ bezie ; het graafTcbap Sceinfurth , met de beerlijkbe- 
A^y4lpen en Hawfkfr(Werthy aan zijne afwezige 
neven overlatende, ,zpnder evenwel de voorwaarden, 
pp. we^lke, zij m deze jr^iÜDg coegefteoid hacUen , 
ïfe^^ld I» heb^pn of te willei? vewuUen^ 
ri J^ 14 Nqvmber de^tes Ja^rs/iiamra de bevoU 
• . ' .* mag- 



Digitized 



byGoogk 



r. • 

fmagtfgdien der jonge graven Bezit van Stetefonlr;^ zij 
i Vonden echter >daar alles in zulk'eenen flechten'tóé- 
i fland, düc zij de waarde van tïk 'giraaffchap naanwe-' 
hjks Op een vierde deel, tegen Bemheim, berokèiién- 
{konden. -Zij deden hierovek de nadrukkelijkrfé vër-I 
f töogen aan den graaf arnóld mAüé.iTz vüHhèvm^ 
\ Se bun ten antwoord gaf, dat kj zich verder aan' 
[niets gebonden hield, dan aan hetgeen hij him ovèr* 
[geleverd had. Wegens de bepaalde duizend J^ijks^ 
f daalders 9 nit het graafTchap Bentheim, konden hunne 
Principalen zich jaarlijks bij hem vervoegen. Eindelijk 
kwamen de graven brnest en Christopher bern- 
I rard Cwant arnold joosr' was reeds overleden , en 
STATius PHILIP lag, aan eene'voor Landen ontvan- 
gene wonde, gevaarlijk ziek) in perfoon over, oni 
I alles in oogenfchijn te nemen.' Zij werden van alld 
! Sceinfunfche en zelfs van vele Bentheimfche cmder*^ 
i datien » met de grootfte vreugd qncvangen ; vonden 
I echtet op hét kasteel naauwelijks zoovele meubekn, 
als ter behoorlijke hulsvesting noodig waren. Óok 
werden zij door den bisfchóp van Munfter zeBrön- 
; vriendelijk behandeld, daar deise hen (lechris aU zijne 
landzaten of onderdanen befchoüwdè, én aa^ de in- 
gezetenen van Steinfurth, bij' zware ftrat verbood^ 
ben voor landheeren te erkennen. 

Uit het een en ander " ontftonden nieuwe klagten 
én onaangenaamheden. Daar graaf arno^d maurits 
WilhelSi zich reeds, door den keizer, itiet'hét Bd- 
ven graaflchap Benthwm en de Heerlijkheid Emmelen»- 

03^ kamp 



Digitized 



by Google 



C *t4 ) 

kamp, had laten beleeoen; zoo verzocht graaf, ermAst 
van den koning van Groocbrittannlen, als Stadhouder 
der Nederlanden e?: Leenheer van Nieuwenfauis met. 
zijn toebehoor, (waaronder men het gehede t^eder- 
graafTchap wilde trekken) de beleening met dit ge- 
deelte van zijn vaderJljlr erfdeel Hij verkreeg ook. 
dezelve, den ag Alei 1696; graaf arnold maoritz;. 
ViLHF-ifM drong, echter bij de borgemeesters m 
Nieuwenhois, Ulzen en Veldhuizen , op de huldig 
aan, en eischte dezelve bij draf van eenige dmzeod 
Rijksdaalders; Graaf erjnest daarentegen beval, 
hem niet te huldigeq. . pe burgers weigerden deriiaU 
ve aan dan eerstgemelden de huldiging. Öm hen 
daartoe; over te halen, verfcheen hij in perfooa mee 
de gravin, zijne hof bedienden en 125 Munfterfche fol- 
daten, onder bevel van eenen Officier, te Nieo wen- 
huis. Alle. burgers waren opgeroepen, en ftondeo 
gewappnd op de markt* De graaf roet de gnvin en 
een aanzienlijk gevolg, omringd van het Munftersch 
Militair, had zich voor de kerkdeur geplaatst, eo 
meende de huldi^'ng te ontvangen/ toen juist de ri)V 
dende po$t van Liingen aankwam, en ^an de barge« 
meesters e^nen brief bragt, .waarin hun, door graaf 
ïftj^^ST» ^^j^nï vm duizend dukaten^ verboden 
werd, graaf arnold maüritz wilhelm voor huDf 
jnen.j^dheer te erkennen. Naauwelljks bad de bff- 
^rij hiervan herige gekregen, of zij fchoot haregev 
.Werep .in de lucht af, en riep uit ééocn jaoud: 
'J^tf^-4m Ei^NtïST, .?»?tf wcni^e Landheer l 



Digitized by LjOOQiC 



X ^?5 J) 

'■• De burgbttfeeMsrs verklajMrd^j^^ d^^j^^lipia 
ders dao gedwoogeö,. graaf jirn^iiP mv^Lixf^^wii^ 
aBLM] huldigÉii koodea Deae» . zulk eene gc^woq- 
LKene huldigiog j^c wtllend^ ójpciim^eiii .r^^e.de^- 
[.J]a^9 jnec^ gevolg rWQ^.mw: Bpot^e^ Dp 
l^huIdiging «Fej*d incas£cbeQ «qj^ipa^l bi| ftiaf^ y^ 
Vijfduizend .gouigulim hevol^^^ ,^ .daar de bw- 
gers in Jbqnne.weigeciQg volteiddeo,, werden jaj ifi 
voorgemelde boete veroordeeld. Daar loen m vr^ey- 
de, dac deze boete bij ex9Qoc|e zoude iogevor^erd 
[ worden, 2qo^ wapenden de iogezfecenen van het ge- 
heele Nedergraaffcfaap «zlcb^ en paakten de onderÜQ- 
ge affpraak^ dat^op het eerftpjQgnaal, door, de 1:9* 
renklok gegeven^, alle gewapenden te paard en te 
voecy, naar de bedreigde, plaaü souden fnellen^ om 
geweld met geweld af te k^r^. ^Intusfcben hleldi^ 
de bmgemeesrers niet op » bq Zijn^ Koninklijke Mi^- 
jefteit vnJLuuM III» daar op aan te driqgen, d:|t.^j 
als leenheer, niet de gewapende xn^gc, tusfcben bed- 
den treden wilde; waaraan ^. Majefteit, dap ook 
eindelijk gêfaoór gaf^ wordeQde den koqinimndaot va)« 
WIJENHORST; te Koevordeo. gelast, bet kasteel D.^ 
keirode to Nieuwenbuis, door .eenen luitenapt inec 
dertig man te laten bezetten. De luitenant liet de 
kleine poort.in ftukken flaau^ en bevgl de grafeliike 
beambten het ka$t!eel te ruimen» Daar ecbter het 
volk op deza lieden zeer verbitterd wai?^, ^f^J^J^' 
zochten rij den bevelhebber om een vrij i;eleid^, 
hecwdk hij kun gaf. Ónmiddf:lj|k bierqa verfcheen 

O 4 graaf 



Digitized 



by Google 



< «6 ^ 

gnaf tRiffBST iir peifooQ. De weugd der iowooers 
was Qnbefcbiijfólijk» Tranen rolden in menigte langs 
de wangen. De burgers (tonden onder her geureer 
en gaven drie falvoV De jonge, docbcersverfcheaefi 
paar aan paar, reikcen haren landheer den eerewijn , 
en verfierden de poort van den burg met bloemen» 
De landlieden bragifen z&o veel vteesch, boter ^ Air- 
ver en hooi; dat de burg, wel voor een jatr daarvan 
voorzien was. 

Arnold MAURifz WILHELM protesteerde tegen dé- 
ze bezicnemitig, onder den ii Occpbcr itfp6, en b^ 
twistvuur brandde heviger dan voorheen. Beide par-> 
ttjen werden 'door magtige^ vorften rgerugfteund. A&- 
NOLD MAURiTZ HviLQELM deed alles, wat mogelijk 
was, om zljneri beef ernest uit het > bezie van bec 
Nedergraaffchap te verdringen. Deze maakce zich 
intusfchen, door zijn verilandig, rtgtwardig etimeoscb' 
lievehd gedrag, bij de jfigezetenen, vaa dag tot dag 
meer bemind, en ftoordézich aan de woelingen zij- 
ner tegenpartij niet, tot dat, op voordel van den kei- 
'zerlijken gezant in deo Haag, ' door de Staten Gene- 
raal en de^j Raad van Z. iVJ. den koning wïlliam 
III. van Grootbrittarije, den 6 Nov^ d* j. befloten 
werd , dat het Nedérgraaflchap Bendieim i door geen 
der beide flrijdende Heeren Graven zoude bezeten 
worden, voor dat het Bielefeldfche verdi»g geheel 
Vervuld zoude, zijn v dat het Nederlaödfche * Militair 
naar Koevorden terug trekken, en de koninklifte 
f^wmeester der Bentfteimfche goederen, i^ontanüs, 
' -^het 



Digitized 



byGoogk 



bet Nedergraaffcbap adminiftr^en ;;o»de. Men gaf 

[graaf ernbst, onder de hand) den raa^, eer be^ 
vordering van den vrede ^ zich e^n t^dlang van Nieu* 
-. weiïhüis te verwijderen, terwijl men plegtig be- 
loofde, hem mee eene veel fierkere magc ce zullen 
bijfiaan, wanneer graaf arnold mauritz; wilhelm 
tegen die zoogenaamde Interims verdrag handelen 
zoude De laatfte zocht, langs allerlei wegen, weer 
in het bezit vaü het Nedergraaffcbap te geraken; 
doch te vergeefs. 

Eindelijk had het laatfte congres over deze lang- 
'durige twisten, in het jaar 1701 , in den Haag plaats, 
waar dan de zaak, door eene compromisforiale uit- 
fpraak van Z.. M. den koning van Grootbrittannien, 
wiLLiAM Illr » befli3t werd. 

Graaf arnold mauritz wilhelm nam aaq, het 
Bielefeldicbe verdrag in alle deelen te vervullen, eti- 
behalve de jaarlijkfche duizend Rijksdaalders uit 
het graaffchap Bentheim, nog de fbm van tachtig 
duizend Rijksdaalders y wegens de niet betaalde 
kosten van onderhoud, aan de graven ernest en 
>TAf rus PHILIP uit ce keeren. Tien jaren lang zg^- 
de dit kapitaal, tegen becating van behoorlijke rente t 
ftaan blijven; na afloop van dezelve echter, in de 
handen der beide graven, geleverd worden. Voorts 
werden allexpverige burgerlijke en kerkelijke grie-^ 
ven, door dit compromis, uit den weg geruimd, 
hetwelk men in de Bentheimfche kerken orde, 

O 5 met 



^ 'oigitizedby Google 



C ai8 ) 

met alle daartoe behoorcnde ftukken afgedrukt 
vindt, (•) 

Den r November 1701 werd dit verdrag, door 
graaf arnolD maüritz wilhelm, in-' den Haag ge- 
teekend. Hij ontving de gelukwenfchingeh van de 
aanwe^ende Heeren gecommhceer^eOf en jziet! in dien 
zelfden oogenblik overviel hem eene beroerte, dfe 
den t5 p^ovember d. ]• een einde aan zijn leven 
maakte. Het ontzielde ligchaara werd van den Ha^ 
naar Béntheim gevoerd, en in de nieuwe Catbolijke 
kerk, naast dat van zijnen oom ernst wilhelke, 
bijgezet. 

Graaf' ERNST overleed den 10 Maart 1713, fa 
het S^fte jaar zijns levens te Steinfmrtb. Hij ftierf , 
gelijk hij geleefd had, ^ als een Christen, (p 

y 
C*) Het NcdergraafTchflp Benthéim bleef loia^fcBeii, roe 

dat alle deelen van het vjfrdrag vcrvald waren « vatu de Ne« 

derlandera fefequestreerd. , Dit 'duurde van i/oKtot 1715» 

toen graaf herman frziïerik ia hec volle bezit van het ge^ 

heele graafTchap' gefield werd/ 

(t) Men lese hierover de gedrukte lijkpreek van mijiiea 

overgrootvader, Profèaror Aftiiom viicb;. over Heb. XI: ^a. 



*^^* 



TIEN- 



Digitized 



by Google 



C fti9 ) • 
TIENDE HOOFDStüK: 



pAGVERüAAL VAN HBT VOOIKSEVALLENE IN * 
|. HET GRAAFSCHAP BENT HE IM> GËDURE N* . 

\ DE DEN ZEVENJARIGEN OORLOG» (♦> 

XJe graaf FREDERm karel van Bentheim, dfe, in 
het jmr 17529 2ajn land aan Z. M. den koning van 
Groocbritcanje, tegen betaling zijner fcbulden verpand 
had, en zieheden meesten tijd te Parijs ophield, trad» 
in hec begin van den zevenjarigen oorlog, in Fran* 
fchen krijgsdienst: Hij had een eigen regiment op- 
gerigt, hetwelk meest uit EUasfers beftond, en aan 
het hoofd van hetzelve, nam hij den a Augustus 
1757, ^^^^ '^^^it van zijn graaffchap. 

Den 8 Aug. werden alle ingezetenen van het ge- 
regt Bentheim, op het^flotplein, verzameld, om den 
graaf als landheer, volgens eea bevel van den koning 
van Frankrijk, hjptwelk hun voorgelezen werd, \é 
huldigen. Des achtermiddags gefchiedde zulks te 
Schutterop, 

Den 9 Aug. fiad de huldigrog te Noordboorn plaats; 
den n derzelver nlaand gefchiedde die te Nieuwen- 
huis, Veldhuizen en Ulzen, en dèn ia te Emmer 
lenkamp. 

1758. Den fi3 Maart hadden 5 regimenten té 
paard, van de uit Oöstvriesland retirerende Franfchen^ 

hun 

V 

(*) Dit verhati U ontleend ait «^ nagelateue papieren 
vaa eeoeo geloofwaardigen ooggetuige. 



Digitized 



byGpOglC 



( aao > 

bon oachtkwarcier te Bentheim. yerfchéidene bur- 
gers en boeren werden van deze troepen mishandeld. 
Den 25 Maart rukten twee keizerlijke bacaillons, 
diK van prins karel en van plat2, met het Frati- 
fche uit 9 bataillons beftaande regiment Princc Seu^ 
in Bentheim. Na gehouden nacfickwartier marfcheer- 
d^ zij op Gildehuia, waar ^ij den ^6ftan door d« 
Hannoverfche huzaren én de Buckeburgerste paard , 
qnder bevel van den majoor vqn luckner (*^ inge- 
haald en geflagen werdeq, njet verlies vaq 14 gevan- 
genen en 14 bagagiewagens. 

Den 31 Maart kwam er order van de geallieerde 
armee, dat het graafTcbap Qencheim dertig duizend 
fchepels, haver » in het magazijn te Koesfeid leveren 
zoude. 

Deusp April namen 3 kompognien Honnoveranen» 
onder bevel van den . lieutenant koUonei öaron von 
GotOACRER, het ka^t^l ce Bentheim iu bezit, ea 
bptwapenden het Mun(le^39h i^rnizoen* 
''Den 10 Aug. hadden tien duizend txm Engelfche 
troepen, welke van Emden kwamen, een nachtleger 
op de heide bij Ohne* Het nieuw eö vreemd gezfgc 
van zoo vele tenten, lokte de ingezetenen, uic de: 
naburige plaatfen ^ in menigte derwaarts* 

1759. Den 6 JuUj verliet de kommandant doe* 
LiTZER^ met zijn ondc^rhebbend garnizoen, het kas- 
teel en marfcheerde naar het H^mnoverfche. 

Den 

C^; Onder het fchrlkbewind vfin RotEspiEiiE te Parijs ge- 
guillouiaeerd. 



Digitized 



by Google 



' Den 7 Jólyf^KW&m de Pranfche pardjgangei? van 
CAMBRPORT^ met 60 maö, uit korasfiers, dragon- 
ders, huzaren, grenadiers en jagers te paard beftaad- 
de, in Betltheiüt, én nam tefffond ttezit van Hèt kas* 
teel. Hij werd door 200 man in&nterie gevolgd , 
welke- deBg^Kjks bet kastecfI^l>etfokken. Aati de bur- 
gers werd , bij ftraf van plandering , bevbïen , alle 
HannoverféKcPefiecten, vrólke itlj" in bewaring mogceri 
hebben^ op Hét kasteel tele^/èrèn. 

Den 15 Julij trokken deze troepen in (liice wedc^ 
af, en de borgers bezettedén de wacht. 

Den ipd^ü kwamen dezelfde troepen terog, en 
©amen weer bexit van bet kasreef. * 

Den 24fteii trokken- zij Vari liiér 'op Lingen. 

Den apflea kwamen zij terug. ' De burgers móes- 
ten 400 poiid tarwenbrood'ira êeneh vetten ö$ leve- 
ren. - Aan die 'Hannovèrfchè 'regering werd bevef ge- 
geven ^ binnen 24 uren , het land te verlaten. 

Den gofttti marfcheerde hét geheele garnizoen, 
-net nitzondering van eenen onder- officier en 6 man, 
weer af. 

Den I October verfchehen 25 dragonders, van 
fiet regiment volontair de CUrmont\ m Bentheim', 
en misfaandèldeti - den' burgemeester sqHüLTz, van 
wien zij veertig duizend livrer verlangden. ;Vah 
Mer redeti^2ij naar Nieuwefnhais,'en hstalden Van den 
GSheraal ontvanger wessels (Jooo' Rijksd. ' in geldy 
en 2000 Rijksd. in handfchriften. Met welken buit 
.zij zich naar Munfterland begaven; 

Dea 



Digitjzed 



byGodgk 



C ?aa ) 

DeQ .IX Occober arriveerde eeir latenaac na s4 
man ruiterij ^ vaa de^ geallieerde cróqpen» op liec ka^* 
teeL / 

Den ^24eQ trok die kommaodo weir «a» Rbeiae 
terug. 

Den 4 Dec kwam de kaplceia ^»lxtzbk » met 
lyn garmzoeq» op :lie(. kasteel terug. 

1760* Den I Aug«..verfcfaeen-de overfte kamii- 
^RT^ met 60 huzaren en sqo map te voec, om bcc 
kasteel te belegerenp 

Den aden noesten de: iPgezeteBen vai? Scbutterop 
pï Gildebuia met fpaden veirfcl^jneDy om batterijen op 
te werpen. De komoiandant vanhet kasteel, die op 
de rondzwervend^ huzaren met het kanon liet (chie- 
ten, verfchoonde. echter, zoo. veel ab mpgelijk was, 
de gedwQDgeqe arbeiders* Pp b^vel.van den overften 
KAMBEFORT^ moesten.de burgers ui batmc Md^x% 
bijeen brengen. 

, Dw.sden kwamen A kompagnien Zwitfers m?t ee- 
DJge fiujcken kapon aan. De kommand^t den ernic 
der vijanden ziende, en zich ter verdediging van het 
ika^teej^ie zwakgevoeleqde^ ftak de witïc vlag uit en 
kapiwlf^e. Hei; garnizoen poe^t zich kwgsgevgp. 
gSP geven,, en.werd.den volgepdeij.,dag B^ 
^getfansj^W^ ,/. '."[ . ^, . 

L '.%9 V Aug,,vecfpl|cpen d^ Hanno»em«ip^ wett 
voor èentheirof^ ^ pjljaa^sten , op den .raojetjbedg tg 
)Coltbo?^ tv^oe»; mortieren, uit „welke aig b^t floc 
befchoten. De eerfte bom viel op bet t>yhiris van 
' den 



Digitized by LjOOQIC 



< aas ^ 

dfin postmeester BRANUs, hetwelk terftond in l^wd 
geraakte, en tot den grot^c} ;^o^ afbrandde. £(;n 
^grooc gedeetee van. het vlek ,zqudè misfcbjen een 
prooi der vlammen geworden ^ija, daar flechcs die 
bur^s, welke 'jiaQ de wesi;^jde van bet kasteel 
woonden» 2ich op de ftraat durfden vertopnen en 'er 
groot gebrek aan water was, wanneer niec, in die 
ontzettend oogenblik , een. fterke regen gevallen wa- 
re, waardoor de geledigde putten ,weer aangevuld', 
en de burgers in (laat gefield werden, om den brand 
ipoedig te blusfchen. Tien of twaalf bommen vielen 
op bet kasteel, doch ronder merkelijke fchade aan 
te rigcen* 

Tegen den avond werd het vuur zwakker, en om 
I o uren trokken de Hannoveranen in flilte af» De 
J^uizen der burgers hadden van bet bombardeipeirit 
veel gekdé). 

Den al Aug. werd, Het kasteel weer door de Han» 
Upveran^n belegerd e;i ppgegisichtt 

Den aaftea werd van beide ;djden fterk ^gefchotejL 
Des . achtermiddag^ om '6 uren werd de kapitulatie 
ge^otet). Het garnizoen , uit bijna hon^d : nstap 
^jeftaandet was krijgsgevangen. 

1761^ Den 30 Mei wilde d$ .kommandanc yqn 

jffjsm het kasteel doen fpringen , waartoe . de vop^- 

4)ei;eid£elen federt > verfcheidene dajjen gemaakt ifarei^ 

jDit plan gelukte intusfchen flecbts ten deele. Eene 

enkele muur, aan de noordzijde, werd verbrijzel, 

ma^u: geene der burger bnlzent me( uitzondering, van 

^ 'het 



Digitized 



byGopgk 



C aH ) 

het haft dês grafelijken tuinmans, 6p wdk een zWn^ 
re fteett viel, bëfcbadigd. 

Den 23 September verfchenen de Dac de chas- 
tRiER en de Comte de voyer, met verfcheidene of- 
ficieren en eene eslcorte van dragonders te Bentheim, 
en eischten, bij nraf vaa miiicoire ^xecucie , binnen 
den tijd van vier dagen, twee maal honderd duhené 
tomptete rantfoenen. 

' Den 24fteii werd den ingezetenen bevolen , binneii 
04 uren, tien duizend rantfoenen "^tOi \xvf er ^ hoof 
en ftroo in natura te leveren, en negentig duizend 
rantfoenen met geld , het rantfoen toe 10 ftunrers té 
betalen. 

Den Q^lleti werd dit alle^, in het hoofdkwafder 
van den prins de soubise te Koesfeld , afgeleverd» 

Den 30Öett werd het geld, voör de nog reste* 
rende honderd duizend rantfoenen ^ naar Koesfeld 
gebragt. Op denzelfden tijd vorderde med nog twin- 
tig duizend nieuwe rantfoenen^ welke den a Oc- 
cober inet geld l^etaald werden. 

'1762. JÖen ïi Februarij werden afdeelingen yan 
'kaïtelleile en Infanterie naar alle plaatfen vian hiet 
graaflchap gezonden, om il 10 tretnknechten , voor 
'deö 'dienst der geallieerde armee te presfen Daar" 
de jonge mahfc^ap^ echter bij tijds'het fetrd Vérfcitètr, 
of 'ziéh^ hie? eh ^daar' vérftoken bid , zoo werden' 'dt 
iniiSVadfers teedëgéiibmen,' en wel tót het- vlek Deö6-* 
^hèirti*^' . -v/^f-i! ^ ^ 'lömaii'^ 
]\iit het dorji êü kerrpel\)hne ; 10 -— - 
- ■ Uit 



Digitized 



byGoO^ 



• >-Uk hét kerijKl Öf Idehuii " ; • $ nOiA 
Uit de ftad Schutterop . i i6 -^ 
Uk de (hd Kfoordhöorti * ; 4 -*-^ 
' ^ük de-boerfcltappén • * - 36 ^— ^ 
: . Uk het' d(orp en kerfpel Ulaëh ; a/ -^ ' 
Uic Nieunrenbuis en Veldbabsen • ' 9 — ^ 
Ük Emitielenkamp • i 4 18 -— 
i^ü groot gëdeeke van de^ei lieden werd mcosfcbetfi 
^dmf :bet bleek dat zij volftrekt onAisbarte bojsvil- 
kders waren y wéér vrij gegeven. 
I Oen 29 Maart werd, op bevel van den hertdjg 
^sttDiNANb vbti Btünsf»tjk\ als generaal en chef 
-dêrvêrbondend legers; bekend ^emaakc', dat verder 
-geené geweïdigè ligting van manfchappén, in hét 
«graaffchap Bentheim; zoude gefchieden, en d^ defw 
halve "dé uirgeWekeiicn gerust konden terug kéercn^ 

Den 4 Jallj rukte de overfte kambéport jiiet ifijii 

^^fcórps, uk dragonders 9 huzaren en voetvolk beftaail- 

cdei in hét graaflcbap, en eischce van hetzeivé ^^eeiib 

^Mmdfchatting ' van i^eer dan honderd duizend gid- 

idcn i welke bkinen 4 dagen zoildén betaald wordaiL 

Den 15 Attgi (bmttieerde de ' överfte KAïfétféict 

Iriéh Hanaov^i-fcbeo koÉinlandatt üo^AAfl toe overgi» 

.vb: van het kasteel. Na een Weigerend antwoaid 

(Wwd^van ikidó a^den fterk gefcbdten. ^^ ' 

' Dea^^ ffideé. eachte de overftö hét kaiceel aodev* 

ikaSdp^ti], daarrde köntmand^nt aan zijne voorfli» 

^Bn geen gehpbh wMdè gêveo^ maakte hij toeberelds 

€dtn tfif dei ildrni. Doch^ io plaats van ^^ be^ 

P' drek 



Digitized 



byGoogk 



C •^f > 

4re%tage% vie ce^ voero», mareheerdt \i^,$tr ^óa 
weg- Mar. Qilètïim nemende. 

Dm 17 Aag werd 4e aehteiAtUige contrünitie 
van het kerfpel QildehQis, in bec hoofdknvatder van 
deo «wrdttD ««mbetoiit, afgelevard, en de- vkt ^ 
«elaars Jcregen btume vrybeid weet» . 

Dm £1 en 12 September werden de booMoi' 

aen uk hac Nedor^Baffchapi, tn .bij efwezi^ 

-ita^lver vrottwen, door ultgexondene komtoando's 

q;>gehaald, om voor. de pcbterftall^e btaodfchauiqg 

KR g^jMlaarste fli^KO.. 

Pen, i^ 09Cober werd de acb«9g(bUige br?|iidfcl»«> 
-.<l9i> 19 Imc kerfpel SIcbntcerop, door-, executie- ii^ 
;yorderd.. Bij deae |;elege9beid viel ia de ftad devt^ 
.^^de ^grappige asekdote- voor: Ëeo majoor vao dft 
tftt^p^). van sAtatÊTOViX bevond jkb op het raad- 
linisi an»! de commotie van de baerfcö^jpen Samero 
4^»' Sttddendorp ce omvaten. Hij bad 3350 gnUeo 
4».^^ takkta geftorc, en aan.de boerfefaolten d» 
^tanrift gegevea De boeren v»n Wengfel waia 
ji^c brdg .. mee hmw ; bijdrage co «dien» wanneer 
«lèeeli'Hntepwadbt'de'Jwtenant yiiLUMt n^t eeapl* 
4[^.rMfttv)iei .gamifpen vmi bet kasteel, in de Itf 
ümfe h o env en den m^oor in:ii^.werk &ootif> 
Deze, vememendf^, :dl>l 4e Initeiiaitc In dè :ftad wih 
^nUMO^'i^n b4MeIi«»ft hee.raadbbis Jiiec' tf te «tfk' 
4(fiii(). naer liever -de fted te verlateii. , Hij, deed^ 
Jdet.jsoojveel fpönki, itet bij tes geMifl^nenauaMgl 
•til ütkf iia de.ü^dtein^ vergat^uriElk^ èAmat. ié 

... -j ' «. fcAW» 



Digitized by VpÖOglC 



tAnÊ4 &II im]oat^hietiiinét «iMiMtfe, mOké 2të# 

meeseer vaq .déti. buit. ;ii§ ^«M'^lèif feotf itifebflf-* 
Wijk, .dat hij het gildijhkwdk^^^dë^tffel ^geteld 
^en door den ioiBj^or^ftog t&M'bm^Uf^ Wat, iKiff<ïS 
boerèh vab, MNgfel-- tehrg^^f^v Wwljl ' hij « dé (ï>to , 
[die dfl ma/c»f- in- dö zakken gértórt had, als iljiff wet* 
::dg-ëlgeiidQfti, iftat krjj^gèbriiltti aanmerkte. B^ge 
f^dldaceo^ VA9 hift korps vaÉf-^jci^i^irEPo&t, die naair 
Qwbdbrp,^>Tiïéè»fage eii Wéséèrö|r -gezonden Wen, 
om de boerfcholcen op te halen, Verfchetien^kórt nu 
het verhSüsc '^rertréSVaM* dêtt-^ fh de4laa^, en * 
'beflocen, het vwsHfpoórHfUii^^ 4iünhefl adnVóerder tè 
tölgetu' 'Dè iióerett raaaicte* Vatf'dözé gunstige gele- 
genheid gebfdik, -om van het gelSi dat zij Téedè 
ëvér|egeirëè 'teddèn,'' weèrineèfterte irófèleA;^ ZtA 
ftfkten' dcgëidzakken^ vari den &aeï der fdldatpn ea 
gingen heen ; 'het^elk^- hiW' ' echcér • duto te fkm 
kwara; want den volgenden dag verfclienen dezelfde 
foldaten in de huizen der fcholten van Quendorp en 
;Neerlage, en dreigden dezelve in brand te zullen 
I Treken , wanneer niet oogenblikkelijk de hun ontno- 
I niene penningen,^ met nog eenjge dukaten ter fchade* 
vergoeding j terug gegeven werden; waaraan men dan 
- Wel voldoen moest. 

Den i5<iea werden 6 huzaren naar Schutcerop ge- 
zonden, om de burgemeesters in arrest te nemen, 
welke men van verfcandhouding met den kommandani? 
van het flat befchuldigde , en voor de aanleggers van 
iiec Vdor den majoor zoo onaangenaam bezoek mn 



Digitized 



by Google 



C »a8 ) 

éofi tatooMt mhLSM UAd. De fcad. Sclntttero^ 
moest 500 R^ksdauldeie losgeld betelen. 

P» 30 October werd het kasteel weet door de 
Eüèfchea befchoteo , doqli >zonder gevolgd 

Den 16 Deoraiber betrok éb Et^èlfcfae üMm* 
velgorde h^re wimerkwartiefmi in <Hfie ea iSamëm. 

Den I Januafij ifC^ weiFd de vrede ^ tusCcfaea 
Engeland, Fraidcii)k,^eB Spanje ^ openUjk van defi 
kiniel^ in aUe kerken van het graaflchapt bekeod 

Den 6 Jan. werd d^arovfX'^ een dai^c- en bede&| 
gehouden en met de klokken gelnid» 

Den 27 Jam trok de fcbimmelgarde op» en nam 
den terugmarscb naar Engeland aan. De overige En- 
gelfche en andere vreemde troepen veriie^n van üjd 
lot' djd dese gewesten», en de ingesecenen werdfo 
|an den last der ibkwartlttiog bevr^fd 






ELF' 



Digitiz«Cl 



byGoogk 



ELFDE HOOFDSTUK. 



••MN 



KORT OVE&ZIGT VA» D^ }OVÖStlt 
GEBEURTENISSEN. 



V. 



an hec jaar 1763 af tot 1793 toe, genoot het 
graafTchap, onder den fchepcer van Z»M.den koning 
van Groocbrittannien, eene onafgebrokene rust» 

In hec jaar 1789 brak de omwenteling in Frank-^ 
rijk los* Europa geraakte daardoor in vuur en vlam» 

I Oostenrijk, Pruisfen en Engeland poogden vruchte* 
loos de woede der Franfchen te beteugelen. De in 
de maanden April en Mei van 1793 naar Frankrijk 
marcherende Hannoverfche troepen namen, in Januari]^ 
en Fe.bruarij 1795, m^t de geheele Engelfche ar- 
mee, hunnen terug^ogt door het graufTchap Bentbeim^ 
van de Franfchen, die ondanks den dapperen tegen* 
ilatid der verbondenen, onder hunnen generaal pichs-^ 
eau, over de bevrozene Waal gedrongen waren, ver» 
volgd wordende» 

i Een korps Emigranten, in Engelfbhen dienst, maalu 
te de achterhoede der Engelfche am^e n!t; terwQl 

' de Brunswijkers en Hesfen, met eenige Hannoverfche 
kav^llerie, den cerugtogt der Hannovepnen dekten^ 

Den 3t Februaiij rukten de Franfchen, van tiei| 
Hirdenberg komende, op Nieawenhuis aan, om hec 
korpt Emigranten, uit de hu^üren van KOhisn tn 
si^Wg^ iofanierle bdhande, van^ daar- te verdrijvem 

P3 »• 



I ' Digitized 

i 



byGoogk 



De Emigranten hadden eenige veldftükken blj het 
ambthuis geplaatst, waarmede zij, van 's morgens 
te 7 uren tot 's middaga, op de Franfchen, doch 
zonder hun eenig nadeel van belang toe te brengen, 
vuurden. Om li.uren kwahi een ander korps Fran- 
fchen van Koevordea over Veldhuizen aaó, en be- 
rende de ftad ook van die zijde,' waardoor de emi- 
granten tot ëèn^* i|)öedigen afcogt genoodzaakt wer- 
flen. Den volgenden dag trokken de Franfchen uk 
het graaffchap terug, en de Emigranten namen weer 
bezie van Nieuwenhuis. Acht dagen daarna kwamea 
echter de FranfQhen wedqr , en de Emigranten reti- 
reerden, zonder een fchot te doen. 

Den 13 Maart. werd Benthei^n, hetwelk door 
Brunsv^jkers , Hesfen en Hannoveranen bezet was, 
van eene talrijke oyermagt, onder den generaal van 
DAMMB, aapgetast en na eenen gedn^jsi tegcuftsiod 
veroverd, ,. ; 

öffchoon nu de Fpanfcbe generaals, in eetie m^t 
de Landftanden getroffene overeenkomst^ wel beloofii 
hadden I hec graaffchap Bencheim, s^ een oiizijü^ 
land te zullen behandelen, bleef eqbcer Nieifweiihuis 
fenen gerulmen ci^d door de Franfchen bezet. De 
ilad, die buitendien reeds dte|) in fchulden (tak^ 
moest dagelijks vlee^ en brood ^ ham en hooi to- 
yeren^ waardoor hare fcbuldisnlnst mee vijf en rwütig 
p^ dertig duizeö4 «öldeü vermeerderd wad. Dè 
^plieden en hefbergidrs moesten^T4iar Franfche » 
^mks dis t9M reeds eene g^iige , en tM^detbaal 



Digitized 



byGoogk 



•rlieé gebcél geene waarde ted&n, ♦ cilD o p fe » . ^ 
•halve, dat de burgers, doat den Üwitéu Izèt dét 18^ 
kwartieringi maanden lang giedrtkt berden. 

Ondenusfciien bleef .ons Vaderland vin -êb 
vrijheid j'gettjkheid en ércedetjchap èof iFAti^ 
fchen ■ welice in Mölland êii eïder* iüllt^ WinfegH 
rVruchten teelden, verfchoond. W^ fcèïpétoden «oél 
min itl bec burgerlijk als kei'kelijk ^eftuür tei% ytt^ 
anderiog. 

Den X Occober i8oi werd, i» eenen léH^g ^ 

zeven jaren en negen maanden ^ de vtede tuslbiién Eti^ 

^ geland en Frankrijk gefloten; . > 

pen 17 Januari] 1802 werd in bet gnmfllfhai^, «^ 

I hoog bevel; een dankfeesc Vow'^n herftelden èlg^ 

i meenen vrede |;evierd. t , .(;•:, -, iï 

I In het jaar 1803 werd deze wede wee* tëfbH^ 

I ken. Den 12 Mei d. j. vertrok de Etigélfth^ ifttt^ 

I basfadeur lord withworth uit Pafijs, en dé tt^lègk 

i vérklaring van Engeland aan Frankrijk Yolgdè l|>b6dig 

I daarop. In diezelfde maand marcheerde tene ftefkt 

ï*ranfche ztméé^ onder bevel van den genehnd «üKtifi 

tlBn;^ door dit graaflTchap^ pm het KeurvorflendoÉ 

[ Hannover in bezie te nemen. Den tt6 Md tiêmk 

^boó' man in Ëmmefenkamp , Idie daér hm iiatht- 

kwanier hielden, zoodat alle haizëb k)pg«f)r«|)e Vél 

'warem Vdè wagens werden ïn requifitie |eft^Ö en 

'medegenomeh fot diep in hét - HafnnoverfèfM^/ l9e 

)lanubverfehö armee, ^^ hoezeer bok vol mó^V Wis 

* cejren' 'zulk' èené"o\/èrmagc tritr bdünfl. Ihi 'GéMM* 

P4 . «- 



Digitized by LjOOQIC * - 



( «3% \ 

Ufék floot derhalve eene kapkülatie^ volgen^ weiJpf^ 
óp Hanooveriche armee uiteen gaan, en. «Ik oaai^ aAj- 
ne haardftede tecug 20ude keeren. Het geheele l^g4 
werd Qu door de Franfchen bezet ^ bet eigendom 
vaa ^ea koij^lng in beflag genomen » en de ingezete* 
fieq, door de inkvirartiering en wepjgvuldigê zoogpr 
fiaaaide requijits(» y^xi allerlei legerbehoefien xA^e- 
^u . Gedurende de|^ geheclen zomer ^ zag men bijtq 
alle dagen 9 detachementen van jonge cohfcricd» ui( 
jtec htfinenfte van Frankr^k komende « naakt en blooc 
xtfflt Hannovei: x^arcbe^en, qm d^ar op kosten det 
ongelukkige ingezetenen gekleed te worden. Het ge- 
jukte intnsfchen de meeste Hannoverfche ofpcieren 
4^ foldbten^, yan i^jd to; tijd, naar Engeland over c^ 
fieken, waar^ uit deze brave troepen, een Duitsch 
legioen gefcurmeerd wer^, hetwelk zich in Spanje, 
onder, den onfterfelijken welMngtojv, zoo vtie vei:^: 
dienden verworven. J^efc^ t 

Deq 24 i\ug« rifkte een bacaillon Franfchenlq 
^ei graaffcbap Bentbeim^ , om hetzelve als^ eene Hai^- 
Qoverfche provincje ce bezetten. Peze troepen werr 
4en, /Over de onderfc^eidene phtatf^n m bet fiqveq- 
gnurffchap, verdee|4» ^ 

Dpn. i5 Dec. . marcheerde^ dezelw yreder af| 
^onpen weg naar HpUand nem^de. 

Den i6 Jülij 1894 Werd ;,odewuk, gta^ vap 
;jBeniI\êim Steinfprtji, jvolgpns .eene jnet fl^n J?i:anfchöi 
'jMMzer geflotj^ne ;^p9vemie, tegen Ó^«iing van ^np 
'imw^lljk.^ rotQ;^(;Js9 j^ d^.bqi^^ rm 

il . .. • '' ' ■ ^ iü 



Digitized 



by Google 



zie van Ifec ^aaffi^hap Bencheim gefteld. , 1 

!.iJDeQ 1$ ^ vS Aug- hield d^ nieuwe landheei: % 
jWD pkgUgeni Mtogt. ^ >• 

1 J)en 4 Aug.. 1 8o5 werden de gwaffchappen J^enij 
Y^ïm en Steinfurcb« door mueat^.. een* ^wagef vm, 
j»8)|i APARTE t bij bet Rijnverbond toe Grootherc^ 
van Berg verbeven , in bezit genomen» wordende aaa 
Jbptigrafelöke iiui$ flepht^ do domeinen» gelaten. Wel- 
ke intusfcbet^; door de zware grondbelasting, die zic^ 
^oolc tot de bosfcben, bepaalde, nog merkelijk befnoeid 

.W^rdep.....' .' •. -^ • . 

\ ; Het gragffcJt?ap:jientheim werd, gelijk de naburlgp 

ï.%leine. yorftendommen en graaflcbappenj op Fraiw 

f$;ben voet gporganifeerd, en onder het departemeac 

^t Eems^ wa^i^van Monfter de hoofdplaats was» 

vgfltcc^ken. 

In de maand Novembot d, j. ,had de eerde. mi|h 
laire opfobrijvivg pl^0* 

Den 26 Januari) 1807 gefehiedde de loting ovey 
»lle in 1786 gpboieiie jpng?lwgen.r 
.: In de maand Julij d. j. had er éene, nieuwe Io2 
ting, over alle- in het jaar I787 geborene jongelfegeii 

In het jaar 1811 werd het gmffchap BènihÖt^i 

,door een, keizerlijk beüult, ^ den %6 Dec!*des/yo* 

rigen jagrs , van h?t Groodwrwgdojn Berg VP^ Jt^ 

gezonderd, en gedeeltelijk met Overijsfel^v godeek^ 

lijk met Groningen vereenigd. -^ ' 



Digitized 



by Google 



K '234 b 

'^ Door ' een '(&creét''vkn den i8 ApfiT rér t ; werJ 
. bet daarvan ^eet a%efcfaeiden\ óiti^titec lilunfter^ 
Üees én Steinfunh, eeh efgeti déjièrtébètft «ab fftbk- 
rijk, onder den naam van departenrené ^r L^pt^e, 
tilt te*' maken* "Vtn dezen' tijd è^mbiéstet» triJHMis 
afife FVanfche wfecteii^ m ïh%tfrtgeff' iatcri '\i>elgê^ 
fVanftrhfe prefekten, Mvfeïker taal wij niet vefftodteh 
Ibebéerichten oni'/ gëttjk de Rcymeitifdie Hedehóbdeii 
"Wefeer de Joden. Ööze jófngelmgen toöescëii, vöór 
^de glorie en beerfchappij van éenen Koffikaanlfcheö 
Veroveraar^ ver' van* ijpn vadèrifand, ftHJddii' ^ 
Onse handel werd, door gewapende tolbedfendeo, 
Sirelke dag en naibt op büHne boèdè ^rea^ bëlem-* 
üieté. Onze kisten en kaneen werden, door dlt-gë- 
^^ilmi^, op bet naduwkeüfigsc bnderzobbt; dm ón^ >^ 
geribgèn voorraad vafn kéÊ^l thèé^in Mka t^^^ 
men, welken wij toe eigen gebruik opgei^t éc^^Mi 
•AmTfleti pr§s betéaM tftdfttl^ f^f) • • ' i 

De zoogenaamde drohs rtimk ^mti^'ifiig^ Yejt 

»^); die gèéfel iileir'k^IlHèif eti Air itaft)ert, wer- 

den met de uicerfltjj^fengbeld^liigb^ door 

-• ^ -•';■ 'i •.=;.:. -i :. .:ge. 

(♦) Van velen, die mede naar Rusland gegaan, ea dwr 
^r^d^ h9nger^ d^ l^oiide of het a^waard verteerd aijn, 
HieiéJÏ men yolftrekt géén'Uerlgc wee? öutVangeA. ^ ' 
V iïi ÜüON-kpARW hrï tec' zoo ver gebraètv' cJiir wij eöh 
•i*nl'kölBfcmet/*.v,i4itecarj ifo^f efen ^ood IWker ai«c 
:f ^t:v'^ ea'eeo^ pooA gemfene cobgn xbee met f^ bei^^ea 
moesten* De voorraad bi|;;d)^ t>uf;|feFj|p lajidmaa voorgaf* 
1^91! '^^"^® bij zulk eene duiate maar gering zijn , en even- 
wel rcheen de roofzocht o^ dat weinige nog' te mlsguanea. 



Digitized 



byGoogk 



géhoreneFmiftben l^diend tiétztMit, een, vêöt^Sê 

afincb zoo wdkü voor <ie rykMy^onömbeeHijk af^ 

cübgI, ms (nim«d^ beiftst. De^ ^ndei in tab^k vm 

wfaoden.; Napoleon ^wss ialleen esbakskoopèr ^ ^w 

lri$ kyerde om den flecbcfteo tabak tot eeoen Mm- 

tigfiB pri^« O Niemand mdgc tdf , tabak planttitt 

of biec* brouwen; De rappers moesten -^cli aon'de^ 

knevelarijen van Franfcfae officiaoten; die ,elke woeh 

hmt» /kelders (vificeefden en hunne : vaten ^ {ieildin , 

0Q4erw.erpen^ eü aan dezelve celkdos betalen, wiacaif 

eitftebceik r Kortom^ de vecdnikktog fteeg van' dilg m 

dag, en wee hem! die zijne omevredenfaeid luide ie 

Ji;^p)en;gaf^ r / 

: Het zoo htmhti^ spfte BuHetm van Mókdetsch^ 

na den $ Dj^rember i8is^ waarin de dwingeland 

zelf zijne neder ladg op tte ijsyfeUca Van Rusland V«ro 

l9&tde, gif ons wel hf^op 4p verlosfing; ma«: ^onz» ^ 

• hoop viel weer in duigc», -tttcn hg in 1819 eMt 

i)ieuwe armee ver^melde, en ons noodzaakte, veoi 

^e overwinning 1>iJ Lui9^0 en fFufit/iken behaaidjp 

^ Alra^gtig»» «e dpn^en*- (t) 

.• Op den 19. Qctober 1813 floeg het uur der vMf 

losfing vo<m: Doitschland« Rmkadd^ gezegende MJ99r 



(*) De allérfleehtHe infandfche tk1>ttc, die thans de gf 
iilig(te dazloorter niet zoüde WtUcn röokiir^ kostte bét p^ 
J14 ftoiveri* . c f >r 

(t) Tot herftel der !n Rasland verlorene «rmee, noriROI 
de gemeenten! op bevel van den prefekt, den k^fzar airge- 
ruste manfchappen en paarden, als een vrijMfillig gsjihefiif 
öndèidanigsc aanbieden ! ! ! 



Digitized by LjOOQIC 



4KM& zegevierde met Ajm boodgeboorèn #RAin^ 
CB FREocRiK witHeLM > ODcler wier bamerea zich de 
gecergèe voHteo, als een eeiiig ipan gefclttard IhmI- 
4eD> bij Leipzig, op Franlcrijks crocfchen beheer* 
fcher* die, m eeiie verfcbrilclceiijlce nederlaag geleden 
te liebben, ea, op den teragtogcy bijlierfaaJing g^fla* 
gtn ce iSjn, roet hec overfchoc zijner bendea, ^ 
lenvarrtng^ naar Franlcrijlc fnelde. 

In den. nachc van den ii op den ifi Ncvember 
nerfcfaetien de eerfte kozaklcen ce NieuWenhüis, na- 
dat de Franfche ambtenaren èenige dagen vro^r 
fertrokken waren. 

Den 14 Nov. floegen 150.0 man kozakken bun le^ 
ger voor de Ulzer poort op. Den 1 8d<a vercrcdiken 
daze trpepen, aan welke brood en vleescb, baver 
en hooi geleverd werd, naar den Hardenberg. De 
vorst MAtiiscHKiN , overlle der garde Z. M, de$ kei- 
lers van Rusland, dte de voorhoede der door den 
^neraal baron vom wimzingbrod^ gekommanaeerd 
frordende afdeeling van bet vereenigd Rusfisch en 
Zweedsch leger, onder het opperbevel van Z. K. H^ 
den kroonprins van Zweden, aanvoerde^ hield eene 
foede kiffgstocbt. De nalgemeene vreugd, over de 
^riosfing van het jok der Franfcben, vverd echter 
eenigzins geftoord dpor.de verlegenheid^ weJIie de 
eiringende.eifchen, om ten fpoedigfie,, in de behoefp* 
ten van de zegepralende legers te voorzien , vefoop 
taakten. 

pen 11 Npvember iSi^flschte de vorst wa- 



Digitized by VjOO^IC 



< H? 3 

nftcm^M, Vad Het Arrot^isfemétic Njieuweltiihuis; 
waartoe de kantons Heile en fFefewe in bet |^ems« 
hnd behoorden , cot den aankoop van zeven duizend 
etlèn laken voor het leger, de fom van acht en 
tmmig duizend gulden. Hiervan kwamen ten las* 
te- van hec graafTchap Bencheim ti^infig duizend 
twee honderd en ^ veertien gulden ^ welke binnen 
• vier dagen opgebragt en door de aanzienlij k(ïé en 
rijklïc inwoners der gemeenten moesten verfchoten 
worden , bij ftraf van perfoontijk arrest. 

Den 15 November 1813 eischte deze bevelheb- 
ber , ten behoeve van een te Hafelunne voor 5o,qoo 
man voetvolk en 2ö,oco man ruiterij, aan te leggen 
magazijn, van het graafTchap Bentheim» de fom van 
twintig duizend gulden « welke binnen drie^ dagen 
zoude betaald, en, gelijk de voorgaande, doqc de 
bemiddelde ingezetenen zoude verfchoten worden. 

Den 20 November 18 13 vorderde de ^weedfchè 
Regimentskwartiermeester bintz, ten behoev'e dèi^ 
ZtAreedfche armee, binnen vier dagen van hee graaf^ 
fchap fientlieim: drie duizend ellen grijs laken ^ 
iWeè duizend ellen blaauw laken ^ zevM duizitti 
ellen, linnen tot voering ^ vijf dtfizend hemdmi 
iwfe duizend paar koufen^ en duizend paar fohtfe^ 
nen. De plaatfelijke ambtenaren bewezen intnsfchen 
dtt iiQAnè gemeenten, die reeds zulke aan;^enüjke 
fommen betaald badden , dezen nieuwen eisch onmot 
gelijk geheel vervullen konden, .en hunne nadrokla» 
lykevercoogen waren van dat gevolg» dat de beeir 

BINT2 



Digitized 



by Google 



mrz van d» ffs/ms^ 5poo. elïm bim d&ags en 
zich mee de levering^ van hee pver|ge vergenoegde. 
. Ódlboon m de' ipgez^renen des groaffchaps Beoc^ 
&eim , verheugd, p^c geheel Duitschland , over honm; 
verlosfing, zich gaarne eenige opofferingen, ter be^ 
yorderipg der goede zaak, getroostea wilden , bragt 
nogtans dé eisch van 2;oo. vele g^ede penningen, <q 
de vrees , dac men dp gedreigde militaire dwangmid: 
delen aatiwenden zoude , wanneer, dezelve njec op deo 
vascgeftelden tijd betaald wierden... hen in ge^ne ge< 
ringe verlegenheid. Uic wel^e zij incusfchen. door. de 
vaderlandsliefde hunnei; gegoede medeburgers, die een 
gedeelte der gevraagde fommen voorfchoten» ipoedi^ 
verlost werden. Q^) 

■" r''. ■'■"...' , Dep 

IC^ Di öhderviading leerde, dac de vreei der Ingezetenen ^ 
TOor«i&»Hltalre^ executie» ^eene blooce berfenrcfhiai was» 
Tdea de, ten behoéira van het magazijn te Hafelunne, ge- 
frt^gd^. ap.Qo* gl. :ni^ zoo fpoedig ala men het begeerde,' 
bijeen ïf^^^% konden wordfn, vcirA:i)een een overfte defi 
kbza|ckpn,.met zijne on^erh^bbende manrc1|«.p, ce Pfieoweat 
idli; óm' de' betaling dpor milicaJxe d\vang(ni(ldalei| t^^b^ 
J^bèSlgè'd. *TWee der aanzlenlijkfle inwoners dier ftiad wat- 
^«^•«ly #k]zélèart *ia*^erzelrèrde bewaring 'genomen , en eerst 
Vy. -^ ^|jir«rrtig yjin htt geld,, in bet bgÓAikwartier vuf 
4«^;W5f?;,?{A^#PHiiN:tct.He^mfe p^cQ^ijgfen. . .M .r ? 
\ jp^c, Voem van het. kppjpkjijke Gipotbrff^jijiirc^ 
i^érTclié Kabinêtaminis^erie, yerdienc inti|sQ:tièii b^ef gequ|i4 
tS^wdèdfir, dat Höoghetzélye, &a zich 'dé r^keuhigejï^pm 
hirireffgWtfllde-'ibmmen,' 'te hebben doen voorleggen/ yoP 
t^ ^n^ itanrcbi|FJ|g -4ier^ktotnUijVe ^rcgetiV'^^ó^'^ 
r;.'»a plaat' 



Digitized 



by Google 



tannifche Haonoverfche Regering weer bezy lan h» 
gr^j|rpj»p,,Bpn^b^raj|. cpt rgrooW'yrfj^d.der^jRgilze. 
.^?P r die^^Vpn,^ 4wt bpc J«i^ep.4^r . klol^l^eo , ol 

. bet^'^rolüjc .^^vy^ij^cMpeptfnyi^^en^^^ R^gerJBg»raa4 

VON p^^BL^^fivet^\ 4^ <^ideljjk(^ bewljzcQ.ipvea^.l 

J^tkri U^mi^yWQvi ^[.yvei^ (je veflosfipg^ iran 

, hei qQoriJe4*^,jpmwblai)d>^ ui; dpr^toag» derri?/»»^ 
jjpbeq.t een ^opeiili)j|?' , (toqkfeesf gevi^rfL; . ^ 

^ pen as Januarij 1814 werd^dflOji;, de fcminklijf 
ke regering bevolen, dat de jonge Heden, die met 
fchingeweér witten om te gosm ; ^zich naar Eicke^ 
trügge, begevèrf' zbudèö , om de ingezetenen van hét 
Lizt en' Emraeïenkarop, tegen* de uitvallen van bet 



•r-'i^v '.' 



plaaifeiijké ambtenaVèa Van'cïen i Mei .1820» befloten be^lTi;-^ ' 
aan de onderdanen des ^taaffc^aps Oentheim,,^ vqgr^e ia 
dejjj'ren 'i8Ï3^ép' iSiij aan de irpcpcn/aer verbondene . Ik^ 
jendlicden gedane lev^i;ingen j^ en ^' inzonderheid, '\9^f M^ 
aan 'den. vorst narischkin opgebragte ieldfooiniep^ f^ 
Schadevergoeding van «3*521 Rijksd. conv*. mu^t ^öf <^3»4f^ 
Guld. 7 li. 5 daic* Holl. uit dé';koqiQklJ]ke ^eoe^f^ /f^g, 
té faten uittellen. Welite' penningen «[^.jölfeflis Af^ 4^0^ 
vo'orfchrifc, over de gemeenten muir evenredigheid ^r^^ 
bnfr', tot meefgVnielde gedivongene;ge^41)ieffiq|,^ €^'^V,4f 
i^ijcTra^en *zullen verdeeld en tot aflosfing der pp de,geqieas* 
^eii Vuscende rchufden , of ' tpt ..fl|^eyr^ JQOt^ ,J^)t^ ^([^i^€.V 
^alt1^e Wnden zullen befteed wo^^^iii^*' ^J^^ ^,^ .. ^^,..,^ 
"^ ie Jgemeente^ zijn, voor 4e*e*,* 'va^ij jel^oi n|«,.iiwy y^ 

wacht wot'deude^ C^lf^^f ^^ff^«^?eL^? ^fil ^?^ ^^i^^ 
niukUjke MiuUterlc;_ats ,dé RegQ^ug^,d€i. m^^irchiM JBM* 
heima, htren. daqk fchuldlg, ^ j.. , : .^ ^ :^ ^^. . .,, 



Digitized 



by Google 



FnitïrcBe ^rabo^n 'te Koevordèn 'te ^ Nfeher- 
l»cn. (♦) ■ ^ - 

Iq Mè tnttncl Fefsinxarij werd fafer éen ïaniweet 
bamillon van óöó man opgerigt, hetwelk fpoedig 
georganizeerd i&jnde» ddk hij de ^tv^Uèo der Fntr^ 
ickeo uit Koevordeo» voorcfeeiig onder/cbeidde. 
• Den 3 Mei d }• ftak de komtnandant van lEoe- 
i^iorden^ lAgevolge de conventie , tosfcfaen den kd. 
ning van Frankrijk en de verbondene Mogendheden 
gefloten I de witte vlag uin Den 

(*) Oe poonea der vettlng Kocvordfii werden, des it 
November 1813,. bij de vetfchfinlng der kozakken gefloceai 
en eerst deu 7 Mei 18 14 weder geopend. Datr mèd, bei 
Vta gfoocer belang oordeelde t de vlagtende vijanden op 
den toec ce volgen» dan de weinige veadngen* welke aog- 
tin hunne magc waren, ^n dif, bij gebreid aan loeyoer^ 
l^oedig vaA, zetvé bonden 'moeten vallen , doót eene ffetê' 
loeide belegering» toe de overgMf c« dw\ngen; zoo liet men 
*de 'Influlting derzelver aan 'de gewapende borgers en land* 
ifeden over. Hoe voórzigtig incuifchen de toegangen tot 
'de vesting Jtoevordm^ tóo wel van deze, als van de Drent- 
fehe tijde bewaakt wierden, 100 koijile die waak:faamhei(^ 
tócik niet beletten , dat bet 'garnizoen , hetwelk met nit^on« 
Héting VaA cweé kom'pagnien Veteranen en twee onvoUallise 
Itthiipitgbien 'ZwitfersV oit gevlugte douaniers b'etfondf, en 
^ 'na'flfte bij duizend msn uitmaakte, herhaalde iHtvaltei 
'deed, welke voor de naburige gphuchien, ï^et^loostetf het 
i^f dé ScXèere en het Pikve/Jf die geplunderd 'en verbraoi 
werden, noodlottig warenl Het graaffchap Bentheim heeft 
Van dfé'ttttvalfen weinig tb lijden gehad. De overgave </er 
^éïï^i Jioe^diti gêftWe^de óp bevel vaó den koning v<& 
Fhhkfl}!» en Volgens het, met cle verbondene Mogendtef 
den» m de verwering van Parijs, geOótén Verdrag. 



Digitized 



byGoogk 



'.J>ea f Md nércbécrde . het Fianfche gniiriml^ 
aic» eo deboi^ets koudm, i» tf OMttii^en lang op» 
géfloMo: geweeK te<^, éo In alle oouageoaamto- 
dén , daairaan iteboiiden , ' gedeeld te hebben , ech» 
««er vc^e^ttaht füfaeppen; ;<3root3cas hannc-vt«Qgd, 
«o die ^N* frigezctenea vaa «b oibl^ende jrfaécftii ^ 
«ver deze gebewtenb; want de Praofcben hadden 
xnCK aUeende borg«rs van Koevórden, gedurende de 
bètegeriog, dodr eene ftrrage milTo^e politie g& 
.4nikt; nms ^k de inwonó-s der nabtjgflegenè boer* 
ichappen, :~d(K>r iroiirf' en brand, bij humie berhaaldi 
idtmUen, m <fe diepfte ellende geftort. 

In het jaar 1815, xsmx Bu<n(APARTB vao bet dhnd 

■EUfat waafc üwa heiÉ eea fHl Verblyf aadgeweKO 

bad, geyliigt zi^, zich weer van den trodn vaa 

I ^x«nkf^k jsieéster gemaakt bad, marcheorde 'bet 

3entheimlèfae bataillony nit de kern oni«r jobgè Hei 

' :llen beftaasde^Dèk naar Frankr^k» en oireboan her« 

. 4aor ü^ {«tlkie bi^ Halle, aan den flag {^ Watrn^ 

I ^ geen ded kende nemen,' brag£ het tóch, doof 

\ ^ien pas' te. bewaken en .& Franicben. het döordriop ' 

I ^ iuin dfe tfjde te bdetsen^ bet zijne tot de ovirc^ 

|\«if»iagv1nji Waarom odt^ ai de landareer awonef^ 

I jdieop; cBecr dq; ooder bec geweer waren, met de 

\ cerimdaiUe verfierd, en met de gratificatie in g^ 

befchoakenh^k: 
1 Beb \$ ^1816 kwam bet bataUlon, óttd^ 
^ «iq^roeriQg itit» deaitoemoaligeo m^^or, thans hiitf»' 
[ wat kollonel c««up, na toe de verpnteifiig ri^ 



r 



Digitized 



byGoogk 



c •»* > 

hoscfa vta Boidügnn ^ voor Pttrtl^y g^cdtantemt rd t« 
tebbeui tn h^C' Vaddrlosd .terng^ w werd^ti aUo 
fiittfeo met luide Vreugd vemeUn^ * 
/ 060-00 Aügimns.iKf7 averteidt aan eeoedekw 

^M 8 dagen» I» dm óu^rdom vM #i> jaren ,- LO01^ 

«;^ iBiMii»9 iSii^Dfetica BRK8T , regerend' vorst m 
Bemheim en ScriefortK Na ees verbluf vari b^ 
dtf ieretr te Parijs ^ wair hij te vergeefs^ op febsde- 
loosfteUiiig voor bec geMene^ verlies trit^lucw^Aai^ 
iriai^ddedngeii badf keécde hyj^BsddijiCr den 9 J<^V 
coen Fraokrijks reg^vaardi^ koqin^ d^ntti b^jkeiA- 
ifcbttQ iMfvredigd btd, ia deff^^fcba^t'kljtwr Jutatlle te- 
(cng... Hij tnbgt laebsTcln» deirVreiiid de» wede^l* 
leenigbig tnec. htat fleeb» iecwn Weleti :getiiecei) ! 
:. ;DeA I 'Sepcemtier; neokd het omiielite ligebasts*, 
44 fiikkéircfayn , mar je fustnhatt >-A«^«iflrW»èb 
l^lM0» jMkr^eei^celijkefr, . 200: RroceicMirobe ;d| 
«ttbcdyhe^ uit beide 9Mffcba{]pót,:iM«^ de tre» 
f«i^ pSegrigbetd \^y D?? bofjpredfker^ hAkiBir^ hiM 
«enb fehoooe :li|kttde ^ ürwl^Ii.eeo «oèreod creoifi^ 
msB%y door eetie :omz9{^niMkendé/ ftbsir ^ r in^il» 
iroehclg 'iwrikfaie eiïjnikr zfroct Mkeo; bdiaagéBe 
froon. Iterk 9 eai^eeeii^w allé 'ge^j^ge^^baifeo lic 
tf^qefiieid flemde* ^ v :: 2 ,1 m » 

Den 31 Occoher 18 17. werd bet^dëide^éau^fteJi 
iér kerkbervomiing j in: dk graafTcbo^ |eli}k Joot 
(ebdelDbicsghM» « d$n * Na^^mbi» Jta d^W 
^I9l|dfeiit.|evie9d4 :- ^...-^ I , b^ 

y • 'Dei 



Digitized 



byGoogk 



l«i^3 'ito gNir iftiii»«> .|iië4f »ffi«|eaèiiè^, Stt" i^ 
door koning wiuiam III. vernieawde, xaaËtWcd^M 

. den pjJte'K^f'Srtn GriSêamiAi^Cr'' <» HaAltoi 
idi¥''feftf#'#aN!fiaeHë^«d liérfftaai elk' tten i nrd^èm- 
B«r d;Hi-ra''!«kiVilhdortf F9ë^ln|KiÈégi»id; \óii»> 
IfiiMr'bMIdüct'^ablfê'tiSi: ëèi^ jWéfiSeoirén v!29 ^ 
flisrotdfiv=^i«^'t^£Êel9ke"«ë!'^iVéb ffinM^iiki' k^ 
eenen acratfidIK'v.'TlMiié «iéaitec.èS6 d&%s2öi'r-1^ 

fiöiWïóïirlififi^yftMöolte^e'tótr (*>•■='"''■ '' ^ =-'"^"'' 

WUF gi^sa:<'détir''|'jat)Q 'i^^Bi^cffièë^'düb^^ 
•««l^-^jHeti «rdoWMl» 6ïidftd-4^II^yfiir*'^ é^lM^ 
x^6o, en trad in het huwelijk, met de ptinaiiHSaff^ 

2,0TTB VAN MBKLBNBURO STRBLITZ, den 8 Aog. I76U 

Hij regeerde derhalw 59 jaren, 3 .maanden eo 4 
dagen, en iUerf in den hoogsa ooderdom van 81 ]•■. 
ren 7 maanden en 35 dagen. 

H19 had door de iilltnafic%de hoedanigheden vu» 
A}n verfland en hart, door de fchoone deugden wd>' 
ke Uj in «ijQ bni^felijk en openbaar leven ten toon 

fpreid*. 

(^ De tegenwoordige leden ziioi 

De Heer Regeringsnad ton wnLf Olreccon 

De Heer Regeer wtusa (e Noordhoom » T RadeiL; 

De Heer Predikeni iomn m NoorAMK>m»j ^ 



Digitized 



by Google 



C «44 ^ 

^ ^(^ UeGk. co acbtiog vu^tiiI ^oe. oodierdaiieB 

ji7«?»,vfeBWpi9j,PB^.dw ijaami'nwioii^&p den IVi 

!f,,PeïL>fli<>ïT*'«^i^a<> .w«fd di^.«««iig ^tfge^, 

^ predikftoel^ 1)^604 gpiqiokc^; m .zij door auiget 
plagen j>laklqfitea5 ..cpc .trpuirva» ^0(»«iji9iheM ,. aas 

oaan^e gebeoneni^, |n èeii.fpmfrcju^ fi^th«[iB 
«oorgemUeo. I| %)^^ . .^ W, l^ta» dauvsti U ge- 
.««gS» gqgCTep;|ifh|i#»;«i jfsiwch l»n«l^k„dat biet 
igeluf: fVPP mi^ Vad^bp^ oog moge bk^ija, vttiOf 
mv,^ inet MMatig digepQQteo ^efi iiiar af wpr 

,T(Vi .^- ■ ■.• ■ ,i.-:ij.'.j:^c- .. J?;;<:.--..;...- /" ' ■ t 

f r- . .; g ,t:o-;q r.^ sv..-.-:-, ...-. / ;■ 

-i? j:-- • . • ■^i■■ r'v; i ' (■ '■•■'■'. ,■ ^■ 






Digitized by V?00QIC 




C.van,BaMir*«l iC Z^on, . ^cuip^. 



Digitized by LjOOQIC 



f....::l:braky 



ASTOï^ LENOX 
TILDEN FOUNDATIONS 



Digitized 



byGoogk 



Digitized 



by Google 



Digitized 



by Google 



Digitized by LjOOQIC 



THB NBW YORK PUBUG LIBRARY 
RBVBRBNGB DBPARTMPNT 



TUs book is nader ao oireiifliatuioes to be 
tükea from tiie Biuldlatf 















i 






• 






•4 

1 






i 




* 


i 






* 






ï 






s 






5 






^ 












^ 








■ 




farm 41* 




l 



Digitized 



byGoogk