(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Grammaticae Romanae fragmenta collegit"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



GRAMMATICAE ROMANAE 

FRAGMENTA 



COLLEGIT RECENSUIT 



HYGINUS FUNAIOLI 



VOLUMEN PRIUS 




HCMVII 

LIPSIAB 
IN AEDIBUa B. G. T"ET3B^m\ 



I 



^ 

a 

^ 



'•o«J\«>' 



Lni-'. 



1 


1 -i 


1 


•w 

-1 -.' 



r. !. 



PRAEFATIO 

disiecta grammaticonLiii frosta ut colligerem ante hos 
tres fere amios Baecheler mihi auctor fuit: en habes, 
lector, studiorum primitias, quas quaeso, qualescumque sunt, 
benigne accipias. non multa deesse spero, multa perpolita 
non esse scio, alia fortasse errata erunt, quae tironi bene- 
Yole ignosces. ac praesertim doleo quod in auctorum 
rerumque nominibus decurtandis non semper constans fai, 
ut p. 107 fr. 1. 100, 2. 113, 8. 116, 13 Varronis Florentinum 
codicem primum 'Flor.' indicavi, deinde ^F'; quod idem 
interdum in litteratura accidit (cf. Addenda et corrigenda). 

de ratione libri haec monenda sunt. in quattuor scilicet 
partes ex temporum rationibus divisus grammaticos vetus- 
tiores usque ad Tiberii aetatem continet: grammaticis acce- 
dunt varii scriptores, sive nomina enodaverunt sive granmia- 
ticam Htterasque tetigerunt; in quibus tamenbrevitatis causa 
intra terminos eorum, quorum fragmenta tantum habemus, 
manendum fuit. quod autem Lucilium inter grammaticos 
rettuli, noli errori tribuere; eum enim ab Accio separandum 
non esse putavi. Festi locos verbis 'alii dicunt' et sim. 
incipientes suscipere non potui, nisi totum opus exscribere 
volebam. reliquias ita disposui, ut certae semper a dubiis, 
incertae sedis res a certae sedis fere semper seiungerentur; 
quae tamen ratio in Yarrone tenenda non fiiit, ne eae nimis 
dispertirentur: hic igitur potissimum discriminis signis uti 
necesse fuit. ceterum in praeceptis grammaticis rerum, 
in etymis litterarum ordinem secutus sum. vitae etiam 
librorumque testimonia, quoad fieii potuit, omTna. ^xci\?Q^\ 
ubi longior matezda suppeditabat, in gra^MKi^ ^^o^^-^. 



VI Praefatio 

in indicibus conficiendis comiter me adiuverunt amici 
optimi lAistermann et PBecker, seminarii pliilologorum 
Bonnensis seniores. in libro autem emendando ultro imhi 
operam dedit FSolmsen, qui magna ex parte plagulas legit; 
nec defuit Vitellii prompta voluntas auctoritasque. consiliis 
etiam FBamorino et BSabbadini me adiuverunt. his omni- 
bus yiris gratiam habeo magnam. sed nemini tantum me 
debere profiteor quantum Buechelero, eiusque nomen auspi- 
catissimum libri exordium esse volui, ut quae ab eo accepi 
ei redderem. non solum enim publice et privatim docendo 
auctor et dux operis ftdt, sed in plagulis etiam emendandis 
multa et pulchra addidit, complura falsa reiecit, alia manca 
supplevit aut obscuriora illustravit. quod si tamen, prae- 
stantissime magister, hoc donum meum summo viro non 
satis dignum est, Plinii verba in memoriam redigas yelim: 
^dis lacte rustici multaeque gentes et mola litant salsa 
qui non habent tura, nec ulli fuit vitio deos colere quoquo 
modo posset'. 

Dabam Bonnae mense Augusto MGMVII. 



SIGLA 

Anecd. H. = Anecdota Helvetica {Gramm, Lat suppl. ed. Hagen) 
CAF == comicorum Atticorum fragmenta, ed. Kock 
CGF = comicortm Graecorum fragmenta, ed. Kaibel 
CGK {GLK) = corpua grammaticorum Latinorum, ed. KeU 
CGL =^ corpus ghssariorum Latinorum, ed. Goetz et Grunder- 

ma/nn 
CIA = corpus inscriptionum Atticarum 
CIL == corpus inscriptionum Latinarum 
FHG == fragmenta historicorum Grascorum, ed. CMueller 
F Plt = fragmenta poetarum Bomanorum, ed. Baehrens 
HBF= historicorum Bomanorum fragmenta, ed. Peter {Lipsiae 

1883) 
HBB = historicorum Bomamrum rdiquiae, ed. Peter {Lipsiae 

1906) 
lA = iurisprudentiae antehadrianae quae supersunt, ed. Bremer 
IGronovius == lacobus Crronovius 
IFGronovius = loa. Fr. Chronovius 
OBF^ = oratorwm Boma/norum fragmenta, ed. Meyer {Twrici 

1842) 
Pauly-Wiss. BE {Pauly BE) = Pauly -Wissowa {Pauly) 

BecU-Encydopadie 
PLG = poetae lyrici Graeci, ed. Bergk 
PL M = poetae Latini minores, ed. Baeh/rens 
SEP = scaenicae Bomanorum poesis fragmenta, ed. Bibbeck 

{Lipsiae 1897 et 1898) 
Serv. {Dan.) significat verha quae affermtur partim additamenta 

Danielis esse. 
verba wnds ^ita^ inclma addita vel suppleta swnt, caivt^V» 

[itaj spuria, [ita] adnotata. 



Vm Sigla 

t m contextu orationis verba corrupta indicat, f ante numeros 
fragmentorum Itbros, u/nde haec sum^pta sint, nominatos non 
esse monet. 

* indicat dubium vel scriptortbus coniectura tributum fragmentum, 
** lcuiunam, .... codicum vacuum spatium, — verba omissa, 
///•ramram. 

Festtm attuli secwnd/um paginas Muelleri, grammaticos Latinos 
Keilii, Nonium Merceri (versum Lindsayi), Suetonium Eeiffer- 
scheidii; ca/rmina Saliorum secundum num^ros Maurenbrecheri, 
Catonem lordani, Ennium Vahleni, legem XII tdbularum 
Schoellii, Luctlium Marxii, Plautum Leonis. 



PROLEGOMENA 

A. DE LUDIS LITTERARUM 
ET MAGISTRIS 



Suei. de gratnm, t =. Yarro />*. 390 gramxnatioa Bomae ne 
in U8U quidem olim, nedum in honore ullo erat, rudi scilioet ac 
bellicosa etiam tum civitate necdum magnopere liberalibus dis- 
ciplinis vacante. 

antiquissimi ludi litterarum msm^orantur a lAvio 3, 44, 6. 
9, 36, 3. 6, 25, 9, Dionys. H. 11, 28. PliU. Bom. 6. de eorum 
appdlatione cf. Festus p. 347 <^, 31. de materia docendi Plaut. 
most. 126, Cic. de leg. 2, 9. 59 (Schoell, leg. XII tab. p. 4), 
Varro de vita p. B. ap. Non. p. 77 , 2. Hor. ep. 2, 1, 69. 
universe de re cf. L Friedldnder , Darstell. au^ d. Sittengesch. 
Itoms^ 3, 331 sq. Eckstein, Encycl. d. Erzieh,- u. Unterrichtsw.* 
4, 204 sq. de magistris praesertim AHillscher, Fleck. JaJvrhh. 
suppl. 18 {1892) p. 355 sq. EJullien, les professeurs de littira- 
ture dans Vandenne Bome {Paris 1885). lESandys, History 
of class. scholarship {Camhridge 1903) p. 105 sq. 166 sq. 

1. Sud. de gramm. 1 = Yarro fr. 320 initinm quoque 
eius [grammaticae] mediocre extitit, si quidem antiquissimi 
doctorum, qui idem et poetae et semigraeci erant (Livium 
et Ennium dico, quos utraque lingua domi forisque do- 
cuisse adnotatum est), nihil amplius quam Graecos inter- 
pretabantur, aut si quid ipsi latine composuissent praele- 
gebant. de Ennio vd. p. 38q. 7sq. 

2. PhU. quaest B. 59 dijfh d' T]Q|avto v^i6%o^ ^v^a- 



X Prolegomena 

KaqpCXiog ccTtsXevd^EQOg Kccq^lXIov xov TCQcorov yccfistriv 
iK^aXovrog. ^. Carvilius Buga a. 520/234 consul fuit, qua 
aetate Carvtlim Itbertus eius au^ctoritate floruisse credendus est. 
de Carvilio grammatico vd. p. 3. 

3. Plut. Cato ma. 20 yaqUvra dovXov bXib yqafi^a- 
xKSriiv ovo^a XCkcDva Ttokkovg diddCTiovra Ttatdag. 

4. Flut. Aem. Paul. 6 ov yag fiovov yQa(jLiiarLKol Y.al 

CotpKSral %al ^rjroQEg^ alXa Kal TtXdarai — '^'EkXrivEg rjCav 

TtEgl xo^g vsavlcSKOvg. haec tempus ante hellum Macedonicum 

respidv/nt. id. ibid. 33 ra rsKva rov §a6iXEcag riysro 8ovXa 

Kal cijv aifroig rqoq>i(ov %al dcdaiSKdXcov Tial TtaLdayayy&v 

dEdaKQViiivcov oxXog [a. 587/167]. cf. Polyb. 32, 10 
(a. 588/166). 

hac antecratetea aetate una ciim grammaticis rhetores et 
philosophi Graeci Bomae docehant; cf. Athen. 12, 547 (^. 

II 

Suet. de gramm, 4 appellatio graxninaticorum Graeca con- 
suetudine invaluit, sed initio litterati vocabantur. — veteres 
grammatici et rhetorioam dooebant, ao multorum de utraque arte 
commentarii feruntur. seoundum quam oonsuetudinem posterio- 
fi res quoque ezistimo (luamquam iam discretis professionibus ni- 
hilo minus vel retinuisse vel instituisse et ipsos quaedam genera 
meditationum ad eloquentiam praeparandam, ut problemata para- 
phrasis allocutiones ethologias atque alia hoc genus, ne scilicet 
sicoi omnino atque aridi pueri rhetoribus traderentur. 

cf. Orhil. fr. 2. Nepos fr. 14. Mess. Corv. fr. 5. de officio 
grammatici cf. Varro fr. 234 sq. et Chtdeman, Grundr. z. Gesch. 
d. class. Phil. {Lpz. 1907) p. 4 sq. 

7 meditat. Vindob. Ottoh. institutionum superscr. Tmedi- 
tationum Neap. institxit. in mg. meditat. Gudian. institut. rell. 
cf. Ihm, Bh. Mu8. 61, 550 8 aethiologias (-tliy-): em. BeroaldvjS 

5. Suet. de gramm. 2 = Varro fr. 320 primus igitur, 
quantum opinamur, studium grammaticae in urbem in- 
tulit Crates Mallotes Aristarchi aequalis, qui missus ad 
senatum ab Attalo rege inter secundum ac tertium Puni- 

6 cum bellum sub ipsam Ennii mortem [a. 5851 169\ cum 

regione Palatii prolapsus in cloacae foramen crus fregisset, 

per omne legationis simul et valetudinis tempus plurimas 

Wroasis subinde fecit assidueque diasftx\ji\. «^^ TiCi^\x\s» 



De ludis litterarum et magiatris XI 

exemplo fuit ad imitandum. hactenus tamen imitati, ut 
carmina parum adhuc divolgata vel defunctorum amico- lo 
rum yel si quorum aliorum probassent, diligentius retrac- 
tarent ac legendo commentandoque etiam ceteris nota 
facerent. legatio Cratetis eadem esse videtur quae ad a. 586/168 
a Livio memoratwr {45, 13, 12; cf, Leo, Pl F, p. 29 adn. 1). 
aJiter Jullien p. 369. cf. etiam Sandys p. 156 sq. ceterum vim 
Cratetis ad Bomanorum grammaticam altius tolli non licere, 
verba ^quantum opinamur' ostendunt (cf. praesertim Su^semiM, 
Griech. Litt. d. Alex. 2, 4sq.). adn. crit. vd. apud Varr. l. c. 
de Cratete cf. CWachsmuith, de Cratete Mallota {Lipsiae 1860). 

6. a. 594/160 Isocrates grammaticus captivus a Syria 
Bomam venit, sed is mente captus (Polyb. 31, 33, 5. 32, 4, 2. 3, 6. 
Diod. 31, 29). 

7. Cic. Brut 104 fuit Gracchus [Tiherius a. 591/163 
naius] diligentia Comeliae matris a puero doctus et 
Graecis litteris eruditus. nam semper habuit exquisitos 
e Graecia magistros, in eis iam adulescens Diophanem 
Mytilenaeum Graeciae temporibus illis disertissimum. 6 
cf Plut. Ti. Gr. 8. 20. Plut. C. Gr. 19 ^ KoQvriXla — rjv 
di 7CoXv(piXog %al 6uc q>LXo^svlav eixQcimiog^ ael fiev ^EXXri-' 
vmv xal (pi^Xokoydov neQi avxiiv ovroav. Yal. Max. 4, 4,pr. 
Comelia Gracchorum mater, cum Campana matrona apud 
illam hospita omamenta sua pulcherrima illius saeculi lo 
ostenderet, traxit eam sermone, <^donec^ e schola redirent 
liberi, et ^haec' inquit ^omamenta sunt mea'. 

11 donec add. Gertz dum vg. 

8. Strdbo 14, 650 %al IkaaxQaxog de 6 a6eXg)bg xov 
^AQtCxodrifiov \cf. test. 24\ %al aXkog ^AQtGxodrjfiog ave^tffibg 
aircov 6 7CaL6sv0ag Mayvov UofiTCiqLOv a^tokoyot, ysyovaCc 
ygafifiaxMoL ad spatium annortm 654/100 — 664/90 deducimu/r 
{HiOscherp. 378). cf. Susemihl 2, 183sq. Gercke, Bh. Mus. 62, 119. 

9. Cic. Brut. 312 eodem tempore [a. 673/81] Mo- 
loni dedimus operam; dictatore enim SuUa legatus ad 
senatum de Bhodiorum praemiis venerat. fortasse Apollo- 
nius Molo iam anno 667/87 alteritis Ehodi(ynim lcgatioKixs cum 
Posidomo (JP^ut. Mar. 45) particeps fuerat ^Cic. Brut. ^OT , 

^«aw Jikwm seclusit Bake). idem cim, rhctorica grttwmatxwKW. 



Xn Prolegomena 

artem professus est {cf. Marx, Berl. phil. Woch. 1890 p. 1007). 
tmiverse Brzoska, Pauly-Wiss, RE 2, 141 sq. 

10. Plut. Cato mi. 1 to5 fiivzoi Ttatdaydoycli rbv Kd- 
T(ova [a. 659/95 natum\ Tteld^sad^aL fisv Xiyov6L Tial TtoLStv 
aitav xo nQO0rarr6(isvov y s%d(Srov ds ri^v airtav aTtairslv 
%al rb did rl Ttvvd^dvscd^ai. tuxI yaQ fjv yaQisig 6 naida- 

5 y(Qybg airtov xal Xoyov s%{ov rov mvdvXov nQoysLqorsQOv^ 
Svofia SaQTtrjdcov. 

11. Suidas p.299B. JLovvaLog^AXs^avdQSvg^ ©(>«§ 
6s ^^Tuxiy &Jtb rov narQbg TrjQov TTJQog rovvofia oiXri^slg^ 
j4QL6rdQiov fiad^rjriig yQafifiarLKog^ og i6o(plGrsv0sv iv ^Pioiirj 
ijti nofinriCov rov fisydXov xai i^rjyrjGaro TvQavvlcovL tw 

5 TtQorsQOi^ Ovvira^s rd nkslGra yQafifiarknd rs rm avvray- 
fiarLKa xal 'bnofivrifiara. cum Aristarchus anno circiter 
610/144 mortuus sit {GBusch, de biblioth. Alexandr. qui 
feruntur primis p. 51 sq.), eius disdpulus Dionysius inter annos 
684/70 — 702/52 {iTtl Ilofinriiov) vix docere potuit {cf. Hillscher 
p. 360. Cohn, PauJy-Wiss. BE 5, 977/134); sed Suidas in 
temporibus definiendis, praesertim a Ptolemaeo Euergeta II 
{a. 608/146—637/117) usque ad Augustum {Bohde, Bh. Mus. 
33, 168 adn. 6 al.), incuria peccavisse videtur, non aliter atque 
in Asinio PoUione Trdlliano, quem Timagenis {cf. Sen. de 
ira 3, 23) schola suscepta Borime inl IIofiTtriiov rov fisydXov 
item docuisse dicit. nam qmd Clinton verba Zg — fisydXov trans- 
ponens ad Tyrannionem rettulit, minime satisfacit; Suidas enim 
auditores sub magistri nomine tangere solet, alia de iis suo 
cuiu^sque loco exponit. aliter de re iudicat Susemihl 2, 168 
adn. 139. Sandys p. 138. 

2 xal add. Marx, Berl. phil Woch. 1890 p. 1007 TrJQov 
TijQog] cf Su^emihl ibid. 

12. Suidas p. 61 B. ''AXi^avdQog 6 MtXi^aLog^ og 
IIoXvlariOQ insKXiqd^ri xal KoQvrjXLog^ SiorL KoQvrjXlco Asv- 
rovX(p aiifiaXoirLa^slg iitQdQ"^ xai avr& naLdayayybg iysvsro^ 
slra rjXsvd^SQCod^rj. rjv 6s iv ^Pcofiri ini roov 2JvXXa xq6vg)v xoti 

6 inl rdds. avrjQi&rj 8s iv AavQSvratg^ inb nvQbg rrjg oLKiag 
q>^aQsiarig' ^^^ V yw^ avToi; ^EXivrj fiad^ovaa t6 avfi^dv 
aTtrjy^aro. rjv ds yQafifiarLTibg r&v KQdrrjrog fiad^rjr&v, ovrog 

iTvr/^paips /Si^Xla d^iS^fiov KQsirrco^ xal Ttsql ^Pcofirig ^L^Xia 
«5f^»'. Serv. Dan. Aen. 10, 388 \ioc totvxm k\^iL^Ti^feT 



De ludifl litterarum et magistris XITT 

Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit lo 

[a. 673/81]. Suet, de gromm. 20 C. lulius Hyginus — 

studiose et audiit et iniitatus est Cornelium Alexan- 

drum grammaticum Graecum, quem propter antiquitatis 

notitiam Poljhistorem multi, quidam Historiam vocabant. 
qimm late verha Suidae inl rdds extendenda sint, ea res docet 
guod Alexander Hyginum instituit (cf. Hygin. test. 2). eiusdem 
in magisterio «ixft^ ah anno circiter 684/70 statui potest, in 
agitatione litterarum aliquanto posterior (cf. Unger, Philol. 47, 
177 sq.). reliquias vd. ap. Mueller, FHG 3, 206 sq. ceterum 
ef. Schwartz, Pauly-Wiss. BE 1, 1449/88. ah eo distinguendus 
esse videtur Alexander Peripateticus Crassi magister (Plut. Crass,3; 
ef. Unger ibid. 182 sq.). 

hoc temporum spatio magna apud Bom^nos au>ctoritate duo 
Stoici philosophi valuerunt, Panaetius Cratetis discipulus eiusque 
auditor Posidonius. de circulo Scipionis cf. Cic. de or. 2, 154. 

13. de Lampadione et Vargunteio cf. infra p. 21. 50. 

14. Suet. de gramm. 2 = Varro fr. 320 Lucilii sa- 
turas — legisse se apud Archelaum Pompeius Lenaeus, 
apud Philocomum Valerius Cato praedicant. de Arche- 
lao cf. p. 50 sq. de Philocomo p. 51. 

15. Cic. Brut. 207 — interfui, cum essem apud Aelium 

adulescens eumque audire perstudiose solerem. de Varrone 
Aelii Stilonis discipulo vd. Va/rro test. 4. de Aelio wniverse 
p. 51 sq. 

16. Suet. de gramm. 3 = Varro fr. 320 posthac 
post L. AeUum] magis ac magis et gratia et cura artis 
^ammaticae] increvit, ut ne clarissimi quidem viri ab- 
stinuerint quo minus et ipsi aliquid de ea scriberent, ut- 
que temporibus quibusdam super viginti celebres scholae 5 
fuisse in urbe tradantur, pretia vero grammaticorum tanta 
mercedesque tam magnae, ut constet Lutatium Daph- 
nidem, quem Laevius Melissus per cavillationem nominis 
Ilavbg &yd7tri(ia dicit, septingentis milibus nummum a 
Q. Catulo emptum ac brevi manumissum, L. A.^\A^vq:is^^s^ 
ab Ae&cio Calvino equite Eomano prae9ivi\)ft Q^^^Tvsi^«oh& 

annais conductnm nt osce doceret. Plin. n. K. 7 » ^^^ 
pretium hominis m servitio geniti ma^imxvm^ ^^ ^^^^ 



XIV Prolegomena 

diem, quod equidein compererim, fiiit grammaticae artis 
isDaphnin Ac<(c]>io Pisaurense vendente et M. Scauro 

principe civitatis IIi. DCC licente. M. Scaurus is Aemilius 
est qui consul a, 639/115 post princeps senatus fuit {cf. Detlefsen, 
Bh. Mus. 18, 238). utrum Accius poeta apud Flinium signi- 
ficetur an alius, amhigitur {cf. Marx, Pauly-Wiss. BE 1, 142). 
de libro quodam Lutatio tributo cf. Q. Lutat. Catul. p. 122. 

1 — 12 cf. adn. crit. apud Varr. L c. 16 daphni natio: 
em. Detlefsen; an retinendum Atio? 

17. Suet. de gramm. 5 Sevius Nicanor primus ad 
famam dignationemque docendo pervenit. alia vd. p. 86. 

18. Suet. de gramm. 6 Aurelius Opillus — philo- 
sophiam primo, deinde rhetoricam, novissime grammaticam 
docuit. vd. p. 86 sq. 

19. Suet. de gramm. 7 M. Antonius Gnipho — nec 
unquam de mercedibus pactus, eoque plura ex liberalitate 
discentium consecutus. docuit primum in divi luli domo 
pueri adhuc \nati a. 654/100]^ deinde in sua privata. 

5 docuit autem et rhetoricam, ita ut quotidie praecepta 

eloquentiae traderet, deelamaret vero non nisi nundinis. 

scholam eius claros quoque viros frequentasse aiunt, 

in his M. Ciceronem, etiam ciun praetura fungeretur 

[a. 688/66]. Macrob. 3, 12, 8 Antonius Gnipho vir 

10 doctus, cuius scholam Cicero post laborem fori frequen- 

tabat, Salios Herculi datos probat. Suet. ibid. 10 ipse 

[Ateius Fhilologus] ad Laelium Hermam scripsit se — audisse 

Antonium Gniphonem eiusque f haere postea docuisse. 

de verbis ^nec unquam — consecutus^ cf. Jullien p. 27. fragm^nta 

vd. p. 99 sq. cf. test. 20. 

haere haere 

13 haere in mg. hermam Vindoh. herma; Vatic. hermam 

Neap. hSrma in mg. a@re Gfudian. hermam rell. eiusque haeresim 

<secutum> coni. Mercklin, Philol. 19, 158 e. theoremata Vahlen; 

an eiusque heredem.^ 

20. Suet. de gramm. 8 de M. Pompilio Andronico vd. 
infra p. 101. 

^J. Cornelius Epicadus, q\ki mter claros 'professores a 
S^^nio de gramm. 12 num^ratur, Faitstum SuUae fiXvww. 
TfTfasiiFe docuit. de eo vd. p. 103 sq. 



De ludis litterarum et magistris XY 

22. Suet. de gramm, 13 Staberius Eros — docuit inter 
ceteros Brutam et Gassimn. sunt qui tradant tanta eum 
honestate praeditum, nt temporibus Sullanis proscriptormn 
liberos gratis et sine mercede ulla in disciplinam rece- 
perit. vd. p, 106 sq. 

hac aetcUe Bomae latine dieendi praeceptores docere coepe- 
runt exemplum L, Flotii Galli secwti, qui puero Cicerone primus 
omnium Latinus rhetor fuit. cf. Suet de rhet. 2. Sen. controv. 
2, 8. Quint. 2, 4, 42. 11, 3, 143. Hieron. ad a. Abr. 1929. 

23. Yarro de l. L. 7, 107 apud Naevium — in Nagi- 
done \II V. 62 Bibh.^^ clucidatus [caudacus Flor^ suavis, 
tam etsi a magistris accepimus mansuetum. 

in 

24. Strabo 14, 650 avdQeg Ss yeyovaaLv evdo^oi Nvaaeig 
— MeveTiQcirrjg IdQiGxccQiov (lad^rjr^qg^ Kal ldQi6r68rifiog 
iTieivov viog^ o-S dLrjxovCafiev ri(ieig e(Syax6yriQ(o veot, nccvre- 
X&g iv rfi NvCrj — 6 d' ri(iireQog %al iQQr^r^Qeve Kal iv 
T^ ^P6S<p Kal iv ry naxQlSv dvo Gxokag 6vveixe^ TtQOoi (lev 6 
Ti^v ^rjroQiK^qv^ deCXrjg 8i rr}v yQa(i(iarMriv GxoXrjv' iv 6e 
rj} ^Pa^C^ri r&v Mdyvov Ttaldcov imarar&v rjQKeLro ry yQcc(i- 
fjuxriTifl (j%oXr]. cum Pompei fUii intra annos 78 — 75 nati sint^ 
iam inde fere ab a. 65 institui potuerunt annb vero circiter 50 
Aristodemus Bomam reliquit, si Strabonem adulescentem (viov 
nccvrsX&g), qui a. 63 tiatus esse videtur (Niese, Hermes 13, 37 sq. 
Mh. Mus. 38, 567 sq.), Nysae docuit; atque erat is tunc iaxccto- 
yriQcog. cf. Susemthl 2, 183 sq. Schwartz, Pauly-Wiss. RE 
2, 925/30. reliquiae sunt apud Mueller, FHG 3, 307 sq. de 
JHomericis studiis cf. Hefermehl, Bh. Mus. 61, 296. 

25. Plut. quaest. conv. 9, 1, 3 {Mor. 4, 360 B.) no(i- 
TTTj/o Mdyv(o (paclv aito r^g (leydXrjg iitavriiiovri orQarelag 
\a. 693/61] rbv dtddCKaXov rijg d-vyarQog a7t6deL^tv di- 
66vra ^i^Xlov Tio^iLGd^evrog ivdovvai rfj TtaM roLavrrjv dQp]v 
[Hom. II. 3, 428]: ^rjXvd^eg i% itoXi^iov' &g &q)eXeg avro^d'' 6 
dXiad^at^. hunc neminem alium esse nisi Aristodemum veri- 
simile est. 

^ff. Suidas p. 1051 B. Tv^avvtcov 'Enttv.qctxl^Q'^^ 
W .^tvd^s ^^e§avdQivrjg ^ 'AfiLCrivdq' ^XQ^AV^^^^^ ^^ 



XYI Piolegomena 

KoQV(i§ov^ ysyoviog im IIofiTtTjlov tov (isyaXov Kai TtQOts- 
QOVy (lad^TjTrig &klG)v ts %ctl ^EcTialov tov IdfiKSrjvoVj 'btp* 
6 ov xorl TvQuvvltov oi)voficc<5&ri &g xccTatQi^oov tS>v 6(io6x6k<x)v^ 
fCQOTSQOv 7iaXov(isvog GsocpQaaTog. sha dLriKovas xal jdio- 
vvclov Tov BQa%hg iv 'P6d(0' ccvTS6oq)l6TSvas dh JrifiriTQlca 
To5 ^EQv&Qalco' rix^rj ds ilg Pcofirjv kr}q>&slg alxfialcDTog V7tb 
AovKovXXov^ OTS TiaTSTtoXifirjas Mt&QtdaTrjv riv Hovtov 

10 ^aCiXsvCavTa. diaitQsnrig ds ysvofisvog iv ^Patfirj %al nXov- 
(Siog imriCaTO Tcal Pi^Xlcov insQ Tccg TQSig fivQtadag. iTS- 
XsvTTjas dh yrjQai^g^ inb noddyQag TtaQaXvd^slg ^ oXvfiJtid- 
dcfQK^ iv T& y' Itsi r^g oXvfiiTtid^og. Flut I/uctdl. 19 
t6ts [^Amisi a. 684/70^ Kal TvQavvlcov 6 yQafifian%bg sdXcD' 

15 MovQTjvag 8^ avTbv i^rjTi^aaTO Tial XofjSdbv dTtrjXsvd^iQcnasv 
dvsXsvd^SQCDg Trj dcDQSa 'ji^Qrjadfisvog. ov yccQ rj^lov Aov- 
novXXog avSQa Slcc itaidsiav iaTtovdaafiivov 8ovXov ysviad^ai 
TtQ^TSQOv^ sh aTtsXsvd^SQOv. d(paiQsaig yccQ rjv Tfjg VTtaQ- 
Xovarjg tj Tfjg SoKOvarjg iXsv&SQiag doaig. dXXd MovQrjvag 

20 fisv ovK ivTavd^a fi6vov clxpd^r} TtoXv Tfjg tov aTQCCTrjyov 
TiaXoyiayad^iag dTtodicDv. Strdbo 12, 548 fiixQi fisv dr} 
dsvQO ^AfiLarjviq. dvSQsg Ss ysy6vaaiv cc^iol fivrjfirig xara 
itaiSsiav ivTav&a' fiad^rjfiaTLKol fiiv — , yQafifiaTc%bg Ss 
TvQavvicDv^ oi rjfisig rjKQoaadfisd-a. Cic. ad Q. fr. 2, 4, 2 

25 [Bomae a. 698/56^ Quintus tuus, puer optimus, eruditur 
egregie; hoc nunc magis animum adverto, quod Tyrannio 
docet apud me. Tyrannionem maiorem significat Cic. ad 
AU. 2, 6, 1. 12, 6, 2. ad Q. fr. 3, 4, 5. 5, 6 {Planer, de Tyrann. 
gramm. Berlin 1852 p. 4sq.). de voce ysyov&g (= dytfid^cav) 
cf. Bohde, Bh. Mus. 33, 161sq. de verbis ixQVi^- Sk Koq. cf 
Planer p. 2sq. de scriptis cf Tyrann. min. test. 46 et Varro 
fr. 282. ex iis tmum nobis grave est quod inscribebatur nsgl 
rfjg 'PoafiaCTifjg SiaXiTitov ozi ^etiv i% tfjg ^EXXriviTtfjg^ cuiu,s 
nulla quidem extant fragmenta, sed summa doctrinae originem 
Latinae linguae a Graeca ducentis, cuius primus auctor Hypsi- 
crates nobis traditus est (cf p. 107 sq.), post Tyrannionem pluri- 
mum vcUuit {cf Varro fr. 295. 296. de l L. 5, 26. 96 al. Philox. 
infra p. 443, Bidym. infra p. 447. Seleuc. infra p. 450. 
luba infra p. 451 sq. Dionys. Hal. ap. ABarth, de lubae ofioLor. 
a J^2ut eapressis. GoUingae 1876 p. 8 , quibus alii accedunt, ut 

^ ^e/. Sify/o /r. J21. 38 et praesertim Bani/ra et Cloot. Yerus. cf . 

^ 'ra^ gumt. 1, 6, 31. 5, 55). alia de Tyrauuiotie -od^mfTa 



De ludis litterarum et magistris XVII 

De hiblioih. test. 3. 8. ceterum is post a. 684/70, fortasse iam 
inde ab a. 688/66, Bomae docuit. universe cf. Planer l. c. et 
SusemiM 2, 179sq. 

13 Qity* (a. 45) coni. Schmidt qtcti' (a. 25) Bernhardy 

27. Suidas p. 182 B. ^Aa^Xi^TtidSrig /dioxl^iov Mvq- 
keavog (TtokLg di icxi Bi&vvlag rj vvv ^ATtd^eLa Kalov^ivri' 
zb de avcod^ev yivog rjv NiKaevg)' yQafifiauKog ^fiad^Yirrjg 
ATtokXavlov. yiyove 8e iitl xov ^AxxdXov Tial Ev}Aevovg 
Tc6v iv IleQyd^G) ^aCLXioiv. eyQai^^e (piXoiSotptov ^i^XIcdv 5 
diOQd^axiiid.J iitaldhviSe de %ai elg ^Pco^iriv iTtl TlofiTtrjLov 
tov fieydlov [[xal iv Idle^avdQela iitl xov 8' IlxoXe^aLov 
viog ^LexQL^tl^eJ' eyQatlfe TtoXXd. aliter ac Lehrs voluit Strabo 
12, 566 av8Qeg 8^ a^LoXoyoL %axa itaL^eiav yeyovaOL iv xfj 
Bi^vvia — KXeoq)dvrig xe qi^xcoq 6 MvQleavbg^ ^AaTilriTtLd' lo 
8rig xe laxQog 6 IlQovGLevg. in glossa Suidae duos scriptores 
confusos esse vidit Leh/rs, Analecta gramm. {Begimontii 1846) 
p. 1 — 10, qui fragmenta addidit. cf Sirabo 3, 157. Wentzel, 
Pauly-Wiss. BE 2, 1628/28. 

3 — 6. 7 — 8 seclusi quae aliena sunt 

28. Cic. ad AU. 7, 2, 8 [VKal. Bec. ut vid. a. 704/50] 
Chrysippum vero, quem ego propter litterularum nescio 
quid libenter vidi, in honore habui, discedere a puero in- 
sciente me! mitto alia quae audio multa, mitto furta; fugam 
non fero, qua mihi nihil visum est sceleratius. idem ut 5 
homo bibliothecarum peritus una cum Tyrannione a Cic. ad Q. 
fr. 3, 4, 5 {a. 700/54) laudatur {De biblioth. test. 9). cf Dru- 
mann, Gesch. Boms 6, 115. 402 sq. 

29. Cic. ad Att. 4, 11, 2 [in Cumano a. 699/55] nos 
hic voramus litteras cum homine mirifico, ita mehercule 
sentio, Dionysio. id. ibid. 6, 2, 3 [Laodiceae a. 704/50] 
Peloponnesias civitates onmes maritimas esse hominis non 
nequam sed etiam tuo iudicio probati, Dicaearchi, tabulis 5 
credidi. is multis nominibus in Trophoniana Chaeronis 
narratione Graecos in eo reprendit, quod mare tantum 
secuti sint, nec ullum in Peloponneso locxmi ^^l^yy^. 
qvtom mihi auctor placeret (etenim erat i(SX0QLY.0ixaxo(i ^^ 

vireint in Peloponneso), admirabar tameTi et V\x ^^Q.x^^^^'^» v 

GTHmmaticae Bomanae fragmenta ed. Punaioi.1 \> 



XVHI Pfolegomena 

communicavi cum Dionysio. atque is ptimo est commb- 
tus, deinde, quod defdeo cum isto Dicaearcho non minus 
bene existum^-bat quam tu de C. Vestorio, ego de M. Clu- 
vio, non dubitabat quin ei crederemus. Arcadiae cense- 

15 bat esse Lepreoh quoddam maritumum; Tenea autem et 
Aliphera et Tritia vsoKZLarcc ei videbantur, idque za x&v 
v6G>v narakoya confirmabat, ubi m^entio non &t istorum. 
itaque istum ego locum totidem verbis a Dicaearcho 
transtuli. id. ibid. 7, 3, 10 \in Trehulmo a. 704/50] 

20 venio ad Tiraeea', in . quo magis repreHendendus sum, 
quod homo Romanus Piraeea scripserim, non Piraeum 
(sic enim omnes nostri locuti sunt), quam <an> quod 
addiderim; non enim hoc ut oppido praeposui^ sed lit 
loco. et tamen Dipnysius noster -^ non rebatur oppi- 

26 dum esse Piraeea. tf: Gurt. Nicias test 16. id. ibid, 7, 4, 1 
\in Fompeimo a. 704/60^ Dionysium flagrantem desiderio 
tui [-^f^ici] inisi ad te nec mehercule aequo animo, sed 
fuit concedendum. quem quidem cognoyi quom doctum, 
quod mihi iam ante erat notum, tum sane pletium officii, 

30 studiosum etiam meae laudis, frugi hominem ac, ne- liber- 
tinum laudare videar, plane virum bonum. de Dionysii 
disciplina vd. id.ibid. 4, 15, 10 \B<mae a. 704/50J 
Dionysium velim salvBre iubeas et eum roges et hortere, 
ut quam primum veniat, ut possit Ciceronem meum atque 

36 etiam me ipsum erudire. id. ibid. 6, 1, 12 \Laodiceae 

a. 704/50] Cicerones pueri ainant inter se, discunt, exer- 

centur — . Dionysius mihi qtiidem in ainoribus est; pueri 

auteni aiunt eum furenter irascd; sed homo nec doctior 

nec sanctior fieri potest nec tui meique amantior, itaqud 
Dionysius cum ChrysippQ aliisque lihertis Ciceronem in CUi- 
ciqLm cornitatus est, ut filium et nepotem eius institueret. deinde 
gratid eius amissa a. 709/45 pueros docendi cupidu^s rursus 
apparet (Cic. ihid. 13, 5*). uberiora de eo dabit Drumann 
{&, 403 sq.), qui recte Dionysium hunc Attici libertum a Dio- 
nysio Ciceronis servo distinxit. cf. praeterea De bibliopi. test. 8. 

Ttantum Orel}i aliiqus tsaai vg.: tum 8 sunt: 69^. JErnesti 
12 deormn mjsta coni. CF WMudUr colh Eurip. fr. Cret, 475, 10 
^. ^(?JJ\r.^ tum de isto (cum de isto Medic. m. 2^ ^plot» T-yTteU 
^ see/uso tum Boot 22 cui quod add. Medlc. m. 1 QjvMtaa 



De ludis litteramin et magiBtris XIX 

quod add. Medie. m. 2 quam <^in^ quod add. Buecheler quam 
quod add. <^in^ Otto 

30. Cass. Dio 46, 33, 1 xavrd re ovv oijrcog iv to5 
ersi' iyieCvm [a. 714/40] iitqay^^ri^ nctl 21(paiqov 6 KataaQ 
Ttaidaymyov re %al ils^BXev^BQov avrov yevofiBvov dYifioaCa 
i^aiffe. crnn Octaviawus Caesar a. 691/63 natua sit, ItUii 
Sphaeri opera et industria in aetatem Ciceronianam incidit. 

31 Dig. 17, 2, 71 (JPaul. l. III epit. Alfeni dig.) duo 
societatem coierunt, ut grammaticaiii docerent, et quod ex 
eo artificio quaestns fecissent, commune eorum esset. 

32. Suet. lul. 42 omnisque medicinam Eomae pro- 
fessos et liberalium artium doctores, quo libentius et ipsi 
urbem incolerent et ceteri adpeterent, civitate donavit 
{Caesar\ 

poetas rhetores philosophos maihematicos medicos Bomae 
commorantes complures hac aetate invenimus, quos Hillscher 
numeravit. oh Caesaris autem gratiam memoria digni su/nt 
Theopompus mythographus {Plut. Caes. 48. Strabo 14, 656. 
Cic. ad Att. passim), Artemidorus eius fUiu^ {Strabo ibid.) rhetor 
{Plut. Caes. 65), Sosigenes ma^ihematicus {Flin. n. h. 18, 211). 

33. Suet. de gramm. 3 = Yarro fr. 320 nam in pro- 
yincias quoque grammatica penetraverat, ac non nuUi de 
notissimis doctoribus peregre docuerunt, maxime in Gallia 
togata; inter quos Octavius Teucer et Sescennius 
lacchus et Oppius Chares; hic quidem ad ultimam 5 
aetatem et cum iam non ingressu modo deiiceretur sed 
et visu. de Octavio Teucro nihil aliud traditum est. lacchum 
scriptorem fuisse ex Flinio perspicitur, qui eum bis in indice 
n. h. mem>orat, in l. XXXII {de medicina ex aquatilibus; cf. 
Munzer, QuellenJcr. d. Ng. d. Plin.p. 368) et XXXVII {de gemmis), 
semel autem atMtorem refert n. h. 37, 148 {de gemma aegyptUla). 
de Oppio cf. p. 133. 

34. Suet. de gramm. 9 L. Orbilius Pupillus — 
Itomam consule Cicerone [a. 691/63^ transiit docuitque 
inaiore fama quam emolumento. — f\iit a\x.\,em mfeaT^ftk 
aeerbae non modo in antisophistas, quos oimn. \}si\ oe,^"^- 

sione laoeravit, sed etiam in discipuloa, ut «t B.at^^vas» 



XX Prolegomena 

significat plagosum eum appellans [rp. 2, 1, 70] et Domi- 
tius Marsus scribens \FPIt 3 jB.]: ^si quos Orbilius ferula 
scuticaque cecidit/ Hor. ep. 2, 1, 69 non equidem in- 
sector delendave carmina Livi / esse reor, memini quae 
10 plagosum mihi parvo / Orbilium dictare [Horatius natiis est 
a. 689/65]. cf. Porphyr. et Ps-Acro ad hunc loc, qui Orbi- 
lium ^saevum^ appellant. Ps-Hor. sat. 1, 10 (= Val. Cato test. 8). 
alia de eo p. 134 sq. 

4 in del. Vindob. m. rec. et Eeiff. coll. Suet. Glaud. 42 

35. Suet. de gramm. 10 L. Ateius Philologus — 
ad Laelium Hermam scripsit se — praecepisse — multis 
et claris iuvenibus, in quis Appio quoque [cos. a. 700/54] 
et Pulchro Claudiis fratribus. ipse discipulus Gniphonis fuit 
(fest. 19). ceterum vd. p. 136 sq. 

36. Suet de gramm. 11 P. Valerius Cato — docuit 

multos et nobiles visusque est peridoneus praeceptor 

maxime ad poeticam tendentibus, ut quidem apparere vel 

his versiculis potest [FPR Blbac. 1 jB.]: ^Cato gramma- 

5 ticus, Latina Siren, / qui solus legit ac facit poetas'. 
ipse Philocomi auditor fuit (test. 14). ceterum vd. p. 141 sq. 

37. Suet. de gramm. 14 in numerum nobilium professorum 
Curtium Niciam refert, cuius discipulorum nullum cogno- 
vimus, nisi fortasse Talnam quendam {cf. Cic. ad Att. 13, 29, 1. 
16, 6, 1). ceterum vd. p. 382. 

38. Suet. de gramm. 15 Lenaeus Magni Pompei li- 
bertus — defuncto eo [a. 706/48] filiisque eius [a. 719/35 
Sexto] schola se sustentavit, docuitque in Carinis ad Tel- 
luris, in qua regione Pompeiorum domus fuerat. ipse 
audivit Archelaum {cf. test. 14). ceterum vd. p. 403. 

IV 

Suet. Aug. -49 cum venalicias et lanistarum familias pere- 
grinosque omnes exceptis medicis et praeceptoribus partimque 
servitionmi urbem expulisset lAugu^tu»] 

SS^. Suidas p. 1093 B. Oilo^Evog L^Aalavd^fug y^aft- 
^T^xog, og iaofpCazBvGBV iv ^Pwii^g, itEQi ^ovoG-vjU.a.^Qiv ^tv^ 
^arat/y jcs^l arifjLsloiv r&v iv ttj 'IXtdSi, itEQl x5iv d^"v^\. 



De ludie litteraram et magistris XXI 

Xriy6vrG)v ^rjficcTODVj nsQl dLTtXccOLaOfioVy TtsQl fjUtQcov^ tvsqI 
trjg Tcoi/ UvQaKOVdliDv diaXiyitov^ tvsqI ^EXkrjviafiov g\ neQi 5 
av^vyi&v^ TtBQl yXG)6a&vE\ 7i£Qlt&vnaQ ^OfirjQG) yX(o60cbv^ %6qI 
trjg AaKtovcDv dLaXiTitoVy neQi trjg ^lddog dLaXiyitov Tial tcov 
Xom&v. PhHoxenus extremis liberae reipublicae temporibus et 
ineunte Augustea a^ate vixisse optimo iure creditur {Beitzenr- 
stein, Cresch. d. Griech. Etym. p. 180. M. Terr. Varr. und 
loh. V. Euch. p. 87), quod autem Kleist (de Philox. gramm. 
Alex. studiis etymol. Gryphisic. 1865 p. 8) contendit librum eius 
nsgl rfjg tmv rcDiiaioDv ^iaXiyiTov a Suida omissum (cf. Schmidt, 
Philol. 4, 630) ante Varronis libros De lingu^ Latina, in quibus 
nullum illius vestigium eoctat, scriptum non esse, praesertim cum 
PhUoxenus Bomae docuerit {HiUscher p. 371 adn. 4 Kleistii 
sententiam imperfectam referens refutare sibi videtur, eique ad- 
sentitur Susemihl 2, 226 adn. 21^), ratione prorsus non caret, 
nisi quod operis Varroniani XIX libros desideramus, ac Varro 
ibi novam Philoxeni vocum enodandaru/m doctrinam cognitam 
hahuisse videtu/r (cf Beitzenstein , Gesch. d. Gr. Et. p. 186), 
quam ex recentiore quodam illius scripto percipere potuit. frag- 
menta infra p. 443 sq. 

40. Suidas p. 288 B, jdldvfiog JLdvfiov taQiypn(o- 
Xov^ yQaiifiatLTibg IdQLiStaQxsLog^ IdXs^avdQSvg^ ysyovoog inl 
AvtcDvlov xal KLKiQovog Tial mg AvyovCtov^ XaXaivtSQog 
KXrjd^sig Slcc ti^v itSQL ta ^L^XLa imfiov^v' q^acl yccQ avtbv 
CvyysyQacpivaL irtSQ ta tQL<SiLXLa %aL nsvtaTCoOLa pL^Xla. id. 
p. 531 (SvvrjKfia^s ds avt^ \Iubae reg{\ jdldvfiog 6 XaX- 
KivtSQOg. Didymum Bomcte docuisse certum testimonium deest; 
quod enim Schmidt (de Didymo Chalc. p. 2) in glossa, qua Suidas 
Didymum iuniorem grammaticam Bomae docuisse iradit, offen- 
dens eandem ad Didymum maiorem refert, id arbitrarium est. 
cum tamen Ciceronem constet in libris nsQl tfig KLTiiQavog ito- 
XLTsiag a Didymo vituperatum esse (Amm. Marc. 22, 16, 16. 
Suidas s. v. TQay%vXXog), inde hunc saltem in Italia, verisimilius 
in ipsa Boma fuisse perspicitu/r. nam sine causa suspicatus 
est Cohn, Didymi scriptum in Ciceronem ad Claudium Didy- 
mum pertinere (Pauly-Wiss. BE 5, 471. 473); cf etiam Gude- 
man p, 52 adn. 1. 

41, Stddas p, 140 B. ^AtcLcov b nXsLCStovUov — inal- 
dsvCs 6s inl Tl^sqLov KaLcaQog xai KXavdLov iv ^Pcofirj. 
riv Ss Suidoxog &ioi)vog tov yQafifiatLKQv, TFiccmem Alemu- 
ariae, non jSomae docuisse ex tstis verbis non YiuHi imuTxa, vX 

e^o sentto, e/fecerunt; cf. Susemihl 2, 186 adn. 207. TKeo 



Xin P.'cLeizonu*sifl 

/h/^/fififH/, /iali<i9nutjmnjti aettsU ^pptw fwiMe ciiprtur HuLidufr 
p. ,3^'-^;. Mi*4<:4$rK ^, COiea^^r **? Th^,cm^ yramm. 'tittsquii rniiquii-i 

42. Suid/t* p. 4%J B. Hi^axjLiav Aiyv-xzLO^, c^so xei- 
f^Tf^ TtAMrti^i fjfiCrr^i i:m rg 'H^^asuityvg :s6k£u ygauaezixog' 

Xieuc iarjf^iuv 'AUt liq ztyvi kvffizovg, ^f^s zav rtao Oar^- 
s ^ ^^fHtaxTiTU^ ^^uaxiov. SfhoL B B. 21. 581 fffialv 
HQa%iiiav iv ^Ptoui^ xoftzo zi^iaC^aL. A^Agugti aetati coh- 
iundtuA fyiMe exi^imatur. ef, BieUr Doatogr. p. 91 adn. 2. 
Hmemihl 2, 20«^^. 

43. Suidm p. 169 B. ^A^tarovtxog ^Ale^avdQSvg 
yifauuaTtyJtfi ly^fafji niQl z&v 0r,fui4ov t&v iv rg ^eoyo- 
vl^ 'HcUf^ov ymI x&v zffg ^lliadog vjai ^OhvooiUig^ acvvraK' 
tvtv hvouuTwv ^i^Xiag. Htraho 1, 38 ^AgiGToviKog — 6 
xa0^ f^uag yffU^iuiTiY,6q. ef. test. 44. 

44. Suidas p. 906 B, nToleuaiog 6 ^AQiarovixov tov 

yifU^n^TtKOV TUcTT^Qj xul aijTog yQaufkaxixog' afigxo di iite- 

dtlM^VVTO iv 'Poifv^, Tu Sfwiiog iiqrifdva TOig TQayixoig^ 

ilg ''OfMTiQOV fitfikia v\ tU itaQa tgo itoiriT^ ^ivag i<ST0Qfi- 

i niva^ TU tuqI Movatbv xal NriQfiiSarv. cum apud Athen. 11, 481 ^. 
Hchftl. A II. 4, 423 Ftolemaeus fUius, non nutriQ Artstonid 
fjippetletm; Suddam eon permutavisse concedendum est {Suse- 
mm 2, 2ir, adn. 380. Cohn, Pauly-Wiss. BE 2, 964/17). 
uterf/ue Aufjvstea aetate Romae docuit {cf. Strabo test. 43). 

45. Suidas p, 906 B. nToXsfiaiog 6 lAaxakaiviTifig 

yQaufuxTiKdg^ og inaidsvasv iv 'Putfirj^ iyQuijfS TCQoamdiav 

0(irjQMr}V^ TtSQVEklrjvLaiio^O i^tol iQ^osTtsiag pt^kia is\ ttsqI 

filTQtov^ TtiQl Tfjg iv ^ObvfSasia ^Aqkstuqiov SiOQd^caascDg^ TtSQl 

6 6wq)0Q&g ki^S(ov kuI stsqu yQUfifiuTiKd. etsi de Ptolemaei 
aetatc mhil traditum est, praeter testimonium Stephani Byzanzii, 
(fui rum Aristarchi yvmQiiiov appellat, aliis tamen indiciis ille 
tul AuguHti tempora pertinere videtur. cf. Susemihl 2, 156 sq. 
et ndn. ft7. aliter Blau, de Aristarchi discipulis {lenae 1883) 
p.2()8q. cf. M Baege, de Ptolemaeo Ascal. {Hal. Sax. 1882). 

40. Snidas p. 1050 B. TvQuvvioav 6 vscotSQog Qotvi^ 
:rraT^dg ^pTifiiddQOV ^ fKu^Tix^g TuQavvioavoq xov TtQSC^vti- 
'V di6 xal dvofidad^ TvQavvtcov, itQoxE^ov mlk^v^^^^ 



De ludis litteraram et magistriB XXIII 

^ioxA^g. alxfAalGycQg dh yEv&fisvog aal avtbg iTcl wO 
noXiiiov jivxovCov wxl Kalda^og ijto rivog Jvfiavrog wvi^' * 
-i^, tov Kal0aqog Svxog ccTCslBv^iQOv^ . ^lta idojgrid-Ti Tsqbv^ 
tla tfi tov KLKSQmvog yvvavAi. iksvd-SQ^d^slg ds vtc a^itrig 
ieqfpLctsvCsv iv ^PtQ^i^, lihri qui deinde a Suida Tyrannioni 
odaignantur, magna ex parte ab eo abiudicandi et Tyrannioni 
seniori vindicandi stint. cf. Planer, de Tyrann. gramm. p. 7 sq. et 
Susemihl 2, 182 sq. de aetate eius cf. praesertim Susemihl 2, 181 
adn. 186. 

47. Suidas p. 8 B.Zi^Qcov Oqv^ rj ^PoSiog yQafifian- 
Kog^ lia&ritr}g TQvq)covog^ ao(ptatsv6ag iv ^Pcofir}^ ysyovoag 6s 
iii doi;Aov, &g cpriciv "EQfiimtog. de aetate Tryphonis Sui- 
das p. 1048 B. TQvgxov ^AfifKovtov ^Aks^avSQSvg yQafifiatt- 
Kog xal noLritrig ysyovoog ^ata tovg Avyovatov iQOvovg 
Kal TtQOtSQOv. cf. Chraefenhan, de Tryph. Alex. p. 3 sq. 
Tryphonis igitur discipulus extrema AiiguMi imperatoris aetate 
clarus extitit. cf. Susemthl 2, 213 adn. 375. 

48. Suidas p. 480 B. ^HQa^Xsidrig ILovtimg — ijxot;- 

6BV 'AnsQog tov ^AQLOtdQiov fuxd^ritoii si^doTiLfioi^vto^ Kata 

T^v ^l^ofiriv TtoJiXd ts tbv ACdvfiov diaavQOvtog — slg ^Pta- 

(iriv ds Mfilaag xal tov "ArcsQog %ataq>avslg %atsfisivs 

GlohxQifpv iv avtri iicl Kkavdlov %al NiQODVog. et tempora 5 
et nomen huius grammatici Didymi obtrectatoris satis confusa 
sunt. verba tov ' Aqlct. fiad'. sine dubio emendationis aut ex- 
purgationis egent. cf. Blau, de Aristarchi discipulis p. 3. Cohn, 
Paidy-Wiss. BJE 1, 2697/6. 

2 *^AnsQG)$ codd. "AnsQog (i. e. Apri) vg. ^AcnsQog Bergk 'Avti- 
Qootog Westermann 'Aniavog Hertz, Bh. Mus. 17, 584 

« 

ignotus paedagogus Gaii filii Augusti mem^atur a Suet. 
Aug. 67. de Seleuco cf. infra p. 450. ceterum alii cognatis arti- 
hu8 nobiles viri Bomae Augusto regnante fuerunt, ut Diodorus, 
Dionysius Halicarnassensis, Strabo luba (cf. p. 451) Timagenes, 
Asinius Pollio Trallianus. 

49. Suet. de gramm. 16 Q. Caecilius Epirota Tus- 
culi natus libertus Attici equitis Romani, ad quem sunt 
Ciceronis epistulae, cum filiam patroni nuptam M. Agrip- 
pae doceret, suspectus in ea et ob lioc Tenio\»ws>^ %.^ ^^^- 
nelium GaJlum se contulit vixitque \ma i^m^Aaa^a^vxx^^^^ 



XXIV Prolegomena 

quod ipsi Gallo inter gravissima crimina ab Augusto 
obicitur. post deinde damnationem mortemque Galli 
[a. 728126 vel 727l27^ scholam aperuit, sed ita ut paucis et 
tantum adulescentibus praeciperet, praetextato nemini, nisi si 
10 cuius parenti hoc officium negare non posset. prunus dicitur 
latine ex tempore disputasse primusque Vergilium et alios 
poetas novos praelegere coepisse, quod etiam Domiti 
Marsi versiculus indicat \FPB 2 B.\, 'Epirota tenellorum 
nutricula vatum.' familiaritas cum Gallo {nato a. 685/69 
vel 684/70) ut putemtis facit Caecilium huius a^qualem fuisse, 
fortasse aliquanto maiorem, si quidem filiam Attici instituit. de 
eius opera in docenda cf. Graefenhan, Gesch. d. class. JPhil. 2, 333. 
Bibbeck, proleg. ad Verg. p. 114 {cui sine ulla causa adversatur 
Steup, de Probis gramm. p. 5 adn. 4). 

2 Attici Beroaldus: Satti (Satti Leid.) vel Sacti ad — 

epistulae secl. Beifferscheid , sed cf eundem, Bh. Mus. 15, 610 
(Suet. Tib. 7) 7 obicitur Vindob. obiic. rell. vg. 11 Vir- 
gilium codd. praeter Vindob. Gudian. 13 et epirota (epyr- 

epirr-) codd. et del. Pontanus 

50. Suet. de gramm. 17 M. Verrius Flaccus liber- 
tinus docendi genere maxime inclaruit. namque ad exer- 
citanda discentium ingenia aequales inter se committere 
solebat, proposita non solum materia quam scriberent sed 

5 et praemio quod victor auferret. id erat liber aliquis anti- 
quus, pulcher aut rarior. quare ab Augusto quoque ne- 
potibus eius praeceptor electus transiit in Palatium cum 
tota schola, verum ut ne quem amplius posthac discipu- 
lum reciperet, docuitque in atrio Catulinae domus, quae 

10 pars Palatii tunc erat, et centena sestertia in annum ac- 
cepit. Gaii et Lucii, Augusti nepotum, vitae fines su/nt 734/20 — 
757/4 et 737/17 — 755/2. de Verrio vd. p. 509 sq. 

1 M. Vindob. m. 1 ut vid., om. rell. 2 excitanda Beiffer- 
scheid 8 ne quem Vindob. Ottob. neque (neq; Vatic.) rdl. 

51. Suet de gramm. 18 L. Crassicius — in pergula 
docuit — . sed cum doceret iam multos ac nobiles, in his 
lulum Antonium triumviri filium \natum drca a. 710/44], 
ut Verrio quoque Flacco compararetur, dimissa repente 

6 schola transiit ad Q. Sexti philosophi s^etsbm. alia de eo 



De ludis litterarum et magistris. De bibliothecis XXV 

1 percula Vindob, Ottob. parcula rell. 2 et doceret (et 
edoc. Vindob. doc. sine et Ottob.) codd., unde edoceret vg. cf. 
Ihm, Rh. Mus. 61, 550 adn. 1; lacunam post cum sign. Beiffer- 
scheid 3 lulium plerique codd. 5 ad Q.] atque Ottob. atque 
post Q. nonnulli codd. 

52. Suet de gramm, 9 L. Orbilius Pupillus — reli- 
quit filium Orbilium et ipsum grammaticum professorem. 

2 Orbilium f. Ottob. Orb. secl Beiff. 

53. Suet. de gramm. 19 Scribonius Aphrodisius 
— docuit quo Verrius tempore. de eo vd. p. 524 sq. 

54. Suet. de gramm. 20 C. lulius Hyginus — pluri- 
mos docuit. fragmenta p. 527 sq. 

55. Suet. de gramm. 21 exfremum Augusteae aetatis 
C. Melissum professonm memorat, de qu^ p. 537 sq. 



B. DE BIBLIOTHECIS 

cf. Dziatzko, Beitr. z. Kenntn. d. antik. Buchw. {1892) 
p. 17 sq. Pauly-Wiss. BE 3, 415 sq. Ihm, Centralbl. f. Btblio- 
theksw. 10 {1893) p. 513 sq. Hirschfeld, die kaiserl. Verwaltungs- 
beamten {Berlin 1905) p. 298 sq. 

I. PRIVATIS 

1. Flin. n. h. 35, 7 tabulina codicibus implebantur 
et monimentis rerum in magistratu gestarum. Fest. 
p. 356^, 33 tablinum proxime atrium locus dicitur, quod 
antiqui magistratus in suo imperio tabulis ^reponendis 
eum destinaverant)>. item Paul. p. 357, 12. cf. Vitruv. 6, 4. 

2. Mut. Aem. Paul. 28 iiovcc xa §L§Ua xov ^aadiog 
[Persae Macedonis^ q)iXoyQafjLfiaTOv6i voig viiciv iTtixQf^ev 
il^BUad^ai \a. 587/167~\. Isid. or. 6, 5, 1 Romam primus 
librorum copiam advexit Aemilius Paulus Perse Mace- 
donum rege devicto. item Petr. Diac. CGK IV 333, 11. 

3. Btrabo 13, 608 ix ds xfig Zv.iii^i^Q, ot xe Scii^qti- 



XXVI Prolegomena 



vibg NfiXsvg^ avriQ nal AQiatoxilovg ijitQoafiivog %al Sso- 
<PQd<ftov^ diaSsdsyfiivog ds t-^v ^tpXto^^^riv tov Sso(pQd6t6v!f 

6 iv ji fiv ymI 'fj toH ^AQLGzotiXovg' 6 y&Ov ^AQi6totiXr]g tiiy 
savtov 0soq)Qdatco TtaQidoDKSv — . Ssoq^Qaatog ds Nr}let 
TtaQidcnKSv' 6 d' sig Uxffil^Lv ^oyilcag toig fter' avxov TtaQi- 
ScoTtsv^ idtataig avd^QOiTtoig^ o? xatdnXsiOta sl^^ov ta ^ipXCa 
ov8 iiti^sX&g Kslfisva' iitsidii 8s ija&ovto rijv aitovdiiv 

10 Tcbv ^AttaXiK&v ^aatXiarv -69' olg tjv tj noXig^ ^ritovvt(ov 
^t^Xla slg T^v naiaaKSvriv tfig iv IIsQyd(iG} ^tjSXto^i^itt^g, 
nata yfjg SKQvtpav iv duoQvyi ttvt' ino ds votiag nal ari' 
Tcov KanmMvta 6t/;f ttot^ aitiSovto ot d7to tov yivovg 
^AitsXXm&vtv To3 Triioi %oXX&v aQyvQicov td ts AQiatotiXovg 

15 xal td tov SsocpQaatov §L^Xia' rjv 8h 8 AnsXXix&v g)tX6- 
^i^Xog (laXXov ^ g}d6aog>og' 810 Tcal ^rjt&v iitavoQd-a^atv 
t&v 8ia§QaifLdt(Qv sig avtiyQaq>a naivd fkstrivsyxs tr^v yQa- 
cpi\v &va7tXriQ&v oux fu, xal i^iScoKSv afiaQtd8(ov TtXi^Qri td 
pi^Xia. — TtoXv 8s sig tovto %al ri 'Pco(iri TtQoasXdpsto' 

20 svd^vg yaQ fietd ti^v ^ATtsXXtTC&vtog tsXsvtiiv UvXXag 
rjQS tijv ^ATtsXXiK&vtog pi§Xto^riKrjv 6 tdg Id^rjvag sXchv 
[a. 6681 86\ 8svqo 8\ %ofiia^siaav TvQavyicov t^ 6 yQafi- 
(lattabg 8tsxsLQiaato cpiXaQtatotiXrig dJv, ^SQaitsvaag thy 
ijtl tfjg ^LpXiod-rjKrig^ xal ^i^Xioit&Xai tivsg yQacpsvat cpav-r 

26 Xoig iQcofisvoi xofl ovTi dvtt^dXXovtsg y OTtSQ xal iTtl tcov 
dXXcov avfi^aivsL t&v sig JtQctauv yQacpofiivcov ^t^Xicov xal 
iv^d8s xal iv ^AXs^av^Qsia. Plut. SuUa 26 i^siXsv iavt^ 
tiiv ^ATtsXXiK&vog tov Trjtov PtpXLod^rjKrjv^ iv ri td TcXslata 
Tc&v ^AQiatotiXovg Kal QsocpQdatov pipXlcov i^v, oijTtco tots 

30 aacpcbg yvcoQi^ofisva totg TtoXXoTg. Xiystai 8s KOfiidd^starjg 
avtfjg slg 'Ptofirjv TvQavvicova tbv yQafifiatiTibv ivaxsvdaa- 
ad^at td TtoXXd v.a\ itaQ avtov tbv ^P68l6v ^Av8q6vl710v simo- 
Qr^aavta t&v dvtLyQdcpcov slg fiiaov Q^slvaL nal dvayQdi\)ai 
tovg vvv cpsQOfiivovg JtivaKag etc. • eadem fere tradit Plutar* 

85 cho auctore aUato Suidas s. v. 2vXXag. v. 2S tbv inl ti^g fitPUor 
^rjyiris Cornelius Epicadus esse videtur HiUschero (jp.363.adn,^). 

4. Cic. de fin. 3, 7 In Tusculano cum essem yellemque 

e bibliotheca, pueri Luculli quibusdam libris uti, veni 

in eius viUajn, ut eos ipse, ut soVeibam, ^^^Tomax^ca.. q^^;^ 



De bibHothecis XXVH 

cum yenissem, M. Catoneiu, quem ibi esse nescieram, vidi 
in bibliotheca sedentem, multis circumfusum Stoicorum 6 



j^ost Aemilium Faulvm 
Lucullus e Pontica 



libris. Isid. or. 6, 5, 1 deinde 
Bomam librorum cqpiam advexit 
praeda [a. 684/70]. item Fetr. Diac. CGK IV 333, 13. 
Plut. LucfuM. 42 CTtovdTJg d^ a^ta xal loyov rcc Ttegl xiiv r&v 
pt^XUov KaraaKSvrjv. Kal yag TtoXka koI ysyqa^^iva xa- lo 
X&g Ovvf^ev^ rj re XQfjOtg riv g)LkorifioreQa rf^g Krrjaecog^ 
&v€ifAev(ov 7ta<SL rebv ^i^Xio^riK&v %al r&v TteQi avrag TtSQc- 
narmv xal (5iohx6rriQi(ov axoolvrcog "^nodeiofievcov rovg 
"EXXrivag SxSiteQ elg MovC&v n Karaytoyiov iKetae (poLX&v- 
rag Kal (SvvStrifiSQevovrag aXXiQXoig aito rcbv aXXoav %QevG>v i5 
&6(iiv(og &7torQiiovrag, 

5. de hihlioiheca Tyrannionis maioris cf. supra De lv>d. 
litt. test. 26. 

6. Gell. 3, 10, 17 tum ibi [in prlmo Hebdomadum 
Yarr6\ addit se quoque iam duodecimam annorum heb- 
domadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta 
hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquam- 
multos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis 6 
non comparuisse. cf. id. 14, 7, 3. 

7. Cic. ad Att. 1, 10, 4 [a. 687/67] bibliothecam 
tuam caye cuiquam despondeas, quamyis acrem amatorem 
inyeneris. id. ibid. 4, 14, 1 \a. 700/54] yelim domum ad 
te scribas, ut mihi tui libri pateant non secus ac si ipse 
adesses, cum ceteri tum Varronis. cf. ibid. 13, 31, 2. 32, 2 6 
et praesertim 1, 4, 3. 

8. Cic. de div. 2, 8 in. bibliotheca, quae in Lycio 
est, adsedimus. Lydum gymnasium erat Tusculani, de quo 
cf. id. ad Att. 1, 4, 3. 10, 3. 4. 11, 3. de div. 1, 8. id. ad 
Att. 1, 7 [Bomae a. 687/67] tu yelim ea, quae nobis 
emisse et parasse scribis, des operam ut quam primum 5 
habeamus, et yelim cogites id quod mihi poUicitus es, quem 
ad modum bibliothecam [Tusculcmi] nobis conficere possis, 
id. ibid. 2, 1, 12 [Bomae a. 694/60^ Paetua — OTmfe^'^^^^'^^ 
qaos frater suus [Ser. Claudius] xeliquia^^,, mOoi ^orft»^. 



XXVm Prolegomena 

10 hoc illius munus in tua diligentia positum est. si me 

amas, cura ut conserventur et ad me perferantur; hoc 

mihi nihil potest esse gratius. et cum Graecos tum vero 

diligenter Latinos ut conserves velim. id, ad fani. 16, 20 

ad Tironem] libros compone, indicem. id. ad AU. 2, 6, 1 

15 [Anti a. 695/59] libris me delecto, quorum habeo Anti 

■estivam copiam. id. ihid. 4, d'^, 1 \in Antiati a. 698/56] 

perbelle feceris, si ad nos veneris. offendes designationem 

Tyrannionis miriticam librorum meorum [bibliothecam], 

quorum reliquiae multo meliores sunt, quam putaram. et 

20 velim mihi mittas de tuis librariolis duos aliquos, quibus 
Tyrannio utatur glutinatoribus, ad cetera administris, iis- 
que imperes, ut sumant membranulam, ex qua indices 
fiant, quos vos Graeci, ut opinor, GtXXvpovg appellatis. 
id. ibid. 4, 8, 2 [Anti a. 698/56] postea vero quam Tyrannio 

25 mihi libros disposuit, mens addita videtur meis aedibus. 
qua quidem in re mirifica opera Dionysi et Menophili 
tui fuit. nihil venustius quam iUa tua pegmata, post- 
quam mi sillybis libros illustrarimt. id. ibid. 4, 5, 3 
\in Antiati a. 698/56] bibliothecam mihi tui pinxerunt con- 

30 structione et sillybis. eos velim laudes. aliam bibliothecam in 
Cumano fuisse perspidtur ex epist. ad Q. fr. 2, 12. 3, 5 et 6, 1, 

9. Cic. ad Q. fr. 3, 4, 5 [a. 700/54] de bibliotheca 
tua Graeca supplenda, libris commutandis, Latinis com- 
parandis, valde velim ista confici, praesertim cum ad meum 
quoque usum spectent; sed ego mihi ipsi ista per quem 
agam, non habeo, neque enim venalia sunt, quae quidem 
placeant, et confici nisi per hominem et peritum et dili- 
gentem non possunt. Chrysippo tamen imperabo et cum 
Tyrannione loquar. cf. id. ibid. 3, 6, 6. 

10. Cic. Att. 4, 10, 1 [m Cumano a. 699/55] ego hic 
pascor bibliotheca Fausti. fortasse haec nulla alia est 
nisi Apellicontis et Sullae {test. 3) ad huius filium Faustum 
delata hereditate. cf. quae Boot ad hunc l. adnotavit. 

JJ. Suet. vit Verg. p. 66 R. eius [yergilii\ biblio- 
theca non minus aliis doctis patebat c\mm ^^\. 



De bibliothecis XXIX 

privatas bibliothecas iam inde ah netate Ciceronis litterati 
ac divites homines fere onmes habmrv/nt. eaedem in provindis 
ipsis non deerant {cf. Folyb. 12, 27)^ atque una fortasse 
Dertonae {CIL V 7376 a, 732/22) erat, aUera certo Smyrnae 
{Strabo 14, 646) et AOienis {Athm. 5, 207e. CIA II 468. 
478. 482). 

n. PUBLICIS 

13. Suef.Itil.44 destinabat — bibliothecas Graecas Lati- 
nasque quas maximas posset publicare dataMarco Yarroni eura 
comparandarum ac digerendarum. Isid. or. 6,5, 1 Caesar 
dedit Marco Varroni negotium quam maximae bibliothecae 
construendae. item Petr. Diac. CGK IV 333, 13. cf Tac. de 5 
orat. 21. Caesaris consilium ob eius repentinum interitum perac- 
tum non est. 

13. Isid. or. 6, 5, 2 primum autem Romae bibliothecas 
publicavit Pollio, Graecas simul atque Latinas, additis 
auctorum imaginibus in atrio [Libertatis^ quod de manubiis 
magnificentissimum instruxerat. cf Petr. Diac. ibid., qui Pub- 
lius pro PoUio habet. Plin. n.h.7, 115 M. Varronis in biblio- 5 
theca, quae prima in orbe ab AsiDio Pollione ex manu- 
biis publicata Romae est, unius viventis posita imago est. 
id. ibid. 35, 9sq. non est praetereundum et novicium in- 
ventum, si quidem icones ex auro argentove aut certe ex 
aere in bibliothecis dicantur illis, quorum inmortales jo 
animae in locis iisdem locuntur, quin inmio etiam quae 
non sunt finguntur, pariuntque desideria non traditos 
vultus, sicut in Homero evenit. — Asini Pollionis 
hoc Romae inventimi, qui primus bibliothecam dicando 
ingenia hominum rem publicam fecit [a. 715/39]. cf Ovid. i5 
trist. 3, 1, 71sq. Suet. Aiig. 29. de imaginibus, quae biblio- 
thecam exornabant, cf. Plin. n. h. 36, 23 sq. Suet. Calig. 34. 
de loco ubi ea sita fuerit cf Ihm l. c. p. 515, 10. 

9 icoDes Detlefsen: non 

14. Suet. Aug. 29 templum ApolUiiia m ^^ ^^\^fc 
Palatinae domus excitavit, quam falmine ictBim ^'fc^\.^«t^:cv 

a deo baruspices pron untiarant ; addidit i^OTV.\fi\xa eNv-ci. 



XXX Prolegomena 

bibliotheca Latina Graecaque [a. 726l28\. Cass. 

5 Dio 53, 1 x6 %B IdTtoHfavLov t6 iv r& TlaXaxito %al xo 
xt\kivi^\m xo TtB^X avxo^ xag xb &7to^riKag xcbv ^i^XUov 
i^BTtolrjaB Kul 7ta^UQ(oaB. cf. Ovid. trist. 3, 1, 60 sq. Schol. 
luven. 1, 128. Fronto p. 68 N. Tac. ann. 2, 37. incertius 
Ps-Acro Hor ep. 1, 3, 17 {cf. Serv. buc. 4, 10). Suet. lul. 56 

10 in epistula, quam brevem admodum ac simplicem ad Pompeium 
Macrum, cui ordinandas bibliothecas delegaverat [Augustus], 
misit. vd. de Macro p. 525. Suet. de gramm. 20 C. lulius 
Hjginus — praefoit Palatinae bibliothecae. verum nomen 
bibliotheca ApoUinis vel templi Apollinis statuit Ihm (ibid. 
p. 517. 525) ex CIL VI 5188. 5189. 5191. 5884. alia de 
historia hibliothecae, quae saeculo IV p. Ch. n. conflagravit (Amm. 
Marc. 23, 3, 3), congessit Ihm p. 517. 

15. Cass. Dio 49, 43, 8 imM) xb ot jdekfidxat navxB- 

XSig iKB^Btqtovxo^ xdg xb axoag ano xcbv Xaq)VQO)v avx&v 

Kal xag a7tod"rixag x&v ^i^Xtcov xdg ^Oxxaovtavdg 

iitl XT^g ddBkq)fig avxov Tiktjd^BtOag KaxBOKBvaGev. annus signi- 
ficatur 721/33, quam tamen falsam esse notationem ac post mortem 
Marcelli deducendam {a. 731/23), Becker ex Plut. Marc. 30 

vidit (Topogr. p. 610 sq. cf. Ihm p. 518). Suet, de gramm. 21 
C. Melissus — [Augusto^ delegante curam ordinandarum 
bibliothecarum in Octaviae porticu suscepit. de Melisso 
cf. p. 537. ceterum cf. Suet. Aug. 29. Ovid. ars am. 3, 391. 
trist. 3, 1, 69 sq. de vero nomine bibliotheca porticus Octaviae 
Ihm p. 526. de bibliothecae fortuna Cass. Dio 56, 24 et denuo 
Ihm p. 518. 



aRAMMATICAE PRIMORDIA 



LITTERATURA 



APPIUS CLAUDIUS CAECUS 

censor 442/312, cos. 447/307 et 458/296 

TESTIMONIA 

1, Pompon. dig. 1, 2, 2, 36 idem Appius Claudius 
— r litteram invenit, ut pro Valesiis Valerii essent et 
pro Fusiis Furii. 

Cic. ad fam. 9, 21, 2 princeps L. Papirius Mugillanus, qui 
censor cum L. Sempronio Atratino [a. 312/442] fuit — . sed tum 
Papisii dicebamini. post hunc XIII fuerunt sella curuli ante 
L. Papirium Grassum, qui primum Papisius est vocari desitus 
[praet. et dict. a, 414/340]. cf. Quint. 1, 4, 13. 

horum testimoniorum fidem in dubium revocare voluit Jordan, 
Krit. Beitr. z. Gesch. d. Lat. Spr. {Berlin. 1879) p. 155; sed 
cf. Cichorius, Leipz. Stud. 9 (1886) p. 175 sq. (Unger, Fleck. 
Jahrbb. 143, 1891 p. 302) et Meyer, Zeitschr. f. ost. Gymn. 31 
(1880) p, 121. de s littera pro r inter vocales posita cf. etiam 
Varro de t L. 7, 26. 27 et infra passim. Paul. Fest. p. 9, 2. 
15, 3. 23, 17. 68, 13. 121, 1. 264, 6. Fest. p. 213^, 11. Quint. 
1, 4, 13. FVonto p, 213 N. CGL V 25, 15. 73, 10. 108, 1. 

2. Mart, Cap. 3, 261 z idcirco Appius Claudius dete- 
statur, quod dentes mortui dum exprimitur imitatur. 

Anecd H. p. 308, 12 a verO idclrco — imitatur. 

z littera invenitur antiquitus in carmine saliari et in nummis. 
utrum postea etiam Andronicus et Naevius ea usi sint an non, 
€tmbigitur (Mar. Vict. p. 8, 12; cf. Ritschl op. 4, 150, a quo 
dismUiunt Mueller Baehrens Schoell. vd. ad Accium fr. <^^. 
eeteroffUf ef. Sp. Carvil. test. 1. 

2 montnri cont. Biiechele^* dentis morsxiB Mcwnwseix 

GrammBticBe BomAnae ftagmenta, ed. FuNAiOLi 1 



2 Grammaticae primordia 

Q. FABIUS PICTOR 

Liv. 1, 44, 2 Bcriptorum antiquissimus Fabius Pictor 

EX HlSTORnS 

[HBF 1 Peter] 
Mar. Vict. p. 23, 14 — Cinc. Aliment. fragm. 

L. CINCIUS ALIMENTUS 

praetor a. 543/211^ anno insequenti pro praetore 
in Siciliam missus est 

EX HISTORnS 

[HBF 1 Peter] 

repertores litterarum Cadmus ex Phoenice in Graeciam 
et Euander ad nos transtulerunt a b c d e [h] i k (V} m n 
p [q] r s t <^u^ litteras numero XVI. postea quasdam 
a Palamede et alias a Simonide adiectas implesse nume- 
6 rum XXrV [in comoedia scriptum erat ellum; non recte 
vos fecistis illum; est enim ^en illum'] grammatici, prae- 
terea Demetrius Phalereus, Hermocrates, ex nostris autem 
Cincius Fabius [fr. l\ Gellius [fr, 2\ tradiderunt. ex qui- 
bus Cincius paucis inquit commutatis, ut ad linguam 

10 nostram pervenirent. eas namque Cadmus ex Phoenice 
in Graeciam, inde ad nos Euander transtulerunt. 

Mar. Vict. p. 23, 14 repertores — transtulenmt. cf. Victor, p. 

194, 11. Varro infra. quin Cincius una cum dudbus rerum scrip- 
torihus laudatus antiquus ille histoiia^ auctor, non recentior 
grammaticus sit, ego non duhito. cf. Gell. infra fr, 1 et Peter, 
vet. hist. Bom. rell. pp. Cl 40. aliter Hertz, de L. Cinciis p. 81 sq. 

1 rep. litt. ex marg. inlata esse coni. Schady 2 h secl. 1 add. 

edit. princ. 3 q secl. u add. Vossius 6 — 6 in — illum secl. 

Sertz. ea quae de Graecis grammaticis leguntur perturhata 

su/i^y nam Mermocratem inter grammaticos rettulit Farro infra 

11 unde: em. Schady 



FabiuB. Cincius. Carvilius. EDnius 3 

SP. CARVILIUS 

de eius aetate ae doeirina cf. Be lud. litt. test. 2 

TESTIMONIA 

1. JPlut quaest, M. 54 t6 x TtQog t6 y cvyyivBiav ^iyei 
Ttaq avxoig \Itomanis\. 6t\)B yccQ iiQrjaavro tw ydiifia 
KaQ^iklov Eitoqlov 7CQ06eS,BVQ6vxog. Ter. Scawr. p. 15, 16 

a Spmio Carvilio novam formam G litterae propositam 
haec indicia a titulis confirmantur, qui G litteram ante 

Carvilii aetatem non praehent. quod autem Jordan (ibid. 157 sq.) 

hanc scripturae mutationem eidem, qui Z e litteris Latinis abs- 

tuUt, Appio Claudio vindicare voluit, hoc necessarium non est. 

cf. LHavet, Bev. de phil. 2 {1878) p. 15 sq. praeterea Bitschl, 

op. 4, J226 sq. Goetz, Fauly-Wiss. RE 3, 1629/5. 

4 Carvilio Schneider: corrutio em. carr. Bem. caruttio Pal. 

novae Bern. propositam scripsi: praep -codd. positam Keil 

DUBIUM 
1 ^. Isid. or. 1, 4, 12 k litteram Salvius ludimagister 
primus Latinis adiecit, ut in sono discrimen faceret duarum 
litterarum c et q. quae ideo supervacua dicitur, quia ex- 
ceptis Kalendis supervacua iudicatur; per c enim universa 
exprimimus. Betr. Biac. CGK lY 334, 22 sane litteram 
k Salvius magister primus Romanis adiecit, ut in sono 
duarum discretionem faceret b et q; quod ideo supervacue 

dicantur quod exceptis Kalendis superflua videantur. 

sub nomine Salvii magistri vel Salustii, ut in Gu. 1 et su- 
prascr. in Gu. 2 legitur, Carvilii nomen latere puto, quippe qui 
G non K, ut perverse Isidorus tradit, Latinis litteris adiecerit; G 
enim solum ex a/ntiquissimis gutturis elementis evanuit, ut, non 
aliter atque apud Etruscos, C Utterae locum daret. adde eandem 
utriusque auctoris Salvii Salustiive et Carvilii professionem docendi 
et de nomine ^Salustius^ cf. supra ^Caruttius^ Pal. cod. Scauri. 

Bitschl {op. 4, 228) u etiam litteram pro o, i pro e in 
decUnatuum terminationibus a Carvilio primumpositas esse coniecit. 
cf. Bibbeck, Fleck. Jahrbb. 75, 312. 

Q. ENNIUS 

natus Budiis a. 515/239 Bomam cum Catone quaestore a. 
550/204 venit, ubi Latina lingua docuit (De lud. litt. 1^\ poslea 
cum M. J^uivio JVodilzore in Aetolia militavit^ a culxis fiXxo 
ftfthio civitaie a. 570/184 donatus est. moHuus cst a. 585|1G^ 



4 Grammaticae primordia 

TESTIMONIA 

1, Suet, de gramm, 1 =■ Enn, granm, test, 1 

2, Fest. p. 293^, 30 nulla tunc [antiquiius] gemi- 

nabatur littera in scribendo. quam consnetudinem Ennius 

mutavisse fertur, ut pote Graecus Graeco more usus, quod 

illi aeque scribentes ac legentes duplicabant mut-a.s, semi- 

<vocales et liquidas)>. 

cf. Paul. lest. p. 6, 7. 19, 3. 23, 13. Fest.p. 158\ 6 <mutas 
et sem^ivocales <antiqui non duplicabant in sc^ribendo, aut 

<. . . . et ita primum Ennium scrip]>si8se, in eo < 

a quo littera . . .> duplicata sit <primum>. id. p, 355 <*, 1 torum, 
ut significet torridum, aridiim, per unum quidem r antiqua 
consuetudine scribitur, sed quasi per duo r scribatur pronuntiari 
oportet. nam antiqui nec mutas nec semivocales litteras gemina- 
bant^ ut fit in Ennio Arrio Annio. cf, Brctuse, librar, de discipl. 
augur. rell, fr. 22 (= Varro de l. L. 5, 21). de hoc litteratwrae 
invento, quod nos in peculiari lihro ab Ennio explicatum esse 
vix credimus {cf. supra test. 1)^ a^que ac de introductione hexa- 
metri versus in litteras Latinas {cf. Isid. or. 1, 38, 6. Cie. de 
leg. 2, 68. At. Fort. p. 284, 7 K.) et de iis quae in metris ab 
eo novata stmt cf. praesertim Skutsch, Pauly-Wiss. BF 5, 2620 
sq. 2627. 

3, Isid, or. 1, 21^ 1 {ex Suet, %iql 6fiaslcov) vulgares 

notas Ennius primus mille et centum invenit. 

cum haec certo a Suetonio repetenda sint {LTraube, Axch. 
f. Stenogr. 53, 1901 p. 199), quin Ennius poeta hic denotetur 
vix dubitare licet. de vidgaribus noUs (= litteris singutaribus?) 
cf Weinberger, Arch. f, Stenogr. 54 (1902) p. 204 sq, Philol, 
63 (1904) p. 635 sq. Skutsch, ibid. 2627. 

Ennii veriloquia vd. infra p. 7 

P. COENELIUS SCIPIO AEMILIANUS 

natus 569/185 (cf Both, Bh. Mus. 12, 183), cos 607/147 
et 620/134y censor 612/142, mortuus 625/129 

TESTIMONIA 

1, Fest. p. 273^^ 7 rederguisse per e litteram Scipio 
Africanus Pauli filius dicitur enuntiasse, ut idem etiam 
pertisum. cuius meminit LuciLius, cum ait [963 Jfa.]: 

quo facetior videare et scire plus c\mm. <^^tm^ 
pertiaum iiomineiQ non pertaesum diceT^'^ ietvsmwcB. ^^ifiiA&. 



EnniuB. Scipio Aemilianus 5 

id. p. 217^, 4 <^pertr>8um di^xerunt antiqui pro pertaesum 

> qui Paul< ^ . . .>. 

Paul. Fest. p. 216., 6 pertisum pro pertaesum dixerunt. Cic. 
orat. 159 ex quo quidam pertisum etiam volunt, quod eadem 
consuetudo non probavit. cf. Paul. Fest. p. 81, 7 et Bibbeck, 
Fleck. Jahrhh. 75, 322. 

1 redarguisse 6 hominum — humanum genus Marx 

aermnnamst opus Lachmann 

2, Qumt i, 7, 25 quid dicam vortices et vorsus cetera- 

que in eundem modum, quae primus Scipio Africanus in 

e litteram secundam vertisse dicitur? 

cf. Cic. d^ or. 1, 255 multi oratores fuerunt, ut illum 
Scipionem audimus et Laelium, qui omnia sermone conficerent 
paulo intentiore. de re cf. Thurneysen^ Kuhns Zeitschr. 30, 496 
et Solmsen, z. Lat. Lautg. {Strafib. 1894) p. 19. 



VEEBORUM ENODATIONES 



INDIGITAMENTA 

TESTIMONIUM 

Serv g. 1, 21 noinina haec numinum in indigitamentis 
inveniuntur, id est in libris pontificalibus, qui et nomina 
deorum et rationes ipsorum nominum continent; quae 
etiam Varro dicit. nam — nomina numinibus ex officiis 
constat inposita: verbi causa ab occatione deus Occator 
dicitur, a sarritione Sarritor, a stercoratione Sterculinius, 
a satione Sator. 

cf. Prerbisch, quaest de libr. pontif. ( Vratisl. 1874) p. 5 sq. 

CN. NAEVIUS 

de Naevii vita cf. Varronem ad lihr. De poetis 
EX BELLO POENICO 

1 [26 BF Mueller 27 Baehrens] 

Aventinum Naevius [c^m^] ab avibus, quod eo se ab 
Tiberi ferrent aves. 

Varro de l. L. 5, 43 Aventinum — aves. cf. Varro infra. 
Incert. inc. libr. 4. 

2 [27 M. 28 B.] 

k Iiunc locum [Palatiurn] a pecore d\c.\»m -^xsi^x^t <\ui- 
■*?zo/ itaque Naevius Balatium appeWat. 



Indigitamenta. Naevius. Fabius. Cincius. Ennius 7 

Varro de l. L. 5,53 hunc — appeUat. Paul. Fest. p. 220, 5 
Palatium, id est mons Romae, appellatus est quod ibi pecus 
pascens balare consueverit, vel quod palare id est errare ibi 
pecudes solerent. cf. Solin. 1, 15. Serv. Aen. 8, 51 (ex Varrone). 
Isid. or. 15, 3, 5. 

Q. FABIUS PICTOR 

EX HISTORnS 
[HBF 2 Peter] 

Fabius ^a^ Siculis profectos corrupto nomine Vulscos 

ait dictos. 

Isid. codd. eccles. Tolet. ad or. 4, 7, 34 Alexander historio- 
graphus ait: Vulscos quidam appellatos aiunt a Vulsco Anti- 
phatae Laestrygonis filio. Fabius quoque a — dictos. 

1 a Sic.] sicolicis vel sic colicis codd. 

L. CINCIUS ALIMENTUS 

EX HISTORnS 

[HBF 2 Peter] 

Cincius et Cassius [fr. 3] aiunt ab Euandro Faunum deum 

appellatum, ideoque aedes sacras faunas primo appellatas, 

postea fana dicta, et ex eo qui futura praecinerent fanaticos dici. 

Serv. Ban. g. i, 10 Cinciua — dici. Inc. de diff. CGK VII 
523^ 28 fanum Fauno consecratum, unde Fauni appellabantur 
priuB et illi qui vagabantur fanatici. cf Varro de l. L. 6, 54. 
Proh. Verg. g. l. c. utrum haec ad Alimentum an ad alterum 
Cincium pertineant., duhium est; sed nomen Ca>ssii adiectum ad 
priorem melius fadt, neque rerum scriptorem veriloquium dedecet, 
quamquam Servius L. Cincium rursus afferens grammaticum 
inteUegit {cf. ad hunc fr. 16). 

Q. ENNIUS 

EX ANNA;.IBUS 

1 [59 Vahlen^] 

nominatae [/ribus], ut ait Ennius, Titiens^^ «iNi ^^Hag^ 
Bamnenses ab Romulo. 



8 Grammaticae. primordia 

Varro de l. L. 5, .).> a^er Romanus primum divisus in par- 
tis tris, a quo tribus appellata Titiensium [idX-codd.'] Ram- 
nium Lucerum. nominatae — Romuio, Luceies, ut Junius \fr. 4\ 
a Lucumone. cf. id. ibid. 5, 81. 89. 91. Cic, de r. p. 2, 14. 36. 
Liv. 1, 13, 8. 36, 2. Fest. p. 344 f>, 23. Paul. Fest. p. 349, 13. 
Serv. Aen. 5, 560. CGL IV 278, 4. 

1 nominati LSpengel 

EX ALEXANDRO 

2 [8RPI P.23V Bihheck^] 

quapropter Parim pastores nunc Alexandrum 

vocant 
Varro de l. L. 7, 82 apucl Ennium: [5]. itera: quapropter — 
vocant. imitari dum voluit Euripiden [-peden Flor.] et ponere 
hviiov, est lapsus; nam Euripides [-pedes Flor.] quod Grraeca 
posuit, hvfia sunt aperta. — hoc Ennii quis potest intellegere 
[in] versum significare [3], Alexandrum ab eo appellatum, in 
Grraecia qui Paris fuisset, a quo Herculem quoque cognomi- 
natum Alexicacon, ab eo quod defensor esset hominum? cf. 
Apollod. bibl. lU 150 (12, 5, 19). 

EX ANDROMACHA AECHMAL. 

3 [II p. 26 E.^] 

Andromachae nomen qui indidit, recte[ei] 

indidit. 

Varro de l. L. 7, 82 apud Ennium: AndromJMjiiae — indidit 
itenL: [2]. ille [Furipides] ait ideo nomen additum Andro- 
mache, quod &v&qI iidxstai [ andromachete JBlor.] ; hoc Ennii quis 
potest intellegere [inj versum significare Andromache — indidit? 

1 ei Flor.: deest altero loco 

EX MEDEA 

4 [I p. 49 J?.3] 

quae [nat;/^] nunc nominatur nomine / Argo, 

quia Argivi in ea delecti viri / vecti petebant 

pellem inauratam arietis 

Bhet. ad Her. 2, 22^ 34 q^ae — arietis. eadem ap. Cic. tiisc. i, 

20^ 45. Prisc. III 424, 4. cf. etym. magn. s. v. Idgyiii. hoc veri- 

loquium, quod in Euripidis Medea (1 sq.) deest, ex qua Ennius 

^ausit, ^rammaticorum- vi in hunc fluxisse Leo docuiti^Pl. F,^.86 sq-V 

I sq. in verbis constituendis Ribbeckium accutus «vwmv 



Ennius. Porcius Cato 9 

INCERTAE SEDIS 

5 [inc. 48 7.^ 

foedus quod fidus Ennius scribit dictum 

Varro de l. L. 5, 86 mittebantur, antequam {bellum] 
conciperetur, qui res repeterent, et per hos etiam nunc fit 
foeduB — dictom. cf. Patd. Fcst. p. 84, 2. Cicero ap. Serv. Dan. 
Aen. 8, 641 Cicero foedera a fide putat dicta. Liv. 5, 51, 10. 
CGL VI 460. haec iniuria ad alterum Ennium ab Hertz {Sin- 
niUfS Cap. p. 10) relata esse puto; ut enim Varro auctores suos 
interdum neglegentius memoret, qua tanta incuria nomen illud 
Ennii poetae quadragies septies laurdatum ab obscuriore gram- 
matico minime discreverit, vix intellegitur. nequs vero dliud in 
Ennii verbis latet nisi veriloquium, aut si placet lusus verborum, 
cf. Vahlen, Enn. poes. relP. p. XXXV IIL 

DUBIUM 

5 [inc. 49 V.^] 

Char. p. 98, 12 = Enn. gramm. fr. 2 

Varro {de l. L. 6, 83) auris hv^ov ab avendo in Alexan- 
dro [SRPI p. 22 II B.^] Ennium ostendere velle opinatur: 
iam dudum ab ludis animus atque aures avent/avide ex- 
pectantes nuntium. at hic potius lusu>s verborum esse videtur 
(cf. Lersch^ die Sprachphil. d. Alten 3, 117), non secus ac saepe 
apud antiquos poetas, praesertim Plautum, qui ioco saepe falsas 
etymologias profert (cf. Bacch. 284. Men. 263), interdum etiam 
vera^^ ut in Capt. 288: Quid ais? tenaxne eius pater? Immo 
edepol pertinax. 



M. POKCIUS CATO 

natus Tu^culi a. 520/234, quaestor a. 550/204, aedilis 
' a. 556/198, cos. a. 559/195, censor a. 570/184, 



a. 555/199, praetor 
mortuus est a. 605/149 



A. TESTIMONIA 



1. Isid. diff. verb. praef. de his [differcutiis 8eTm(wuw\ 
apud LatinoB C&to primus scripsit, ad cuma ex.eici^\\Max v^^^ 
paoeissjmas partlm edidi, partim ex auctoxum \\\>to ^e^xom^^^-' 



10 Grammaticae primordia 

supervacanea coniectura Lerschii est {ibid. 3, 139), quem 
Crraefenhan sequitur {Gesch. d. class. Phil. 2^ 329), Porcium 
Catonem ab Isidoro cum Valerio Catone permutatum esse; nam 
si non in libro singulari, carptim tamen in orationibus (cf. OJahn^ 
acta soc. Sax. 1850 p. 271) Cato verborum differentias pertrac- 
tavit, q^ms excerplas Isidorus aut au^tor eius vidit (J'r. 10. 11. 14). 
cf. Jordan, M. Cat. quae extant. {Lipsiae 1860) p. GVII 

2. Varro ap. Gell. 16, 12^ 8 idcirco [qmd faenerator 

a faenore nominatus est, faenus a fetii\ et M. CatoDem et 

ceteros aetatis eius ^feneratorem' sine a littera pronun- 

tiasse tradit. 

cf. Varro de serm. Lat. lib. III. Jordan, Beitr. z. Gesch. 
d. Lat. Spr. p. 125. 

B. FRAGMENTA 

EX ORIGINIBUS 

1 [18 Jordan 53 Peter] 

lib. II. Marsus hostem occidit prius quam Pae- 
lignus; propterea Marrucini vocantur, de Marso 
detorsum nomen. 

Prisc. p. 487, 9 Cato in II [ita Bern., III rell. codd. Hertzii] 

Onginum: Marsus — nomen. 

2 [1 J. 71 P.] 

lib. III. Thesunti Tauriani vocantur de fluvio, 
qui propter fluit. 

Prob. Verg. buc. p. 326 H. item Cato Originum III: The- 

sunti — fluit e. q. S. 

1 Theseunti Vatic. 

3 [2 J. 78 P.] 

lib. IV. mapalia vocantur ubi habitant [Pomi]; 

ea quasi cohortes rotundae sunt. 

Fest. p. 146^, 25 mapalia- casae Poenicae appellantur, in 

quibus qaia nihil est secreti, solet solute viventibus obici id 

vocabulum. Cato originum libro quarto : mapaiia — sunt. 8erv. Dan. 

^en. J, dj91 C&to orfginum \numervim om. Casscll. ^ToxiQ 'Poun.s^ 

magaliaa.edi&cisb quaai cohortesrotundaa dicit. cf . Isi*. ot . 15,1^,4:, 



Porcius Cato 11 

f 4 [114 J. et P.] 

qui [Ca^o] Albanum montem ab Alba longa putat 

dictum 

Serv. Dan. Aen. 12, 134 ^nunc Albanus habetur' Catonem 

sequitur, qui — dictum. 

Albanum Masvicim: albonem 

5 [II 20 J. 46 P.] 

ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem 

sustinent. 

Serv. Aen. 10, 184 ^intempestaeque Graviscae' — intem- 
pestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium 
in naturali historia [deest apud Plinium] et Catonem in ori- 
ginibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tran- 
quillitate; nam, ut ait Cato, ideo — gustinent. 

6 [II 26 J. 54 P.] 

de quo [PoZeYe] Cato in originibus dicit, quod ad 

Italiam venerit et segregatus ab Aenea condiderit oppidum 

Politorium a suo nomine 

Sei'v. Aen. 5, 564 'Polite progenies' — ; de quo — nomine. 

t 7 [II 23 J 60 P.] 

Cato dicit: quia is locus montibus praestet, 

Praeneste oppido nomen dedit. 

Serv. Ban. Aen. 7 , 682 'altum Praeneste' Cato — dedit. 
Paul. lest. p. 224, 6 Praeneste dicta est, quia is locus, quo 
condita est, montibus praestet. aliter Mart. Cap. ^, 642. 

f 8 [17 J II51P.] 

Cato et Gellius [fr. 3] a Sabo Lacedaemonio trahere 

eos [Sahinos] originem referunt. 

Serv. Dan. Aen. 8, 638 Cato autem et GeiUus — referunt. 
aliter Varro infra. Plin. n. h. 5, 108. cf. Sil. Ital. 8, 420 sq. et 
Schulze^ Lat. Eigenn. p. 479. 

f 9 [II 24 J 56 P^, 

Tibur, sicut Cato facit testimonium, a Catillo Arcade 
praefecto classis Euandri [conditum] — . CatiiVws» ^TiiccDL 
Amphiarai Elius post prodigialem patris a^^Ji^ T>a^^^^ 
interitnm, Oeelei avi iussu cum omni ietu Ne^TC ^«OTOSSi. 



12 Grammaticae primordia 

6 missus tres liberos in Italia procreavit, Tiburtum Coram 

Catillum, qui depulsis ex oppido Siciliae veteribus Sicanis 

a nomine Tiburti fratris natu maximi urbem vocaverunt. 

Solin. collect. 2, 8 Tibur — Euandri, sicut Sextius, ab Ar- 

giva iuventute. CatiUus — vocaverunt. cf. ScTV. Am. 7, 670, 672. 

EX ORATIONIBUS 
DE SUIS VIRTUTIBUS CONTRA THERMUM 

10 [XI 4 j:\ 

aliud est properare, aliud festinare. qui unum 
quid mature transigit, is properat; qui multa 

simul incipit neque perficit, is festinat. 

Gell. 16, 14, 1 festinare et properare idem significare 
atque in eandem rem dici videntur. sed M. Cato id differre 
existimat eaque hoc modo divisa (verba sunt ipsius ex oratione, 
quam de suis virtutibus habuit): aUud — featinat. Fest. p. 234 f>^ 
17 . . . apud Catonem in ea quae est contra Thermum de suis 
vrrtutibus : aUud — featinat. Paul. p. 235, 14 properare aliud est, 
aiiud — festiuat Non. p. 441, 18 Cato oratione quam de suis 
virtutibus scripsit : aiiud — featinat. Schol. Bob. ad. Cic. p. 289 Or. 
aliud esse properare, aliud fe^tinare ipse nos — Cato docuit in 
oratione quae inscribitur de virtute sua contra Thermum. — 
nam aUud — featinat. Isid. diff. verh. 440 inter properare et festi- 
nare: Marcus Cato sic distinguit dicens: qui — festinat. eadem 
fere ap. Sxiet. p. 285 R. Serv. Dan. g. 1, 260. cf. Inc. de diff. 
CGK VII 527, 5. 

1 unum quodque Fest. Suet. al. u. quicquid nonnulU codd. 
Non. 3 simul] sibi Faris. Voss. Lat. F 7 percipit Paris. is 
om. Non. al. 

IN L. QUINCTIUM FLAMININUM 

f 11 [XVII 3] 

aliud est, Philippe, amor, longe aliud cupido. 

accessit ilico alter, ubi alter recessit; alter bonus, 

alter malus. 

Isid. diff. verb. 5 inter amorem et cupidinem; aiiud est, 
inquit Cato, PhiUppe — maius. de collocatione cf supra test. 1» 
de re Afran. fr. 1. 2. Flaut. Baccli. 20. 

1 pbilippi cod. Barthii, Basil. teste OreUi longe quam 
^ar$s. 1. aJiudque Arev. 2 ubi Paris. Arei). t^\^. Ba8i\. c»d. 
*^aftkn om. Vatic. 



Porcius Cato 13 

SUASIO LEGIS VOCONIAE 

* 12 [XXXII 3] 

in M. Catonis oratione, qua Voconiam legem suasit, 

quaeri solet, quid sit ^classicus', quid 'infra classem'. 

Gell. 6, 13 ^classici' dicebantur non onmes, qui in quinque 
classibus erani, sed primae tantum classis homines, qui centum 
et viginti quinque milia aeris ampliusve censi erant. ^infra 
classem' autem appellabantur secundae classis ceterarumque 
omnium classium, qui minore summa aeris, quod supra dixi, 
censebantur. boc eo strictim notavi, quoniam in M. Catoms — 
ciassem. cf. Paul. Fest. p. 113, 12. quamquam utrum Cato ipse 
ista explicaverit verha incertum est^ haec aliena visa non sunt a 
proposito nostro. ♦ 

interpretationem vocis ^recepticius* in eadem oratione factam 
vd. ap. Verrium fr. 2. 

DE BELLO KARTHAGINIENSI 

f 13 [XXXYII 4] 

urbem istam [Karthagineifn]^ ut Cato in oratione 
senatoria autumat, cmn rex lapon rerum in Libya potiretur, 
Elissa mulier extruxit domo Phoenix et Karthadam dixit, 
quod Phoenicum ore expi;^mit civitatem novam. 

Solin. COUect. 27, 10 urbem — novam. 

2 iapum vel lapum codd, deteriores 

EX INCERTIS ORATIONIBUS 

14 [11] 

tu, inquam, si verum supprimis, falsarius 

agnosceris; si falsa confingis, mendax esse videris. 
Isid. diff. verb. 220 inter falsitatem et mendacium: negare 
quod verum est falsitas est, fingere quod verum non est menda- 
cium est. unde et Cato: tu — videris. de collocatione cf. test. 
1. de re Nig. Fig. fr. 31. 

*i5 [9] 

pelliculatio^nem Cato a peIIicien]>do, quod est indu- 

cen^do, dixit in ea oration^e, quam scripsit de <^ )>. 

Fest.p. 242 <^, 21 pemcuiatio<(nem> — de ... Paid. Fest.p. 243^ 4 
pelliculationem Cato a pelliciendo dixit. poterat apud Ca\on(v«m 
etymm esse, quamquam verisimtlius Ytrrii ipsio^s est. idem ca^^X. 
w /ir. JT. 



14 Grammaticae primordia 

DE RE MILITARI 

16 [5] 

procubitores dicuntur fere velites, qui noctu custodiae 

causa ante castra excubant, cum castra liostiuin in pro- 

pinquo sunt. 

Fest, p. 253^, 27 procubitores — sunt, ut M. Cato in eo quem 
de re militari scxipsit. 

1 feri vetites 

INCEETAE SEDIS 
*i7 [57] 

veteriniim bestiam iumentum Cato appellavit a vehendo. 

Paul. Fest. p. 369, 12 vetermam — vehendo. sequttm dtversa 
OpilU etymologia {fr. 24). Non. p. 13, 6 veterina animalia 
dicuntur omnia quae vehere quid possunt. CGL II 207, 45. 
V 651, 51. cf. ad fr. 15. 

DUBIUM 
18 [p. 84\ 

mundo nomen inpositum est ab eo mundo qui 

supra nos est; forma enim eius est, ut ex his qui 

intravere cognoscere potui,^ adsimilis illae. 

Fest. p. 154^, 30 mundus — ter in anno patere solet — ; 
qui quid ita dicatur sic refert Cato in commentariis iuris ci- 
vilis : mundo — iUae. an Catonis filii hi sunt? cf. Jordan, ibid. 
p. CV. Bremer, iurisprud. antehadr. 1, 21. 

2 est, ut] est, est !i illi Scal. 

FALSUM 

a Gellii codd. {6, 10) epistulicarum quaestionum in re gram- 
matica auctor Cato pro Varrone proditus est. cf. Varr. rell. 
ad epistul. quaest. et Jordan ihid. p. CVIII sq. 



SEX. AELIUS PAETUS CATUS 

aedilis cur. 554/200, duumvir coloniae Narniae augendae 
555/199, cos. 556/198, censor 560/194 

A. TESTIMONIUM 

JPompon. diff. 1, 2, 2, 38 Sextum Aelium etiam Ennius 
Jaudavit et extat iJJius liber qui inseribitvxT \xT^fe"t^\\a.. 



Cato. Sex. Aelius. Fulvius Nobilior 15 

qui liber veluti cunabula iuris continet. tripertita autem 

dicitur, quoniam lege duodecim tabularum praeposita 

iungitur interpretatio, deinde subtexitur legis. actio. 

forensem^ non grammaticam interpretationem fuisse Schoell 
iure contendit (Leg. XII tab. rell. Lips. 1866 p. 22\ quamquam, 
ut par est, hic Hlic nominum obscuriorum grammatica investigatio 
non defuit. 

B. EX TRIPERTITIS 
\IA 4 Bremer^ 

'mulieres genas ne radunto neve lessum funeris ergo 
habento' hoc veteres interpretes Sex. Aelius L. Acilius 
non satis se intelligere dixerunt, sed suspicari vestimenti 
aliquod genus funebris. 

Cic. de leg. 2, 59 mtdieres — fimebris. 

L. ACILIUS 

a Pomponio (dig. 1, 2, 2^ 38) P. Atilius hic nuncupatur, sed 
cf. Cic. Lael. 6 et Schoell, tbid. p. 25. 

EX mCERTO LIBRO 

[JJ. p. 18 Bremer^ 

Cic. de leg. 2, 59 = Sex. Aelius Paetus. cf. Schoell, leg. 
XII tab. rell. p. 7. 25 sq. 



M. FULVIUS NOBILIOE 

cos. 565/189, censor 575/179 

EX FASTIS 

2 
nomina decem mensibus antiquis Romulum fecisse 
Fulvius et lunius [fr. 5] auctores sunt; et quidem duos 
primos a parentibus suis nominasse, Martium a Marte 
patre, Aprilem ab Aphrodite id est Venere, unde maiores 
eius oriundi dicebantur; proximos duos a populo, Maivim^^Tj 
niaioribus natu, lunium a iumoribus ; ceteros ab OT^Mi^ q^<^ 
smguUerant, Quintilem usq ue Decembrem. perm^e ^.iD^jLmexio. 



16 Grammaticae primordia 

Censor, d, n. 22, 9 {ex Varrone) nomfaia — nomero. Varro 
de l. L. 6, 33 primus [mensis] a Marte; secundus, ut Ful- 
vius scribit et lunius, a Venere, quod ea sit 'AtpQodCxri — ; 
tertius a maioribus Maius, quartus a iunioribus dictus lunius. 
dehinc quintus Quintilis et sic deinceps usque ad Decembrem 
a numero. Macroh. 1, 12, 5 haec fuit Bomuli ordinatio, qui 
primum anni mensem genitori suo Marti dicavit 8 secundum 
mensem nominavit Aprilem, ut quidam putant, cum aspiratione 
quasi Aphrilem, a spuma quam Graeci &(pq6v vocant, unde 
orta Venus creditur [Ov. fast. 4, 61. Lyd. de mens. 4 passim']. 16 
Maium Romulus tertium posuit, de cuius nomine inter auctores 
lata dissensio est. nam Fulvius Nobilior in fastis quos in 
aede Herculis Musarum [cf. Plin. n. h. 35, 66. De Mossi, 
bidl. archeol. 1869 p. 3] posuit Romulum dicit, postquam po- 
pulum in maiores iunioresque divisit, ut altera pars consilio 
altera armis rempublicam tueretur, in honorem utriusque partis 
hunc Maium, sequentem lunium mensem vocasse. cf. Varro infra. 
Cincius fr. 6. Omd. fast. 1, 41. 5, 1 sq. 427. Fest. p. 134 f>, 27. 
Plut Num. 19. Suet. rell. p. 163 B. Isid. or. 5, 33, 5 sq. Lyd. 
de mens. 4, 56. August. contra Faustum 18, 5. civ. d. 7, 7. 
Serv. g. 1, 43. Cassiod var. 1, 35. CGL VI 535. 

7 usque ad Vatic. 4498 et lesuit. 

2 

ad hos [decem menses] qui additi, prior a principe deo 
lanuarius appellatus, posterior, ut idem dicunt scriptores 
[Fulvius et Itmius] cf. lun. fr. 6\ ab diis inferis Februarius 
appellatus, quod tum his parentetur. 

Varro de l, L. 6, 34 ad hos — parentetur. cf. Varro infra. 

4 parentur: em. vg. 



lUVENTIUS 

EX INCERTA FABULA 

[SBP II96 V BibhecJt^] 

scruppidam — luventius comicus dicebat a vermiculo 
piloso, qui solet esse in fronde cum multis pedibus. 

Farro de l L. 7 , 65 scruppidam Aui^lma \fr. IS^^ \>««a5eLwa 
dibiu; Valeriua [fr. J2]. cf. Awr. Op. l. c. 



Fulv. Nobilior. luventius. Postumius Albinus. Cassius Hemina 17 

A. POSTUMIUS ALBINUS 

praetor a. 599/155, cos. a. 603/151, Catone minor natu 

EX mCERTO LIBRO 

[HBF 3 Feter] 

Postumius de adventu Aeneae et Lutatius communium 

historiarum [fr. 3] Boiam Euximi comitis Aeneae nutricem 

et ab eius nomine Boias vocatas dicunt; veteres tamen 

portum Baias dixisse. 

Serv. Dan. Aen. 9, 707 Postumiua — dixisse. Varro [infraX de 
inscriptione ^de adv. Ae.^ cf. Peter, vet. hist. B. rell. p. CXXV. 

L. CASSIUS HEMINA 

vetitstissimm auctor annalium {Flin. n. h. 13, 84) quartis 
ludis saeeidaribus (a. 608/146) vivebat (Censor. d. n. 17, 11) 

EX ANNALIBUS 

1 [HBF 8 Peter] 
GeU. 17, 21, 3 = Corn. Nepos fr. 1 

2 [2] 

notum est — constitutam — Ariciam ab Archiloco 
Siculo, unde et nomen, ut Heminae placet, tractum. 

Solin. COllect. 2^ 10 notum — tractum. 

3 [5] 

Cassius Hemina tradidit, Siculum quendam nomine 

xixoris suae Clytemestrae condidisse Clytemestrum, mox 

corrupto nomine Crustumerium dictum. 

Serv. JDan. Aen. 7, 631 Cassiua — dictum. alii volunt a cru- 
stula panis, quam Troiani coacti fame exedisse dicuntur, 
appellatum. 

Seri^, Dan. y. 1, IQ = Cincius Alim. p. 7 

Gr»mmaticae Momanae fragmenta ed. PuNAiOM 1 



18 Grammaticae primordia 

M'. MANILIUS 

C08. 605/149 

EX RESPONSIS 

[lA 4 Brtmer] 

GeU. 17,7, 1 legis veteris Atiniae verba sunt [Font. iur, H. 

p, 45, 6 Bruns^] 'quod subruptum erit, eius rei aetema 

auctoritas esto'. quis aliud putet in bisce verbis quam 

de tempore tantum ftituro legem loqui? sed Q. Scaevola 

6 [fr, 9] patrem suum [resp, infra] et Brutum [resp. infra] et 

Manilium viros adprime doctos quaesisse ait dubitasseque, 

utrum ne in post facta modo furta lex valeret an etiam 

in ante facta, quoniam 'subruptum erit' utrumque tempus 

videretur ostendere, tam praeteritimi quam futurum. 

cf Nig. Fig. fr. 8. Dig. 50, 16, 123. 

3 alius (aliis Voss. Lat. F 112) 6 manlium Begin. 597 

et 1646 Vo88. Lat. F 112 

INCERTAE SEDIS FRAGMENTUM 

[nexum] Manilius scribit omne quod per libram et 

aes geritur, in quo sint mancipia. 

Varro de l. L. 7, 105 ManiUus — mancipia. cf Mucius Scaev. 
et Ael. GaU. infra. 

1 Mamilius Flor. em. Laetus 2 geratur Christ, Philol. 16, 464 

M. lUNIUS BEUTUS 

Cic. ad fam. 7, 22 M'. Manilium, M. Brutum; contrario 
ordine Gell. 17, 7, 3. Dig. 41, 2, 3, 3 

EX RESPONSIS 
[lA 5 Bremer] 
Gell. 17,7y 3 = Manilius resp. 

P. MUCIUS SCAEVOLA 

C08. 621/133 

EX RESPONSIS 
[4 J5r.] 
^ 6^^//. 17, 7, 3 = Manilius resp. 



aRAMMATICAE 
ANTEVAERONIANAE FEAGMENTA 



GRAMMATICI 

C. OCTAVIUS LAMPADIO 
A. TESTIMONIA 



VITAE 



1. origo Lampadionis^ ut Archelai et Philocomi, incomperta 
est. si enim hi una cum Vargunteio 'nostri^ a Suetonio sive 
Varrone {de gramm. 2) vocantur, quomodo haec intellegenda sit 
appeUatio, verene p^oprieque pro Romanis an semigraecis, qui 
Moma^ Cratetis vestigia presserint^ haud liquet. certe tamen 
paulo ante Suetonius in Livio Ennioque posteriu^s nomen diserte 
usurpat cf. Hillscher, Fleck. JaJirbb. suppl. 18. 1892 p. 364 et 
contra Leo, Pl. F. p. 29 adn. 3. de Philocomo etiam Val. Cat. 
test. 8 et Lucil. fr. 36. 

2. Lampadionem ineunte fere Gracchorum aetate (a. 620/134), 
aut etiam dliqaantum temporis antea, clarum extitisse., si ex 
Suetonio {ibid.) ac Frontone {test. 4.) colligimus, longe a vero 
non aberrabimus {Bu£cheler, Rh. Mus. 40, 148). haud recte 
Bergk op. 1, 603 adn. 

SCRIPTORUM 

5. Suet. de gr. 2 {ex Varrone) C. Octavius Lampadio 
[diligentius retractavit ac legendo commentandoque et ceteris 
notum fecitj Naevii Punicum bellum, quod uno volumine et 
continenti scriptura expositum divisit in septem libros. 

de huius Ubrorum divisionis fato cf. Santra fr. 5 et Buecheler 
ibid. 149, qui eam inde tantum a Caesariana aetate a doctis 
hominibus receptam esse demonstramt. 

4. Fronto p. 20 N. contigisse quid tale M. Porcio aut 
Quinto Ennio, C. Graccho aut Titio poetae? quid Scipioni aut 
Numidico? quid M. TuUio tale usu venit? quorum lihTil ^x^- 
tiosiores habentur et snmmam gloriam retiiieiit, «v wvoife <^ 

LampadioneantStaherio au <;.... vi aut .... aut A.e\io ^^ ^ 

Attieo antNepote. mea oratio extabit M. CaeBaiia m«sv\3i ^ern^^^»»- 



22 Grammaticae antevarronianae fragpnenta 

4 a add. Mai 5 aut] desunt IV fere litterae aut 

<Ser>vi<o Cl>aud<(io> coni. Naher aut <Se>vi<o> aut <Tirone> 
Kessler Tirone iam Mai 

B. PRAGMENTUM 

GelL 18, 5, 11 contentus, inquit [AfUonim IuUanm 

rhetor], ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec 

ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, 'equus^ne an 

^eques' scriptum Ennius reliquisset, librum summae 

5 atque reverendae vestustatis, quem fere constabat Lam- 

padionis manu emendatum, studio pretioque multo unius 

versus inspiciendi gratia conduxi et ^eques', non ^equus' 

scriptum in eo versu inveni [versm est ex VII ann, 232 V} 

denique vi magna quadi-upes eques atque elepbanti/proici- 

10 imt sese]. 

quod ex priore loco Lersch {Mus. d. rhein.-westph, Schulm. 
IIL 1845, 3 p. 233 sq.) suspicatwr Lampadionem Catonis origines 
in septem Itbros distinxisse, omni fwndamento destitutum est 
{cf. Peter, vet. hist. B. rell. p. CXXX sq.). eum contra JEnnii 
annales emendavisse ex Gellio et Frontone (fest. 4) concludi debet. 



L. ACCIUS 

A. TESTIMONIA 



VTTAE 



L Lucius praemmen a scriptorihus omitti solet; invenity/r 
tam^n apud auctorem ad Herennium, Ciceronem, Plinium maiorem, 
Gellium Hieron^mum Macrobitm. ^Accius' autem scriptura 
longe ante ceteras 'Attius^ vel ^Actius^ praestat, quippe qtMe ab 
optimis codicibus commendetur. 

2. Suet. rell p. 36 B. = Hieron. ad a. Abr.1878 {2, 129 Sch.) 
L. Accius tragoediarum scriptor clarua habetur [a. 615/139\ 
natus Mancino et Serrano coss. [a. 584/1701 parentibus libertinis, 
et seni iam Pacuvio Tarenti sua scripta recitavit. a quo et 
fundus Accianus iuxta Pisaurum dicitur, quia illuc inter colonos 
fuerat ex urbe deductus. de anno 7iatali cf. etiam fr, 20. de 
patria Pisau/ro certum testimonium deest {de Plin. n. h. 7, 128 cf. 
supra De lud. litt. 15), nam extrema verba quia — deductoB 
a^ hunc Accium falso relata «unt, cum d^dMCtio a. 570/184 
acctdertt; sed iamen ad Acdum patrcm perliifveTe 'oidei^AMur V^ 
£"nn$um cum Accio permutatum putat Morx, Paw^|-^%». 



C. Octayius Lampadio. L. Accius 23 

MJE 1, 142), ceteroqui de Accia gente Pisauremi, cuius, ut 
videtur, L. Accii pater libertus fuerat, cf, Cic. Brut. 271. pro 
Clicent. 156. 

3. Cic. Brut. 107 D. Brutus M. filius, ut ex familiari 
eiuB L. Accio poeta sum audire solitus hinc Accium usque ad a. 
cirdter 670/84 vel diutius vixisse efficitur. cf etiam Varr. de 
antiq. litt. praef. 

4. Cic. de leg, 2, 54 doctum hominem sane [D. Brutum], 
cuiuB foit AcciuB perfamiliaris cf, test. 3. 17. 

5. a. 614/140 fabulam docuit. cf. fr, 20, 

6. Cic, Phil. 1, 36 nisi forte Accio tum plaudi et sexagesimo 
post anno palmam dari, non Bruto putabatis cum haec ad 
^ Tereus* tragoediam a. 710/44 iterum actam pertineant, a. 650/104 
ea primum data est, in ipso Accii nominis flore. 

7. Val. Max. 3,7,11 is [Accim] — lulio Caesari [^Straboni] 
amplissimo ac florentissimo viro in conlegium poetarum venienti 
numquam adsurrexit, non maiestatis eius inmemor, sed quod 
in comparatione communium studiorum aliquanto se superiorem 
esse confideret. 

8. Bhet. ad Her. 1, 24 mimus quidam nominatim Accium 
poetam conpellayit in scaena. cum eo Accius iniuriarum 
agit. hic nihil aliud defendit, nisi licere nominari eum, cuius 
nomine scripta dentur agenda. id. 2, 19 P. Mucius eum, qui 
L. Accium poetam nominaverat^ condemnavit. 5 

2 caenaculum; eo Herbip. caenaculo. Eum Leid. cenaculo 
(caen -Cor6.) meo. vel eius, eo vel eum rell.: em. Minutianus 

9. Quint, 5, 13, 43 aiunt Accium interrogatum, cur causas 
non ageret, cum apud eum in tragoediis tanta vis esset optime 
respondendi, hanc reddidisse rationem, quod iUic ea dicerentur 
qnae ipse vellet, in foro dicturi adversarii essent quae minime 
vellet. 

10. Gell. 13, 2 quibus otium et studium fuit vitas atque 
aetates doctorum hominum quaerere ac memoriae tradere, de 
M. Pacuvio et L. Accio tragicis poetis historiam scripserunt 
buiuscemodi: cum Pacuvius, inquiunt, grandi iam aetate et 
morbo corporis diutino adfectus Tarentum ex urbe Roma 5 
concessisset, Accius tunc haut parvo iunior proficiscens in 
Asiam, cum in oppidum venisset, devertit ad Pacuvium 
comiterque invitatus plusculisque ab eo diebus retentus tra- 
goediam suam, cui Atreus nomen est, desideranti legit. tum 
Pacuyium dixisse aiunt sonora quidem esse, quae scripsisset, 10 
et grandia, sed videri tamen ea sibi duriora paulum et acer- 
biora. ita est, inquit Accius, uti dicis, neque id me sane 
paenitet; meliora enim fore spero, quae dem(ie^^ ^cr^wca.. 
nsm quod in pomis, itidem, inquit, esse aiMTi^ m m^^\iS^a\ 

qaae dura et acerba nascuntur, post fiunt m\t\a eX. VwwsltA^^'' 



24 Grammaticae antevarroniaDae fragmenta 



sed quae gignuntur statim vieta et mollia atque in principio 
sunt uvida, non matura mox fiunt sed putria. relinquendum 
igitur visum est in ingenio, quod dies atque aetas mitificet. 
cf. test. 2. haec narratiuncula Marxio {ihid. 143) veri dissimilis 
videtur. 

13 moUiora Oisel 14 est post pomis non nulli codd, 

11. Plin. n. h. 34, 19 notatum ab auctoribus et L. Accium 
poetam in Camenarum aede maxima forma statuam sibi po- 
suisse, cum brevis admodum fuisset. cf. Lucil. fr. 30. simu- 
lacrum quoddam Accii creditur extare (Bernoulli, Rom, 
Ikonogr. 1, 289). 

1 Attium vel Actium codd. 

SCEIPTORUM 

12. Vell. Fat. 1, 17, 1 in Accio circaque eum Romana 
tragoedia est. id. 2^ 9, 3 clara etiam per idem aevi spatium 
tuere ingenia in togatis Afranii, in tragoediis Pacuvii atque 
Accii. Cic. pro Planc. 59 gravis et ingeniosus poeta cf. id, 
pro Sest. 120. orat. 36. acad. 1, 10. Hor. ep. 2, 1, 56 
aufert/Pacuvius docti famam senis, Accius alti Ps-Acro ad 
hunc l. Accius iunior poeta suo ingenio praecelluit Euripidem, 
qui fuit altus et sublimis ingenio. adde test. 3. 6. 8. 9. 10. 
Ovid. am. 1, 15, 19. Vitruv. 9, 16. Pers. 1, 76. Colum. 
praef. 21. Accius scripsit et praetextas. 

13. Annalium libri memorantur a Feslc {p. 146b, 31, 
ubi numerus XXVII dubitationem movet) Prisciano Ma^robio. 

14. Plin. n. h. 18, 200 Accius in Praxidico id. index 
ad hunc l. ex Accio qui Praxidica scripsit de astris videtur 
liber fuisse, sed de L. Accio auctore dubitatio est. cf Crusius, 
Philol. 57, 642. Wilamowitz, Hermes 34, 637. hic Praxidicia 
altero loco scribendum esse conicit. 

15. Parergon libri semel a Nonio (p. 61, 19) laudantur, 
de quibus audacior coniectura BibbecJcii Bh. Mus. 41 (1886) p. 631, 

i^. Sotadicorumlibrumla Gellio et Prisciano menwratum 
rectius a Bidascalicis contra Lachmann (Kl. Schrift. 2, 69) 
aliosque separabimus. 

17. Cic. pro Arch. 27 Decimus quidem Brutus summus vir 
et imperator Acci amicissimi sui carminibus templorum ac 
monimentorum aditus exornavit suorum. Schol. Bob. ad hunc l. 
p. 359 Or. hic Brutus Gallaecus fuit cognomento ob res in 
Hispania non minus strenue quam feliciter gestas. eius etiam 
nomini (dicsituB Accii^ poetae tragici extat liber, cuius plurimos 
versudf q uos saturnios appellav eroiit, \ es^\Vi\i.o \.«m?^ '^^&s^« 
superscripsit BnituB. similia Val. Max. 8, 14, 2. 



L. Accius 25 

18. Varro infra de comoed. Plaut. I Accium indicem 
Plautinum scripsisse tradit, in quo cf. fr. 19. 

19. accedunt Didascalicon et Pragmaticon libri ad historiam 
littei-arum pertinentes, de quibu^ infra. 

Accii fragmenta scaenica coll. Bibbeck, SEPI^pp. 157 — 263. 
326 — 331. reliqua L Mueller, Lucil. sat. rell (Lipsiae 1872) 
pp. 303—311. Baehrens, FPB {Lips. 1886) pp. 266—272. de 
Accii grammatica cf Bitschl op. 4, 142 sq. 359 sq. dl. de 
Didascalids praesertim Madvig, op. acad. (Kopenh. 1887) 
p. 70 sq. Norden, Bh. Mus. 48 (1893) p. 530 sq. 

B. FRAGMENTA 

DIDASCALICON 

libri ad novem laudantur, ad Baebiuw quendam vel ex parte 
missi (fr. 8), in quibus Accius artem poeticam Graecorum 
Latinorumque persecutus esse videtur. eosdem et oratione et ver- 
sibus compositos esse, Buechelero (Bh. Mus 35. 1880 p. 401) 
concedendum est; numeri enim certo desunt in fr. 1. 5. 6. S, sunt 
in aliis Menippeamque formam habemus (cf. etiam Marx ibid. 
Leo, Pl. F. p. 32 adn. 1). huc spectare videntur fr. 18 — 23. 
tempora, quibus libri scripti sunt, circa a. 634/120 constitui possunt. 

1 [1 Mueller 7 Baehrens] 

lih. L Accius in primo didascalico levibus admodum 

argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu 

priorem: quod Homerus inquit cum in principio 

carminis \Il. J, 7] Achillem esse filium Pelei di- 

ceret, quis esset Peleus non addidit, quam rem 

procul inquit dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam 

[/>*. 102 Bz^ dictum videret. de Cyclope itidem 

inquit vel maxime quod unoculus fuit rem tam 

insignem non praeterisset, nisi aeque prioris 

Hesiodi carminibus \theog. 142\ involgatum esset. 

Gell. 3, 11, 4 Accius autem in primo — esset. cf infra Varro 
de imag. L aliter sentit Aristarchu^ (Lehrs, ArisL^ p. 226). 

2 [4 M. 10 ^.] 
l. I. sapientiaeque invictae gratia. a\)C\\5Lfe V^- 
noris patera Nestorem mactavit auxea 



26 Grammaticae anteyarronianae fragmenta 

Non. p. 341, 23 mactare, honorare. Acciusdidascalicolib.I: 
sapientiaeque — aurea. versus satyrnii €sse poterant. 

2- pater honesto rem: em. Tt^rnehm 

3 \3 M. 9 B:\ 

l. I. placare hostem ferocem inimiciterque 
accensum 

Non. p. 514, 20 inimiciter. Accius didascalicorum lib. I: 

plac. — acoenBum. 

placere Lugd. 73 fer. host. Lachmann sotadeum efficiens 

4 [5 M. 11 5.] 

l. I. audax, falsidica, gnati mater pessimi, 

odibilis, natura impos, excors et fera 

J?risc. p. 253, 11 impos impotis. Accius in I didascalicon 
[-lium jBcrw.]: auxad. — fera. lunonem Martis matrem hic signi- 
ficatam esse suspicatur Buecheler ibid. 

fals. audax codd. transposuit Buecheler^ qui senarios versus 
constituit {cf. Havet, Rev. de phil. 15. 1891 p. 131) falsifica non 
mdli codd, ignati Sang. Lugd. 

5 [II 1 M. 12 B] 

l. II. ut, dum velint brevitatem consequi 
verborum, aliter ac sit relatum, redhosti^ant^ 
responsum 

Nmi. p. 165, 21 redhostit, reddit [redit codd.l. Accius Am- 
phitryone \v. 92 Bihh.\ idem didascalico lib. 11: ut — responsum. 
haec ad poesis sca^nicae atLxoiivd^lav pertinent, 

1 brev. vel. sotadeos faciens scripsit Lachm. 2 aliter 

assit Flor. m. 3 aliter aliter Lugd. 73 redhostire (-dost-) 
sponsmn: em. Hermann 

6 \2 M. 13 B:\ 

l. II. sed Euripidis, qui choros temerius in 
fabulis 

Non. p. 178, 20 temerius. Accius didascalicon [-co Lugd. 
m. 1 -lo Gudian.l^ lib. II: sed — fabuiis. Euripidem item vitth 
peratum vd. apud Lucil. infra. 

7 \YIU1 M. 14 B.\ 
/- VIII. actoribus manuleos \>«.\\.fe^ m^Oft.^^T^'^ 



L. Accius 27 

Non. p. 194, 17 neutro [balteum] Varro rerum divinarum 
lib. XI: ^lfagica vincula baltea sunt'. Accius didascalicon [-co 
Ludg. m. 1] lib. VIII: act. — machaeras. cf. Varro infra-fr. 79. 

8 [IX 1 M, 15 B.] 

l. IX. nam quam varia sint genera poematorum, 

Baebi, quamque longe distincta alia ab aliis, nosce. 

Char. p. 141^ 34 poematorum — . Accius quoque didascali- 

COrum IX: nam — noBce. 

1 b§b; q q (i. e. baebus quam quae) 

9 [3 M. 16 B:\ 

l. IX. vectigalia i* legerant vestra et servantur 

statim 

Char. p. 220, 9 statim Accius in didascalicon IX: vectig. 
— statim, pro statute et ordinate. allocutio in Pragmat. fr. 13 
rursus apparet. 

1 locantur coni. Buecheler egerant Lachm. serv.] 

struantur Lachm. 

10 [2 M. 17 5.] 

l.IX. etmagnificissimei excelsissimeique honore 

Brisc. p. 92, 4 Accius in IX didascalicon : et — honore. cf. 
Paul. Fest. p. 151, 7. sotadeus esse poterat. 

magnificissime (-gnicis- Halberst.): em. Hertz excellis- 
sime excellissimique vel excellentissimique : em. Hertz 

PRAGMATICON 

librorum numerum ignoramus, sed ii complures fuerunt (cf. 
fr. 11), atque trochaicis septenariis aliisque fortasse metris con- 
scripti. agebatur autem in iis, quod ex parvuUs frustulis percipere 
possumus, de itQay^aci scaenicis, de argum^ntis, de rjd^sciv (cf. 
Norden, Bh. Mus. 48. 1893 p. 531 sq., qui singula fragmenta 
illustravit), ita ut Pragmatica a Didascalids non aliter distingui 
videantur ac Varronis libri De descriptionibus a De poematis 
(cf. fr. 12). 

11 \i M. 24 b:\ 

l. I. et cuncta fieri cetera 

inbecilla f non quod ponderitatem gravitateraq^ue 

nominis 

JVa^. p. J56', 3 pondentatem a pondeTe , ut ^«*V\\»X»«ai., 
Acciua PTagmatico lib. I: et — nominis. 



28 Grammaticae anteyarronianae fragmenta 

2 inb. ob pond. Madvig inb. nunc/ob p. Havet duolms 
iamhicis senariis factis (Bev. de phil. 15. 1891 p. 130) 

12 \mc. libr, 1 M. 25 J?.] 

describere in theatro perperos 
popularis 
Non. p. 150, 11 perperoB indoctos Btultos rudis influlsos 
mendaces. Accius pragmaticis : descr. — pop. 

13 [2 M, 26 B.] 

et eo plectuntur poetae quam suo vitio saepius, 

^aut^ ductabilitate nimia vestra aut perperitudine 
Non. p. 150, 15 Accius pragmaticis \fr. 12]. idem eodem: 

et — perp. haecine contra LuciUum? cf. ad hunc fr. 9. 
2 aut add. Hermann duct. <^animi^ Onions 

14 [5 M. 27 J5] 

L. Accius poeta in pragmaticis appellari — sicinnistas 

ait nebuloso nomine. 

Gelh 20, 3 quos ''sicinistas' vulgus dicit, qui rectius locuti 
sunt, ^sicinnistas' littera [n add. vg.] gemina dixerunt; sicin- 
nium enim .genus veteris saltationis fuit. saltabundi autem 
canebant, quae nunc stantes canunt. posuit hoc verbum L. Accios 
— appeUarique siciniustaB — nomine; credo propterea nebuloso, 
quod, sicinnium cux diceretur, obscurum esset. 

EX EPIGONIS 

15 [v. 296 Bibb.^] 

sapimus animo, fruimur anima: sine animo anima 

est debilis. 

Non. p. 426 y 25 animus et anima boc distant: animus est 

quo sapimus, anima qua vivimus. Accius Epigone [-gonis Bothe 

Erigona Mercier] : sap. — deb. Varro Andabatis [infra ad satm.]. 

EX MYRMIDOISIIBUS 
haec fdbula fortasse non diversa est ab Achille 

16 [v. 4 5g.] 

tu pertinaciam esse, Antiloche, hanc praedicas, 
e^^o pervicaciam aio et ea me uti no\o. 
"?-Z2z pervicacem dici me esse et ^inGexe 



L. Accius 29 

perfacile patior, pertinacem nil moror. 

haec fortis sequitur, illam indocti possident; s 

tu addis quod vitio est, demis quod laudi datur. 

Non. p. 433 y 31 pervicacia et pertinacia hoc distant: per- 
vicacia est interdum bonarum rerum perseverantia, pertinacia 
semper malarum. Accius Myrmidonibus : tu — datur. JEnn. v. 
408 Bibb. pervince pertinaci pervicacia. cf. Varro de l. L. 5, 2. 

2 ai: em. Aldina et ea Fruter, JRibb.: et a 3 — 4 post 
6 — 6 Bothe, Bibb. 3 dicis: em. Scal. 

EX BRUTO 

17 [v. 39 praefext Bibb.^] 

qui recte consulat, consul fuat. 

Varro de l. L. 5, 80 consul nominatus, qui consuleret po- 
pulum et senatum, nisi illinc potius unde Accius ait in Bruto: 
qtii — faat cf. Varro fr. 208. Quint. 1, 6, 32. 

consulciat: em. Atigustinv^ c. cluat Palmeriu^ c. siet Niebuhr 

de Crraeca forma ^Hectord* ab Accio in tragoediis usurpata cf. 
Valer. Sor. infra. has item spectare videtur verbum termen (terimen 
coni. Spengel) pro terminus usurpatum, ut ait Varro {de l. L. 5, 21), 
a terendo (cf. Bibbeck ibid. p. 262). 

mCERTAE SEDIS 

18 [pidasc. ex libr. inc. 1 M. 19 jB.] 

Accius a Q. Maximo quintum consule [a. 545/209] 

captum Tarento scripsit Livium, annis XXX post quam 

eum fabulam docuisse et Atticus scribit [fr. 1] et nos in 

antiquis commentariis invenimus, docuisse autem fabulam 

annis post XI C. Comelio Q. Minucio consulibus [a. 556/198] 6 

ludis luventatis, quos Salinator Senensi proelio voverat. 

Cic. Brut. 72 est enim iuter scriptores de numero anuorum 
controversia. Accius autem a Q. — voverat. in quo tantus error 
Acci fuit, ut his consulibus XL annos natus Ennius fuerit. de 
Accii errore cf. Varro fr. 55. de collocatione fr. cf. Didasc. praef. 

19 [4 M. 20 B:] 

nam nec Geminei ienones nec CoTi^a\\'v\.m^ \^^^ 
Plauti Anus nec Bis compressa nec "Bo©o\.\«*» 'Q^^- 



30 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

quam fuit, neque adeo Agroecus neque Com- 

morientes Macci TitL 

GeU. 3, 3, 9 nam — Titi. cf. Varro de comoed. Flavi. I et Leo, 
Pl. F. p. 32 adn. 1. de collocatione fr, cf. Didasc. pr(zef. 

20 \2 M, 21 5.] 

Accius isdem aedilibus [a. 614/140] ait se et Pacuvium 
docuisse fabulam, quom ille octoginta, ipse triginta annos 
natus esset. 

Cic. Brut, 229 ut Accius — esset. de collocatione fr, cf, Didasc. 
praef. 

21 [5 M, 18 5.] 

unde omnia perdisci ac percipi queuntur 

Diom. p. 385, 22 Accius [actius Far. 7493 attius rell.'] quitus 
sum ponit pro quivi hoc modo [Bibh. v. 661\ idem alibi eodem 
modo: unde — queuntur. versus cst sotadeus. ad Aristophanis 
Byzantii opera haec refert Norden ibid. p. 538. de collocatione 
fr. cf. Didasc. praef. 

quaeuntur 

22 [6 M. 29 B.] 

miraculae a miris id est monstris, a quo Accius ait 
personas distortis oribus deformis miriones. 

Varro de l. L. 7, 64 miraculae — miriones. cf. CGL V 33,25. 

84, 6. de coUocatione fr. cf. Didasc. prasf. et fr. 7. 
2 distortas Flor.: em. Madvig 

23 [ad script. verh. 4 M. 31 B^] 

obscaenum dictum ab scaena; ea<^m)> ut Graeci [aut] 
Accius scribit 'scena'. 

VarrO de l. L. 7, 96 obscaenum — scena. cf. fr. 24 et Luctl. fr. 34. 

1 obscenum et scena Flor. ea, ut G. axrivi^y ut A. LacJi- 
mann: em. L. Spengel, qui etiam suspic. scaena, aut graece ut A 

21 [1 M. 33 B.] 

Accius geminatis vocalibus scribi natura longas syl- 

Jabas roluit. 

Ter. Scaur. p. 18, 12 primum igvtvii "^eiX «tt^\fe^\KoTiKa2L \11& 
videntuT esBe vitiosa, quod Acciua — vo\\ut, cxffli ^oq^\ ^i^^s^ 



L. Accius 31 

vel siiblato apice longitndinis et brevitatis nota posset ostendi. 
Quint. 1, 7, 14 semivocalis geminare diu non fuit usitatissimi 
moris, atque e contrario usque ad Accium et ultra porrectas 
syllabas geminis, ut dixi, vocalibus scripserunt. cf. id. 1, 4, 10 
{Bitschl op. 4, 142 adn, 3, 726). Vel. Long. p. 55, 25 nam nec 
Accium secuti sumus semper vocales geminantem, ubicumque 
producitur syllaba, quoniam expedita debet esse condicio scri- 
bendi. Mar. Vict. p. 8, 13 cum longa syllaba scribenda esset, 
duas vocales [Accius] ponebat f-bant codd.: em. Bitschl], 
praeterquam quae in i litteram inciderant; hanc enim per e et 
i scribebat [-bant codd.]. Prisc. p. 298, 4 veteres i finalem, quae 
est longa, per ei dipthongum scribebant, longas autem vocales 
vetustissimi etiam geminare solebant. id ibid. 10 vetustissimi, 
ut supra diximus, pro una longa vocali solebant duas scribere. 
hanc consuetudinem a e u longarum geminandi Bitschl docuit 
{op. 4, 156 sq.) ab Oscis sumptam esse, {cf. etiam Jordan, Krit. Beitr. 
Berlin 1879 p. 125). eadem iam inde ab a. 622/132 in Popilii 
miliario {CIL I 551 paastores) apparens usque ad a. circiter 
680/74 viguit ulteriusque mansit. {estne rursus postea apud 
Plinium maiorem? cf. Detlefsen, symb. phil. Bonn p. 712). de 
eius in lege XII tab. vestigiis cf. BSchoell^ leg. XII tab. reU. 
p. 84 sq. utrum idem m^s peculiari in libro an in Didascalicis vel 
Pragmaticis comm^endatus, aut solum in scribendo ab Accio usita- 
tus sit, dici non potest: quae eadem quaestio cadit in fr. 23, 25 sq. 

1 longa Bem. 

25 [2 M. 34 -B.] 

Accius cmn scriberet anguis angulus, <^agguis^ aggulus 
ponebat. 

Mar. Vict. p. 8, 11 AccIub vero cum — ponebat. id. p. 19, 11 
anceps ancilla Angitia angustum anquirit ancora [anc. a^d. 
Bitschl ex Vict. inferiore loco] f non iudicat [la^mnam signavit 
Keil iam dixi Accium non Bi.] per an, sed more Graecorum 
per ag solitum scribere etc. eadem tradit Prisc. p. 30, 15 ex 
Varr. de orig. ling. Lat. I. cf. Mar. Vict. p. 16, 6sq. de 
collocatione fr. cf. fr. 24. 

1 anguis anguies angules p. codd.i angulus aggulus 
p. Bitschl anguis aggueis, agma interponebat Schady Usenero 
auctore: emendavi 

26 [3 M. 35 JB.] 

idem [Accius] nec z Jitteram nec y m Ysk^iTO^ ^wa^ 
rettuht 



32 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

Mar. Vict. p. 8^ 11 idem — rettuiit, quod aeque [quia quae 
codd. quamquam <(id^ vel <illud;> JRitsM op. 4, 144. 159 quia 
neque FSchoell: em. Baehrens] ante fecerant Naevius et Livius. 

1 libro 8U0 retulit 

Bitschl (op. 4, 166. 492 adn. 687) Accii aitctoritaU mndi- 
candas esse suspicatur huius^nodi scripturas qum qura pequB 
pequnia pequlatus, g^wae frequenter in monumentis post a. 620/134 
reperiuntur {cf. Brambach , Neugest. d. Lat. Orth. pp. 21. 221), 
non aliter ac m litterae in extremis vocabulis adiectae con- 
stantiam. 



G. LUCILIUS 

A. TESTIMONIA 



VITAE 



1. Gaium praenom^en testantur Cicero identidem, Apuleius 
JSieronymus (test. 5); ceteroqui ^Lucilius^ vel ^LucUius poeta^ 
simpliciter reperitur. 

2. luven. 1, 19 per quem [campum] magnus equos 
Auruncae flexit alumnus, ubi schol. Lucilium [Lucium cod.] 
satyricum dicit qui fuit Auruncus. cf. Auson. epist. ad Tetrad. 
sat. script. p. 173 Sch. 237 Peip. de Auruncis cf. Nissen, Ital. 
Landeskunde 2^ (Berl 1902) p. 656 sq. 

3. Schol. ad Hor. seiin. 2, 1, 29 fuit valde nobilis Lucilius, 
ut pote qui esset Magni Pompei avus. id ibid. 75 fertur Lncilius 
avunculus fuisse Pompei Magni. Porphyr. ibid. 75 constat enim 
Lucilium <^avunculum> maiorem Pompei fuisse; et enim avia 

^ Pompei Lucilii soror fiierat. Vell. Pat. 2, 29, 2 fuit hic [Poim- 
peius] genitus matre Lucilia stirpis senatoriae. de errore Por- 
phyrionis cf. Marx, Lucil. rell, p. XIX; nam Lucilius Pompeii 
patruus magnus fuit. 

4. Hieron. ad a. Abr. 1869 [ex cod. Amand., ex aliis 1870] 
= 606/148, 607/147 Lucilius poeta nascitur. hoc ex aliis in- 
diciis (Vell. Pat. 2, 9, 3. Gell. 17, 21, 49 = test. 8. Macrob. 3, 
16^ 14) falsum esse apparet; quare Hauptii probanda est con- 
iectu/ra, qua A. Postumium Albinum C. Calpurnium Pisonem 
a. 574/180 consules cum Sp. Postumio Albino L. Calpurnio 
Pisone a. 606/148 coss. ab Hieronymo permutatos esse statuit 
{FlecTc. Jahrbb. 107. 1873 p. 72. 365). 

5. Hieron. ad a. Abr. 1915 \ex. cod. Amand., ex rell, 1914] 
= 652/102 j 653/101 Gaius Lucilius saturarum scriptor Neapoli 

moritur ac publico funere efPertur anno 2b^^a.\.\» 'XXNl. cf , Gic. 
^ ^ra^. 2, 7J2. J2, 25. 3,171. de falso anno aetatis cf.Usfc. 4:, 



L. Accius. C. Lucilius 33 

2 Gaius Luc. Oxon. Berol. (Hermes 24. 1889 p. 396) c vel 
gaius lucius rell. satyrarum 

reliqua vitae testimonia vd. apud LMmller^ Lucil. satur. 
rell. (Lipsiae 1872) p. 172 sq. (illustrata p. 290 sq.) et accuratius 
apud Marx, Lu>cih carm. rell. (Lipsiae 1904) p. CXXVII sq. 
(pertractata p. XXJVsq.). 

SCRIPTORUM 

6. Schol. Hor. praef. in serm. 1 sciendum quia saturarum 
carmen a primo omnium auctore Lucilio repertmn est. Diom. 
p. 485, 30 satura dicitur carmen apud Romanos nunc quidem 
maledicum et ad carpenda hominum vitia archaeae comoediae 
charactere conpositum, quale scripserunt Lucilius et Horatius 5 
et Persius. Hor. serm. 2^ 1, 62 est Lucilius ausus / primus in 
hunc operis conponere carmina morem. Quint. 10, 1, 93 in qua 
[satu^a] primus insignem laudem adeptus Lucilius. carminum 
lihri XXX fuerunt, quorum omnium reliquiae extant II. XXI, 
XXIV exceptis. iidem in tria, ut videtur, corpora divisi intra 
annos 622/132 — 649/105 variis metris scripti sunt, quorum aetate 
anteriores eoctremi quinque sunt (Marx, ihid. proleg. pp. XXIX— L). 

1. 3 satyr. 

7. Quint 10, 1, 94 eruditio in eo [Lucilio] mira et liber- 
tas atque inde acerbitas et abunde salis. Cic. de (yrat. 2, 25 
C. Lucilius homo doctus et perurbanus cf. ibid. 1, 72. 

8. Gell. 17, 21, 49 {ex Varrone) postea Q. Ennius — et 
subinde et Pacuvius et Pacuvio iam sene Accius clariorque tunc 
in poematis eorum obtrectandis Lucilius fuit. Hor. serm. 1, 10 
53 nil comis tragici mutat Lucilius Acci? / non ridet versus 
Enni gravitate mindres.^ / cum de se loquitur non ut maiore 
reprensis. cf, fr. 1. 3. 6sq. 28 sq. 32 sq. 44 sq. 

reliqua testimonia de poesi Luciliana coll. et illustr. iidem 



I/ucilii reliquias nuper denuo edidit et pertractavit F Marx, 
Ludl. carm. reU. (Lipsiae 1904. 1905). de Ludlii grammatica 
cf. Ritschl, op. 2, 624. 626. 4, 153 sq. 361. 376. 771sq. 

B. FRAGMENTA 

EX CARMINUM LIBRIS XXX 

1 [148 Marx] 
lih. IIL Porphyr. Hor. serm. l^ 10, 53 ^nil co\jaL^ 
tr&gici mntat Luoilius Acci?' facit autem \i"au^c, \i\3LC^\aa 
enm aJias, tum vel maxime in tertio libro; meixiiTa\.T3L ^^»"^« 

Orsmmsticae Bom»n»e fragmenta ed. Ftjkaioi.i % 



34 Grainiiiaticae antevarronianae fragmenta 

nuUa quidem huitis insectationis vestigia tertio in libro ex- 
tare mirum est, cum in libris IX et X complura reperiantur; 
sed tamen audacius Baehrefis scripsit: in tertio libro^rnin cor- 
pore>, ad l. XXVI Porphyrionis testimonium referens. 

2 {181] 

L V. quo me habeam pacto, tam etsi non quaeris, 

docebo, 

quando in eo numero mansi, quo in maxima 

non est 
pars hominum . . . 

ut per<^i)>isse velis, quem visere nolueris 

cum 

5 debueris. hoc 'nolueris' et 'debueris' te 

si minus delectat, quod atechnon et Eisso- 

cratium hoc 

lerodesque simul totum ac symmiraciodes, 

non operam perdo, si tu hic. 

Gell, 18, 8 diLoi^otiXsvTcc et leo^KaxaXri^xa et Ttdgica et [xat 
ter non nulli codd.^ dfioLonttDta ceteraque huius modi scitamenta 
— quam sint insubida et inertia et puerilia, facetisdime hercle 
significat in quinto saturamm Lucilius. nam ubi est cum amico 
conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, haec ibidem addit 
festiviter: quo — hic. cf. Leo, Gott. gelehrt. Anz. 1906 Nr. 11 
p. 845 sq. 

4 perisse 6 atexnon (atex Voss. Lat. F 112) eis socratium. 
(-ticum Voss. Lat. F T) Paris. Voss. id. eisocr -Foss. Lat. F 
112 eisocratium est Regin. 597 et 1646 Magliah. hoc/ler.l 

HOXAHAP(*)AeCqu§ Voss. Lat F 112 m. 1 OXAHPQAECqu^ 
fere rdl.: em. Marx ibid. 2, 79 (/Lrj^ebdfffque iam Scaiiger) 
7 si multorum Voss. Lat. 112 Megin 1646 si miratio des 
Faris. synmiraciodes fere rell. cf. Leo ibid. 

3 [212] 

l. V. lascivire pecus nasi rostrique repandum 

Non. p. 158, 31 pecus non solnm quadrupes animal, verum 

omnia animalia pecudes dicuntur. — Lucilius saturarum [satyr. 

codd.] lib. V : lasc. — rep. tangitur Pacuvius {v. 408 Bibb. Nerei 

j^pandirostmm incurvicervicum pecus) prohdbiUter per iocum. 

msi (niri Lugd. m. f) nostrique: em. VeiwitOT el OtviU\m% 



C. LuciliuB 35 

4 [338] 

l. IX. non haec quid valeant, quidve hoc inter- 

siet illud, 

cognoscis. primum hoc quod dicimus esse 

poema. 

pars est parva poema. 
Nan. p. 428, 5 poesis et poema hanc habent distantiam: 
poesiB est textus scriptorum^ poema inventio parva, quae paucis 
verbis ezpeditur. Lucilius saturarum lib. IX: non — poema. cf. 
Accius fr. 8. Varro fr. 96. Posidonius. ap. Diog. Laert. 7, 60, 
Schol. ad Bionys. Thrac. aH. p. 179, 26 H. alia ap. Marx 2, 129. 

1 valeat: em. Lachmann huic IDousa 

5 [341] 

l. IX. . u epistula item quaevis non magna 

poema est. 

illa poesis opus totum, <^ut^ tota[que] Ilias 

una est, 

una d^iacg sunt annales Enni atque k'7tog unum, 

et maius multo est quam quod dixi ante 

poema. 

quapropter dico: nemo, qui culpat Homerum, 6 

perpetuo culpat neque quod dixi ante poesin: 

versum unum culpat, verbum, enthymema 

locumve. 
Non. p. 428, 11 Lucilius saturarum lib. IX \fr. 4]. idem: 

epistula — locomye. cf. fr. 4. 

2 totum totaque illa summa est: em. IDousa 3 sunt 
Ziachmann: ut ^nog Lachm.: estoc 4 et Lindsay: est 
2 — 4 (tota[que] I. una/est, una ut 6. a. E.) a. opus u./est Marx 
6 poesin in 7 tima (tema) locum {seq. v vel que): em. Lachm. 

6 [348] 

l IX Porphyr. Hor. Serm. i, 10, 53 = fr. 1 

7 [351] 

l. IX. a primum est, hinc incipiam, et quae 

nomina ab hoc s\jL\i.t 
Ter. Scaur. p. 18, 15 Lucilius in nono a«tet«jrQLXs\. ^vi 
ortbograpbia, praecipienB ait: a — sunt. deinde ad-ocrbium, qj*^d 
^ /9-. a prox$me sequenti separat, Marx Lucilio tribuxt. 




36 Grammaticae antevarroniaiiae fragmenta 

8 [352] 

l, IX. a primum longa <^ac> brevis syllaba. nos 

tamen unum 
hoc faciemus et uno eodemque ut dicimus 

pacto 
scribemus: pacem placide, lanum aridum 

acetum, 

'Agsg ''Ageg Graeci ut faciunt. 

2'er. Scaur. p. 18, 18 deinde: a — faciunt. Acdus gram- 
maticus vituperatur {cf. ad hunc fr. 24), vit in seqq. vd. fr, 1. 

1 ac addidi aa geminum longa, <^a> br. Ribbeck 4 apec 
ape E Pdlat, arpe cape e Bem.: em. IJDousa 

9 [356\ 

l. IX, fervere, ne longum. vero; hoc lectoribus 

tradam. 

Non. p. 503, 16 ab eo quod est fervit breviato accentu 
fervere facit — . Lucilius saturarum lib. IX: fervere — tradam 
e litterae geminatio reicitur. 

lictoribus: em. Palmerius 

9^ [557] 
L IX, fervit aqua et fervet, fervit nunc, fervet 

ad annum 
Quint. 1, 6, 8 at quae o solam habent, dum modo per 
eandem litteram in infinito exeant, brevia fiunt, ^lego dico 
curro, legere dicere cuirere', etiam si est apud Lucilium: fervit 
— annmn. Non. p. 502, 31 fcrvit pro fervet. Lucilius lib. IX: 
fervit nunc — annnm. Inc. de ult. syll, GGK IV 241^ 22 sed in 
hoc verbo [fervere] recte corripitur [paenultima sylldba'], quo- 
niam antiqui tertiam coniugationem magis quam secundam 
esse voluerunt, ut Lucilius : fervit n. — annum. Prisc. p. 478, 18 
'ferveo' quoque etiam ^fervo' invenitur. — Lucilius: fervit [sie 
Paris. 7496 m. 2; fervet rell,] n. — annum. cf. fr. 9. 

10 [358] 

l, IX. ^meille' hominum, duo ^meilia', item huc 

^e' utroque opus, ^meiles' 
^meilitiam'. tenues i, 'pilam' in qua lusimus; 

pilum 
quo piao, tenues; si plura \La.ftc i^c^xi^ i^ila 
guaeiacimus, addes e, 'peiW \3l\. ^\^ta^v^ i\^V 



C. Lucilius 37 

Ter. Scaur. p. 18, 23 itemque quod Lucilius ubi i exile est 
per se iubet scribi, at ubi plenum est praeponendum esse e 
credit, his versibus: meiUe — fiat Vel. Long. p. 56, 13 idemque 
peila, quibus milites utuntur, per e et i scribenda existimat; 
at pila, in qua pinsetur, per i. Mar. Vict. p. 18, 3 pilum aiunt 
militare et vinea — per e et i scribenda, at si pilum sit quo 
pinsitores utuntur — per i. itaque I brevetn simplicitery % longam 
modo % modo ei scribendam esse praecipit iMcilius^ Accio rursus 
adversatus {cf. ad hunc fr. 24) et a Varrone ipse oppugnatus. 
quatefnus auetor ad Her. Lucilium secutus sit vd. apud Marx, 
prooem. Gryphisw. 1891 p. XVII et Bhet. ad Her. proleg. p. 96. 

1 et 2 mille milia miles militiam: em. Scaliger 2 pilam 
qua ludimus Scal. 3 piso Scal.: ipso 4 adde se pella 

Palat. adesse pella Bern.: em. Scal. plenus Bern. 

W [362] 

l. IX. porro hoc si filius Luci 

fecerit, i soluin, ut ^Corneli Cornificique' 

Char. p. 78, 8 Lucilius tamen [contra Varro infra] et 
per unum i genetivum scribi posse existimat. ait enim: 
[fr. 32]. denique et in libro <^V^ IIII sic ait: porro — Comificique. 
supplementa e cod. Coloniensi nunc amisso a F Dousa sumpta 
sunt. Beda aii;. metr. p. 251, 18 nisi forte regulam Lucilii 
secuti sunt^ qui Lucium [lucilium Paris. m. 2 Leid.] et Aemi- 
lium et cetera nomina, quae ante u habent i, non solum in vo- 
cativo, sed etiam in genetivo casu per unum i existimat scribi 
posse. cf. Ter. Scaur. p. 22, 4. Beda ibid. p. 278, 5. Albin. orth. 
p. 304, 21. perverse Caesell. Vind. ap. Cassiod. orth. p. 206, 25 
si autem Lucius Magnius Magius proferantur, duo i in gene- 
tivo habebunt, Lucii Magnii Magii, quod ipsum Lucilius adno- 
tavit, cum a numero Numerius discemeret [fr. 32\. 

1 si f. L. Dousa e *cod. Colon. uui pro Luci Neap. 

2 feceris FLSchmidt i solum Schmidt colum Neap. coUum 
Dousa comelii comificiiq. 

lO^ [364] 

l.IX. iam^puerei venere': epostremum facitoatquei, 

ut puerei plures fiant. i si facis solum, 

'pupilli pueri Lucili', hoc unius fiet. 

Vel. Long. p. 56, 2 alii vero, quorum est item Lucilius 
varie scriptitaverunt, si quidem in iis quae producerentur alia 
per i longam [solam coni. Bitschl], alia pei e e^t \ xicAi^^s^tNa^^ 
velni dMerentia quadam separantes, ut cum (\\cet«niM^ ^^SfC ^ 
sj eBBent pluiea, per e et i scriberemus , si ^exo e^%^^ ^ssisvs». 



38 Grammaticae anteyarronianae firagmenta 

^viri' per i notaremus. et Lnciliu8 in nono: iam — fiet. Quint 
1, 7, 15 diutius duravit ut e et i iungendis eadem ratione qua 
Graeci si uterentur. ea casibus numerisque discreta est, ut 
Lucilius praecipit: iam — flant. Char, p. 78, 15 \fr. 10 f^] et 
paulo post: pupiiii p. — flet. Luciliwn sequitur Nigidius Fig. 
fr. 10. cf. Ter. Scaur. p. 32, 21. 

1 puerbi Velius pueri (puere) Quint. et non nulli codd. 
Quint. Velius 2 pueri Quint., om. Velius fiant] faciant 

Velius 3 lucii Char. et Lucilli Velius 

W [367] 

l. IX. mendaci furique addes e, cum dare furei 

iusseris 

Quint. 1, 7, 15 [^post fr. 10 *] ac deinceps idem : mendaci — 
iusBeris. quod quidem cum supervacuum est, quia i tam longae 
quam brevis naturam habet, tum incommodum aliquando. hoe 
scripturae genus Lucilii aetate commune erat. ceteroqui LucHius 
contra Accium semper se domestici moris studiosum praestat. 

1 furi 

10"^ [369] 

l. IX. ^hoc illi factum est uni', tenue hoc facies i: 

^haec illei fecere', addes e, ut pinguius fiat. 

Vel. Long. p. 56, 10 [post fr. 10^] item: hoc — flat. sequibwr 
fr. 10, inde: hoc mihi videtur supervacaneae esse observationiB 
e. q. s. 

2 ille facere fiat] facit 

11 [371] 

1. IX. ae syllabam, cuius secundam nunc e litteram 
ponimus, varie per a et i efferebant — . est in hao quo- 
que parte Lucili praeceptum, quod quia pluribus explicatnr 
versibus, si quis parum credet, apud ipsum in nono 
requirat. 

Quint. 1, 7, 18 ae syUabam — eflferebant, quidam semper ut 

Graeci, quidam singulariter tantum, cum in dativum vel gene- 
tivum casum incidissent, unde 'pictai vestis' et 'aquai' Vergi- 
lius amantissimus vetustatis carminibus inseruit. in eisdem 
plurali numero e utebantur, ^hi Sullae, Galbae'. est in — requirat 

ii^ [37 2\ 
buic Terentiae Orbiliae •\ Ik^ciiiY^jL^ 



C. Lucilius 39 

Mart. Cap. 3, 266 Lucilins in dativo casu a et e coniungit 
dicens h. T. o. f i^ 3- ®* i ©* Lucretius crebro et noster Maro 
^aorai pictai'. Vel. Long. p. 57, 20 illud etiam adnotandum 
circa i litteram est, quod ea quae nos per ae antiqui per ai 
scriptitaverunt ^luliai' ^Claudiai'. sed et quidam in hac quo- 
que scriptione voluerunt esse differentiam, ut pluralis quidem 
numeri nominativus casus per a et e scriberetur, genetivus vero 
singularis per a et i. praecepium Lucilii in teneoris latet; cf. 
tatnen Nig. Fig. fr. 11, qui forta^e rwrsus e Lucilio pendet. 

<^quando> h. <^iste> T. <^et^ 0. Licinus <^dat> coni. Marx 
terrentiae licinius vel lucinius 

12 1375] 

l. IX. atque accurrere scribas 

dne an c, non est quod quaeras atque labores. 

Vel. Long. p. 61, 14 sic in his partibus orationis, quae in- 
cipiunt a littera c, non facile potest hac praepositione admota 
sonare d littera. haec similiter littera geminatur in eo quod 
est capio accipio; itaque Lucilius atque — labores. ille quidem 
non putavit interesse scripturae. de coUocatione huius fragm. 
cum res tum Veiius Longus auctor {cf. superiora fragmenta) 
oninem duhitationem removent. 

1 scribes: em. IDou>sa 2 c]T quot atque] aeque: 
eque Marx 

12^ [374] 

l. IX. ^KjKj abbi<]be^ro: non multum est d siet an b. 

Vel. Long. p. 62, 18 abbibere [abbire cod.] etiam quidam 
geminata b maluerunt et dicere et scribere intermissa d, et 
<^iny hoc nullam differentiam putat esse Lucilius qui ait: ab- 
bibero — an b. de collocatione cf fr. 12 

abbire: abbi^be^ro scripsi abbi<^be>re: <^hic> Marx 

13 [381] 

L IX, pelliciendu, quod est inducendus, geminat l. 

Vel Long. p. 65, 11 ^per' vero praepositio omnibus <^vocibus 
fort. add.y integra praeponitur, nisi cum incidit in 1 htteram, 
adfinem consonantem, quam elegantioris sermonis viri geminare 
malunt [volunt cod.] quam r litteram exprimere, ut cum pella- 
bor malunt dicere quam perlabor. nec aliter apud Lucilium 
legitur [in praepositionem] : peUiciendu — i. pell\ce\ft Ta».\»L\sfe 
quam peThcere. de collocatione cf. fr. 12. 15. 
per 1 liciendo — inducendo: em. Marx 



40 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

li [382] 

l. IX. q littera tunc recte ponitur, cum illi statim 

u littera et alia quaelibet una pluresve vocales coniunctae 

fuerint ita ut una syllaba fiat; cetera per c scribuntur. 

hoc Lucilio quoque videtur. 

Ann. Cornut. ap. Cassiod. ortli. p, 149, 1 q uttera — videtur. 
Cart. Valerian. ap. Cassiod. ibid. p. 155,24 q littera tunc recte 
ponitur, cum eam statim u littera sequitur iuncta cum alia 
vocali vel vocalibus [dipthongis] ita ut unam syllabam faciat, 
ut Quirites quaestio quaerite. cetera vero per c scribi debent, 
ut cuius Cumae et reliqua huius modi. an Jiaec quoque contra 
Accium? cf. Acc. p. 32. 

3 lucio vel Lutio codd.: em. Semler 

15 [377] 

l.IX. [a] r[e]: non multum [ab]est, hoc cacosyn- 

theton atque canina 

si lingua dico: nihil ad me, nomen^j^hocilli est. 

Vel. Long. p. 47, 1 sed si hoc sectentur, possint etiam 
plerasque consonantes et omnes semivocales pro syllabis ponere. 
nam apud Lucilium in nono, in quo de litteris disputat, omnes 
vicem syllabarum implent, cum dicit : r — iiii est. item : [fr. 16]. 
apparet ergo baec nihil aliud quam locum syllabae tenere nec 
tamen syllabas esse. cf. Lu^cil. v.2 Ma. de tota re Marx 2, 138 sq. 

1 a e ab secl. Marx 2 hoc] enim scripsit Marx; cor- 

ruptelam signavi 

16 [379] 

l.IX. s nostrum et semigraecei quod dicimus sigma 
nil erroris habet 
Vel. Long. p. 47, 7 [post fr. 15] item: s — habet. 
1 semigraece: em. Marx 2 nihil 

reliqua libri IX fragmenta an vere de re grammatica fuerint 
nescimus. 

17 [383] 

l. X, Vita Persii p. 59, 27 Buech.^ sed mox ut a 
sebola magistrisque devertit, leeto liuc\\\ VibiTo decimo 
rehementer saturas componere inatitmt. eum^ \^tv ^To^fc^^ 



C. Lucilius 41 

pium imitatus est sibi primo, mox omnibus detrectacturus 
cum tanta recentium poetarum et oratorum insectatione, 5 
ut etiam Neronem principem illius temporis inculpaverit. 
3 cuius — est secl, Marx 

18 [386] 

l, X, horum est iudicium crassum, ut descripsimus 

ante, 

hoc est, quid sumam, quid non, in quoque 

locemus 

Non. p. 396, 13 sumere etiam significat eligere. — Lucilius 

saturarum lib. X: horum — locemus. verborum delectum in elo- 

quentia Buecheler, rerum in poesi Marx haec spectare suspi- 

cantur. 

honorum : em. Both bonorum IDousa crassis ut discribi- 
mus : phrasis ut descrips. Buecheler Crassi sicut describ. Corpet 
crisis ut discribimus Marx crassum scripsi; alia nuper tentavit 
Leo, G6U. gelehrt. Anz. 1906 p. 850 

19 [388] 

l. X. ^ne u in arce bovem descripsi magnifice' 

inquit 

Donat. ler. and/r. 2, 1, 24^ 'ne' valde, aut, ut quidam volunt, 

o quam. Lucilius in decimo: ne — inquit. poeta quidam deri- 

deri videtur. in versu Atticum proverhium §ovs iv TtoXsi agno- 

vit OJahn, Hermes 3. {1869) p. 181. 

ne quem vg. {ex neque codd. deteriorum) vr} x6v Buecheler ne 
<^illum ego]> Marx in arce] marce Vatic. Begin. Lat. 1496 — V 
descripsit Oxon. -psisti V 

20 [384] 

l. X Porphyr, Hor. serm, 1, lO^ 53 = fr. 1 

reliqua libri X fragmenta ad huiu>s modi argumenta referre 
possis^ sed res nimis incerta est. 

21 [437] 

l. XII. alii <(a]> vino arbitrantur [tragoediam nominatam], 
propterea ^quod)> olim tqv^ dictitabatur, a quo tQvyrirog 
hodieque vindemia est, quia Liberalibus apud A.tt\Q.o% ^^ 
festo Ifiheid patris vinum cantoribus pro coxoWaxio ^^^^ist. 
cnius rei testis est Lucilius in duodeeimo. 



42 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

Diom. p. 487, 23 alii autem putant a faece [teste Hor. AP 
275] — . aiii — duodecimo. ut Horattum ita Lucilium de nomine 
et origine tragoediae dixisse Marx prohabiliter contendit. de hoc 
loco cf. Varro infra fr. 304. 

22 [462] 

l. XIII. ut perhibetur iners, ars in quo non erit ulla. 

Serv. Dan. georg. 4, 25 quae vox [tners] ponitur — pro 
eo qui sine arte sit, ut apud Lucilium [-Uum codd.] in tertio 
decimo : ut — uiia. id. Aen. 4, 158 iners proprie quid sit Lucilius 
declarat: ut — uiia. cf. Cic. de fin. 2, 115. Paul. Fest. p. 110, 9. 
Serv. buc. 8,24. Isid. or. 10,142 diff. verb. 296. Schol. Bem. 
buc. 8,24. Donat. Ter. andr. 3,5,2.^ CGL VI 568. cum ItAsu 
verborum Varro sat. 359 B. Ovid. ars am. 5, 208. 

erit] est Serv. georg. 

23 [495] 

l. XF. scit poeeticon esse, videt tunica et toga 

quid sit. 

Non. p. 536, 15 tunica est vestimentum sine manicis. — 
Lucilius saturarum lib. I: [12 Ma.]. idem lib. XV: sdt — sit. 
philosophi praedpue Platonici faceta significatione appellari vi- 
dentur {Marx 2, 184). 

poeeticon Keller: poeticon tunicam 

24 [549] 

l. XVII. si messes facis * * Musas si vendis 

Lavernae 

Non. p. 134^ 35 Laverna, <^d^ea cui supplicant fures. — 
Lucilius lib. XVII: si — Lavemae. in hoc ct scqq. fragm. Stoici 
contemnuntur. 

si semissi' Dousa et Onions facis <^et> Marx; lacu/nam 
signavi 

25 [550] 

l. XVII. cetera contemnit et in usura omnia ponit 

non magna; proprium vero nil neminem 

habere. 

Non. p. 361^ 27 proprium rursum significat perpetuum. -;- 
LuciJius saturarum lib. XVII: cetera — habere. cf. LucU. fr. 701 
^a. Varro sat. 71 B. de re fr. 24. 

J contempni Lugd. m. 1 



C. Lucilius 43 

26 [552\ 

h XVIL *si non it, capito' inquit 'eum et si cal- 

vitur'. 'ergo 
fur dominum?' 
JVow p. 6, 21 calvitur dictum est frustratur — Lucilius sa- 
turarum b'b. XVIl: gi — dominum. de re cf. fr. 24. 

27 {587'] 

l. XXVI. nisi portenta anguisque volucris ac 

pinnatos scribitis 
Non.p. 191, 13 angues masculino genere— . Luciliua lib. XXVI : 
nisi — Bcxibitis. td. p. 436 y 7 portenta ostenta quae aliquid inminere 
significant. Lucilius lib. XXYI: nisi — scribitia. in hoc et seq. 
fragm. tumar nohilissimorum tragicorum perstringitiir ipsorum 
verbis ad vrrisionem usurpatis. de hoc fr. cf. Pacuv. v. 397 B.^ 
volucres Non. p. 436 

28 [597] 

l. XXVI. squalitate summa ac scabie, surama in 

aerumna, obrutam 

neque inimicis invidiosam neque amico 

exoptabilem 
Non. p. 126^ 3 invidiosum, quod sit vitabile ad videndum 

fvivendum C0dd\ LuciliuS lib. XXVI: squalitate — exoptabilem. 
id. p. 226^ 7 <TjUCiliuS lib. XXV1)>: squaUtate — obrutam. id. 

p. 401y 31 Bummum, extremum. — Lucilius lib. XXVI: squaiitate 
— obrutam. cf. fr. 27 et Pacuv. V. 20a. 356 B\ (Mueller l. c.p. 247). 
1 sculitate Non. p. 126 isculitate 401 ac om. 226. 401 
in re summa 126 obruta 226 

huc accedunt fortasse vv. 599. 601. 605. 606. 607. 608. 610. 
653. 654. 655. 656 eiusdem l. XXVL 

29 [794] 

l. XXVIII. quare pro facie, pro statura Accius _u 

Non.p. 226 j 25 statura generis feminini. Lucilius lib. XXVIII : 
quare — Accius. acerho^ facetios 1 ene intellexit Marx: Hngenium 
Accii exiguum, sicuti statura et corpus.^ cf Accius test. 11. 

30 [806] 

7. XXIX. (i\3L^\^\^^^ 

ex homine * *, cupido ex ^\»\\\\»ci Ti^y.x£i- 



44 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

Non. p. 436y 32 cupiditas et cupido diversa sunt, nam cupi- 
ditas levior est. Lucilius lib. XXIX [XVIIII codd.: em. Lach' 
mannY' cupidita^s — toiiitur; quod cupiditas pars quaedam sit tempe- 
rantior, defluens ex cupidine. cf. Cato fr. 11. Afran. fr. 1. 2. 
Luctl. 808 Ma. 

2 lacunam signavit Marx cupido adiect. intellegit Lindsay 

31 \875\ 

l, XXIX, verum tristis contorto aliquo ex 

Pacuviano exordio 
Non. p. 30, 23 exordium est initium — . Lucilius lib. XXIX; 

verum — exordio. cf. PaCUV. V. 383 Blbh.^ 

virum: em. Mercier 



INCERTAE SEDIS 

32 [1294] 

— — servandi numeri et versus faciendi 

nos Caeli Numeri numerum ut servemus modumque 

Char. p. 78, 8 Lucilius tamen et per unum i genetivum 
scribi posse existimat; ait enim: geryandi — modumque. numquam 
enim hoc intulisset, nisi et Caelii et Numerii [ita Colon. Numerum 
Neap.] per ii [i Neap..], huius Numerii faciendum crederet. 
denique et in libro <V> IIII [fr. 70«]. cf de his Marx 2, 134sq. 
409 sq. utrum idem ae vocativo praeceptvm Lucilii {cf Beda 
ad fr. 10 ^, infra fr. 49) fuerit, an aliud non constat (Char. 
p. 71, 9 = V. 1310 Ma.). 

1 — 2 et — N. om. Neap., add. Colon. Lousae 2 modum- 
que Colon. que legit etiam tunc in Neap. editor princeps Charisii 

33 [963] 

quo facetior videare et scire plus quam ceteri, 

pertisum hominem, non pertaesum, dicere "j* ferum 

nam genus 

Fest. p. 273^, 9 cuius [pronuntiationis] meminit Lucilius, 
cum ait: quo — genus. cf. Scipio Aemil. test. p. 4. 

1 — 2 adn. crit. ad l. c. 

34 [11S0\ 
^ u i^ Gecilius pretor ne xustiexjL^ i\^\. 



C. Lucilius 45 

Varr, de l, L, 7, 96 in pluribus verbis a ante e alii ponunt, 
alii non, ut quod partim dicunt ^scaeptrum partim)> sceptrum, 

& o 

alii Plauti Faeneratricem [fen- Flor.'] alii Feneratricem [fen- 

Flor.: em. Lctetus], sic faenisicia ac renisicia [foen- Flor.], ac 

rustici pappum Mesium non Maesium [maes- et moes- Flor,]; 

a quo Lucilius scribit: Cec. — fiat. Diom. p. 453, 15 detractione 

temporis litterae syllabae adspirationis : — litterae, ut si de- 

tracta a littera pretor dicamus, ut Lucilius [lucius codd,']i pretor 

— fiat, cum debeat ae pronuntiari praetor. ad l. IX Schmidt 

aliique rettulerunt, ad V verisimilius Marx; agitur enim de 

rustica pronu/ntiatione , non de scriptura, ut in fr. 35 (cf. Sittl, 

die loTc. Versch. d. Lat. Spr. p, 5 sq.J. cf. Cato test. 2 p. 10. 

pretor om. Varronis cod. fias Diomedis Paris. 7494. 7493 

35 [1322] 

taceo de Tuscis et Sabinis et Praenestinis quoque; 

nam ut eorum sermone utentem Vettium Lucilius insectatur. 

Quint. 1, 5, 56 taceo — msectatur, quem ad modum Pollio re- 
prehendit in Livio Patavinitatem. eadem Praenestini semionis 
irrisio apud Flautum {Trin. 609. Truc. 691 cf. Ritschl, Parerg. 
p. 196). similiter Titin. v. 104 Rihb.^ qui obsce et volsce 
fabulantur, nam latine nesciunt. quominus autem Vettius Ludln 
familiaris sit, nihil ohstat: eadem certe insectatio in Scipionem 
amicum ab eo facta est (cf. fr. 33). 

2 vetticium Bamh. m. 2 Amhros. 

36 [1209] 

^conspicitur sus/ Horatius \ep. 1, 2, 26] ^et amica 
luto sus'. sciendum tamen hoc esse vitiosum, monosyl- 
labo finiri versum, nisi forte ipso monosjUabo minora 
explicentur animalia, ut [Ilor. AF 139] ^parturient montes, 
nascetur ridiculus mus'; gratiores enim versus isti sunt 5 
secundum Lucilium. 

Serv, Aen. 9, 83 conapicitur — Lucilium. 

de si/rmtu/ra versus LucUiani cf. etiam Mar, Vict. p. 28, 3 
(de correpta vocali in s desinenti et ab dlia consonante excepta). 

37 [1160] 

ergo praetorum est ante et praeire. 

Varro de l L. 5, 80 praetor dictus qm pT«beVt^^ Vwx.^ %N» 
exereitu. a quo id Lucilius : ergo -— praeiie. Cic. dc leg . 3 , B %. \rcafc- 
asdo —praetores. aliter Isid. or. P, 3,2.1, 4, 16. cf. VttXTO wfTa. 



46 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

item veriloquium vidit Varro in v. 1340 Ma. 'vis est vita, 
vides* {est poUus lusus verborum), Verrius in v. 1298 Ma. dur 
bitanter {cf. Ael. Stilo ad fr. 28). 

38 [1100] 

adde soloecismon genera atque vocabnla centum 

Pomp. comment. p. 289, 6 quot modis, ait, fiunt soloeciBmi? 
Donatus redegit se ad summam brevitatem et dixit ^duobus 
tantum' [CGK IV 393, 18]. Lucilius autem dixit ^centum' 
et enumeravit onmes: extat liber ipsius, dicit illud et illud. 
nam ait sic adde — centum, et ^per^currit ipsa vocabula versibus 
Bcriptis arte et ibi enumeravit lUa omnia. Serv. in Don.p. 446, 19 
soloecismorum genera centum dicit esse Lucilius. Jsid. or. 1, 33, 5 
nam Lucilius centum genera soloecismorum dixit, quos onmes 
vitare potius quam sequi debet, qui regulam recte loquendi 
tenere studet. cf. fr. 39, Awr. Opill. et Sinn. Cap. infra. de re 
GSchlepps, de soloecismo {Strafiburg 1875). 

soloecismo Paris. Sang. 1180 Berol -smos Paris. Sang, 1179 
-smum Paris. 7530: em. editt. vett. 

39 [1215'] 

nam velut intro aliud longe esse atque intus 

videmus, 

sic <[et^ 'apud se' aliud longe est, neque idem 

valet ^ad se': 

intro nos vocat at sese, tenet intus <^apud se^. 

Char.p. lll^ 16 intro est in locumf intus in loco dicimus, ut 
etiam apud Graecos %G(o., sfaa hocI Mov. ideoque Lucilius ait: nam 
— <^apud se^. cf. Quint. 1, 5, 50. Char. p. 266, 30. Prob. inst. art. 
p. 155, 19. JDonat. ars gr. p. 393, 24. Serv. in Don. p. 446, 27. 
explan. in Bon.p. 510, 20. CUdon.p. 21, 19. 64, 21. 67, 30. Pomp. 
comment. p. 248, 7. 290, 29. 291, 31. August. Beg. p. 517, 19. 
518, 2. Mar. Plot. Sac. p. 450, 26. Caper p. 92, 5. 110, 7. 
vd. fr. 38. 

1 veluti Neap. m. 2 2 et add. Dousa item Lachmann 

se L a. esse Neap. te L alid est Dousa aL L transp. Marx idem 
Bousa: eadem se] te 3 vocas: em. Marx ap. se cuid. 

Dousa 

40 [1133] 

ut ait Lucilius, bonum schema est quotiens sensus 
variatur in iteratione verborum, et in. ^^ "^c>^\\ja^ ^^o^utis 
^t exordium; qui appellatur climax. 



C. Lucilms 47 

Serv. Aen. 9, 570 'Caenea Tumus Turnus Ityn' ut ait — ver- 
bonun [Daw.], et in — ciimax. Marx od Isid. Bhet. Lat. p. 517. 
518 H delegcU. 

41 [1168] 

quid hic aliud observabiinus? ut quae verba magis 

sonantia sxint, ea potius conlocemus, quae Lucilius euphona 

appellat, id est quasi vocalia. ut pro Caelio [Cic. 67] 

'aliut fori lumen est, aliut lychnorum', cum potuisset 

etiam structius dicere ^aliut lucemarum'. 6 

Chir. Fortunat. 3, 6 BL p. 124, 7 H quid — lucemarum. hoc 
fr. et pleraque superioi um libro nono ante Marodum temere tri- 
Imta sunt. 

42 [1169] 

GdL 6, 3, 28 {de Euripide) = Tiro fr. 6 

43 [1189] 

Homerus alter ut Lucilius de Ennio suspicatur 

Hieron. comment. in Micham 2, 7 {VI p. 518. 519 Vallars) 
sed et poeta sublimis — non Homerus — suspicatur, sed primus 
Homerus apud Latinos. Hor. ep. 2, 1, 50 Ennius et sapiens et 
fortis et alter Homerus^ ut critici dicunt. 

44 [1190] 

horret et alget 

Serv. Aen. 11, 601 'horret ager' terribilis est. est autem 
yersus Ennianus, vituperatus a Lucilio dicente per inrisionem 
debuisse eum dicere h. et a.; unde Horatius de Lucilio [serm. 
i, 10, 54] 'non ridet versus Enni gravitate minores? ' cf. Macroh. 
6, 4, 6. 

versum JjuciUanum ex Macrobio Marx restituit: ^(sparsis 
hastis longis campus et^ h. et a. 

45 [385] 

inprobus confidens nequam malus <^ut^ videatur 

Non. p. 262, 5 confidentia rursimi temeritas, audacia. Pacu- 
vius in Atalanta: [v. 47 Bibb.^]. * * idem lib. [X Guelf: alterum 
lAuilii exenwlum evanuisse vidit Mercier, hoc autem iam IDousa 
lALcQio vinaicavit] : inprobus — videatur. Jji*cilium in oratorem s^wxe. 
aeUUis mpeht comeeit Buecheler, Mh. Mus. 39 y.884^ p. ^8B. 
nt add. Zachmann 



48 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

46 [1241\ 

sed ut solebat C. Lucilius saepe dicere, homo tibi 
[Q. Mucio Scaevolae] subiratus, mihi [L, lAcinio Crasso^ 
propter eam ipsam causam minus quam volebat familiaris, 
sed tamen et doctus et perurbanus, sic sentio, neminem 
5 esse in oratorum numero habendum, qui non sit onanibus 
iis artibus, quae sunt libero dignae, perpolitus. 

Cir. de or. 1, 72 sed ut — perpoUtus. de re cf. fr. 45. de verbis 
'dicere solehaf Marx 2, 393. 

47 [84] 

quam lepide lexis compostae ut tesserulae omnes 
arte pavimento atque emblemate vermiculato 

Cic. de or. 3, 171 \loquitur Cra^ssus] conlocationis est com- 
ponere et struere verba sic, ut neve asper eorum concursus 
neve hiulcus sit, sed quodam modo coagmentatus et levis. in 
quo lepide soceri mei [Q. Mucii Scaevolae] persona lusit is, 
qui elegantissime id facere potuit, Lucilius: quam — yermicuiato. 
quae cum dixisset in Albucium inludens, ne a me quidem abs- 
tinuit. Non. p. 188, 18 vermiculatum pro minuto. Cicero ia 
oratore lib. III [IV Lugd,] : lexis — vermicuiato. Cic. orat. 149 quod 
apud Lucilium scite exagitat in Albucio Scaevola: quam — ver— 
micuiato. id. Brut. 274 nullum nisi loco positum et tamquam irx 
vermiculato emblemate, ut ait Lucilius, structum verbum videres . 
Flin. n. h. 36, 185 frequentata vero pavimenta ante Cimbricunci. 
[heUum] magna gratia animorum indicio est Lucilianus ilLe 
versus: arte — vermic Quint. 9,4, 113 si quidem relicto reruxxi 
pondere ac nitore contempto tesserulas, ut ait Lucilius, stru^t 
et vermiculate [-ata Amhros.] in<^ter> se lexis committet. €J^ 
T. Alhucio oratore hic laeso cf. Cic. Brut. 131. lihro II suo itM^e 
trihuit Marx 1 p. XLIsq. 

1 ex his de or. conposui et ut Non. compositae ut r^Zl- 

tessurulae Non. 2 pavimenti i?eZ-ta Flin. 

48 [86] 

Crassum habeo generum, ne rhetoricoterus tu sei^ 

Cic. de or. 3, 171 [jpost fr. 47] ne a me [Crasso] quicLeDO 
abstinuit: CT&asum — seis. de, re ct collocatione cf, ad fir. 48, 

rhetorico te rustus eia 



C. Lucilius 49 

49 [88] 

Graecum te, Albuci, quam Eomanum atque 

Sabinum, 
municipem Ponti, Tritani, centurionum, 
praeclarorum hominum ac primorum signi- 

ferumque, 
maluisti dici. graece ergo praetor Athenis, 
id quod maluisti, te, cum ad me accedis, saluto: s 
chaere, inquam, Tite. lictores, turma omnis 

chorusque: 
^chaere, Tite.' hinc hostis mi Albucius, hinc 

inimicus. 

Cic. de fin. 1, 8 res vero bonas verbis electis graviter oma- 
teque dictas quis non legat? nisi qui se plane Graecum dici 
velit, ut a Scaevola est praetore salutatus Athenis Albucius. 
quem quidem locum cum multa venustate et omni sale idem 
Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: Graecum — inimicus. 
litteratorum plane Graecortm insania lepide obiurgatm. de 
coUocatione cf. fr. 47. 

2 pontii tritanii Palat. m. 2 Erlang, tritunii Vatie. 

tiranii Palat. m. 1. 6 care Erlang. cohorsque PManutiiis 
7 cite Vatic. hic Pdlat m. 1 Erlang. Vatic 



50 [1384] 

quis hunc currere equom nos atque equitare 

videmus, 
his equitat curritque. oculis equitare videmus: 
ergo oculis equitat. 

Gell. 18, 5, 8 pleraque enim veterum aetas et hominem 
equo insidentem et equum qui insideretur equitem dixerunt; 
propterea equitare etiam, quod verbum e vocabulo equitis in- 
clinatum est, et homo equo utens et equus sub homine gradiens 
dicebatur. Lucilius adeo vir adprime linguae Latinae sciens 
equum equitare dicit his versibus: quis — equitat. Non. p. 106, 
31 equitare quoque Lucilius ecum dicit, cum sit hominis ecum 
[secum codd.] insidentis: quia — ocuiis. Ma>croh. 6, 9, 11 Lucilius 
namque vir adprime lin/^ae Latinae scivia ^c^yxum ^q^sc^^q»'^.^ 
diojt boc versu: nempe hunc — videmua. sophistarum lue-ji^xaA 
poefam deHdere intelleocit Sccaiger. cf. v. 1117 Ma. 

Gnunmaticae BomanM fitagmeniA ed. FxraAiou: 4 



50 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

1 quis] nempe Macrob. hinc pleriqtie Gellii codd, ecum 
Nonii Lugd., Gellii Begin. 597 equ vel equum rell.: equom 
sci'ip8i cf. Bersu^ die Guttur. p. 56 non aquae et videbat Non. 

cdiis locis passim iMcUius de litteris litteratisve iudicium 
facere videtur, quos tamen ut pote nimis incertos omisi. 

DUBIUM 
51 [373] 

antiquos scimus et abs te dixisse — scimus ipsos et 

ab Lucilio dixisse. 

Vel. Long. p. 60, 14 antiquos — te dixisse, nos contenti Bumus a 
te dicere. scimus — dixisse. inter Lucilii praecepta de praeposi- 
tionuni scriptura recepit Marx auctore IBeckero, Philol. 6, 756. 



Q. VARGUNTEIUS 

TESTIMONIA 



VITAE 



1. Varguntei reperiuntwr in Sahinis et Hernicis {SchtUze 
Lat. Eigenn. p. 160) 

2. de Q. Varguntei aetate nihil dliud a^cepiwus, nisi eius 
&%iirjv post Lampadionem (^postea^ ait diserte Suetonius test. 3) 
et fortasse paululo ante Archelaum, Philocomum Stilonisque 
grammaticam industriam constituendam esse. 

3. Suet. de gramm. 2 {ex Varrone) postea Q. Vargunteius 
[dUigentiu^s retractavit ac legendo commentandoque etiam ceteris 
notos fecif] annales Ennii, quos certis diebus in magna fre- 
quentia pronuntiabat. cf Vahlen, Enn. poes. rell.^ p. XXV et 
Lael. Archel. test. 4. 

SCRIPTORUM 

4. Anecd. Paris. CGK VII 534, 5 = Ael. Stilo test. 21 



Q. LAELIUS ARCHELAUS 

TESTIMONIA 



VITAE 



J. ffmntus praenomen a Charisio (tcst. 5^ tradxtum est*, <juw 
^/?/^ gs/e Q. Laelim ^exprincipihus gramwaticis' Laelius A3f<3^/&.w» 



Lucilius. Yargunteius. Laelius Archelaus. Philocomus. Stilo 51 

sit ego non duhito (de Laelio Decumo olim cogitaverat Marx, 
m. Mu8. 41, 555), 

2. de Archelai origine vd. Lampad. test. 1 

3. cum in test. 4 ^erba ^famUiaris suV proxime superioribus 
'carmina defunctorum amicorum nota facerenf manifesto 
respondeant, Archelaus et Philocomus post annum ImcUH mortis 
{102 vel 101; cf. Lucil. test. 5) eius saturas in puhlico legerunt, 
aetate tu/nc iam satis provecti^ si quidem LucUii familiares 
fuerunt, iidem tamen Lucilio haud paulo iuniores, quippe qui 
Lena^um alter, aiter Vdlerium Catonem docuerint {cf. De lud, litt. 
test. 13), de quorum aetate vd. infra ad singtUorum testimonia. 

4. &uet. de gramm. 2 {ex Varrone) Laelius Archelaus Vettius- 
que Philocomus Lucilii saturas familiaris sui [dUigentius re- 
tra^ctarunt ac legendo commentandoque etiam ceteris notas fecerunt]. 
hic emendatio quoque significata esse potest. 

SCRIPTORUM 

5. Char. p. 141, 33 Q. Laelius ex priucipibuB grammaticis 
librum suum ita inscripsit ^de vitiis virtutibusque poema- 
torum'. 

6. Anecd. Paris. CGK VII 534, 5 = Ael. Stilo test 21 



VETTIUS PHILOCOMUS 

TESTIMONIA 

VITAE 

1. de^ Vettius* nominis scriptura cf. WSchtUze, Lat. Eigenn. 
p. 101. 425. de Vettii origine supra Lampad. test. 1; item de 
aetate Archel. test. 3; de munere docendi supra De lud. litt. test. 13. 

2. Suet. de gramm. 2 = Archel. test. 4. cf. Val. Cato test. 8. 

SCRIPTORUM 

3. Quint, 1, 5, 56 = Lu4^l. fr. 35 



L. AELIUS STILO 

TESTIMONIA 

VITAE 

1. Varro de l L. 8, 81 quod si Marcus Perpeioi^L V\n\fc ^^*^ 
nomen et analogia sequenda, Lucius Aelia et QwmtvjA I&xslQA»» 
nalia aomina esse debebunt praenomen praeterca trttdideTUTfi\. 



52 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

idem Varro in Antiquitatibus et rer. rust. libris^ Cicero Plinius 
Suetonius Gellius. cf. etiam test 6. 

2. Aelius sine aliis appellationibus memoratus deprehenditur 
semper apud Varronem in Jibris De l. Lat et Paulum Festi, 
saepius apud Ciceronem Festum (cf. BSchoell, leg. XII tab. reTl. 
p. 26 sq., Beitzenstein Verr. Forsch. p. 88 sq.) Gellium, sicut etiam 
apud Quintilianum Frontonem Arnobium Servium Nonium 
Isidorum Priscianum (y). cf. Ael. Gall. fr. 28 infra. ^Laelius^ 
etiam librariorum errato invenitur pro ^L. Aelius*. 

3. Suet de gramm. 2 {ex Vairone) Aelius cognomine 
duplici fuit; nam et Praeconinus, quod pater eius praeconium 
fecerat, vocabatur et Stilo, quod orationes nobilissimo cuique 
scribere solebat. de Praeconino cf. test. 9 et Varro fr. 363. 
^Aeliu^ StUo^ nuncupatur plerumque ille a Festo. 

4. Suet. de gramm. 2 {ex Varrone) L. Aelius Lanuvinus 
generque Aelii Ser. Clodius uterque eques Romanus Cic. Brut. 205 
fuit is [L. Aelius] omnino vir egregius et eques Bomanus cum 
primis nonestus. de genero ab eo repudiato cf. test 18. 

5. Aelii annus natalis ex eius amicorum aetate (test. 6. 7) . 
ineunte fere saeculo septimo u. c. statui potest (cf. patisaimum 
Boesch, de XII tab. lege a graec. petita. Gottingae 1893 p. 54); 
qicod ex fr. 43 egregie confirmatur. annus mortis post a. 664/90 
fuit (test 8. 12. 17). 

6. Cic. orat. 230 et hic quidem [Coelius Antipater] hanc 
a L. Aelio, ad quem scripsit, cui se purgat, veniam petit. 
Bhet. ad Her. 4, 12, 18 quo in vitio \yerborum transiectione] 
est Coelius adsiduus, ut haec est [deest apud Peter]: in priore 
libro has res ad te scriptas, Luci, misimus, Aeli. cf. FMarx, 
Stud. Lucil. {Borm 1882) p. 90. Coelii autem aetas ex eo argui 
potest^ quod L. Crassi a, 614/140 nati magister fuit (Civ. 
Brut 102). 

2 Laelio: em. Popma 4 caelius vd cecilius eodd. 

7. Suet. de gramm. 2 (ex Varrone) L. Aelius — tantum 
optimatium fautor, ut Metellum Numidicum [consulem a. 6451109] 
in exsilium comitatus sit [a. 654/100]. de eo Liv. per. 69 in 
exsilium voluntarium Rhodum profectus est ibique legendo et 
audiendo magnos viros avocabatur. Bhodi docebat iunc Dio- 
nysiUfS Ule Thra^x Aristarchi discipulus, de cuius ratione cum Adio 
coniecturam fecit Marx {Ind. lect Bostoch. 1888/89 p. 10. Bhet. 
ad Her. proleg. p. 138 sq.). ceterum cf De lud. litt. ad Dionysium. 

8. de Cicerone et Varrone Aelii discipu^is cf. Varro test. 4. 
iis L. Cincius grammaticus coniectura additur {Hertz^ de L. 
Oi^ie. p. 7S). 

^. J^im. n. h. 37, 9 est apud auctote» ^^ \ELW^^\A»&»m. 
illum, cuius patrem Scipio Aemi\ian\is ^t. ip^No^^cjwifc Vs^W- 



L. Aelius Stilo 53 

fecerat, pugnae effigie eius signasse volgato Stilonis Praeconini 
sale, quidnam fuisse facturum, si Scipio a patre eius inter- 
emptus fuisset. de loco Cic. ad fam. 9, 15, 2 cf. Mentz, de L. 
Ael. Stil. p. 9. 

10. Cic. pro Scaw. 23 pueris nobis audisse videor L. Aelium 
libertinum hominem, litteratum ac facetum. fuit, ut videtwr, 
Aelii Stilonis Itbertus. 

11. quod OreUi apud Cic. de or. i, 265 pro Laelio ^L. Adio* 
scribens inde eum vUlam in Tu^sculano hahuisse efficit, valde in- 
certum est neque tamen id absurdum. 

12. Cic. Brut. 205 L. Aelius — fuit — eruditissimus et 
Graecis litteris et Latinis, antiquitatisque nostrae et in inventis 
rebus et in actis scriptorumque veterum litterate peritus. — 
sed idem Aelius Stoicus esse voluit, orator autem nec studuit 
nmquam nec fuit. id. acad. post. 1, 8 [loquitu^ Varro a. 5 
709/45] quae autem nemo adhuc docuerat nec erat unde stu- 
diosi scire possent, ea — feci ut essent nota nostris ; a Graecis 
^im peti non potuerant ac post L. Aelii nostri occasum ne a 
Latinis quidem. id. de or. 1, 193 sive quem haec Aeliana stu- 
dia delectant, plurima est et in omni iure civili et in ponti- lO 
ficum libris et in XII tabulis antiquitatis effigies, quod et ver- 
borum vetustas prisca cognoscitur et actionum genera quaedam 
maiorum consuetudiuem vitamque declarant. L. Aelium hic 
denotatum esse puto (cf. Mentz ibid. p. 58): aliter nuper Norden, 
de Stilone Cosconio Varrone gramm. comment. p. IV. 

8 Laelii 9 aliena: em. Madvig 

13. Varro de l. L. 7, 2 Aelii hominis in primo in litteris 
Latinis ei;;ercitati id. rer. div. XIV ap. GeU. 1, 18, 2 L. Aelius 
noster litteris ornatissimus memoria nostra 

14. Suet. de gramm. 2 {ex Varrone) instruxerunt auxerunt- 
que ab omni parte grammaticam L. Aelius — Ser. Clodius 
— multi ac varii et in doctrina et in re publica usus. 

15. GeU. 7, 15, 5 [de verbo ^quiesco', an e littera corripi 
an produci debeat] noster autem [amicm\, qua est rerum 
omnium verecunda mediocritate, ne si Aelii quidem Cincii et 
Santrae dicendum ita censuissent, obsecuturum se fuisse ait 
contra perpetuam Latinae linguae consuetudinem. id. 1, 18, 1 
doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium id. 10, 21, 2 qui 
doctissimus eorum temporum fuerat,^L. Aelius Stilo id. 3, 3, 12 
homo eruditissimus id. 16, 8, 2 L. Aelii docti hominis 

16. Verg. catdl. 5, 3 et vos Selique Tarquitique Varroque, 
scholasticorum natio madens pingui. pro ^Selique' HeijTftA scrx-^i^. 
^StUo^ite^ sed necesse non est. cf. JBitecKelcr, KU. M.U&. ^^ 

(JS^S) p. old. 



54 Grammaticae antcvarronianae fragmenta 

SCRIPTORUM 

17. Cic. Brut. 206 scribebat [L. Aelius] orationes, quas 
alii dicerent, ut Q. Metello f(ilio) [a. 657197'], ut Q. Caepioni, 
ut Q. Pompeio Rufo [a. 664/90]^ quamquam is etiam ipse 
sciipsit eas, quibus pro se est usus, sed non sine Aelio; his 
enim scriptis etiam ipse interfui. id. ibid. 169 illa [oratio 
T. Betucii Barr*] Romae contra Caepionem nobilis sane, cui 
orationi Caepionis ore respondit Aelius, qui scriptitavit ora- 
tiones multis, orator ipse numquam fuit. ibid. 205 Cottae pro 
se lege Yaria quae inscribitur, eam L. Aelius scripsit Cottae 
rogatu [a. 664'90]. ibid. 207 Cottam miror summum ipsum 
oratorem minimeque ineptum Aelianas levis oratiunculas vo- 
luisse existimari suas. cf. teat, 3. 

18. Su^t. de gramm, 3 (ex Varrone) Servius cum librum 
soceri [Aelit] nondum editum fraude intercepisset — 

19. Gell. 16, 8, 2 commentarium de proloquiis L. 
Aelii — studiose quaesivimus eumque in Facis bibliotheca 
repertum legimus. sed in eo nihil edocenter neque ad insti- 
tuendum explanate scriptum est, fecisseque videtur eum librum 
Aelius sui magis admonendi quam aliorum docendi gratia. 
erat tcsqI &^i,concit(ov ex Stoicorum ratione. cf. Varro lihr. de 
l. L. XIV infra et Wilmanns, de Varr. libr. gramm, p. 15. 

20. Fronto p. 20 N = Lampad. test. 4 

21. Anecd. Faris. CGK VII 533, 3 — obelus. -><- asteris- 
cus. v^ — asteriscus cum obelo. ^ simplex ductus. > diple. 

^ diple periestigmene. antisigma. D antisigma cum 

puncto. L coronis. > — diple obelismene. | ^ aversa 
5 obelismene. X ceraunion. — obelus adpunctus. — <C obelus 

cum aversa. > diple super<^ne> obelata. X recta et 
aversa supeme obelatae. )^ chi et ro. <p fi et ro. J ancora 

superior. ^ ancora inferior. alogus. his solis in adnota- 
tionibus Ennii Lucilii et historicorum usi sunt Varro S. Ennius 
10 Aelius aeque et postremo Probus, qui illas in Vergilio et Horatio 
et Lucretio apposuit, ut Homero Aristarchus. 

— obelus versibus apponitur hac causa. Pisistratus quon- 

dam Atheniensium tyrannus inordinata et confusa adhuc poesi 

Homeri praemio sollicitare proposuit eos qui ordinarent iisque 

15 praemii nomine in singulos versus singulos obolos constituit. 

mercede multi inducti pauperes, quibus ingenium affluebat, 

quoniam aut invenire aut <Cut)> disponere debebant non pote- 

rant, fiDgendo plurimos versus operis nobilitatem corruperunt. 

unde evenit ut postea prudentiores viri, quorum summus in hac 

^o re fuit AnstarcbuBj quotiens inpxobaxeTil \ei«vx^ ^^%\ ■a^j.V» xcalQs 

""^ noB Homeiicos, obelum potisaime iio\.«uti^\mi ei\%^flx\ajt<so^. 



L. Aelius Stilo 55 

nam et ipsius Homeri proprios et non eo dignos eadem hac 
nota condemnarunt. 

^ asteriscum Aristophanes apponebat illis locis quibus 
sensus deesset, Aristarchus autem ad eos, qui in hoc puta loco 25 
positi erant, cum aliis scilicet non recte ponerentur. item Pro- 
bus et antiqui nostri. 

^- — asteriscus cum obelo propria nota est Aristarchi. 
utebatur autem ea in his versibus, qui non suo loco positi 
erant. item antiqui nostri et Probus. 30 

*^ simplex ductus inter versus ponebatur ad separandas res a 
rebus, quae inconexae currerent, quem ad modum <^in^ catalogo, 
ciim loca a locis aut <^regiones a^ regionibus et in agone prae- 
mia a praemiis, certamina a diversis certaminibus separantur. 

> diplen aperistikton primus Leagoras Sjracusanus appo- 35 
suit Homericis versibus ad separationem Olympi a caelo, proprie 
Olympum ab eo pro monte positum adnotans, nusquam pro 
caelo, quod saepe oi^gavbv sijgvv dicat et fiayiQbv OXviinov^ 
neque e coutrario epitheta permutet. ponebat autem tam ad 
montis significationes quam ad caeli: utrimque manifestatur 40 
Yoluntas eius. usus et in multis Aristarchus, nunc ea quae 
praeter consuetudinem tam vitae nostrae quam ipsius poetae 
apud eum invenirentur adnotans, nunc proprias ipsius figuras, 
interdum ea in quibus copiosus est, rursus quae semel apud eum 
ponerentur. similiter in nostris auctoribus Probus. 45 

^ diple periestigmene apponebatur <^in his^, quae Zenodo- 
tus Ephesius non recte adiecerat aut detraxerat aut permu- 
taverat. [in his] et nostri ea usi sunt. 

antisigma ponebatur ad eos versus, quorum ordo per- 
mntandus erat. sic et in nostris auctoribus invenitur. 50 

3 antisigma cum puncto ponebatur, cum eiusdem sensus 
versus duplices essent et dubitaretur, qui potius legendi. sic 
et apud nostros. 

L coronis tantum in fine libri posita invenitm*. 

X ceraunium ponitur, quotiens multi versus inprobantur, 55 
ne per singulos obelentur. 

^ aversa obelismene f in ore ponitur, quae ad aliquid 
respiciunt, ut [Verg. Aen. 10 ^ 8&\ ^nosne tibi fluxas Phrygiae.' 

— obelus cum puncto ad ea, de quibus dubitatur, toUi de- 
beant necne. 60 

> — diple obelismene ad separandas in comoediis et 
tragoediis periodos. 

— < aversa, quotiens strophae antiatropVioft in^etWt. 

^ diple supeme obelata, ponitur ad coTidie\oiie>m V>cq.xv>ss^ 
reJ temporum rel personarum mutatam. 



56 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

> <^ recta et aversa superne obelatae ponuntur f cum 
eadem significant similemque sequentem esse. 

^ chi et ro. haec sola [vix] ad voluntatem unius cuius- 
que ad aliquid adnotandum ponitur. 
70 (|> fi et ro. haec apponuntur, quotiens vel emendatio vel 

sensus versus sollicitius est inspiciendus. 

^ ancora superior ad aliquod praecipue dictum. 

l ancora inferior ad humilius vel inconvenientius quid 
enuntiatum. 

satis similia tradit Isidarus or. 1, 21, de cuivbs ratume cum 
scriptore Anecdoti Paris. vd. Trauhe^ Arch. f. Stenogr. 53 (1901) 
p. 194. cf. etiam Curt. Nic. test. 5. Cic. a4 Att. 8, 2. Quint. 1, 4, 3, 
Lehrs, de Arist. stud. Hom.^ p. 332 sq. (praesertim adn. 240). 
de superiorihus grammaticis, qui istis signis ante Probum usi sunt 
{id quod iniuria huic primum tribuit Steup, de Prob. p. 53 sq)^ 
res admodum dubia est; cur tamen cum Bergk {op. 1, 595) non 
consentiens nomina tradita libentiu^ servaverim, vd. ad Enn. 
gramm. test. 1. Aelium autem videmus in describendis libris, ut 
verisimile est, Metelli Numidici (Scipionis quoque et Titii vult 
Lersch) ratione profecto existimatoris {cf. Lampad. test. 4) oc- 
cupatum fuisse, ut eius nomen supra minime dedeceat. videas 
etiam eius studia Plautina et Enniana in fr. 44. 50. 51, 

6 -i- cod. 6 superne Isid. > — cod. 7 obelata 

fi] ^ fi ut vid. cod. anchora bis cod. 9 hennii lucii: 

em. Bergk varros hennius haelius aequae: Vargunteiua Lae- 
lius Archelaus Bergk Vargunteius Ennius Aelius aeque (Aelius- 
que Reiff.) Hertz Beiff. Varro Sinnius Aelius aeque Nauck 
LMueller 13 comfusa a. poeesi 14 quia: qui eam Beiif. 
ordinassent 15 obelos 17 ut addidi debebat 20 in- 
probaret 22 et alt.\ sed Beiff. 24 aristofanes 29 ute- 
bantur 32 in conexu Pans. /siVZ. : emetidavi 32—33 in — reg. a 
add. Isid. 34 adversis c. separan — : em. Isid. 37 prae celo 
39 permutat 40 utrumque: em. Beiff. 46 in his add. Keil 
48 in his seclusi 54 tantum Isid: au 57 in ore p.] fort. 
interponitur 58 nos. te. frygi^ 62 traguediis 68 ^obelus 
cum^ aversa Keil strofe 66 fort. ut monadem significent 
cf. Isid. or. i, 20, 20 68 ad vol.] ex vol. Isid. 71 sensus 
Bergk: eius 72 et 73 anchora 

22. Aelii reliquos certos libros vd. in fragmentis. eidem 

temere alii tributi sunt, antiquitatium {at cf Cic. a^ad. post. 

J, (9 m test. 12) historiarum rhetoricae (Nipperdey op. 315sq.\ 

^rammattcae commentariorum in Plautum PXauti ed.\t%, c^m- 

guam Sttlonem., cuiiis temporibus prima Plauti eOLitio foxAxx es^ 



L. Aelius Stilo 57 

{Leo, Pl. F. p. 28 sq.), occasione data verbis Plauti emendandis 
operam dedisse par est. interpretationis autem legis XII tabularum 
librum peculiarem pro certo recipere aursu^ non sum, quem tam^n 
extitisse credo complurtbus indiciis (fr. 6. 13. 36. 54—57. 65. 67. 
68. 73. 78). de libro quodam etymologico Aelio tributo cf. p. 59. 

23. Aelius auctor Plinii commemoratur in indice libr. IX 
XIV XV. 

DOCTRINAE 

24. Varro de l. L. ^, 59 novissimum — mea memoria ut 
Aelius sic senes aliquot nimium novum verbum quod esset 
vitabant. cf Gell. 10, 21, 2. Tiro fr. 8. 

25. Varro rer. div. XIV infra L. Aelius — erravit ali- 
quotiens; nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde 
atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. cf. Gell. i, i8, 1 
et fr. 12. 

L. Adii reliquias coUegerunt van Heusde, de L. Aelio Stil. 
Ciceronis in rhet. magistro, rhetor. ad Her. auctore ( Utr. 1839). 
Lersch, SprachphU. d. Alt. (Bonn 1841) 5, 146 sq. Egger, Lat. 
serm. vet. rell. sel. (Paris 1843) p. 2 — 13. Mentz, Comment. 
phil. Jen. 4 (1890) p. 3 — 60 {cum commentario). adde ex parte 
Suringar, hist. crit. schol. Lat. {Lugd. Bat. 1834) p. 26. 39. 
cf. Meitzenstein, Verr. Forsch. p. 88 sq.; M. Ter. Varro und 
lohan. Mauropus v. Euchaita (Leipzigl901). Goetz, PauHy- 
Wiss. BE. 1, 532 sq. 



B. FRAGMENTA 

CARMINUM SALLiRIUM EXPLANATIONIS 

Varro de l. L. 7, 2 Aelii — interpretationem carminum Sa- 
liorum videbis et exili littera expeditam [-ta Flor.\ et praeterita 
obscura [-tam -ram Flor^ multa. 

1 [4 Mentz\ 

manuos in carminibus saliaribus [fr. 12 Mi\ Aelius Stilo 
significare ait bonos, ut inferi di manes pro boni dicantur 
a suppliciter eos venerantibus propter metum mortis, ut 
immanes quoque pro valde <(non bonis^ dieatv»:. 

J^e^. p. 146^, J20 manuoB — dicatur. Mocrob. 1, 3, 13 XCka?a» 

autem dictum — ah omme honi nominis. nam et "LaikMNixa xsvajcia 



58 Grammaticae antevarronianae &agmenta 

pro bono dicunt, sicut apud nos quoque contrarium est inimane 
— pro non bono. cf. Patd. Fest. p. 122, 4 (== /r. 60). 125, 14. 
147, 13 (== Aur. OpQl. fcOs. 29). 159, 7. Serv. Ban. Aen. 1, 110. 
139. 2, 268. 3, 63. Non. p. 66, 8. Isid. or. 5, 30, 14. 8, 11, 100. 
10, 140. Mart. Cap. 2, 162. Ps-Acro Hor. carm i, 4, 16. 
Anecd. H. p. 241, 1. 

1 saecularibus Urs, 2 ut scripsi: et cod, unde Paulus 

bonis Paul. 4 non b. suppl. Aldina ex Paulo 

Aelius in explanatione carminum saliarium [fr. 15 M.] 

eodem nomine [^no^Mcro] appellari ait, quod sub mola 

supponatur. 

Fest. p. 141% 20 molucrum non solum quo [qui cod.^ molae 
teruntur [vemmtur Paul.'] dicitur, id quod Graeci [LvXrixoQov 
appellant, sed etiam tumor ventris, qui etiam virginibus incidere 
solet, cuius meminit Afranius in Virgine \y. 336 Bibh.^. Cloatius 
fr. 11] et Aelius [fr. 62] ; idem Aeiius — sapponator. Aurelius 
pillus [fr. 7]. cfCGLV 33, 27. 84, 25. 117, 46, 



K 



pescia in saliari carmine [/r. 9 iHf.] Aelius Stilo dici 
ait capitia ex pellibus agninis facta, quod Graeci pelles 
vocent pesce neutro genere pluraliter. 

Fest. p. 210^, 5 pescia — pluraUter. Hesych. ^SGxicav , &SQiLci- 

T(ov. item ytiaTtov, ytLTcgov ri xm&iov t) Sigfuc. 

huc etiam pertinere possunt frag. 14. 17. 25. 33. 34, 37. 38. 
(cf. 60. 63. 66). ceteroqui parvulae reliquiae, quae canninum 
saliarium extant, omnes ex Aelii commentario fluxisse videntur, 
cum eas VarronisVerrii paucorumque ex his pendentium scriptorum 
beneficio haheamus (carm. sal. rell. ed. B Mawrenbrecher. lApsiae 
1894). de locis Fest. p. 205, 10—26; 290, 26—32 cf. Beitzen- 
stein, Verr. Forsch. p. 91. 

INDICIS PLAUTmi 
cf. Varro de comoed. Plaut. I 

4 \test. 14] 

L. Aelius quinque et viginti eivxa \Plaut%\ ^'s&^ ^olas 
^^'^moedias] exishmavit. 



L. Aelius Stilo 59 

Gdl. 3, 3, 12 (= Varro xbid.) feruntur autem sub Plauti 
nomine comoediae circiter centum atque triginta, sed — l. AeUns 
— exMtiinavit. cf. Varro od l. c. de Pseudolo et Faeneratrice cf. 
fr. 18. U. 

INCERTAE SEDIS 

etsi unde ea qwie secuntur manaverint incompertum sit, 
probaMi tamen eoniectura librum quendam glossarum Mentz 
assecutus est, qui verthquia verhorumque explanationes amplexus 
sit iis exceptis, quae ad carmina saliaria spectare videantur 
(ibid. p. 21. cf. etiam fr. 51 et Meitzenstein, Varro u. loh. v. Euch. 
p. 31 sq. 37 sq.). inde varios poetarum praedpue locos glossis 
saepe apud auctores adiunctos petitos esse verisimile apparet, 
quos tamen ah exemplis fragmentorum separavimus. in his autem i ^ 
omnibus StHo Stoicorum sectatorem se praestat. de fr. 49 — 51 • 
fonte difficilior res est {cf. ad fr. 51). 

5 [i] 

alae ex lupino, s<^urculi sine fo^liis 

Serv. Dan. georg. I, 75 Aelius: aiae — ^fo^uis. cf. Varro 
de l. Lt. infra. 

suppl. Daniel 

6 [26] 

is est assiduus, ut ait Aelius, appellatus ab aere dando. 

Cic. top. 10 cum lex [XII tab. i, 4 S^ assiduo vindicem 
assiduum esse iubeat, locupletem iubet locupleti, is est enim 
- duLdo. ef. Cic. de re p. 2, 20. Quint. 5, 10, 55. GeU. 16, 10, 15 
{db aere dando). Paul. Fest. p. 9, 9. Char. p. 75, 10. Prisc. 
p. 118, 18. Isid. or. 10, 17. CGL V 561, 53 {ab asse dando). 
aliter Varro de l. L. 7, 99. 

7 [15] 

caelum dictum seribit Aelius, quod est caelatum, aut 

contrario nomine celatum, quod apertum est. 

yairro de l. L. 5, 18 caeiom — est. cf. Varro sat. fr. 91 Isid. 
or. 3, 31, 1. 13, 4, 1. de nat. rer. 12, 2. Beda orth. p. 268, 28. 
^n. orih. p. 299, 8. Anecd. H. p. 215, 23. 237, 7. Virg. gramm. 
^ cognom. 14. epist. 1. fragm. Mediol. p. 100 Huemer. etym. 
ym. 642, 9. Schol. Arat. AchUl. p. 36, 12 M. aliter Varro ibid. 
^^lSsq. Paul. Fest. p. 39,5. paragraphos quoque 16 — 17 Aelui 
tribuit Beitzenstein ibid. p. 36 sq. 

1 celAtam J^/or, 



60 Grammaticae antevarronianae &agmenta 

8 [14] 

dalivnin — ait esse — Aelius stultum. Oscorum quoque 
lingua significat insanum. 

Paul. Fest. p. 68, 1 daUvum supinum ait e. Aurelius \fr. 4], 
Aeiius — insanum. Hesych. daXlg, luoQdg. cf. Santra fr. 8. 

9 [15] 

Aelius Diimi Fidium dicebat Diovis filium, ut Qraeci 

^toaKOQOv Castorem, et putabat hunc esse Sancum ab 

Sabina lingua et Herculem a Graeca. 

Varro de l. L. 5, 66 AeUus — Graeca. Paul. Fest. p. 147, 7 
medius Fidias compositum videtar et significare lovis filius, id 
est Hercules, quod lovem graece jdla et nos lovem, ac fidium 
pro filio, quod saepe antea pro 1 littera d utebantur. quidam 
existimant iusiurandum esse pro divi fidem, quidam per diumi 
temporis id est diei fidem. cf. Ovid. fast. 6, 213. Fest. p. 229*', 
13. 241\ 2. Serv. l)an. Aen. 4, 204. 8, 301. Anecd. H. p. 212, 
37. 260, 10. CGL II 54, 1. de imperfecto 'dicebaf cf luvent. 
p. 16 et infra fr. 10. 12. 51. 

1 fidum Flor. 2 dioscoron Flor. putabant sanctum: 
em. Scal. 

10 [17] 

inter vesperuginem et iubar dicta nox intempesta, ut 

in Bruto Cassii quod dicit [Acc. praet. v. dlBibb.^ 'Lucretia 

nocte intempesta nostram devenit domum': intempestam 

Aelius dicebat cima tempus agendi est nuUum. 

Varro de l. L. 6, 7 inter vesperuginem — nuUum. idem ibtd. 7, 72 
quod est apud Cassium ^nocte — domum', intempesta nox dicta 
a tempestate, tempestas ab tempore, nox intempesta quo tempore 
nihil agitur. cf. Inc. inc. lihr. fr. 6 infra. Aur. Opill. fr. 3. Paul. 
Fest. p. 110, 19 intempestam noctem dicimus pro incertiore tem- 
pore, quia non tam facile noctis horae quam diei possint intellegi. 
tempestatem enim antiqui pro tempore posuere. Serv. Aen. 2, 
268. 3, 587. georg. 1, 247. id. Ban. Aen. 12, 846. Schol. Bem. 
g. ibid. Isid. or. 5, 31, 9sq. de nat. rer. 2,3 = Suet. prat. p. 160 B. 
Macrdb. 1, 3, 15. Beda orth. p. 275, 1. Albin. orth. p. 303, 31. 
CGL IV 356, 32. V 461, 22. 552, 62. de imperf 'dicebaf cf 
fr. 9. 

11 \2-\ 
latro est iatero ab latere, iiiS\^\«>.Voic V\%.^. 



L. Aelius Stilo 61 

Isid. or. 10, 160 latro insessor est viarum a latendo dictus. 
AeliuB \ita Arev. alias Gu 1, melius Gru ^] autem latro est inquit 
utero — viae. Aelium excvipserunt Varro de l. L. 7, 52 (Serv. 
Aen. 12, 7, Isid. ihid. cf. Goetz, Berl. phil W. 1886 p. 742, 25) 
et Verrius Paul. p. 118, 16. cf. Non. p. 134, 29. Isid. diff. verb. 
340, CGLIV 105, 43. V 30, 7. 621, 9. 

12 [18] 

L. Aelius putabat ab eo dictmn leporem a celeritudine, 

quod levipes esset. 

Varro r. r. 3, 12, 6 L. Aeiius — egset. ego arbitror a Graeco 
vocabulo antico, quod eum Aeolis [et bonum] UnoQtv appella- 
bant. de re item Varro rer. div. XIV, ubi pro ^putabat^ 
legitur ^ut ait\ cf. Cic. Arat. 121 levipes lepus. Quint. 1, 6, 33. 
Isid, or. 12, 1, 23. 

13 [19] 

L. Aelius lessum [suspicatur] quasi lugubrem eiulationem, 

ut Yox ipsa significat. 

Cic. de leg. 2, 59 toUit etiam lamentationem lex XII tabu- 
larum [10, 4 S.] 'mulieres genas ne radunto neve lessum funeris 
ergo habento'. hoc veteres interpretes Sex. Aelius \fr. 1], 
L. Acilius [fr. 1\ L. Aeiiua — significat; quod eo magis iudico verum 
esse, quia lex Solonis id ipsum vetat. cf. id. tusc. 2, 55. legem 
translatam Aeliim ignoravisse contendit FBoesch ibid. p, 21sq. 

1 Laelius: em. Turnebus 

14 [7] 

manias Aelius Stilo dici ait ficta quaedam ex farina 
in hominnm figuras, quia turpes fiant, quas alii maniolas 
appellent. manias autem, quas nutrices minitentur par- 

ynlis pueris, esse larvas. 

Fest. p. 129^, 26 maniaa — larvag, id est mancs deos deasque, 
qni aut ab inferis ad superos emanant aut Mania est eorum 
avia matema [fort. materve]; sunt enim utriusque opinionis 
auetorefi. Varro de l. L. 9, 61 videmus enim Maniam matrem 
larom dici, Luciam Yoluminam [Volaminiam Flor.: em. Zander} 
Saliorum carminibus appellari. cf. Sinn. Cap. fr. 14. Paul. Fest. 
p. 128,8. Amob.3,41. Serv. Dan. Aen. 4, 490. CGLV 604,48. 

1 dici ait Ald.: dicit quaedam Ald.: quae 

15 [2i\ 

militem Aelius a moUitia tcccxcc &vxlq>^a6iv ^\e\Ami ^M^y^, 
eo qnod nibil moUe aed potius aspenim <\m^ g^Ti^X.. 



62 Grammaticae antevanoDianae fragmenta 

PauJ. Fest. p. 122, 15 militem — gerat. cf. fr. dub. 59 €t 
Isid. or. 9, 5, 45. aliter Varro de l. L. 5, 89. Suet. dereg.p. 318, 
5 R. Isid. or. 9, 3, 32. 45. Euseh. armen. 01. 11, 3. Hieron. 01 
7, 1. SynceU. p. 367. Ulpian. dig. 29, 1, 1. cf. Lucil. fr. 10. 

16 [22] 

minaiu Aelius vocitatam ait mammam alteram lacte 

deficientem, quasi minorem factam. 

Paul. Fest. p. 122, 8 minam — factam. Varro r. r. 2, 2, 6 
minam \overn\, id est ventre glabro. cf. Plaut. Truc. 654. 

1 an manmia altera scribendum? 

17 {8\ 

monstrum, ut Aelius Stilo interpretatur, a monendo 

dictum est, velut monestrum. 

Fest. p. 138^, 18 momtrum — monestrum. item SinniuB Capito 
\fr. T]. cf. Varro infra. Paul. p. 140, 5. Cic. de div. 1, 42. Serv. 
Aen. 2, 681. Isid. or. 11, 3, 3. diff. verh. 459. CGL IV 
119, 22. 28. 

2 dictus monectrum 

18 \tcst 30] 

Scaevolam [fr. 3] quoque et L. Aelium et Ateium 

Capitonem \fr. 5] in eadem sententia fuisse video, quo- 

niam in Pseudolo sit [740^: ^quod si opus est ut dulce 

promat indidem, ecquid habet? rogas? / murrinam passum 

5 defnitum mella', quibus apparet non inter vina modo 

murrinam, sed inter dulcia quoque nominatum. 

Plin. n. h. 14, 92 lautissima apud priscos vina erant myrrhae 
odore condita, ut apparet in Plauti fabula quae Persa inscri- 
bitur [87], quamquam in ea et calamum addi iubet: ideo qui- 
dam aromatite delectatos maxime credunt. sed Fabius Dossen- 
nus his versibus decernit: ^mittebam vinum pulchrum murri- 
nam', et in Acharistione \fr. 2 L.] : ^panem et polentam, vinum 
murrinam'. Scaevoiam — nominatum. cf. Wefiner, Hermes 41 (1906) 
p. 467 sq. 

1 L. Aelium cod, Monei laelium t?cneliu rell. 4 promant 
id est (idem) et qui habeat (habitat) roga: em. vg. ex PlatUo 

19 [2S\ 
naucum ait — Aelius Stilo oiMmmi Tcer>aLm "^xs^assi^ix. 



L. Aelius Stilo 63 

Fest. p, 166^, 6 naucum ait Ateius Philologus [fr. 5], Cin- 
cius [fr. 20]^ AeiiuB — putamen, glossematorum autem scriptores 
l/r. 61 

20 [24] 

nebulo dictus est, nt ait Aelius Stilo, qui non pluris 
est quam nebula aut qui non facile perspici possit qualis 
sit, nequam nugator. 

Fest. p. 165*', 31 nebulo — nugator. = Faul. p. 164^ 5. cf. 
Non. p. 18, 24. Donat. Ter. eun. 2, 2, 38\ 4, 7, 15\ Forphyr. 
Hor. serm. 1,2, 12. Ps-Acro Hor. ad h. l. et ep. 1,2,28. Schol. 
Terent. eun. 2, 2, 38. 4, 4, 49. CGL IV 122, 44. 367, 40. 
V 225, 19. 

. 21 [dub. 6] 

^novalem a)grum Aelius ^Stilo et 

Graecum vocabulum]) aiunt esse, ^cum Graeci eum vblov 

dixerint. in qua re Ho^mero quoque <^teste utuntur, qui 

dixit \Il. 18, 547']'' vyBioio ^cc^Blrjg i:i<^kaov t%i6^ai}. 

Fest. p. 174*", 16 <^novalem> — ^lxio^ocL . . . sed C^incius 
[fr. 21]. cf. Varro de l. L. 5, 39. Paul. p. 175, 4. Serv. georg. 
1, 71. Schol. Bem. g. ibid. Isid. or. 15, 13, 12. CGL II 588, 11. 
de Stilone auctore non duhito; neque enim Aelius Gallus Cfrae- 
cam umquam etymologiam hxibet {de Graeco loco cf. fr. 28), 
nequ€ cum grammaticis a Festo coniungitur; quod contra saepius 
in Stilone et Cincio fit, ut una reperiantur {cf. ad Cinc. fr. 27). 
de tei-tio ignoto cf. Cloat. fr. 17. 

1 sq. suppl. Ursin., OMue. Stilo Mue. Gallus Urs. cf 
Hertz, de Cinciis p. 53 4 xiXeov Scal: ni^^Xaovy 

22 [25] 

novensiles — Granius Musas putat consensum accom- 
modans Aelio. 

Arnoh. 3, 38 novensileB PisO [fr. 41. bos Granlus — AeUo. cf 

Varro fr. 374. Manil. fr. 2. Cornif. fr. 8. Cincius fr. 22. Mar. 
Vict. p. 26 , 1 novensiles sive per 1 sive per d scribendum — 
novensiles autem, quos Graeci Gvvivvza, post novendii a con- 
sidendo, id est eadem sede praediti. 

23 [26] 

nuptias dictas esse [aitmt] — Aelius et Cixieiv\x& \fT.^5\^ 
qms Hammeo c&put ii}ihejiii& obvolT^at\ir, c^uoQl «bOJCva^ 



64 Grammaticae antevarroiiianae fragmenta 

obnubere vocarint; ob quam causam legem quoque "f parens 

tam iubere caput eius obnubere, qui parentem necavisset, 

quod est obvolvere. 

Fest. p. 170^, 24 nuptiaB d. esse ait Santra [fr. 9\ Comificius 
\fr. 121 » Curiatius \fr. i] , AeUus — obvoivere. cf, Varro de l. L. 
5, 72. Paul. p. 184, 4. Caper orth. p. 103, 14. Suet. de nat. 
rer. p. 226 E. Augtist. de off. 19. Serv. Aen. 11, 77. Isid. 
or. 9, 7, 10. 13, 7, 2. Bonat. Ter. hec. 4, 4, 34 '. CGLV 34, 10. 
36, 4. Landgraf, Arch. f. Lat. Lex. 9, 401. 

3 pervetustam Egger aliique Praenestinam Bergk fort. Papi- 
riam cf. Gran. Fl. JDig. 50, 16, 144 infra 4 capud 

24 [27] 

nuscitiosum — ait appellari solitum — Aelius Stilo 
qui plus videret vesperi quam meridie, nec cognosceret 
nisi quod usque ad oculos admovisset. 

Fest. p. 173'', 21 nuacitiosum Ateius PhilologUS [fr. 4] ait app. 

Boi. — ; at OpiUus Aurelius [fr. 10], Aeiius — admovisset eadem 
Paul. Fest. p. 171, 7. Fulgent. exp. serm. ant. 13 W. Papias s. 
V. luscitius. CGL IV 127, 5. V 226, 34. cf. praesertim Aur. 
Opill. l. c. et Wessner, Comm. Jen. 6, 2 p. 112 sq. 

1 nusciciosum : em. Mueller cf. Bugge, Jahns Jdhrbb. 105. 
1872 p. 103 

25 [9] 

obstitum Cloatius [/>'. 13] et Aelius Stilo esse aiunt 

violatum attactimique de caelo. 

Fest. p. 193*, 4 obstitum — caeio; Cincius [fr. 24]. cf. Cic. 
de leg. 2, 21. Paul. p. 192, 1. CGL II 346, 12. 588, 21. 

26 [28] 

ordinarium hominem — ait dici solitum — Aelius 
Stilo qui minime ordine viveret. 

Fest. p. 182^, 32 ordinanum h. Oppius [fr. 1] ait d. •. — ; at 
AeUus T- viveret. cf. Paul. p. 183^ 10. 

27 [29] 

Non. p. 44, 1 = Varro de vit. P. B. I infra fr. 201 

28 [3] 
petauristsL proprie gxaece *\^^o q^\SlQ^ \* n^og 



L. Aelius Stilo 65 

Fest p. 206^, 26 petauristas Lucilius a petauro appellatos 
existimare videtur, quom ait [1298 Ma,'] 'sicuti mechanici 
cum alto exiluere peteuro [petauro vg.]'; at Aelius Stilo <(quod^ 
in aere volent, cum ait : petaunsta — nitatai. Non. p. 56, 27 pe- 
tauristae a veteribus dicebantur qui saltibus vel schemis le- 
vioribus moverentur; et haec proprietas a Graeca nominatione 
descendit, icitb xov nixocGQ^ai. Claud, Paneg, MarU. Theod. cons. 
320 p. 188 Birt vel qui more avium sese iaculentur in auras. 

is Urs.: his 

29 {30\ 

Aelius pituitam [appellatam ait\^ quia petat vitam. 
Quint. 1, 6, 37 AeUua — vitam, etymologiam deridens. 

30 [3i\ 

portisculus est, ut scribit Aelius Stilo, qui in portu 

modum dat classi. 

JFest. p. 234^ j 4 portiscuius — ciasBL id autem est malleus, 
cuius meminit Cato in dissuasione de rege Attalo et vectigali- 
bus Asiae [fr. LXIII J.] : 'C. Licinio Pr(aetore) remiges scribti 
cives Bomani [-nis cod.] sub portisculum, sub flagrum conscribti 
veniere passim'. cf. Faul. p. 235, 11 {qui ^porticulvs* scribit). 
Non. p, 151, 17, Isid. or. 19, 2,13. CGL V 380, 40, 

31 [32] 

Aelius procestria aedificia dixit esse extra portam. 
Paul. Fest. p. 225, 12 procestria dicuntur, quo proceditur 
in muro. AeUus — portam; Artorius [fr. 1]. cf. CGL V 525, 27, 

32 [34] 

ut Aelius scribit, puticulae quod putescebant ibi cada- 
vera proiecta. 

Varro de l. L. 5, 25 extra oppida a puteis puticuli, quod 
ibi in puteis obruebantur homines, nisi potius, ut Aeiius — pro- 
iecta, qui locus publicus ultra Esquilias. itaque eum Afranius 
\v. 430 Bibb.*] 'puticulos' [ita Laetus cutilucos Flor, petilucos 
vel cupilucos coni. Bibb.] m togata appellat. Fest. p. 217^, 8 
<[puticulos dicunt esse ap^peliatos, <(quod vetustissimum ^enus 
sepulturae in pute^is fuerit ^'eumque locum fuisse pubucum 

y extra p<^ortam Esquihnam at^ inde p<^otiu3 

appellatos esse existimat puticu^los Aeliu<^s Stilo, quod cum 

in eum locum patres^ familias <^ pecudes morticYCL^ 

et^ vilia proicer^ent mmcipia,^ ibi cadaveia^ ^«. ^\xX»^^c^Cj«o^. 
€f. JPaul. p. ^16, 6. Ps-Acro Hor, serm. 1, 8, 10. CGrX» N" 
^ZZ, dO, 607, j^7, 

Onmmatieae BomauAe fragmenU ed. Ftjhaiom h 



66 Gramiuaticae anteyarronianae fragmenta 

33 llO\ 

refriva faba — Aelius dubitat an ea sit, quae prolata 
in segetem domum referatur, an quae refrigatur quod est 
torreatur. 

Fest. p. 277*-, 17 refiriva faba dicitur, ut ait Cincius \jr, ^^]; 

Aelios — torreatur. 

1 frabra 

34 [ii] 

Salias virgines — Aelius Stilo scribsit sacrificium facere 
in Eegia cum pontifice paludatas cum apicibus in modum 
Saliorum. 

Fest. p. 329% 17 SaUas virg. CinciuB [fr. 27]^ quas AeUus -- 

Saliomin. 

35 [35] 

sobrium vicimi ^dictum putant ]> et Aelius, 

quod <^in eo nullus tabemae^ locus neque caup^onae fuerit)>. 

Fest. p. 297^, 15 Bobrium — <(fuerit> ; ali, quod in eo M^ercurio 
lacte, non^ vino, solitum <[8it supplicari^. cf. Cloixtius fr. 16. 
CGL II 376, 31. 

Isq. suppl. SccUiger ex Faulo 

36 [36] 

sonticum morbum in XII [2, 2 /S.] significare ait Aelius 

Stilo certum cum iusta causa. 

Fest.p. 290^,24 Bonticum — causa, quem non nulli putant esse 
qui noceat, quod sontes [-te cod.] significat nocentes. Naevius 
ait [II V. 128 Bibb.^] : 'sonticam esse oportet causam quam 
ob rem perdas mulierem'. Paul. p. 291, 9 sonticum, iustum. 
Naevius: ^sonticam' e. q. s. Fest. p. 344\ 8 <sontica> causa 
dicitur a morbo <^sontico, propter quem quod est g^erendum, 
agere <desistimus>. iUmGell. 16,4,4. Dig.42,1,60. CGL IV 
392, 32. oliter Paul. Fest. p. 111, 16 (Fest p. 297\ 22). GeU. 
20, 1, 27. Big. 21, 2, 65. 50, 16, 113. CGL II 257, 49, 

37 [12] 

5ubncu]am Aelius Stilo et Cloatius [/r. 16] isdem fere 
verbis demonstrant vocari, quod ^s ^eto ex. ^<^ ^t oleo 
et melle. 



L. Aelius Stilo 67 

Fest. p. 309^, 25 subucuiam — meUe ; nam de tunicae genere 
notum est onmibus [yarro de h L. 5, 131]. cf. PatU. p. 308, 6. 
arictores Verrii fortasse de genere tunicae etiam disputaverant. 

2 quiddis alica 

38 [57] 

tanne eo usque, ut Aelius Stilo et Opillus Aurelius 
[/r. 19] interpretantur. 

Fest.p. 359*^,26 tanne — interpretantur. itaque Afranius \y. 410 
Mihb.^: Hanne arcula tua plena est aranearum'. Faulusp. 358, 3 
tanne eo uaque. Afranius : Hanne' c. q. 8. cf. Carm. sal. fr. 34 Maur. 

39 [38] 

terra dicta ab eo, ut Aelius scribit, quod teritur. 

Varro de l. L. 5, 21 terra — teritur. itaque tera in augurum 
libris scripta cum r uno. forta^se totus locus § 21 — 22 e Stilone 
fluxit eiusque nomen inter tahularum interpretes latet {cf. Inc. 
gramm. libr. fr. 9): haud iniuria certe extrema huius capitis verha 
iUi tributa su/nt (fr. dub. 72). ceteroqui terra a terendo rursus 
apud Serv. Dan. Aen. 1, 744. Schol. Bem. georg. 3, 381. Isid. 
or. 3, 71, 7. 12^ 1, 30. 14, 1, 1. app. expos. in miss. 35. Virg. 
gramm. de cognom. 14. fragm. Mediol. p, 100 Huemer. 

40 [39] 

<^tongere Aelius Sti^lo ait noscere esse, <(quod Prae- 
nestini tongi)tionem dicant pro no<^tionem)>. 

Fest. p. 356^, 9 <^tongere) — no<^tionem. significat et la^tius 
dominari. Ennius [fr. var. 28 F.*}: <^^alii rhetorica) tongent'. 
et vincere <^etiam quandoque) videtur significare. 

Isq. suppl. Vrs. OMueller ex Paulo 

41 [dub. 10] 

<^transque dato nota^vit Aelius in XII signi<(ficare 
traditoque). 

FeSt. p. 352^, 5 ^^transque) — <^traditoque.) 

supph RSchoell ibid. p. 29 coll. Fest. p. 309^, 33 = fr. 73 

42 [40] 

sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone &eiLtk>^ 
qui inones rustico cetera vocabulo boYea a^^eW.^aiX.Oia ^vsrissKXxs^ 
gnasj quosdam ternones. 



68 Grammaticae antevarroniauae fragmenta 

Gell. 2, 21, 8 sed ego — terriones, hoc est arandas colendae- 
que terrae idoneos. itaqne hoc sidus, quod a figura positura- 
que ipsa, quia simile plaustri videtur [-eatur Paris. 5765]^ 
antiqui Graecorum &iloc^ccv dixerunt, nostri quoque veteres a 
bubus iunctis septentriones appellarunt, id est septem stellis, 
ex quibus quasi iuncti triones figurantur. praeter hanc, inquit, 
opinionem id quoqae Yarro addit dubitare sese, an propterea 
magis hae septem stellae triones appeliatae sint, quia ita sunt 
sitae, ut temae stellae proximae quaeque inter sese faciant tri- 
gona, id est triquetras figuras. Va,rro de l. L. 7, 74 has septem 
stellas Graeci ut Homerus [II. 18, 489. Od. 5, 375'] vocant 
a^^ccv et propinquum eius bootem signum, nostri eas septem 
stellas boves et temonem, et prope eas axem; triones enim et 
boves appeUantur a bubulcis etiam nimc maxime cum arant 
terram; e quis — omnes qui terram arabant a terra terriones, 
unde triones ut dicerentur de tritu. — possunt triones dicti, 
septem quod ita sitae steliae, ut temae trigona faciant [aliquod 
videtur ad ea qua£ secuntur pertinere]. Fest. p. 339^^ 2 ^septen- 

triones)> septem stellae appell^antur a bu^bus iunctis, 

quos trio<^nes a terra mstici^ appellent, quod iun<^cti simul 
terram arent^ quasi terriones. <^et plaustmm appellantur,]> 
quod id astmm Grae^ci &iLa^av dicunt, idque habet]> partem 
quandam ^temonis specie; unde ait^ Ennius [Sc. 216 V.*]: ^su- 

perat ^temo stellas'. sed> et physici eum su 

conten . . . temp ^septentriones dici]> aiunt, quod ita 

sunt ^septem stellae sitae,^ ut temae proximae <(quaeque inter 
se faciant^ trigona. fortasse horum locorum communis auctm' 
Aelim fuit {Mente ibid. p. 50 sq. cf. praeterea de loco Varronis 
Beitzenstein, Varro u. loh. v. Euch. p. 32). ceteroqui cf. Proh. 
Verg. georg, 1, 227. Serv. Dan. Aen. 1, 744. 3, 516. Isid. or. 3, 
71, 7. 12, 1, 30, 14, 1, 1. de nat. r. 26, 5. Schol, Bern. georg. 
3, 351. 381. Schol. Arat. p. 355, 23 M. C GL II 201, 50. V251, 5. 

1 quidem Lugd-Bat (?) quid rell. 2 c(a)etero : em. JFGronoviu^ 

43 [4i\ 

— cum Aelius Stilo lugurthino bello \a, 643/111 

— 649/105] unionum nomen imponi cum maxime grandibus 
margaritis prodat 

Plin. n. h. 9, 123 Bomae in promiscuum ac frequentem 
usum venisse [margaritas] Alexandrea in dicionem redacta 
[-ctam codd.], primum autem coepisse circa SuUana tempora 
minutas et viles Fenestella tradit manifesto errore, com Aeiius 

— prodat cf. FUn. tbid. 9, 112. Isid. or. 16, 10, 1. 

2 inpoBitum DeUefsen: iroMta verba scrvcioi coXl. Q;wviftt. 6, 
/. .^S al. auetore Buecheler 



L. Aelius Stilo 69 

44 [42] • 

Aelius hoc loco [Plauti Faenet'atricis fr, 1 JD.] vapula 
positum esse ait pro dole. 

Fest. p. 372^, 31 Aeiius — doie. locum Plauti vd. ad Va/rr. 
fr. 460. cf. Sinn. Cap. fr. 22. 

45 [43] 

victimam Aelius Stilo ait esse vitulum ob eius vigorem. 

Fest. p. 371^, 6 victimam — vigorem; alii aut quae vincta ad- 
ducatur ad altare aut quae ob hostis victos immoletur. hae 
nan Aelianae etymologiae rursus sunt apud Ovid. fast. 1, 335. 
Serv. Aen. 1, 334. Isid. or. 6, 19, 34. CGL V 45, 28. 399, 9. 

46 [44] 

volpes, ut Aelius dicebat, quod volat pedibus. 

Varro de l. L. 5, 101 voipes — pedibua. Quint. 1, 6, 33 iam 
sit — vulpes volipes. cf. Caper de verb. dub. p. 112, 4. Isid. 
or. 12, 2, 29. Anecd. H. p. 180, 2. de imperf. ^dicehaf cf fr. 9. 

47 [33] 

in Nelei carmine [I p. 271 V Jiilib.^ aeque prisco 
'saucia puer filia sumam', ubi tamen Varro [fr. 250] cum 
*a' puera putat dictum, sed Aelius Stilo magister eius et 
Asinius [fr. 6] contra. 

Ckar. p. 84, 10 {= Plin. dub, serm. p. 49, 24 B.) in Neiei 
— contra. cf. Varro l. c. 

48 [test. 22] 

pluria sive compluria 

Gell. 5, 21, 6 velim doceas nos cur piuria sive compiuria, 
nihil enim differt, non latine sed barbare dixerint M. Cato 
[fr. 24 P.] , Q. Claudius \fr. 90 P.] , Valerius Antias \fr. 65 P.], 
L. Aelius pelius codd.], P. Nigidius [/r. 41], M. Varro [adn. post 
fr. 264], quos subscriptores approbatoresqne huius verbi habemus. 
cf Char. p. 60, 10. 73, 12. 125, 3. Prisc. p. 89, 6. 315, 15. 350, 11 
(Schol. Ter. Phorm. 4, 3, 6). Donat. Ter. ibid. utrum Aelius de 
his praeceptum dederit an tantum ^pluria^ formam Ursurpaverit, 
non liquet. 

49 [16] 
ferocior tam qu&m peior melior «A.t ^^Slo "«^ ^"^ 
aecusativo posse proferri, ferocioreis. 



70 Grammaticae antevanonianae fi*agmenta 

Char. p. 129, 31 (=« Plin. dub. serm. p. 26, 30 B.) ferocior 
— ferocioreis. cf. B&itzenstein, Varro u. Idh. v. Euch. p. 52 adn. 3. 

49"" [16] 

ferientium ferienteis idem Stilo putat facere debere, 

ut docenteis saltanteis, quoniam quaecumque secum verbi 

iura traxissent, ea accusativis pluralibus adiuvante [re] 

dum taxat genetivo plurali in eis sonarent. 

Char. p. 130, 1 ferientium — sonarent. hoec c PUnio poriter 
fltixenmt, qui de his complura. cf. libr. dub. serm. rdl. p. 23sq. Beck. 

3 re secl. KeU 4 gene plu in eis sonare: em. KeU 

50 [test. 19] 

Quint. 10, i, 99 (iudicium dePJauti lingua) = Varro fr. 321 

51 [test 24] 

L. Aelium Stilonem dicere solitum ferunt Q. Ennium 

de semet ipso haec [ann. VII 234 — 51 V.^ scripsisse 

picturamque istam morum et ingenii ipsius Q. Ennii 

factam esse. 

Gell. 12, 4, 5 [praecedunt versus Ennii, ^quibus depingitw 
ingenium comitasque hominis minoris erga amicum superiorem*, 
qui fortasse ab Aelio relati erant] l. AeUum — esse. si ad Varro- 
nem au^orem, ut verisimile est, haec redeunt {cf. Kretzschm^r, 
de Gell. font. p. 52), in eius oratione consuetia. forma ^Aelius 
dicebaf fusrit, quae quid significet vidimus (fr. 9. 10. 12. 46). 
ceteroqui non aliter Crassus apud Cic. de or. 2, 25 versum iMcilii 
laudat {592 Ma.) his verbis ^L. dicere solebaf aequ>e atqm denuo 
ad Lucil. supra fr. 46. de hac scriptorum consuetudine cf. etiam 
Beitzenstein, Hermes 35, 611. itaque inter fragmenta ha£c recipere 
mcdui, etsi ad librum glossarum vix faciunt, ut superiora 49. 
49^. 50, eommque fontem ignoro. 

DUBIA 

52 [1] 

classis a calando 

Quint. 1, 6, 33 iam sit et ciassis a c. et lepus levipes f/r. i^] 
et mlpea rolipea j/r. 46]. cf. Serv. Acn. 1, 39. 6, I. id. Ban. 
^^u/. ff, 1 (Lact. Plac. Stat Ach. 1, 444. Isid. ot. 1^,1, l^V 
^c. III48J2, 21 K. Aelio tnhuit Lersch. 



L. Aelius Stilo 71 

53 [3] 

dixun, quod sub caelo est extra tectum, ab love dice- 

batur et Dialis flamen et dius heroum aliquis ab love 

genus duoens. 

Paul. Fest. p. 74, 15 dium — ducens. idem p. 71, "6 dium 
antiqui ex Graeco appellabant ut a deo ortum et diumum sub 
caelo lumen, &7e6 r&v di6g. cf. id. p. 74, 7 s, v. dies. OMudler 
conferri iussit Aelii fr. 9. 

54 [13] 

endoplorato implorato, quod est cum questione in- 
clamare. 

Patd. Fest. p. 77, 1 endoplorato — inclamare. Cic. pro Tull. 50 

[ex Xlltabulis 8, 12 S.'\ endo plorato, hoc est conclamato. Aelio 
tribuit Eeitzenstein. cf. CGL II 61, 39. V 193, 26 et Paul. 
Fest. p. 76, 9 endoitium; 77, 3 endo procinctu, quae omnia ah 
Aelio prorsus non abhorrent (Eitschl op. 3^ 831 sq.). simUia 
complura in CGL VI 388. 

55 [deest] 

forum — cum id forum antiqui appellabant, quod 

nunc vestibulum sepulchri dici solet. 

Paul. Fest. p. 84, 9 fomm sex modie intellegitur. — quarto 
cum id — aoiet. Cic, de leg. 2, 61 [XII tab. 10, 11 S.] quod autem 
forum, id est vestibulum sepulchri — . Aelio tribuit Boesch 
ibid.p. 13 sq. eimdem au^ctorem Ciceronis Verriique fuisse statu>ens. 

2 dicari 

56 [14] 
inplorare inclamare, ad auxilium invocare. 

Paul. Festp. 109, 3 implorare — invocare. cf. CGL V 29, 12. 

77, 34 et fr. 54. 67. 

57 [spur, 1] 

Aelius: inpubes libripens esse non potest neque 

antestari, nqodLctyiaqxvqri^rivaL [XII tab. 8, ^2 S.]. 

Prisc. p. 382, 1 AeUus — rtQod. cf Gell. 7,7,2. 15, 13, 11 
(Hiosque. Aelio Gallo vulgo tribuitur, Stiloni rectius a BSchoell 
ibid. p. 32. 

1 melius optimi codd. (item codd. Nonii ad fr. Ti et cod.. 
^ Z Isid. ad fr. 11) l&eliua dlii celiua Hoilberst. (^): k.^^»% 



72 Grammaticae anteyarronianae fragmenta 

58 [5] 

sunt qui honori nomen [itiglandis] interpretentur et 

lovis glandem esse dicant. 

Plm. n. h. 15, 91 Bunt — dicant. cf, Gav. Bass. fr. 5. Aelio 
tribuit Mentz, an recte valde duhito. 

59 [4] 

lucus quia mnbra opacus parum luceat et ludus quia 

sit longissime a lusu et Ditis quia minime dives. 

Quint. 1, 6, 34 etiam ne a contrariis aliqua sinemus trahi, 
ut lucus — divea? Patil. Fest. p. 122, 15 militem Aelius [fr. 15] ; 
sic ludum dicimus, in quo minime luditur. cf etiam Varro 
de l. L. 5, 92 et Quint. ad fr. 52. Aelio trihuit Lersch. 

60 [dees(\ 

Matrem Matutam antiqui ob bonitatem appellabant et 

maturum idoneum usui et mane principium diei et inferi 

dii manes, ut suppliciter appellati bono essent, et in 

carmine saliari [/>*. 12 Jf.] cerus manus intellegitur 

creator bonus. 

Paul. Fest. p. 122, 4 Matrem — bonuB. cf fr. 1. Varro de 
l. L. 6,4 diei principium mane, quod tum manat dies ab 
oriente, nisi potius quod bonum antiqui dicebant manum. Ver- 
rium et Varronem eodem auctore Aelio usos esse patet. de ^Cerus* 
cf. Buecheler, XJmhrica p. 99. Aelio trihuit Beitzenstein. 

61 [18] 

meltom meliorem dicebant. 

Paul. Fest p. 122, 3 meitom — dic. carmini saliari vindi- 
cavit Mamenhrecher fr. 27. Aelio trihuit Beitzenstein. 

meltom] meliosem Thetvrewk coll. Varro de l. L. 7, 27. 
cf Bugge, Fkck. Jahrhh. 105 {1872) p. 101 

62 [5] 

Cloatius [fr, li\ et Aelius in libris sacrorum molucrum 

esse aiunt lignum quoddam quadratum, ubi immolatur. 

Fest. p. 141^, 25 cioatius — immoiatur; idem Aelius [fr. 2]. 
de re vd. alia apud Cloat. et Ael. l. c. 

1 etAeliuB scripsipro etiam cotZ., quodcorruptumesse videtwr, 
uielucerte nomen exddisse cnm. plurdli ' aiuifif tum •oerbis^idem ^4.«,' 
t^erz stmilltmum esse iam Ursinus intellexit. poteTot c^*^^^*''"^ A.«1>wa 



L. AeUus Stilo 73 

in proxime sitperioribm glossis, quae in codice evanuerunt, me- 
maratus esse, ut re vera hrevi intervallo s. v. ^monstrum^ lauda- 
tur [fr. i7], aliusque auctor cum Cloatio fuisse; sed tamen de 
Cloatio et Aelio ap. Festum coniunctis cf. infra ad fr. 69. 

63 \dees{\ 

<^Aelius Stil^o in commeii<(tario carminum saliarium 

ait, nauteam rubi)>dum quiddam <(esse, quo Saliorum 

yestimenta quaedam^ colorant. 

Fest. p. 165^, 27 <nauteam ait Opi> llus Aurelius [fr. S\ 
^Aeiius^ — coiorant. hacc Ursino ouctore ad Labeonem [fr. 36] 
vulgo referuntur; at neque Opillus apud Festum cum hominibus 
Augusteae aetatis coniunctus reperitur, neque Labeo cum gram- 
mcUicis, qui plerumqus solus, raro cum iurisperitis apparet. prior 
contra est una cum Ateio Philologo, Cincio Santra praeser- 
timque cum Aelio Stilone (sexies), cui antecedere solet, in car- 
minum ipsorum sdliarium glossis {cf. supra fr. 2). mrsus de 
pictis vestimentis Saliorum cf, TGutberleth, de Saliis Martis 
sacerd. apud Bom. liber sing. 1704 p. 47 sq. et ^pescia^ ad fr. 3. 
varietas etiam appellationis (Hn commentario', quod supra ^in 
carm. saliar.^ et Hn explanatione* est) in more Festi est; cf. Labeo 
de iu/re pontif passim. 

1 sq. <[Labe^o in commen<^tario iuris pontifici ait, nauteam 
rabi^dum quiddam ^esse, quo pontificum vestimenta quaedam^ 
colorant suppl. Urs. 

64 [19] 

pro nefrendibus <^alii nefrundines intellegunt, quos^ 
usus recens <^dicit vel rienes vel testicul)>os, quos Lanu<^vini 
appellant nebrundine)>s, Graeci vetpgo^vg^ Praenestini ne- 
frones^. 

Fest. p. 162\ 12 ^nefrendes dictos asserit Q. Muci)>us Scae- 

V0la.[/r. 4]; Ateius [rhilologUS? fr. 13]; pro nefrendlbus — <^ne- 

frones^. id. p. 277^^ 13 riencs quos nunc vocamus antiqui ne- 
£run(une8 appellabant, quia Graeci vs^pQovg eos vocant. Plautus 
in Saturione [fr. 3 L.] : 'male tibi evenisse video. glaber erat 
tamquam rien'. Aelio tribuit Beitzenstein. 

1 prae alii etc. suppl. Urs. OMueller ex Paulo 2 rienes 
Beitzenstein 

65 [15] 

ob Y08 aacro in quibusdam precatioTnb\xs ^^\. ^^^ ^'^'3» 
obsecro, ut sub vos placo pro supplico. 



74 Urammaticae anteyarronianae fragmenta 

Fest p. 190^, 2 ob V08 — suppUco. cf. fr. 73. Aelio trihuit 
Beitzenstein. 

66 [7] 

pennatas impennatasque agnas in saliari carmine 
[fr. 13 Jlf.] spicas significat cum aristis et alias sine 
aristis; * * agnas novas voluit intellegi. 

Paul. Fest p. 211, 1 pennataa — inteUegi. 

3 ante agnas mmen Aelii excidisse suspicatur OMueller 

67 [i^] 

plorare flere [inclamare] nunc significat et cum prae- 
positione inplorare, id est invocare; at apud antiquos 
plane inclamare. 

Fest. p. 230 f>, 10 plorare — inclamara cf. fr. 56. Aelio trtbuit 

Beitzenstein. 

1 incl. secl. OMueller 

68 [deesi] 

inde illa XII tabularum lex [^IO, 7 /S.]: *qui coronam 

parit ipse pecuniave eius, virtutis suae ergo duitor ei'. 

quam servi equive meruissent, pecunia partam lege 

dici nemo dubitavit. quis ergo honos? ut ipsi mortuo 

parentibusque eius, dum intus positus esset forisve ferretur, 

sine fraude esset inposita. 

Plin. n. h.21,7 inde — inpoaita. Gic. de leg. 2, 60 illa iam 
significatio est laudis ornamenta ad mortuos pertinere, quod 
coronam virtute partam et ei qui peperisset et eius parenti 
sine frande esse lex inpositam iubet. Plinius a Varrone sump- 
sisse videtur, Varro autem et Cicero ab eodem auctore Aelio 
(Schoell ibid. p. 11. Miinzer, Qmllenkr, d. Ng. d. Plin. p. 260). 

2 virtutisue: em. Turnebvs duitur vel duuitur codd.: em. 
Gronovius 3 legem 

69 [deesi] 

<(sa)>crima est, ^ut Aelius Stilo et Clo^atius [/r. lo\ 

dicunt, <^mustum indi^tum in amphoram <^Meditrinalibus 

saer}i£ci causa pro <vineis et vasis et ipso vino,^ quae 

quasi sacra <ea re fiunt; quod LiV)eTO ^t., -aX. \ft^.^<5afttium 

de spicis)' Cereri, 



L. Aclius Stilo 75 

Fest. p. 318<', 23 <^ga>crima — Cereri. quanta verisimilitudine 
Ursinus ^Aelius^ restituerit {^StUo^ addidi) vide ad fr. 2. 25. 37^ 
ubi eadem Aelii Cloatiique sententia rurst^ in vocibus sacris de- 
prehenditur. 

1 sq. suppl. Urs. OMueller ex PaiUo 3 vasisque Mue. 
et V. scripsi ex Paulo 

70 \26\ 

sanctum <[ait dici Opillus Aure^lius, quod <(nec sacrum 

est nec religiosum)>; at Aelius <[ quod utrumque 

esse^ videatur, e\t sacrum et religiosum^. 

Fest. p. 317 ^y 22 sanctum — <(reUgioBum>. etsi post ^ Aelim^ s 
litteram in cod. Famesino cemere non potui^ ut Thewrewk, 
^^Opillus Au/reyiius*, ^Aelius <^5ti?o>' supplendum esse puto 
(cf. Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 89). vd. tamen Ael. Gall. fr. 18. 21. 

1 sq. suppl. Urs. OMiiller 8 et] c cod. 

71 \8\ 

simultas id est odium dicta ex contrario, quia minime 

sint odientes se simul. 

Paul. Fest. p. 337 ^ 7 simuitas — simui: potest et a simula- 
tione dicta existimari, quia simulata loquuntur ad invicen]. 
Aelio temere tribuit Lobeck (cf. ap. Mentz). 

72 [9] 

poetae appellarunt summa terrae quae sola teri pos- 

sunt, sola terrae. 

Varro de l. L. 5, 22 igitur tera terra et ab eo poetae — 
terrae. Adio tribuit Mentz coll. fr. 39. 

73 m 

sub vos placo in precibus fere cum dicitur significat 

id quod supplico, ut in legibus \inc, sed, 3 /S.] Hransque 

dato' et 'endoque plorato'. 

Fest. p. 309 a^ 30 aub vos — piorato. Paul. p. 308, 7 sub vos 
placo supplico. Adio tribuit Beitzenstein; cf. fr. 41. 54. 65. 

2 supplicio 8 edendo que 

74 [2i\ 

avvrififiivov a^lcaiia — alii nostrorum admiLCWm.j ^2^ 
conexuw dixerunt — (fvfi7CS7vley(iivov nos \e\ coTCmTL^V\«sv 
vel copulatuin dicimus. 



76 Grammaticae antevarroniaiiae firagmenta 

Gdl. 16, 8, 9 (ex Varrone) awijiu. - dicimua. priorem ex- 
pUcationem Adii fuisse smpicatm est WUma/nns. 

75 \deesi\ 

^tesca Aelius ai^t loca augurio desig^nata, quo sit 

term^ino finis in terra auguri. 

Fest. p. 356^^ 14 <]te8ca^ — auguri. Op^illus autem Aure^lius 
[fr. 201. ^f' Varro de l. L. 7, 10 {Beitzenstein, Varro u. loh, 
V. Euch. p. 37). cum Opillo post Aelianam glossam ^tongere^ 
(fr. 40) Aelius fuisse credi potest; ^Verrius^ certe qui vuZgo sup- 
pletur reici debet, quippe qui semper ultimus a Festo afferoitur. 

76 [11] 

tumulus est <^cumulus are^nae editus secundum 
mare fluctibus in <^altum ele^vatus; unde similiter 
et manufac<(tus et na^turalis proprie dici potesi 

Fest. p. 355% 28 ^tumulum^ Aelius sic definit: tnmuiuB — 
potest. cf. Serv. Aen. 5, 22. Isid. or. 14^ 5, 21. 15^ ll^ 2, Schol. 
Pers. ly 39. CGL IV 425, 24. 487, 43. res {cf Aeh GaU. fr. 14) 
et verbum ^definit^ {cf ibid. fr. 6. 15. 25) ut de GaXlo potius 
cogitemus faciunt, de Stilone, simplex nomen ^Aelius^ {cf, test. 2). 

1 sq. suppl. Urs, 

77 \12\ 

vacerram <(Aelius)> et alii complures vocari aiunt 
stipitem, <^ad quem^ equos soleant religare. 

Fes;t. p. 375% 3 vacerram — reUgare. Ateius vero Philolo^gus^ 
[/r. 9\ cf. Colum. 6, 19. 9, 1. CGL V 625, 4. 

1 Aelius Festi editt. probabUiter 2 ad quem Paulus 

78 [deest] 

viginti quinque poenae in XII [8, 4 S.] significat 
viginti quinque asses. 

Fest. p. 371 f>, 5 vigmti — asses. cf. Plin. n. h. 17, 7 {ut vide- 
tur ex Varrone; Mimzer ibid. p. 259). Gdl. 20, 1, 12. apud 
Festum sequitur glossa ^victimam' (fr. 4S). Adio tribuit Willers, 
de Verr. tl. gloss. interpr. p. 24. 

FALSUM 

79 [spur. 2\ 
Varro de l. L. 5, 148 = Cornel. Ep\c. S 



L. Aelius Stilo. Q. Valerius 77 

Q. VALEEIUS 

A. TESTIMONIA 

YITAE 

1. Quintum praenomen Cicero Varro {apud Gellium) Plu- 
tarchus testantur; consueta vero auctorum appellatio ^Valerim 
Soranua' est. ita semel Varro de l. Lat. primo loco (fr. 1), bis 
poslea simplid nomine ^Valerius\ ut solet (cf. Aelius^ Porcius 
etc.)^ eadem fere varietate qua in Aurelio Opillo u,sus est (cf, ad 
hunc test. 1). 

2. Cic. Brut. 169 [a. 708/46] apud socios et Latinos oratores 
babiti sunt Q. Vettius v ettianus e Marsis, quem ipse cognovi — ; 
Q. D. Valerii Sorani vicini et familiaris mei, non tam in di- 
cendo admirabiles quam docti et Graecis litteris et Latinis. cum 
(Hii sequantur om/nes patriae appellatione praediti, ^Sorani* cog- 
nomen non est, quod a vocihus ^Latinos^ et ^vicini* etiam con- 
firmatur. cf. praeterea fr. 4 et Cichorius^ Hermes 41 {1906) p. 59 sq.^ 
cum quo etiam consentio Q. Valerium Ciceronis vicinum gram- 
maticum esse {tbid. p. 65. BuUner, Porcius Licinus p. 124). 

3. Plut. Pomp. 10 rdiog ^h "ChcTtiog 6 KaiGagog kratQog 
&nccvd'Qm7CG}g gjijtfl xal Koivto) O^haXaQidct XQ''^^^^^^^ '^^'^ IIo^- 
Tcrjiov. inicxdiLBvov yccQ^ Sg iari (piXoXoyog SivriQ nccl (piXofice- 
^7}g iv dXiyoLg 6 OvaXiQLog, mg ijx^ri TtQbg a^htdv, iTtiGnaad^ 
{LBvov xal 0v\LnBQi7catri6avta xal nv^oiisvov e&v ^XQV^^ *^^ 
liad^ovta, TCQoatc^at totg VTCriQitatg s^b^^g dvsXstv dnayayovtag 
[a. 672/82 Pompeio in SicUia propraetore]. Serv. {Dan.) Aen. 
1, 277 urbis illius [Bomae] verum nomen nemo vel in sacris 
enuntiat. denique tribunus plebei quidam Valerius Soranus, 
ut ait Varro et multi alii, hoc nomen ausus enuntiare, ut qui- 
dam dicunt raptus a senatu et in crucem levatus est, ut alii, 
metu Bupplicii fugit et in Sicilia comprehensus a praetore prae- 
cepto senatus occisus est. falso de his Leutsch Philol. 39 {1880) 
p. 90. cf. Plut. quaest. B. 61. Plin. n. h. 5, 65, Solin. i, 4. 
Lyd, de mens. 4, 50. Cichoriu^ Plutarchi locum recte ad Valerium 
grammaticum referens hinc eius aetatem intra terminos 614/140 
circa et 672/82 circumscripsit {ibid. p. 62 sq.), ac Q. Valerium 
Orcam praetorem anni 697/57 eius fUium fuisse coniecit. 

4. Cic. de or. 3^ 43 [a. 663/91 loquitur Crassusl nostri 
minus student litteris quam Latini; tamen ex istis, quos nostis, 
urbanis, in quibus minimum est litterarum, nemo est quin 
litteratissimum togatorum omnium Q. Valerium Soranum leni- 
tate vocis atque ipso oris pressu et sono facile vincat. cf test, 2. 

SCRIPTORUM 

5. J¥m. n. h. praef, 33 quid singulia contmftXftXivrt \^tv^ 
bnic epistnlae snbiunxi — . hoc ante me f ecit m Yvttexi^ Tio%\2CA 



78 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

Valerius Soranus in libris, quos inontLdcov inscripsit. inde 
vix manaverunt ea qua£ de nomine Romae in test. 3 swnt. 

6. August. civ. d. 7, 9 quosdam yersus Yalerii Sorani 
exponit idem Yarro in eo libro, quem seorsum ab istis de cultn 
deorum scripsit, qui yersus hi sunt [4 Baeh.']: 

luppiter omnipotens rerum regumque repertor, 

progenitor genetrixque deum, deus unus et idem. 

de Valerii carmine phHosophorum m^yre confecto cf. Susemihi, 
Gesch. d. Griech. LiU. (Lpz. 1891) 1, 896. 

4 regum rerumque deumque August. : em. my^ogr. 6 idem 
m/tfth. omnis August. 

7. temere Tappulas legis convivalis scriptorem Q. VcUerium 
esse suspicatus est Ba^hrens, FPR p. 423. 

DOCTRINAE 

8. Gelh 2, 10, 3 = Varro epist. ad. Ser. Sulpic. fr. 228 

Valerii reliquias coU. Ba^hrens Fragm. Poet Rom. {Lipsiae 
1886) p. 272 sq., cuius numeros inclusos meis addidi. 



B. FRAGMENTA 

INCERTAE SEDIS 

^ [^] 
vetus adagio est, o P. Scipio 

Varro de l. L. 7, 31 apud Yalerium Soranum: yetu» — 
Scipio, quod verbum usque eo evanuit, ut Graecum pro eo po- 
situm magis sit apertum; nam id est quod TtaQOLnuxv yocant 
Graeci. 

verba recte tradita puto 

scruppidam — Valerius a pede ac scrupea. 

Varro de l. L. 7, 65 Bcruppidam Aurelius \fr. i5], luventius 

[fr. i], ValeriuB — ecrupea. cf. ad Aur. OpiU. l. C. 

3 [2] 

Accius Hectorem nollet facere, Hectora mallet 

Farro de l. L. 10, 70 AccVxia \i«.^c \Hectwem 'Ke«(»rem\ 
Jn tragoediis largius a prisca consM^W^Yaft mw«i^ ^m^i^;» ^ 



Q. Valerius. Valerius. PorciuB Licinus 79 

ad formas Graecas yerborum magis revocare, [et] a quo Vale- 
rius ait [Acc. v. 697 Bibb.^]: Acciug — maUet. 

nolet et malet complttres ex cod. Havniensi 

de Vallegio qmdam^ sub cuius nomine Keil Vdlerium latere 
suspicatu>s est, cf. Volcac. Sedig. fr. 4. 



VALERIUS 

haud prorsu>s reiicienda ratione Valerium XII tabularum 
interpretem Soranum tsse Sckoell (leg. XII tab. p. 35 sq.) assecutus 
est: optimo certe iure MessaXlae nomen a Mudlero restitutum is 
removit {ibid. p. 37). an tamen potius L. Valerius iwreconsultus 
Ciceronis famHiaris {ad fam. 1, 10. 5, i, 5) intellegendus sit, 
ambigitur. cf. Bremer, iurisprud. antehadr. 1, 105, 131. 245. 
alia infra Incert. gramm. libr. 12. 13. 

[Sorano Bremer] 

<^sanates)> — ne Valerius ^quidem )> in XII ex- 

planati^one rem expedivit.^ 

Fest. p. 321^^ 8 ^sanatea quasi sana^ti appella<(ti, id est 
sanatae mentis. Ser.^ Sulpicius [fr. 9] et Opillus [fr. 13] — 

Cincius [fr. 13]. ne Valeriua — expedivit. 



PORCIUS LICINUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^Porcius^ appellationem afferunt Varro Suetoniu^ {ex 
Varrone) Apuleivs; ^IAcinus^ Cicero; ^Porcius Lidnus* GeUivLS 
et Charisius. in codd. plemmque ^Licinius^ pro recta forma legitur. 

2. Licini aetatem ex Cic. de or. 5, 225 a^curatius consti- 
tuere posse BUttner sibi visus est {Porc. Lic. p. 80sq.\ sed tamen 
in indiciis Gellii Apvdeique {fr. 3) acquiescendum est. 

SCRIPTORUM 

3. Gell. 19, 9, 10 versus cecinit [Antonius luUanus] 
Valerii Aeditui veteris poetae, item Porcii Licini et Q. G«»t».lv 
quibus mundius venustius limatius texBiua 6Taftc^3axi\j»»\I\\i^sKi^ 
nihj]' quicqnam repenri puto. — item dvxit ^««.^x^ '^ot^s^ 

Zjcujj hosce [fr. 5 B.]. Apul, apol. 9 feceTe tamcu fe\» «^vs^ WC^»» 



80 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

Sludicros et amatorios ver8u>s] — ; apud nos vero Aeditmis et 
'orcius et Catulus [cos. 652/103]. 

2 et b licinii 3 tersius Salmcts. persius Paris. pessius 

vel pressius rett. 

reliquias colL Baehrens^ Fragm. Poet. Bom. {Lipsiae 1886) 
p. 277 sq. universe cf. B Biiettner^ Porc. Licin. wnd d. Litt. Kreis 
d. Q. Lutat. Cat. {Lpz. 1893). 



B. FRAGMENTA 

INCERTAE SEDIS 

1 [1 Baehrens'] 

Poenico bello secundo Musa pinnato gradu 

intulit 86 bellicosam in Eomuli gentem feram. 

Gell. 17, 21, 45 = Varro de poet. I fr. 56 Porcius autem 
Licinus serius poeticam Romae coepisse dicit in his versibus: 

Poenlco — feram. de Ve cf. od Vavr. l. C. 

. . ligionem Porcius designat cum de Ennio scribens 
dicit eum coluisse Tutilinae loca. 

Varro de l. L. .", 163 [post lacunam] . . ligionem — loca. 
ad Ennii habitationem haec vulgo referuntur. 
1 <(re^ligionem vg. regionem Turnebiis 

3 [3] 

ferreum scriptorem, verum, opinor, scriptorem 

tamen 
ut legendus sit 
Cic. de fm. 1, 5 cum Sophocles vel optime scripserit 
Electram, tamen male conversam Atilii mihi legendam pntem, 
de quo Licinus [-nius codd.]: ferrenm — sit. alii Licino verba 
tantum ^fer. script^ tribuwnt^ qua de re cf. BUttner p. 53 sq. 
ceteroqui cf. Cic. ad Att. 14, 20, 3, 

4 [4] 

dum iasciyiam nobiliumet laudes fucosas petit, 
dum -Africani vocem d\v\TL«;.iDL \TOa.\^\, ^'^\4ia 



Poicius Licinus 81 

dum ad Philum se cenitare et Laelium pulchrum 

putat, 
dum se ab his amari credit, crebro in Albanum 

rapi 
_u-u-u_w ob florem aetatis suae, 5 

post sublatis rebus ad summam inopiam redac- 

tus est. 
itaque ex conspectu omnium abiit Graeciae in 

terram ultimam. 
mortuust Stymphali, Arcadiae <^in^ oppido. nil 

P<ublio> 
Scipio profuit, nihil illi Laelius, nil Furius, 
tres per idem tempus qui agitabant nobiles 10 

facillime: 
eorum ille opera ne domum quidem habuit 

conducticiam, 
saltem ut esset quo referret obitum domini 

servulus. 
Stiet. vit. Ter. = Varro fr. 301 Porcius — : dum laBciviam — 

gervTilas. 

1 laud. f . J. = Faris. 7920 f. laud. rell. 2 voce dum et 
inhuius et ^ 3 Philum Bothi fixum A furium rell. 4 am. ab 

his : transposui credat A credit rell. tradita servavi rapit A 
5 lacunam sign. Vahlen 6 post A ipsus (ipsis) rell. suis post- 
latis Bitschl 7 abit A abiit in rell. ubi abit Bergk graeciam 
(greciam) 8 mortuus est infalo (in phalo) : em. Bergk in add. 
Both Publio supph Bitschl 9 illi A ei rell. furius tres] 
siministros A (em. in mg. m. rec.) 11 habuit] si abuit A 

12 servulo A 

5 15] 

salsi fretus 

Char. p. 129., 6 fretus, huius fretus Porcius Licinus [lucinni 
cod. m. 1 licinni m. 2\ ut Plinius eodem sermonis dubii libro 
VI refert [p. 17, 18 B.], saisi fretus. arbitrario Lidno versus Lu- 
cilii 939 Ma. vulgo trtbuitur. ceteroqui fr. hoc et 6 huc rettuli- 
mu8, ne quid desit; argumentum enim ignotum est. 

6 \dte8i\ 

Onmmmtioae BomBnae fragmenta, ed. Fuka.iom ^ 



82 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

Varro de l. L. 7, 103 — 104 multa ab animalium vocibus 
tralata in homines, partimque sunt aperta, partim obscura — . 
minus aperta Porcii ab lupo: voi. ui. 



VOLCACIUS SEDIGITUS 

A. TESTIMONIA 



VITAE 



1. de nomine per c, non per t scrtbendo cf. Buecheler^ 
Bh. Mm. 33 {1878) p. 492. de cognoniine Flin. n. h. 11, 244 
(test. 3), a qiio et Gellio hoc memoriae proditum est; alibi enim 
^VolcacitLS* simplidter reperitur. 

2. Q. Valerio, Porcio Licino aetate maior Volca^ciuSy ut 
Buettner vult (ihtd. p. 34 sq.), vix esse potest^ si quidem Ennium 
^causa antiquitatis^ memorat (fr. 1); missum enim TurpUium 
facio ah eo laudatum (id. fr.), qui ut a. 650/104 vel 631/103 
mortuus sit, erat tam^n tunc admodum senex. videas etiam 
ordinem, quo iudicia de Terentio in vita Suetonii afferu/ntur 
^Afranius (Scipionis Laeliique aequalis) Volcacius Cicero Cassar"*. 

3. Plin n. h. 11, 244 Volcacium Sedigitum inlustrem in 
poetica. 

SCRIPTORUM 

4. Varro de comoed. Plaut. I = fr. 88 Volcacium indicem 
Plautinum scripsisse tradit, qui, opinor, in l. De poetis erat ut 
sine duhio Terentii fabularum cnumeratio (fr. 2), 



reliquias coU. Baehrens, Fragm. Poet. Bom. (lApsiae 1886) 
p. 279 sq. cf. Buettner l. c. p. 34 sq. 

B. FRAGMENTA 

DE POETIS LIBRI 

GeU. 15, 24 ind. quid Volcacius [Yulc -codd.] Sedigitus in 
libro, quem de poetis scripsit, de comicis Latinis iudicarit. 

1 [1 Baehrens] 

multos incertos certare Yiane r^m ^idimiis^ 
palmam poetae comico cwi dei^raTi^i. 



Volcacius SedigituB 83 

eum meo iudicio errorem dissolvam tibi, 

ut contra si quis sentiat nihil sentiat. 

Caecilio palmam Statio do mimico, 5 

Plautus secundus facile exsuperat ceteros; 

dein Naevius, qui fervet, pretio in tertiost; 

si erit quod quarto detur, dabitur Licinio; " 

post insequi Licinium facio Atilium; 

in sexto consequetur hos Terentius, lo 

Turpilius septimum, Trabea octavum optinet; 

nono loco esse facile facio Luscium, 

decimum addo causa antiquitatis Ennium. 

Gell. 15, 24 Sedigitus in libro, quem scripsit de poetis, 
quid de his sentiat, qui comoedias fecerunt, et quem ex omni- 
bus praestare ceteris putet ac deinceps, quo quemque in loco 
et honore ponat, his yersibus suis demonstrat: muitos — Eimiuxn. 

1 videmus vg. 4 nil vg. 5 dominico Parts. Voss. Lat. 
i^7 do cominico Voss. Lat. F 112 do comico relL: em. IGronow 
7 servet: em. edd. vett. servet pretium, tertiust Bitschl. 9 licium 
Maglidb. Eegin. 597 10 consequitur: em. Pithoeus 13 antiq. 
causa: transp. vg. 

1- [5] 

Suet. vii. Ter. = Varro fr. 301 Volcacius autem non 
solum Naevio et Plauto et Caecilio, sed Licinio quoque et 
Atilio postponit [Termtium]. 

sumetur Hecyra sexta exilis fabula 

&uei. vit. Ter. = Varro fr. id. Volcacius in enumeratione 
onmium ita — : gumetur — fabuia. adn. crit. cf ad Varr. l. c. 

sed ut Afer populo sex dedit comoedias, 

iter hinc in Asiam fecit: ut navem semel 

conscendit, visus numquam est: sic \\\.«u^^^^\^. 

x5W. pf/. Ter. = Varro fr. id, de moxte e\\xft VTeTe-nilV,^^ 
Volcacius sic tndit: sed ut — vacat. adn. crit. cf. ad VaTT.\. e. 



84 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

DUBIUM 

4 13] 

hae quae vocantur fabulae Terenti opus, 

cuiae sunt? non has, iura qui populis [reten- 

tibus] dabat, 

summo <(ille)> honore affectus fecit fabulas? 

Donat. vit. Ter. p. 9, 18 W. Scipionis fabulas edidisse 
Terentium f Vallegius in actione [Vagellius coniecerat Buecheler, 
postea prohabilius Volcacius, qusm secuttAS Leo, Bh. Mus. 38. 
1883 p. 321 reliqua in enumeratione immutavit] ait: hae — 

fabulag. Cf. fr. 2. 

1 hae (he): tuae Windischmann Ter. op. Btiecheler ex 
seq. ret. 2 qui iura : transp. Bitschl retentibus Paris. {in mg. 
terentius Daniel) recensentibus rell. : del. Bitschl 3 ille add. idem 



L. MANILIUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1, ^Manilius* legitur apud Varronetn {de l. L. his) Plinium 
{^Mdmilius^ sem^l in codd., ^ManiUu^s* [mamilius Biccard.] itemm 
et in indice) Arnobium Festu/m; 'Manlius' apud Varronem {de 
ave Phoenice, ut Manilius Plinii); ^Asvxlos MaXlLog^ apud 
Dionysium; suh quibus nominihus Mommsen eundem hominetn 
latere intdlexit {Bh. Mus. 16. 1861 p. 284 sq.). hunc auteni 
eundem esse atque gramvfiaticum eo verisimilius est, quod de poste- 
riore testimonium {infra 4) aeque atque prioris omnia fragmenta 
a Varrone a>ccepta su/nt. alioquin cf. Bitschl^ Parerg. p. 242. 
aliter sentit Hirschfeld, Sitzh. d. Preufi. ATccid. d. Wsch. phil.- 
hist. Cl. 1903 p.4. 

2. Plin. n. h. lO^ 4 primus atque diligentissime togatorum 
de eo [ave phoenice] prodidit Manilius senator ille maximis 
nobilis doctnnis doctore nullo — . 5 cum huius alitis vita magni 
conversionem anni fieri prodit idem Manilius — et fuisse eius 
conversionis annum prodente se P. Licinio Cn. Comelio consu- 
libus [a. 657/97] CCXV. Mommsen ihid. eum non alium esse 
suspicatwr ac L. Manlium proqu^aestorem Sullae a. 670/84 Gallia^- 
que Narhonensis praesidem a. 677/77. 

SCBWTOBUM 

3. librum rerum wemorabilium a M(mi\\o sm;ptw«v cwe €« 
^o J>/mu (test. 2), ex Varr. de l. L. 5, 32, ex I)ww\j«w> HdX, onv^vv, 



Yolcacias Sedigitus. L. Manilius 85 

i, 19 perspicitwr, extant etiam poeticae reliqmae {Varro de 
l. L. 7, 16 bis\ inter quas epigramma (id. ibid. 7, 38). de loco 
Macrob. i, 10, 4 dubitatio est. 

4. GeU. 3, 3, 1 — Varro de comoed. Flaut. I fr. 88 (de 
indice Plautino) 

reliquias collegerwnt partim Baehrens, Fragm, Poet. Bom. 
(Lipsiae 1886) p.283sq. partim Bremer^ Jwrispr. Antehadr. 
(Lipsiae 1896) i, 107. 



B. FRAGMENTA 

1 [deest ap. Bremer^ 

Europa ab Europa Agenoris, quam ex Phoenice Manilius 

scribit taurum exportasse, quorum egregiam imaginem ex 

aere Pythagoras Tarenti. 

Varro de l. L. 5, 32 Europa — TarentL item Paul. Fest. p. 75, 7. 
de collocatione cf. test. 3. 

1 fenice Flor. manlius Flor. 

mCERTAE SEDIS 

2 [2] 

novensiles — deos novem Manilius, quibus solis 
luppiter potestatem iaciendi sui permiserit fulminis. 

Arnob, 5, 38 novenBiies Piso [fr. 4], Granius [fr. 3 et Ael. 
Stilo fr. 22], Varro [fr. 574], Cornificius [fr. 8], deos — fuiminis, 
Cincius [fr. 22]. 

3[1] 

sexagenarios ^de ponte olim deiciebant,)> cuius causam 
Mani<^lius hanc refert, quod Eomam^ qui incoluerint 
^primi Aborigenes, aliquem]> hominem, sexaginta <^annorum 
qui esset, inmiolar^e Diti patri quot^annis soliti fuerint.^ 
quod facere eos de^stitisse adventu Her^culis. sed religio- 
^sa veteris ritus observatione s^cirpeas hominum ef<(figies 
de ponte in Tiberim antiquo)> modo mittere <institvusa«v^, 

Fest, p. 334^^16 Bexagenarioa — ^inatituiw»). cf. Siwa. Cof^. 
/r. ^J, Farro de l L. 7, 44. Paul p. 15, 12. 
1 sq. m^. Scal Urs. 4 editi 



86 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

SEVIUS NICANOR 

TESTIMONIA 
VITAE 

i. de ^Sevius^ sine dipthongo scrihendo cf. Hertz^ Fleck. 
Jahrbb. 107 (1873) p. 340; Schulze, Lat. Eigenn. p. 223, de Sevii 
ortu ac duplici cognomine test. 3. 

2. Suet. de gramm. 5 sunt qui tradant ob infamiam quan- 
dam eum [Sevium Nicanorem] in Sardiniam secessisse ibique 
diem obisse. aetas ex eo fere argui potest, qmd Sevius primu^ 
omnium professorum a Su,etonio memmatur (cf. De Itid. litt. 
supra), atque in eius satura quae extat corripitur vocaHis in s 
desinens ah alia consonante excepta (cf. Leo, Pl. F. p. 230). 

SCRIPTORUM 

3. Suet. ibid, Sevius Nicanor — fecit praeter com- 
mentarios, quorum tamen pars maxima intercepta dicitur, 
saturam quoque, in qua libertinum se ac duplici cognomine 
esse per haec indicat \FFB p. 294 J5.] : 

Sevius Nicanor Marci libertus negabit: 

Sevius f post huius idem ac Marcus docebit. 
5 post huius (posthus) : Postumus Bergk idem at Vatic. 1518 

S an 

idem at Gudian. is demae Neap. idem ac rell.: idem ABC Bergk 



AURELIUS OPILLUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^Aurelius OpiUus^ Festu^s semel, Suet. Gdl. Char. (lul. 

Bmn.) Comm. Donati; ^OpiUus Aurelius^ Festus ceteroqui; 

^Au/relius^ Varro ter {ex Servio Claudio ut videtur; cf. Usener, 

Bh. Mus. 23. 1868 p. 682) GeUius {ex Varrone) Paul. Festi 

Char. {lul. Bom.); ^OpiUus^ Varro ter, Paulus. de scriptura 

'OpiUus^ {osce TJpils) cf. Buecheler^ Jen. Littzeit. 1874 p. 610*; 

Bh. Mus. 30 {1875) p. 446. eadem tradita est apud Varr. de 

l L. 7, 50; Fest. p. 162 f>, 6. 321 f>, 8. 356<^, 3. 359% 26; Comm. 

Don. p. 328, 8; Symmmhum {^OpUlius'* ter Fest. cf. Anecd. H. 

m fi\ J28 et test. 4). Campanus origiue O^pillus fuisse videtur. 

^. Smt. de gramm. 6 Auielma Op\W\x» 'Si^Vc^n^^. «svaaA^iMa. 

libertus — dimiaaa. schola [cf. Be Ittd.Iitt. s^i^a^^&xiNI^mm^^i^^ 



f: 



Sevius Nicanor. Aurelius Opillus 87 

trib. mil, a. 630/134, C08. a. 649/105] damnatum in Asiam 
a. 662/92 vel inseq.] secutus ibidem Smyrnae simulque conse- 
nuit [Buiilius post a. 676/78 mortuus est]. hinc tempora fere 
iudicari possuMt^ de quihus non recte Osann (Ztschr. f. Altw. 
1849. 25 p. 194) et Bitschl (Parerg. p. 239 sq.). de commoratione 
Mytilenis ac Smyrnae facta cf. Cic. pro Balb. 28; Brut. 85. 
Tac. ann. 4, 43. Oros. 5, 17 Rutilius quoque vir integerrimus — 
peiurio iudicum condemnatus est; qui Smjmam conmigrans 
litterarum studiis intentus consenuit. 

3. Symm. ep. 1, 20, 2 sed cui eveniet aut tam felix disci- 
pulus aut tam memor debitor? an ignoramus Magnum illum, 
cui supra votum fortuna fluxit, Stagiritae suo nihilum commo- 
dasse, nisi quia Ennio ex Aetolicis manubiis captiva tantum 
chlamys muneri data Fulvium decolorat? enim vero neque 
Panaetio Africanorum secundus, neque Opillo Rutilius vel Cineae 
Pyrrhus aut Metrodoro suo Mithridates Ponticus liberalium dis- 
ciplinamm pretia solverunt. 

SCEIPTOEUM 

4. Suet. de ^ramm. 6 huius [Aurelii Opillt] cognomen 
in plerisque indicibus et titulis per unam <^L^ litteram scriptum 
animadverto, verum ipse id per duas effert in parastichide libelli, 
qui inscribitur pinax. de a>crostichis apud Bomanos cf. WMeyer, 
Abh. Bayer. Akad. 17, 2 p. 370. ex hoc pinace index Plautinus 
fluxisse videtur (Varro fr. 88). 

5. Suet. ibid. composuit variae eruditionis aliquot volumina. 
cf. fr. 1. 

Aurelii reliquias coll. Egger^ Lat. serm. vet. rell. sel. (Paris 
1843) p. 27 sq. cf. Lersch, Spraxihphil. d. Alt. 3, 150. u/niverse 
cf Osann, Au/r. Opilius d. Crrammatiker l. c. nr. 25 — 28. Bitschl, 
Parerg. et opusc. passim. Goetz^ Pauly-Wiss. BE 2, 2514/176. 



B. FRAGMENTA 

MUSARUM LIBRORUM IX 

1 [1 Eggcr] 

lih. I. Aurelius Opillus — coinposuit variae eruditionis 
aliquot volmnina; ex quibus novem unius corporis, [qui] 
quia scriptores ac poetas sub clientela MxxsaTvmi m"^\Ra.xfe\»^ 
non ahsurde et fecisse et ^in^scripsisse se a\\. e^ ^xaxvet^ 
divaram et appellatione. 



88 Grammaticae antevanonianae firagmenta 

Suet de gramm. 6 Aureiius — appeUatione. huius modi librorum 
inscriptiones apud Grraecos coll. JSilUcher^ Fleck, Jdhrhb. suppi. 
18 (1891) p. 360 adn. 1. cf. etiam Gell. praef. 6. opus ab 
Aurelio in exsilio scriptum est post a. fere 662 j 92. 

2 qui del. Ernesti 4 in add, Wolf 

3 [2] 

l. I. indutiae dicuntur, cum hostes inter sese 

utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine 

pugna ineunt; inde adeo nomen factum videtur 

quasi initiae, hoc est initus atque introitus. 

Gell. 1, 25, 17 Aurelius autem Opillus in primo librorum, 
quos Musarum inscripsit: indutiae inquit dicuntur — adeo inquit 
nomen — introitus. cf. Varro rer. hum. fr. 124. 124^, de l. L. 5, 60 
exitus inde exitium, ut cum in unum ineunt [anima et 
corpus], initia. 

2 alter: alteri vg. 4 initiae Lamhecius induitiae Fleck' 
eisen: inuiae 



mCERTAE SEDIS 

ad Mrisarum lihros pleraque quae secu/ntur pertinere suspi- 
cari licet, uhi Aurelii heneficio fortasse versus Plautinos cum 
fragnientis cohaerentes adepti sumus. 

3 [12] 

conticinnum — , ut Opillus scribit, ab eo cum conti- 

cuerunt homines. 

Varro de l. L. 7, 79 in Asinaria [685] : 'videbitur. factum 
volo. redito [ita Varro infra: ad reditum hic Flm\ redito huc 
JPlaut.] conticinno'. putem a conticiscendo conticinnum, sive, ut 
— homines. id. ihid. 6, 7 alii ab eo quod sileretur silentium noctis, 
quod idem Plautus tempus conticinnum; scribit enim 'vide- 
bimus. factum volo. redito conticinno'. item Suet. prat. p. 160 JR. 
Non. p. 62, 20. Censor. d. n. 24, 2. Isid. or. 5, 31, 8. CGL 
IV 223, 34. V 58, 25. 650, 5. 25. aliter Serv. Ban. Aen. 5, 587. 
Macroh. 1, 3, 12. CGL II 114, 35. V 15, 24. 

conticinnam Flor. 

4 i36\ 
dalivum supmum ait esse A\ire\ius. 



Aurelius Opillu8 89 

Paid. Fest. p. 68, 1 daUYum — AuieUua, Aelius Vfr. S\, Santra 
[fr. S]. 

5 [_13\ 

Aurelius scribit delicuum esse ab liquido. 

Varro de l. L. 7, 106 in Gasina [^06] 'sine amet, sine quod 
lubet id faciat/, quando tibi domi nihil delicuum est' dictum 
ab eo quod deliquandum non sit [s JPZor.], ut turbida quae 
sunt deliquantur, ut liquida fiant. Aureiius — Uquido, Glaudius 
[fr. 71 cf.CGL V 17,35. 

6 [3] 

Opillus adustas iam [assulas] fomites vocari existimat. 

Paul. Fest. p. 84, 17 fomites sunt assulae ex arboribus, 
dum caeduntur, excussae: dictae quod in eo opere occupati 
cibis potuque confoventur. at OpiUuB — exiatimat fomites alii 
vocari putant scintillas, quae ex ferro candenti malleis excu- 
tiuntur; dictae autem ita, quia igni sunt confotae. pari modo 
assulae, quae sunt securibus excussae. cf. Ser. Clod. fr. 1. 2. 
Schol. in Lucan. 8, 776. CGLII 580, 38. V 70, 2. 202, 8. 9. 
carm. priap. 86, 3 B. 

7 [261 

molucrum — Aurelius Opillus appellat ubi molatur. 
Fest. p. 141% 20 moiucrum — Gloatius [fr. 11] et Aelius [fr. 62] ; 

idem Aelius [fr. 2], AureUus — molatur. 

8 [IS] 

^nauteam ait Opi^llus Aurelius herb<(ae genus esse 

granis nigris,^ qua coriari utuntur, <^cuius videri a nave 

duc^tum nomen, quia nauseam fa<(cit, permutatione t et^ s 

litterarum interme^diarum antiquis consueta^. 

Fest. p. 165^, 27 <^nauteam> — <^coii8ueta>. Plautus iu Ar- 

temone [fr. 2 L.] <^ mu^lionum nauteam 

fecisset cf Non. p. 8, 5. CGLII132,53. V 33, 32. 

86, 12. 119, 29. Ael. Stil. fr. 63. 

1 sq. suppletum ex Paulo 

9 [14] 

necessarium ait esse Opillus AureUus, m c\vvo tiq\i "sv^ 
cessandum, aut sine quo vivi non possit, m\> ^^^i^ ^^ 
non bene rivatur, ant quod non possit px6b.Ti\>e>T\ c^v>ml ^-^- 



90 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

FeSt. p. 162^^ 6 necessarium — fiat. cf. Paul.p, 163, 14. Schoh 

in Lucan. 2, 5. 
3 prohibere 

10 [16] 

Opillus Aurelius nuscitiones esse [ait] caecitudines 

nocturnas. 

Fest. p. 173*, 23 nuscitiosum Ateius Philologus [fr. 4] ; at 
OpiUus — noctumas; Aelius Stilo [fr. 24]. Aurdium sectmtu/r 
Varro Discipl. VIII fr. 219. Plin n. h. 28, 170. Non. p. 135, 9. 
Isid, or. 10, 164. Ulpian. dig. 21, 1, 10, 1. GGL V 643, 67. 

1 Popilius nusciciones 

11 [11] 

dicta [praefica]^ ut Aurelius scribit, ab luco quae con- 
duceretur, quae ante domum mortui laudis eius caneret. 

Varro de 1. L. 7, 70 in Truculento [495] : ^sine virtute ar- 
gutum civem mihi habeam pro praefica dicta — caneret. — qui- 
bus testimonium est quod f fretum [tritum Buech. facetum Bibh.] 
est Naevii [II v. 129 Bibb.^]: ^haec quidem hercle, opinor, 
praefica est; nam mortuum collaudat'. Claudius [fr. 8]. Paul. 
Fest. p. 223, 16 praeficae dicuntur mulieres ad lamentandum 
mortuum conductae, quae dant ceteris modum plangendi, quasi 
in hoc ipsum praefectae. Naevius: ^haec — coUaudat'. cf. Non. 
p. 66, 27. CGL II 156, 35. V 324, 65. 

1 ad luctum Turnebus; cf. Dion. H. 4, 15 

12 [17] 

querque<^ram febrem — Aurelius^ Opillus frigidam 
a<(it dici et cum tremore iactan^tem. 

Fest. p. 257^, 24 querque^ram febrem gravem et mag^nam 
quidam <^a^ querc<^u dictam volunt, quod id genus^ arboris, 
cum gra<^ve sit ac durum, tum etiam in^ ingentem evada<^t 
amplitudinem. AureUus autem^ OpiUus — ^iactan^tem. Santra 
[fr. 12]. cf Paul. p. 256, 11. 259, 1. CGLII 591, 4. IV 158, 10. 

1 sq. suppletum ex Paulo 2 cum horrore tremen^tem 

vg,: immutavi ex Paulo et Lucilio {cf. ad Santr. l. c.) 

13 [21] 

(sanates^ — <^Ser.)> Sulpicius ^Rufus [fr. 9] .... 

y et Opillus <^A.\ire\\vxa \\.'a. ^^t^ant^ 

djoi inferio^ris superiorisque loci aocio^^ ^s^ 'XL^xaX.^ 



Aurelius Opillus 91 

supra Bomain aliosque qui cum^ populo Tibur<(ti coniura- 

verant in agro^ Tiburti, ide<mque in foedus et alios quos- 

dam infe^riorisque loc^i populos receperant^. 

Fest. p. 321^, 8 ^^sanates quasi 8ana)>ti appella<[ti , id est 
sanatae mentis. Ser.^ Stdpicias — <^receperant. hinc^ in Xn [1, 55.] : 
'nex<i mancipique cum p. R. idem^ forti sanati^sque supra 
infraque ius esto^, id est bonor<(um et in fidem receptorum^ — . 
Cincius \fr. 13] — Valerius [fr. 1]. cf. Fest. p. 348\ 10. Paul 
p. 349, 10. Gell. 16, 10, 8. 

Isq. mppl. Huschke 

14 [20] 

sedum, alii sadum, appellant herbam, quam Opillus 

Aurelius sesuvium vocari ait eamque in tegulis seri. 

Fest. p. 343^, 25 sedum — seri, ncc quam ob rem id fiat in- 
dicat. cf. CGL II 181, 34. 44. 

15 [9] 

scruppidam Aurelius scribit ab scauripeda. 

Varro de l. L. 7, 65 ibidem [Plaut, Nervol fr. 7 L. cf. 
GeU. 3, 3, 6\: ^f scraties ruppe ides rittabillae tantulae [Gell.: 
Bcrattae scrupedae strittivillae sordidae]'. ab excreando scraties 
siccas significat. Bcruppidam — scauripeda, luventius [fr. 1], Va- 
lerius [fr. 2]. cf Non, p. 169, 9. CGL IV 565, 7, V 482, 54. 
578, 13. 631, 32, 

scrupipedam OMus. scruppedam Skutsch, Berh phil. W. 
1895, 269 auscauripeda: em. Bothe 

16 il9\ 
spirillum vocari ait Opillus Aurelius caprae barbam. 

Fest. p. 330^, 33 spiriUum — barbam. cf Paul. p. 331, 12. 

barbaram 

17 [deesf] 

soloecismum latine nostri dixerunt, ut ait Aurelius 

Opillus, stribliginem. 

exc. ex comm. Bon. CGK V 328, 8 boI. — stribi. Diom. 
p. 453, 28 soloecismus — latine a quibusdam stribiligo aij- 
pellatur. cf Sinn. Cap. ad fr. 2. Schlepps, de 8o1.oec\mo ^At- 
ge9d09\ 1873). 

2 opilVa rubiginem 



92 Grammaticae antevanonianae firagmenta 

18 [10] 

stribula, ut Opillus scribit, circum coxendices sunt bovis. 

Varro de l. L. 7, 67 in f Cesistione [Cacistione RitsM: 
PlatU. fr. 1 L.] : ^dia stribnla [distribnla Flor. : em. Buech.'] aut 
de lumbo obscena viscera' gtriboia — boyis; id Graecum est ab 
eius loci yersura. hoc veriloquium facilius Varroni vel eius 
auctori ab OpiUo diverso trilmas, cum Graecam originationem 
vn paumlis quidem reliquiis hic non hdbeai. 

coxa indices Flor. vobis: em. Scioppius 

19 [J27] 

tanne eo usque, ut Aelius Stilo [fr. 38] et Opillus 
Aurelius interpretantur. 

Fest. p. 359^, 26 tanne — interpretantur. cf. ad Ael. StU. l. C. 

20 [22] 

<^tesca)> — Op<(illus Aure)>lius loca consecrata ad 
<^augurandum scrip^sit. 

Fest. p. 356*^ 14 ^tesca Aelius ai^t [fr. 75] ; Op<^maa autem 
Aure^Uus — <^crip>8it. cf. Fest. ibid. scq. Isid. or. 15y 12,3. CGL 
II 197, 47. IV 291, 38. 

suppletum ex Paulo 

21 [25] 

Opillus Aure<(lius scripsit moll^em pulvillum, quem in 
<^collo habent, ne l^aedat, tomicem vo<(cari^. 

Fest. p. 356\ 3 <[tomice8 Graeco^ nomine appeilantur <e 
cannabo impolito^ et sparto leviter tortae ^restes, ex quibus 
funes^ fiunt. Lucilius [1324 Ma.]: 'vidimus <[vinctum tomice 
cann^abina'. OpiUns — vo^cari^. 

suppletum ex Paulo 

22 [28] 

valgos Opillus Aurelius aliique complures aiunt dici. 
qui diversas suras habeant. 

Fest. p. 375^, 15 vaigoa — habeant. Plautus in milite glorio&o 

fP^J [qni taloB vitiosos] ^maiorem partem videas valgis savi^! 

[Bavis cod.y et in Sitellitergo [fr. 2 L."\ '-^ ^\» ^^ laSci VsaSsBoS 

^s pueroB pari&t postea / aut varum avit n«\^qdbi w&» waf 



AureliuB Opillus 93 

pemem aut paetum aut brocchum filium'. Faul. p. 374, 5 
valgos Aurelius intellegi vult qui diversas suras habent. cf. 
Non. p. 25, 8. CGL II 432, 32. IV 188, 37. V 651, 53. 

23 [8] 

vesperugo stella quae vespere oritur, a quo eam 
OpiUus scribit vesperum. 

Varro de l, L. 7, 50 apud Flautum [Amph. 275] : 'nec iugulae 
[ita Plaut: neque iugula Varro] neque vesperugo neque ver- 
giliae occidunt' — Tesperago — Yespermn; itaque dicitur alter 
vesper adest, quem dicunt Graeci duaTtBQiov. Paul. Fest. 
p. 368, 16 vesperugo vesper stella. Plautus : 'nec vesperugo nec 
vergiliae occidunt'. cf. Varro ihid. 6, 6. Suet. prat. p. 159 B. 
Censor. d. n. 24, 4. 

24 [32] 

Opillus veterinam dici vult quasi venterinam vel 

uterinam, quod ad ventrem onus religatum gerat. 

Paul. Fest. p. 369, 12 OpiUus — gerat. cf. supra Cato fr. 17. 

1 venter- vg. veter- Monac. vater- Guelf. velut uter- 
Guelf. vel veter- Monac: em. vg. 

25 [23] 

Alexander et Teucer dici debet, sed et Alexandrus et 

Teucrus dici possunt, ut Vergilius Teucrus et Euandrus, 

secundum illam scilicet rationem, qua nomina Graeca in 

og exeimtia latine in us exire Aurelio placet. 

Char. p. 83, 30 (= Plin. dub. serm. p. 49, 17 B.) Aiexander 
— placet. contra quam tamen regulam qui a Graecis &yQ6s 
idem a nobis ager dicitur; ideoque et in his et <^in^ ceteris 
ante omnia consuetudo sequenda est. cf. Plin. ibid. p. 50, 3 B, 
Char. p. 122, 3. 4. 

25^ [deest] 

ut [ait] inquit Aurelius Opillus, Graeca nomina og 
syllaba finita latine us <^debent^ terminari. 

Char. p. 128, 1 Euandrus Maro, quod ut — terminari; usus 
tamen Euander. 

1 ait om. edit. princ., seclusi; cf. de 'ocrbo ^wqjnJiW CSVvaT 
/^- Z^t?, 10. ^JSl, 9 2 debent add. Keil 



94 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

DUBIA 

26 [24\ 

ab his Gallos adortos ex insidiis plurimos 

necatos 

Prisc. p. 381^ 8 Aurelius: ab his — necatos, adortoB itpovsv- 
d^ivtag. cf. Osann l. c. p. 196 et contra Hertz ad locum Prisc. 

27 \29\ 

Fest. p. 317\ 22 = Ad. StUo fr. 70 

28 \dee8{\ 

significatione [participia etnomina eiusdemvocis diffenmt\j 

quia, quando nomen est, creaturam sive personam honiinis 

significat qualis sit, ut sapiens; quando vero participium, 

Opillius ostendit, quid agit aut patitur in praesenti vel in 

5 praeterito vel in futuro. 

Anecd. H. p. 75, 30 memento tamen participiomm et no- 
minum eiusdem vocis quinque modis differre, eignificatione con- 
paratione servitute declinatione tempore; sigiiificatione — fatazo. 
JBmcheler monente haec in dubium revocanda esse mihi persuasi; 
ne enim de nimis incerta fide auctoris dicam, sententia fert ut 
facillimam mutationem ^Opillius* in ^opus illius^ faciamtis. 

4 <ut> Op. Hagen <^ali^quid idem 

FALSA 
29 \31\ 

manues Aurelius significare ait bonos. 

Paul. Fest.p. 147, 13 manues — bonos. haec rcspondcnt glossue 
Festip. 146^, 20 (= Ael. Stil. fr. 1), de quihus cf. Beitzenstein, 
Verr. Forsch. p. 90 adn. 2. 

30 \7\ 
Fest p. 182^, 32 (ordinariimi hominem) = Oppius fr. 1 

31 \18\ 
Fest. p. 274^, 16 (ratitum quadrantem) = Oppius fr.2 

32 [4\ 
Marcion Zmjrrnaeus — rumpi swAo^exidr^^s marinas 
sputo tradit, item rubetas aliasque xams^ 0^\>a& ^w^^^j^fc^^' 



f 



Aurelius Opillus. Ser. Clodius 95 

Plin. n. h. 28, 38 Marcion — serpentes. 

2 opilius fort. Paris. Lat. 6797 Ofilius rell., tU in indice 
lib. XXVIII 

praeterea OpiUo liber ^de silvestribus arhortbus^ Oppii (Macrob. 
3, 18, 7. 19, 4) arbitrario trtbutus est. OpiUi quidem eum esse 
nuper rursus affirmavit Peter, hist. Rom. reU. (Lips. 1906) 
p. LXIV. 



SEE. CLODIUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^Ser, Claudiu^ (Clodiusy Cic. Suet (ex Varr.) Plin. (ex 
yarr.) GeU.; ^Claudius^ Varro semper, GeU. (ex Varr.); ^Clodius^ 
Semus, de agnomine Scriba cf. praef. ad commentarios. 

2. Suet. de gramm. 2 (ex Varrone) gener Aelii Ser. Clo- 
dius, — eques Romanus multique ac varii et in doctrina et 
in re publica usus. cf. Varro apud Plin. n. h. 25, 24. 

3. Clodius anno fere 694/60 mortuus est (test. 5) aetatCj 
opinor, ingravescenti , si quidem iuxta Aelium socerum artis 
grammaticae auctor a Suetonio depingitu/r (test. 6). 

4. Suet. de gramm. 3 (ex Varrone) Servius, cum librum 
Boceri nondum editum fraude intercepisset et ob hoc repu- 
diatus pudore ac taedio secessisset ab urbe, in podagrae mor- 
bam incidit; cuius inpatiens veneno sibi perunxit pedes et 
enecuit ita, ut parte ea corporis quasi praemortua viveret. 
c/". Varro apud Plin. l. c. 

5. Cic ad Att. 1, 20, 7 [a. 694/60] L. Papirius Paetus vir 
bonus amatorque noster mihi libros eos, quos Ser. Claudius 
leliquit, donavit. — et Graecis iis libris, quos suspicor, ei 
Latjnis, quos scio illum reliquisse, mihi vehementer opus est. 
*rf. ibid. 2, 1, 12 [eiitsdem anni] Paetus, ut antea ad te scripsi, 
omiies libros, quos frater saus reliquisset, mihi donavit. — 
cam Graecos tum vero diligenter Latinos ut conserves velim. 

6. Suet. de gramm. 2 (ex Varrone) = Ael. Stil. test. 13. 
^. ad fam. 9, 16, 4 [a. 708/46 ad Papirium Paeturn] Servius 
l^ter tuuB, quem litteratissimum foisse iudico, facile diceret: 
bic versus Plauti non est, hic est', quod tritas aures haberet 
i^otandis generibus poetarum et consuetudine legendi. 

SCRIPTORUM 

. 7. GeU. 3,8,1 = Vairo de comoed. Plaut. I fr.88 Vde 
^ndieiff J>lautino) 



96 Grammaticae anteyanonianae fragmenta 

8. de commentariis cf. in fragmeniis. de Plauto a Servio 
reeognito arhitrario statuit Bergk^ Beitr. z. Lat. Gramm. {HaUe 1870) 
p. 124. cf etiam Lampad. ad test. 4 p. 21. 



Clodii reliquias coUegerunt van Heusde, de L. Ael. Stil. 
(Utr. 1839) p. 82 sq. Egger, Lat. serm. vet. rell. sel. {Paris 1843) 
p. 14 sq., cuius posterioris numeros indusos nostris adiedmus. 
cf. Goetz, Pauly-Wiss. BE 4, 65/11. 



B. FRAGMENTA 

COMMENTARIORUM 

quis Clodius Scnba Servii {estne corruptum hoc agnomen?) 
sitf post Merkel {prol. Ov. fast. p. LXVI) saepius duhitaium 
est; cf. tamen Wissowa in BE 4 s. v. ^Clodius Tuscus"* et infra 
fr. 2. ex eius commentariis glossae Varronis sine duhio fluxerunt. 

1 [deest^ 

lib. IV. fomenta taleae excisae ex arboribus. 

Serv. Dan. Aen. 1, 176 sane fomites sunt assulae quae ab 
arboribus cadunt quando inciduntur, quod foveant ignem. Clo- 
dius Scriba commentariorum IV: fomenta — arboribus. cf. CGL 
IV 78, 16. 

2 [deest^ 

lfomenta\ astulae ambustae, ligna cavata a 

fungis nomine excepto. 

Serv. Dan. ibid. item alio loco: astuiae — excepto. Isid. or, 
17, 6, 26 hastula a tollendo nuncupata — . fomes est hastiila, 
quae ab arboribus excutitur recisione, aut hastulae ambustae 
aut ligna cavata a fungis nomine accepto, quod ita capiat 
ignem. de quo Vergilius [Aen. 1, 180"] : ^rapuitque in fomite 
flammam'. cf. id. iMd. 17, 10, 18. haec eadem Opilli sententia 
est {OpiU. fr. 6); aUera autem Clodii explicatio {fr. 1) apud 
Verrium rursus iuxta sententiam OpilH {ibid.) reperitur, ut apud 
Varronem uterque coniungi solet; quo in genere cf, OpiU. test 1- 
itaque Clodium ex OpiUo pendere perspicitur. 

1 lignae Paris. <^aut)> ligna xccvatd coni. Thilo *a f. n. exc' 
ex Isidoro adsuta esse ratus 

3 [deest\ 
insinuem, intro eam peuitu^ 



Servius Clodius 97 

Serv. Dan. Aen, 2, 229 insinuat pro insinuatur. ClodiuB 
Scriba commQntariorum : ins. — pemtus. c/. Non. p, 58. 16, 

insinuem ut Paris. 

Nerio dictum quasi Neirio, hoc est sine ira et cum 

placiditate, ut eo nomine mitem tranquillumque fieri Martem 

precemur. • 

GeU. 13, 23, 19 in commentario quodam Servii Claudii 
scriptum inyenimus, Xeno — precemor; ne enim particula, ut 
apud Graecos, ita plerumque in Latina quoque lingua priva- 
tiva est. cf. Lyd. de mag. 1, 42. an haec de ^ne^ particula 
Servii sint dubium est. 

5 [deesi] 

yasta, inania magna 

Serv. Dan. Aen. 1, 52 sane vasto pro desolato veteres 
ponebant. — ponebant et pro magno. Clodius commentario- 
rum: v. i. m. cf. Non, 415, 9, CGL IV 576, 60. 

mCERTAE SEDIS 

Claudius scribit axitiosas demonstrari consupplicatrices, 

ab agendo axitiosas: ut ab una faciendo factiosae, sic ab 

una agendo axitiosae dictae. 

Varro de l. L. 7, 66 in Astraba [astriba Flor. : fr. 2 L.] : 
'axitiosae [ac sitiose F] annonam caram e vili concinnant 
viria'. ideo in Sitellitergo idem ait [fr. IL.]: 'A. mulier est, 
nxorculavit. B. ego novi, scio axitiosa / quam sit [ac sitio 
aqoam sic: em. SchoellY- ciaudius — dictae. PauL Fest. p. 3, 3 
axitiosi factiosi dicebantur, cum plures una quid agerent fa- 
cerentque. axit autem dixisse antiquos pro egerit, manifestmn 
est; nnde axites mulieres sive viri [dii codd.: em. Scdl.] dice- 
bantur una agentes. cf. CGL V 6, 32. 440, 27. 561, 19. Goetz, 
Arch. f. Lat. Lex. 2, 339. Marx, Bh. Mus. 41, 551 sq. 

3 axit. scripsi: actiosae 

7 [5] 
delicuum — Claudius ab eliquato. 
Vafro de l L. 7, 106 in Casina \20^\ — kxjLr^voA ^cf^-^5s» 

daUcnnm [fr. 5], ClAudiua ab el. 
GnmmMticae Somanae fragmenta, ed. Fusaiow 1 



98 Grammaticae actCTazTOiiiaiube frmgmenta 

8 [4] 

Clandins scribit: qnae praeficeretnr ancillis, 
quem ad modum lamentarentnr, praefica est dicta. 

Varro de 1. L. 7, 70 in Trucnlento [490]. — AnielinB [fr. 11]; 
iiMdiM — dieta. ntnmique ottendit a praefectione pimeficam 
di^am. 

FALSA 

9[1] 

Gdl. 17, 21, 45 = Porcius lAc. fr. 1, ubi corruptum codd. 
verbum ^seruius^ non nulU recipienies Servium Oodium significatum 
esse Lernchio coneesserunt 

quod Egger (fr. 6) addit locum Fs-Apul. de orih. p. 90 Os. 
memoria iam dignum vix est. ne quid desit cf. Non. p. 535^ 19 
et de hoc loco Peter, hist. Rom. reU. (Lips. 1906) p. CVIU. 



M. ANTONIUS GNIPHO 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. *M. Antonius Gnipho^ Suet., omisso pi'aenomine Suet. 
QtUnt. Macroh., 'Gnipho^ Char. Schol. Bem. Anon. expos. in Verg. 

2. Suet. de gramm. 7 M. Antonius Gnipho, ingenuns in 
Gallia natuB sed exposituB, a nutritore suo manumiBsus insti- 
tutuBque Alexandriae (^et^ quidem, ut aliqui tradunt, in con- 
tubernio Dionysi ScythobrachioniB, quod equidem non temere 
crediderim, cum temporum ratio vix congmat). de hoc con^ 
tubernio cf. Susemihl, Ghriech. Litt. d. Alex. Z. 2 (ipxf. 1892) 
p. 47 adn. Vahlen, praef. ad Enn.* p. XVIIl adn. 4. Grnipho, 
qui annum aetatis quinquagesimum non excessit (test. 4) et Ci- 
ceronem praetorem docuit [a. 688/66], ante a. 638/116 naius 
esse non potest (de mifMere docendi et discipulis cf. De lud. litt. 

fiupra); neqi^e eius annus natalis ah hoc longius recedit^ cum 
_M Afetum JPhilologum {cf. ad hunc test. 3^ ct Cae%aTem igiMieflrum 



M. AntoniuB Gnipho 99 

3. Suet. ibid. M. Antonius Gnipho — fuisse dicitur ingenii 
magni, memoriae Bingularis, nec minus graece quam latine 
doctus, praeterea comi facilique natura. cf. De lud. litt. l. c. 

SCBIPTORUM 

4. Suet. ihid. M. Antonius Gnipbo — scripsit multa, quam- 
vis annum aetatis quinquagesimum non ezcesserit. etsi Ateius 
Philologus [fr. 10] duo tantum volumina de Latino sermone 
reliquisse exun tradit; nam cetera scripta discipulorum eius 
esse, non ipsius, in quibus et suum alicubi reperiri nomen ut 
hoc * ♦ hiic pertinere videniur praecepta analogiae fr. 4. alia 
de scriptis infra. 

cf Goetz, Pauly-Wiss. EE 1, 2618 



B. FRAGMENTA 

COMMENTARn ENNH 

Gniphonem JEnnii annales explanavisse ex fr. 1 Buscheler 
collegit {Bh. Mus. 36. 1881 p. 333 sq.); nam quod alii de Gni- 
phone quodam a M. Antonio diverso Vergiliano interprete cogi- 
taveruMt, omni fimdam^nto caret. hu>c, ut videtu/r, spectant fr. 2. 3. 



Gnipho eommentatur annalium libro decimo hanc 

arborem \ac(mthum\ in insula Cercina regionis Africae esse 

opportunam tincturae, quae in floris sui colorem lanam 

tinguat, unde yestis acanthia appellatur. 

Schol. Bern. georg. 2, 119 Acanthi. Gnipho — appeiiatur. apud 
JEnnium {ann. 330 F.*) wrhs Acanthus memorata esse videtur 
{Buech. ihid. p. 334). Anon. hrev. expos. in Verg. ad l. c. acanthi, 
de qua Gnipho scripsit, quo in flore tincta vestis acanthia di- 
citur. cf. Varro {ex JEpicado) apud Serv. Dan. Aen. 1, 649. 

1 Gnifo commentator a. lib. X — esse dicit oport. 

cod. alter 

mCERTAE SEDIS 



Antonius Gnipho — Salios Hercuii 4.ato^ ^rcci^^^ ^ 
eo Yolumine, quo disputat quid sit festra, qvio^ ^^^ o^voasi 



100 Grammaiiicae antevanonianae fragmenta 

minusculum in sacrario, quo verbo etiam Emiius usus 

est [inc. 29 F.^.' 

Macroh. 3, 12, 8 Antonius Gnipho [cf. Dc lud. ItU. supro] 
— U8U8 est. hnec ad Ennii commentariwm redire puto. de HercuJe 
a Saliis culto cf. Maurenbrecher, carm. sal. rell. p. 329 sq. de 
festra Paul. Fest. p. 91, 5 festram antiqui dicebant quam nos 
fenestram. CGL V 23, 1. 70, 20. 105, 1. 

1 antoninus Paris. onipho Paris. cnipho Bamh. 2 feste 
Barnb. hostia minusculu Paris. hostiu munusculum Bamh. 

3 

mox — Gnipho pro cito significare ait. 

Cha/r. p. 205, 1 mox Maro georgicon I [24'] ^tuque adeo 
quem mox quae sint habitura deorum / concuia incertum est', 
ubi Gnipho — ait. alii paulo post. de singulari 'uhi^ particulae 
usurpatione opud Char. cf. Bitschl, Parerg. p. 363, licehitque hoc 
loco Ennium ru/rsus a Gnxphone eocplanatum esse (cf. ann. 86 V.*) 
concedere. ceteroqui cf Fest. p. 261^,11. Paul. p. 260,2. CGL 
II 131, 5. IV 118, 16. 538, 51. 

Gnifo cod. 

4 

Antonius Gnipho — robur quidem et ebur atque etiam 

marmur fatetur esse, verum fieri vult ex his robura ebura 

marmura. 

Quint. 1, 6, 22 ebur et robur, ita dicta ac scripta sunimis 
auctoribus, in o litteram secundae syllabae transferunt, quia 
sit roboris et eboris, sulpur autem et guttur u litteram in ge- 
netivo servent; ideoque iecur etiam et femur controversiam 
fecerunt. quod non minus est licentiosum quam si sulpuri et 
gutturi subicerent in genetivo litteram o mediam, quia esset 

eboris et roboris; sicut Antonius Onipho, qui robur — mannura. 

1 Gnifo Amhros. 



DUBIUM 

5 

Fest. p. 274^, 21 (de ratUo triente) = Anton. 
J^anur^. fr. J2 

estne Grntpho is M. Anioniu&y qwem Sero. I>«n.. Aw. ISi,^^^ 
*^ Sblm. coHect. 3, 11 memorant? 



Gniplio. Pompilius Andronicus. Sex. Ennius 101 

M. POMPILIUS ANDEONICUS 

TESTIMONIUM 

Suet de granm. 8 M. Pompilius Andronicus natione 

Syrus studio Epicureae sectae desidiosior in professione 

grammatica habebatur minusque idoneus ad tuendam 

scholam. itaque cum se in urbe non solum Antonio 

Gniphoni sed ceteris etiam deterioribus postponi videret, 3 

Cumas transiit ibique in otio vixit et multa composuit; 

verum adeo inops atque egens, ut coactus sit praecipuum 

illud opusculum suum annalium Ennii elenchorum sedecim 

milibus nummum cuidam vendere, quos libros Orbilius 

suppressos redemisse se dicit vulgandosque curasse nomine lo 

auctoris. 

Andronid aetatem in tempora Sullana incidere patet. de 
libro ^Annalium Ennii elenchorum^ cf. Vahlen, praef. ad 
Enn. p. XXIX*. de studiis Epictireis cf. Zeller, Phil. d. 
Griech. 3, 1 {Lpz. 1880) p. 375 et ThGomperz, Wien. Stud. 2 
(1880) p. 139. 

1 Marcus varii codd. 8 opus cui titulum coni. OJahn 

Enni Vatic, 10 volgandosq; Vatic. 

SEX. ENNIUS 

A. TESTIMONIA 

1. Suet. de gramm. 1 quod non nulli tradunt duos libros 
de litteris syllabisque, item de metris ab eodem Ennio 
[poetd] editos, iure arguit L. Cotta non poetae sed posterioris Ennii 
esse, cuius etiam de augurandi disciplinavoluminaferantur. 

utrum hic Ennius umquam fuerit an non, magna est con- 
troversia, atque plerique, praesertim recentiores, negant (cf. de 
diversis sententiis FroeMe, Fleck. Jahrhh. suppl. 18. 1891 p. 594 
et Weinberger, Fhilol. 63. 1904 p. 633 sq.). ego quidem ne rur- 
»us de re saiis singulari dicam, ut dlii ita sentiant^ antv 
quissimum Ennium libros grammaticos de littcTatwa e^ ^^ m«\«^» 
praeter augt^randi disciplinam scripsisse, •w/num •premenrv^^ww^ 
pu^.' nam cum Ennim quidam luxta Enniim po€tam "b^ ^*^^' 



102 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

ditits sit {test. 2. fr. 1), ea ratione ut aliquod inter eo8 dis- 
eriminis sigrnm necessarium esse appareat, utroque in loco s 
litteram superva^aneam ante ignotum Ennium reperimus; unde 
quamvis altero loco in ^s ennius* ^Sinnius* latere vulgo existi- 
metur, mihi suspido oritur s notam praenominis esse (— Spurius, 
ut iam Marx scripsit ImcH. carm. rell. 1 p. LVIII. CXXX, 
aut SextuB, ut ego maluerim). de Sinnio certe valde dubito 
(cf. ad hunc test. 1). quod si ita est, quando quidem iste 
JEnnius fuerit nescimus; quem hic nos collocavimus, cum L. Cotta, 
qui de eo memoriam prodidit, aequalis Caesaris esse videoitur 
{cf Suet. lul 79). 

2. Anecd. Paris. CGK 533, 3 = Ael. Stilo tcst. 21 



B. DUBIA FRAGMENTA 



topper fortasse valet in Enni et Pacui scriptis. 
apud Ennium est \sc. 428 F.^]: ^topper quam nemo 
melius scit.' Pacuvius \y. 4:24Bihb.^\ Hoppertecum, 
sist potestas, faxsit; sin mecum velit.' at in anti- 
5 quissimis scriptis celeriter ac mature. in Odyssia 
vetere [FFB 27 B^\ Hopper facit homones, ut 
prius fuerunt.' \i})ld. 2S\ ^topper citi ad aedis 
venimus Circae, / simul duona coram portant ad 
navis. / milia alia in isdem inserinuntur.' 

Fest. p. 352^, 4 topper significare ait Artorius [fr. 5]. s en- 
nius [= Sex. Ennius? cf supra test. 1] vero sic: topper — inseri- 

nuntur. 

1 Pacuvi Urs. 4 sist Bibb. : sit sin Bibb. : si 6 homo- 
nes OMue.: homines ut prius Duentzer: utrius 7 faerunt 
Buecheler: -rint 8 coram OMue.: eorum 9 millia 



erumnam Ennius ait per e solum scribi posse, quod 
mentem eruat, et per a et e, quod maerorem nutriat. 

Char.jO. 98^ 12 erumnam — nutriat. cf. Paul. Fest. p. 24, 1. 

Oaper de verb. dub. p. 109, 10. Isid. or. 10, 12. cum sonptura 
^^^s ew etj/mologia pendeat (cf. Q. EtiYiium swpra ft. 5 •!&. ^, 



Sex. Eniiius. GorxieliuB Epicadus 103 

hic fortasse veriloquium Ennii poetae lcUet: certe alterum En- 
nium a Charisio sive Bomano {ex Plinio?) denotatum esse, 
magnam speciem veri non hdbet. cf. Vahlen, praef. ad Enn.^ 
p. XCVIII. 

2 et e add. exc. Paris. merorem Neap. 



COKNELIUS EPICADUS 

4.. TBSTIMONIA 



VITAE 



1. ^Comelius Epicadus'' Suet. et Victor.; ceteroqui ' Epi- 
cadus*. Comeliwm Illyrica origine fuisse ex cognomine suspicari 
possumus {Schulze, Lat. Eigenn. p. 131 adn. 1). 

2. Suet. de gramm. 12 uomelius Epicadus L. Comelii Sullae 
dictatoris libertus calatorque in sacerdotio augurali filio quoque 
eius Fausto gratissimus fuit; quare numquam non utriusque se 
libertum edidit. 

3. de Cornelii disdplina cf. supra De lud. litt. de bibliotheca 
Sullana item De biblioth. test. 3. 

4. Arnob. 1, 59 aut igitur nuUa est culpa indifferenter 
his [generibus nominum] uti et frustra nos dicitis soloecis- 
momm obscenitate deformes, aut si certum est singula quibus 
debeant rationibus explicari, in similibus vitiis vos quoque ver- 
samini, quamvis Epicados onmes, Caesellios Yerrios Scauros 
teneatis et Nisos. 

5 epicam deos: em. Gelenius ascauros: em. Sabaeus 

SCRIPTORUM 

5. Suet. de gramm. 12 Comelius Epicadus — libmm, quem 
SuUa novissimum de rebus suis imperfectum reliqueratf ipse 
supplevit. cf. Plut. Sull. 37 et de hoc hco Peter, hist. Bom. 
rell. 1 p. CCLXXVIL 

6. ex Macrob. 1, 11, 47 (nimc de sigillaribus — Epicadus 
refert e. q. s.; cf. etiam Serv. Dan. Aen. 1, 649 Varro ita refert: 
— ait — esse arbores — Epicadus in Sicilia e. q. s.) Peter, ibid. 
adn. 1 conicit Epicadum librum de antiquitatibus scripsisse. 
quod autem hoc opus putat non aliud esse ac commentarios 
C. Epidii (= Epicadi) a Plin. n. h. 17, 243 aUatos {Bh. Mus. 22. 
1867 p. 153) audadus est, ceteroqui cf. fr. S. 

7 lihri grammatici infra memoranXm. de CorYieUo "Saeroxi 
mierprete cf. infra p. 105. 



104 Graminaticae antevarronianae fragmenta 

B. FRAGMENTA 

DE COGNOMTNIBUS 



Sibyllam Epicadus de cognominibus ait appellatum 

qui ex [his] SibuUinis libris primo sacrum fecit, deinde 

Syllam; qui quod flavo et compto capillo fuerit, similes 

Syllae sunt appellati. 

Char. p. 110, 3 (= PUn. dub. serm. p. 43, 16 B) SibyUam — 
appeiiati. inde effeminati hodieque in ludo syllae dicuntur, quos 
vulgo imprudenter populus appellat. ceterum Psylli sunt in 
Africa serpentibus medentes, sicut in Italia Marsi. de JPlinii 
fonte cf. Miinzer^ Quellenkr. d. Ng. d. Pl. p. 155. ceteroqui cf. 
Varro fr. 368. Plin. n. h. 7, 13. Prisc. p. 524, 2. Macroh. 1, 
17, 27 bello Punico hi ludi [Apollinares] ex libris Sibyllinis 
primum sunt instituti suadente Cornelio Rufo decemviro, qui 
propterea Sibylla cognominatus est et postea corrupto nomine 
primus coepit Sylla vocitari. 

2 his del. Ketl facit 3 Syllam Fahridus: syllabam 

fuerit Fabricius: -rint cod. fuit Keil 

DE METRIS 



hexameter versus 

Victor. p. 209, 9 hexameter dicitur an hexametrus? utrum- 
que ut Euander et Euandrus, quorum unum venit ex Graeca 
enuntiatione , alterum ex Latina. quippe Comelius Epicadus 
in eo libro, quem de metris scripsit, hex. inquit yersus. Audax 
exc. p. 336, 28 Cornelius Epicadus in eo libro, quem de 
metris scripsit, hex. inquit vereus. cf. Aur. Optll. fr. 25. 25*. 

exametrum Paris. 

DUBIDM 

3 

Comelius et Lutatius [fr. 4] scribunt eum locum 
[Curtium lacmn] esse fulguritum at ex S. C. septum esse, 
id quod factum est a Curtio C0Tis\i\e, e\3i "M^, Geiiucius fuit 
coUega, Curtium appellatum. 



Epicadus. Comelius. Vergilius 105 

Varro de l. L, 5^ 148 in foro lacum Curtium a Curtio dic- 
tum constat, et de eo triceps historia; nam et Frocilius non 
idem prodidit quod Piso, nec quod is, Cornelius f Stilo secutus. 
a Procilio relatum [/r. 1\ Piso in annalibus scribit \fr. i\. 
Gomeiias et Lntatius — appeiiatmn. Cornelium alU Stsennam, Ept- 
cadum alii intellexerunt, hi quidem de libro ^ antiquitatum* cogi^ 
tantes (test. 6; cf. Peter, ibid. CCLXXVII adn. 1). fortasse 
tam^n in ^Stilo^ 'Sulla' latet atqu;e ^secutus^ item corruptum 
est, si quidem orationis concinnitas fert ut iuxta Cornelium alter 
auctor, sicut posteriore loco, sit. itaque suspicari possumus ^et 
Catulus* emendandum esse {nam de Lutatio Catulo altero loco 
intellegendo vix duhito; cf ad Lut. Cat. p. 122, nec non apud 
Plut. Mar. 25 Sullam et Catulum auctores simul allatos), quam- 
quam Varronis sermo minim£ concinnus esse solet. 



COENELIUS 

quis hic Cm^nelius fuerit prorsus incompertum est. sunt 
qui L. Cornelium Sisennam intellegant, quippe qui Plauti inter- 
pres fuerit, quod falsum est (cf Sisenn. test. 3); sunt qui Cor- 
nelivm Balbtim (vd. ad- hunc infra), de quo tamen omnia incerta; 
stmt qui Cornelium JEpicadum, et hi quidem verisimilius , cum 
notum grammaticum huius fere aetatis a Varrone denotatum 
esse pateat {cf Epicad. test. 4). 

PRAGMENTUM 

COMMENTARn NAEVII 

apud Naevium [FPR 62 B^ 'atque prius pariet 
lucusta lucam bovem': in Comelii commentario erat ab 
Libycis lucas. 

Varro de l. L. 7 , 39 apud Naeyium — bovem. luca bos ele- 
phans; cur ita sit dicta, duobus modis inveni scriptum. nam 
et in Corneiii — lucas et in Vcrgilii [fr. 1]. 

2 lucustam Flor. 



VERGILIUS 

aliunde atque ex Varrone hunc .^TaeDii inteTpTe\.%m tv,w>b 
novimuSj negiue quis ille fuerit dici pot€8t. aetati tameu CoT-tveVV-x 
sujperwris coniunctus fuit, paulo^ ut ridetur, i^mior. 



106 Grammaticae anteTarronianme fragmenta 

FRAGMENTUM 

COMMENTABn NAEVH 

apud Naevium [FPR 62 Bi\ *atque prius pariet lucusta 

lucam bovem': — in Vergilii [commentario] ab Lucanis 

lucas: ab eo quod nostri, cum maximam quadripedem quam 

ipsi haberent vocarent bovem et in Lucanis Pyrrhi bello 

5 primum vidissent apud hostis elephantos^ ideo [non] item 

quadripedes comutas (nam quos dentes multi dicunt sunt 

comua), Lucanam bovem quod putabant, Lucam bovem 

appellassent. 

Varro de l. L. 7 , 39 apud Kaeviam — boTem. [secuntiM' quae 
in Comelii fr, scripta smit] in Comelii commentario [fr. i] et 

in Vergilii ab Lacanis — appellaasent si ab Libja dictae essent lucae, 

fortaBse an pantherae qaoque et leones non Africae bestiae di- 
cerentur sed lucae, neque ursi potius Lucani quam luci. quare 
ego [ergo Flor.] arbikor potius lucas ab luce. similiter ac 
VergUim Plin. n. h, 8, 16. Isid. or. 12, 2, 15. cf. Buecheler, 
Eh. Mu8. 40, 149. 

2 virgilii Flor. 4 pyrri Flor. 6 ideo scripsi: idem 
non seclusi 8 appellassent Goth. Havn. appellasse Flor. vg. 



STABERIUS EROS 

A. TESTIMONIA 



VITAE 



1. Suet. de gramm. 13 Staberius Eros natione Thrax emptus 
de catasta et propter litterarum studium manumissus. 

1 natione Thrax scripsi {cf. Suet. ibid. 8. 18. 20 al%b%)i 

reros nametra herosno metre 

hero suo metre Vatic. herosnametra Leid. eros nametra 
Gudian. Eros (heros) nametra rell. 

2. Plin. n. h. 35, 199 {ex Varrone? cf. Miinzer, Quellenkr. 
d. Ng. d. Plin. p. 148. 19T) talem [cretatis pedibus ut ve- 
nnlem'] Publilium <^Ant^iochium mimicae scaenae conditorem et 
astrologiae consobrinum eius Manilium Antiochium, item gram- 
maticae Staberium Erotem eadem nave advectos videre proavi. 

^^c /actutn esse a. 671/83, 'quo una cum Sulla. cx Aiia re- 
deunte denuo noXv xi cpvXov in XMrbem adfluowfc^ ex ^(Mi^^xywi^ 



Vergilius. Staberius. Hjpsicrates 107 

ihid. (De lud. litt. sttpra) prohabiliter collegit Hillscher l. e. 
p. 366. cum autem Staherius M. Itmium Brutum docuerit (De 
lud. liU. ihid.), qui a. 675/79 vel 676/76 natus esse videtur 
(Nipperdey, opusc, 301), uUra a. fere 689/65 eum vixisse cer- 
tum est. 

SCRIPTORUM 

3. Fronto p. 20 N. = Lampadio test. 4 (de Uhris ad cri- 
ticam rationem emendatis) 

B. FRAGMENTUM 

DE PROPORTIONE 

Quint. 1, 6, 3 analogia praecipue, quam proxime ex Graeco 
transferentes in Latinum proportionem vocaverunt. {cf. Gell. 
2, 25, 1). 

non esse positiones regulae, a quibus inter- 
dum analogia calumniatur. 

Prisc. p. 385, 1 Staberius [staverius codd.'] de proportione 

[porportione Vel portione COdd.J : non esse — calomniatur, (Fvxoqpofv- 



HYPSICRATES 

de Hypsicrate nihil aliud certi proditum est nisi grammaticum 
fuisse, qui de verhis a Graeds a^ceptis scripserit ac Varronis 
Cloatiique Veri auctor fu>erit. itaque Sullanis fere temporibus 
grammatids studiis floruit. utrum unus idemque Amisenus sit qui 
de rehus gestis, de terrarum situ, de picturis scripsit {cf Straho, 
Diog. Laert., Ps-Ludan.), in medio relinquo. 

FRAGMENTA 



cohortem in villa Hypsicrates dicit esse graece xoqzov 
apud poetas dictam. 

Varro de h L. 5, 88 cohors quae in villa, quod circa eum 
locum pecus coerceretur, tametsi cohortem — dictam. cf. Isid. 
or. 15, 9, 1. 

1 ipaicratea Flor. cohorfcon F: cw. Tiwmebxis 



108 Grammaticae antevarronianae fragmenta 



Cloatius Verus — in libro quarto [^verborum a Graecis 
tractorunC fr, i\ faenerator inquit appellatus est quasi 
(paivBqaxGiq &.%o xov (palvscd^ai. inl x6 %QrjGx6x6QOV^ quo- 
niam id genus hominum speciem ostentent humanitatis et 
5 commodi esse videantur inopibus nummos desiderantibus, 
idque dixisse ait Hypsicraten quempiam grammaticum, 
cuius libri sane nobiles sunt super his, quae a Graecis 
accepta sunt. 

Gell. 16, 12, 5 cioatiua Verus [fr. 2. 3. 4], commode haec sane 
omnia et conducenter. sed in libro quarto — accepta suxit. sive hoc 
autem ipse Cloatius sive nescio quis alius nebulo effativit^ ni- 
hil potest dici insulsius. — M. Varro [de serm. Lat. III fr. 36]. 
sive haec GelUus ab ipso Cloatio sumpsit (Mercklin, Fleck. Jahrbb. 
suppl. 3. 1860 p. 649; Kretzschmer, de Gell. font. p. 9. 49), sive 
a Verrio (Hosiu^^ praef. ad Gell. p. LIT), neque Cloatius ex 
Varrone pendere videtur neque Varro e Cloatio; quod si ita est, 
Hypsicrati vindicanda etiam sunt guae uterque commu/nia hahet, 
de l. L. 5, 102 = Cloat. fr. 5; de l. Lat. 6, 96 {inc. incert. 
libr. 14.) = aoat. fr. 3. 

2 quasi om. Paris. Voss. Lat. F 7 4 hominem Paris, 

m. 1 Voss. idem 

DUBIUM 

3 

Hippocrates medicus de nomine inventoris id [aurum] 
dictimi putat, quem vocitatum ait Aurion. 

Paul. Fest. p. 8^ 14 aurum dictum quia praecipue custo- 
ditur; graece enim oj^slv custodire dicitur, unde et thesaurum. 

Hippocrates — Aurion. 

1 Hypsicrates pro Hippocr. em. Scal. Urs. 



Q. COSCONIUS 

1. quin Q. Cosconius vitae Terentii idem sit ac Cosconitis 

Varronis de l. X., dubitari non potest; nam eius memoria ad 

eundem auctorem Varronem redit (cf ad hunc fr. 301). is igitur 

ad aetatem antevarronianam pertinet. universe cf. Norden, de 

Stt7. Coscon. Varr. gramm. cowimentatio (^Grcif auiaWl 189ff\ ; Gfoetg, 

J^auli/-Wtss, BE 4, 1669111. 



Hjpsicrates. Q. Cosconius 109 

FRAGMENTA 

ACTIONUM 



Cosconius in actionibus scribit praetorem accensum 

solitum tum esse iubere, ubi ei videbatur horam esse 

tertiam, inclamare horam tertiam esse itemque meridiem 

et horam nonam. 

Varro de l. L. 6, 89 accenBuin solitum ciere Boeotia osten- 
dit, quam comoediam A^qui^lii esse dicunt, hoc versu [lOBihb.^] : 
'ubi primum accensus clamarat meridiem'. hoc idem Cosconius 
in actioiiibtis — nonam. vocis ^occensus* eocplicatio iurisperiU^ non 
grammatici est, natmaque lihri 'actionum^ manifesta est {cf. Hertz^ 
Fleck. Jahrbh. 85. 1862 p. 52. de actionihus scaenids cogitave- 
rat iniuria Bitschl op. 3, 256); nam quod Reitzenstein (Varro 
u. loh. V. Euch. p. 41) 'in actionihu^s^ lihri inscriptionem non 
esse contendit^ alienum est. 

2 tum secludit Spengel 

INCERTAE SEDIS 

quihus ex lihris grammaticis haec manaverint nescimus. ad 
fr. 2 Reitzenstein opus ^de verhis^ animo fingit^ unde alia com- 
plura Varro hauserit {ibid. p. 38. 41. 82. 83 adn.). 



cum verborum declinatuum genera sint quattuor, unum 
quod tempora adsignificat neque habet casus, ut ab lego 
leges lege, alterum quod casus habet neque tempora ad- 
significat, ut ab lego lectio et lector, tertium quod habet 
utnimque et tempora et casus, ut ab lego legens lecturus, 5 
quartum quod neutrum habet, ut ab lego lecte ac lectis- 
sime, honmi verborum si primigenia sunt ad mille, ut 
Cosconius scribit, ex eorum declinationibus verborum discri- 
mina quingenta milia esse possunt ideo, quia singulis 
verbis primigeniis circiter quingentae species declinationibus lo 
fiunt. primigenia dicimtur verba ut lego scribo sto sedeo 
et cetera quae non sunt ab aliquo verbo, ^^^ ^xxas» V^«^ 
Tt^ces. contra verha declinata sunt quae «Jo ?X\C3^o ofvxyssfeKt^ 
ut ab lego legis legit legam et sic md\9Lem \mi^ ^wctts^^ 



i 



110 Grammaticae antevarroniaiiae fragmenta 

Varro de l. L. 6, 36 cum yerboram — permaita. quare si quis 
primigeniorum verborum origines ostenderit, si ea mille sunt, 
quingentum milium simplicium verborum causas aperuerit una. 

1 declinativum J^lor. 3 lege] lego F 7 admitte: m. 
Victorius 9 quia] quod a coni. LSpengel 10 primigenii: 
em. vg. 12 aliquo] alio Augtistinus fort. recte 14 in indidem^F 

3 

Q. Cosconius redeuntem e Graecia [Terentium] perisse 

in mari dicit cum [C et VIII] fabulis conversis a Menandro. 

Suet. vit. Ter. — Varro fr. 301 de morte eius Yolcacius sic 
tradit [fr. 3]. Q. Coaconius — Menandro. cf. ad Varr. l. c. 

4 

a gubernatore Aeneae appellatum Palinurum, a tubicine 
Misenum, a consobrina Leucosiam insulam inter omnes per- 
spicue convenit; a nutrice Caietam, ab uxore Lavinium, 
quod post Troiae excidium, sicuti Cosconius perhibet, quarto 
anno extructum est. 

Solin. CoUect. 2, 13 a gubematore — extructum eat. CUr Mommsen 

(praef. ad Solin. p. XIIT) hunc Cosconium a superiore diversum 
existimet non video {cf. Norden l. c. p. VIIT). 



SABIDIUS 

quin Sdbidius quidam, quod nomen vtUgatissimum apud Bo- 
manos est {Schulze, lat. Eigenn. p. 222), carminum Saliorum 
interpres eoctiterit, causam cur duhitemus in optimo fonte scho- 
liorum Veronensium ego quidem nullam invenio^ neque aliter de eo 
Maurenhrecheri silentium {praef. ad carm. sal. reU. p. 323) inter- 
pretor ac si illum idem non noverit. qui quando vixerit certo 
argui non potest; vetustior tamen fortasse fuit, si quidem ^Saliorufi^ 
carmina vix sacerdotihus suis satis intellectd* sunt {Quint. 1,6,40), 
quamquam huius modi stu4ia ne ah aetate quidem Hadriana 
prorsu^s ahhorrent. 

FRAGMENTUM 

VERSUUM SALIORUM COMMENTARH 

Sabidius commentar. Xll Nera. ^«i^ot.\ ^iX» Ssi wst^a^ 
<j>rius quam acies instrueTetur, is, pene^ oja^m SHs^TVSJa». 



Q. Cosconius. Sabidius. Incert. gramm. libri 111 

auspici^umque erat, in tabemaculo in sella <^se)>dens 

auspicabatur, coram exercitu pullis e cavea liberatis 

<j)ositisque in lo)>cum circum sellam suam ^dicebat^, 5 

obnuntiato a<ugurium bon>um <sinisterum solisti>mum, 

quisqu<is vestrum viderit>, tripudi<atum nunt>iato. silentio 

deinde facto residebat et dicebat: equites et pedites nomen- 

que Lati<num, contuberna>les, cincti armati paludati, 

<quicumque in haec castra et hoc bellimi me ducem 10 

vestrum> estis secuti, <nimc tripu>d<i>um sinisterum 

solistimum quisquis vestrum vider<it, nuntiato>. deinde 

il<le augurio> nuntiato diceba<t iterum: ergo di>, uti placet, 

a legionibus invocentur faciantque, quod iis imperabitur, 

<milites> imp<^eriumque> fidemque m<eam servent. quod 15 

con)ducat salutareque siet, viros voco, proelium ineant. 

deinde exercitu in aciem educto iterum <ibi auspicaba>tur. 

interim ea mora utebantur, qui testamenta in procinjctu 

facere volebant. 

Schol. Veron, Aen. 10, 241 Sabidiua — voiebant. cf. carm. sal. 
reU. 16 M. 

1 sq, lacunas suppl. Blume Keil Herrmann cf. Mommsen, 
7?ow. Staatsrecht 1, 84 4 libertatis 14 invocarentur Mai 



INCERTORUM GRAMMATICORUM LIBRI 

GLOSSEMATA 

Quint 1, i, 35 potest [j?W€r] interpretationera linguae 
secretioriB, quas Graeci yXmeeccg vocant, dum aliud agitur, 
ediscere. id. i, 8, 15 circa glossemata etiam, id est voces minus 
uaitatas, non ultima eius [jgrammatici] professionis diligentia est. 
^iom. p. 426, 24 enarratio — est exquisitio, per quam unius 
c^usque rei qualitatem poeticis glossulis exsolvimus. cf. Suet. 
^ gramm, 22. GeU. 18, 7, 3. dliter interpretatur ghssam Isidortis 
^- i, 30, 1. ceteroqui veterum glossarum interpretes a grammati^ 
^wofi supra enumeravimus separandos esse, c Festo (Jr. 6^ 'oidefwvw». 
^jLersch, SprachphU. d. Alt. 1, 111, 3, 134 sq. Jordau., GescU. 
« •^Z. ^. p, 1^7 sq. Goetz, progr, len, aest. 1886 p. X sq. 



112 Gramiuaticae antevarronianae fragmenta 

1 

Char, p. 229, 30 ast apud antiquos variam vim con- 
tulit vocibus, pro atque, pro ac, pro ergo, pro sed, pro 
tamen, pro tum, pro cum, ut in glossis antiquitatum 
legimus scriptum. 

2 

Char. p, 242, 10 butubatta. hoc Plautus \fab. inc. 
fr. 61 1/.] pro nihilo et pro nugis posuit, ut in glossis veterum. 
Paul. Fest. p. 36, 6 butubatta Naevius [II v. 131 Bibh.^ 
pro nugatoriis posuit, hoc est nullius dignationis. 

3 

Ghar. p. 242, 11 buttutti, fluctus quidam ^aut^ sonus 

vocis effeminatior, ut esse in sacris Anagninorum vocum 

veterum interpretes scribunt. 

. 1 aut addidi: vel Keil 3 scrib' cod. 

4 

Varro de l L. 7, 34 in Medo \Pamv. v. 232 2?.^ 
'caeHtum camilla, expectata advenis: salve, hospita!' 
'camilla' qui glossemata interpretati dixerunt administram. 

cf. Serv. Dan. Aen. 11, 543. Macroh. 5, 8, 7 Paul. Fest. 
p. 43, 13. 63, 12. 

3 camillam OMueller glosemata Flor. 

5 

Glossa Vaticana (CGL IV 28, 2; cf ibid. 215,20) 
cardens, vasa fretiva Saliorum [carm. sal. reU. inc. IM] 

cf Varro de l. L. 5, 121. de vit. P.B. I ap. Non. p. 547, 12. 
Paul. Fest. p. 48, 9. 

6 

Fest. p. 166^, 6 naucum ait Ateius Philologus — 
[fr. 5], Cincius — [fr. 20], Aelius Stilo — [fr. I9l 
glossematorum autem scriptores, fabae grani quod haereat 
in fabulo. CJiar. p. 207, 6 nauci pro nihili te duco. est 
Butem fahae granum, cum se aperit. 

e/. Graff, Melang. 6rreco-Eom. 2, 306 sq.. 

3 gloBematoTum 



Incertoium grammaticoruni libri 113 

7 

Varro de l. L. 7, 107 apud Naevium — in Demetrio 
[II V. 49Bihh.^ persibus a perite; itaque sub hoc glossema 
callide subscribunt. Faul, Fest. p. 336, 3 sibus, callidus 
sive acutus. Fest, p, 217^, 26 persibus [persicus cod.: 
em. Scdl.^ peracutum significare videtur, ut Plautus [fah. 
mc. 18 X.]: ^nihil deconciliare sibus nisi qui persibus 
sapis'. Naevius \y. 116 R^i ^et qui fuerit persibus carpenti 
adstratio [ecqui — , cum argenti adest oratio? Itihh^.^ 

8 

Varro de l. L, 7, 10 quod addit templa ut sint tesca, 
aiunt sancta esse qui glossas scripserunt. 
cf, Ael, Stil. fr. 75. Aur. Opill, 20. 
1 sit Flor. dextra Fi em. Tumehus 

Xn TABULARUM INTERPRETATIONES 

9 

Varro de l. L. 5, 22 ambitus circuitus, ab eoque 

duodecim tabularum interpretes ambitus parietis circuitum 

esse describunt [7, 1 8i\. 

cf. Taul. Fest. p. 5, 4. 16, 16. Isid. or. 15, 16, 12. de huius 
explanationis auctore vd, ad Ael. Stil. fr. 39, 

10 

Dig. 40, 7, 21 et quod ita scriptum est Videbitur' 
pro hoc accipi debet Videri poterit'; sic et verba legis 
duodecim tabularum veteres interpretati sunt [7, 8 &] 
*si aqua pluvia nocet', id est si nocere poterit. 

11 

Fest. p, 274^ 32 [de ridnio mulierum; XII tah, 10, 3 S,} 
= Santra fr. 2 

12 

Fest, p, 335^ 9 <^tugu)>ria a tecto appellantur <da\s^<s^^ 

rusticorum^ sordida, Afranius in V \3). 401^>X>^^ 

^tuguhum est, turpe' -^ <Caeciliu8 m "Hy^o>\ic}Mva«» 

Grmmmatioae BomuiAe fra^enta ed. l^jKA.ioi.1 ^ 



114 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

[y. 5/2 i?.] 'habitab<^at in tuguriolo pau)>percolo'. . quo 

nomine <^ in explana]>tione XII ait etiam 

<^ signifi)>cari. 

' VaUrius ' excidisse puto (cf, supra p. 79), ceteroqui cf, Serv. 
huc.1,69, Schol.Bern.ibid. l8id.or.l5,12,2. CGL IV 575,49. 
V 334, 26. 487, 37 al, 

DE DICTIS INVOLUTE 

13 

Fest p. 321^ 8 <^sanates quasi sana)>ti appella<^ti, id 

est sanatae mentis)> [secuntur loci Ser. Sulpidi fr. 9, 

Awrelii Opilli fr. 13, Cincii fr. 13, VcUerii fr. 1] <^. . . . 

ta)>men in eo libro, qu<(i de dictis in^volute inscribitur^ 

5 for<^ctos sanatisque)> duas gentis finitimas <^fuisse censet, 

de quibus le)>gem hanc scrip^tam esse, qua cautu)>m, ut 

id ius man<^cipii nexique quod populu)>s R. haberent. 

<^neque alios, quam for)>ctos et sana<(tes eam legem sig]>ni- 

ficare exis<^timat hoc signific)>atu. 

in lacuna ante Hamen' particulam vulgo ^hic* scribitur^ 
scilicet ^Valeriu>s\ de quo supra p. 79; sed aliud etiam nomen 
excidisse potest. 

1 sq. suppl. Scal. Urs. Mue. 4 qu<[i> supplevi: qu<^em)> vff. 
inscribi: -tur ego 7 man^ifesto^ Mue.: mutavit Huschke 



EX INCEETIS INCEETORUM LIBEIS 

1 

Varro de l. L. 5,34 ager — ali quod id Graeci dicunt 
ayQov. 

notatio Varronis ^ager ab agendo* deridetur a Quint. i, 6, 37. 

2 

id. ihid. 5, 45 Argeos dictos putant a principibus, qui 
cum Hercule Argivo venerunt Romam et in Satumia sub- 
sederunt cf. Paul. Fest. p. 19, 10. Fest. :p. 334,'' 26. 
2 ercule Flor. 



cx incertis incertorum libris 115 



id. ibld. 5, 157 Argiletum sunt qui scripserunt ab 
Argo "I" laseu quod is huc venerit ibique sit sepultus, 
alii ab argilla quod ibi id genus terrae sit. cf. Quint. i, 6, 31. 
Serv. Aen. 5, 345. 

1 Argola seu <Argo]> Scal. Argo lasio eoni. Buechder 



id. ibid. 5, 43 Aventinum aliquot de causis dicunt. 
Naevius — [fr. i], alii ab rege Aventino Albano, quod 
<^ibi)> sit sepultus, alii Aventtnum ab adventu hominum, 
quod commune Latinorum ibi Dianae templum sit con- 
stLtutum. 

3 ibi add. La^us 



id. ibid. 7,46 catus Aelius Sextus non, ut aiunt, sapiens 
sed acutus. 

6 

id. ibid. 6,7 intempestam Aelius — \fr. 10\] alii [in] 
concubium appellarunt, quod onmes fere tunc cubarent; 
alii — [ad Aur. Op. fr. 5]. id. ibid. 7, 78 in Trinummo 
[85^] concubium a concubitu dormiendi causa dictimi. 

1 in del. Laetus 



id. ibid. 5, 146 forum Cuppedinis — multi forum 
Cupidinis a cupiditate. cf. Varro fr. 121. 
2 Cupid.] cuppedinis 

8 

id. ibid. 5, 49 alii has {Esquilias] scripserimt ab 

excubiis regis dictas, alii ab eo quod excultae a reg^e 

Tullio' essent. 

2 eicnltaej Aescul^iB consi^tae ASp. ^ post ^%%^^^» 

OMueUer sujppl alurab aescnlens 



116 Grammaticae antevarronianae fragmenta 



id. tbid. 5y 85 fratres Aryales — sunt qui a fratria 
dixerunt. fraMa est Graecimi vocabulum partis hominum. 
2 patris: em, vg. 

10 

id. ihid. 5, 147 haec omnia postea quam contracta in 
unum locum quae ad yictum pertinebant et aedificatus 
locus, appellatum macellum, ut quidam scribunt, quod ibi 
fuerit ortus, alii quod ibi domus fuerit, cui cognomen fuit 
Macellus, quae ibi publice sit diruta, e qua aedificatum 
hoc quod vocetur ab eo macellum. cf. Ya/rro rer. hum. fr. 121. 

11 

id. ibid. 5, 154 intumus circus ad Murcim vocatur, ut 
Procilius aiebat [fr. 2\ ; alii dicunt a murteto declinatimi, 
quod ibi id fnerit. 

1 murtim vel murum vel mucim codd. 

12 

id. ibid. 5, 53 Palatium — alii a Palantio uxore Latini 
putarunt. eundem hunc locum a pecore dictum putant 
quidam. cf, Naev. fr. 2. Yarro fr, 399. 

13 

id. ibid. 5, 51 collis Quirinalis — sunt qui a Quiritibus, 
qui cum Tatio Curibus venerunt Bomam, quod ibi habuerint 
castra. 

cf Fest. p. 254f>, 9. Serv. Aen. 7, 710. 

1 coUes Flor. 2 ab roma F 

14 

id. ibid. 6, 96 — potissimum quae in Graeca ling^^ 

putant Latina, ut scalpere a a^aXBvsiv et stemere a ar^oov 

pvstv, lingere a Xii^aO^cn^ i ab T^t, ite ab Tt*, gignitu.xr 

p^/jyvetaij ferte a q>BQBXB^ providete itQoi^Eiv^ errare ^ 

^ ip^eivj ah eo qaod dicunt OT^ayyaXav ^^iwv^gvxliascft,» \M^gQ«r«:^ 



ex incertis incertoram libris 117 

Tcyyetv; praeterea f ades Y6C, ab eo quod illi fiaJidaaeiv 
nos malaxare, ut gargarissare avayaQyaQliead^aL^ putere a 
nvd-Bad^ai^ domare a dafia^siVj mulgere ab afiikyetv^ pectere a 
TtiKEiv, stringere a GrQdyysiVy id enim a axQayydXig ut 
runcinare a runcina, cuius QWidvri origo Graeca. lo 

cf. Eypsicr, fr. 2. Cloat Ver. fr. 3. Paul Fest. p. 78, 6. 

2 SCOIPSA Flor.: em. EJiolandelltis et om. Laetus 
8TRONYIN 8 AhVfiaffirf (Keit) Viynaets {Groth) Fhr. i ab 
h€: em. ASp. hts 4 yiyvstai] VhVMOIT€ (JT^tT), yhyvoits 
{Groth) F providete; em. Laetus nP(K)h*€hN 6 €PP€hN 
strangalam Tingue {Keil), tinguela {Groih) Flor. 6 THNK€A€ 
ades Y€C] depsere Ss^i^^slv coni. LSp. ab iatl est Buecheler 
MAAAZCN: em. LSp. 7 ANAPrAPHCTC: em. idem potare 
8 TTOI0€CTae: em. idem Jnaiahfi {Keil) Jfiaiahv {Groth) 
Flor.: em. idem AMCAFHN 9 TT€C€P€: em. idem 
CPHNrHAC: em. ASp. CHNfHMHC {KetJ), ZHNrHMHS {Groth) 
Flor.: em. Butimann 10 PHXdNE: em. Scal. 

15 

id, ibid. 5, 30 de Tiberis nomine anceps historia. nam 

et suum Etruria et Latium suum esse credit, quod fuerunt 

qui ab Thebri vicino regulo Veientum dixerint appellatum 

primo Thebrim. sunt qui Tiberis priscum nom^n Latinum 

Albulam vocitatum litteris tradiderint, posterius propter 5 

Tiberinum regem Latinorum mutatum, quod ibi interierit; 

nam hoc eius ut tradunt sepulchrum. 

cf Paul Fest. p. 4, 10. 366, 2. Serv. Aen. 5, 500. 8, 330. 
Isid. or. 13, 21, 27. mythogr. 1, 193. 

3 venientum Flor, appellatam Fhr. 4 Tiberim 

^^ 
id. ibid. 5, 120 tryblia et canistra quod putant esse 
I^atina, sunt Graeca. 

1 triplia: em. vg. 

17 
id. ibid. 7, 17 umbilicum dictum aiwnt ^ wss^^^^ 
'^c^siro, quod is medius locus sit terroram., '«fe >aas^^^'^ 
nobis; quod utrumqne est falBum. 



118 Grammaticae antevaiTonianae fragmenta 

18 

id, ibid. 5, 54 Veliae unde essent plures accepi causas, 
in quis quod ibi pastores Palatini ex ovibus ante tonsuram 
inventam yellere lanam sint soliti, a quo vellera dicuntur. 

2 ovibus Victorius : quibus 3 vellera Laettis : velle inera ^ tor. 

19 

id. ibid. 5, 51 collis Viminalis — suut qui quod ibi 
vimineta fuerint. cf. Fest. p. 376^ 8. 

20 

id. ibid. 8, 23 de eo \de ancdogia et anomalia] Graeci 
Latinique libros fecerunt multos, partim cum alii putarent in 
loquendo ea verba sequi oportere, quae ab similibus similiter 
essent declinata, quas appellarunt &vocXoYias, alii cum id ne- 
glegendum putarent ac potius sequendam <^dis^8imilitudinem, 
quae in consuetudine est, quam vocant &va}iucXlav. harum rerum 
scriptores rursm diserte in l. P, 111. 10, 9 memorantur, eorum- 
que doctrvna in libris VIII et IX effHse exposita est, sicut cum 
verbis ^aiwnt errant dicunt affertmt* et sim. largiter usu/rpatis 
ostenditwr, tum totius operis consilio, quo in iis libris aliorum 
sententiis contra similitudinem et dissimilitudinem expliaxtis, in 
dedmo ipse quid sentiat (cf. 10, 1 ipse exponam) Varro dicit. 
nos sane Graecos Latifhosque distingiiere non possumtis. 



VARII SCRIPTORES 

L. OALPUENIUS PISO CENSORIUS FRUGI 

tribunus pl. a. 605/149, cos. a. 621/133, censor a. 634/120 

EX ANNALIBUS 

1 [HBP 6 Peter] 

Piso in annalibus scribit Sabino bello, quod fuit 
Momulo et Tatio, virum. iortissraivmv ^«ttium Curtium 
Sabinum^ cum Bomulus c\imL «viis cx. «vjL^ftfst^ ^^»:^ 



ez incert. iuo. libr. Calpumius Piso 119 

impressionem fecisset, [Curtium] in locum palustrem, qui 

tum fuit in foro ante quam cloacae sunt factae, secessisse s 

atque ad suos in Capitolium recepisse. ab eo lacum 

invenisse nomen. * 

Varro de l. L. 5, 148 a Procilio relatum \fr. 1\ puo — 
nomen. Comelius [Epic. S] et Lutatius [Cat. 4]. 

4 Curtium secl. ASp. lacum: em. Laettis 6 recep.] 
recesBisse coni. LSp. 

tertia [por/a] est lanualis, dicta ab lano, et ideo ibi 
positum lani signum et ius institutum a Pompilio, ut scribit 
in annalibus Piso, ut sit aperta semper, nisi cum bellum 
sit nusquam. 

VarrO de l. L. 5, 165 tertia — nasquam. 

3[1] 

Italia a vitulis, ut scribit Piso. 
Vcirro r. r. 2^ i, 9 denique itaUa — pibo. cf. Varro fr. 125, 

4 [45] 

novensiles Piso deos esse credit novem in Sabinis 
apud Trebiam constitutos. 

Amob. 5, 38 novengiles — oonstitutos. cf. Ael. Stilo fv. 22. 

5 [44] 

Piso Pilumnum dictum quia pellat mala infantiae. 
Serv. Don. Aen, lO^ 76 Varro \fr. 376\ pibo — infantiae. 

6 [43] 

Piso ait vitulam victoriam nominari; cuius rei hoc 

argumentum profert, quod postridie nonas lulias re bene 

gesta, cum pridie populus a Tuscis in fugam versus sit, 

^^de populifugia vocantur, post victoriam certis sacrificiis 

fiat vitulatio. 

JHacrob. 3, 2, 14 Piso — yitaiatio. quidam nomen eius ani- 
^adversum putant, quod potens sit vitae toYei^iidL^A. ct.Vwrro 

1 POBO 



120 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

CN. GELLIUS 

de Gdlii aetate cf. Peter, vet hist. Bom. rell. p, CCXXXIX 

EX ANNALIBUS 

1 \HRF 2Peter'] 

litteras semper arbitror Assyriis foisse, sed alii apud 
Aegyptios a Mercurio, ut Gellius, alii apud Syros repertas 
volunt. utique in Graeciam attulisse e Phoenice Cadmum 
sedecim numero, quibus Troiano bello Palameden adiecisse 
6 quattuor hac figura ZTOX, totidem post emn Simonideti 
melicum ^^SSIS^ quarum omnium vis in nostris reco- 
gnoscitur. 

Plin. n. h. 7, 192 litteras — recognoBcitur. cf. Cinc. Alim. 
fr. 1 p. 2. de Plinii fonte Mimzer, Quellevikr. d.Ng. d, Plin. 
p. 377 adn. 

8 utique] uiri vel uirique pleriqtie codd. 5 Z]N: 

em. Mayhoff 6 ^]g 

2i3\ ' . 
Mar. Vicior. p. 23^ 17 = Cinc. Alim, fr, 1 

3 [10\ 
Serv. Ban. Am. 8, 638 = Cato fr. 8 



M. lUNIUS GRACCHANUS 

Plin. n. h. 33, 36 lunius — ab amicitia eius [C Gracchi'] 
Gracchanus appellatus est 

EX LIBRIS DE POTESTATIBUS AD POMPONIUM 

1 [2 lA Bremer\ 

^id. VIL SL genere quaerendi c\)ia.e.«tocft^ Ixkitio diotos 
et lunius et Trebatius \fr. 6\ et ¥eT\e«»\*^"a. ^cr^^oj^. 



Cn. Grellius. lunius Grftcchanus 121 

Dig. 1, 13, 1, 1 et A genere — scribunt {post laiMlatum Itbrum 
VII operis ^de potesUxtibus*). Lyd. de mag. p. B. 24 &jcb Sh 
rfjg iritrjesag ovtag [quaestoresJi dvoiMxod^^vaL ainovg 'lovvtog xal 
Tgs^dtiog xal ^svsaziXXa slnov. cf. Fest. p. 258^, 29. 



INCERTAE SEDIS 

quod ad equestrem ordinem attinet, antea 

trossulos vocabant, nunc equites vocant ideo, 

quia* non intellegunt trossulos nomen quid valeat 

multosque pudet eo nomine appellari. 

Flin, n. h. 33, 35 equitom quidem etiam nomen ipsum 
saepe variatum est, in iis quoque, qui id ab equitatu txahe- 
bant. celeres sub Bomulo regibusque sunt appellati^ deinde 
fiexuntes, postea trossuli, cum oppidum in Tuscis citra Yolsi- 

nios p. Viill sine ullo peditum adiiimento cepissent eius voca- 
buli, idque duravit ultra G. Gracchum. lunius certe — scriptum 
reliquit his verbis: qnod ad — appeUari. et causam, quae supra 
indicata est, exponit invitosque etiamnum tamen trossulos vo- 
cari. cf. Varro rer. hunu fr. 122. Paul. Fest. p. 55, 2. Dion. 
M, 2, 13. Gran. Licin. p. 4 Bonn. Serv. Aen. 11, 603. — PomI. 
Fest. p. 367, 20. Non. p. 49, 1. schol. Persii 1, 82. 

3 [6] 

subura lunius scribit ab eo, quod fuerit sub antiqua urbe. 
Varro de l. L. 5, 48 subura — urbe. c/. CGL V 654, 35. 

4 [7] 
Luceres, ut lunius [ai(], ab Lucumone. 

Va^rO ibid. 5, 55 Luceres — Lucumone. cf. Enn. fr. 1 p, 7, 
Varro ibid. 5, 81 et apud Serv. Aen. 5, 560. Ps-Ascon. p. 159, 
15 sq. Or. 

5 [5«*] 

Varro ibid. 6, 33 = Fulvius Nobil. fr. 1 

6 [5«] 

Farro ibid. 6, 34 = Fulv. Ndb. fr. 2 



122 Grrammaticae antevarronianae i^agmenta 

Q. LUTATIUS CATULUS 

cos, a, 6521102, mortum a. 667/87 

EX COMMUNIBUS HISTORnS 
FRAGMENTA 

iMtatius vel Catulus Varronis vix Q. Catuli libertus em 
potest, quem auctores Suetonius aive Varro (cf, De ludis litt. 
test. 16) et Plinius (». e. rursus Varro; cf. MHnzer ibid. p. 148) 
cognomine ^Daphnis^ a patrono distinguunt: itaque Lutatius 
communium historianm scriptor Q. Lutatius Catulus, non Lu- 
tatius Daphnis esse videtur. contra sentit Jdhn, Proleg. ad Pers. 
CXLIII adn., quem sequitw Peter, hist. Bom. fragm. p. 126; 
cf. tamen Peter, prol. ad vet. hist. B. rell. p. CCLXXIX et 
Buettner, Porcius lAcinus p. 185 sq. et praesertim 193. 

1 [HBF Lut. Daphn. 1 Peter] 

Uh. I. ApoUo dicitur Musagetes, quia Musarum <^rex^ 

existimetur, ut Lutatius in primo communis historiae 

ait: qui deorum curam egerat. 

Prohus Verg. georg. 3, 293 Apoiio autem dicitur — egerat. 

1 Musagetis rex add. Buecheler dux KeH 2 Luc- 

tatius Paris. prima Vatic. 3 quod earum chorum regat 

speciose Haupt 

l. IV. Lutatius lib. IV dicit Cumanos incolas a 

parentibus digressos Parthenopen urbem constituisse, dictam 

a Parthenope Sirena — . post autem pestilentia affectos 

ex responso oraculi urbem restituisse sacraque Parthenopes 

6 cum magna religione suscepisse, nomen autem Neapoli ob 

recentem institutionem imposuisse. 

Serv. Dan. georg. 4, 563 imtatius — imposuisse. cf. Suet. rell.p. 350 B. 

3 autem Cluverius: etiam 

3 13] 
Serv. Dan. Aen. 9, 707 == Postum. Alhin. fr. 1 

m 

INCERTAE SEDIS 
Varro de L L. 5, lAS = CorneX. Yi^. fT, ^ 



Lutatias Catulus. L. Afranius 123 

5 [dee^^] 

nox quod, ut Catulus ait, omnia nisi interveniat sol, 

pruina obriguerint, quod nocet nox, nisi quod graece 

vv^ nox. 

Varro ibid. 6, 6 nox quod — nox. cf, Stiet. relh p. 159 R. 
Serv. Aen. i, 89. Igid. or. 5, 31, 1. Vvrg. de cognom. XIV. 

6 [5] 

hic dies appellatur ita \ttibUu8triuin\, quod in atrio 
sutorio tubi lustrantor, quibus in sacris utuntur. Lutatius 
quidem clavam eam ait esse in ruina Pala^^ti in/censi a 
Gallis repertam, qua Bomulus urbem inauguraverit. 

Fast. Pram. a. d. X Kai. Apr. CIL 1315 hic die« — inMUffmrerit, 



h. AFKANIUS 

EX FABLXLS 

1 [SBP II V. 23 Bibb.^ 

alius est amor, 
alius cupido 

Serv. Dan. Aen. 4, 194 <^cnpidiiiem/ reteres iomoderatiun 
^nunem dioebant. AirwmuB f naauiz [Cinezario probaverunt 
Semann et Bibb.]: aiuu — «qi&do. ef. Cato fr. 11. 

2 \22i\ 

amabit sapiens. cupient ceterL 

Kim.p. 431, 12 enpido et amcir idem fignifieare ridentur, 
^ est direrritM. cnpido enim iniQ<c«jidi»mftM; eft n^»eeintatui, 
•QMf indieiL — Afinoiof in Omin^: tmMn — mwI Serv. iMn. 
^en. 4, 194 /enpidiiMn/ TetenEst inn»9deratam asMem di/^ 
litti Afianm Cinecauio 'fr. 1] m m: «Mia«t — o«*e»i. ^UuMwtm 
ft^MtwK BibbeA 'idem in Omine^ex^sidi»^ ratwi;, Ap^. ayA. 12 



amabit famhit mcm nmb tfM. upieKif AVw. amaot «*- 
pientes fisrr. c a^AmX ServU Amhr^A. , iJani^ 



124 (jrrammaticae antevarronianae fragmenta 

Suet, vit. Ter, — Varro fr. 301 hunc [Tereniium] Afranius 
qnidem omnibus comicis praefert scribens in Compitalibus: 

Terenti — quempiam. 

praeterea cf. v. 92. 416 



Q. MUCIUS P. f. P. n. SOAEVOLA 

tribunus a. 648/106, aedilis a. 650/104, praetor a. 654/100, 
co$. 659/95, mortuus a. 672/82 

EX lURIS CIVILIS LIBRIS XVm 
cf. Fompon. dig. 1, 2, 2, 41 

1 [p. 74 lA Bremer] 

lih.II. penus est quod esculentum aut posculen- 
tum est, quod ipsius patris familias <^aut matris 
f amilias^ aut liberum patris familias <^aut familiae^ 
eius, quae circum eum aut liberos eius est et opus 

5 non facit, causa paratum est. ♦ * — penus videri 
debet. nam quae ad edendum bibendumque in dies 
singulos prandii aut cenae causa parantur, penus 
non sunt, sed ea potius, quae huiusce generis 
longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur. 

10 ex eo, quod non in promptu est, sed intus et 

penitus habeatur, penus dicta est. 

GeU. 4, 1, 17 Quintum Scaevolam ad demonstrandam pe- 
num his verbis usum audio: penas est inquit quod — paratom ett 
if * ^ ut MuciuS ait^ penns — dicta est. Dig. 33, 9, 3 QuintoB 
Mucius Bcribit libro secundo iuris civilis, penu legata conti- 
neri quae esui potuique sunt etc. cf. Cic. de n. d» 2, 68. Non. 
p. 51, 3. Serv. JDan. Aen. 2, 508. 

2 et S aut m. f. — aut f. add. Hertz 4 quam enm 
vg.: eos 5 non] eorum Lamhecius lacu/nam indic. Mommsen 
<id^ add. HJertz 10 est] sint vg. 11 habeatur Lugd. BaU 
habeantur rell. est Lugd. Bat. sunt reU. 

INCERTAE SEm 
^e fere amnia ad eosdm, libros de iwre ciinXi ^^ct^mwmiX* 



Q. Mucius Scaeyola 125 

2 \jp. 81 Bremer] 

gentiles sunt inter se qui eodem nomine sunt. non 
est satis. qui ab ingenuis oriundi sunt. ne id quidem 
satis est. quorum maiorum nemo servitutem servivit. 
abest etiam nunc. qui capite non sunt deminuti. hoc 
fortasse satis est. nihil enim video Scaevolam pontificem 5 
ad hanc definitionem addidisse. 

Cic. top, 29 gentUes — addldisse. 

3 [>. 75] 
Pli/n. n. h. 14, 92 = Ael. Stilo 18 

4 [p. 57] 

<^nefrendes dictos asserit Q. Muci^us Scaevola <^arietes, 
quod dentibus frendere non pos^sint. 

Fest. p. 162% 12 <iiefrende8>— <po8>8lnt Faul. Fest. p. 163, 8 
nefrendes arietes dixeruDt, quod dennbus frendeie non possint. 
alii dicunt nefrendeB infantes esse nondum frendentes, id est 
frangentes. 

5 |>. 71] 

Mucius [nexum scrihit], quae per aes et libram fiant 

ut obligentur, praeterquam maneipio dentur. 

Varro de l. L. 7 , 105 Muciua — dentur. cf. Ael. Gdtt. fr. 11. 
Gaius 2, 101. 

2 dentur vg.: detur 

6 [>. 57] 

petilam — Scaevola ait ungulam albam equi ita dici. 

Fest. p. 205*; 23 petilam suram siccam et substrictam vulgo 
interpretantur. Scaeyoia — dioi Isid. or. 12, 1, 52 qui [equi\ 
autem albos tantum pedes habent petili appellantur, qui frontem 
albam callidi. cf. Paul. Fest. p. 204, 6. aliter Non. p. 149, 7. 
CGL II 146, 38. V 645, 20. 

7 [p. 57] 

pontifices, ut Scaevola Quintus pontifex maximus 
dicebat, a posse et facere ut potifices. 
Varro de l L. 5, 83 pontlflces — poti&cfta. 
1 nt a Scevola: em. Veneta ^ poii\.\^<i^*^ e^^- Turivetow» 



126 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

8 [p, 96] 

Scaevola P. f. iimctuin putat esse verbum \jposi- 

liminimn], ut sit in eo et post et limen; ut, quae a nobis 

alienata, cum ad hostem pervenerint, ex suo tamquam 

limine exierint, hinc ea cum redierint post ad idem limen, 

postliminio redisse videantur. 

Cic. top, 37 postliminii vis quaeritur et verbum ipsum no- 
tatur; in quo Servius noster [Sulpic. fr, 8]; Sca«voia autem 

P. f. — yideantar. 

9 [p. 99] 

Gell. 17,7, 3 = M'. ManU. respons. p. 18 



C. lULIUS L. f. CAESAR STRABO 

TESTIMONIUM 

Mar. Victor. p. 8, 6 iuxta non ponebant [aw%wi] 

cm; inde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam, sed 

Alcumenam <^et Tecumesam^; inde Alcumeo et Alcumena 

<^et Tecumesa)> tragoediae, donec lulius Caesar, qui Vopiscus 

5 et Strabo et Sesquiculus dictus est, primus Tecmesam 

inscripsit tragoediam suam et in scaena pronuntiari iussit. 

2 deinde Paris. Valent.: em. Bitschl tecmusam Vdlent. 
tescmusam Paris. % et A: et T. add. Bitschl alcumeneo 

codd.: cf. Eihbeck, Fleck. Jahrbb. 1858 p. 192 5 Tec.] de 
tecmusam 6 et <(ita^ vg. 



VOLNIUS 

TESTIMONIUM 

Varro de l. L. 5, 55 omnia haec [Titienses Bamnmses 
j^uceres] vocabula Tusca, ut Volnius, qva tt^ij^oediaa Tuscas 
scripsit, dicebat 



lulius Caesar. Yolnius. Antias. Sisenna 127 



VALERIUS ANTIAS 

VdL 2, 9 vetustior Sisenna fuit Coelius, aequalis Sisennae 
— Valerius Antias. 

EX ANNALIBUS 

1 [HRF 10 Peter] 

Ancuin praenomen — Valerius Antias scribit, quod 
eubitum vitiosum habuerit, qui graece vocatur ayxwv. 
Incert de praenom, 4 Ancum praenomen Varro [/r. 325], 

Yalerias — Ayxeuv. 

ovofia Si xoivbv wjtavxBg o^oi iCypv KekiQtoi, [equites], 
wg fiev 01 nXsiovg yQcig>ov6iv^ inl r^g d^vrrjrog rS>v {^itriqB- 
Cicbv^ — &ig dh OvaXiQiog 6 IdvxLevg q^rjCiVj ijtl xov -^yf- 
fiovog avT&v tovx* eiovtog roivo^a, 

Dionys. S. 2, 13 ovo/na — toiirofia. 



L. CORNELIUS SISENNA 

natus circa a, 635/119, mortuus a. 687/67 

A. TESTIMONIA 

i. Cic. Brut. 258 sq. solum quidem, inquit ille \^Pom- 
ponius Atticus], et quasi fundamentum oratoris vides locutionem 
emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non 
foit rationis aut scientiae, sed quasi bonae consuetudinis. mitto 
C. Laelium P. Scipionem: aetatis illius ista fuit laus tamquam 
innocentiae sic latine loquendi (nec omnium tamen, nam illorum 
aequales Caecilium et Pacuvium male locutos videmus) sed 
omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc vixerant neque eos 
aliqua barbaries domestica infuscaverat, recte loquebantur. sed 
hanc certe rem deteriorem vetustas fecit ^t ¥Um^ ^X» ycl ^t.^^- 
cia. conAnxenint enim et Athenas et m \i^TL<^ x);!^^m xd;»^^ 
JDquinBte loqnentea ex diversis locia. qjao m»i^'ft «xjgvxs^^sc^^^ 



128 CrTammaticae anteyarronianae fragmenta 

est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari 
non potest, nec utendum prayissima consuetudinis regula. — 
Sisenna autem quasi emendator sermonis usitati cum esse vellet, 
ne a C. Rusio quidem accusatore deterren potuit quo minus 
inusitatis verbis uteretur. quidnam istuc est? inquit Brutus; 
aut quis est iste C. Rusius? et ille: fuit accusator, inquit, vetus, 
quo accusante C. Hirtilium Sisenna defendens dixit, quaedam 
eius sputatilica esse crimina. tum C. Rusius: circiunYenior, in- 
quit, iudices, nisi subvenitis. Sisenna quid dicat nescio; metuo 
insidias. sputatilica, quid est hoc? sputa quid sit scio, tilica 
nescio. maxumi risus; sed ille tamen familiaris meus recte 
loqui putabat esse inusitate loqui. c/*. test, 2, fr, 3. 

2. Varro ap, Gell. 2, 25, 9 Sisenna tmus ^ adsentio ' in 
senatu dicebat et exun postea multi secuti, neque tamen vincere 
consuetudinem potuerunt. Quint 1, 5, 13 Sisenna dixit ^assentio' 
multique et hunc et analogias secuti. 

3. quod Sisenna rerum scriptor idem ac Plauti interpres 
Vossio duce diu existimatus est, id quam miro errore factum 
sit hodie iam constat. cf. Buecheler, Lat. Deklin.^ p. 122. Bergk, 
Beitr. z. Lat. Gramm. 124. Philol. 29, 328. ceteroqui de his 
uberius in altero volumine disputabimus. 



B. FRAGMENTA 

EX HISTORnS 

1 [HBF 133 Peter] 

Lyd. de mag. 3, 74 = Varro rer. htm. fr. 126 

mCERTAE SEDIS 

2 [ex vnc. script. 5] 

mediterream melius quam mediterraneam Sisenna 
dici putat. 

Paul. Fest. p. 123, 22 mediterream — putat. 

3 [deest] 

item plures patres familias dicere non debuerunt, sed, 
ut Sisenna scribit, patres familiarum. 

Farro de l L. 8, 73 item — famiiiarum. Proh. de nom, 
jf. ^JJj, ^7 pater familias an patex f omilisb^^i ^«^«t issnilLas ah^ 
MitiqniB dicebatur . aec\ituft ^%t ^ "^«wsiJ^X >^^ 



Sisenna. Tarqidtias Priscus. Procilius 129 

Sisenna scriptor hiBtoriarum primus mutasse dicitor pater fa- 
miliae dicendo. Char. p, 107, 9 (= Plin. dtU). serm. p. 2, 27 B.) 
pater familias et mater familias antiqui magis asurpayerunt — . 
sed emendatius — familiae dicimus; qaod ne celebraretur 
Sisenna effecit. ait enim eum qui diceret pater familiae etiam 
pluraliter dicere debere patres familiarum et matres familiarum; 
quod quoniam erat duram et longe iucundius patrum familias 
sonabat, etiam pater fandlias ut diceretur consuetudo conpro- 
bavit. id. p. 120, 10 (= Plin. ibid. 3, 19 B.) Sisenna inquit eum 
qui diceret pater familiae, patrum familiarum oportere dicere. 
cf. explan. in Donat. p. 543, 17. Serv. Aen. 11, 801. 



TAKQUITIUS PKISCUS 

de Tarquitio cf. Teuffel, Gesch. d. Bom. Lit. § 158, 2 et Ael. 
Stil. test. 16 

mCERTAE SEDIS 

<(ratituin quadrantem^ Tarqui<^tius in libro, quem in- 

scribsit ^ et Oppius <( dictum 

putant, quod^ in eo et tri<(ente ratis fuerit efifigies,^ ut 
navis in as<(se; unde Lucilius \^1272 Ma.] quadrantem^ 
quoque ratitum <^dixit.^ 

Fest. p. 274% 16 <rBtitum> — <dixit> cf Plin. n. h. 33, 45. 
Anton. Panttrg. fr. 2. 

1 sq. suppletum partim ex Paulo 



PKOCILIUS 

Cic. ad Att. 2, 2, 2 [a. 694/60] o magnum hominem [Dicae- 
archum] et unde multo plura didiceris quam de Procilio! 
cf. Mimzer, Quellenkr. d. Ng. d. Plin. p. 165 sq. 

INCERTAE SEDIS 

1 [HEF 1 Peter'] 

in foro lacum Curtium a Curtio ^etvmi ^^xi^V^aX» — . 
a Procilio relatum in eo loco dehisse \.eiT«»m ^^» *^^ ^"^ 
senatus consulto ad aruspices relatMm eas^. x^^^orsv^^^^ 

0rsmm»ticae BomanM fr»gmenta ed. Pi:saioi.x ^ 



130 Grammaticae antevarronianae fragmenta 

deum manio postilionem postulare, id est civem fortissimum 
5 eo dimitti. tum quendam Curtimn virum fortem armatum 
ascendisse in equum et a Concordia versum cum equo eo 
praecipitatum. eo facto locum coisse atque eius corpus 
divinitus humasse ac reliquisse genti suae monumentum. 
Varro de l. L. 5, 148 in foro — congtat, et de eo triceps 

historia — a Procilio — monumentmn. Piso [fr. 1]. Comelius 

[Epicad. fr. 3] et Lutatius [Catul. fr. 4]. 

2 [3] 

intumus circus ad Murcim vocatur, ut Procilius aiebat, 
ab urceis, quod is locus esset inter figulos. 

Varro de l. L. 5, 154 intimus — figuios. alii [inc. inc. Itbr. 11]. 



EX INCERTA INCERTI FABULA 

religentem esse oportet, religiosum nefas, 
aell 4,9,1 = Nig. Fig. fr. 4. 



GRAMMATICAE AETATIS 
VARRONIANAE FRAGMENTA 



GRAMMATICI 

OPPIUS CHARES 

A. TESTIMONIUM 

J)e Oppio grammatico Suetonii sive Varronis testimonium 
luibemus {De lud. litt. test, 33); quem eundem esse atque 
Oppium a Festo memoratwm mthi persuasum est {cf. Mommsen, 
Bom. Miinzw. 289 adn. 14 et Mimzer, Quellenkr. d. Ng. d. 
Plin. p. 364 adn. 2). quod enim pro Oppio in Fo/mesino codice 
duohus lods tradito ^OpiUus* scribere volunt (Eeitzenstein, Verr. 
Forsch. p. 94 adn. i), etsi priore in loco ifr. 1) cum Aelio Stilone 
Opilli nomen optime quadrat, reperitur tamen Aelius cum gramma- 
ticis aetatis quoque paulo inferioris, ut Santra Cincio Cloatio 
Comificio. quid autem inter Oppium grammaticum et C. Oppium 
rerum scriptorem intersit, incompertum est; fortasse tamen unus 
idemque Oppiu;S fuit, qui de grammatica, de rebus gestis, de siU 
vestribus quoque a/rhorihus {Macroh. 3, 18, 7. 19, 4 iuocta Cloa- 
tium. Plin. indic. l. XI et 11, 252) scripsit. 

B. INCERTAE SEDIS PRAGMENTA 

ordinarium homiDem Oppius ait dici solitum scurram 
et improbum, qui assidue in litibus moraretur, ob eam- 
que causam in ordiue staret adeuntium praetorem. 

Festp. 182^, 32 ordmarium — praetorem; at Aelius Stilo [fr. 26]. 

cf. Paul. Fest. p. 183, 10. 

2 
I^est, p. ^74,'' 16 = Targuit. Priscus \t. ^ 



134 Grammaticae aetatis yarronianae fragmenta 



L. ORBILIUS PUPILLUS 



A. TESTIMONIA 



VITAE 



1. Suet. de gramm. 9 ^L.^Orbilius Pupillus Beneventanus 
Lucius praenomsn in indice Suetonii l. c. est; ceteroqui is ^Or- 
bilius' nuncupatur. 

2. Suet. ibid. morte parentum una atque eadem die ini- 
micorum dolo interemptorum destitutus, primo apparituram 
magistratibus fecit, deinde in Macedonia comiculo, mox equo 
meruit, fanctusque militia studia repetiit, quae iam inde a 
puero non leviter attigerat; ac professus diu in patria quinqua- 
gesimo demum anno Romam consule Cicerone [a. 691/63] 
transiit — . vixit prope ad centesimum aetatis annum amissa iam 
pridem memoria, ut versus Bibaculi docet [FPB 4 B.] : *Orbi- 
lius ubinam est, litterarum oblivio?' 

5. Suet. ibid. fuit autem naturae acerbae — [cf, de eim in 
discipulos a^peritate supra De litd. litt. test. 35]. ac ne prin- 
cipum quidem virorum insectatione abstinuit, si quidem ignotus 
adhuc cum iudicio frequenti testimonium diceret, interrogatus 
a Varrone diversae partis advocato quidnam ageret et quo arti- 
ficio uteretur, gibberosos se de sole in umbram transferre re- 
spondit, quod Murena gibber erat. 

5*. Macrob. 2, 6, 4 in eundem Galbam [oratorem] Orbi- 
lius grammaticus acerbius inrisit. prodierat Orbilius in reum 
testis; quem Galba ut confunderet, dissimulata professione eius 
interrogavit ^quid artium facis?': respondit ^in sole gibbos soleo 
fricare.' de indole Orbilii cf. AGLange, Verm. Sctirift. u. Bed. 
{Lpz. 1832) p. 182 sq. 

4. Suet. ibid. reliquit filium Orbilium. cf. De lud. litt. test. 52. 

5. Suet. ibid. 8 quos libros [annalium Ennii eUnchos 
M. Pompilii Andronici] Orbiliiis suppressos redemisse se dicit 
vulgandosque curasse nomine auctoris. 

6. Suet. ibid. 9 statua eius Beneventi ostenditur in Gapitolio 
ad sinistrum latus marmorea habitu sedentis ac palliati ap- 
positis duobus scriniis. 

SCRIPTORUM 

/^ Snet. tbid. iam persenex pauperem se et habitare sub 
te^lia quodam scrinto fatetur. cf. Grracf criKau, GeacK. d, closs. 



L. Orbilius PupiUus 135 

8. Suet ibid. (= Petron. sat. p. 246 B.*) librum etiam cui 
est titulus jcsQLuXyi^g edidit continentem querellas de iniuriis, 
quas professores negligentia aut ambitione parentum acciperent. 
cf. fr. 3. 

2 nsQLaXyrjg Tovp perialogos codd, peri alogon Beroaldus 

9. Orhiliu^sne Ltmliim emendavit? cf. Val. Cato test. 8. 



B. mCERTAE SEDIS FRAGMENTA 



inter criminatorem et criminantem hoc interesse auctor 

Orbilius putat, quod criminator sit qui alteri crimen inferat 

et id saepius faciat, criminans autem qui crimen inferat 

et cum suspicione quoque id faciat, qua re quis magis 

noxius videatur. 5 

Isid. diff. verh. 86 inter — videatur, ut Afranius [Prosa v. 282 
Bibh^]: 'non sum' inquit Ham criminosa, quam tu vipera: 
gannire ad aurem numquam didici dominicam'. cf, Anecd. H, 
p. CXXVI. 

2 

simt qui litteratum a litteratore distinguant, ut Graeci 

grammaticum a grammatista, et illum quidem absolute, 

hunc mediocriter doctum existiment. quorum opinionem 

Orbilius etiam exemplis confirmat; namque apud maiores 

ait, cimi familia alicuius venalis produceretur, non temere 5 

quem litteratum in titulo, sed litteratorem inscribi solitum 

esse, quasi non perfectum in litteris sed imbutum. 

SuM. de gramm. 4 aimt qui — imbutuin. cf Corn. Nep. fr. 14. 
Mess. Corv. fr. 5. 

6 tituloB plerique codd. 



quae vix ab hominibus consequi possunt 

Prisc. p. 381, 1 Orbilius : quae — poaaiaBt, &v'I)BG%«.v. "Vvae& oAi 
librum in test. 8 memoratum pertinere vidmiwr. 



136 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

L. ATEIUS PRAETEXTATUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. Imcius praenomen et in tndice grammaticorum a Smtonio 
praemisso et apud Plinium extat: ceteroqui ^Ateiu^s Fhilologus^ 
{^Ateim JPra^textatus^ semel apud Asinium Pollionem) appeUatur. 

2. Suet. de pramm. 10 Philologi appellationem assumpsisfle 
videtur, quia sic ut Eratosthenes , qui primus hoc cognomen 
sibi vindicavit, multiplici variaque doctrina censebatur. cf. 
test. 6. 

3. Suet. ibid. <^L.)>Ateiu8 Philologus libertinus Athenis est 
*^ natus. ut verisimiie est, M. Ateii centurionis, Ateii Capitonis 

avi {Plut. Sulla 14), liberttis fuit, cum eoque a. 668/86 Athenis 
in Italiam venit {Graff, Melanges Greco-Rom. 2. 1859 — 66 
p. 274 sq. 291sq.), tunc viginti fere annos natus, si quidem 
Crraeca in lingua ita volutatus erat, ut aetate ingravescens post 
a. 703/51 se multo maiores progressus Crraecis quam Latinis in 
litteris fecisse fateatur {test. 4). quae res cum eo convenit, quod 
Ateius Gniphonis discipulus Claudios fratres docuit {De lud. litt. 
test. 35), quorum Appius anno fere 657/97 natu>s est. Ateius 
ohiit post a. 725/29 {cf. test. 8). 

4. Suet. ibid. ipse ad Laelium Hermam scripsit se in 
Graecis litteris magnum processum habere et in Latinis non 
nullum, audisse Antonium Gniphonem — . praecepisse autem 
— Appio quoque et Pulchro Claudiis fratribus, quorum etiam 
comes in provincia fuerit [a. 699/55 — 703/51]. 

5. Suet. ibid. coluit postea [post Claudios, quorum Appius 
"- a. 706/48 mortuus est, alter a. 702/52] familiarissime C. Sallu- 

stium et eo defancto [a. 719/35] Asinium Pollionem. 

6. Suet. ibid. hunc Capito Ateius notus iuris consultus 
inter grammaticos rhetorem, inter rhetores grammaticum foisse 
ait. de eodem Asinius Pollio in libro, quo Sallustii scripta 
reprehendit ut nimia priscorum verborum affectatione oblita, 

6 ita tradit [fr. 1] : ^in eam rem adiutorium ei fecit maxime qui- 
dem Ateius Praetextatus nobilis grammaticus Latinus, decla- 
mantium deinde auditor atque praeceptor, ad summam Philo- 
logus ab semet nominatus'. 

SCBJPTORUM 

7. Suet. ibid. quod [varia doctrina] sane ex commentariis 
ejus apparetf quamquam paucisBimi extent*^ de c^uorum tamen 

)^fiopia sic altera, a,d eundem Hermam ep\%\.\3\«. ^\^ca&R.^\»\ ^Vj^^ii 



L. Ateius PraetextatuB 137 

nostram aliis memento commendare, quam omnis generis 
coegimus, uti scis, octingentos in libros'. 

8. Suet. ibid. quos [C. SaUustiuni et Asinium Pollionem] 
historiam componere aggressos, alterum breviario rerum 
omnium Eomanarum, ex quibus quas vellet eligeret, in- 
struxit, alterum [a. 725/29] praeceptis de ratione scri- 
bendi. quo magis miror Asinium credidisse, antiqua eum 
yerba et figuras solitum esse colligere Saliustio, cum sibi sciat 
nil aliud suadere quam ut noto civilique et proprio sermone 
utatur, vitetque maxime obscuritatem Sallustii et audaciam in 
translationibus. cf. Graff ibid. p. SOlsq. 314. 

9. Char. p. 127, 17 Ateius Philologus librum suum sic edidit 
^in^scriptum ^An amaverit Didun Aeneas,' ut refert 
^linius {^ub. serm. p. 7, 18 B.). de huius modi disputationibm 
cf. Lehrs, de Arist. stud. Hom. p. 200 ^sq. Graff tbid. p. 308 sq. 
Valer. Cato test. 2. 

10. de Ateii epistulis vd. test. 4. 7. 

11. Ateius auctor Plinii commemoratur in indice libr, III. IV. 

12. istis adde libros glossematorum et pinacon, de quibus infra. 



v 



reliquias coll. Egger, Lat. serm, vet. rell, sel. {Paris 1843) 
p. 61 sq. universe cf. Grajf, de Ateio Philologo nobili grammatico 
Latino in Melanges Greco-Bomains 2. 1859 — 66 p. 274 sq. Goetz, 
PauJy-Wiss. BE 2, 1910/11. 

B. PRAGMENTA 

PINACON 

horum Itbrorum, qui ad tres numerantm, naturam eandem 
esse ac pinacis Aurelii OpiUi {test. 4), in promptu est {cf. Bitschl, 
Parerg, p, 244); nam quod eos Graff {ibid. p. 307) cum libris 
Musarum eiusdem scriptoris vel cum Pandectis Tironis compa/rat, 
id fieri vix potest; nam Ateii quoque varias eruditionis opus 
novimus idque diverso nomine ^hyle* praeditum {test. 7). 

1 [4 Egger'] 

iugeris 

lib. III. Char. p. 134, 4 (= Plin. dub serm. p. 20, 18 B.) 

iugeris Ateius PhilologuB pinacon III sed et 

Cato his iugeris, ut notat Plinius eodem libro VI. la^cunas in 
cod. esse viaentur, ubi Keil scriptum fuisse suspicatur: At. in- 
quit Phil. pin. UI his iugeris. 

GLOSSEMATORUM 

de huius libri indole cf. supra Inc. gramm. liibT . '^ae,^ • ^ 
Okmem. et ibid. fr. 6 (= infra fr, B). 



138 Grrammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

3 [3] 
ocrem antiqui, ut Ateius Philologus in libro glosse- 
matorum refert, montem confragosum vocabant, ut aput 
Livium [J v. 31 Bibb?^ ^sed qui sunt hi, qui ascendunt 
altum ocrim' et [32 Ri\ 'celsosque ocris arvaque putria 
6 et mare magnum' <(et^ [34: B,\ ^namque Taenari celsos 
ocris' et [35 i?.] ^haut ut quem Chiro in PeKo docuit 
ocri'. unde fortasse etiam ocreae sint dictae inaequaliter 
tuberatae. 

Fest. p. 18 1^, 17 ocrem — tuberatae. cf. Paul. Fest. p. 180,4. 

Varro de l. L. 5, 116. 

1 Gloiemat- cod. 5 et om. cod. 7 ocriae: em. Vrs. 



INCERTAE SEDIS 

Festi quae secu/ntur glossae ad evmdem glossematorum lihrim 
pertinere videntur; de reliquis incerta res est. 

3 [5] 

naucum ait Ateius Philologus poni pro nugis. 

Fest. p. 166^, 6 naucum — nugia; Cincius [fr. 20]'^ Aelius 
Stilo [fr. i^]; glossematorum autem scriptores ]fr. 6\ cf. CGL 
V 501, 24. 507, 48. 573, 20. 

4 [10] 

nuscitiosum Ateius Philologus ait appellari solitum, 
qui propter oculorum vitium parum videret. 

Fest. p. 173'', 21 nuscitiosum — videret; at OpiUus Auielius 

[fr. 10] ; Aelius Stilo [fr. 24]. 

5 [6] 

secundum Ateium Philologum opes numero tantum 
plurali divitias significant, — numero tantum singulari 
auxilium, — ab utroque possibilitatem. 

Serv. Aen. 1, 601 ^non opis est nostrae Dido' opis, poasi- 

bilitatis. et gecundum — significant, ut [Aen. 2, 4] ^Troianas ut 

opes\ numero — auxiiium, ut [Ter. andr. 473] ^fer opem, serva 

jne oi?secro% ab utroque poss. de Servii auctore cf. Laemmerhirt, 

Oom//ient. phtl Jen. 4. 1890. de re cf . CKar. p. 3^, 17 . Smi. 



L. Ateius Praetextatiis 139 

Aen. 6,325, 11, 53i2. id. Ban. Aen. 8,377. Ps-Acro Hor. 
c. 3, 3, 28. CGL II 138, 51. 139, 3. 403, 44. IV 132, 46, 49. 
265, 2 al. V 126, 30. 524, 21. 

1 sec. At. Phil.] secundum alios Paris. 

6 [5] 

<(orchitin Ateius^ Philologus in <( ait 

esse genus oleae^ ductum ex Graeco o(»%etg, <^quod testi- 
culorum sit magni)>tudinis, itaque v<(ocari ex eo orchitin, 
quod sit genere consue^to grandior. 

Fest p. 181^ y 18 <orchitm> — grandior. cf. Isid. Or, 17, 9, 43. 

GGL V 376, 33. 

1 post in fort. glossematis addendum reliqua suppleta 
ex Paulo 

7 \ii\ 

stroppus est, ut Ateius Philologus existimat, quod 
graece (Sx^otpiov vocatur, et quod sacerdotes pro insigni 
habent in capite. 

Fest. p. 313^, 12 stroppus — capite. quidam coronam esse 
dicunt, aut quod pro corona insigne in caput inponatur, quale 
sit strophium. cf. Paul. Fest. p. 312, 1. Plin. n. h. 21, 3. 
Non. p. 538, 7. Isid. or. 19, 33, 3. 

1 Adeius 2 GvQotpion 

8 [12] 

<(tudites mall^eos appellant antiqui a tunden<^do)> — . 

inde Ateius ^Philolog^us existimat Tuditano cognomen 

<^inditum, quod^ caput malleoli simile habuerit. 

Fest. p. 352^, 30 ^tudites^ — a tunden<^do, quamv^is ali a 
tudibus [ita Urs.: ali cruribus] tudites. inde — habuerit. cf. Paul. 
Fest. p. 353, 5. Isid. or. 19, 7, 1. 

1 S€i. suppl. ex Paulo 

9 [13] 

Ateius Philolo<^gus verb)>um \yacerram] ad male 
dicendum magnae acerbitati<^s, ut sit^ vecors et vesanwis 
teste Livio gui dicit [II v, 6' Eibb.^: S^Q,«n:?.^ tmjX»^^'^ 
vecordia \ 



140 G-rammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

Fest. p. 375\ 3 vacerram <[Aeliu8^ [/n 77]; Ateius vero — 

vecordia. 

1 verbum scripsi 3 vacerrae Buecheler: . . . corde et 

4 vecordia: vacerra Scal. 

10 [i] 

Ateius Philologus duo tantum yolumina de Latino 
sermone reliquisse eum \M. Antoniwm Grmphanem\ tradit; 
nam cetera scripta discipulorum eius esse, non ipsius, in 
quibus et suum alicubi reperiri nomen, ut hoc * ♦ 

Suet de gramm, 7 AteixM — ut hoc ♦ * 

11 [deesi] 

Themistocles cum a formoso adsectaretur 

Prisc. p. 383, 8 Ateius [Alpheus codd: em. Osann] Philo- 
logus: Them. — adsect., passive, ^xoXov&^rro. cf. test. 8. 



DUBIA 

13 [8] 

Varro \fr. 425] et Ateius contra sentiunt dicentes 

divos perpetuos, deos qui propter sui consecrationem 

timentur, ut sunt dii manes. 

Serv. Aen. 5, 45 Mivum' et 'deorum' iDdifferenter plerum- 
que ponit poeta, quamquam sit discretio, ut deos perpetuos 
dicamus, divos ex hominibus factos, quasi qui diem obierint; 
unde divos etiam imperatores vocamus. sed Yano et Ateios — manes. 
de Ateio vd. ad fr. 14. 

13 \deest] 

<^nefrendes^ — Ateius <( infantes esse nondum 

fre^ndentes, id est ^frangentes. Livius ^ t 

[J V. 38 Ililib.^]: ^quem ego ne<(frendem alui lacteam im- 

mulgen^s opem'. 

Fest. p. 162^, 12 <^nefrende8 dictos asscrit Q. Muci^us Scae- 

vola \fr. 4] ; Ateiua — opem. et pro nefrendibuB 

<^alii5 \Ael. Stilo fr. 64]. Eeitzenstein {Verr. Forsch. p. 91 adn. 1) 
jpost 'Ateius^ ^Phtldlogus^ excidisse putat, cum Livii poetae 
t^ersus ab eo allatus legatur, quod in morc Atexi PKilologt est 
(^- ^. ^J, atque tertia de nefrendihus cacplaifiatio Ae\\\ ^\,>\xy«w>& 



L. AteiuB Praetextatus 141 

esse mdeatur, cum quo idem Ateius a Festo saepius coniu/ngitu/r. 
extcU tamen locus Plinii (n. h. 14, 93 = Ateius Cap. fr. S), 
e Verrio, ut videtm, adscitus {Mimzer, Quellenkr. d. Ng. d. Plin. 
p. 302 sci.), uhi Mudus iScaevola Aelius Stilo Ateius Capito auc- 
tores memorantur, neque prdbabilis Bremeri coniectura est Plinium 
^sive errore sive neglegentia ' Capitonem pro Philologo scripsisse 
(lA 2, 274). itaque uter Ateius Festi supra auctor sit, vaMe 
dubitare licet; nam ne Capito quidem ab exemplis antiquorum 
poetarum scriptorumve abhorruit (cf. fr. 2. 4 et Marx, Lueil. 
carm. rell. 1 p. LVsq.). 

1 sq. suppUtum ex Pauh 

14 [7] 

Ateius adserit Bomam ante adventum Euandri diu 
Yalentiam vocitatam, sed post Graeco nomine Bomen 
vocitatam. 

Serv. Dan. Aen. 1, 273 Ateiua — vocitatam. cf. Fest. p. 266^, 34. 
Solin. 1, 1. in hoc fr. et in fr. 12 plerique Capitonem intellegunt, 
quod Ateius grammaticus alibi {supra fr. 5) addito agnomine 
Philologo afferatur {Graff, ibid. p. 318 adn. 161. Laemmerhirt 
l. c. p. 377 adn. 1 etc.); at varietatem appellandi cum saepius 
iam animadvertimus (cf. Valer. Sor. test. 1. Aur. Opill. test. i), 
tum in Servio reperimus (cf. buc. 3, 8 et Aen. 1, 546. 7, 273; 
buc. 4, 1 et buc. 3, 84. 4, 6. 7 etc.). res ipsa historica huius fragm. 
cum Graeca verbi notatione ad Philologum breviarii rerum om- 
nium Bomanarum scriptorem optime quadrat {cf. fr. 6. 7), nequs 
eum dedecet discrimen inter divum et deum factum (fr. 12), si 
conferimu^s fr. 5. dubitationem tamen movet Varro in fr. 12 cum 
Ateio coniu>nctus, cum quam saepe Capito Varronem in usum 
vocaverit notum sit {cf. Frederking, Philol. 19, 654 sq. 660 sq.) 



P. VALERIUS CATO 

A. TESTIMONIA 



VITAE 



1. Suet. de gramm. 11 <^P.J> Valerius Cato, ut non nulli tra- 
diderunt, Burseni cuiusdam nbertus ex Gallia; ipse libello^ cwi 
est titulus Indignatio, ingenuum se natvmi «.M ^\> ^^^^^^^^^asv 
jrelictam eoqne faciliuB Jicentia Suilani tem-^ox\a \a. ^T^\^^ 
—ff7d/S0] exatnm patrimonio. itaque anXt a. fete ^b4:\1.00 



142 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

natus non est. neque tamen annus eius natalis multo inferius 
amoveri potest, si quidem is Vettium Philocomum audivit (fest. 7), 
de cuius aetate vd. ad Q. Archel. test. 3. 

2. Suet. ibid. yixit ad extremam senectam, sed in summa 
pauperie et paene inopia, abditus modico gurgustiOj postquam 
Tusculana villa creditoribus cesserat, ut auctor est Bibaculus 
[FPB 3 J5.J: 'si quis forte mei domum Catonis, y depictas minio 

5 assulas, et iUos / custodis videt hortulos Priapi, /miratur qui- 
bus ille disciplinis / tantam sit fiapientiam assecutus, / quem 
tres cauliculi , selibra f arris, / racemi duo tegula sub una / ad 
summam prope nutriant senectam'. et rursus [ibid.2^: ^Catonis 
modo, Galle, Tusculanum / tota creditor urbe venditabat. / mirati 

10 Bumus unicum magistrum / summum grammaticum optimum 
poetam / omnes solvere posse quaestiones , / unum difficile ex- 
pedire nomen. / en cor Zenodoti, en iecur Cratetisl' Mar. Plot. 
Sacerd. p. 480, 12 Bibaculus de Catone grammatico: ^en cor 
Zenodoti, en iecur Cratetis'. Proh. cathol p. 29, 12 Bibaculup 
de Catone grammatico: ^ecur Cratetis'. de Catone magistro cf. 
s^ipra De lud. litt. test. 36. de verbis ^omnes solvere posse quae- 
stiones^ cf. Lehrs, de Arist. stud. Hom. p. 207 * sq. 

1 summam -riem et p. inopiam codd. 6 assulas Beroaldus: 
assylas (assyllas t;62 asillas) cuBtodeB pUrique codd. hortuli 
Priapos JScaliger 6 sap. sit plerique codd. 7 calculi 

plerique codd. 11 diff.] deficere Toup 

3. Suet. de gramm. 4 Messalla Corvinus [fr, 5] — non esse 
sibi dicens rem cum Furio Bibaculo, ne cum Ticida quidem 
aut litteratore Catone; significat enim haud dubie Valerium 
Catonem poetam simul grammaticumque notissimum. 

SCRIPTORUM 

4. Ovid. trist. 2, 435 Cinna quoque his comes est Cinna- 
que procacior Anser; / et leve Cornifici parque Catonis opus. 
cf. LSchwabe, quaest. Catull. p. 305. 

5. Suet. de gramm. 11 is [Cato] scripsit praeter gram- 
maticos libellos etiam poemata, ex quibus praecipue pro- 
bantur LydiaetDiana. Lydiae Ticida meminit [FPB 2 B.]-. 
'Lydia doctorum maxima cura liber'; Dianae Cinna [14 B.]: 
^saecula permaneat nostri Dictynna Catonis'. carmina quae 
extant Dirae et Lydia Catoni tributa sunt; de qua re cf, Teuffel, 
Gesch. d. Bom. Lit. § 200, 2. Schanz, Bom, lAttg. 1 *, 176, 

6. Suet. ibid. libello cui est titulus Indignatio {test, X). 
hncine pertinent quae in test. 7? 

7. Suet. tbid, 2 quas ^lAiciXii 8atwas\ \^^%^^ ae apud 
Archelsbum Pompeius Lenaeus, apud WiiVo^iomxrQi^^^TO&^'^^ 
praedicant cf, test. 6. 



P. Valerius Cato. C. lulius Caesar 143 

8. Ps-Hor. sat. 1, 10: 

Lucili, quam sis mendosuB, teste Catone ' 

defensore tuo pervincam, qui male factos 

emendare parat versus: hoc lenius ille 

quo melior vir <[et^ est longe subtilior illo, 

qui mnltum puer<^um^ et loris et fnnibus ussit 

exoratus, ut esset opem qui ferre poetis 

antiquis posset contra fastidia nostra, 

grammaticorum equitum doctissimus. 

de Catonis in Lucilio emendando opera cf. Mafx, proUg, ad 
Jjucil. 1 p. CXXX. alterim iMcHii exisHmatorem 'grammati- 
corum equitum doctissimum* Marx (Rh. Mus. 41, 552 SC[.) Vet- 
tium Philocomum intellegit, Orbilium Pupillum alii multi'. utra 
autem sententia recta sit, dubito. 

4 et add. codd. dett. 5 puerum Reisig ussit Marx: 

udis 6 exhoratus non nuUi codd. 

B. DUBIUM FRAGMENTUM 

diaeresis est quotiens una syllaba in duas dividitur^ 

synaeresis est e contrario quotiens duae syllabae in unam 

contrahuntur. nam diaeresis est [Enn. ann. 33 F.^] 

^Albai Longai' pro eo quod est Albae Longae. — legite 

Verrium Flaccum [/r. 30\ et Catonem et ibi invenietis; 

Pomp. comment. p. 297, 28 item duo contrarii sibi meta- 
plasmi, diaeresis et Bjnaeresis. diaeresis — Longae, ut est illud apud 
Vergilium [Am. 9,26] ^dives pictai vestis et auri', [5, 554] 
^aulai medio libabant pocula Bacchi' : una syllaba in duas di- 
visa est. legite — inveiuetis. ita enim scribebant maiores nostri 
aulai, a et i. de Catone cf. ad Verr. l. c. 



C. lULIUS CAESAK 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

i. natus a. 654/100, quaestor a. 637/67, aedilis a. 689/65, 
pontifex maximus a. 691/63, praetor a. 692/62, propraetor 
a. 693/61, consul 695/59, proconsul in Gallia a. 696 (58—704^^0, 
consul iterum a. 706/48, tertium o. 708/46, item sme <ioV\«.^a 
d^ dtctator reip. constituendae 709145, 710 44, vatfcTfectev*» lA.- 
Jfart. a. 710/44. 



144 Grrammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

^. praeceptore Caesar usus est M. Antonio Gniphme; cf. De 
lud. litt. test. 19. 

SCRIPTORUM 

S. Suet lul. 56 feruntur et a puero et ab adnlescentulo 
quaedam scripta, ut Laudes Herculis, tragoedia Oedipus, 
item Dicta collectanea, quos omnis libellos vetuit Augustus 
publicari in epistula, quam brevem admodum ac simplicem ad 
Pompeium Macrum, cui ordinandas bibliothecas delegaverat, 
misit. cf. Flut. Ca^. 2. Tac. de orat. 21. Flin. epist 5, 3, 2. 5. 
de Itinere vd. test. 8. poeticum fragm. infra 31. 

4. Suet. ibid. 55 eloquentia militarique re aut aequavit 
praestantissimorum gloriam aut excessit. Cic. Brut. 262 ora- 
tiones eius [Cassaris'] mihi vehementer probantur, compluris 
autem legi. cf id. Brut. 252. Quint. 10, 1, 114. tac. ann. 13, 3. 
de orat. 21. 

5. Suet. ibid.56 reliquit et rerum suarum commentarios 
Gallici civilisque belli Pompeiani; nam Alexandrini Africique 
et Hispaniensis incertus auctor est: alii Oppium putant, alii 
Hirtium, qui etiam Gallici belli novissimum imperfectumque 
librum suppleverit. 

6. Cic. ad fam. 9, 16, 4 [a. 708/46] audio Caesarem, cum 
volumina iam confecerit &jto(p9'S'ypLdt(ov, si quod afferatur 
ad eum pro meo, quod meum non sit, reicere solere. cf test. 3. 

7. Macrob. 1, 16, 39 lulius Caesar — siderum motus, de 
quibus non indoctos libros reliquit, ab Aegyptiis disciplinis 
hausit. Plin. n. h. 1, 18 ex — L. Tarutio, qui graece de astris 
scripsit. Caesare dictatore, qui item. 

8. Suet. lul. 56 reliquit — Anticatones totidem [libros 
dt*os] ac praeterea poema, quod inscribitur Iter. quorum libro- 
rum — sequentes [Anticatones] sub tempus Mundensis proelii 
[a. 709/45] fecit, novissimum dum ab urbe in Hispaniam 
ulteriorem quarto et vicensimo die pervenit [a. 708/46]. 

9. Suet. ibid. epistulae quoque eius ad senatum extant, 
qaas primus videtur ad paginas et formam memorialis libelli 
convertisse, cum antea consules et duces non nisi transversa 
charta scriptas mitterent. extant et ad Ciceronem, item ad 
familiares domesticis de rebus, in quibus, si qua occultius per- 
ferenda erant, per notas scripsit, id est sic structo litterarum 
ordine, ut nullum verbum effici posset; quae si quis inveetigare 
et peraequi volet, quartam elementorum litteram, id est d pro 

a et perinde reJiquas commutet. cf. GcU. 17,9, C. htl. Vict, 
arsrhet, XXVII de epist. p. 124 M. C^RKet. liat. mw. «B.i^^H^j, 
"^eic/iert, imp. Caes. Aug. rell. p. 147 sq. 



C. lulius Caesar 145 

DOCTRINAE 

10. Quint 1, 7 , 21 iam optinius maximus, ut mediam i 
litteram, quae yeteribas u fuerat, acciperent, Gai primum Cae- 
saris inscriptioue traditur factum. Vel. Long. p. 67, 4 varie 
etiam scriptitatum est mancupium aucupium manubiae, si 
quidem C. Caesar per i scripsit, ut apparet ex titulis ipsius, 
at Augustus [i] per u, ut testes sunt eius inscriptiones. 
et qui per i scribunt, illam lationem secuntur, quod aliae 
quoque denominationes per eandem litteram exeant, ut cum 
manicas ^dicimus et^ maniculam. Comut ap. Cassiod. orth. 
p. 150, 10 {Isid. or. 1, 27, 15) = Varro fr. 269. cf. Mar. Vict 
p. 9, 3. Branibach, NeugestaU. d. Lat Orthogr. p. 108 sq. 



Ca^esaris grammaticas reliquias coUegerunt Lersch, Sprachphtl. ' 
d. AU. (Bonn 1841) 1, 132 sq.; Egger, serm. Lat vet reU. (Paris 
1843) p. 41 sq. Nipperdey, Caesar. edit (Lips. 1847) p. 753 sq.; 
SchUtte, de Gaio lul. Caes. grammatico {Halae 1865) p. 13 sq.; 
Dinter, Caes. edit {Lips. 1890) 2, 125 sq. Kuebler, Caes. edit 
(Lips. 1897) 3, 140 sq. cf. Bitschl op. 2, 574 sq. 4 passim. Hauser, 
C. lul. Caes. commentariorum de b. GaU. et de b. dv. qui vocatur 
eum praecepiis grammat. ab eodem scriptore in Ubris de anal. 
traditis comparatio {Villach 1883). Hendrickson, Class. Philo- 
logy 1906 p. 97 sq. 

B. FRAGMENTA 

DE ANALOGIA AD M. TULLIUM CICERONEM 

LIBRORUM n 

Suet lul. 56 reliquit et de analogia duos libros et Anti- 
catones \test. 8]; quorum librorum primos in transitu Alpium, 
cum ex citeriore Gallia conventibus peractis ad exercitum 
rediret — fecit [an a. 700 154*^ cf. Hendrickson p. 113]. 

Fronto p. 221 N. fac memineris et cum animo tuo cogites, 
C Caesarem atrocissimo bello Gallico cum alia multa mili- 
taria, tum etiam duos de analogia libros scrupulosissioios scri- 
psisse inter tela volantia de nominibus declinandis^ de ver- 
borum aspirationibus et rationibus inter classica et tubas. 

Quint 1, 7, 34 vim C. Caesaris fregerunt editi de analo^ia libri ? 

loh. Saresb. Metalog. 1, 21 C. Caesar de analogia libros 
edidit. cf. Suidas s. v. Fdiog 'lovX. Kata. 

optts primum generatim quaesUones de analogia et de ra- 
timie latine loquendi, deinde de deeUnatione, in quam <pot\%%\m>Mnv. 
nervos suos Aristarehii contenderant , amplexum e8%e 'o\d**wr. 
ifag^pHorilt6rofr.ll—15 vulgo tribwwnifwr, alteT\ fr. 1^^^- 
^ ojffer^ ad Ciceronem scripto vd. fr. 1. 3. 

Orammsticae Bomanae A-«firmenta ed. ¥uii jliom 10 



146 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

1 [1 Schlitte] 

lih. I. in maxumis occupationibus ad te ipsum \Cicero- 
nem] de — ratione latine loquendi accuratissume scripserit 
[Cae^^ar] primoque in libro dixerit verborum dilectum 
originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huio 

5 nostro [Ciceroni], qui me de illo_maluit quam se 
dicere, laudem singularem; nam scripsit his verbis, cum 
hunc nomine esset adfatus: ac si, ut cogitata prae- 
clare eloqui possent, non nulli studio et usu 
elaboraverunt, cuius te paene principem oopiae 

10 atque inventorem bene de nomine ac dignitate 

populi Romani meritum esse existimare debemus, 

hunc facilem et cotidianum novisse sermonem 

nunc pro relicto est habendum. 

Cic. Brut. 252 ut esset perfecta illa bene loquendi laus, 
multis litteris et iis quidem reconditis et exquisitis summoque 
studio et diligentia est consecutus. qui etiam in maxmnis — 

ipsum, inquit [Atticus] in me intuens^ de ratloiie — habendum. 

hic Caesarem causam aperuisse, qua libros de analogia ad 
Ciceronem miserit, patet; qui quoinodo de Caesaris conatu cor- 
ruptae consuetudinis emendandas iudicaverit, vd. in Brut. 258 
— 261. de re cf. Hendrickson p. 114. 

12 facile multi codd. 13 num non nulli edd. 

2\_2\ 

l. I. tamquam scopulum sic fugias inauditum atque 
insolens verbum. 

Gell. 1, 10, 4 vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis 

praesentibus atque id, quod a C. Caesare excellentis ingenii ac 

prudentiae viro in primo de analogia libro scriptum est, habe 

semper in memoria atque in pectore, ut tamquam — verbum. 

Macrdb. 1, 5, 2 ego enim id, quod a C. Caesare excellentis in- 

genii ac prudentiae viro in primo analogiae libro scriptum est, 

habeo semper in memoria atque in pectore, ut tamquam — verbum. 

loh. Saresb. Policr. 8, 10 fideliter exsequendum erit, quod in 

primo libro de analogia scripsit C. Claudius Caesar vir excel- 

lentis ingenii magnaeque prudentiae. ait enim: Hamquam sco- 

pulum nautae fugiunt, sic fugiendum est infrequens atque in- 

aolens verbnm \ idem Metalog. 1, 15 Caeaar in libro de analogia 

gra^namaticua quidem est, et evitandum ea^fe dfeTi\sai^\^\i Q^<\<(^d 

anditori perito potest esse absuidum; 'ut TMto\x\».^^ Yanjf».^ ^^^^- 



C. luliuB Caesar 147 

puium fugiunt, sic fug. est infr. atque ins. v.' m eodem pro- 
posito quam aliter ac Sisenna procedat Caesar vd, apud Sisenn. 
test. 1. 2, de re cf. etiam Varro fr. 464. 

1 fiigiam infrequens atque Macroh. 

3 [7] 

1. 1. Gaius Caesar — in libris, quos ad M. Ciceronem 

de analogia conscripsit, harenas vitiose dici existimat, quod 

harena numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti 

neque caelum neque triticum; contra autem quadrigas, 

6 etiamsi currus unus, equonmi quattuor iimctoruni agmen 

unom sit, plurativo semper numero dicendas putat, sicut 

arma et moenia et comitia et inimicitias. 

Getl. 19, 8, 3 [loquitm' Comelius Fronto] Gaios enim Caesar — , 
vir ingenii praecellentia, sermonis praeter alios suae aetatis 
castissimi, in Ubris — inimicitiaB, nisi quid contra ea dicis [«'. e 
familiaris quidam Frontonis], poetarum pulcherrime, quo [quod 
codd,] et te purges et non esse id vitium demonstres. de caelo, 
inquit ille, et tritico non infitias eo, quin singulo semper numero 
dicenda sint, neque de armis et moenibus et comitiis, quin 
figura multitudinis perpetua censeantur; videbimus autem potius 
[post codd.i eni. Hosius] de inimicitiis et quadrigis. ac fortas- 
se an de quadrigis veterum auctoritati concessero, inimicitiam 
tamen, sicuti inscientiam et inpotentiam et iniuriam, quae ratio 
est, quam ob rem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicen- 
dam a nobis non putat, quando Plautus linguae Latinae decus 
deliciam quoque kvix&g dixerit pro deliciis — [Poen. 365]? inimi- 
citiam autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit 
[v. 326 Bibb.^]. haecpoetarum exempla Caesari certo, licet Merckliu 
aliter sentiat {Fleck. Jahrhb. siippl. 3. 1860 p. 650), ignota fuerunt 
GeUio ipso teste. de his libro I adsignandis vd. fr. 3*. 

6 sicut circa arma Paris. s. castra a. Vogel. 

5*» [7] 

l. L cum supra dixisset neque caelum neque triticum 
iieque harenam muititudinis significationem pati, num 
tn inquit [Caesor] harum rerum natura accidere 
arbitraris, quod unam terram et plures terras et 
5 urbem et urbes et imperium et imperia dicamus^ 
neque quadrigas in unam nominis ^gw.T^m x^^S-%^^^ 
neque baren&m muJtitudinis ap^^eW^^V^^^^^ ^c^w- 
vertere possimns? 



148 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

Gell. ibid. 7 sq. tunc prolato libro de analogia primo verba 
haec ex eo pauca memoriae mandavi. nam cum snpra — possimiu? 
— Fronto ita respondit: quadrigae semper, etsi multiiugae non 
sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor 
simul equi iuncti quadrigae quasi quadriiugae vocantur, neque 
debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis 
numeri unitatem. eandemque rationem ^harenae^ habendam 
sed in specie dispari; nam cum harena singulari in numero 
dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex 
quibus constat, partium, indocte et inscite barenae dici videntur, 
tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei 
singulariter dicto [dici codd.: em. Madvig] ingenita sit naturalis 
sui multitudo. — nam cum caelum semper ivfK&g dicatur, 
mare et terra non semper, et pulvis ventus et fumus non semper, 
cur indutias et caerimonias scriptores veteres non numquam 
singulari numero appellaverunt, ferias et nundinas et inferias et 
exsequias numquam? cur mel et vinum atque id genus cetera 
numerum multitudinis capiunt, lacte non capiat? FrontoniarKie 
disputationis fimdamentum fortasse aptid Caesarem ipsum erat 
(cf. Kretzschmer, de Gell. font. p. 60), qwmdo G^llius veterem 
appellationem ^mmerus multitudinis^ pro plurdli uMirpat. de 
forma ^lacte^ vd. infra fr. 14. ceteroqui cf, Varro de 1. L. 10, 66. 67. 
Char. p. 33, 15. 93, 4. 96, 7. 103, 22. 154, 1 et passim in CGK. 
Serv.Aen.2,272. 12,164. CGLII454,24. 321,30. 402,21. 452,35. 

1 neque tr. Faris. triticumve Magliab. Begin. 597 et 1646 
triticum rell. 4 adplures Paris, Voss. Lat. p7, u/nde ac pl. 
Hertz 7 in mult. appellationem Magliab. Begin. 597 et 1646 
Voss. Lat. F 112 

4 [4] 

l. I. legimus apud maiores nostros primas apud 
Bomanos XI litteras foisse tantum modo, ut dicit Caesar 
in libro analogiarum primo; in libro analogiarum Caesar 
hoc dicit XI fuisse. 

Pomp. comment. p. 108, 9 legimus — foiase. Varro docet 
[fr. 2]. de hac Caesaris doctrina a Pompeio tantum tradita est 
quod ambigatur. cf. Wilm^inns, de Varr, libr, grammat. 
p. 121 sq. 

3 pr. in om. Wolfenb, Paris. 1179 



5 il6\ 
^' ^^' fagos populos ulmoa 



C. lulius Caesar 149 

Char, p. 130, 6 (= Plin, dub. serm. p. 17,9 B.) fagus Varro 
de gente p. B. [fr,185]; fagos C. Caesar de analogia fi: fagos — 
uimos. cf. Varro de l. L. 9, 80. 

6 ili\ 

L 11. lacer an laceris? ut tener puer; ultimam enim 

vocalem si ablativus ami<^serit^, dabit scire <(qualis)> esse 

debeat nominativus. — quod ita dici ^debere et^ Oaesar 

de analogia II nec non et Valgius de rebus per epistulam 

quaesitis [fr. 3] <(p^utant. 

Char. p. 135, 20 (= Plin. dub. serm. p. 51, 23 B.) lacer — 
nominativus. Ovidius \met. 3, 522] ^miUe lacer spargere locis', 
quod ita — <p>utant. cf. Ckar. p. 135^ 17. 136^ 22 (= Plin. ibid.) 
Varro de l. L. 10, 62. 

adn. crit. vd. ad Valg. Buf. l. c. 

7 \15\ 

l. II. Oaesar de analogia 11 turbonem, non turbinem 

etiam in tempestate dici debere ait, ut Oarbo Oarbonis, 

non ut homo hominis. 

Char. p. 144, 30 (= Plin. dub. serm. p. 4, 26 B.) Turbo 
Turbonis, si proprium sit hominis nomen; turbinis, si procellam 
voluerimus exprimere, aut in eo, inquit Plinius, qui est in lusu 
puerorum. sed Caesar — hominis. codem quae Plinius habent 
Char. p. 64, 26. 145, 8. Prob. de nom. exc. p. 210, 30. Prisc. 
p. 207, 17. Serv. Aen. 1, 83. 7, 378. Beda orth. p. 293, 14. 
Albin. orth. p. 311, 21. 

2 caro caronis: em. Buecheler Cato Catonis Fdbricius 
{cf Prob. ibid. p. 210, 36) 

8 [18'\ 

l. II. panis genetivum pluralem Oaesar de analogia 11 

paniimi dixit. 

Char. p. 90, 7 panis autem genetiyum — dizit, scd Verrius 
[fr. 19]. idem p. 141, 20 {Plin. dub. serm. p. 25, 10. 31, 23 B.) 
panium Caesar de analogia libro II dici debere ait, sed Verrius 
[fr. idem]. cf Inc. de nom. CGK V 586, 18. 

9 i24\ 

l II. C. Caesar in libro 4e m^Xo^^^u ^^^NxsAci \jk»»s* 
die et buius specie dicendum putat. 



150 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Gell. 9, 14, 25 sed c. CacBar — putat. ego quoque in lugartha 
Sallustii Bummae fidei et reverendae vetustatis libro die casu 
patrio scriptum inveni. verba haec ita erant \97, 3]: Wix 
decima parte die reliqua'. cf. Quint. 1, 6, 26. Char, p. 55, 13. 
128, 12. Prisc. p. 366, 9. fragm. Boh. de nom. CGK V 555, 8. 

1 C. om. Bem. Paris, Voss. Lat F 7 2 diei iidein codd. 
speciei Betn. 

10 [25] 

l. II. Caesar libro II singulariter idem, pluraliter 
isdem dicendum confirmat. sed consuetudo hoc non servat. 
se et sese pronomina ita distinguit, ut se dicamus, cum 
aliquem quid in alium fecisse ostendimus, ut puta ^ille 

5 dicit se hoc illi fecisse'; cum autem in se ipsum, tunc 

dicamus sese, velut ^dixit sese hoc sibi fecisse'. 

Char. p. 110, 23 (= Plin. duh. serm. p. 33, 32 B.) <de 
pronomine^ is homo idem conpositum facit * * , nisi quia 
Caeaar — fecisae. locunam signavit Ritschl {op. 4, 138. 313), quam 
Keil Uam singulariter quam pluraliter^ explevit. rectiu^ fortasse 
est quod Eitschl Nipperdeyo male intetlecto tribuit, ut apud 
Caesarem ^sing. isdem, plur. idem^ {Bitschl Udem plur., sing. 
isdem'') scrihamus, quae singularis forma in titulis extat {Schlitte 
p. 33) et apud Plaut. Amphitr. 945. cum ^is-dem^ cf. etiam 
^quis-nam, quis-quam^ et sim. 

3 distinguunt coni. Keil. 

11 [5] 

quae est analogia? conparatio similium: latine pro- 
portio dicitur. — fit octo modis: ut sint <similes]> sex 
illae partes, quae accidunt nomini; sex autem accidunt 
nomini ista, qualitas conparatio genus numerus figura 

6 casus, ecce sex partes; exitus syllabarum ut sit similis, 
puta illud in us exit et illud in us; paenultimarum ratio 
ut sit similis, ut aut vocales similes sint aut con- 
sonantes; deinde ut tempora sint similia; si illa brevis 
est, et illa brevis sit. de istis omnibus rebus si unum 

10 minus fuerit, iam non stat analogia; de his rebus, quae 

positae sunt apud Caesarem, si quid minus fuerit, iam 

non stabit ratio analogiae. ait enim Caesar: ^nisi bmnia 

consentiant inter se, non poteat- ^en. "vjAj tiotdmka ^Ssxaiv- 

t^udo sit\ 



C. lulius Caesar 151 

Pomp. comment. p. 197, 31 quae est — didtur: analogia graece, 
latine proportio. sed ita illam definit [DonattM] ^analogia 
€8t comparatio'. fit octo — simiiitudo sit. Serv. [Serg.] comm. in 
Donat. p. 435y 15 analogia dicitor ratio declinationis nominum 
inter se omni parte similium; latine proportio vocatur. nomina 
autem similia sunt omni parte, si octo rebus sint similia, id 
«st sex illis quae accidunt nomini, qualitate conparatione genere 
numero tigura casu, deinde exitu syllabarum, deinde consonan- 
tium ratione paenultimarum. atque si una res de istis octo 
similibus desierit, dicimus [enim] nomen nuUa ratione similiter 
declinari. cf. JDonat. ars. p. 373, 4. Varro de l. L. 10, 21. Quint. 
1, 6, 3. Prob. inst. art. p. 47, 23. MaH. Cap. 5, 290. Isid. 
or. 1, 28, 1. Pompeius octo analogiae rationes a Servio recipiem, 
nonam de simUibus temporibus perperam addidit; quas an omnes 
re vera Caesar noverit nescimus. de compluribus tamen dubitari 
non licet, quippe quae Alexandrinis iam notae fuerint, ^genus 
qudlitas sive species figura numerus casus exitus^ (cf. Aristoph. 
Byz. et Arist ap. Char. p. 117, 1. Grammat. Bekker. Anecd. 
p. 629 — 43 § 14), ex quibus ^genus^ apud Cae.sarem primum 
obtinuit locum, si fides est Choerobosco {Bekker Anecd. p. 1177; 
cf. Schlitte p. 21\ qui vulgatum contrarium ordinem ^qualitas 
genus^ ApoUonio Herodiano Bomano vindicat. 

2 sim. om. codd. 7 similes scripsi: syllabae 9 sit] 

est Paris. 1180 

12 [8] 

. duae sunt Albae, alia ista quam novimus in Aricia et 

alia bic in Italia. volentes Bomani discretionem facere, 

istos Albanos dixerunt, illos Albenses. 

Pomp. comment. p. 144, 17 (= Plin. dub. serm. p. 39, 17 B.) 
Alba civitas: alii dicunt Albanus, alii Albenses. quae ratio 
est? numquid possumus scire, quare sic [quidl inveniturV 
Caesar quidem in libris analogicis voluit dicere discretionem. 
ait sic Caesar in libris analogiae: duae — Aibenses. — Plinius 
Secundus negat et ait sic: ' indiflferenter haec inveniuntur'. 
Varro de l. L. 8, 35 cum duae sint Albae, ab una dicuntur 
Albani, ab altera Albenses. cf. Char. p 106, 1. verba non 
ipsius Caesaris sunt 

• 

1 aluae Wolfenb. arcia Paris. 1179 et 1180 ^Aricia^ 

ex Marsia corruptum, ^Bxilia ' autem inepte pro Latio substitutum 
a Pompeio coni. Nipperdey p. 754 

13 [5] 

cum omnes axtis latores, praedpueq]ae> Cj^^^^wc.^ ^xo^^^sst 



152 Grammaticae aetatis Yarronianae fiagmenta 

rationem metricam et stnictm*arum qualitates singularum 

litterarum sonos ponderarent, hac ratione semivocales mutis 

praeferendas iudicaverunt, quod semiyocales geminatae ad 

5 sonum Yocalibus occurrunt, hoc est ut &jllabam facere 

possint, ut puta fla ars mons iners et cetera talia; at 

vero mutae geminatae, si vocalibus occurrant, nec syllabam 

nec sonum scilicet facere possint. quis enim bcdkpqtg 

geminatas vocalibus misceat et sonum syllabae potest 

10 audire? 

Proh. inst. art. p. 50, 21 nunc qnaeritar de consonantibus, 
quare in duas partes dividantur, hoc est in semivocales et 
mutas. hac de causa, quoniam semivocales maiorem potestatem 
habent quam mutae. nam cum onmes — andire? cf. Varro 
fr. 241 sq. et mpra fr. 4, cum qtw hoc et fr. 14. 15 cohaerent. 

U {6\ 

ille [Varro fr. 273] dicit: lac non debemus dicere, 

sed lact. sed dixit Caesar contra ipsum rem valentissimam, 

nuUum nomen duabus mutis terminari. 

Pomp. comment. p. 199, 14 iUe — terminari. exc, ex comm, in 
Donat. CGK V 326, 27 Caesar dixit rem valentissimam contra 
ipsum [ Varronem], id est nullum nomen duabus mutis terminari 
posse. Anecd. H. p. 120, 7 Varro \fr. ideni\. Caesar: null^ 
nomen duabus mutis terminatur. cf. Varro ad l. c. Vcdgius 
fr. 6. utrum Caesar ante an post Varronem de his scripsent 
nescimus. 

15 [5] 

Pompeiii quoque genetivum per tria i scribebant, quorum 
duo superiora loco consonantium accipiebant, ut si dicas 
Pompelli; nam tribus i iunctis qualis possit syllaba pro- 
nuntiari ? quod Caesari doctissimo artis grammaticae placitum 
5 a Victore quoque in arte grammatica de syllabis com- 
probatur. 

Prisc. p. 14, 10 unde Pompeiii — comprobatnr. cf. Coes. Vindex 
ap. Cassiod. orth. p. 206, 6. Cicero test. 3. 5*. Anecd.H. p. 104, 6. 

4 nam postremxxm i pro vocali est accipiendum post pro- 
nunti&ri add. non nulli codd. 5 a \\cV.^ «bXxsiWt^ wil ^M^c^in. 
jflertgue codd. cf. Osann, Beitr. z. Grricch. u. Hom. IaUq. a,^11 



C. lulius Caesar 153 

16 [deest] 

crinis generis masculini, ut Caesar de analogia. 

Inc. de dub. noniin. CGK V 575, 11 (= Flin. dub. serm. 
p. 64, 8 B.) crinifl — de anaiogia. Prob. tnst. art. p. 124^ 17 quae- 
cumque nomina inanimalia Latina dum taxat nominativo casu 
numeri singularis disyllaba esse reperiimtur et nis syllaba ter- 
minantur, haec secundum analogicam disciplinam masculini 
generis esse probantur. cf. Char. p. 101, 7. exc. Char. p. 555, 25. 
Frdb. de nom. exc. p. 209, 31. [Serg.] expl. in Donat. p. 538, 34. 
Caper orth. p. 101, 19. Serv. Aen. 2, 554. Gell. 13, 21, 12. 
Non. p. 202, 22. 

ut C. de anal. om. Monac. 

17 [W] 

Probus et Caesar hoc pollen pollinis declinaverunt. 

Frisc. p. 250, 17 haec pollis pollinis: sic Charisius. Probns 
autem et — deciinaverunt. cf. Char. p. 42, 2. CGL II 153, 2. 
Probus cath. p. 9, 10 neutri generis multa reperiuntur en in 
nominatiyo correpta, in genetivo e in i mutata, ut hoc pollen 
pollinis carmen carminis lumen luminis gluten glutinis crimen 
criminis limen liminis. 

18 [1J2] 

in is desinentia longam cuiuscumque sint generis Latina 

ablata s addita tis faciunt genetivum, ut haec lis litis, hic 

et haec dis ditis — hic et haec Samnis huius Samnitis: 

sic Caesar de analogia. 

Prisc. p. 248, 15 in is — ditis, unde hi et hae dites et haec 
ditia, cuius nominativum singularem in usu non inveni. debet 
tamen secundum analogiam hoc dite esse; nam in is finiri 
neutrum non potest — hic et haec — de analogia. cf. Mar. Victor. 
p. 18, 8. 224, 13. 

19 [13] 

illa tam in is quam in er finita nomina regulam servant 
in er terminatorum, id est accepta is faciunt genetivum, 
ut hic pulvis et pulver pulveris, hic c\icwia\& ^\» ^\i5ssissi<st 
cucumerz^, hic cinis et ciner cineris, \i\e. NoncDAS ^^» Novs^sst 
vomeris. praeterea, Caesar declmat p\ife\s ^xiXicna». 



154 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

Prisc. p. 249 f 15 iUa quoque tam in is — puberia, quidam ut 
Probus pubes puberis, quidam puber puberis. cf. Prob. cath. 
p. 19, 30. Schol. Bem, georg. 4, 122. 

1 nomina] omnia norh milli codd. 

20 [16] 

nunc recentiores instituerunt Graecis nominibus Graecas 

declinationes potius dare, quod tamen ipsum non semper 

fieri potest. mihi autem placet rationem Latinam sequi, 

quo usque patitur decor. neque enim iam Calypsonem 

5 dixerim ut lunonem, quamquam secutus antiquos C Caesar 

utitur hac ratione declinandi. 

Quint. 1, 5, 63 nonc — deoiinandi. sed auctoritatem consue- 
tudo superavit. cf. Char. p. 127, 17. 

3 lat. rat. BM 4 patietur Ambros. b 

21 [J!7] 

ne illa quidem ratio recepta est, quam C. Caesar ponit 
in femininis, ut puppim restim pelvim * ♦ ; hoc enim modo 
et ab hoc cani dicemus et ab hoc iuv<^eni.^ 

Char. p. 122, 23 {— Plin. dub. serm. p. 9, 19 B.) amni Maro 
[georg. 3, 447] 'secundo defluit amni'. ubi Plinius eodem libro: 
ab antiquis, inquit, quos Varro reprehendit [fr. 254] — . ne iiia — 
iuv<^eni^. hinc perspicitur Caesaris praecepttm de ablativo nomi' 
num im in accusativo habentium fuiase, qua de re cf. [Pdlaem.] 
art. CGK V 539, 42 illa quoque feminina in i etiam exeunt, 
quae accusativos in im mittunt, ut puppim puppi, restim resti. 
ut tamen ea quae Plinius Caesari obicit inteUegamus, aliquid sup- 
plere debemus, quod de iis ^quae similem genetivum nominativo 
hahenf generatim fuisse Keil ad hwnc l. suspicatus est coU. Char. 
p. 33; cf. etiam ibid. p. 120, 24. de hcui re cf Detlefsen, Symh. 
Bonn. p. 701. Brambach, Neugest. d. Lat. Orih. p. 169. 176 adn. 

2 puppi resti pelvi Nipperdey 3 et ab hoc cani d. et 
ab hoc cane idem 

22 \20] 

Plinius Secundus animal, non animale ait dici debere. 

C. Caesar, quasi indiscretum hoc sit, ait 1 littera nominativo 

singulari neutra, finita nomina eandem definitionem capere 

quam capiunt e littera termmata, W^^ ^■ca.\xv'?U!c^ ^\. ^ Wi 

'imaliy huic puteali et ab \ioe i^mlX.^^^. 



C. lulius Caesar 155 

Char. p. 119, 3 (= Plin. dub. serm. p. 52, 25 B.) animal 
animale faciet, ut autumnal autumnale capital capitale tribunal 
tribunale, quae patiendi non sunt, ut supra diximus. Piinius 

— puteali. 

5 puteoli et ab hoc puteoii 

23 [2i\ 

omnium nominum quae sunt neutri generis et in e 

terminantur, ait Plinius Caesarem scisse eosdem esse abla- 

tivos quales sunt dativi singulares. 

Char. p. 122, 14 (= PUn. duh. serm. p. 9, 12) aplustre. 
onmium — singuiares. cf. Prisc. p. 350, 24. neque hinc neque ex 
seqq. fragm. 24, 24*" colligere licet Caesarem ^ablativus^ appella- 
tianem novisse, ut Lersch opinatur {Sprachphil. d. Alt. 2, 231); 
Varro certe aliquot post annos in libris De l. L. sextiim casum 
vel Latinum casum tantum modo usurpat. 

2 scisse i. e. iussisse a sciscendo 

24 [22] 

ar litteris nomina neutralia terminata item non minus 
[eosdeni hdbere ablativos quales dativos singvlares] ait 
Caesar, quia dativo et ablatiyo pari iure funguntur, ut 
idem Plinius scribit. 

Char. p. 122, 16 (= Plin. dub. serm. p. 9, 15 B.) ar utteri» 

— Bcribit. 

1 item Nipperdey: idem 

24"" [22] 

Plinius ait inter cetera etiam istud C. Caesarem de- 

disse praeceptum, quod neutra nomina ar nominatiyo clausa 

per i dativum ablativumque singulares ostendant; iubar 

tamen ab hac regula dissidere. nam ut huic iubari dicimus, 

ab hoc iubare dicendum est, ut huic farri et ab hoc farre. 

Char. p. 133, 18 (= Plin. dub. serm. p. 12, 32 B.) iubare 
[-bar cod.]. Piinius — farre. cf. Bramboch l. c. p. 165. 

2 quod Fabricius: qf (= quorum) 

35 il9\ 
Caesar in analogicis harum partiim. 



156 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

Char. p, 141, 24 (= Plin. dub. serm. p. 25, 15 B.) partum. 
Caesar — parttun, Comelius Nepos inlustrium XV * * [fr. 2 JP.] et 
Ennius \ann. 593 V.^ ^amque fere quattuor partum', quomam 
ab hac parte facit et nas partes. sed consuetudo, inquit Plinius, 
ut praegnatium [regnatium cod.] optimatium. 

26 [23] 

in libris analogicis omnia istius modi [cfenetivos et 

dativos singulares nominum qtmrtae declinaiionis] sine i 

littera dicenda censet [Caesar]. 

Gell. 4, 16, 8 C. etiam Caesar gravis auctor Latinae linguae 
in Anticatone [5, 145 Kuehler]: 'unius' inquit 'arrogantiae 
superbiae dominatuque'. item in Dolabellam actionis I lib. I 
[3, 135 Kue.] : 'isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori 
erant et omatu'. in libris quoque analogicis — oenset. cf. Non. 

p. 501,24. Prisc. p. 363,15. Serv. et Schol. Bern. georg. 4,158. 198. 
Detlefsen l. c. p. 712sq. 

2 i codd. deterr.: om. rell. 3 censent codd. opt 

27 [26] 

mortuus ex qua parte orationis declinetur incertum 

est. nam sicut ait Caesar, ab eo quod est morior, in 

participio praeteriti temporis in tus exire debuit, per unum 

scilicet u, non per duo. nam ubi geminata est littera, 

5 nomen est, non participium, ut fatuus arduus. 

Isid. or. 11, 2, 33 mortuua autem ex — ardutis. August, reg, 
CGK V 520, 22 est unum participium praeteriti temporis in 
omni Latino sermone, quod in formam nominis vel declinationem 
conversum est, ut est mortuus. est enim ab eo quod morior, 
et participium praeteriti temporis in tus exire debuit per unum 
u, non per duo. nam ubi geminata u littera in nominativo 
est, nomen est, non participium, ut fatuus ingenuus arduus 
carduus exiguus beluus, ut Cicero dixit. cf. Prob. inst. art. 
p. 126, 16. Frisc. p. 502, 3. 

28 [27] . 

Caesar non incongrue protulit ens a verbo sum es, 

quomodo a verbo possum potes, potens. 

JPrisc. III 239, 5 Graeci autem participio utuntur sub- 
stantivo: ^TroXXaviog mv dtddcxsis, Tqv^jxov oar ^iav^dvng^ quo 
no8 quoqne secundum analogiam "^oa^wanL^ xy^h.., \xv«s. \>sq& de- 
£ceret participii frequens. quam^ia c«««aat — ^o\«i». 



C. lulius Caesar 157 

INCERTAE SEDIS 

29 \dcest:\ 

siremps tantum per nominativum et ablativum de- 

clinatur, siremps ut tabes et pluris, ab hac sirempse plure 

tabe; Caesar ergo siremps lex esto quasi sacram 

violaverit dixisse pronuntiandus est, nisi forte quidam 

adverbialiter legere maluerint, similiter lex esto. 5 

Char. p. 143, 33 (= Plin, dub. serm, p. 28, 20 B.) siremps 

— lex esto. cf. Bitschl op. 4,6l8q. Huschke ihid. p. 80. Hertz, 

Phtlol 11, 680. de voce 'siremps* cf. Stolz, Wien. 5«wd. 13 (1891) 
p. 293 sq. lex Caesariana fortasse respicitur. 

1 ablativum Char. p. 93,24: vocativum 3 caesare ergo 
Siremps cod. Caesar de analogia siremps — dixit pro nominativo 
esse, nisi Bitschl 

30 [p. 19] 

M. Tullius [7F» p. 412 CFWMueller] et C. Caesar 
mordeo memordi pungo pepugi spondeo spepondi dixerunt. 

GeU. 6, 9, 15 sic M. Tuiiitis — dixerunt. cf. GellH totum caput 
et Char. p. 245, 4. 248, 2. Diom. p. 367, 30. Prisc. p. 526, 14. 
iniuria opinor hasc Lersch et Kuehler lihro II de analogia 
tribuerunt, cum iuxta Caesarem Cicero sit. de hac cormietudine 
cf pro Sex. Bosc. 60, 

31 [FPB p. 326, 2 -B.] 

tu quoque tu in summis, o dimidiate Menander, 
poneris et merito, puri sermonis amator. 
lenibus atque utinam scriptis adiuncta foret vis, 
comica ut aequato virtus polleret honore 
cum Graecis, neve hac despectus parte iaceres! 5 
unum hoc maceror ac doleo tibi deesse, Terenti. 
Buet. vit. Ter. p, 34 B. Cicero in Limone [fr. 4]. item 

C. Caesar: tu quoque — Terenti. 

5 neve Both: neque 

u/num restat fragm. Capri orth. p. 101, 17, quod a solo "Ler^^ 
grammatico Caesans libro temere adscriptyjm est ^cf. ^^SpiX^^^*» 
j?. SO). nuper duo fr. (Cic. Brut. 258. Plw. n.Ti. 7 , IIT^ «-^- 
ifufflf mndrit^on p. 116 sq., an recte dubtto. 



158 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

R NIGIDIUS FIGULUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^P. Nigidim^ est saepissime apud Gellium vel ^Nigidius 
Figulus* ; ^Nigidius* apud Nonium semper, plerumque apud 
reliquos auctores. 

2. Schol. in Lucan. 1, 639 Nigidium Figulum dicit, qui 
ideo hoc nomen accepit, quia regressus a Graecia dixit se 
didicisse orbem ad celeritatem rotae figuli torqueri. August. 
civ. d. 5, 3 'de argumento, quod ex rota figuli Nigidius mathe- 
maticus adsumpsit in quaestione geminorum'. frustra itaque 
adfertur nobile illud commentum de figuli rota, quod respondisse 
ferunt Nigidium hac quaestione turbatum, unde et Fi^fulus ad- 
pellatus est. dum enim rotam figuli vi qua potuit intorsisset, 
currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco 
summa celeritate percussit; deinde inventa sunt signa quae 
fixerat desistente motu, non parvo intervallo in rotae iUiuB 
extremitate distantia. ^sic' inquit 'in tanta rapacitate caeli, 
etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur, quanta 
rotam bis ipse percussi, in caeli spatio plurimum est; hinc 
sunt' inquit 'quaecumque dissimillima perhibentur in moribus 
casibusque geminorum'. 

3. Hieron. ad Euseb. chron. ol. 183, 4 [= a. 709/46] Nigidius 
Figulus Pythagoricus et magus in exsilio moritur. annus ncMis 
posterior non est quam 655/99, cum Nigidifis a, 695/59 praetor 
ft*erit {test. 6). 

4. Cic. pro Sulla 41 \a. 691/63] introductis in senatum in- 
dicibus constitui senatores, qui omnia indicum dicta interrogata 
responsa perscriberent. at quos viros! non solum summa 
virtute et fide, cuius generis erat in senatu facultas maxima, 
sed etiam quos sciebam memoria scientia celeritate scribendi 
facillime quae dicerentur persequi posse, C. Cosconium — , 
M. Messallam — , P. Nigidium, App. Claudium. credo esse 
neminem, qui his hominibus ad vere referendum aut fidem 
putet aut ingenium defuisse. Plut. An seni resp. ger. sit 27 
Kvnigcov $h ocvtbg ^fioXoysr rcc xdXXi^ata xal fiiytdra r&v avii- 
povXtviidrav^ olg a^Qd^oiasv vnarsvoov rrjv Ttati^iSa^ fisrcc IIoTtXlov 
Niyidlov rov (piXoaofpov avvd^slvai. Plut. Cic. 20 diioiag Sl 
[naQm^vvsv Kiiiiq(ova iitl rovg avSQag] nal K6tvrog 6 icSsl' 
gpdff xal r&v Scnb (piXoaofpiag kraigiov Ilo^Xiog Niyl&tog, ip rk 

TrXslffTcc xal /idyiara ^aQU xk^ iioUxim^ ^'(^'yvco TCQa^fit^. 

^. Ow. ad AU. 2, 2, 3 [a. 694|60\ ^^^ )^«v» H».^ <ii^5«isxA^^'®. 
Kalendas venire, Antoninm noii v^iirce^'^ *\\i^^<i% ^^^"l ^fisass. 



P. Nigidius Figulus 159 

ita ad me mittunt, Nigidium minari in contione se iudicem, 
qui non adfuerit, compellaturum. 

6. Cic. ad Q. fr, 1, 2, 16 [a. 695/59] praetores habemus 
amicissimos et acerrimos cives^ Domitmm Nigidium Memmium 
Lentulum. 

7. Cic. Tim. 2 qui [P. Nigidius] cum me in Ciliciam 
proficiscentem Ephesi expectavisset Romam ex legatione ipse 
decedens venissetque eodem Mytilenis mei salutandi et visendi 
causa Cratippus Peripateticorum omnium, quos quidem ego 
audierim, meo iudicio facile princeps, perlibenter et Nigidium 
vidi et cognovi Cratippum. ac primum quidem tempus saluta- 
tionis in percontatione consumpsimus . . . 

S. Cic. ad Att^ 7, 24 [a. 705/49] ecce postridie Cassi litterae 
Capua a Lucretio familiari eius, Nigidium a Domitio Capuam 
venisse. eum dicere Vibullium cum paucis militibus e Piceno 
currere ad Gnaeum, confestim insequi Caesarem, Domitium non 
habere militum in milia. 

9. Cic. ad fam. 4, 13 [a. 708/46] M. Cicero S. D. P. Figulo. 
Cicero Nigidium exsilii fortuna adflictum consolatur, unum om- 
nium doctissimum et sanctissimum et sihi certe amicissimum 
appeUans. 

10. Cic. Tim. 1, 1 multa sunt a nobis et in Academicis 
conscripta contra physicos et saepe <(cum^ P. Nigidio Carneadeo 
more et modo disputata. fuit enim vir ille cum oeteris artibus, 
quae quidem dignae libero essent, omatus omnibus, tum acer 
investigator et diligenB earum rerum, quae a natura involutae 
videntur ; denique sic iudico post illos nobiiesPythagoreos, quorum 
disciplina extincta est quodam modo^ cum aliquot saecla in 
Italia Siciliaque viguisset, hunc extitisse, qui illam renovaret. 

11. Schol. Boh. ad Cic. in Vatin. 6, 1 p. 317 Or. fuit autem 
illis temporibus Nigidius quidam vir doctrina et eruditione 
studiorum praestantissimus, ad quem plurimi conveniebant. haec 
ab obtrectatoribus velut factio minus probabilis iactitabatur^ 
quamvis ipsi Pythagorae sectatores existimari vellent. cf test. 3. 

4 velut factio Bu£che1er: veluti actio 

12. PS'Cic. in Sall. controv. 14 at hercules lapsus aetatis 
tirocinio postea se correxit [Sallustius]. non ita est, sed abiit 
in sodalicium sacrilegii Nigidiani. 

13. Apul. de mag. 42 memini me apud Yarronem philo- 
sophum — hoc etiam legere — ; itemque Fabium, cum quingen- 
to8 denarium perdidisset, ad Nigidium consultum venisse; ab 
eo pueros carmine instinctos indicavisse, ubi locorum defossa 
esset crumina cum parte eorum, ceteri ut forent dvstacvViXi^V, 
unum etiam denarium ex eo numero loiabwfe C»2AiO\i«ta. ^SSft- 
sophumf quem se & pedisequo in atipem Xpo\\m\s. ^t^^vft."*» 

CBto confeBBtts eat. 



160 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

14. Suet. Aug. 94 quo natus est die [Octavianus]^ cuin 
de Catilinae coniuratione ageretur in curia et Octavius ob uxoris 
puerperium serius adfuisset, nota ac vulgata res^ est P. Nigidium 
comperta morae causa, ut horam quoque partus acceperit, ad- 
firmasse dominum terrarum orbi natum. 

15. Cass. Dio 45, 1, 3 &QtL ts 6 Ttcclg [Octavianus'] iysyivvrito, 
Tial NLyi^Log ^iyovXog povXsvtrjg TtccgaxQfjticc ccvtG) triv ccbtagviav 
iiLavtBvcato' aQieta yccQ t&v xa-O"* savtbv trjv ts tov noXov 
diayidGtirieiv xal tccg t&v icGtiQ(ov diaq^OQdg, Sea xs %a9'' iavrovg 
yiyvdiLsvoi xal oaa eviLfiiyvvvtEg &XlrjXoig iv ts tatg diivXiaig 
%al iv tatg diaataGseiv &notsXovai, diiyvo) xorl xata tovto xal 
aitiav (og tivag ScnoQQrjtovg diatQi§ag noioviisvog ia^sv. ovtog 
ovv t6ts tbv 'OittaovCov §Qa&vtsQOv ig tb cvvsSqiov 8uc tov to^ 
naidbg toxov {hvxs yccQ povXr} o.vaa) Scnavfnaavta &vi^qsto, dia 
ti i§QdSvvs' xcrl iiad^atv trjv altiav &vs§oriasv, ott 8s(sn6tr\v 
ijpbtv iyivvriaag. xal avtbv ititaQax^ivta inl tovtco xal dia- 
q^d^stQai tb naidiov id^sX^qaavta iniaxsv sindav, oti dSvvatov 
iati tOLOvt6v n a^btb na^^stv. cf. Zonar. annal. 10, 13. Ced/renus 1 
p. 301 ed, Bonn. 

16. Lucan. Phars. i, 639 sq. 

at Figulus, cui cura deos secretaque caeli 

nosse fnit, quem non stellarum Aegyptia Memphis 

aequaret visu numerisque moventibus astra, 

aut hic errat, ait, nuUa cum lege per aevum 

mundus et incerto discurrunt sidera motu, 

aut si fata movent, urbi generique paratur 

humano matura lues. 

17. Gell. 19, 14, 1—3 aetas M. Ciceronis et C. Caesaris 
praestanti facundia paucos habuit, doctrinarum autem multi- 
formiam variarumque artium, quibus humanitas erudita est, 
columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. — Nigidianae 
autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et ob- 
scuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta 
est. 4, 9, 1 Nigidius Figulus homo, ut ego arbitror, iuxta 
M. Varronem doctissimus 4, 16, 1 M. Varronem et P. Nigidium 
viros Bomani generis doctissimos 10, 11, 1 P. Nigidius homo in 
omnium bonarum artium disciplinis egregius 11, 11, 1 P. Nigidii 
hominis in studiis bonarum artium praecellentis, quem M. Cicero 
ingenii doctrinarumque nomine summe reveritus est 13, 10, 4 
P. Nigidius homo inpense doctus 15, 3, 5 P. Nigidii hominis 
eruditissimi 17, 7, 4 P. Nigidius civitatis Bomanae doctissimus 
cf, test. 4, 10. 

18. Serv. Aen. 10, 175 Nigidius autem solus est post 
VarroDem, Jicet Yarro praeceViat m \5D.wi\o5gias ^^*^ ^ <ion^- 

mnnihus litteris; nam uterque \xtmmc\yx^ ^Q,Ti.^%OToss^». 



P. Nigidius Fignlus 161 

SCRIPTORUM 

19. Quint. 11, 3, 143 togam veteres ad calceos usque 
demittebant, ut Graeci pallium. idque ut fiat, qui de gestu 
scripserunt circa tempora illa, Plotius Nigidiusque praecipiunt. 

20. operis ^de diis^ usque ad decem et novefin libros testi- 
monia extant, ad quod certo pertinent fr. 42 — 45. 

21. Lydus de ostent. 45 6 Ntyldi,os iv tfj t&v 6v8Lq(ov 
int,a%iil>SL de itpiiiriQoe §Qovroaxo7tia cf. Lau/r. Lyd. de 
08t. c. 27 8q, et Wachsmuih p. XXXVIIL 

22. Serv. Dan. georg. 1, 218 Nigidius commentario 
sphaerae graecanicae idem g. 1, 19 Nigidius sphaerae 
barbaricae 

23. Gell. 2, 22, 31 in secundo librorum, quos de vento 
composuit nominatus etiam liber quartus reperitur {Schol. Bem. 
georg. 1, 428). 

24. Serv. Dan. Aen. 1,177 Nigidius de hominum natura- 
libus IV 

25. reliqua scripta infra in fragmentis sunt. 

DOCTRINAE 

26. Gell. 4, 16, 1 = Varro test. (de genet. senatuis) 



Nigidii reliquias grammaticas post ABiccohoni (Bas. 1579) 
et IButgers, Var. Lect. (Leiden 1618) collegertmt Eg^er, Lat. 
serm. vet. reU. sel. (Paris 1843) p. 50 sq.; Swohoda, P. Ntgid. Fig. 
operum rell. (Vindohonae 1889) p. 67 sq. cf. MHertz, de P. Nig. 
Fig. studiis atque operihus (Berol. 1845). IKlein, Quaestt. Nigid. 
(Bonn 1861). HBoehrig, de Nig. Fig. capp. II (Cohurg 1887). 
Giamhelli, de P. Nig. Figulo {Pinerolii 1895). 

B. FRAGMENTA 

COMMENTARIORUM GRAMMATICORUM 

libri usque ad viginti novem numerantur, quorum inter se 
r<xtionem nullam certam fuisse ex fragmentis 1 — 15 apparet. 
qua de re cf. Swohoda p. 4sq. opus ante Varronis lihros De l. Lat 
et De serm. Lat. scriptum est {cf. Varro infra). 

1 [1 Swobodd] 

lib. IV, s6mpiternum inmortalium rerum, perpe- 
tuum mortalium est; perpetuitas enim in nostr& 
natura est, quae perpeti accidentia "^o\»^%\j^ ^^tsiYv- 
ternitas infinita estj eo quod sem"|^©T. 

QnmmBticae Bomanae A-agment» ed. VxrBAXOi:! W 



162 GraiDiiiaticae aetatis Yarronianae fiagmenta 

Stiet. verh. diff. p. 289 E. sempitemum et perpetunm. 
Nigidius in libro quarto ait: sempitenium — semper. cf. Isid. diff. 
verb. 496. 

2 [2] 

l. IX. ita irascere. quid nunc irascitur? 

Non. p. 127,8 irascere pro iraBci. Pomponius : \v. 30 Btbb.^]. 
Nigidius commentariis [ita Quicherat: commento vel commentio 
codd., ortum ex comment.] grammaticis lib. IX : ita — irascitor. 

quod (Butgers) nunc irasci dicitur Quicherat 

3 [3] 

l. X. dicemus quae vetustate deteriora fiunt 

vetustiscere, inveterascere quae meliora. 

Non. p. 437, 23 vetustiscere et veterascere. quid intersit 
Nigidius commentariorum grammaticorum [ita Quich.i com- 
mentator grammaticus] lib. X deplanavit: dicemus — meiiora. 

1 dicimus Quich. dicens Both 2 quam Lugd. 

4 [4] ' 

l. XI. 'religentem esse oportet, religiosum 

nefas'. — 

hoc inclinamentum semper huiuscemodi verborum, 

ut vinosus mulierosus religiosus, significat copiam 

quandam inmodicam rei, super qua dicitur. quo- 

5 circa religiosus is appellabatur, qui nimia et 

superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res 

vitio assignabatur. 

Gell. 4, 9, Isq. Nigidius Figulus — in undecimo com- 
mentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine lefert 
memoria hercle dignum [I p. 297 Bibb.^]: reiigentem — nefas. 
cuius autem id carmen sit non scribit. atque in eodem loco 

Nigidius: hoc inquit inclinamentam — assignabatnr. cf. Cic. dc 

nat. d. 2, 75. Non. p. 431, 23. Masur. Sab. apud Gell. 4, 9, 8. 
Serv. Aen. 8, 349. Nigidium impugnat Gellius tbid. § 12. quod 
Noniiis p. 379, 2 ex eodem Nigiaii libro aliam explicationem 
vocis Weligiosus^ addit, id perperam ex Gellio ibid. § 5 exscriptum 
esse complures perspexenmt. cf. Hertz^ Fleck. Jahrbb. 85, 788 sq. 
JTreUschmerj de Gell. font. p. 31. 

1 ted esse Fleckeisen esse ted Kibb. religiosus ne 

^uae JPTee^. set religiosum nefaa coni. Hcrta 



P. Nigidius FiguluB 163 

5 [9] 

l. XVIIL itaque ex re in Saliaribus [18 Maur.^ 

^adtanus tintinnat', id est sonat. 

Non. p. 40, 12 tintinnire dicitur sonare, unde et tintin- 
nacula sunt appellata. Afranius Yopisco: \v. 392 B%bh.*\ 
Nigidius lib. XVIII: itaque — sonat. haec ab Hertz post Rutgers 
lihris ^de diis* adscrihuntur, sed cf. Swohoda p. ISsq. ceterum opus 
^de diis* his tantum a Nonio lihri numero omisso commemorattM', 

ex re] aere vel ex aere vg. 2 attanus Swohoda Albanus 
lApsius tintinat Harl. id e. s. Nonio dant alii 

6 [10] 

l. XIX, id quod dico huius modi est: uti facit 

Ttois^ij i^ta facitur Tcoistrat est. 

Non. p, 507, 13 facitur pro fit. Nigidius commentariis 
fcommentatione codd.] grammaticis lib. 'XIX: id quod — est. 
Titinius Quinto [v. 95 Ribb.^]: 'stultitia f cupidinis petunt con- 
silium bonum gratia parvi ut faciatur [bonum Prisc. bona Non. 
bona bonorum Heimann parvi ut Prisc p. 801 ut p. Non. 
parvi Prisc. p. 789^. Titinii glossa fortasse ex Nigidio fluant 
ceteroqui cf. Prisc. p. 377, 3. 398, 21. 

1 uti Roth: tui (cui Bamb.) 2 ytoistcc facitur tinaetaee 

(-ta esse): em, Roth 

7 \li\ 

l. XX. cuius modi genus adverbiorum a verbis 

motus quod venit, ut expulsim cursim 

Non. p. 104, 28 expulsim dictum a frequenti pulsu — . 
Nigidius conmentariorum lib. XX: cuius modi — cursim. cf. CGL 
V 641, 5, 

1 adverbiorum adverbii motu quae: em. Mercier 2 quae 
veni^un^t Lindsay 

8 [34] 

l. XXIII legis veteris Atiniae verba sunt \Font. 
iur. B, p, 45, 6 Br.^]: ^quod subruptimi erit, eius rei aetema 
auctoritas esto'. quis aliud putet in hisce verbis quam 
de tempore tantum faturo legem loqui? sed Q. Scaevola 
fr. 9] patrem suum [rc5p.] et Brutum [resp.\ «t ^^6s^:^!Ci»sss. "i» 
resp.^ viros adprime doctos quaesisa^ ^\\i ^xi^^'^^^'^»^^^^ 
utrum ne in post facta modo furta W ^^«t^^ '^is^ ^^»ss^ 



164 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

in ante facta, quoniam ^subruptum erit' utrumque tempus 
videretur ostendere tam praeteritum quam futurum. itaque 

10 P. Nigidius — super dubitatione hac eorum scripsit in 
tertio vicesimo granmiaticorum commentariorum. atque 
ipse quoque idem putat incertam esse temporis demon- 
strationem, sed anguste perquam et obscure disserit, ut 
signa rerum ponere videas ad subsidium magis memoriae 

15 suae quam ad legentium disciplinam. videbatur tamen 
hoc dicere suum verbum et <^*est'^ esse et 'erit*: quando 
per sese ponuntur, habent atque retinent tempus suum; 
cum vero praeterito iunguntur, vim temporis sui amittunt 
et in praeteritum contendunt. cum enim dico ^in campo 

20 est' et 'in comitio est', tempus instans significo; item cum 
dico 'in campo erit', tempus futurum demonstro; at cum 
dico 'factum est, scriptum est, subruptum est', quamquam 
^est' verbimi temporis est praesentis, confimditur tamen 
cum praeterito et praesens esse desinit. sic igitur in- 

25 quit etiam istud, quod in lege est: si dividas 
separesque duo verba haec ^subruptum' et ^erit', 
ut sic audias 'subruptum <^erity tamquam ^certa- 
men erit' aut ^sacrificium erit', tum videbitur 
lex in postfuturum loqui; si vero copulate per- 

somixteque dictum intellegas, ut 'subruptum erit' 

non duo, sed unum verbum sit itaque finita patiendi 

declinatione sit, tum hoc verbo non minus prae- 

teritum tempus ostenditur quam futurum. 

Gell. 17, 7 legiB veterig — futurum. de Nigidio toUus capitis 
auctore cf. Kreteschmer l. c. p. 8. 

2 surruptum 3 aliua (-iis Voss. Lat.F 112) codd.: em. vg. 
10 hac Vo88. idem m. 2 h(a)ec rell. 11 gramm.] com- 

(m)aticorum 14 videatur Klein 16 est add. Hertz 

18 admittunt Paris. 19 concedunt vg. 20 significatio 

Vo88. Lat. F 7 23 est post.'] Paris. om. Voss. Lat. F 7 

sit reU. 27 erit add. Hertz 30 ut] vis Paris. Voss. 

Lat. F 7 31 itaque Pari8. itque Vo88. idem idque reitt. vg. 
Bnita scripsi: unita 

9 \.35\ 
l- XXIV. deinde -roculaUo c^via ^oW\\. %%\'^%.\v, 



P. Nigidius Figulus 165 

si non sciemus in nominibus, ut Valeri, utrum 

interrogandi sint an vocandi? nam interrogandi 

secunda syllaba superiore tonost quam prima, 

deinde novissima deicitur; at in casu vocandi 5 

summo tonost prima, deinde gradatim descendunt. 

Gell. 13, 26, 1 P. Nigidii verba sunt ex commentariorum 
grammatic6rum vicesimo quarto — : deinde inquit vocuiaido — 
deecendunt. sie quidem Nigidius dici praecipit. sed si quis nunc 
Yalerium appellans in casu vocandi secundum id praeceptum 
Nigidii acuerit primam, non aberit quin rideatur. summum 
autem tonum itQoetpSiav acutam dicit et, quem accentum nos 
dicimus, voculationem appellat et casum interrogandi eum 
dicit, quem nunc nos genetivum dicimus. cf. Lucil. fr. lO^. 
Varro infra. Serv. Aen. 1, 4 51. Prisc. p. 302, 13. Schoell, acta 
80C. phil. Lips. 6, 58. 

2 valerii 4 super.] si interiore Voss. Lat F 112 

10 [36] 

l. XXIV. si huius amici vel huius magni scri- 

bas, unum i facito extremum; sin vero bi magni, 

hi amici casu multitudinis recto, tum <^i^ ante i 

scribendum erit, atque id ipsum facies in similibus. 

Gell. ihid. 4 id quoque in eodem libro Nigidiano animad- 
vertimus : si huius inquit amici — simmbua. cf. Mar. Vict. p. 17, 21. 
in genetivo simpliciter per % significando Nigidius Litcilium 
ifr. 10 <^. 10 f>) contra Varronem sequitwr, in nominativo plurali 
Accii geminationis rationem {Acc. fr. 24) dilatat; quominus enim 
ei pro t, ut in codd. praeter Parisinum est, scripsisse credatu/r 
fr. 18 impedire videtur, ceteroqui cf Swoboda p, 22 sq. de alia 
cum Accio similitudine fr. 17. 

2 sui Faris hi Paris. Magliah, Begin. 597 hii 

rell. magni Paris. magnei et amicei Begin. 597 et 1646 Voss, 
Lat, F 112 3 hi Magliab. Begin, 597 hii rell, causa 

Paris, (iy add. Eussner 4 erit Paris. erit e reU, 

11 [57] 

l. XXIV. si huius terrae scribas, i littera sit 
extrema, si huic terrae, per e scTibeii^NjLm ^^*^. 

(?e^l ibid. item: si hulug - est. cf. Lucxl. ft. II*. "P».'^' 
J^e^. p. J9d, 14 ae fljUabam antiqui Gxae<^«b eoiisvj^^^^^^^^ ^^^ ^"^ 



166 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

scribebant, ut aulai Musai. cf. Ter. Scaur. p. 24, 10. Papirian. 
ap. Cassiod. ortJi. p. 158, 10. 

1 terr(a)e codd. terrai vg. 

12 [58] 

l. XXIY. mi qui scribit in casu interrogandi, 

velut cum dicimus mi studiosus, per i unum scribat, 

non per e; at cum mei, tum per e et i scribendum 

est, quia dandi casus est. 

Gell. ibid. item: mi qtd — caBUB eat. de dativo 'mei^ cf. Swo- 
hoda p. 23. 

1 et 2 mei vel miei codd.: cf. Buecheler, Lat. decl. p. 112* 
2 studiosis Paris. Voss. Lat. F 7 3 ac iidem codd., Magliab. 
Begin. 597 m. 1 miei Voss. Lat. F 7 

13 [40] 

l. XXV. nixurit, qui niti vult et in conatu 

saepius aliqua re perpellitur. 

Non. p. 144, 18 nixurire, niti velle. Nigidiua conmientario- 
rum grammaticorum XXV: nixurit — perpeUitur. cf. CGLV644,58. 

1 nuxust re Lugd. in eo natu Lugd. m. 1 2 repellitur 
Madvig praepeditur LMudler 

14 [42] 

l. XXIX. avarus non simplex vocabulum sed iunctimi 
copulatumque esse P. Nigidius dicit in commentariorum 
imdetricesimo. avarus enim inquit appellatur qui 
avidus aeris est. sed in ea copula e littera inquit 
detrita est. 

Gell. 10, 5, 1 avarus - detrita est. cf. GIOSS. Eeiff. 21 {Bh. Mu8. 16,7). 

Non. p. 442, 9. Isid. w. 10, 9. diff. verh. 4. CGL IV 311, 51. 

2 P.] p Paris. om. rell. 3 appellatus Magliah. Begin. 597 

15 [44] 

l. XXIX. locupletem dictum ait [P. Nigidius] ex 

conpositis vocibus, qui pleraque loca, hoc est qui multas 

possessiones teneret. 

G^ell. ibid. 2 item locupietem — tenexe^. cf . Ci.c. Afc tt i^. ^^l^ 
- JVon. p. 43,22. Isid. or. 10, 156V Omd. f<Mrt.. 5,281, "PomX. 



P. Nigidius Figulus 167 

Fest. p. 119, 2. Quint 5, 10, 55. Plin. n. h. 18, 11. Inc. 
de diff. CGK VII 525,4. Isid. diff. verh. 137. 166. schol. Ter. 
heaut2,3,17. Anecd.H.p.277,19. Gloss. Beiff.22 (Bh.Mu8.16,7). 
CGL IV 110, 217. 

16 [53] 

a et semper principes sunt, i et u semper 

subditae, e et subit et praeit; ^praeit^ in Euripo, 

subit in Aemilio. si quis putat praeire u in his 

verbis Valerius Vennonius Volusius, aut i in his 

iampridem iecur iocus iucundum, errabit, quod 5 

hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt. 

GeU. 19, 14 sicuti [ohscura] sunt quae paulo ante legimus 
in commentariis eius [P. Nigidii], quos grammaticos inscripsit^ 
ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli 
gratia sumpsi. nam cum de natura atque ordine litterarum 
dissereret, quas grammatici vocales appellant, yerba haec 
scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium 
intentionem: a et o — sunt. ef. Char. p. 8, 1. Diom. p. 422, 14. 
425, 32. Prisc. p. 14, 1. Proh. inst. art. p. 49, 14. de ult syU. 
p. 220, 36. 

1 aeto Vo88. Lat F 112 m.l a e i o u Pari8. Vo88. Lat F 7 
2 e] est iidem codd. subdit: em. vg. praeit add. Hertz 
eumpo subit en fere codd. 4 verbis om. Pari8. Fo«8. Lat F 7 
f) iocum 

17 [54] 

inter litteram n et g est alia vis, ut in nomine 

anguis et angari et ancorae et increpat et incurrit 

et ingenuus. in omnibus his non verum n sed ad- 

ulterinum ponitur. nam n non esse lingua in- 

dicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum 5 

tangeret. 

GeU. ihid. 7 item ex eodem libro verba haec sunt: inter 
litteram — tangeret. cf. Acciu8 fr. 25. Varro dc orig. ling. Lat I. 

1 cf 8 n om. Pari8. Vo88. Lat F 7 2 anc.] angore 

iid. codd. 3 enim ante his codd. praeter Pari8. Vo88. 

Lat F 7 4 indictio Magliah. Begin. 597 Vo88. Lat. F 112 

iuditio Vo88. Lat F 7 

18 [55] 

Graecos non tantae inscitiae axe^e^^o^ «0^"^ ^"^ 



168 Grammaticae aetatis Yarromaiiae fragmenta 

ex et v scripserunt, <^quantae^ qui ei ex e et i; 
illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti. 

Gdl. ibid. 8 alio cteinde in loco ita scriptum: Graecos — 
aubacti. cf. Acctus fr. 24. Lucil. fr. 10, 

1 notat(a)e Paris. Voss. Lat. F 7 2 o et v] o. ei. (oei) 

iidem codd. quantae add. vg. ei] i Hertz e et ei Paris. 

19 [56] 

Nigidius Figulus in commentariis suis nec k posuit 

nec q nec x. 

Mar. Vict. p. 8, 16 Nigidius — nec x. idem p. 21, 1 postea 
quam a Graecis | et a nobis x recepta est, abiit et illorum 
et nostra perplexa ratio et in primis observatio Nigidii, qui 
in libris suis x littera non est usus antiquitatem sequens. 
cf. Acdus fr. 26. Varro infra. 

20 157] 

idem [Nigidius Figulus] h non esse litteram, sed notam 
adspirationis tradidit. 

Mar. Vict. p. 8, 16 idem — tradidit. cf. Varro infra. 

21 [39] 

quas Graeci TtQoaadLag dicunt, eas veteres docti tum 

notas Yocum, tmn moderamenta, tum accentiunculas, tum 

voculationes appellabant; quod mmc autem barbare quem 

loqui dicimus, id vitium sermonis non barbarum esse, sed 

rusticum et cum eo vitio loquentes rustice loqui dicti- 

tabant. P. Nigidius in commentariis grammaticis : rusticus 

fit sermo inquit, si adspires perperam. 

Gell. 13, 6 quas Graeci — perperam. de prosodiarum appella- 

tionibus, quas Nigidius respidt, cf. Swoboda p. 76 adn. ista 

autem ad lib. XXIV pertinere videntwr; vd. fr. 9. ceteroqui cf. 

Cic. orat. 160. Quint. 1, 5, 22. Diom. p. 431, 1. Serv. in JDon. 

p. 426, 7. Pomp. comment. p. 125, 36. Mar. Vict. p. 43, 26. 

At^ax exc. p. 329, 12. Dosith. p. 377, 6. fragm. Bob. p. 539, 17. 

Mart. Cap. 3,273. Ehet. Lat. min. 19, 5 H. Md, or. 1,18. 

£^-L VI 12. Sclwell, acta soc. phil. Li^ps. 6, B^. ^vrt., ^ 

"^. b. Plaut. (Marh. 1901) p. 155. 



P. Nigidius Figulus 169 

22 [121 

sunt etiam adsimulanter dicta haec, canatim 

suatim bovatim, quae ab animalibus sumuntur. 

Non. p. 40, 21 canatim suatim bovatim, canum et suum et 
boum genere. Nigidius commentariis grammaticis [conmen vel 
commento grammo codd.^'. sunt — Bumuntnr. 

1 adsimutanter Lugd, 

23 [41] 

nomina verbaque non positu fortuito sed quadam vi 
et ratione naturae facta esse P. Nigidius in grammaticis 
commentariis docet, rem sane in pbilosopbiae discertationi- 
bus celebrem. quaeri enim solitum aput philosophos, q>vasL 
Tcc ovofiara sint rj d^iaec. in eam rem multa argumenta 5 
dicit, cur videri possint verba esse naturalia magis quam 
arbitraria. ex quibus hoc visum est lepidum et festivum: 
vos inquit cum dicimus, motu quodam oris con- 
veniente cum ipsiuS verbi demonstratione utimur 
et labeas sensim primores emovemus ac spiritum lo 
atque aniraam porro versum et ad eos, quibus- 
cum sermocinamur, intendimus. at contra cum dici- 
mus nos, neque profuso intentoque flatu vocis ne- 
que proiectis labris pronuntiamus, sed et spiritum 
et labeas quasi intra nosmet ipsos coercemus. i5 
hoc idem fit et in eo, quod dicimus tu ego et 
tibi et mihi. nam sicuti, cum adnuimus et ab- 
nuimus, motus quidam ille vel capitis vel ocu- 
lorum a natura rei quam significat non abhorret, 
ita in his vocibus quasi gestus quidam oris et so 
spiritus naturalis est. eadem ratio est in Graecis 
quoque vocibus, quam esse in nostris animad- 
vertimus. 

GeU. 10,4 nomina — animadvertimus. cf. Chrysipp. apud Gdlen. V 

p, 216 K. BSchmidt, de Stoic. grammat. p. 34. ' 

3 diserationibus Fo5S. XatJFii^ disceptationi^im MeT^^m, 
sed cf. Goetz, Arch, f. Lat Lex. 2, 347 b T^O tiwfilYaaX»» 

sun^ (sint £ern.) Bern, J^aris. Vos8. LaX, 17 ^ ^. ^^s^^^ 

Bern, Foss, idem dnr Faris. natura (ex natvx Paris^ ^^ xiA^t-w- 



170 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

codd. 8 inquit] enim Begin. 1646 10 et 15 labas Magliah. 
Begin. 597 et 1646. Voss. Lat. F 112 11 quibus conserm. 
(cumserm. Voss. Lat. F 7) Bem. Voss, 16 tu om. Voss. 

Lat. F 7 tum Paris. Bem. tu et Begin, 1646 20 id iam 

lii(i)s (iambis Bem.) Bem. Paris. Voss, Lat. F 7 ita iam 
his H^z 

24 [51] 

invenimus in conimentario Nigidiano verbum ^autumo' 
compositum ex 'ab' praepositione et verbo 'aestumo* dictum- 
qne intereise autumo quasi abaestumo, quod significaret 
totum aestumo, tamquam abnumero. 

Gell, 15, 3y 4 inyexdiniu autem in — abnnmero. sed, quod sit 

cum houore multo dictum P. Nigidii hominis eruditissimi, 
audacius hoc argutiusque esse videtur quam verius. Macrob. 
exc, CGK V 600, 19 Nigidius tamen putat verbum autumo 
^ez^ eadem praepositione conponi, quasi abaestimo, sicut ab- 
numero idem est et numero. id. exc. Bob. tbid. p. 632, 6 
Nigidius in commentariis grammaticalibus verbum autumo con- 
positum ait ex praepositione ab et verbo aestimo, dictumque 
intercise autumo, tamquam si diceretur abaestimo, quod signi- 
ficaret totum aestimo. td ibid. p. 637, 27 ead^m repetit Nigidio 
appellato. cf. Cic. orat. 158. Quint. 1, 5, 69. Prise, p, 18, 14, 
39, 3. 46, 16, Macrob. exc, ibid. p, 600, 17. 637, 20. Vd, 
Long, p. 60, 7. Ann, Corn, ap. Cassiod, orth. p, 161, 22, 
Anecd. H. p, 295, 24, CGL IV 23, 6. 

2 ab vg. eau Magliah. m, 1 au Magliab, m. 2 et rell. 

25 [43] 

quia qui parcior est, suo contentus est, quod 

avarus non facit. 

Serv. Dan. georg. 1, 47 avari, id est quamvis avari. et 
plus est quam si dixisset parci. Nigidius : qnia — fadt. haecine 
in lib. XXIX erant? (cf. fr. 14); nam de commentario grammatico 
nulla dubitatio est (cf. etiam eimdem Serv. ad fr, 27). 

26 [5] 

^ bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis 
bibacem et bibosum dicit. 

(rell. 3, 12, 1 bibendi — dicit. \)\V>«.cem Qgo ut edacem [ego 
redacem codd,] a plerisque aliia dictviLm \ft^o, \y^Q«vsasL ^<c^!^ 
^nduzn etiam tisquam reppexi, msv «^^iA. \i"a)o«ns3aa.\ "Qftn^ \ 



P. Nigidius Figulus 171 

aliud est quod simili inclinatu dicatur. non enim simile est 
ut vinosus aut vitioBus ceteraque, quae hoc modo dicuntur, 
quoniam a vocabulis, non a verbo inclinata sunt. Laberius 
in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur 
[v. 80 JRibb.^]: ^non mammosa non annosa non bibosa non 
procax'. cf. UGL II 414, 48. Laberiine versus a Nigidio aUatus 
sit dubito {cf. Kretzschmer ibid. p. 55 et contra Boehrig l. c. p. 12). 
de coUoeatione huius fr. cf. fr. 4, cui fortasse ckditmgendum est. 

27 \62\ 

g>OQ^iq <^herba^. sed antea fibra dicta est, ut 

nunc etiam rustici dicunt. 

8erv. Dan. georg. 1, 120 'et amaris intiba fibris' .... alii 
fibras proprie dicunt rei cuiusque extremitates — . alii fibras 
herbas adserunt, ut Nigidius commentario grammaticali: (po()^vi 
~ dfctmt. cf. Paul. Fest. p. 84, 4. 90, 3. Isid. or. 11, 1, 126. 

1 herba add. Commelinus. cf. Salmasius, exercit. Plin. 
p. 280 B. 

28 [50\ 

frater est dictus quasi fere alter 

GeU. 13, 10, 4 firatris autem vocabulum P. Nigidius — non 
minus arguto subtilique iTvy^m [quam Ldbeo Ant. fr. 7] inter- 
pretatur; frater inquit est — aiter. Non. p. 35, 32 fratrum proprie- 
tatem Nigidius acutissime dixit: frater est inquit dictus — aiter. 
(= Fest. p. 90, 7. CGLV 650, 47). cf Macrob. 1, 17, 65. 
Anecd. H. p. 238, 28. Gloss. Beiff. 43 (Bh. Mus. 16, 11). 
Isid. or. 9, 6, 5. 

29 147] 

infestum est a festinando dictum; nam qui 

instat alicui eumque properans urget opprimere- 

que eum studet festinatque, aut contra de cuius 

periculo et exitio festinatur, is uterque infestus 

dicitur ab instantia atque imminentia fraudis, 5 

quam vel facturus cuipiam yel passurus est. 

Gell. 9, 12, 6 nos igitur de origine et ratione verbi quaere- 
bamus atque ita in Nigidianis scriptum inveuim.\i«*. \£i«>«\»an. — 

instat inquit aUcni — paaBuraa eat Non. p. 51, 16 \ni^«Xiv ^TO^T^^- 

tatem hanc ease Nigidina Foluit, quasi nimivxm i^^^Ti».xi^Ha ^^ 
fgcelnB rel ad fraodem, cf. Non, p. 129, 12. CGL V 050,54. 



172 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Mercklinio totum fere Gellii captU Nigidio tribuenti recte opinor 
Swoboda post alios adversatur; vd. p. Ssq. 

1 est om, Bem. Magliab. Begin. 1646 S at Magliab. 

Begin, idem cuius Mercier: alicuius 

30 [48] 

mature est, quod neque citius est neque serius, 

sed medium quiddam et temperatum est. 

Gell, 10, 11, 1 mature nunc significat propere et cito contra 
ipsius verbi sententiam; aliud enim est mature, quam dicitur. 
propterea P. Nigidius — : mature inquit est — temperatom est. bene 
atque proprie P. Nigidius; nam et in frugibus et in pomis 
matura dicuntur, quae neque cruda et inmitia sunt neque 
caduca et decocta, sed tempore suo adulta maturataque. 

Macrob. 6, 8, 8 Nigldius — mature inquit est — temperatum est. 

bene atque proprie Nigidius ; nam — caduca et nimium cocta 
sed tempore suo temperate adulta. pariter ex Gellio Serv. Da/n. 
georg. 1, 260 Aulus Gellius: mature veluti celeriter dicimus. 
Nigidius mature fieri, quod neque cito neque tarde fiat; quod 
hinc debet intellegi, quia poma, quae neque acerba sint neque 
putrida, matura dicuntur. hanc extremxim explicationem Nigidii, 
non Gellii fuisse verisimile est. cf, etiam Char, p. 204, 25. 
Non. p. 51, 18. Serv. Aen. 1, 137. Cato fr. 10. de commentariis 
grammaticis hic intellegendis cf. Hertz l. c. p. 46. 

1 est alt.^ om, Macrob. 

81 [49] 

inter mendacium dicere et mentiri distat. qui 

mentitur, ipse non fallitur, alterum fallere conatur; 

qui mendacium dicit, ipse fallitur. 

GeU. 11, 11, 1 verba sunt ipsa haec P. Nigidii — : inter 
mendacium — faUitur. Non. p. 441, 11 mentiri et mendacium dicere 
quem ad modum distent Publius Nigidius — manifestissime 
separavit: quimentitur — ipBefaUitur. cf. Isid, or, 10,176, diff.verb. 
220 (== Gato fr. 14). 357. 381, Gloss, Beiff, 29 (Bh. Mus. 16, 6), 
licet disertum testimonium desit^ hoc et fr. 31% 31 ^ ad commen- 
torios gramm^ticos Butgers auctore recte sine dubio referu/ntur; 
cf Kretzschmsr ibid. p. 56 et supra fr. 1, 3. 4, 

2 non falsus Nonius 

qui mentitur falUt, c\w«i.ii\,\3LX£i va. ^^ ^^\»^ ^H» 



P. Nigidius Figulus 173 

qui mendacium dicit ipse non fallit, quantum 
in se est. 

Gell. ibid. 2 item hoc addidit: qni m. inquit faiiit — in se est. 

31^ \49\ 

vir bonus praestare debet ne mentiatur, prudens 

ne mendacium dicat; alterum incidit in hominem, 

alterum non. 

GeU. ihid. 3 item hoc quoque super eadem re dicit: vir 
bonuB — aiterom non. varie me hercule et lepide Nigidius tot 
sententias in eandem rem, quasi aliud atque aliud diceret, 
disparavit. Non. p. 441, 13 [post fr. 31] quantum in se est, 

Tir bonns — alterum non. 

1 et ne Nonius 2 iudicet in homine ite^n 

32 152'] 

'quin' particula, quam grammatici coniunctionem appel- 
lant, variis modis sententiisque conectere orationem videtur. 
aliter enim dici putatur, cum quasi increpantes vel inter- 
rogantes vel exhortantes dicimus ^quin venis?' 'quin legis?' 
^quin fugis?', aliter cum ita confirmamus 'non dubium 5 
est quin M. TuUius onmium sit eloquentissimus', aliter 
autem, cimaL sic componimus, quod quasi priori videtur 
contrarium ^non idcirco causas Isocrates non defendit, quin 
id utile esse et honestum existumarit'; a quo illa signi- 
ficatio non abhorret, quae est in tertia origine M. Catonis lo 
\fr. 73 P.]: 'haut eos' inquit 'eo postremum scribo, quin 
populi et boni et strenui sient'. in secimda quoque origine 
M. Cato non longe secus hac particula usus est \fr. 36P^\ 
'neque satis' inquit 'habuit, quod eum in occulto vitiaverat, 
quin eius famam prostitueret'. praeterea animadvertimus is 
Quadrigarium in octavo annalium particula ista usum esse 
obscurissime. verba ipsius posuimus [/r. 70 P.] : ^Romam 
venit; vix superat, quin triumphus decematur'. item in 
sexto annali eiusdem verba haec sunt [/r. 58 P.] : ^paene 
f actum est, quin castra relinquerent atqu^ c^^^x^vi^ V^'^ . 'SJk 
non me autem praeterit dicere a\iq\iQm ■^o^'?»^ ^^ ^xxxcassa 
pectore nil esse in his verbis negotii*, uani o^vmi >a.\xc5^^o^^ 



174 Grftmmaticae aetatis Yarroniaiiae fragmenta 

positum pro ut planissimumque esse, si ita dicas: ^Bomam 
venit; vix superat ut triumphus decernatur'; item alio in 

25 loco: 'paene factum est ut castra relinquerent atque 
cederent hosti'. sed utantur sane, qui tam expediti sunt, 
perfugiis commutationum in verbis, quae non intelleguntur, 
utantur tamen, ubi id facere poterunt, verecundius. hanc 
vero partieulam, de qua dicimus, nisi si quis didicerit 

30 compositam copulatamque esse neque vim tantum con- 
iungendi habere, sed certa quadam significatione factam, 
numquam profecto rationes ac varietates istius comprehen- 
surus est. quod quia longioris dissertationis est, poterit, 
cui otium est, reperire hoc in P. Nigidii commentajnis, 

35 quos grammaticos inscripsit. 

Gell. 17, 13 quin particula — inscripsit. cf, PrtSC. III 100, 16. 

467, 34. Donat Ter. phorm. 3, 2, 1 ». CGL VII 173. Gloss. 
Reiff. 41 {Rh. Mus. 16, 10), ista hic inter origines explicationesve 
vocum recepimus, cum Nigidiu^s ^quin* parHculae non solum vim 
coniu/ngendi, sed originem etiam significationemque aperuerit. de 
toto Gellii capite Nigidio vindicando communis est consensus. 

8 causa (-sam Paris.) si socratea Paris. Voss. Lat. F 7 
causam hanc non def. socrates Gloss. Beiff, 12 fient iidem codd. 
secundo q. originum m. catonis Begin. 1646 15 enim 

advertimus Voss. Lat. F 112 et 7 20 hosti om. Paris. 26 hostis 
educantur (caduc -PaWs.) Paris. Voss. Lat.F 7 27 perfogii: 
em. vg. 29 vero om. iid. codd. si Paris om. rell. 32 veri- 
tates Paris. 

33 [58] 

clamat, quiritatur 

Non. p. 21, 18 quiritare est clamare, tractum ab is qui 
Quirites invocant. Lucilius saturarum lib. VI [261 Jfa.] : ^haec, 
inquam, rudet e rostris atque heiulitabit, / concursans veluti 
Ancarius, clareque quiritans'. Nigidius conmientariis gram- 
maticis: ci. quir. caries est etc. Ludlii locus apud Nigtdium 
esse potuit 

quiritatum: em. Turnehus, Scaliger <[qui)> quir. Swohoda 






34 [45] 

ex ApoUina.ri didicimus vauos ipto^xi^ft dici^ non ut 
diceretj desipientis aut \iebe\ift^ «uxxX» *m«^\»^^ %^^^ xsi^ 



P. Nigidins Figulus 175 

veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia 

inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; 

stolidos autem vocari non tam stultos et excordes quam 5 

taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci fiox^^rj^ovg 

9uct (po^tKovg dicerent. etjma quoque harum vocum et 

origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. 

Gell. 18, 4, 10 nos antem postea ex Apoiiinari — Nigidianis. q«as 
requisitas ego et repertas cum primarum significationum exem- 
plis, ut commentariis harum noctiTun inferrem, notari et intulisse 
iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. GelUus 
respicit n. a. 8, 14 lemma atque ibidem a P. Nigidio origines 
vocabulorum exploratae (cf. Hertz, op. GeU. p. 131. Swohoda 
l. c. p. 17). cf. Non. p. 416, 27. Serv. Dan. Aen. 1, 392. 11, 715. 
Serv. ibid. 2, 80. Isid. or. 10, 279. CGL V 559, 8. — Fest. 
p. 317% 12, 

6 castros Vo8S. Lat. F 7 stautros Paris. taetros vel tetros 
rell. austeros Hertz 7 xaL] ET Voss. Lat. F 7 

35 [59] 

Nigidius celari quaerit, utrum plenum sit an pressum. 

Don. Ter. phorm. 1, 4, 4 Nigidius — preseum. de Nigidio hinc 
et ex fr. 36. 37 Terentii interprete falso existimato vd. Bitschl^ 
Parerg. p. 363 sq. 

36 [60] 

'protinus in pedes '. protinam fuit et sic Nigidius legit. 

Donat. ibid. 1, 4, 13 protinus — legit. cf. Varro de l. L. 7, 107. 
Paul. Fest. p. 226, 20. Non. p. 375, 31. 

37 [6i\ 

non pudere. hic Nigidius adnotavit neminem videri 
pudere ante delictum. 

Donat, ibid. 2, 1, 3 non pudere — delictum. 

EX AUGURII PRIVATI LIBRIS 

38 [80] 

lib. I. discrepat dextra siTiis\.T «b^ ^ ^x^^^'^'^» 
inferae. 



176 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

GeU. 7, 6, 10 avibns autem praepetibus contrarias aves in- 
feras appellari Nigidius Figulas in libro primo augurii privati 
ita dicit: discrepat — inferae. ex quo est coniectare praepetes 
appellatas quae altius sublimiusque yolitent, cum differre a 
praepetibus Nigidius inferas dixerit. cf, test. p. 205 ^, 26. 
245 f>, 22. Frisc. p. 156, 19. Serv. Aen. 3, 361, Lact. StaU 
Theh. 9, 122. Hygin. fr. 6. 

1 praepetes 

EX LIBRO DE EXTIS 

39 \8i\ 

P. Nigidius in libro, quem de extis composuit, bidentes 
appellari ait non oves solas, sed omnes bimas hostias, ne- 
que tamen dixit apertius, cur bidentes. 

Gell. 16, 6, 12 P. autem Nigidiua — Wdentes. Macroh. 6, 9, 5 

Fublias autem Nigidius — neque tamen dixit CUr ita appellentur. 

39'' [81] 

Nigidius Figulus dicit bidental vocari, quod bimae 

pecudes inmolentur. 

Non. p. 53, 20 Laberius in Paupertate: [v. 69 Bihh.^]. et 
Nigidius — inmoi. cf. Hygin. fr. 3. 

EX LIBRO DE ANIMALIBUS 

40 [114] 

asilus est musca varia, tabanus, bubus maxime 

nocens. hic apud Graecos prius myops vocabatur, 

postea <^a^ magnitudine incommodi oestrum appel- 

larunt. 

Serv. Dan. georg. 3, 146 Nigddius de animalibus: asiias 
— appeUarunt. Serv. ihid. 3, 148 olaxQog autem Graecum est, 
latine asilus, vulgo tabanus vocatur = Isid. or. 12, 8, 15. 
cf. Lact. Stat. Thdf. 1, 32. Schol. Bern. g. l. c. 

2 myor Vatic: eni. Ursinus 3 a add. Thilo inconmiodi 
incommodi Vatic m. 1 magnit. incomm. m. 2 

INCERTAE SEDIS 

41 \64\ 
(^ell. 5, 21, 6 = Ael. Sttto fr. 48 



P. Nigidiufi Figulus 177 

42 [75] 

siuxt qiii laQum eundem esse atque Apolliuem et 

Diauam dicant, et in hoc uno utrumque exprimi numen 

adfirment. et enim, sicut Nigidius quoque refert, apnd 

Graecos ApoUo colitur qui &vQaLoq vocatur, eiusque aras 

ante fores suas celebrant, ipsum exitus et introitus demon- 5 

strantes potentem; idem Apollo apud illos et &yvuhg 

nuncupatur, quasi viis praepositus urbanis (illi enim yias, 

quae intra pomeria sunt, &yvi.aq appellant); Dianae vero 

ut Triviae viarum omnium tribuunt potestatem. sed apud 

nos lanum omnibus praeesse ianuis nomen ostendit, quod lo 

esjt sixnile &vQaCG). nam et cum clavi ac virga figuratur 

quasi omnium et portarum custos et rector viarum. pro- 

nuntiavit Nigidius ApoUinem lanum esse Dianamque lanam 

adposita d littera, quae saepe i litterae causa decoris ad- 

ponitur, reditur redhibetur redintegratur et simUia. i6 

Macroh. 1, 9, 5 nam Btmt qtd — et simiiia. hoc fragm, cum 
fr. 43. 44. 45 fortasse ad opm De diis perUnet. cf. Comif. 
fr. 2. Gav. Bass. fr. 9. 

4 eiPAIOC Paris. 6 ATYievC Bamb. m. 1 7 viis] 

vifi Bamb. m. 1 11 est om. Paris. 

43 {72'\ 

nostris veteribus caesia dicta est, quae a Graecis 
yXavKWtLq^ ut Nigidius ait, de colore caeli, quasi caelia. 

Gell. 2, 26, 19 nostris autem veteribus — caeUa. cf. Cic. de 
nat. d. 1, 83. CGL II 95, 39. V 275, 65. Schol. Ter. p. 145 
Schlee. de colhcatione cf. ad fr. 42. 

1 caetia (-cia Vatic.) Paris. Lugd-Bat. Vatic. 

44 [71] 

alii dicunt, ex quibus Nigidius, omnes deos indigetes 
cognominari, quia nullius indigent. 

Schol. Bern. georg. 1, 498 indigetes a Latinis qui a Graecis 
^liliAJxoi [ennichi: em. Sintenis] dicuntur. aiii — indigent. alii 
indigetes proprie interpretantur, quorum propria nomina igno- 
raninlr, ut sunt dii Penates, item dii LiLTea q\> ^yv ^cstL^«Q^fi^> 
guorDm sbjgnlorum nomina ignorantax. «k^\*. m^^'^^^^ ^ptoi^^rifc 
0unt dii ex bominihns facti, quaai in di\B «b^eii\fe^, ^x^k^' 

enmmaticae Bomtai&e fragmenta ed. 13*xwxxoiii "V.^ 



178 Grammaticae aetatis Yarronianae &agmenta 

nt Aeneas et Romulus. Schol. cod. Leid. Voss, F 29 ad humc l. 
indigetes omnes dii dicnntor, qui nullius egent, Nigidius dicit. 
cf. Lucret. 2, 650. Serv. Aen. 12, 794. georg. 1, 498. mythogr, 
3, 2, 1. 2. CGLV 27, 19. 553, 9. aliter Paul. Fest. p. 106, 10. 
Macrob. somn. Scip. 1, 9, 7. Schol. in Lman. 1, 556. cf. Agroec, 
orth. p. 125, 1. de collocatione vd. fr. 42. 

45 [70] 

possumus, si yidetur, summatim aliquid et de Laribus 

dicere, quos arbitratur vulgus vicorum atque itinerum deos 

esse ex eo quod Graecia yicos cognominat XavQag, in 

diyersis Nigidius scriptis modo tectorum domumque custo- 

6 des, modo Curetas illos, qui occultasse perhibentur lovis 

aeribus aliquando vagitum, modo Digitos Samothracios, 

quos quinque indicant, graece Idaeos Dactjlos nuncuparL 

Arnob. 3, 41 poBsnmus — nunoupari cf. Strobo 10, 466, Schol. 
Arat. 33. Paus. 5, 7, 6. Diom. p. 478, 16. Hygin. fab. 139. 
Lact. Stat. Theb. 4, 784. de collocatione cf. fr. 42. 

3 XavQocg Sabaeus: laude 4 domuumque edd. vett. 

6 occultas: em. Gelenius 7 Graeci Reifferscheid deus 

dactulos: em. Salmasius 

46 [103] 

stiva, gubemaculum aratri, ut Nigidius ait. 

Schol. Bern. georg. 1, 174 stiva — ait. Serv. (Dan.) ibid. 
stiyaque manica aratri, qua regitur, id est gubemaculum. 
cf. CGL II 593, 58. V 246, 3.4., ad grammaticos commentarios 
rettulit Boehrig l. c. p. 45, ad sphaeram barbaricam Swoboda p. 50. 

DUBIA 

47 [46'] 

rudentes ea causa sapientissimi dictos yolunt, quod 

funes, cum yento yerberentul:, rudere existimentur, atque 

hunc sonum propriimi funium, non asinorum putant. 

Non. p. 51, 13 rudentes — putant de Nigidio auctore cf. Hertz, 
op. Gell. p. 96 sq. 

2 budere vel ludere multi codd. 

48 [deest] 

erat qui diceret legisse se m gr9jxmi^\ic.^a (^ommentariis 
* Nigidiij saltem ex eo dictum, qao^ ^^^^^ ^^"v ^kJctef ^S^- 



P. Nigidius Figulus. M. Terentius Varro 179 

que ipsum dici solitum per defectionem, nam plenam esse 

sententiam ^si alit«r non potest'. sed id nos in isdem 

commentariis P. Nigidii, cum eos non opinor incuriose 6 

legissemus, nusquam invenimus. 

Gdl. 12, 14, 1 saltem particula quam haberet principem 
significationem quaeque vocis istius origo esset, quaerebamus. 
— atque erat qai — inyenimus. videntur autem yerba ista ^si aliter 
non potest' a significatione quidem yoculae huius, de qua 
quaerimus, non abhorrere. sed tot verba tamen in paucissimas 
litteras cludere inprobae cuiusdam subtilitatis est. de Nigidio 
auctore est quod dubitemus; cf. Swoboda ihid, p, 19 sq. ceteroqui 
vd. Serv. Dan. Aen. 4, 327. JDonat. Ter. andr. 2, 1, 13. adelph. 
2, 2, 41. Anecd. H. p. 263, 22 adn. 

1 se om. Paris. Voss. Lat. F 112 4 hi(i)sdem Bem. 

Paris. Voss. Lat. F 7 Maglidb. Begin. 597 et 1646 

complura alia Nigidio vindicata sunt {cf. Swoboda p. 6sq.), 
quae, cim nimis incerta sint, hic memorare satis est. en igitur: 
Non. p. 433, 26 morata ; p. 28, 24 mulierosi ; p. 21, 31 virosae ; 
p. 76, 11 alternatim; p. 40, 24 cossim; p. 98, 26 dubitatim; 
p. 104, 21 efflictim; p. 111, 36 fluctuatim; p. 111, 39 fortuna- 
tim; p. 112, 3 frustatim; p. 127, 22 incursim; p. 127, 32 iux- 
tim; p. 139, 27 morsicatim; p. 147, 24 ossiculatim; p. 154, 10 
populatim; p. 254, ^5 properatim; p. 2^^,^8rusticatim; p. 176,6 
singulatim; p. 178, 17 taxim; p. 178, 23 testatim; p. 178, 25 
tractim; p. 179, 29 tuatim; p. 183, 16 vicissatim; p. 183, 18 
Yisceratim. 

quod autem Usenei' Nigidio apicis primam usurpationem 
tribuit (Eh. Mus. 24, 107), id nMis argumentis ab eo con- 
fmnattir et falsum esse videtwr (cf. fr. 10). 

dliud etymon ad Nigidium fortasse pertinens vd. apud 
L. Cinc. test. 1 (Maia a magnitudine). 



M. TERENTIUS VAREO 

A. TESTIMONIA 
VITAE 

1. M. Terentius Varro, ita a non nullis Yiomimlus, plefruw*^ 
ab attctorilms simpliciter ^ Varro* vel ' M. Yarro* a/ppeClatut, w\«r- 
iUm ^Terentius Varro^ vel ^ Terentius* . 



180 Grammaticae aetatlB Yarronianae fragmenta 

2. Symm. ep, 1, 2 Terentium, non comicum, sed Beatinum 
iUnm cf. Varro r, r. 2, 8, 3. in errore versatur A^gust 
eiv. d. 4, 1 (Romae natns). 

3. Suet. reU. p. 94 B. = Hieron. 2 p. 131 Sch. M. Terentius 
Varro philosophus et poeta nascitur [a. 638/116]. Suet. reU. 
p. 94 B. = Hieron. 2 p. 141 Sch. M. Terentius V arro philo- 
BophuB prope nonagenarius moritur [a. 727/27]. cf. test. 16. 

4. Cic. Brut. 205 quam scientiam Varro noster acceptam 
ab illo [L. Aelio Stilone] — explicayit. GelL 16, 8, 2 qui 
[L, Aeliu>s] magister Varronis fuit Cic. acad. post. 1, 12 Aristum 
Athenis audivit aliquam diu [BnUus]^ cuius tu [Farro] fratrem 
Antiochum. 

5. GeU. 14, 7, 2 Pompeius — M. Varronem familiarem suum 
rogavit, uti commentarium faceret £l6ay<oyi%6v — . Pompeio, 
praeter hunc, duos libros dicatos novimus. Cic. ad Att. 2, 25, 1 
cum aliquem apud te [Atticum] laudaro tuorum familiarium, 
Yolam illum scire ex te me id fecisse, ut nuper me scis scrip- 
sisse ad te de Varronis erga me officio, te ad me rescripsisse 
eam rem summae tibi voluptati esse. cf. Varro r. r. 2, 1, 25. 
2, 2, 2. de Cicerone Varronis familiari cf. BoHh, tjfher das 
Leben d. M. Varro (Basel 1857) p. 8. 

6. Varro rer. hum. XXI ap. Gell. 13, 12, 6 ego triumvirum 
vocatus a Porcio tribuno plebis non ivi auctoribus principibus 
et yetus ius tenui. item tribunus cum essem, vocari neminem 
iussi nec Tocatum a conlega parere invitum. 

7. nummi testantur Varronem pro quaestore proconsulis 
Pompeii fuisse (a. 678/76 in Hispa/nia? cf. Both, tbid. 12). 

8. Vitrm. 2, 8, 9 item Lacedaemone e quibusdam parietibus 
etiam picturae excisae — in comitium ad omatum aedilitatiB 
Varronis et Murenae fuerunt adlatae. cf. Plin. n. h. 35, 173. 

9. Varro r. r. 2 praef. 6 — cum piratico bello inter 
Delum et Siciliam Grraeciae classibus praeessem [a. 687/67] 
cf. Plin. n. h. 3, 101. Flor. 1, 41, 10. ex hoc beUo ei Pompeius 
Magnus coronam navalem dedit (Plin. n. h. 7, 115. 16, 7). 

10. Themist. p. 453 Dind. BdQODv ti^v ^uTciXsnvv i^QX^ 
&QX^v. cf. Appian. b. c. 4, 47. 

11. Plin. n. h. 7, 176 Varro quoque auctor est XXviro se 
agros dividente Capuae quendam qui efferretur foro domum 
remeasse pedibus [a. 695/59]. cf. Varro r. r. 1, 2, 10. 

12. Flor. 2, 13, 29 sic citerior Hispania recepta est, nec 
ulterior moram fecit. quid enim una post quinque legiones? 
itaque ultro cedente Varrone Gades fretum Oceanus, omnia 

feljcitatem Caea&ns sequebantur [o. 705/49]. cf, Ca^, b, c. 

13 Suet. lul. 44 biblioihecaa Gtxaw»» \j»*B«aaA^sjw^ ^s$q3i& 



M. Terentms Varro 181 

maxiiiiaB posset publicare, data Marco Varroni cura comparan- 
damm ac digerendarum [a. 707/47] cf. Isid. or. 6, 5, 1. 

14. Plin. n. h. 7, 115 M. Varronis in bibliotheca, quae 
prima in orbe ab Asinio Pollione ex manubiis publicata Romae 
est, unius Yiyentifl posita imago est. 

15. Cic. cuickd. post. 1, 9 [ad Varronem] nos in nbstra urbe 

Seregrinantis errantisque tamquam hospites tui libri quasi 
omum reduxerunt, ut possemus aliquando, qui et ubi essemus, 
agnoscere. tu aetatem patriae, tu discriptiones temporum, tu 
sacrorum iura, tu sacerdotum, tu domesticam, tu bellicatn 
disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu onmium diyinarum 
humanarumque rerum nomina genera officia causas aperuisti 
plurimumque idem poetis nostris onminoque Latinis et littens 
luminis et yerbis attulisti atque ipse varium et elegans omni 
fere numero poema fecisti philosophiamque multis locis in- 
choasti, ad impellendum satis, ad edocendum parum. Cic. 
j^rut. 60 Varro noster diligentissimus investigator antiquitatis 
Cic. ad Att. 13, 18, 2 ipse [Forro] homo TtoXvyQafpmratog 

16. Val. Max. 8, 7, 3 Terentius autem Varro humanae yitae 
expleto spatio non annis, quibus saeculi tempus aequayit, quam 
stilo yiyacior fuit; in eodem enim lectulo et spiritus eius et 
egregiorum operum cursus extinctus est. 

17. Qtddnt. 10, 1, 95 alterum illud etiam prius saturae genus 
sed non sola carminum varietate mixtum condidit Terentius 
Varro, vir Eamanorum eruditissimus. plurimos hic libros et 
doctissimos composuit, peritissimus linguae Latinae et omnis 
antiquitatis et rerum Graecarum nostrarumque, plus tamen 
scientiae coUaturus quam eloquentiae. id. 12, 11, 24 [quam 
multa, paene omnia, tradidit Varro! 

18. Apul. apol. 42 Varronem philosophum yirum accuratis- 
sime doctum atque eruditum 

19. Auson. comm. prof. Burd. XX 9 p. 66 P. 

omnis doctrinae ratio tibi copiita, quantam 
condit sescentis Varro Yoluminibus. 

20. August. civ. d. 6, 2 qui [M. Varro] tam etsi minus est 
suavis eloquio, doctrina tamen atque sententiis ita refertus 
est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem 
libexalem vocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum 
studiosum verborum Cicero delectat. — iste igitur vir tam 
insignis excellentisque peritiae et, quod de iUo etiam Terentianus 
elegantissimo yersiculo breyiter ait [metr. 2846], 

vir doctissimus undecumque Varro, 
qui tam multa legit, ut aliquid ei scribftt^i -^^«j^ns»^ \s>^9sassss..^ 
tam muite acnpait, quam multa vix qxiemc^wsi \^^«t^ ^Q^Nc^^^k^ 
credamna. cf. id. ibid. passim. 



182 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

31. Plid. BotH. 12 BccQQtova tbv (piX660(pov —^ &vdQa'P(o^i(ov 
iv iaroQia ^i(iXia%mxaxov 

22. bionys. H. 2, 21 TsQ^vtiog OvdQQ(ov — &vrjQ t&v xata 
t^v aiycrjv rjXmiav &%{Laa<kvt(ov noXvjtBiQotatog cf. passim infra 
in fragmentis. 

SCRIPTORUM 

23. Hieron. index [editus a Bitsdhl, Bh. Mus. 12. 1857 
p. 150J Marcum Terentium Yarronem mirator antiqnitas, quod 
apnd LatinoB innumerabiles libros scripserit. — scripsit igitur 
Varro: XLV libros antiquitatum. IIII de vita populi 

5 Bomani. imaginum XV. Xoyiato Qix&v LXXVL de 
lingua Latina XXV. disciplinarum Vllli. de sermone 
Latino V. quaestionum Plautinarum V. annalium 
m. de origine linguae Latinae m. de poematis m. de 
originibus scaenicis m. de scaenicis actionibus 

10 m. de actis scaenicis m. de descriptionibus m. de 
proprietate scriptorum m. de bibliothecis m. de 
lectionibus m. de similitudine yerborum m. lega- 
tionum m. suasionum m. de Pompeio m. singulares 
X. de personis m. de iure civili XV. inttoitriv anti- 

15 quitatum ex libris XLII libros v iiii. imtoybriv ex 
imaginum libris XV libros im. initopLrjv de lingua 
Latina ex lib ris X V libros Vllll. de principiis nume- 
rorum libros VEDI. rerum rusticarum libros m. de 
yaletudine tuenda librum L de sua vita libros m. de 

20 forma philosophiae libros m. rerum urbanarum 
libros m. saturarum Menippearum libros CL. poe- 
matum librosX. orationum librosXXII. pseudotragoe- 
diarum libros VI. saturarum libros im et alia plurima, 
quae enumerare longum est. vix medium descripsi indicem et 

26 legentibus fastidium est. 

5 aotLoc Tojtixov 9 scaenicis pr.'] saeculi vel scli 

19 suavitate 24 invicem 

24. Anecd. Paris. GGK VII 533, 3 = Ael. StHo test. 21. 
etiam si Varronis nomen recte traditum est, librortm od eo 
recognitorum vestigia desiderantu/r. cf. Leo, Pl. F. p. 33 sq. 

25. complura cUia opera, quae in indice Hieronymi desunt, 
infra passim memorata invenis. 

DOCTBINAE 

26. Gdl. 4,16,1 M. Varronem et P. Nigidium viros Bomani 
generis doctissimos comperimus non aliter elocutos Qsse et 
scripsisse quam senatuis et domuis et fluctuis, qui est patriuB 

caBus ab eo, quod est senatua dom\x« <fluctu8^; huic senatui 
^domui^ Enctui ceteraque iia conaimii^Bb -^«utA^i ^ksvsA.^. ^^.BfA- 
Wif^^j symh. phil. Bonn. p. TlSsq. 



M. TerentiuB Varro 183 

B. FRAGMENTA 

I. LIBRORUM GRAMMATICORUM 

rdiquicis coUeg. et tUtutr, WHmanns, de M, Ter, Varr. libr. 
gramm. {Berol. 1864), cuiiM numeri in canceUis indusi nostris 
adiecti stmt. cf. praeterea Ritschl opusc. 3 passim. Usener, 
Bh. Mu8. 24, 94 sq. Sitzb. d. Bayer. JJcad. hist-phil. Cl. 1892 
p. 582 sq. 

DE ANTIQUITATE LITTERARUM 

AD L. ACCIUM 

hoc opu8, cuiiM libri quot fuerint ignoramus, ad Accium 
poetam missum ease pro certo haberi potest {Bitschl l. c. p. 469. 
WUmanns l. c. p. 117 sq.). inde qua Varro aetate illud confecerit 
efficitur, si quidem Accius anno fere 84 a. Ch. n. decessit 
{cf. Accius test. 3). inscriptio a solo Prisciano servata est 
{fr. 1) ; materies autem ex duobus frustulis quae certa exta^t dare 
perspicitur. agebatur enim de invento, de numero, de ordine, 
de nominibus litterarum. fortasse ex istis libris fr. 240. 241 
petita su/nt, praesertim cum haec rursus Prisciani et interpretis 
cuiusdam Donati beneficio tradita habeamus. 

1 [103 WUmanns] 

lib. II. sunt indeclinabilia tam apud Graecos elemen- 

torum nomina quam apud Latinos, sive quod a barbaris 

inyenta dicuntur, quod esse ostendit Yarro in U de anti- 

qoitate litterarum, docens Hngua Chaldaeorum singularum 

nomina litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc 5 

certum fieri, eos esse primos auctores litterarum, sive quod 

simplicia haec et stabilia esse debent quasi fondamentum 

onmis doctrinae inmiobile, sive quod nec aliter apud Latinos 

poterant esse, cum a suis vocibus vocales nominentur, 

semivocales vero in se desinant, mutae a se incipientes lo 

vocali terminentur, quas si flectas, significatio quoque 

nominum una evanescit. 

Prisc. p. 7, 26 accidit igitur litterae nomen figure. ^<iWi^^^\ 
nomen, velut a b. et annt indeclixiabma — una «^«nffiMW Oi.« AA.\X^Ta- 

rum fndedmabili natura etiam Probtw p. 48, ^6 ^t. li4S^^ ^^ 
M^nvm A%? an alio ex libro Farrotits sua duxetit , d.viJtt>^MW. w 



184 Grammaticae aetatis Varroiiianae fragmenta 

de origine litterarum cf. Mar. Vict. p. 23^ 14 (supra p. 2). 
Audax exc. p. 325, 1. Plvn. n. h. 7, 192. Tac. ann. 11, 14. 
Serv. in Bon. p. 421, 1. explan. in Don. p. 519, 2. Pomp. 
comment. p. 98, 10. Cledon. p. 26, 32. Isid. or, 1, 3 et 4. 
Wilmanns ibid. p. 119 sq. 

3 — 6 verha quod esse — auctores litt. om. pleri^^ codd. 
cf. BitscM op. 3, 401. 469 

2 [104] 

litterae apud maiores nostros non fuerunt XXTTT, 
sed XVI. postea additae sunt aliae. ita etiam tracta- 
turus est [Donatus]^ ut doceat olim XVI fuisse, postea 
ex superfluo additas alias litteras et factas XXILL habe- 
6 mus hoc in libris ad Accium apud Vatronem, et cur tot 
sint et quare eo ordine positae et quare isdem nominibtis 
vocentur. 

Pomp. comment. p. 98, 20 istae litterae — vdfcenttxr. Pomp. 
comifnent. p. 108, 10 Varro docet in aliis libris, qiios ad Accium 
[actium codd.] scripsit, litteras XVI fuisse, postea tamen creyisse 
et factas esse XXIII. tamen primae quae inventae sunt fue- 
runtXI [cf Caesar /r. 4], postea quae inventae sunt fueruntXVI; 
postea autem XXTTT factae sunt. illic commelnoratur, qui iUam 
litter|km fecit, qui illam. Prisc. p. 11, 1 apud antiquisBimos 
Graecorum non plus sedecim erant litterae, quibus ab iUis ac- 
ceptis Latini antiquitatem servaverunt perpetuam. cf. Mar. 
Vict. p. 23, 14 (supra p. 2). 

5 attium vel actium codd. 

DE OEIGINE LINGUAE LATINAE 

LIBRORUM m 

hi libri, quorum in indice Hieronymi (fest. 23) et apud 

Priscianvm (fr. 3) certa notiUa extat, rerum cognatione quHaam 

cum superioribus De antiquitate litterarum sine dubio coniuncH 

erant; Varro enim de origine linguae Latinae agens sonos Utteras- 

que eius omittere non poterat. horum etiam a^tem prorsus dis- 

similem non fuisse putare licet, praesertim si huc pertineait 

prooemium t&v ngbg IIoiinrJLOv wbtSi {Varr&ni) YByQa\L\Uv<ov, 

de quo Lydus loquitur (fr. 295); nam neque ittud operi De 2en- 

^a Zatina auctore BitscM (op. ^, 470 sq.) reddi potesty ut non 

nulit voltienmt, neque eius reconditum grammaticMim AT^meiittcm 

ceeerfs Itbns, qtws ad Pompeiwm scriptos ease o«ce^^vnv«&, QAcofHr 



M. Terentiufl Vtoro 185 

modatum est, idem tamen inferius €ollocavi, cum omnia Va^- 
ronis opera nota non sint incertior etiam de altero Lydi loco 
coniectura est {fr. 29^. 

3 [107] 

lih, L tit ton sCribit, quintia vicesima est 

littera, quam Yocant agma, cuius forma nulla est 

et Yox commnnis est GraeCis et Latinis, ut his 

yerbis aggulus aggens agguilla iggerunt. in eius- 

modi Graeci et Accius noster bina g scribunt, alii s 

^ ®^ g» quod in hoc veritatem fidere facile non 

est. similiter agceps agcora. 

Prisc. p. 30, 12 sequente g vel c, pro ea \n\ g scri- 
bunt Graeci et quidam tamen yetustissimi auctores Romanorum 
euphoniae caasa bene hoc facientes, ut Agchises agceps ag- 
gulus aggens, quod ostendit Yarro in primo de origine lin- 
guae Latinae his verbis : ut lon — agcora. cf. Accius fr. 25. Ni- 
gidius fr. 17. de lone cf. Schneid&ivin jRh. Mus. 7, 463. 

1—4 ut lon — his verbis om. Paris. 7496 Bamb. Halb. 
2 ayyiLOL WiJm. Brvnkium seciUus 4 aggula Sang. aggilla 

Carol. agguila Lugd. huiuscem. Sang. Lugd. huiusm. Carol, 
6 ver, f. vid. <est, in illo^ n. e. Bitscht non fac. Lugd. 

DE SIMILITUDINE VERBORUM 

LIBRORUM m 

quid inter hos libros, ab Hierdnymo in indice Charisioque 
traditos, et eos qui proxime secuntur De utilitate sermonis intersit, 
Varronis ^sius verbis explicatur, de l. L. 8, 23. 9, 48. 10, 3aL; 
fuerunt enim illi de anahgia, hi de anomalia. de horum tem- 
poribus nihil proditum est; sed cum in iisdem argumentis vei'- 
sati sint, in quibus libri VIII — XIII 3e lingua Latina^ illos 
ab his aliqm temporis spatio segregatos esse horumque vdut 
praeparationem fuisse crediderim. non solum enim hoc Varronis 
scribendi mori ac rationi opUme accommodatum isst, sed Varronem 
tictrema iam aetate opus Be l. Latina confectum simul in his 
libris dilatavisse et in JBpiiome Disciplinarumque primo con- 
irascisse longius a verisimUitudine recedit. 

4 [109] 

lib. IL pix singulariter dicitur. 
Char. p. PJ, ^ff pix ^ dicitai, ut a\t 'Vteto ^"fc ^\xs3SC^x^.^^»ssfc 
verborum U, quamvia Vergilius dixerit \g. 3, 450Y ^\^^^^^^^ 



186 Graminaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

pices et pingues unguine ceras'. inc, de dub. nom. CGK Vo87f 13 
pix generis feminini, nt Yarro ^ldaeasque pices'. cf. Prob, cath. 
p. 31, 30. Pomp. comment p. 108, 14. laid. or. 17, 7, 72. 
CGL II 408, 13. V 382, 43. 

huc addendum fortasse fr. 256. cf. praef. ad Disc. I p, 206 



DE UTILITATE SERMONIS 

8oliu8 Charisii auctoritate intercedentibus Bomcmo et Plinio 
notitiam huius operis adepti sumus, cuiu>8 libri quatttwr vel 
quinque fortasse fueru/nt. de rebus temporibusque supra p. 185. 

5 [110] 

lib, IV. aenigmatis Varro de utilitate sermonis mi. 

ait enim Plinius [dub. serm. p. 20, 12 J5.], quamquam ab 

hoc poemate his poematibus facere debeat, tamen consue- 

tudini et suavitati aurium censet summam esse tribuendam — 

6 et quia Graeca nomina non debent Latinis ^regulis^ alligari. 

Char. p. 123, 3 aexdgmatis — tribuendam, ut in Aceste et An- 
chise Maroni diximus placitum [cf. p. 67, 15"], et qnia — aiiigari. 
Consent. p. 357, 18 item Graeca ^eutra quae e littera correpta 
terminantur, ut ab hoc schemate. haec enim liberum est nobis 
et ad nostram regulam declinare, ut horum schematum his et 
ab his schematibus, et in contrarium ducere, quia nostra non 
sunt, ut schematorum schematis declinemus, sicut plerumque 
et in Cicerone et in Varrone legimus. cf. fr. 14. 65. aliter 
alibi docuit Varro {cf. fr. 256). 

6 regulis add. Fabricius 

DE LINGUA LATINA 

LIBRORUM XXV 

teste Hieronymo {supra p. 182) libri huius operis XXV 

fueru/nt, qui usque ad quartum vicesimum allati reperiuntur. 

de horum consilio cf. Wilmanns p. 12 sq., qui Varronis ipsius 

testimoniis infra relatis et libello Augustini De diaUctica 

nixus est. ei adde Beitzenstein, qui in tripartita Varronis 

rerum divisione quadruplicem aliam in libris F— X, qui extant, 

Jatere vidit {cf. Usener, Sitzb. d. Bayer. Akad. hist-phA Cl. 1892 

p. ffSJ^. 641)^ et qua ratione Varro m rthvLS in artem redi- 

^endis utatm ostendit {M. Ter. Vcmtt. umd loK. Ma^wrwp. •<o.'EMidv. 

-^-^. JMJ). quod tamm idem, addit, AiAgurtitii ojwacUXwm. e» iit^ 



M. Terentius Varro 187 

oemio operia nostri totum derivatum esse, hoc mthi omnino non 
persuasit (cf. Goetz, Berl Phil. Wochschr. 21 Jahrg. 1891 p. 1033) ; 
quamquam qui Augustini excerpendi rationem novit ne cum 
Wilmannsio quidem consentiet, eum Hlud ex diversia horum 
librorum partibus consarcinavisse. quid igitur si admittimus ex 
libro de dialectica Disdplinarum haec fluxisse? nos enim, qui 
grammaticam officinam in omnibus Varronis libris deprehendi- 
mu8, longa disputatio de etymologiis huius modi in libro minus 
quam WUmannsium (p. 19) offenderit, aeque ac singularis 
consensus, quem Augustini libeUus cum libris De l. Latina 
praebet, si quidem quam saepe Varro in infinita studiorum agi- 
tatione eadem exposuerit, inter omnes constat. illud enim nobis 
gravius videtur, quod Augustini libellvs, ^de dialectica^ sicut 
Disciplinarum liher quidam inscriptus, in extremis capitibus 
VII— X proprie philosophicam disputationem continet, quae cum 
item a Varrone repetenda esse videatur, a libro grammatico 
aliquid abhorret, aique compluries cum tractatione Martiani 
Capellae (l. 4) congruit, qui Disciplinarum libris tisus est. sed 
cum haec ipse Wtlmanns sibi obiecerit neque tamen Augustini 
libellum ex parte huc referre duhitaverit, graviora addenda sunt. 
nam Augustinus nullum nobis fragmentum vel operis De l. L. 
vel ceterorum grammaticorum librorum servavit, praeter unum 
quod Wilmanns recte, ut videtur, libro primo Disciplinarum 
adscripsit. idem e contrario Disciplinis Varronis uberius ustis 
est {Wilm. p. 18). debuit saneVarro propter cognationem gram- 
maticae et dialscticae eadem in libris De l. L. pertractare; 
sed quomodo quatenusque id fecerit, nescimus. etiam de rdiquis 
fragmentis, quae sine certis testimoniis Wilmanns libris XI— XIII 
fere omnia vindicavit, a tribus aliis libris simHibus (De sim. verb., 
De util. serm., IIbqI xaQocttt.) res lubrica fit, praesertim cu/ni ho- 
rum apud solum Charisium memoria extet, cuius ipsius beneficio 
pleraque superiora accepimus. omitto enim primum librum Dis- 
dplinarum, ubi haec rursus strictim exposita sunt. alteram par- 
tem, XIV— XXV, de ea quae vocatur syntaxis fuisse WUmawnsio 
adsentior (j>. 19 sq.); eoque libentius quod magister Varronis, 
Aelius Stilo, qui opus De proloquiis confecit, quantam vim in 
eius doctrinam habuerit iam melius didicimus (cf Reitzenstein, 
ibid. p. 31 — 43). isto enim in genere tieque Muelleri coniectura 
digna est quae memoretur ( Wilm. p. 37 sq.\ neque meliora Riese 
excogitavit (Fhikil. 27. 1868 p. 295 sq.). quid? si librorum in- 
condnna divisio, VI -\- VI et XII, duhium movet, nonne libri XXV 
rerum htm. in Antiquitatibus et XVI divin. opponuntur? 

magis intricata de libris ad Septimium et Ciceronew. 8cn'^t\& 
^aestio est; quae alteram coni^oversiam de a/n/m), c^^o "Wie «^>*» 
edUfwi sit, amplectitur. ac primum libri II — IV (id. ^e'5>\\m\>ww. 
certo mtm sunt (de l L, 5,1. 7, 109); indeque cowsluAc*^'^^ 



188 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

est eos prius quam ceteros in lucem prodiiase; id quod aUis de 
cdusis Usener quoque stcUuit {ihid. p. 632). hinc etiam sequi- 
tur primum librum ab his alienum esse; qui potmt enim Varro 
muUo uheriore prooemio praefari, quam cui opus responderet? 
missum enim facio disertum scriptoris testimoniwm, Varro igitur 
in libris ad Ciceronem, ut mdetur, nihil aliud, nisi opus- 
culum Septimio dicatum retractavit atque dilatamt. at de his 
ipsis librts ambigitur. Cicero enim in Academieis post. 1, 1, 2 
et in epist. ad Att. 13, 12, 3 generatim, codex Florentinus tn- 
etmtibus libris quinto et decim^ plurimique grammatici nomi- 
natim omnes libros V — XXV ad Ciceronem missos esse testantur. 
quod si Servius {Aen. 12, 139) FhUargyrius (Zmc. 2, 63) [Du}- 
medes sive Valerius Probiis (p. 377, 12) tertium quoqm librum 
iamquam ad Ciceronem scriptum laudant, hoc longe abest tU vim 
testimonuyrum grammaticorvm debilitet, id quod Biese contendit 
(Philol. 27, 297) : atque etiam nobis eo graviori indieio est, quod 
hinc intellegitur fama Ciceronis, maoiimam operis partem ittu- 
strans, Septimii nomen prorsus obscurasse: hoc saJtem nusquam 
apud auctores apparet. e contrario Varro tribt^ locis (de l. L. 
5, 1. 6, 97. 7, 109) Ciceronem alloquitur, ut ad eum tres Ubros 
seribat, quod in sequentibus VIII — X iam non faeit: unde 
Riese effici vult {ibid. p. 297) re vera ad Ciceronem libros tan- 
twm V—VIl missos esse, de ceteris autem Varroni solam volun- 
tatem fuisse, quae ob repentinam Cieeronis mortem inrita fuerit. 
at si paulo studiosius Varronis verba legimus, is totius operis 
tres solos libros Ciceroni se dicavisse non didt, sed tres eorum 
librorum, ubi 'quem ad modum rebus Latina nomina sint impo- 
sitd* disputavit. quod qua de causa fecerit, diversa dieatione in 
duabus operis partibus eiusdem argumenti explietUur. ceteroquin 
si, quam arguta ac benigna comitate Cicero in Academicis post. 
Varronem alloquatur, ut promissum munus roget, non flagitet, 
considero, Varronem Ciceroni pari voluntate in prooemio rescri- 
bere debuisse mihi persuadeo; nam quod Varro initio quinti 
libri simpliciter breviterque ^ad te scribam^ ait, nomine ipso 
Ciceronis omisso, hoc in homine urbano vix satisfadt. eum 
igitur superiora grammaticorum codicisque Flor. tesUmonia eum 
testimonio Varronis aliquo m^do concUiari possint, atque in 
libris V— VII Cicero vivus memoretwr, ante eius mortem [711/43] 
libros De l. L., qui iam inde ab a. 707/47 promissi erant 
{Cic. ad Att. 13, 12, 3) absolutos atque editos esse constituerim. 
ef. LSpengd, Abh. d. Bayer. Akad. 7 B. 2 Abt. 1854 p. 443 
Wilmanns p. 37 sq. Beitzenstein ibid. p. 31 sq. et praesertim p. 80 

INDICIA 

J, Varro d. l. L. 7, 110 omma o^cna ^^ Y\TiV53A. Latina 
Ms feci partis, primo quem ad modxmy. NO^«^i\J^ai Ssii^^Q^sXa. ^^^"^ 



M. TerentiuB Vajrro 189 

rebns [JJ— FJZJ, secundo quem ad modum ea in casus declina- 
rentur [FJJJ — XJJZ"], tertio quem ad modum coniungerentur 
[XIV— -XXV}. id. ibid. 8, 1 quom oratio [ratio Fk)r,'\ natura 
tripertita esaet, ut superioribus libris ostendi, cuius prima pars 
quem ad modum vocabula rebus essent imposita \II— VII\ se- 
cunda quo pacto de his declinatu discrimina fierent [ VIII— XIII], 
tertia ut ea inter se ratione coniuncta sententiam efferrent 
[XIV— XXV], prima parte exposita de secunda incipiam hinc. 

2. id. ibid. 5, 1 quem ad modum vocabula essent imposita 
rebus in lingua Latina^ sex libris exponere institui. de his tris 
ante hunc feci quos Septumio misi, in quibus est de disciplina, 
quam vocant itviLoXoYinrjv [II— -IV]; quae contra eam dice- 
rentur, yolumine primo; quae pro ea, secundo; quae de ea, 
tertio. in his ad te [Ciceraneni] scribam. 

3. id. ibid. 7, 109 quare institutis sex libris [II — VII\ 
quem ad modum rebus Latina nomina essent imposita ad usum 
nostrum, e quis tris scripsi P. Septumio qui mihi fuit quaestor, 
tris tibi [CiceToni], quorum hic est teitius, priores de dis- 
ciplina verborum originis, posteriores de verborum originibus, 
in illis qui ante sunt [II—IV]^ in primo volumine est quae 
dicantur, cur iTVfu>itoytxf^ neque ars sit neque ea utilis sit, in 
secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis [et illis Flor.'\ sit, 
in tertio quae forma etymologiae, in secundis tribus [ F— VII] 
quos ad te [Ciceronem] misi item generatim discretis, primum 
in quo sunt origines verborum locorum et earum rerum quae 
in locis esse solent, secundum quibus vocabulis tempora sini 
notata et eae res quae in temporibus fiunt, tertius hic, in quo 
a poetis item sumpta ut illa quae dixi in duobus libris soluta 
oratione. 

4. id. ibid. 5, 6 reperiet enim esse commutata [verbdj^ 
ut in superioribus libris [II— IV] ostendi, maxime propter bis 
quatemas causas. litterarum enim fit demptione aut additione 
et propter earum tralationem [tractationem Flor.: em. LSp. coU. 
WUt. ad Her, 4, 29] aut commutationem, item syllabarum 
[productione] ; quae quoniam in superioribus libris cuius modi 
essent exemplis satis demonstravi, hic ammonendum esse modo 
putavi. cf. Leo, Hermea 24, 289 adn, 5. Usener l. c. p. 625 sq, 

5. id. ibid. 8,24 de quibus utriusque generis [&vaXoyiag 
et &v(oiiaXiccg] declinationibus libros faciam bis temos, prioris 
tris — , posterioris [XI — XIIT] de eius disciplinae propaginibus. 

6. id, ibid. 8, 2 de huiusce multiplici natura discriminum 
orae sunt hae, cur et quo et quem ad modum in loquendo de- 
clinata sunt verba. de quibus duo prima duabus caufiis ^ex- 
cuiram breviter, quod et tum, cum de copia» ^ei^oTvssa. ^^T&ajn^^ 
erit retractandum et qnod de tribns tertiom c^o^ fe^\i>aaXi^^» «oa» 

pezmultas ac magnas partea. 



190 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

7. id. ibid. 8, 20 in verborum genere quae tempora adsigni- 
ficant% quod ea erant tria, praeteritum praesens fiiturum, de- 
clinatio facienda fuit triplex, ut ab saluto salutabam salutabo; 
cum item personarum natura triplex esset, qui loqueretur, ^ad 
quem^, de quo, haec ab eodem verbo declinata, quae in copia 
verborum explioabuntur. hoc et superiore loco lihros XI — XIII 
denotari recte OMttdler {praef. Varr. De l. L. p. L) vidit; ne- 
que aliter de loco proxime sequenti iudicari potest. 

8. id. ibid. 10, 33 huius generis verborum cuius species 
exposui [a copulis infecti et perfecti, a senid et saepius, fa- 
ciendi et pattendi, singularis et multitudinis] quam late quid- 
que pateat et cuius modi efficiat figuras, in libris qui de for- 
mulis verborum erunt [XI — XIII] diligentius expedietur. 

6 [4] 

lib. III. ita respondeant cur dicant deos, cum 

(dey omnibus antiqui dixerint divos. 

Serv. Dan. Aen. 12, 139 deus autem vel dea generale nomen 
est omnibus ; nam quod graece &iog, latine timor vocatur, inde 
deus dictus est, quod omnis religio sit timoris. Yarro ad Gi- 
ceronem tertio : ita — diYos. cf. Serv. Aen, 5, 45 ap. At. Phil. 
fr. 12. 8, 275. Isid. diff. verb. 168. 

1 deus Paris. 7929 2 de add. Thilo omnis Com' 

melinus -es Masvicius et WUmanns 

7 [5] 

L III. fixum 

Diom. p. 377, 12 figor ambigue declinatur apud veteres tem- 
pore perfecto; reperimus enim fictus et fibcus. Scaurus de vita 
sua 'sagittis' inquit ^confictus', Varro ad Ciceronem tertio fLxnm. 

8 16] 

l. III, sicut nocent panthera et lea 

Philarg. buc. 2, 63 hoc nomen [leaena] licet veteres La- 
tinum negent, auctoritate tamen valet. dicebant enim leonem 
masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia [XVIII L.]: 
^nam audivi feminam ego leonem semel parire'. Cicero d.e 
gloria libro . . . [IV^ p. 332 CFWMueUer] sic ait: 'statuerunt 
simulacrum leaenae'. leam vero Varro ad Ciceronem dicit 
libro m [Iin Paris. 7960] : sicut - lea. Non. p. 134, 7. Isid. 
or. 19, 4 3, CGL II 121, 56. 

nocif Zaur. plut. XLV Pans. 7960 iio ^fe%\» "PaTVi. 11B08 
hoc eat cont. Buecheler docet Roth 



M. TerentiuB Varro 191 

9 [7] 

l, IV. prolubium et [pro] lubidinem dici ab 

80 quod lubeat; unde etiam lucus Veneris Luben- 

tinae dicatur. 

Non. p. 64, 15 Varro de lingua Latina lib. IV fV Lugd,] : 
proiubinm — dioator. Varro de l. L. 6, 47 lubere aD labendo 
dictum, quod lubrica mens ac prolabitur^ ut dicebant olim. ab 
lubendo libido, libidinosus ac Yenus Libentina et Libitina, sic 
alia. cf. Isid. or. 10, 162. diff. verh, 331. CGL V 554, 12. 

1 proluviem: em. Cruietus proluvidine Lugd. m.l 2 lu- 
bentina (^-lAAgd. m. 1) 

LIBRI V— X SERVATI SUNT IN CODICE 

FLORENTINO LI 10 
swnt tamen in eo lactmae, quae fr. 10,11, 12partim supplentur. 

10 [deesi\ 

l. VII. ratis dicta navis longa propter remos, 

quod hi super aquam sublati dextra et sinistra 

duas rates efficere videntur. ratis enim, unde 

hoc translatum, ubi plures mali aut asseres iuncti 

aqua ducuntur: hinc naviculae cum remis ratiariae 6 

dicuntur. 

Serv. Dan, Aen. 1, 43 Varro ad Ciceronem: ratis — dicuntur. 
cf, Isid. or. 19, 1, 9. haec ex parte in cod. Flor. de l. L. 7, 23 
exciderunt: ratis dicta navis longa propter remos, quod hi, 
cum per aquam sublati sunt dextra et sinistra, duas rates 
ef&cere videntur. ratis enim, unde hoc tralatum, illi ubi plures 
mali aut asseres .... 

1 rates et naves FtM. cf. Neu>e, Formenl. d. lat. Spr. 1 ' 
p. 184 2 super scripsi: supra 3 rates alt, loco Pa/ris. unde 
hoc transl. om Paris. 4 asseres Varro: trabes codd. vel tr. 
sunt iuncti Paris. 5 ratiamae {i. e. ratiariae) Fuld. Paris. 

cf Bh. Mus. 59, 321 

11 \dees{\ 

l. VIII, sicuti cum dicimus lupus lupi, probus 
probi et lepus leporis, item paro paravi et Ifk^^c^ 
lavi, pungo pupugi, tundo tutuAi ft\. V^^^^ ^vo.^^. 
cnmqne a ceno et prandeo et poto o\. ^^tl'»>»\.\s^^ ^nv.^ 



192 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

K et pransus sum et potus sum dicamus, a destringor 

tamen et extergeor et lavor destrinxi et extersi 

et lavi dicimus. item cum dicamus ab Osco Tuscq 

Graeco osce tusce graece, a Gallo tamen et Mauro 

gallice et maurice dicimus; item a probus probe, 

10 a doctus docte, sed a rarus non dicitur rare, sei 

alii raro dicunt, alii rarenter. 

Gell. 2, 25, 5 M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua 
Latina octayus nullam esse observationem similium docet in- 
que omnibuB paene verbis conBuetudinem dominari ostendit: 

aicati c. d. inquit lupQB — cumqae inquit a ceno — rarenter. cf. Vcurro 

de l. L. 8, 68. 9, 106. haec erant in extremo libro octavo, tM 
disputatio neQl ^^qiLccvog amissa est, non secus atque ea quae 
aectmtwr in fr. 12. 

6 labor 10 a &t8 codd. dett.: om. reU. 

12 [deest] 

l. VIII. sentior nemo dicit et id per se nihil 

est, adsentior tamen fere omnes dicunt. Sisenna 

unus adsentio in senatu dicebat et eum postea 

multi secuti, neque tamen yincere consuetudiDenA 

5 potuerunt. 

Gell. ibid. 9 inde M. Yarro in eodem libro: aentior inquit 
nemo — potaenmt cf Sisenna tcst. 2. Diom. p. 381, 23. Frisc. 
p. 399, 12. 435, 10. 436, 3. Donat. ars gr. p. 383, 19. Pomp, 
comment. p. 233, 34. Consent p. 369^ 14. Caper orih. p. 107^ 9. 

13 {19'\ 

l. XI. rure ordinatum arbustum 

Char. p. 142, 18 rure Terentius in Eunucbo [97!]: *ex 
meo propinquo rure boc capio commodi'. itaque et Yarro ad 
Gic^onem XXH: [fr. 20]. quem Plinius [duJb. serm. p. 15, 11 B.\ 
ad eundem XI rare >- arbastom dixisse laudat, sed et Terentimn 
in Adelphis [542] ^filium negat esse rore', sed et Titinium in 
flortensio [v. 60 Ribb.^ 'in foro aut in Quria / posita potiua 
quam rure apud te in clauHa', cum nemo dubitet. cf. Bram- 
bach, Neugest. d. Lat. Orth. p. 167. 

ambustum Neap. 

14 [21] 

l. XI. yarro — dicit — ^d Oiceronem XI horum 
poematorum et his poematiB opox^x^ ^m. 



M. Terentius Varro 193 

Char. p, 141, 29 poematorum et in n et in III idem Varro 
adsidue dicit et his poematis, tam quam nominativo hoc poe- 
matum sit et non hoc poema. nam et ad Ciceronem — dicL id. 
p. 140, 5 poematis, quamvis ratio poematibus faciat. nam sic 
inscribit Varro libro suo 'de poematis'. cf. Accins fr. 8, Lctel. 
Arch. test. 5. Varro fr. 5. 65. dliter fr. 256. 

15 [23] 

l. XI. git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus 

id nomen ire debere conmeminit. 

Ghar. p, 131, 7 git. — comneminit; vulgo autem hoc gitti di- 
cunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro VI* \p. 28, 25 B.] 
ef. Char. p. 34, 27. 35, 28. 102, 7. exc. gramm. p. 546, 36. 551, 17. 
Beda orth. p. 274, 7. Anecd. H. p. 123, 31. 

16 [251 

l. XI. catinuli 

Char. p. 79, 23 catinus — deminutive catillus fit, ut Asi- 
nius contra maledicta Antonii ^volitantque urbe tota catilli'. 
sed Varro ad Ciceronem XI catinuii dixit, non catilli. cf. Varro 
de l L. 9, 74. Diom. p. 326, 7. 

praeterea ad librum XI fortasse pertinent fragmenta 245 sq. 
cf. Wilmamis ihid. p. 26. 35. 151 sq. {vd. tamen etiam praef. 
p. 186 sq.) 

17 [30\ 

l. XIII. palpetras 

Char. p. 105, 14 (== Plin. dub. serm. p. 73, 9B.) paipetras 
per t Varro ad Ciceronem XIII dixit; sed Fabianus de anima- 
Ubus primo palpebras per b. alii dicunt palpetras genas, pal- 
pebras autem ipsos pilos. cf. Cic. de nat. d. 2, 143. Caper de 
verh. duh. p. 110, 19. Lact. de opif. d. 10, 1 ad fr. 447. Isid. 
or. 11, 1, 39. diff. rer. 54. SBrandt, Wien. Stud. 13 (1891) 
p. 260sq. 

18 [3i\ 

l. XIIL olivo et 0X0 putat fieri. 

QMr. p. 139, 15 0X0. Varro ad Ciceronem XIII: oUto — fleri, 
inquit Plinius sermonis dubii libro VI [p. 42, 4 j?.]. 

19 [33] 

l. XVIII. quibus nos in lioe libxo^ ^xo\^^^ ^*^ 
nihjJ jntersitf ntemur indiscr\m\iia\»\\xv ^xotsA^^^- 

0i»Bua»tioMe BomtuiBe tragmenU ed. FTrHAtox.x "V^ 



194 Grammaticae aeiatis Yarronianae fragxnenta 

Non, p. 127, 24 ind iflcriniinatim , indifferenter. Yarro de 
lingua Latina lib. XVUi: quibos — promisce. 

20 \34] 
l, XXIL rure veni 

Char. p. 142, 18 (— Plin. dub. serm, p. 15, 10 B.) rure — , 
Varro ad Giceronem XXII: mre veni ef. fr. 13, 

21 [55] 

l. XXIIL ingluvies tori sunt circa gulam, qui 

propter pinguedinem fiunt atque interiectas ha- 

bent rugas. 

Serv. Dan. g. 3, 431 Varro ad Ciceronem in libro XXIII: 
ingiuTies tori inquit sunt — mgas. sed nunc pro gula positnm. 
Scihol. Bem. g. ibid. ingluviem, gulam. ingluvies est spatiimi 
gulae, unde et glutum et gluttire dicimus per ingluviem aliquid 
demittere; nam et gluttinatus est quasi gulae ictus. Taul. 
Fest. p. 112, 2. Caper de verh. dub. p. 110, 4. Isid. or. 10, 136. 
app, XXIII de prop. serm. 112. Beda orth. p. 276, 12, Agroec, 
orih. p. 121, 5. CGL V 29, 4. 

22 [36] 

l. XXIV, M. Varro alias profata, alias proloquia 
appellat [<3;^t(»fiaTa]. — M. Varro in libro de lingua 
Latina ad Ciceronem quarto vicesimo expeditissime ita 
finit: ^proloquium est sententia, in qua nihil desideratur'. 

5 erit autem planius, quid istud sit, si exemplum eius 
dixerimus. &^lcD(ia igitur, sive id proloquium dicere placet, 
huiusce modi est: ^Hannibal Poenus fuit'; ^Scipio Numantiam 
delevit'; ^Milo caedis danmatus est'; ^neque bonum est 
voluptas neque malum'; et onmino, quicquid ita dicitur 

10 plena atque perfecta verborum sententia, ut id necesse 
sit aut verum aut falsum esse, id a dialecticis c^lcnfui 
appellatum est, a M. Varrone, sicuti dixi, proloquium. — 
sed quod Graeci (Svvri(ifiivov &^i(0(ia dicunt, id alii nostroruni 
adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum tale est: 

u ^si Plato ambulat, Plato movetur'; ^si dies est, sol super 
terras est'. item quod iili cv^wiEukE^V^vov.j ^'j^* "^el con- 

iunctam vel eopulatum dicimus, c\vio^ «a\. cvsvsAkbs. ts^^s^* 



M. Terentius Varro 195 

'P. Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphayit 
et ieiensura fanctus est et collega in censura L. Mummii 
fuit'. in omni autem coniuncto si unum est mendacium, so 
etiamsi cetera vera sunt, totum esse mendacium dicitur. 
nam si ad ea onmia, quae de Scipione illo vera dixi, 
addidero ^et Hannibalem in Africa superavit', quod est 
falsum, universa quoque illa, quae coniimcte dicta sunt, 
propter hoc unum, quod falsum accesserit, quia simul S5 
dicentui*, vera non erunt. est item aliud, quod Graeci 
dt€^Bvy(iivov &^l(Ofia, nos disiunctum dicimus. id huiusce 
modi est: 'aut malum est voluptas aut bonum aut neque 
bonum neque malum est'i omnia autem quae disiun- 
guntur, pugnantia esse inter sese oportet, eorumque op- ao 
posita, quae &vu9isl(i€va Graeci dicunt, ea quoque ipsa 
inter se adversa esse. ex omnibus, quae disiunguntur, 
unum esse venmi debet, falsa cetera. quod si aut nihil 
omnium verum aut omnia plurave, quam unum, vera 
erunt aut quae disiuncta sunt, non pugnabunt aut quae 35 
opposita eorum sunt, contraria inter sese non erunt, tum 
id disiunctum mendacium est et appellatur TtaQccdu^svyfiivov^ 
sicuti hoc est, in quo, quae opposita, non sunt contraria: 
^aut curris aut ambulas aut stas'. nam ipsa quidem inter 
se adversa sunt, sed opposita eorum non pugnant; 'non 40 
ambulare' enim et ^non stare' et 'non currere' contraria 
inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur, quae 
simul vera esse non queimt; possis enim simul eodemque 
tempore neque ambtdare neque stare neque currere. 

Gell. 16, 8 cum in disciplinas dialecticas induci atque im- 
bui yellemuB, necessus fuit adire atque cognoscere, quas vocant 
dialectici slaaycayag. tum, quia in primo nsgl &^LonLdt(ov dis- 
cendum , quae M. Varro — appeUat, commentarium de proloquiis 
L. Aelii docti hominis, qui magister Yarronis fait, studiose 
quaesiyimuB — . redimus igitur necessario ad Graecos libros. 
ex quibus accepimus &^iGHLa esse his verbis: Xsnxhv ai)xotsX%g 
&n6(pavtov Zaov iq>' aiytm. hoc ego supersedi vertere, quia 
noyis et inconditis vocibus utendum fuit, quas pati aures per 
insolentiam vix possent. sed m. Vairo — dixi, pxoVoq^iiQxa^ ^^. ^^^^tsl 
CiceTdHe [iuse, 1, Jdl pronuntiatum , q\io tW^ \,«Aafeii ^^^^-s^^^ 
tantisper nti se aatestatns est, 'quoad m^wi^'' v^iQJQ^^^ ^"^' 



196 Grammaticae aetatis Yarronianae &agmenta 

venero'. sed quod Graeci — neque correre. Ps-Apul. dogw. Plot. 3,265 

Oud, est una inter has ad propositum potissima, quae pronnn- 
tiabilis appellator, absolutam sententiam comprehendens, sola 
ex omnibus veritati aut falsitati obnozia, qnam vocat Sergius 
eifatum, Yarro proloquium, Cicero enuntiatum, Graeci «poratftv, 
tum &^la)iuc. cf. Chrysipp. ap. Varr. de l. L. 6, 56 et Diog. L. 
7, 65. Mart. Cap. 4, 390. Bhet. Lat. min. 246, 2 H. Isid. or. 
2, 31, 1. CGL II 442, 55. 446, 20. 

2 in 1. om. Paris. Voss. Lat. F 7 17 eiuscemodi IFGro- 
novius 32 adiunguntur Begin. 597 35 adiuncta Begin. 

id. Vo88. Lat. F 112 42 contrarie dic. Paris. Voss. Lat. F 7 
43 posses Begin. id. 

23 [37] 

l. XXIV. cum indidem haurierint 

Prisc. p. 540, 3 invenitur tamen etiam haurivi vel haurii. 
Varro in XXTTTI [XXIII Sang. Lugd.] ad Ciceronem: cum — 

haurierint. 

haurierint Paris. 7496 -runt Lugd. 

24 [deest] 

potestatis nostrae est illis rebus dare genera, 

quae ex natura genus non habent. seciindum 

qualitatem locutionis similis quaerenda est oratio et 

sicut placitum nobis manet, dicitur imi cuique nomen. 

Anecd. H. p. CCVI [cod. Bem. 207] auctoritas maiorum 
defuerit: quid faciendum est? scribsit varro ad Ciceronem: 
potestatis — nomen. vcrba scc. — nomen Varronis esae non posst4nt. 
luJian. exc. CGK V 318, 32 scripsit Varro ad Ciceronem: 
potestatis — non habent. cf. Pomp. comment. fr. 245. CUdon. fr. 246. 
Serv. in Don. p. 407, 39. 492, 37. Prisc. p. 141, 4. Consent. 
p. 343, 7. Isid. or. 1, 6, 33. Jeep ibid. p. 127. fr. 24—27 ad 
l. XI referenda esse videntur. 

2 a nat. Iidianus 3 qualitatis 

25 [13] 
hic naevus 

Dedub.nom. CGK V 584,27 (= Plin. dub.serm.p.71,32B.) 
naevus generia neutri, sed Vatto «td. Cj\Qi«toiiWDa. \^<& tmavus. 

nenuB Monac. Ftndob. 



M. Terentiu8 Varro 197 

26 [14] 

Varro de lingua Latma ait talia ex Graeco sumpta ex 

masculino in femininum transire et a littera finiri: 6 %oxXiag 

haec cochlea, 6 xccQTrjg haec charta, 6 yavGdTtrjg haec gausapa. 

Prisc. p. 333, 9 antiquissimi — et hic gaasapes et haec 
gausapa et hoc gausape et plurale neutri haec gausapa quasi 
a nominativo hoc gausapum protulisse inveniuntur, unde Cas- 
siuB ad Maecehatem: ^gausapo purpureo salutatus'. Varro vero 

de lingna — haec gansapa. Char. p. 104^ 9 (= PUft. duh. Serm. 

p. 67, 21 B.) gausapa Ovidius neutraliter dixit [ars am. 2, 300\ 
^gausapa si sumpsit, gausapa sumpta', et Cassius Severus aa 
Maecenatem 'gausapo purpureo salutatus'. sed Augustus in 
testamento : 'gausapes, lodices purpureas et colorias meas'. 
Varro autem ait vocabula ex Graeco sumpta, si suum genus 
non retineant, ex masculino in femininum latine transire et a 
littera terminari, velut %o%XLctg cochlea, 'Epfi^? herma, %aqtr\g 
charta, ergo yavadnrig gausapa. cf. Char. p. 108, 4. Schol. in 
Pers. 4, 37. 6, 46. CGL III 93, 1. 

1 sumta Lugd-Bat. ex] et Paris. 7496 = 22 2 a litt. 
Char. aliterea R et ea littera in mg. r aliterea Carol. aliter ea 
Bamb. Bem. HaXb. Sang. Lugd-Bat KOXAEAC iMgd-Bat. 

KOXAHAC Carol. KOKAIAC Br KOKIaIC Halb. 3 coclea 
BBamb. HdW. coclia Bern. Sang. Lugd-Bat. XAPTEC B 

cartha B rAYCAHEC Bamb. Halb. Sang. Carol. 

27 [i^] 

vas terminata et sis faciunt genetiyo et dis: hoc vas 
huius vasis, hic vas huius vadis. utrumque Varro ait de 
lingua Latina. 

Prob. Cath. p. 30, 27 vas terminata — Latina. Cicero [prO Sest. 

19] : 'vultu tamquam vade'. Prob. caUi. p. 19, 16 vas terminata 
tertiae sunt decHnationis, sis vel dis faciunt genetivo: vas va- 
sis Terentius \ht, tim. 141] ^nec vas nec vestimentum' ; vas 
vadis Cicero [p. Sest. 19] Hamquam vade' et si qua talia. 
eadem Mar, Plot. Sac. p. 482, 7. cf. Beda orih. p. 293, 31. Al- 
bin. p. 312, 21. 

1 hoc vas h. v.; utrumque V. a. de 1. L.: hic vas h. v. 
Vindob.: em. Spengel 

28 [^4] 

secuDdum Y&rronem senior et iumot e,ow^^^vTv 'socc^» 
per inminutionem. 



198 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

Serv. Aen. 5, 409 ^senior' secundum — iiuninutioiiem. hinc est 
[6, 304] 4am senior, sed cruda deo viridisque senectus'; addi- 
tum enim hoc est ad exprimendumf quid sit senibr; item 
OvidiuB [met. 12, 464] 'inter iuvenemque senemque'. et re vera 
non convenit hunc satis senem accipi, qui et vincere potest et 
uno ictu taurum necare. ergo senior non satis senex, sicut iu- 
nior non satis iuvenis, intra iuvenem, sicut pauperior intra 
pauperem. dicit autem hoc Yarro in libris ad Gicero- 
nem. id. Aen. 6, 304 ^am senior' aut pro positivo posnit, id 
est senex^ aut, ut diximus, senior est virens senex, ut iunior 
intra iuvenem est: quam rem a Yarrone tractatam con- 
firmat et Plinius [serm. dub. p. 41, 12 B.]. cf. Isid. or, llj 2, 25. 
diff. verh. 531. Don. Ter. eun. prol. 4*. hec. prol, alt. 3. 
phonn. 2, 3, 15. Frisc. p. 90, 1. 92, 6. 

iuvenior et senior Laurent. Hamb., quod probavit Wilmanns 

29 [40] 
de fenestella quiritatur. 

Diom. p. 381, 21 solent in verbis etiam peritiores errare, 
incerti utrum cum r an sine r debeant proferri. quinto, Li- 
vius in attico [activo cod. Scioppii et Putschius octavo Mueller 
ad Varr. de l. L. p. 268'^ quirit. Yarro ad Ciceronem: de 
fenest qoir. est autem quintare Quirites ciere. utrum verba 
Varronis exciderint et FenesteUa agnoscendus sit (cf, Diom. 
p. 365, 7), an ^de fenestella q.^ sit scribendum (ita Mercklin, 
Philol. 3, 151. Poeth, de Fenest. diss. Bonn. 1849 p. 6, quos 
WUmanns sequitur; cf. Peter FHB^ p. CXIII adn. 4), certum 
non est. de v. ^quiritare^ cf. Varro de l. L. 6^ 68 quiritare dicitur is 
qui Quiritum fidem clamans inplorat. cf. Nigid.fr : 33. Non. 21, 18. 

30 [38] 

datum illi [copi^i] hoc nomen est, ut quidem Varro 
ad Ciceronem sciibit, quod hinc capiant initium sensus 
ac nervi. 

Lact. de opif d. 5, 6 in summo vero constructionis eius, 
quam similem navali carinae diximus [4], caput conlocavit, in 
quo esset regimen totius animantis, datumque mi — neryi. Lactan- 
tium excripsit Isidorus or. 11, 1, 25. diff. rer. 50, cf. SBrandt, 
Wien. Stud. 13 {1891) p. 260. 

31 [39\ 

non nnlli proprie calamos \vi^mOxvmi %^a& ^^y ^x^ajss^»^ 
ot Aelius [fr, 5] 'alae ex lupmo, ^<iMCvi^ ^vcva Hs^^^Sii ^ 



M. TerentiuB Varro 199 

Cato in originibus [fr, 122 P.] ' alae ex lup<^iiio> leg<^ii- 
mine'. Yarro^ de lingua Latina: alam culmum fabae 

dic * *. 

Serv, Dan, g. 1, 75 non naUi — dio » • 

post dic septem fere liUerae exciderunt dicere Daniel dici 
docet cani. Thilo 

32 [deestl 

proceres qui processerunt ante alios; unde et 

proceres tigna quae alia tigna porro excesserunt. 

Verg. cod. Amhros. ad Aen. 3, 58 [ef. BSahbadini, Berl. 
Phil. Wochschr. 1906 p. 60T\ proceres Varro ad Giceronem 
dixit: proceres — exceflserunt Scrv. Aen. 1, 740 proceres autem ideo 
secundum Yarronem principes ciyitatis dicuntur, quia eminent 
in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium^ 
quae proceres nominantur. item CGL V 235, 42 (Varrone ap- 
pellato). cf. ibid. 236, 1. Md. or. 9, 4, 17. Ihm, Bh. Mus. 62, 156. 

Varronem summarium novem lihrorum operis De l. L. con- 
fecisse apud Hieronymum scriptum videmus (supra p. 182); quo- 
rum praeter primum singuli temos operis plenioris ampleayi esse 
videntur. cf. Bitschl op. 3, 466. Wilmanns ihid. p. 46. aliter 
Biese, Philol. 27, 298 adn. 9. 



DE SERMONE LATINO AD MARCELLUM 

LIBRORUM Y 

qui numerus lihrorum huius operis in indice Hieronymi est, 
eum tenendum esse censeo, etiam si his apud Bufmum VII liher 
traditus est; atU enim VII pro UII inrepsit {OJahn, Ber, 
d. ScicJis. Ges. d. Wiss. 2. 1850 p. 114. vd. infra idem men- 
dum ad fr. 83), aut grammaticus ipse erravit. de temporihus, 
quihus hoc opus scriptum est (sine duhio post a. 707/46) cf. 
yrUmanns p. 97 et Usener ihid. p. 635. Marcellus quis fuerit 
incompertum est. de argumento contra operis nuHa est dubitatio; 
q,gehatw enim de verhorum recta appellatione ac scriptura, de 
sonis, de numeris, de virtutihus. nam de primis duahus rehus 
ex Velio praesertim Scauroque (fr. 271 sq.), nec non ex aliis or- 
Ihographiae scriptorihus certa fere quaedam argui possunt (cf, 
Wilmawns p. 84 sq. 88 sq.); de occenttbus testaAAiiA e«l Qr^\>» 
l/r. 45), de numeris Bufvnus {fr. 38. 39. 46\ dc mTlut^ayu» m\.\Vfe- 
gue sermonts Charmus et Donatus (/r. 40. 43"^. »edi %% ^ xcnw^ 



200 Graminaticae aetatis Varroxiianae fragmenta 

dispositione quc^erimua, de argumento quinti libri, et si de testi- 
monio Bufini recte iudicavimus , quarti solum modo constat; in 
reliquis enim libris firma testimonia desiderantur. quod si WH- 
ma/nns {ibid. p. 88. 93) ^Varronem in tertio de adspiratione 
egisse* adfirmat, proinde ac si hoe a Gellio ifr. 45) proditum 
sit, id mendum est, quod ne Eiese quidem vidisse miror {JPhiloh 
27, 300). h sa/ne litteram exVarronis praecepiis ad accentus per- 
tinere verisimile est, cum is illam aspirationis , non litterae 
notam esse existimet (fr. 240. 279 sq.); at id quod Ps-Acro dt 
accentibus testatur, in libri numero quam lubricum sit ne Wilma/nn- 
sium quidem fugit {p. 62 sq.) ; cf. ad fr. 44. restant du>o primi libri, 
quorum Wilmanns locos quosdam Diomedis pro fu/ndamento po- 
suit {p. 81. 83), qui sunt fr. 238. 243, ubi inscriptio ipsa operis 
deest. ego quidem in his non solu/m de libri numero, sed de opere 
etiam dubitaverim; argumenta enim ad librum JDisciplinarum 
guoque primum quadrant, ex quo fonte altero sane auctore inter- 
cedente in ewndem Diomedis librum secu/ndum fragmentum de 
grammaticae officiis {236) fimxisse WUrnanns constituit; neque 
iniuria Usener rdiquias Varronis, quae in secundo Diomedis 
libro extant, primo Disdplinarum adscripsit {ibid. p, 624 adn. 
1. 642 adn. 2. Eh. Mus. 24. 1869 p. 102). libris De serm. Lat. 
certa fere ratione tribuenda sunt fr. 239. 266 — 94. 322. 

33 [48-] 

lib, I, 'Cretenses' Ennius [ann. 004 F.^ 

Char, p. 124, 12 {= Plin. dub. serm. p, 57, 26 B.) 'Cretum' 
Cicero Tuscnlanarum libro II [54] 'Cretum legis', 'Cretenses* 
EnniuB, ut Yarro libro I de sermone Latino scribit. 

34 [55] 

l, II, M. Varro in Hbro secundo ad Marcellum de 

Latino sermone aeditumum dici oportere censet magis 

quam aedituum, quod alterum sit recenti novitate fictum, 

alterum antiqua origine incorruptum. 

Geil. 12, 10 aeditimus verbum Latinum est et vetus ea 

forma dictum, qua finitimus et legitimus. sed pro eo a pleris- 

que nunc aedituus dicitur nova et commenticia usurpatione 

quasi a tuendis aedibus appellatus. satis hoc esse potuit ad- 

monendi gratia dixisse « » propter agrestes quosdam et indo- 

mitos certatores, qui nisi auctoritatibus adhibitis non compri- 

muntur, M. Varro — incorruptum. cf. Farro de l. L. 7, 12, 8, 61. 

r. r. 1, 4 1. Cic. tap. 36. Paul. Fcst. p. 13, 6. awiT. ip.lb^l^, 

imeaa, H. p. 214, 17. dig. 26, 1, 1, 1. CGL V 497, 5^. Vl^V 



M. Terentius Varro 201 

35 [54] 

l. II, quae Graeci dicunt aenigmata, hoc genus qui- 
dam ex nostris veteribus scirpos appellaverunt. quale 
est — : 

semel minusne an bis minus sit, non sat scio, 

an utrumque eorum; ut quondam audivi dicier, 5 

ipsi lovi regi noluit concedere. 

hoc qui nolet diutius aput sese quaerere, inveniet quid 

sit in M. Varronis de sermone Latino ad Marcellum libro 

secundo. 

Gell. 12, 6 quae Oraeci — quaie est, quod nupcr invenimus per 
hercle anticum, perquam lepidum, tribus yersibus senariis com- 
positum aenigma, quod reliquimus inenarratum, ut legentium 
coniecturas in requirendo acueremus. versus tres hi sunt: semei — 
libro secundo. ' Terminus* intellegitur {Buechekr, Eh. Mus. 46, 159), 

4 non sit sed (sat Begin. uterque Voss. Lat. F 112 Magliah.) 
Bcio: em. Buecheler sit nescio Ireinsheim 6 at Herz ipsi 
dicier iovi: transp. Buech. 7 noluit Bern. Paris. Voss. Lat. 
F 7 nolit Hertz 

36 \62\ 

l. III. faenerator, sicuti M. Varro in libro tertio de 
sermone Latino scripsit, a faenore est nominatus; faenus 
autem dictum ait a fetu et quasi a fetura quadam pecu- 
niae parientis atque increscentis. idcirco et M. Catonem 
[supra test, 2 p. 10] et ceteros aetatis eius feneratorem 
sine a littera pronuntiasse tradit, sicuti fetus ipse et 
fecunditas appellata. 

Gell. 16, 12, 7 faenerator enim ricuti — appeUata. cf. Cloat, VcT. 

fr. 1. Non. p. 53, 28 faenus ab eo dictum est, quod pecuniam 
paxiat increscentem [-enti codd.] tempore, quasi fetus aut 
fetura; nam et graece t6xog dicitur &n6 xov TUtsiv, quod est 
parere. Varro lib. III de Latino sermone: ^fenus autem dictum 
a fetu et quasi fetura quadam pecuniae'. nam et Catonem et 
ceteroB antiquiores sine a littera faenus pronuntiasse conten- 
dit, ut fetuB et fecunditas. similiter Non. p. 439, 15, cf. OFroehde, 
de Non, Marc. et Verr. Fl, {Berol. 1890) p. 21. adde Varro de 
l. L. 7, 96. Faut. Fest, p. 86, 1 fenus et ieneratoiei& ^^ \«v ^^ 
credita pecunia fenebris a fetu dicta, qvxo^ c,T^dL\^\ nxmoc^ ^^ 
paiiant, ut apud Gr&ecoa eadem rea x6>i08 ^<atet. y^x^ft^ ^» ^ 
Ind, ar. 10, 97. 



202 Grammaticae aetatis Yarronianae firagmenta 

37 [63] 

l. IIL utrumque mulieres, et epicrocum viri 
quoque habitarunt. 

Non. p. 318, 26 habitare, uti. Varro sermone Latino lib. 

m : atnunqoe — habltaront. 

38 [671 

l. IV, clausulas quoque primum appellatas 

dicunt, quod clauderent sententiam, ut apud Ac- 

cium [v. 665 Rihb.^y. *an haec iam obliti sunt 

Phrjges?' non numquam ab his initium fit, ut 

6 apud Caecilium [v. JS80 Ribb.^i *dei boni! quid 

hoc?' apud Terentium [adelph. 610]: 'discrucior 

animi'. 

Bufin. p. 556, 7 Varro in mi [in septimo Paris. 7496 UII 
Parts. 7501 m omisso, in UII Begm. 1709 cf.praef.] : dauflaiM — imimL 
cf PaiU. Fest. p. 56, 8. Mar. Vict. p. 60, 27 nimc de metrorum, 
prout verBus processerit, praescripto et legitimo fine clausula- 
que dicemus. nam metrica lege in fine versuum quadripertita 
conclusio est, per quam exitus metri statusque dinoscitur, 
utrum pede seu semipede vel dipodia sit terminatum. hanc 
Graeci %axaX7ilt>v vocant, id est cum legitimum metrum in sy- 
zygia simplicem pedem, in monopodia vero, id est in simplici 
pede, BjIIabam perdit. cf id. p. 79^ 1 {Bufin. p. 557, 13). IHom. 
p. 300, 23. Isid. or. 1, 39, 24. 

3 haec iam haec del. altero haec Paris. 7496 4 Bruges 
BitscM 6 dei b. Paris. 7496 Begin. 733 de . . Paris. 7501 

39 [73] 

l. IV. at in extremum senarium totidem semi- 

pedibus adiectis fiet comicus quadratus, ut hic 

[Ter. efu/n. 539]\ ^heri aliquot adulescentuli coimus 

in Piraeo*. 

Bufin. p. 556, 14 idem Varro in eodem im [septimo 
Paris. 7496 UH Paris. 7501 Be^in. 733 libro add. vg.] de 

lingua Latina ad Marcellum sic dicit: at in extremom — in Piraeo. 

Dtom. p. 515, 3 septenarium versum Varro fieri dicit hoc modoi 
cum ad iambicum trisyUabua pe^ ad^W ^\> ^t^ Wa: ^quid in- 
mereutihua noces, quid invidea wxAcv^*^^ «sicaaa Vsl ^«ttoiasi 
yerauB eat [hec. 349]i *nam ai T©m\tfeft\il o^i^^Haaa. W^ssmATafc 



M, Terentiua Varro 203 

dolores?. et in Plauto saepius tales reperiuntur. item Ckar. 
ubrumque ad Utteram transcripsit Rufin. p. 555, 5. 16. 

1 aut Paris. 7501 et Regin. 733 (?) 2 fiat: em. Wilmanns 

libro quarto addendum est fr. 46, et ut videtur fir. 284 — 94, 
cf. tamen satwr. cynodid. fr. 100. 

40 [81] 

l. V, 7}d"ri — nullis aliis servare convenit, 
quam Titinio Terentio Attae; Ttoc^fi vero Trabea 
Atilius Caecilius facile moverunt. [Ter. eun. 65] 
^egone illam? quae illum? quae me? quae non? 
sine modo, / mori me malim; sentiet qui vir siem'. 6 
praecise — [gener]ad animi passionem. quo|d novi 
generis cum non sit interiectio sed ademptip, 
tamen interiecti animi causa vocitamus. [Ter. 
adeVph. 111] 'tu me homo adigis ad insaniam'. ira- 
scentis et haec oratio est, licet nulla sit inter- lo 
iecta particula. [Ter. adelph. 1^7] ^tun consulis 
quicquam?' et haec irascentis oratio est. [Ter. 
eun. 84] Hrenio horreoque, postquam aspexi hanc'; 
adfectus ob amorem. [8RPI p. 274 Rihb.^] 'heus 
heus pater, heus Hector'; a doldre mentis adfectae. 15 
[SRF I p. 284Ribb.^ *mane mane, porro ut audiasl' 
cupiditatis adfectus est. 

Char. p. 241, 27 Ij^fj^ ut ait Varro de Latino sermone 

libro V, nullis — convenit inquit quam — Trabea inquit AtllinB — 
praecise inquit Varro [gener]at — adfectna est Don. Ter. eu/n. 

1, 1, 20 \ 5, 8, 20 ^-\ andr. 1, 5, 36 (cf. 1, 5, 50^). Schol Ter. 
p. 92, 22 ScKUe. Serv. Aen. 1, 135. Macroh. 4, 6, 20. Prisc. III 
p. 111, 4. 328, 13 K. 

1 ali: em. Ritschl 2 atte pathe 4 illamq: 6 pcis^ 
generat: em. Buecheler secundum Revensium 15 adolere 

41 [83] 

l. y. later lutum iugmenta 

Char. p. 135, 17 (= Flin. dub. serm. p. 51, 20B>j \^H«t «^ca. 
lateris? ei hnic nominativum 8in{;^\at«Qi «^\a.VYqw& x«?^b^^ 
BiDgnlaria, si e litteram deponat. Yatro ^e ^otxvoix»'^'^^®^^^** 
uiar—iagmmta. cf. Char. exc. p, 552, 11. Pomp. commwt. ^.1-W,^ 



204 Grammaticae aetatiB Yarronianae fragmenta 

187, 1. Frisc. p, 228, 18. III 145, 6. Anecd. H. p. 244, 12. 
Buechekr, Eh. Mm. 60, 317. 

42 [87'] 

l. V. domi suae 

Char. p. 126, 22 {— Flin. dub. serm. p. 6, 24 B.) domi sum 
Yarro de sermone Latino libro Y; nec enim potest adverbium 
dici cui suae pronomen adest. 

43 [88] 

l. y. mutuo, ut Varro de sermone Latino libro V 
loquitur, in consuetudine est; mutue vero ut docte sic 
puta[n]t. 

Char. p. 205, 15 mutuo, ut — puta[xi]t, nec non et illi qui de 
differentiis scribunt. 

2 cons.] cognoe sic] dicendum coni. KeU putant cod. vg. 

44 [60^1 

Varro ait — ad Marcellum de lingua Latina quattuor 

foraminum fuisse tibias apud antiquos; nam et se ipsum 

ait in Marsyae templo vidisse tibias quattuor foraminum. 

Fs-Acro in Hor. AP 202 Varro autem ait in tertio disci- 
plinarum et ad MarceUum — foraminum. quatema enim foramina 
antiquae tibiae habuerunt; alii dicunt non plus quam tria. 
comm. Cruq. ihid. Yarro in tertio disciplinarum et ad Mar- 
cellum de lingua Latina quattuor foraminum fuisse tibias apud 
antiquos ait, et se ipsum in Marsyae templo eas vidisse reiert. 
cf. fr.283. istis locis etiam si lihrvm tertium recte traditum sive 
alio niutandum esse concedimus, restat duhitatio isne liher ad 
alteram quoque inscriptionem referendm sit. perverse certe Wih 
manns statuit (p. 62 sq.) numerum ah illo loco alienum postpo- 
nendum esse; quid enim de geneHvo ' disciplinarum^ ? fortasse 
potius III ex ^lih.^ corruptum est. 

45 [61] 

in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, 
znanenty reliquae mutant. 

^e/l 18, 12, 8 Varro libria q\xoa «t^ ^«kX^i^Wsmx de lingua 
Latina fecit: in priore — mutaaif, <m\x\«XiV> \asvvx\\. ^^\g»)^3asfiiK&% 
mutantnr. cf, Schodl, acta soc. ph. Irt-ps. 6,ia^. 



M. TerentiuB Varro 205 

46 [47] 

quare in huiusce modi locis poui oportet no- 

tam I transversam inter syllabas, frequentius ad 

extremum versum senarium et similes, si pro 

longa brevera habebunt extremam, ut in hoc [2'er. 

Phorm. 55]: 'amicus summus meus et popularis 6eta\ 

Rufin, in metr. Terent. p. 555, 11 Varro de lingua Latina 
ad Marcellum sic: quare — Geta. de collocatione cf. adn. post 
fr. 39. 

47 [8J2] 

id praesente legatis omnibus exercitu pro- 
nuntiat. 

Don. Ter. eun. 4, 3, 7*~* ^nescio quid profecto absente 
nobis turbatum est domi' aut subdistinguendum et subaudien- 
dum me, aut &Qxcci,6y,6s est figura absente nobis pro absentibus 
nobis. Pomponius in Ergastulo [sine ergo istuc: em. Rihb. 
SBP P V. 47] 'praesente amicis inter cenam d. o.'; Varro 
in Marcello [ad Marcellum Wilmanns; logistoricorum lihrum 
significari putat Schoell, sed cf. Bitschl op. 3, 407] : id — pronun- 
tiat. absente nobis cum dicit, pro praepositione ponit absente 
ut si diceret ^coram amicis'. Non. p. 76, 15 absente nobis et 
praesente nobis, pro absentibus nobis et praesentibus nobis. 
Flautus Amphitryone [400 ut vidit ISchroeder] : ^nec nobis praesen- 
test [aliquis] quisquam, nisi ego, servus Sosia'. Afranius Au- 
ctione [v. 6 Rtbb.*]: ^adeste, si hic absente nobis venierit puer'. 
Sehol Ter. p. 106, 19 ScMee. CGLV 531, 23. 638, 32. cf. Birt, 
Eh. Mus, 51, 248. 

exercitui Wilmanns, sed cf. Prisc. p. 363, 6 

48 [85] 

iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus. 

Char. p. 103, 26 (= Plin. dub. serm. p. 56, 10 B.) capo di- 
citur nunc, sed Varro de sermone Latino: iterum ait ex gaUo — 
oapus. Beda orth. p. 266, 28 capo nunc, sed Varro de sermone 
Latino ait: ex gaUo — capu». cf Varro r. r. 2, 7, 15. 

DISCIPLINARUM I DE GRAMMATICA 

primum locum grammaticam in Disciplma/rum \iibT%» ^"^- 
nudfisej certum est (Eitschl op. 3, 353 sq.^ , Yiequc dwito\\.wr\ '^'^^ 
gum m hac libro Varro totam prammaticam ariem, qu«nft*vMWi >i<^ 



206 Giammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

op&ribus interioris eruditionis antea investigaverat adumbraverit, 
ex qua ipsa re quam difficile sit, quae rdiquiae huc, quae dlio 
pertinea/nt, distinguere, intdlegitur, cum praesertim ex Disdpli-' 
narum primo wnum solum fragmentum diserte traditum sit. 
rerum tamen quandam dispositionem WHmanns (p. 98 sq.) exr 
cogitavit, quem quatenu^ sequi possimus, in singulis fragmentis 
videbimus. hic unum contra eum dicemus. qua enim raiione 
fr. 256 huc referendum sit {Wilmanns p. 34. 110), non per- 
spicimus, cum anahgiam dedinationum Varro in Itbro quoque 
De similitud. verh. persecutus sit, praeceptumque Hli superiori 
proi'sus contrarium in contrario libro De util. serm. (fr. 5) k- 
gatwr, neque Charisius, qui ea prodidit, ex alius scriptorts memO' 
ria a4iceperit nisi Plinii, ex quo notitia quoque libri De simi- 
litud. verb. in Gharisium fluxisse videtur (Beck, C. JPlin. Sec. 
dub. serm. rdl. p. XXIII. cf. A Schottmueller, de C. Flin. Sec. 
libr. gramm. p. 19 sq. Morawski, Hermes 11. 1876 p. 339 sq.); ne 
dicdm Charisium DiscipHnarum librorum nonum tantum modo 
memorare. totius operis in fr. 237 adumbratam imaginem habe- 
mus, si re vera illud huc pertinet {cf. Usener, ibid. p. 642 adn. 3). 
de temporibus vd. infra ad libr. Discipl. huc fortasse pertinent 
fr. 234—37. 243. 244. 

49 [95] 

litterarum partim sunt et dicuntur, ut a et b; 

partim dicuntur neque sunt, nt h et x; quaedam 

neque sunt neque dicuntur, ut 9 et t/;. 

Ann. Cornut. ap. Cassiod. orth. p. 153, 1 praeterea in libro qui 
est de grammatica Yarro cum de litteris dissereret, item [ita 
codd.] h inter litteras non esse disputayit [disputat codd.]^ quod 
multo minus mirum, quam quod x quoque litteram esse negat. 
in quo quid voluerit [Tiderit codd.]^ nondum deprehendi; ip- 
sius verba subiciam: litterarum — ut <p et v- cf fr. 2. 279. Mar. 
Vict. p. 5, 26. 6, 2. Donat. oflrs gr. p. 368, 7. leep tbid. p. 113. 

1 ut A et B et h et X partim sunt quae neque dicuntor 
quaedam n. s. n. d. ut phi j Bern. 330 Paris. ut a et b h et 
X (a b et h et X Colon.) partim sunt neque dicuntur ut phi ^ 
Bruxdl. Colon.: em. Carrio aliique 

nEPI XAPAKTHPSIN 

?U)C opus de formulis verborum fuisse neque dissimile libris 
XI— XIII De l, Lat, l%broqut De %imilitud. verb. contra Bit- 
schelmm {cp, 3, 459) Usener rccte «tatuit ^eck. 3t])KirlAi. 95. 
ISer p. J2478q.). cf. etiam rr^phonis AXcxon^wi iit^X Ikv^i^xwi 



M. Terentius Varro 207 

XaQccxf/jQtov apud Susemihl, Griech. Litt, d, A2ex. 2, 213, Graecis 
atUem nominibus x^^f^^^^VQ tvnog vytoSsiYiia latine figuram for- 
mtUam formam respondere ex CGL («. his vodbus) perspidtttr, 
de ntmero librorum non constat, sed tres fuisse suspicoH licet 
de temporibtts nihil compertum est. 

50 [deest] 

Ub. IIL propius proxime 

Char. p. 189, 25 Yarro sic ait in III nBgi xaQaxti^gatv 
propins pr. 



QUAESTIONUM PLAUTINARUM LIBRORUM V 

quoad ex paucis parvisque rdiquiis, quae ad nos pervene- 
runt, iudicare possu/mus, hoc in libro Plauii grammaticae quae" 
stiones erant, ut in libro De comoediis Plautvnis fabutarum 
Plautinarum controversiae. neque est cur Bitschl secuti {op. 3,455) 
numerum librorum ab Hieronym^ traditum (test 23) in dubium 
revocemus. 

51 [deest] 

lib. II. amussis est aequamen levamentum, id 

est aput fabros tabula quaedam, qua utuntur ad 

saxa coagmentata. 

Non. p. 9, 3 examussim dicitur examinate ad regulam vel 
coagmentum; est enim amussis regula fabrorum, quam archi- 
tecti, cum opuB probant^ rubrica inlinunt. — idem [Varro] 

quaestionum Plautinarum lib. II: amnaais — ooagmentata. cf. Paul. 
Fest. p.6,9. CGLV 8, 2. 265, 33. 439, 43. 649, 6. 

3 coagmentanda lunius 

52 [deesi\ 

l. II. satura est uva passa et polenta et nuclei 

pini ex mulso consparsi. ad haec alii addunt et 

de malo Punico grana. 

Diom. p. 485, 30 satura dicitur carmen apud Romanos, 
nunc quidem maledicum et ad carpenda hominum vitia archaeae 
comoediae charactere conpositum, quale scripserunt Lucilius et 
Horatius et Persius; set olim [et olim codd.'^ CAxmftT^ o^^^ ^ 
yariifl poemaidhuB constabat Batuia 'voca\>«u^OTLi^ o^^^ vscv:^'^^- 
nmt PacuviuB et EmdxiB. sataia «u.t6ixv ^e\»i «vis^ ^ ^a^soarv^ 



208 (jianmiftticae aetatifl Yarronianae fragmenta 

quod similiter in hoc carmine ridicnlae les pndendaeqne di- 
cnntnr velnt qnae a satnris profemntnr et finnt; sive satnia a 
lance, quae referta variiB multisqne primitiiii in sacro apnd 
priscofl dis inferebatnr et a copia ac satnritate rei satnra vo- 
cabatnr — ; sive a quodam genere farciminis, qnod mnltis 
rebus refertum satnram dicit Varro vocitatum. est antem hoc 
positum in II libro Plautinamm quaestionnm: sataxa — gnna. 
alii autem dictam putant a lege satnra, qnae nno rogatn muita 
simul conprehendat, quod scilicet et satnra carmine multa 
simul poemata conprehenduntur; cuius satnrae legris Lncilius 
meminit in primo [48 Ma.] ^per saturam aedilem factum qui 
legibus solvat' et Sallustius in lugnrtha [29, 5] 'deinde 
quasi per saturam sententiis exquisitis in deditionem accipitur'. 
cf. Fest. p. 314^, 25 {Paul. p. 315, 7). Quint. 10, 1, 93. Euanth. 
de fab. 2, 5. Ps-Acro serm. 1 praef. Istd. or. 8, 7, 8. omnes 
Diomedis etymologias Leo Varroni vindiecU (Hermes 24. 1889 
p. 69 sq. 39. 1904 p. 76); cditer iudicat Marx (LucU. carm. 
reU. 1 p. Xsq.). 

1 satjra 2 pinei scripsit et ex sed. Leo (CGF Kaibd p. 56) 



n. LIBRORUM AD HISTORTAM LITTERARUM 

PERTINENTIUM 

DE BIBLIOTHECIS LIBRORUM m 

cf. supra ind. Hieronymi p. 182. hoc opus conicias fuisse 
de historia bibliothecarum Graecis prorsus non omissis, de 
ratione bibliothecas ordinandi, de variis generibus librorum 
scribendique instrumentis. idem anno 706/47 fere confectum est, 
si, ut Ritschl suspicatur (op. 3, 452), negotium biblioihecarum di- 
gerendarum Varroni a Caesare datum (test. 13) causa ei scri- 
bendi fuit. huc quadrat fr. 297. 

53 
lib, IL vectigaliorum 
Char. p. 146, 32 (= Plin. dub. serm. p. 22, 15 B.) Varro de 

bibliothecis II rectigaliorum. 

54 
glutine et citro reficit 

Char. p. 87, 22 (= Plin. dub. serm. p. 54, 11 B.) gluten — qua 
declinatione uaua est et Yarro de bibliothecis dicens : gintine — reftoit 
est enim gluten ut stamen aubtemeii e\t i^c»^ ^b hoc glutine 
^e/> Btannne sabtemine. sed et g\utuiumm%<i.%Ka^\jT.^(5\« \4i. 



M. Terentius Varro 209 

p. 131, 23 (= Flin. duh. serm. p. 68, 5B.) glutine Varro de 
bibliothecis giutine inquit et — refedt cf. Beda orth. p. 274, 5. 

refecit Char. p. 131, 24 

hic memorare liceat Ubros III De lectionihm, qiiamvis ho- 
rum ntdla eoctent vestigia, de quibUfS cf. supra ind. Hieronymi 
p. 182. in iis, si quantum ponderis arti pra^legendi sive recitandi 
antiqui tribuerint consideramus , qui ipsum anagnostae munus 
creaverunt atque lectionem seu &vayv(ocrLxbv ^igos fundamentum 
omnis scientiae grammaticas esse statuerunt (cf. Usener ibid. 
p. 583), Varronem credere possumus a vetere consuetudine in 
circulo complurium hominum legendi profectum (Bitschlop. 3,461. 
497 adn. 16), quae ratio esset recitandi, qui lihri in lectionibus 
praeferendi essent docuisse. cf. luvenal. 11, 180. 



DE POETIS 

operis testimonium apud Gellium et Priscianum habemus, 
quiprimum librum commemorant. ibi Graecos poetas Varronem com- 
plexum non esse, ex argtmento primi lihri efficitur. tempora 
fortasse eadem sunt quae operis De poematis. cf. fr. 66. cetero- 
qui hu^ adde fr. 300—302. 

55 

lib. I. annis postea paulo pluribus quam viginti 

pace cum Poenis facta consulibus <^C.)> Claudio Centhone 

Appii Caeci filio et M. Sempronio Tuditano primus om- 

nium L. Livius poeta fabulas docere Bomae coepit post 

Sophoclis et Euripidis mortem annis plus fere centum et 6 

sexaginta, post Menandri annis circiter quinquaginta duo- 

bus [a. 514/240]. 

Gell. 17, 21 , 42 annis deinde postea — duobus. brevi auctor 
Varro primo de poetis libro adfertu/r. ceteroqui cf Buske, de 
A. GeU. N. A. fmit. quaestt. sel. p. 26. Cic. Brut. 72 atqui hic 
Livius primus fabulam C. Claudio Caeci filio et M. Tuditano 
consulibus docuit anno ipso ante quam natus est Ennius, post 
Romam conditam autem quartodecumo et quingentensimo. Cic. 
tusc. 1, 3 serius poeticam nos accepimus; sero igitur a nostris 
poetae vel cogniti vel recepti. cf Leo, Hermes 39 (1904) p. 64. 
Cassiod. a. 515/239 (Chron. min. 2, 128 Ms.) his cons. bidi& 
Bomanis primum tragoedia et comoediSi ^ livJLCvo \ivi\si ^^ ^Raft.- 
nam data. aliter Accim fr. 18 et Hieron. ol. 14B, ^ \o.. o^7\^^^\ 
Zlrius tragoediarum scribtor clarus \i«k\>etac, o^'^ ^ \:si"^«oa. 

Gnmmaticae Bomanae fragmenta ed. TxrsAioiii. "V^ 



210 Grammaticae aetatis Yazxonianae fragmenta 

meritum a Livio Salinatore, coias liberos eradiebat, libertate 
donatas est. de Accii errore cf. Etiff. Suet. reU. p. sis ad fr. 5 
et infra fr. 58. 

2 C. add. Hosius 

56 

l. I. anno post Bomam conditam quingentesimo nn- 
deyicesimo 8p. Carvilins Buga primns Eomae de amicornm 
sententia divortimn cnm uxore fecit, quod sterila esset 
mrassetque apud censores uxorem se liberum quaerun- 

s dorum causa habere, eodemque anno Cn. Naevius poeta 
fabulas apud populum dedit, quem M. Yarro in libro de 
poetis primo stipendia fecisse ait bello Poenico primo 
idque ipsum Naevium \FPR 2 J9.] dicere in eo carmine, 
quod de eodem bello scripsit. Porcius autem Licinus 

10 serius poeticam Bomae coepisse dicit in his yersibus \fr. i\\ 

Poenico bello secundo Musa pinnato gradu 
intulit se bellicosam in Bomuli gentem feram. 

Gdl. 17, 21, 44 anno deinde post — feram. de loco lAeini cf. 
Leo, Fl. F. p. 56 8q. 

1 TindeY.] vicesimo tertio GeU. 4, 3, 2 8 sterilis Pairis. 

4 quaerundum GeU. ibid. 6 Cn.] .g. Paris. c. Begin. 597 et 1646 
Vo88. Lat. F 112 Magliah. centnm Voss. Lat. F7 6 ^primum^ 
ante dedit Teuffel 9 quo Eegin. 597 Voss. Lat. F 7 Por- 
cium — licinium servius: em. Torrentius et Carrio Porcium — 
dicere Bit8chl ei Schanz (Bh. Mu8. 54, 19) 

57 

l. I. inmortales mortales si foret fas flere, 
flerent divae Camenae Naevium poetam. 
itaque postquam est Orcho traditus thesauro, 
obliti sunt Bomae loquier lingua Latina. 

Gdl. 1, 24 trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. 

Naevii Plauti Ai. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda se- 

pulcro Buo reliquerunt — . epigramma Naevii plenum superbiae 

Campanae, quod testimonium eHse iustum potuisset, nisi ab 

ipso dictum easet [FPBp.29Qy^B\\ inmottaieB— Lattn». Varroni» 

-De poetts liher primus brevi od Plautwm Ifr. 59"^ tw» \QLMyd.Qdbur. 

<5^ JK^reteschmer, de A. GeU. font. p. 52. Buske ibid. ^^. Xvr^- 



M. Terentius Varro 211 

Im, Fleck. Jahrbb. 83 (1861) p. 719 {Eibbeck, rom. JDicht 1, 26. 
Bormann, Arch. ep. Mitth. aiis Oest. 17, 232). 

2 Casmenae LMueller 

58 

l. I, annis fere post quindecim bellmn adversum 

Poenos smnptum est, atque non nimium longe M. Cato 

orator in civitate et Plautus poeta in scaena floruerunt; 

isdemque temporibus Diogenes Stoicus et Cameades Aca- 

demicus et Critolaus Peripateticus ab Atheniensibus ad 

senatum populi Bomani negotii publici gratia legati sunt. 

Geil. 17, 21, 46 ac deinde amus — Bunt. aiictor Varro in eodem 
libro I De poetis proxime supra mem^atur {cf, fr, 66). cf. Kretz- 
schmer ibid. 52. Euske ibid. 25. 26. 33, Hieron, 61, 145, 1 = 
Suet. rell. p. 24 B. Plautas ex Umbria Sarsinas Bomae moritur 
[a. 554/200; moratur Hertz clarus habetur Beiff, collato Gdlio 
l. c.], qui propter annonae difficultatem ad molas manuarias 
pistori se locaverat, ibi quotiens ab opere vacaret scribere fa- 
bulas solituB ac vendere. de hac fabella cf Varro ap, Gell, 3, 3, 14 
fr, 88, tempora cum iis non congruunt, quae Cicero Brut, 60 
tradidit [a. 570/184]; quae cei-to ex Varronis annalibus Attico 
intercedente in Ciceronem transierwnt. cf. Bitschl, Parerg. 47 sq. 
Suetonium in falso mortis anno Accium poetam secutum esse 
Kiefiling opinatur {Coniect. spicil. III ind. schol. Greifsw. 1886 
p. F); sed cum ea quxie apud Saetonium post mortis tempora de 
Plauto legu/ntur Varronis au^ctoritati teste Gellio ti'ibuenda sint^ 
cur in ceteris ille eodem fundamento nixus non sit, haud liqu^. 
in Livio quidem poeta (fr, 55) Suetonius in eundem rursu^ er- 
rorem, quo Acdus^ lapsus esse videtm {Kiefiling ibid. p. IV); 
sed mihi coniectura Beifferscheidii magis probatur, Accii narra- 
tionem a Suetonio relatam narrationemque ipsiu>s Suetonii Hiero- 
nymum permiscuisse. quod eo magis credo, quod Suetonius in 
vita Naevii finienda a Varrone contra veteres comm^ntarios stetit 
(fr. 299), 

2 longe ^post^ ut in ^ 35 STAspicatur Hosius 

m 

59 
L I, postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia 

scaena est deserta, dein 'R.VBwa livAm^a^^A^^ 
et Numeri innumeri simul omxi^^ ciQrc\i8.cnsaaxNss5^- 



212 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Gell. 1, 24, 3 epiCTamma Plauti, quod dubitassemus an 
Plauti foretf nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis 

primO [^lf^PIt p. 296 f 4J5.]: postquam — conlacrimaruiit. 

60 

l, L deinde ad Siculos se adplicavit. 

Frisc. p. 469, 9 Varro de poetis libro I: deinde — adpiicavit 
Enniim significari, qui Epicharmtm scripsit, constat 

61 

l. I. Claudium et Tuditanum consules secuntur 

Q. Valerius et C. Mamilius [a. 515/239^ quibus natum 

esse Q. Ennium poetam M. Varro in primo de poetis libro 

scripsit eumque, cum septimum et sexagesimum annum 

6 haberet , duodecimum annalem scripsisse idque ipsum 

Ennium in eodem libro \jp. 67 F.^] dicere. 

Gell, 17, 21, 43 ciaudium — dicere. Cic. Bvut. 72 Livius primus 
fabulam — docuit anno ipso ante quam natus est Ennius, post 
Bomam conditam autem quartodecumo et quingentensimo. 
Hieron. 61, 135, 2 = Suet. rell. p. 24 B. Quintus Ennius poeta 
Tarenti nascitur [a. 515/239]. hinc fortasse manaverunt quae 
Gellius {12, 4, 4) Aelium StUonem de Ennio dixisse narrat {Ael. 
Stil. fr. 51). cf Kretzschmer ibid. p. 52. 

2 C.] consul Paris. manlius Begin. 1646 manibus Voss. 
Lat. F 112 manilius reU. codd. : em. Columna 6 ageret Mag- 
liab, Begin. 597 Voss. Lat. F 112 

62 

l, I. adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum 
rogat ut se aspicias, deinde quod scriptum est legas. 
hic sunt poetae Pacuvi Marci sita 
ossa. boc Yolebam, nescius ne esses. vale. 

Gell. 1,24,4 epigramma Pacuvii verecundissimum et purissi- 
mum dignumque eius elegantissima gravitate [FPB p. 296,5 B.]: 
aduiescens — vaie. de Varrone auctore cf. ad fr. 59. de Utulo 
JBuecheler, carm. ep. 848. Bh. Mus. 37 {1882) p. 521, 

1 tam floril. codd. Pcwis. 4952 Vatic. 3307 tamen reU. 
codd. te saxulum Buscheler te BB.xQLm Pam. Vatvi. 'Oci^R^\a:Qs&. 
J^UffdSat. 3 pacuuii marcii Vatic. 



M. Tcrentius Varro 213 



DE POEMATIS LIBRORUM ni 

de forma ^poematis' cf, Char. p. 53, 13. 140, 5 praeter Hie- 
ronymi indicem {supra p. 182\ uhi num^rus quoque librorum pro- 
ditus est, Varro sine dubio origine Latinae poeseos explicata ad 
varia poematum genera pertractanda transiit {cf. EitscM op. 
3, 454). ii post opus De l. Lat. scripti sunt; cf ad fr. 66. huc 
quadrant fr. 303 — 306 (cf tam>en praef De sca^en. orig.). 

63 

lib. II. lentim • 

Char. p. 126, 6 (= Plin. dub. serm. p. 7, 28 B.) Varro de 
poematis [poematon Neap.'] 11 lentini. 

64 

l. II. nunc vides in conviviis ita poni sal 
et mel. 

Char. p. 106, 18 (= Flin. dub. serm. p. 76 adn. B.) sal — et 
Varro de poematis 11 : nnnc — mei. quod genus etiam Verrio pla- 
cuit. cf Non. p. 223, 11. 

65 

l. II U III. poematorum et in 11 et in III idem 
•Varro adsidue dicit et his poematis. 

Char. p. 141, 29 (= Plin. dub. serm. p. 22, 20 B.) poemato- 
rum — poematis, tam quam nominativo hoc poematum sit et non 
hoc poema. cf fr. 5. 14. 

66 

antiquos poetas vates appellabant a versibus viendis. 

Varr. d. l. L. 7, 36 antiqnos -- viendig, ut <de^ poematis cum 
scribam ostendam. id. ibid. 6, 52 dicti idem \fatidic%] vati- 
cinari, quod vesana mente faciunt; sed de hoc post erit usur- 
pandum, quom de poetis dicemus. significaturne hic opus De 
poetis, an locus superior libri septimi, ubi Varro verba a poe- 
tis sumpta enodat? nam quod LMueUer {Q. Enn. p. 27 adn%. 1) 
loco 6, 52 fretus supra 7 , 36 ^poetis^ pro ^poematis^ scribere 
vult, id profecto reiciendum est. meo quidem iudido posterior 
praestat sententia; in mira enim rerum repugnantia^ ']^ot\m 
quam eam mvremur, aliud Varronia iticonstaifvkicie d^cumerivX^wWi 
videbtmus. de re cf. Varro ibid. 5, 62 ct Fest. Zlh^, ai> cij^-v»» 
in lacis idem Ennii versm adferturi ibant m^«i.c\ NASJt^^^^^' 



214 Grrammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

riam corollam. praeterea Suet, relh p. 4 B. Is%d. or. 8, 7, 3 vate» 
a vi mentis appellatos Varro auctor est, vel a viendis carminibns 
id est flectendis, hoc est modulandis, et proinde poetae latine 
vates olim et scripta eorum vaticinia dicebantur, qnod vi 
quadam et quasi vesania in scribendo commoverentur, vel 
quod modis verba conecterentur, viere enim antiqui pro vincire 
ponebant. Schol. Bem. app. II buc. 9, 34 vates dicuntur, sicut 
Varro ait, a vi mentis id est ab instinctu mentis, sive a viendis 
et modulandis carminibus, si quidem viere significat vincire 
conectere, unde vimen et viminea vasa dicuntur. Serv. Dan. 
Aen. 3, 443 vates a vi mentis appellatos Varro auctor est. 
cf. Isid. or. 7, l^, 15. Anecd. H. p. 223, 6. 

antiqui LSpengel 

67 

Oljmpiam non accessit 

Char. p. 99, 16 (= Flin. dub. serm. p. 72, 35 B.) Olympia 
Varro ait — de poematis: ol non aco. 



EX HEBDOMADON VEL IMAGINUM LIBRIS XV 

quae de indole et ordine huius operis saga^ntate praeserHm 
Bits^lii et Brunnii cognita sunt {Bitschl op. 3, 508 sq.), in Php- 
lologo 13, 742 sq. a Mercklin contracta strictiusque apud Schanz 
eonposita {Gesch. d. Bdm. lAt.^ 1, 368) invenis. fragmenta eoU. 
ChChappuis, fragm. d. ouvrag. de M, Ter. Varr. intitules Lo-* 
gistorid, Hebdomades vel De imagin., de forma philos, (Pom 
1868 p. 87 sq.). apud Plinium luculentum extat testimonium, 
n. h. 35, 11: imaginum amorem flagrasse quondam testes sunt 
Atticus ille Ciceronis edito de iis volumine, M. autem Varro 
benignissimo invento insertis voluminum suorum fecunditati 
septingentorum illustrium aliquo modo hominum imaginibus, 
non pasBus intercidere flguras aut vetustatem aevi contra ho- 
mines valere; inventor muneris etiam dis invidiosi, quando im- 
mortalium non solum dedit, verum etiam in omnis tenas misit, 
ut praesentes esse ubique ceu di possent. cf Suet. reU. p. 3 B, 
temporis Varro ipse apud Gellium {3, 10, 17) in libro Hebdoma- 
dum primo auctor est: tum ibi addit se quoque iam duodeci- 
mam annorum hebdomadam ingressum esse. cum enim anno 
638/116 natus sit, sequitur ut anno fe^^e 715/39 librwm istum 
conscripserit. huc pertinere videtu/r fr. 298. 

68 [S ChappAXs"\ 
/^i^. X M Varro in primo de imai^i^xvs^ >>^^ \Hswwr 



M. TerentiuB Yarro 215 

riMne an Hesiodus] prior sit natus, parum constare dicit, 

sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem yixerint, 

idque ex epigrammate [AP 7, 53] ostendi, quod in tri- 

pode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo 6 

positus traditur. 

GelL 3, 11 Buper aetate Homeri atque Hesiodi non consen- 
titur. alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuiBse scrip- 
serunt, in quis PhUochorus [FHG 1, 393] et Xenophanes 
[fr. 13 Die.] , alii minorem, in quis L. Accius poeta [fr. 1] et 
Ephorus historiae scriptor [FHG 1, 277 M.]. M. autem Varto — 
trmditor. cf. GeU. 17,21, 3. FHG 1, 3928q. M. Suid. 8. «.TOftijpos 
Ckm. AUx. strotn. 1, 21. Hieron. ad a. Abr. 1104. 

4 ex] et Bitschl 

69 [4] 

l.I. capella Homeri candida haec tumulum indicat, 
quod hac letae mortuo faciunt sacra. 

Gell. 3, 11, Ssq. de patria quoque Homeri multo maxime 
dissensum est. alii Colophonium, alii Smymaeum, sunt qui 
Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fdisse dicant, Aristo- 
teles [fr. 66 Acad. Berol.l tradidit ex insula lo. M. Varro in 
Ubpo de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc 

apposuit: cspella — sacra. 

1 tumultum codd. opt.: em. codd. deter. 2 Quod aciete 
(acietem h ante a 88. Lugd-Bat.): em. Salma8iu8 



DB SCAENICIS ORIGmiBUS LIBRORUM lU 

contra Hieronymi testimoniwm {supra ind. p. 182) noe De 
scaen. orig., non De orig. 8caen. ecripsimue Nonium Censorvnum 
Charieium (ter sic, semel contra fr. 73) 8ecuti; de quorum ido- 
neis auctoribus cf. Cichorius, Comment. phH. ad hon. OBibb. 
(lApsiae 1888) p. 426 8q. numetus autem librorum ab Hieronymo 
tradUus a scriptoribm confrnnatiMr. naturam operis Cichorius 
definire concxtus est (ibid. p. 417 eq. et praeeertim 426); qui si 
non nuUa Varroniana a Plinio eervata eidem tribuit, quanta 
prudentia ista in re opus 8it Muenzer recte monuit {QueUenhr. d. 
Ng. d. Plin. p. 145 sq.). itaque ea ad incertae sedis fragmenta 
rehgavimus (fr. 309—318) omiesis Plinii n. h. 17, 6. 36 ^ 204. 
(cf. 34, 36. 36, 5. 50, 114), quae vehem&tdev dubitan -^o^^^X. ww». 
Varranis sini (Muenzer ihid. p. 146. 32S. 332^ ea qa^qjiufc <l?Mifc 
dfi comoedia, de tragoedia, de fheatro simt ^t. 30aaq>i» «^'^ 



216 Grammaticae aetatis Yarronianae &agmenta 

ab hoc opere cUiena non sunt (cf. Leo, Hertnes 39, 1904 p. 758q.), 
tamen etiam in aliis libris esse pottierunt (cf. praef. ad De 
poemat). certius huc fr. 308 referre possis, 

70 

lih. I. cum multa portenta fierent et murus 

ac turris, quae sunt inter portam Collinam et 

Esquilinam, de caelo tacta essent et ideo libros 

Sibyllinos XV viri adissent, renuntiarunt uti Diti 

6 patri et Proserpinae ludi Tarentini in campo 

Martio fierent tribus noctibus et hostiae furvae 

immolarentur, utique ludi centesimo quoque anno 

fierent. 

Censor, d. n. 17, 8 Varro de scaenicis originibus libro 
primo ita scriptum reliquit: cum muita — fierent cf Cichoritis ibid. 
p. 420 sq. 

1 muros Vatic. 4929 3 tracta Vatic. id. 4. XV. Colon. 
XII. Vatic. id. et lemit. duodecim Vatic. 4498 X Mommsen 

71 

l. I. matres familiae 

Char. p. 107, 23 (= Plin. dub. serm. p. 3, 16 B.) et ideo 
etiam matres f. Varro dixit de scaenicis originibus primo. 

73 
l. I. sub Ruminali ficu 

Char. p. 127, 29 (= Plin. dub. serm. p. 17, 13 B.) ficus — 
Varro quoque de scaenicis originibus libro I sub R f. cf. Char. 
p. 95, 27. 

73 

l. II. a Claudio Pulchro aedile [a. 665/99] 

Char. p. 120, 17 (= Plin. dub. serm. p. 8, 6B.) aedile — 
Varro de originibus scaenicis II a ci. p. aed. Val. Max. 2, 4, 6 
Cl. Pulcher scaenam varietate colorum adumbravit, yacuis ante 
pictura tabulis extentam. de Claudio cf. Eitachl, Parerg. p. 320 
adn. et contra Cichor. ibid. p. 422 sq. Muenzer ibid. p. 145 adn. 1 

74 
/. Z/Z matres familiae 



M. Tercntiua Varro 217 

Char, p. 107, 23 et ideo m. f. Varro dixit de scaenicis ori- 
ginibus — tertio. cf. fr. 71. 

75 

l. III. ubi compitus' erat aliquis 

Non. p. 196, 5 compita — masculino Varro de scaenicis 
originibus lib. IQ: uk — aUquig. 

76 
hunc calamistrum 

Char. p. 80, 11 {= Plin. dub. serm. p. 60, 17 B.) calamistros 
Cicero in Oratore [78. oratione cod.: em. Fabridus] masculine 
dixit et Varro de scaenicis originibus h. c. de calamistro ad 
apparatimi scaenicum pertinenti cf. Norden, JRh. Mus. 48, 540. 

77 
Triptolemum 

Serv. Dan. y. 1, 19 Varro de scaenicis originibus vel in 
Scauro [fr. 78] Triptolemum dicit. Serviiis quis monstrator 
aratri fuerit disputat. de duobus libris hoc loco distinctis, 
ubi 'veV particula pro 'et^ usu/rpata est, cf. Norden, Rh. Mus. 
48, 529 sq. (JJsener, Sitzb. d. Bayer. Akad. hist-phil. Cl. 1892 
p. 604). ceteroqmn isto in genere nullum dubium esse potest, si 
animadvertimu^ Scau/rum alteri inscriptioni postpositum esse, 
cum in logistoricis nomen hominis rerum appdkttioni semper 
anteeat, sicut Catus de liberis educandis Cu/rio de deorum cultu 
Orestes de insomia etc. 



SCAURUS 

hunc logistoricum libro Djs scaen. orig. similem esse Norden 
demonstravit (Bh. Mus. 48, 529sq.). eiusdem fragm. collegeru/nt; 
Riese et Chappuis ibid. 

78 [256 I Rv:se'\ 
Triptolemum 
Serv. Ban. g. 1, 19 = fr. 77 

79 [256 ir\ 

Varro in Scauro baltea dixit et Ixxacxmi ^oQ»i«vi^^asi 
aJt ease 



I 



218 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Char. p. 77, 5 (== Flin. dtd). serm. p, 59, 28 B.) balteus — 
Varro — esse. item humanarum XVIII [fr. 1161. 

80 [^56 III] 

glutinum Daedalum invenisse 

Char. p. 88, 2 (= Flin. dub. serm. p, 54, 15 B.) glutinum 

in ScaUTO: glutinam — InTeniBse. cf. fr. 54. 

81 [256 IV] 

palumbi 

Char. p. 106, 24 (= Plin. dub. serm. p. 55, 23 B.) pa^ 
lumbes — Varro autem in Scauro paiumbi dicit, quod consue- 
tudo quoque usurpavit. item Beda orth. p. 285, 25. 



DE ACTIONIBUS SCAENICIS LIBRORUM m 

de mmero librorum duo coniraria testimonia extant; cum 
enim eos Hieronymua (ind. supra p. 182) tres fuisse prodat, Cha» 
risius quintum librwm m>emorat (fr. 83) a Bitschl defensus, qui 
in indice Hieronymi libros actionum scaenicarum cim Qtuiestio- 
nibus Plautinis permutatos esse censet. vertm tamen huius 
coniecturae firmum fu/ndamentum deest, atque verisimilius in co- 
dictbits U pro II inrepsisse statuas (cf. de hoc mendo supra 
praef. ad De serm. Lat. et ad fr. 70). opus historia actionum 
erat. cf BitscM, Parerg. p. 180. 321. op. 3, 455. FSchoeU, Sh. 
Mus. 31, 471. huc fortasse pertinet fr. 307. 

82 

Ub, II. haec galearia 

Char. p. 80, 9 (== Plin. dub^ serm. p. 67, 15B.) Varro de 
actione scaenica 11 h. g. 

83 
l. II. inberbi iuyenes 

Char. p. 95, 18 (= Plin. dub. serm. p. 51, 7B.) inberbi 
autem dicuntur, non inberbes. sic enim et Vairo de actionibus 
scaenicis II [V cod.; cf. supra] inb. iuv. 

84 
l IIL retere yino 



M. Terentiua Varro 219 

CJMr. p. 147, 6 (= Plin. dub. serm. p. 16, 23 B.) vetere. 
▼. T. Varro de actionibus scaenicis III, non veteri. cf. Bitsehl, 
Parerg. p. 321. 

85 

l. IIL multifariam in patellis coquere caepe 
Prisc. p. 204, 1 hoc caepe — Varro de actionibus scaenicis III: 

miiltdfariain — caepe. 

86 
scabillum 

De duh. nom. CGK V 590, 4 (== Plin. dub. serm. p.77,27B.) 
•cabiUum generis neutri, sicut scamnum, ut Varro in actionibus 
Bcaenicis [scinis codd.: em. Haupt"], 

eiusdem fere generis aliorum Varronis operum me(noria ex- 
tat, quae hic memorare placet. ac primum De actis scaenicis 
libr. ni {Hieron, ind. supra p. 162)^ quos Bitschl, ipse quidem 
non sine aliqua dubitatione, De actibus scaen. emendare sibt 
visus est (op. 3, 457); sed cf. FSchoell, Bh. Mus. 31, 469 sq. qui 
W*s TtSQl dvSaa^aU&v fuisse optimo iu/re constituit. secuntur 
De personis libri m, de quorum natura cf. BitsM op. 3, 458. 
ii cum Aristophaneis nBgl nQoamntov comparari possimt (Nauck, 
Aristoph. Byz. fragm. p. 2758q.), quos Varro certo noverat 
(cf. Norden, Bh. Mus. 48, 536 sq.). accedamt De descriptionibus 
Ubri ni, qum locus Ciceronis illustrat, top. 83: descriptio, qualis 
sit avarus, qualis adsentator ceteraque eiusdem generis, in 
quibus et natura et vita describitur. cf. BitscJU op. 3, 459. 



DE PROPRIETATE SCRIPTORUM LIBRORUM IH 

cf. ind. Hieron. supra p. 182. opt^ libro quinto De serm 
Lat. simile fuisse Bitschl recte itidicare videtwr, nisi quod errat 
cum db eo non diversum esse modo librum Ttsgl ^^apofxri^paii' 
modo Be descriptionibus censet (op. 3, 365 adn. 459. 463). 

87 

quod aes aut quid aliud eius generis ferve- 

factum conliquisset et informe esset infusum 

Non. p. 334, 25 liquidum rursum significat moUe et fluzum 
— idem [Varro'] de proprietate scriptorum*. <v^odLM%— Vx&q»q3&. 

1 quod eat ant (quod etanti aut Lugd.^\ em, lA-fiWvu* 



220 Grammaticae aetatis VarTonianae fragmenta 

DE COMOEDnS PLAUTINIS 

in hoc libro exAlexandrinorum religiosa ratione agebattir de ger- 
manis adulterinisque Plauti comoediis, ut in libris Flautinarum 
quaestionum de rebu^ grammaticis. cf. Bitschl, Parerg. p. 73 — 245. 
Leo, Pl. F. p. 17 sq., 33 sq. Paoli, Plautina {Estratto degli Anndli 
della Scuola Normale superiore di Pisa 1891), 

88 

lib. I. verum esse comperior — non indicibus Aelii 
nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii 
super his fabulis, quae dicuntur ambiguae, crediturum, 
sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. hac 
5 enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. nara 
praeter illas imam et viginti, quae Varronianae vocantur, 
quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non 
erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quas* 
dam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis 

10 Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas 
Plauto vindicavit, sicuti istam quam nuperrime legebamus, 
cui est nomen Boeotia. nam cum in illis una et viginti 
non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubi- 
tavit, quin Plauti foret — . M. Varro in libro de comoediis 

16 Plautinis primo Accii verba haec ponit \fr. lOy. 'nam nec 
Geminei lenones nec Condalium, nec Plauti Anus nec Bis 
compressa nec Boeotia umquam fuit, neque adeo Agroecus 
neque Commorientes Macci Titi'. 

in eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium 

20 fuisse quempiam poetam comoediarum. quoniam fabulae 

<(eae^ Plauti inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, 

cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. 

feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter 

centum atque triginta; sed homo eruditissimus L. Aelius \fr, 4] 

85 quinque et viginti eius esse solas existimavit. neque tamen 

dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non yiden- 

tur et nomim eius addicuntur, veterum poetarum fuerint 

et ab 60 retractatae ^et^ expo\\\,3Le> ^\Ti\, ^<i. ^T^^tftcea 

^sipiant stilum Plautinum. sed eavm "^^X^oiOTifcTDL ^\» ^- 



M. Terentius Varro 221 

dictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non 80 
subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii 
memoriae tradiderunt, cimi pecunia omni, quam in operis 
artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops 
Bomam redisset et ob quaerendum victum ad circum- 
agendas molas, quae trusatiles appellantur, operam pistori 85 
locasset. 

sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in 
carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob 
assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de 
Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a trium- 40 
viris coniectus esset. unde post a tribunis plebis exemptus 
est, cum in his quas supra dixi fabulis delicta sua et 
petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset. 

Gell. 3, 3 verum esse eomperior, quod quosdam bene litteratos 
homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose 
atque contente lectitarunt, non indicibus — Piauti foret, neque alius 
quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos 
soloB ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de 
illius Plauti more dicam, Plautinissimi , propterea et memini- 
mus eos et ascripsimus. parasitus ibi esuriens haec dicit 
[Plauti Boeot. fr. IL. Aquil. v. Isq. Bibb.^]: ^ut illum di per- 
dant, primus qui horas repperit, / quique adeo primus statuit 
hic solarium; / qui mihi comminuit misero articulatim diem. / 
nam ^unum^ me puero venter erat solarium / multo omnium 
istorum optimum et verissimum. / ubivis [ubi iste codd.] mo- 
nebat esse , nisi cum nihil erat. / nunc etiam quod est , non 
estur, nisi soli libet; / itaque adeo iam oppletum est oppidum 
solariis, / maior pars populi aridi reptant fame'. Favorinus 
quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter 
incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc 

ffr. 7 L.] ^scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae', delectatus 
aceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformi- 
tates significantium : Vel unus hercle' inquit ^hic versus Plauti 
esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse'. nos quoque ipsi 
nuperrime, cum legeremus Fretum (nomen est id comoediae, 
quam Plauti esse quidam non putant), haut quicquam dubita- 
vimus, quin ea Plauti foret et omnium quidem maxime ge- 
nuina. ex qua duo hos versus excripsimus, ut hiatori&m q^<^- 
reremus oraculi Airefcini \fr. i X.] : ^nunc iWwd ft^\», Q^c>^^««^^"Si»Qsss. 
Arreti [ArTetini r. codd.] ludis magnia dicite-. | ^«rC^'^^ ^'^ "^^"^ 
fecero, ei faxo, yapulabo'. m. tamQn Vmo Vsx ^^>to — ^^32«»^^ 



222 Grammaticae aetatis Vaironianae fragmenta 

totum caput Varroni tribuunt Eitschl, Parerg. p, 73 sq. Mercklin, 
Fleck. Jahrbh. sujwl. 3 {1860) p. 643 et 83 {1861) p, 721. 
Kretzschmer, de A. GelL font. p. 6. 18. dOsq. 53. cf. Leo, Pl.F.61. 
de poeticis locis dissentit OFroehde, Festschrift fur IVahlm 
{Berlin 1900) p. 531; quos ego in re incerta in ipsam Varrom 
orationem non recepi. ceteroqui ad v. 58q. cf. Macroh. 2, 1, 11. 
V. 23 aq. Serv. vit. Verg. p. 4 Th. Plautum alii dicunt nnam 
et yiginti fabulas BcripsisBe, alii quadraginta, alii centom. 

2 sedigitii (-cii Paris. Vatic.) 3 creditorum: em. IFGro- 
novius 9 probabit 13 Atilii Popma 14 MarcuB 16 leo- 
nes 18 m. accii (actii Vatic.) titi 20 ^cuiuB^ quoniam 

vg. 21 eae add. Hertz 24 l[a1eliuB 26 iBtae Paris. ista 
h' (ec 88.) Lugd'Bat. 28 et ada. Carrio 



DE COMPOSITIONE SATURARUM 

argumentwm huius libri a itvvodLdaa%aUit&v satura non dis- 
crepare Buechelero vid^ur {Petron. sat. Berol.^ p. 188 n. 230 ad/n) 

89 

pareutactae adsunt, mulier quae mulier, Venus 
caput 

Non. p. 67, 12 pareutactoi Varro de compositione satura- 

rum: pareutactae — caput. 

1 praeutactae Lugd. pareutacte Harl. m. 1 cf Btiech., Bh. 
Mus. £s, 631 2 caput secl. Lindsay, Philol. 55, 167, sed. cf* 
Buech. ibid. adn. 1 



m. EX LIBRIS VARUE NATURAE 
EX SATURIS MENIPPEIS 

satu/rarumMenippearum libriCL inextremo indice Hieronymi 
commemorantur. fragmenta collegerunt Biese, M» Ter. Varr. scUur. 
Menipp. rell. {Lipsiae 1865). Buecheler, Petron. saturae et liber 
Priapeorum {Berol. 1904). 

90 [32 Btiedieler] 

in reiiquo corpore a\) \iOG ioTi\.^ ^\il.\i.^^^\i %?Bi- 
^a, hinc animus ad inteWe^^ii^'^^^ '^'t'^^'^^^^* 



M. Terentius Varro 22i> 

Non. p. 426, 26 animus et anima hoc distant: animus est 
quo sapimus, anima qua viYimus. Accius Epigone [fr. i^J.YiEUTO 

Andabatis: in reliquo — tributns. 

91 \420\ 

appellatur a caelatura caelum, graece ab or- 
natu xotffiog, latine a puritia mundus. 

Prdb. Verg. huc. 6, 31 caelum — quem eundem mundum 
et %66fLov dictum probat Yarro in Cynicis, quam inscripsit 
Dolium aut Seria, sic: Mundus — acceptat. Postumi cui sepla- 
sia fetet [Postume cur Buech., post yinum Riese^i appeiiatar — 
mnndiu. cf. Varro de l. L. 6, 3. Ael. Stilo fr. 7. Plin. n. h. 2, 3. 

92 \33'\ 

idqne alterum appellamus a calendo calorem, 
alternm a fervore febrim. 

Non. p. 46, 19 febris proprietatem a fervitate [feritate 
nownvMi codd. ferviditate Havet, Arch. f. Lat. Lex. 1, SlS] morbi 
vel mali, ut a calendo calorem yel caldorem Yairo Andabatis 
aperiendam putat: idque — febrim. Isid. or. 4, 6, 2 febris a fervore 
dicta est. 

1 ideoque Both 

93 [323'] 

grallatores qui gradiuntur, perticae sunt ligna 

Non. p. 115, 19 grallatores — Yairo Mutuum muli sca- 
bunt graece TtBQl %OiQl6\LOV : ^ut grallatoree — ligna (pv6Bi &%Lvr^cc^ 
sed ab [lignaefynareinolet codd.] homine eo qui in is stat agi- 
tantur, sic illi animi nostri sunt grallae, crura ac pedes nos&i, 
9^<r€t &%Lvi}[coi^ sed ab animo moventur'. Varro de l. L. 7, 69 
gralator a gradu magno dictus. cf. Paul. Fest. p. 97, 12. 

94 [100] 

babes qui et cuius rei causa fecerim heca- 
tomben: in quo ego ut puto, quoniam est luere 
solyere, lutavi. 

Non^jp. 131, Ifflut&vi pro lui. Varro ^xaxiiL^^f) wt^jl J&«o«v5k'»' 



224 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

95 [384] 

nasturcium non vides ideo dici quod nasum tor- 

queat, ut vestispicam quod vestem spiciat? 

Non. p. 12, 12 veBtispici appellabantur vestium custodes 
servi, quod frequenti diligentia vestis inspiciant. Plautus — 
Yarro Pappo aut indige [^indigena OeMer]: nMtnxoiiun — spiciat? 
Varro d. l. L. 7, 12 sic dicta vestispica, quae vestem spiceret, 
id est videret vestum ac tueretur. 

1 nasturcium indige non invides in eo: em, Oehler 
2 ut deest in plerisqae libris 

96 [398] 

poema est lexis enrjthmos, id est verba plura 

modice in quandam coniecta formam, itaque etiam 

distichon epigrammation vocant poema. poesis 

est perpetuum argumentum e rythmis, ut Ilias 

6 Homeri et annalis Enni. poetice est ars earum 

rerum. 

Non. p. 428, 5 poesis et poema hanc habent distantiam: 
poesis est textus scriptorum [scripturorum nonmUli codd.], poema 
inventio parva, quae paucis verbis expeditur. Lucilius [fr.4etSj. 
Varro Parmenone: poema — rerom. cf. Isid. or. 1, 38, 21 poesis 
dicitur Graeco nomine opus multorum librorum, poema unius. 

4 et rythmis, deinde interpositis alienis min ut ilias codd. 

97 [179] 

quid? tu non vides in vineis, quod tria pala 
habeant, tripales dici? 

Non. p. 219, 19 pali genere masculino. neutro Varro Flax- 

tabulis 7C8qI iltaQXl&Vl quld? — dici? 

98 [61] 

ideo fuga hostium graece vocatur XQOitr^, hinc 

spolia capta fixa in stipitibus appellantur tropaea. 

^on. p, 55, 8 tropaei signift.caii^am propriam Varro Bi- 
marco ostendit: ideo — tropaoa. cf. Scro, Aca. 10, TT?»» la^A. w. 



M. Terentius Varro 225 

99 [399] 

in quibus partibus in argumentis Caecilius 

poscit palmam, in ethesin Terentius, in sermoni- 

bus Plautus. 

Non. p. 374, 5 poscere, accipere. Varro Parmenoiie: i» 
quibvs — Piautufl. cf. fr. 40 ct Volc. Sedig. fr. 1. 

100 [230] 

Varro in cynodidascalico Phalaecion metrum * ionicum 

trimetrum appellat. 

CcLes. Ba88. de metr. p. 261, 13 quinta divisio est hende- 
casyllabi hoc exemplo: ^castae Pierides novem sorores'. nam 
secundum primum spondeum insertus huic hendecasyllabo ana- 
paestus ionicum sotadeum facit sic: ^castae dociles Pierides 
novem sorores'. ex quo non est mirandum quod Yarro — appeiiat, 
quidam ionicum minorem. Terent. Maur. v. 2833 sq. et quin- 
tam breviter tomen loquemur. / spondeum si quidem inter et 
secundum / quem scis dactjlon hic solere poni^ / gi trudas ana- 
paestoa inserasque, / iungas cetera, iam videbis ipsum / con- 
sueto pede Sodaten locutiun: / ^oarmen Pierides dabnnt sorbres'./ 
.si dicam ^lepidae', palam est profecto, / quod sit pes anapae- 
stus: insero ergo / spondeo medium atque consequenti / hoc 
nomen ^lepidae', fit omne tale: ^carmen lepidae Pierides da- 
bunt sorores'. / idcirco genus hoc Phalaeciorum/vir doctissimus 
undecnmque Varro / ad legem redigens ionicorum / hinc natos 
ait esse, sed minores. id. v. 28828q. nec mirum puto, quando 
Varro versus / hos, ut diximus, ex lone natos / distinguat 
numero pedum minores. cf. Lacfimann, Terent. Mawr. praef, 
p. XV. Weil, Fleck. Jahrbh.95 {1867) p. 132. WUamowitz, Mi- 
Janges Weil 1898 p. 453. 



EX AOnSTOPIKSlN LIBRIS LXXVI 

de natura horum librorum cf Bitschl op. 3, 403 sq. LMerk- 
iin, Phtlol. 13, 729 8q. fragmenta collegerunt Biese et Chappuis 
ibid. logistoricum Scaurum supra collocavimus p. 217. 

101 \255IIBie8e\ 

est natio hominum iuxta agrum Praenestinum (\ui Oar- 
sitani yocantur ccTtb z&v xa^i^oov, cuiws rek\ meoivKyJii^-^xx^ 
in logistorico qui inscribitur Mariuft Ae iotba?a»». 

&rminm»t2o»e jBomjuiae fragmenta ed. T3*TJSAxoiii. "Vo 



226 Grammaticae aetatis YaiTonianae fragmenta 

Miicrob. 3, 18, 5 wt autem natio — de fortaxui; inde scilicet 
Piaenestinae nuces. 

10J2 [^48 VII] 

hisce manibus lacte fit, non vino; Cuninae 

propter cunas, Buminae propter rumam id est 

prisco vocabulo mammam, a quo subrumi etiam 

nunc dicuntur agni. 

Noiu p. 167, 24 rumam veteres mammam dizerunt. Yano 
Gato yel de liberis educandis : hisce — «gxd. cf, Varro r. r. 2, 11, 5 
et mfra fr. 137. 150. Fest. p. 306^, 32. 

1 his SemonibuB lApsiua hisce nnminibus FreUer cu* 

nina: em* lunius 

103 [2551 

antiquos agrestes venandi peritos, cum pluri- 

mum in silvis agerent, quod yeluti Diana duce 

ad inyestigandas feras solas et devias silvas 

peterent, Devianam appellasse deam, mox Dianam, 

quod intellegerent eandem esse, quae diem nascen- 

tibus daret. 

Proh. Vera. buc. 6, 31 Yarro etiam in logistorico quem in- 
Bcripsit MeBsalla de yaletudine ait: antiqnot — daxet cf. Cic, de 
nat. d. 2, 69, Varro d. 1. L. 5, 68. Isid. or. 8, 11, 56. 

104 [248 F] 

educit enim obstetrix, educat nutrix, instituit 

paedagogus, docet magister. 

Non. p. 447, 34 educere et educare hanc habent distantiam: 
educere est extrahere, educare enutrire et proyehere. Yarro 
Cato vel de liberiB educandis : educit — magister. 

105 [249 X] 

cum primo cibo et potione initiarent pueros, 
sacrificabantur ab edulibus Edusae, a potione 
Potinae nutrici. 

JVon. p. 108, 15 Edusam e.t PotY!X'&m deas praesides vult 
haberi puerorum Varro Cato n%\ d^ "\a\i«n& ^W»a^^\ ml 
pzdmo — nutriol Dofi. TcT. pTiorm. 1, 1, 15* \<b\SLW>\SvA^«ia. 



M. Tcrentius Vairo 227 

nem initiari pneros Ednliae et Poticae et Cnbae divis edendi 
et potandi et cnbandi, nbi primnm a lacte et a cnnis transieTint. 

8 nntricis (-es) Biege 

106 [249 XIII] 

alii Statano et Statilino, qnorum nomina habent 

scripta pontifices. sic cum primo fari incipie- 

bant, sacrificabant divo Fabnlino. 

Non. p. 532, 18 Statilinnm et Statannm et Fabnlinnm pue- 
rilitatis praesides deos Yarro Cato yel de liberis educandis af- 

firmat: am — Fabnllno. 

1 ali] ab Harl. m. 2 uti cottt. Biese 

107 [248 Vr\ 

ut qui contra celeriter erant nati fere Numerios 

praenominabant, quod qui cito facturum quid se 

ostendere volebat, dicebat numero id fore; quod 

etiam in partu precabantur Numeriae, quam deam 

solent indigitare etiam pontifices. 5 

Non. p. 352, 10 numero significat cito — . Varro Cato vel 
de liberi» edncandis: ut qui — pontifices. cf. lest. p. 170*, 18. 
Varro r. r. 3, 16, 7. 

1 numerias: em. Lugd. m. 1 2 praemo(-mu-)niebant 
quid se limius: quis sine 3 quo Lindsay 4 numeri et 

codd. Numeriam Turnebus 

108 [258] 

salve et vale secundum Varronem in logistoricis syno- 

nyma sunt. 

Serv. Aen. 5, 80 saiTe — vont; unde his et in salutatione uti- 
mur et in exsecrationibus , ut [Ter. andr. 6^6] 'yaleant qui 
inter nos discidium volunt' ; unde etiam haec mortuis dicimus, 
non quo eis optemus salutem, in quibus nulla es^e potest, sed 
ut significemus nos sic digredi, ut ostendamus eos numquam 
in nostram conmiunionem esse venturos. Serv. Aen. 11, 97 Y arro 
in libris logistoricis dicit ideo mortuis salve et vale dici^ notL 
qnod ant valere ant salvi esse posBunt , «Q^ c^odi ^ Vv^ x^^^- 
dhDoa, eoB nnmqnam visuri. cf. id. Aen. 3, 493. Don. let.a-^Ajt 



228 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

109 [357 II] 

Varro interpretatur vitellum appellatum, quia generet 

vitalia. 

Prob. Verg. buc, 6, 31 Varro mundo ovum comparavit in 
logistorico qui inscribitur Tubero de origine bumana — . in 

eodem etiam libro Varro interpretatar — yitalia. 



EX ANTIQUITATUM LIBBIS XLI 

testimonium operis eiusque partitionis luculentissimum extat 
apud Augustinum civ. d. 6^ 3 {cf. Varro ap. Non. p. 92, 11. 
d. l. L. 5, 12). fragmenta rer. humanarum coll. Mirsch, de 
M, Ter. Varr. antiq. rer. hum. lib. XXV (lApsiae 1882); rer. 
divinarum Merkel, praef. ad Ovid. fast. p. CVIsq., prcieterea 
Agahd librorum I XIV— XVI in FUck. Jahrbb. suppl. 24 
(1898) p. 5sq. aliique, cf. Gruppe, Phil. Wochschr. 1883 p. 464sq.; 
FHoffm^nn, de Festi de verb. sign. lih-is (Koenisberg 1886) 
p. 28; Beitzenstein , Hermes 20, 515 adn. 1. de rerum dispo^ 
tione recentiore aetate potissimum scripserunt: Kettner, Krit. Be- 
merk. zu Varro vmd lat. gloss. {Halle 1868) p. 14 sq, ; Gruppe, 
Hermes 10, 54 sq.; Meitzenstein ibid. p. 532 sq. (cf. DeUefsen, 
Hermes 21, 240 sq.). hm pertinere videntiw fr. 323 — 69. cf. 
370 sq, 

EX RERUM HUMANARUM LIBRIS XXV 

110 [eMirschl 

lib. III, Salentini dicti, quod in salo ami- 
citiam fecerint. 

Prob, Verg. bu>c. 6, 31 Varro — in tertio rerum kumanarum 

refert: — Salentlni — fecerint. cf. Fest. p. 329 \ 32. 

111 [5] 

l, VI, *pro censu classis iuniorum' Ser. Tullius cum 
drdt in dis^riptione centuriaram, accipi debet in censu. 

Fest. p. 246^, 30 pro oenBu — in censa, ut ait M. Vam> in 

L VI rerum humanarum, sicuti pro aede Castoris pro tribu- 

nali pro tostimonio. Paul. Fest. p. 22S, 13 pto significat in, 

nt pro roaiiria pro aede pro fcii\i\m«»\v cf. Eesfc, -^. ^^^^ , 4.. Itt., 

^au/. Fest. p. 226, 3. Gell. 11, 3, 2 (^cf. Hmu&, ^ii*^, <A 



M. Tercntius Varro 229 

A, GeU. Noct. Att. p. XLII). GLK 1 234, 31, 414, 23. III 49, 5. 
Vn 283, 6, 307, 18. 417, 5. 501, 28. 

112 {6\ 

l. VL Praerogativae centuriae dicuntur, ut docet 
Varro rerum huraanarum 1. VI, quo rustici Bomani, qui 
ignorarent petitores, facilius eos animadvertere possent. 

Fest. p. 249^, 7 Praerogativae — possent. 

1 centuii§8 2 qu§ rus . . .: em. Ursinus 

113 \2\ 

l. VII. suffragato<(res dicebantur apud^ maiores hi 

qui Yulgo in usu <erant candidatis. nam quo meli^us 

apparerent iuncta suffira^gia, suffragator,^ quem quisque 

fieri vellet, notabat <^apposito punc)>to scribtis candidatomm 

hominu^m nominibus^. ^ 

Fest. p. 347^, 28 «uiiragato<re8^ — <iiominibu8>. Varro in 1. Vn 
rerum humanarum <^haec tradidit^. 

Isq. lacimas suppl. XJrsinus 

114 [deest^ 

l. VII. libros XII fuisse ipse Varro humanarum anti- 
quitatmn VH, Antias secundo [HEF 8 P.] libros fuisse 
Xn pontificales Latinos, totidem Graecos praecepta philoso- 
phiae continentes; idem tertio \_15 P.] et SC. ponit quo 
comburi eos placuerit. 

Plin. n. h. 13, 87 [de lihris Numae'] ubros — piacuerit. 

2 VII cod. Monei et Bicc. VI Vatic. Lat. 3861 edd. ante 
Gelen. V Gehn. sexto Paris. Lat. 6795 et 6797 4 et SC. 
Urlichs & S.C. Bicc. et se cod. Monei 

115 [4] 

l. VIII. Oppius appellatus est — ab Opitre Oppio 
Tusculano, qui cum praesidio Tusculanorum missus ad 
Bomam tuendam, dimi TuIIus HostiUus Y«vo^ o^^xsjgaaat^ 
consederat in Carinia et ibi castra ^iaiXswftT^. i\ssSii^^ 
Cispium a Laevo Cispio Anagnino, c^i ©vw&^eia^ "^^^ ^'ssassw 



230 Grammaticfte aetatis yanonianae fragmenta 

eam partem Esquiliaram, quae iacet ad vicum Patricium 

yersus, in qua regione est aedis Mefitis, tuitus est. 

Fest. p. 348^^ 29 Oppius autem appeUatos est, ut ait Yarro le- 
mm humanaram 1. yill, ab — tuituB est. 

1 Opita: em, A^ug. Urs. 3 ve ius 6 Cispium] Oisitum 

116 [1] 

l XVIIL Char. p. 77, 10 = fr. 79 

117 \10\ 

l, XX. ut consules ac praetores qui secuntur 
in castra, accensi dicti, quod ad necessarias res 
saepius acciantur, yelut accensiti 

Non, p. 59^ 1 accensi genus militiae est administrantibus 
proximum. yarro rerum humanarum [rhetoiicorum cadd.: em. 
Scal.'] lib. XX: ut consuies — accensiti; quos nunc dicimus depu- 
tati. cf. Varro de l L. 7, 58. CGL V 649, 24 accensi depo- 
tati, ab acciendo dicti. 

118 \ii\ 

l. XX, quod verbum censeo et arbitror idem 

poterat ac valebat. 

Non. p. 519, 21 censere et arbitrari veteres cognatione 
quadam socia ac similia verba esse yoluerunt. yarro rerum 
humanarum [de re rustica codd.: em. Popma] lib. XX: qaod ~ 
▼aiebat. cf. fr. 207. Paul. Fest. p. 54, 11. Isid. or, 9, 4, 13. 

119 [1] 

l, XXI. yocabulum multae idem M. Varro in uno 
yicesimo rerum humanarum non Latinum, sed Sabinum 
esse dicit, idque ad suam memoriam mansisse ait in 
lingua Samnitium, qui sunt a Sabinis orti. 

Gell. 11, 1, 5 Yocabuium autcm ipsum muitae — orti. sed turba 
grammaticorum novicia %ccxa ScvticpQoiaiv^ ut quaedam alia, hoc 
quoque dici tradiderunt. cf. Varro de l. L, 5, 177. 7, 29. Merkel, 
prol ad Ovid. fast, p, XCIX. 

/ortasse hoc ex Itbro yerritts Ha^isit similUma* ^iA>%%oA^ '^qnX. 
P' J^4, IJS aestimata poena; Fcst. p. 21^*', IB ^^f^^^^W. 



M. Terentius Varro 231 

120 [4] 

l. XXV. ego aTcdQxa apud Homerum noD plus 

spartum significare puto quam andQtovgy qui 

dicuntur in agro Thebano nati. in Graecia sparti 

copia modo coepit esse ex Hispania. neque ea 

ipsa facultate usi Liburni; set hi plerasque nayes s 

loris suebant, Graeci magis cannabo et stuppa 

ceterisque sativis rebus, a quibus 67tdqxa appel- 

labant. 

Gdl. 17, 3, 4 liber ab eo prolatus — M. Yarronis viceBimut 
quintuB humanarum, in quo de isto Homeri verbo [andQtec 
H. 2, 135 1 in,al 9i\ ioirQoc aiariTCB vs&v xal endQTu X4Xvvtat\ a 
Yarrone ita scriptum est: ego an&Qta — appeUabant cf. Plin. n. h, 
19, 25. 24, 65, Sckoell^ acta soc, phil, Lipa, 6, 129. 

121 [IX i\ 

NumeriusEquitius Cuppes et C. ManiusMacellus 
singulari latrocinio multa loca habuerunt infesta. 
his in exsilium actis bona publicata sunt, aedes ubi 
habitabant dirutae eque ea pecunia scalae deum 
penatium aedificatae sunt. ubi habitabant locus, i 
ubi yenirent ea, quae yescendi causa in urbem 
erant allata. itaque ab altero macellum, ab altero 
forum cuppedinis appellatum. 

Don. Ter. eun. 2, 2, 25 * Varro humanarum rerum : Numa- 

zins Eq. Guppes inquit et — appellatam. Paul. Fcst. p. 48, 15 

cuppes et cupedia antiqui lautiores cibos nominabant; inde et 
macellum forum cupedinis appellabant. cupedia autem a cupi- 
ditate sunt dicta, vel, sicut Yarro ait, quod ibi faerit Cuppe- 
dinis equitis domus, qui faerat ob latrocinium damnatus. cf. 
Varro de 1, L. 5, 146, 147. Paul. Fest. p. 125, 7, Don. ler. eun, 
2, 2, 26*, Schol Ter. eun. 2, 2, 24, 25, Non. p, 85, 9. Anecd, U. 
p. 215, 3, 

1 c manius Vatic. Lat, 2905 romanius Oocon. romanus Vatic, 
Begin. Lat. 1595 et 1496 Manius Reitzenstein C. Bomaniun 
Sdbbadini 5 ubi hab. repetittm, scribendum publicatus coni 
Buecheler 

122 [XXII 1] 
eguita^ apud yeteres flexuntae \o^%^iVJi\.^^^. 
i5fefv. I?an. Aen, 9, 603 flectere autem yw>oo «jdJgvss^^ ^«^ 



232 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

est; nam equites — Yocabantor, sicut ait Vairo rerom humanarom. 
cf. Plin. n. h. 33, 35. CGLV 22, 34. hoc fragmento aliisque 
caims fretus Muenzer {ibid. p. 164 sq.) Gracehani quoque fr. 2 
per Varronem in Flinium flu^xisse contendit. 

flexontes Plinius 

123 \XI 16\ 

kilnm Varro rerum humanarum intestinum dicit tenuissi- 

mum. 

Char. p. 102, 15 (= Plin. dub. serm. p. 72, 15 B.) cuius ho- 
minis [nihUi] origo haec est: htium — ieniiissimimi , quod alii 
hillum appellaverunt, ut intellegeretur intestinum propter simi- 
litudinem generis. unde antiqui creberrime dempta littera 
hilum quoque dixerunt; unde intellegimus nihil sine adspira- 
tione vitiose dici. Isid. or. 10, 166 nihili compositum est ez ne 
et hilo. hilum autem [enim Gu. 1] Yarro ait significaie me- 
dullam eius ferulae quam Graeci &aq)6d8Xov vocant, et sic dici 
apud nos nihilum, quomodo apud Graecod oi^ds yo^, cf. Varro 
de l. L. 5, 111. 9, 54. Paul. Fest. p. 101, 8. Non. p. 121, 3. 
Prisc. p. 215, 6. CGL V 25, 12. 74, 6. 109, 26. 570, 6. 

124 [XXII 1] 

indutiae sunt pax castrensis paucorum dierum. 

GeU. 1, 25^ 1 duobug modis M. Vairo in libro humanarum, 
qiii est de bello et pace, indutiae quid sint definit. indntiao 
8tint inquit pax — diemm. cf Suet. reU. p. 276 R. Don. Ter. eun, 
1, 1, 15. dig. 49, 15, 19, 1. Isid. or. 18, 1, 11. CGL VI 567. 

124^ \XXII 2^] 

indutiae sunt belli feriae. 

G^U. ibid. item alio in loco : indutiae s. inquit b. feriae. locus 
Awrelii OpiUi, qui in GeUii extremo capite legitur {Aur. Op. fr. 2) 
a Gruppe {Comment. Momma. p. 546) Varroni adsignatur, sed res 
incerta est. cf. Mercklin, Fleck. Jahrhb. suppl. 3 (1860) p. 7QSi 
et Kretzschmer ibid. p. 41. 45. liber ^de beUo et pace^ XXII 
rerum hum. fuisse videtur. 

125 [X 1] 

Timaeus in historiis, qvias oratione Graeca de rebus 
populi Bomajii composuit \^FHG 1, 195 M.?^.» ^\»'^.'^^sto 
M Afl^fq ui tatibus rerum \iumwx«bT>Kca Xfcrc^aa. ^^»&asc&. ^^ ^ 



M. Terentms Varro 238 

Graeco vocabulo appellatam scripserunt, quoniam boyes 
Graeca vetere lingua ixakol vocitati sunt, quorum in Italia 5 
magna copia fuerit, bucetaque in ea terra gigni pascique 
solita sint complurima. 

Gell. 11, i, 1 Timaeus — compltufima. cf. VarrO r. f. ^, 1, 9. 5, 5. 

de l. L. 5, 96. Paul. Fest. p. 106, 7. Colum. 6 pr. 7. Serv. Aen. 
1, 533. Isid. or. 14, 4, 18. 5, 16. kaec ex libro XXI derivata 
esse videntwr; cf. Mercklin, Fleck. Jahrhb. suppl. 3 {1860) 
p. 649 sq. Kretzschmer, de A. GeU. font. p. 38. 45. aliter Mirsch 
ibid. p. 60 (cf. Hosius, GeU. praef. XLIIsq.). 

5 italoe sint Lion 

126 [XIII 16] 

o^Otfi) [IleoaivcOgl ds xb %(OQiov ovofiaisd-fjvai. avfi- 
fii^rixsv iK Tov maetv ccjtel^vg inei^ raXjux&v z&v neQl 
'Poditvbv iitnteaovxGyv xy %(XiQct Bgevvov Tjyrjaafiivov tucI xi^v 
SfKovvfiov avxotg x€OQav i%diKeiv ^ia^Ofiivayv^ &g 0eve6xikkag 
\8 P.] x«l Zioivag [133 P.] ot ^PonfiaioC tpaaiv^ (5v xag 
IQviaeig 6 Ba^Qcov iitl x&v av^Qa^nivtov TtQayfiaxoiv avriyayev. 

Lyd. de mag. 3, 74 jtQhg Tleaaivovvxi noXei rfig VaXttxlag 

— odtia — iri/yoy«v. 



EX RERUM DIVINARUM LIBRIS XVI AD CAESARBM 

127 [1 Merkel] 

lib. I. Varro primo rerum divinarum Victoriam ait 
[Vacunam essc\^ quod ea maxime hi gaudent, qui sa- 
pientiae vacent. 

Ps-Acro Hor. ep. 1, 10, 49 Vacunam alii Cererem, alii 
deam vacationis dicunt, alii Victoriam, qaa favente curis va* 
camus. Vacunam apud Sabinos plurimum cultam quidam Mi- 
nervam, alii Dianam putaverunt; non nulli etiam Venerem esse 

dixerunt; sed Varro — ▼aceiit. 

2 hii nonnuUi codd. 3 vacant Mona^. Lat. 14865 

128 [3] 

» /. y. aras primum asas dictaS) (\\xo9l «e»ek\» Ti^^^^ear 
rium a saerificanUhua eas teneri, ansis «bMLtam \«ttKCv ^^««^ 



234 Grammaticae aetatig Vaironianae &agmenta 

yasa quis dubitet? commutatione ergo litterarum aras 
dici coeptas, ut Yalesios et Fusios dictos prius, nunc Ya- 
6 lerios et Furios dici. 



McLcroh. 3, 2, 8 Yarro divinarum libio quinto dicit 
dioi. Serv. Dan. Aen. 4, 219 veteres aras asas dicebant; postea 
inmutata littera s in r aras dixerunt, sicut Yalesioa Yalerios, 
FusioB Furios, quod Yarro rerum divinarum in libro quinto 
plenius narrat; necesse enim erat aras a sacrificantibus teneri; 
quod nisi fieret^ diis sacrificatio grata non esset. cf. Ovid. trist. 
5, 2, 44. Ter. Scaur. p. 13, 13. 23, 16, Serv. Aen. 2, 515. IM, 
or. 15, 4, 13. 

4 et Fusios — Yalerios om. Paris. 

129 \dee8i\ 

l, XIII, Yarro divinarum XM( ita [afn(Mum] dixit, 

sive a molliendo id est inMngendo vim mali, sive ab 

aemulatione. 

Char. p. 105, 9 (= Plin. duh. serm. p, 42,27B.) fpvXccxri/JQiov 
quod Graeci appellant, amoletum [amolitum cod,] latine dici- 

mus. nam et Yarro — aemalatioiie. 

2 a molendo id est inserendo exc. Paris. 7530 

130 [99 Agahd] 

l, XIV. in quo L. Aelius noster, litteris orna- 
tissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. nam 
aliquot yerborum Graecorum antiquiorum, proinde 
atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. 

5 non leporem dicimus, ut ait, quod est levipes, sed 
quod est vocabulum anticum Graecum. multa 
vetera illorum ignorantur, quod pro bis aliis nunc 
Yocabulis utuntur; et illorum esse plerique igno- 
rent Graecum, quod nunc nominant '^EilAri^va, pu- 

loteum, quod vocant (pgiaQ^ leporem, quod laymbv 
dicunt. in quo non modo L. Aelii ingenium non 
reprebendo, sed industriam laudo; successum enim 
^ferty fortuna, experientiam laus sequitur. 

Gell. 1, 18, 1 in XIY rerum divinarom libro M. Yarro doc- 
tissimum tvmc civitatis bomiivem L. Aelium errasse osteni^t, 
quod Focabulum Graecum vetua \it«idwc,\»Msa. m\cs^gQ»sa\.'^'\&sbr 
aam, proinde atque si primitua laAMi^ ^cteom «%»^\i^ ^^Jwss^ 



M. Terentius Varro 235 

in Toces Latinas ratione etymologica falsa. verba ipsa super 
ea reVarronie posuimas: in quo ■— sequitur. cf. Varro r, r. 5, 12, 6. 
Quint. 1, 6, 33. Md. or. 12, 1, 23. — Varro de l L. 5, 25. 6, 84. 
Fest. p. 217^, 7. CGL VII 163, — Varro r. r. 5, 12, 6. de l L. 
5, 101. Md. or. 12, 1, 23. 7, 53. 17, 5, 16. CGL VI 637. 

1 leliuB 3 antiquatorum Lugd-Bat 7 hiis 8 ut 

— ignorant IFGronovius 11 lelii 12 illustriam (11- 

iMgd-Bat) Paris. Lugd-Bat. 13 fert. add. Hirschfdd dat 

Mommsen fundat Hertz (ex Amm. 17, 5, 8) 

131 ll06\ 

l. XIV, Varro — furem dicit ex eo dictum, quod 

veteres Romani furvum atrum appellaverint et fures per 

noctem, quae atra sit, facilius furentur. 

GeU. 1, 18, 3 Varro — in posteriore eiusdem libri [XJFJ 
parte fnrem — fnrentur. nonne sic yidetur Varro de fnre, tamquam 
L. Aelius de lepore [Ael. Stilo 12]? nam quod a Graecis nunc 
xXinrris dicitur, antiquiore Graeca lingua q>d}Q dictum est. hinc 
per adfinitatem litterarum, qui cpcb^ graece, est latine fur. 
Non. p. 50, 12 Varro rerum diyinarum lib. XIV: ^furem ex eo 
dictum, quod furrum atrum appellayerint et fures per obscuras 
noctes atque atras facilius furentur.' cf. Paul. Fest. p. 84, 6. 
93, 13. Serv. Dan. Aen. 2, 18. 9, 348. g. 3, 407. Schol Bem. 
g. ibid. Porphyr. et Ps-Acro Hor. c. 2, 13, 21. Isid. or. 5,26, 19. 
10, 107. 12, 2, 39. diff. verb. 340. CGL V 650, 49. 

132 [121 

l. XIV. nam Parca inmutata una littera a 
partu nominata, item Nona et Decima a partus 
tempestivi tempore. 

Gell. 3, 16, 9 antiquos autem Bomanos Varro [in libro XIV 
rerum divinarum, qui proxime supra izdfertur] dicit non re- 
cepisse huiusce modi quasi monstruosas raritates, sed nono 
mense aut decimo neque praeter hos alio [alios codd.: em. 
Buecheler] partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, 
idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono 

atque decimo mense. nam Parca inquit inmutata — tempore. c/. 

Tert. de an. 37. Serv. huc. 4, 47. g. 1, 278. Aen. 1, 22. Mart. 
Cap. 4, 360. Isid. or. 8, 11, 93. Hieron. Bonos. ep. 100. PK\\.wr^. 
buc. 4, 47. CGLV 129, 10. 

. 1 pargB 



236 Grammaticae aetatig Yarronianae &agmenta 

183 llOS] 

L XIV. petorritum est non ex Graecia dimidiatum^ 

sed totum Transalpibus; nam est vox Gallica. id scriptum 

est in libro M. Varronis quarto decimo rerom diyinarum, 

quo in loco Varro cum de petorrito dixisset, esse id 

5 verbum Gallicimi, lanceam quoque dixit non Latinum, set 

Etispanicimi verbum esse. 

Gell. 15, 30, 6 petorritum enim est — eese. cf, Quifit. 1, 5, 57. 
Fest. p. 206^, 30. Isid. or. 20, 12, 4. 

2 t. <(ortum^ trans A. Hertz t. transalpinum IGronovius 
{cf. Thiehnann, Arch. f Lat. Lex. 4, 252) inscriptum 

134 {106] 

l. XIV. Bd^^fov iv x'^ xecaaQSCwxidexatif x&v ^elav 
TtQayfidxGyv q^rjolv avxbv [lamrni] TCaqa Sovoxotg oi^vbv 
Xiyacd^aL — Tial Hondvoiva 6ia xb iv xalg xalivdaig iva- 
g^i^sGd^at TtOTtava. 

Lyd. de mens. 4, 2 6 dl Bd^f^ojv — n6navo. 

3 noTtdmva Paris. Graec. 3084 

135 [2] 

l. XV. Varro in libro quinto decimo rerum divi- 
narum ita refert quod pontifex in sacris quibusdam vitu- 
lari soleat, quod Graeci itaiavi^Biv vocant. 

Macroh. 3, 2, 11 de cuius verbi [vitiUart] significatu Ti- 

tius [fr. 3]. Varro etiam in libro — vocaxit. 

136 [J29] 

l. XVI. quid est Genius? deus qui praepositus 
est ac vim habet omnium rerum gignendarum. 

August. dv. d. 7, 13 quid — deus inquit [ Varro] qui — gigiLea- 
darum. cf. August. fr. 2. de hoc fragmento et sequentibus de diia 
selectis huic libro tribuendis cf. August. ihid. 7, 2. 23. 

137 [18] 

L XVI. dixerunt eum \lovem\ NviXKt^ni ^xc^^tum 
Opittdum Inpulsorem StatoTem Q,eiTi\xim^^^'wx\..^\fi^^^ 



M, Terentius Varro 237 

Tigilluin Almum Euminum — : quod omnia vinceret, quod 

a nemine vinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod 

haberet inpellendi statuendi stabiliendi resupinandi pote* 5 

statem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac 

snstineret, quod aleret omnia, quod ruma id est mamma 

aleret animalia. 

Attgust. ibid. 7, 11 dixenmt — Baminum et alia quae persequi 
longum est. haec autem cognomina inposuerunt uni deo 
propter causas potestatesque diyersas, non tamen propter tot 

res etiam tot deos eum «SSe COegerunt: qnod omnia — animalia. 

138 \3i\ 

l. XVI. ideo Mercurius quasi medius currens dicitur 

appellatus, quod sermo currat inter homines medius; 

ideo 'EQfi7]g graece, quod sermo vel interpretatio, quae ad 

sermonem utique pertinet, igfirjvelcc dicitur; ideo et merci- 

bns praeesse, quia inter vendentes et ementes sermo fit 

medius. 

AugiMt. ibid. 7, 14 nam ideo — mediua. cf. td. 4, 11. Paul. 
Fest. p. 124, 3. Amob. 3, 32. Serv. Dan. Aen. 4, 242. 8, 138. 
Isid. or. 8, 11, 45—49. myth. Vat. 1, 119. 2, 42. Macrob. 1, 17, 5. 
19, 9. 

139 [26] 

l. XVL quid est — Saturnus? unus de princi- 

pibus deus, penes quem sationum omnium domi- 

natus est. 

At$gu8t. ibid. 7, 13 quid ect enim et Saturnus — unua inquit 
[ Varrol de — eat. cf. id. 7, 19. 6, 8. Varro de h L. 5, 64. Tert. 
ad nat. 2, 12. Macrob. 1, 10, 20. Amob. 4, 9. Serv. g. 1, 21. 

140 [46''] 

L XVL Tellurem putant esse Opem quod opere 
fiat melior, Matrem quod plurima pariat, Magnam 
quod cibum pariat, Proserpinam quod ex ea pro- 
serpant fruges, Vestam quod vestiatur herbis. 

August, ibid. 7, 24 TeUuzem inquit \^VarTd\ vo^^mdx. — 
ef. id. 4, 10. 7, 20. 23. Forro de X. L. 5, 64. 6B. T4. 
'. Dan. Am. 2, 296, Isid, er. 8, 11, 61. 



238 Grammaticae aetatis Varronianae £raginenta 

141 [37'] 

l. XVI. Venilia unda est quae ad litus yenit, 

Salacia quae in salum redit. 

August. ihid. 7, 22 Veniiia inquit [ VarroX tmda — rodit. Varro 
de l. L. 5, 72 Salacia Neptuni ab salo, Venelia a veniendo 
ac vento. cf. Fest. p. 326^, 16. Serv. Aen. 1, 144. id. Dan. 10, 76, 

142 [XIV 51] 

Afferenda est ab afferendis dotibus, 

Tert. a4 nat, 2,11 Aff. — dotibus. de fonte Tertuttiani cf. prae" 
sertiin ibid. 2, 1. 

143 [57 «5^.] 

vocaverunt deam Agenoriam quae ad agendum ezcitaret, 
deam Stimulam quae ad agendum ultra modum stimularet, 
deam Murciam quae praeter modum non moveret ac 
faceret hominem, ut ait Pomponius \y. 195 jBt66.*], murci- 
dum id est nimis desidiosum et inactuosum, deam Stre- 
niam quae faceret strenuum, — Quietem vero appellantes 
quae faceret quietum. 

Aug^lSt. civ. d. 4, 16 TooaTenmt — quietum. cf. ibid. 4, 11. Tert, 
ad nat. 2, 11. Serv. Dan. Aen. 8, 636. Amob, 4, 9. Non. p. 16, 32. 
de Varrone Augustini auctore in fragmentis quae secuntw' cf. 
civ. d. 4, 1. 27. 6, 3. 4. 6. 9. 7, 1. 2. 3. 5. 13. 17. 23 etc. 

144 \2&, 103] 

nam sicut Aius deus appellatus araque ei 

statuta est, quae est infima nova via, quod eo in 

loco divinitus vox edita erat, ita Yaticanus deus 

nominatus, penes quem .essent vocis humanae 

5 initia, quoniam pueri, simul atque parti sunt, 

eam primam vocem edunt, quae prima in Yaticano 

syllabast; idcircoque vagire dicitur exprimente 

verbo sonum vocis recentis. 

GeU. 16, 17 et agmm Vaticanum et eiusdem agri deum 
praeaidem appellatum accepetoxxiXiB ^ ^«i^imTvm.^ <\uae vi atque 
mstinctn eius dei iu eo agro ^erv ^o\i\ai ^^wd^». ^^ ^t^s^ 
banc cana&m M. Varro in lib™ Axs\Ti«>itv»a. ^wai ««m^ Nx«^ 



M. Terentius Varro 239 

istiuB DOminis rationem: nam sicut Aius inquit deus — recentis. cf. 

August. civ. d. 4, 8. 11. 21. CGL V 427, 32. Elter, Bh. Mus. 
46, 129, 

1 arius: em. Beroaldus 7 dicit: em. vg. 8 sono Paris. 
Vos8. Lat. F. 7 

145 [17] 

quorum in nascendo non caput, sed pedes primi ex- 

titerant, qui partus difficillimus aegerrimusque habetur, 

Agrippae appellati vocabulo ab aegritudine et pedibus con- 

ficto. esse autem pueros in utero Varro dicit capite in- 

fimo nixos, sursum pedibus elatis, non ut hominis natura 5 

est, sed ut arboris. nam pedes cruraque arboris ramos 

appellat, caput stirpem atque caudicem. quando igitur 

inquit contra naturam forte conversi in pedes 

brachiis plerumque diductis retineri solent aegri- 

usque tunc mulieres enituntur, huius periculi de- lo 

precandi gratia arae statutae sunt Eomae duabus 

Oarmentibus, quarum altera Postverta cognomi- 

natast, Prorsa altera a recti perversique partus 

et potestate et nomine. 

GeU. 16, 16 qnorom — nomine. de coUocatione cf. Kretzschmer 
ibid. p, 46. de re August. civ. d. 4, 11. Tert, ad nat. 2, 11. 

3 confixo Paris. Voss.Lat.F 7 confixos reil.: em. Carrio 
4 in imo nixo Meu/rs 13 prosa Magliab. Regin. 597 Voss. 

Lat. F. 112 

146 [10. 12^. 14] 

superstitio Eomana deam finxit Alemonam alendi in 

utero fetus et Nonam et Decimam a soUicitioribus mensi- 

bus et Partulam quae partum gubemet et Lucinam quae 

producat in lucem. 

Tert. de an. 37 auperstitio — lucem. Varro de l. L. 5, 69 ficta 
ab iuvando et luce luno Lucina. cf. August. civ. d. 4, 11. 

147 [102] 
taceo Ascensum ^a scansione]> et Clivicolam a Qlvn& 
Tert. ad nat. 2, 15 taceo — divlB. 
A BcanB. add. Oehler Clivic. Higaltius: \e^CiQ ^«•'ak 



1 



240 Grammaticae aetatis Varronianae £ragmenta 

148 [16] 

cnm pri<^mum pariebant^, et Candelifera, quoniam ad 
candelae lumina pariebant, et quae <^aliae deae sunt, ab 
officiis part^us dictae. 

Tert. ad nat. 2, 11 cum — dictae. 

Isq. lacunas expl. Gcfthofredus et Oehler 

149 [17^] 

quae [dede] fata nascentibus canunt et vocantur 
Carmentes. 

AugUSt. Civ. d. 4, 11 quae — Garm«nt60. TeH. ad not. 2, 11 
perverse nato <^partu Postvertae, recte ye]>ro Prosae Cannentis 
esse provin^ciam voluerunt^. cf. Plut Bom. 21. quaest JR. 56. 
Dion. H. 1, 31. Serv. Ban. Aen. 8, 336. 

150 
[45. 19. 20''. 23^. 26''. 27. 29. 30'', 50. 90. 98] 

quid opus erat deo Catio patre, qui catos id est 
acutos faceret? — quid necesse erat Opi deae commen- 
dare nascentes, deo Yaticano vagientes, deae Cuninae 
iacentes, deae Euminae sugentes, deo Statilino stantes, deae 

5 Adeonae adeuntes, Abeonae abeuntes; deae Menti, ut bonam 
baberent mentem, deo Volumno et deae Yolunmae, ut 
bona vellent; diis nuptialibus, ut bene coniugarentur, dis 
agrestibns, ut fructus uberrimos caperent, et maxime ipsi 
divae Fructeseae; Marti et Bellonae, ut bene belligerarent, 

10 deae Victoriae, ut vincerent; deo Honori, ut honorarentiu', 

deae Pecuniae, ut pecuniosi essent, deo Aesculano et filio 

eius Argentino, ut baberent aeream argenteamque pecuniam? 

AugvLst. ibid. 4, 21 sed si virtus non nisi ad ingeniosum 

posset venire, quid opus — pecuniam? Varro de l. L. 7, 46 cata 

acuta. August. ibid. 4, 11 ipse opem ferat nascentibus exci- 

piendo eos sinu terrae et vocetur Opis, ipse in vagitu os ape- 

riat et vocetur deus Vaticanus [cf fr. 144], — ipse cunas tueatur 

et vocetur dea Cunina [cf. fr. 102. Lact. d. i. 20, 36] — ; in 

diva Emuina mammam parvulo immulgeat [cf Augu9t. ibid, 4, 34. 

Tert. ad nat 2, 11 fr. 102. 137^. Tert. ad nat. 2, 11 statu- 

endi infantiB Sta^tina^. id. ibid.<a.^cv3LXi^\ ki^fewi»^^^ ^^Wyifl 

Abeona est. Domiducam et \va.\>©Tti^ «k^i ^woi O&swtoa. «s^afc 



M. Terentius Varro 241 

faciat mentem bonam aequ]>e et malam, item yoluntatis Yo- 
lumnum Voletam<que>. Varro de l. L. 5, 73 Bellona ab bello 
nunc, quae Duellona a duello. — Honos ab honesto onere. cf. 
August. dv. d. 4, 24. 28^ 

6 Yolumino — voluminae Monac. Lat. 3831 9 fxuctesae idem 

f 151 [X 3 Me.] 

cemuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in 

eam partem cadens qua cemimus; imde et pueri quos in 

ludis videmus, ea parte qua cernimt stantes cernuli 

vocantur. 

Serv. Aen. 10, 894 ^cemuus', cernuus — vocantur, ut etiam Varro 
in ludis theatralibua docet. liber dedmus Ber. divin. hic signi- 
ficatus esse videtur {BitscM op. 3, 481). de re cf. Non. p. 20, 28, 

1 dic. equus Carol. Sang. Floriac. 2 cadens om. Lips. 

Hanib. Monac. quae Carol. Hamb. Mon. que Flor. quam Ste- 
phanus et Daniel 3 quae Carol. Sang. Hamb, cemui 

Harnb. Mon. 

152 [XIV 5. 8. 11 Ag,] 

sit deus Consevius quidam, qui con<^satio)>nibus con- 
cubitalibus praesit, et Fluvionia, quae infantem in uter<^o 
nutriat^, hinc Vitumnus et Sentinus, pet quem viviscat 
infans et sentia<^t primum^, dehinc Diespiter, qui pue- 
rom perducat ad partum* 5 

Tert. ad nat. 2, 11 sit — partuin. cf. Paul. Fest. p. 92, 15. 
Arnob. 3, 30. August. dv. d. 7, 2 Vitumnus et SentinuB, quorum 
alter vitam, alter sensum puerperio largiuntur = ibid. 7, 3 
(saepitts). August. ibid. 4,11 Diespater qui partum perducat 
ad dienu 

1 consation. Gothofr. 3 nutriat Merkel retineat Oehler 

4 primum Gothofr. puerperam Wissowa 

153 [46] 

sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia 
sententias inspirando. 

AugUSt. dv. d. 4, 11 ipse elt et — inspirando. Tert. ad VMXt, 2.^ tt 

A consiuis Consum. cf. Tert. de spect. 5. Varro de\, X*. ^^'iiO. 
Liv. 1, 9. Plut Bom. 14. Amoh. 3, 23. Paul. Eesl. ■». 4X, \^ 
Serv. Am. 8, 636. mythogr, 1, 191, 

QrunmmOoMe Ronuuuie fr»gmenta ed. FxncAioiii \.^ 



242 Grammaticae aetfttis YaiTonianae fragmenta 

154 [VISMe,] 

sicut locuiu in quo figerent candelam^ cande- 

labrum appellatum, ita m qu.o deum ponerent, 

nominatum delubrum. 

Macrob. 3, 4, 2 Varro libro f octavo rerum diTinarum de- 
lubrum ait alios aeetimare, in quo praeter aedem sit area ad- 
Bumpta deum causa, ut est in circo Flaminio lovis Statoris, 
alios in quo loco dei simulacrum dedicatum sit, et adiecit: 
ticut — deiubrum. Serv. Dan. Aen. 2, 225 Varro autem rerum divi- 
narum libro f ^^ delubrum esse dicit aut ubi plura numina 
Bub uno tecto sunt, ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area 
sit adsumpta deum causa, ut in *circo Flaminio lovi Statori, 
aut in quo loco dei dicatum sit simulacrum, ut ^sicut^ in quo 
figunt candelam, candelabrum appellant, sic in quo deum po- 
nunt, delubrum dicant. — Masurius Sabinus delubrum, effigies, 
a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos 
cortice detracto in efEgies deorum foimabant, unde Graeci 
^davov dicant. alii delubrum dicunt templum ab eo quod nulli 
iunctum aedificio pluvia diluatur. haec in libro sexto futsse 
recte videtur statuisse Merkd, prol. ad Ovid. fast. p. CXXIII. 
cf. OGruppe, de Varr. antiq, rer. hum. rdl. p. 6. de eadetn re 
cf. dncius. fr. 16. Paul. Fest. p. 73, 1. 

155 [XIV 53 Ag.] 

domum est ducenda quae nubit, adhibetur et deus 
Domiducus; ut in domo sit, adhibetur deus Domitius; ut 
maneat cum viro, additur dea Mantuma. 

August. civ. d. 6, 9 sed domum — Mantuma. cf. Tcrt. ad nat. 2, 11. 

156 [21] 

<^deus est dictus]> et ab effatu Farinus et alius a 
lo^quendo Locutius^. 

Tert. ad nat. 2, 11 ^deus^ — <^Locutiu8>. cf. Varro de l. L. 6, 52 
et fr. 106. 

1 d. est dictus Oehler aliis: em. Wissowa Aius Hartd 

2 loq. Loc. suppl. Gothofr. Oehler 

157 [41. 89] 

invoc&ndsL propter fessos dWa '^e^^cm^ ^tq^W >aa^\ft^ 
depellendos diva Pellonia. 



M. Terentiufl Vacro 243 

AMgUSL dv. d. 4, 21 CUr enim esset ixLTOcanda — PeUonia — ? 

cf. Arnob. 2, 4. 

1 foaBOna Carb. 

158 [V SMe.] 

focnm^dictain a fotu, ut colinain ab eo quod ibi ignis 
colatur. 

Serv. Dan. Aen. 3, 134 sane Vairo rerum diyinarum refert 
inter Bacratas aras focos quoque sacrari solere, ut in Capitolio 
lovi lunoni Minervae, nec minus in plurimis urbibus oppidisque, 
et id tam publice quam privatim soliBre fieri. fooum autem dio- 
tum — coiatur; nec liccre vel privata vel publica sacra sine foco 
fieri. Isid. diff. verb. 307 ignis ipsa flamma est, focus vero 
fomes ac nutrimentum ignis; nam Yairo focus ait dictus quod 
foveat ignem. focus ergo dictus a fotu. cf. Isid. or. 20, 10, 1. 
Paul Fest. p. 85, 5. Serv. Dan. Am. 11, 211. Non. p. 481, 10. 
de collocatione cf. Merkel ibid. p. CXVIII. 

1 fotu Thilo ex Isidoro fovi Flor. Ambros. 

159 [XIV 103 Ag:\ 

tres deos isti posuenmt, Forculum foribus, Cardeam 
cardini, Limentinum limini. 

AugiLSt. civ. d. 4, 8 tres — Umini. id. 6, 7 cur Forculus, qui 
foribus praeest, et Limentinus, qui limini, di sunt masculi, ad- 
que inter hos Cardea femina est, quae cardinem servat? cf. 
Tert. ad nat. 2, 15. de idol. 15. de cor. 13. 

1 cameam Colon. m. 1 Monac. Lat 6267 

160 [18'] 
praesit [luppiter] fortuitis voceturque Fortuna. 
August. civ. d. 4, 11 praesit — Fortuna. cf. Varr de l. L. 5, 74. 

160^ [92] 

Fortuna, quae dicitur bona, sine ullo examine meri- 
torum fortuito accidit hominibus et bonis et malis, unde 
etiam Fortuna nominatur. 

AuguSt. Civ. d. 4, 18 Fortuna vero, quae — nominatur. 

161 [6. 7*"^ 
ipse primum lanus, cum pueTpencmm ccm^Y^"^Nix. ns»^^ 



244 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis 

distributa numinibus, aditum aperit recipiendo semini. ibi 

est et Saturnus propter ipsum semen; ibi Liber qui 

5 marem efPuso semine Uberat; ibi Libera quam et Yenerem 

Yolimt, quae boc idem beneficium conferat feminae, ut 

etiam ipsa emisso semine liberetur. 

August. civ. d. 7, 2 nam ipse — uberetur. id. 7, 3 confert enim 
selectus lanus aditum et quasi ianuam semini; confert selectus 
Satumus semen ipsum; confert selectus Liber eiusdem seminis 
emissionem yiris; confert hoc idem Libera, quae Ceres seu 
Venus est, feminis. cf. id. 6, 9. 

162 [6i\ 

ab liis tribus rebus tres nuncupatos deos, Intercidonam 

a securis intercisione, Pilumnum a pilo, Deverram a 

scopis, quibus dis custodibus contra vim dei Silvani feta 

[muUer] conservaretur. 

August. civ. d. 6, 9 neque arbores caeduntur ac putantur 
sine ferro, neque far conficitur sine pilo, neque firuges coacer- 

vantur sine SCOpis; ab his autem trlbus — consenraretor. 

2 deverrum Monac. Lat. 3831 

163 [5^] 

cimi mas et femina coniunguntur, adhibetur deus 
lugatinus. 

August. civ. d. 6, 9 cum — lugatiiwig. id. 4, 11 ipse llu^^fptter] 
in lugatino deo coniuges iungat. 

1 masculus Monac. Lat. 3831 et 6267 Colon. m. 2 

164 [7P]| 

sane Yarro in libris divinarum dicit deum esse Lactan- 
tem, qui se infundit segetibus et eas facit lactescere. 

Serv. g. 1, 315 sane — lactescere. Schol. Bem. tbid. Yarro in 
libris diTinarom — lactescere. cf. August. civ. d. 4, 8. 

1 deum esse onu Paris. 

165 [22\ 

levet [Zuppiter] de terra et NoeeWc ^^^ \ik^^%.. 

■^UfftCSt. dv. d. 4, 11 ipse levet — ljav«a». cf . TeffU a.A'Yi<A.a,'W' 



M. Terentius Varro 245 

166 {9\ 

dea Mena quae menstruis fluoribus praeest 

August. civ. d. 7, 2 ibi \in minutis numinibtui] est et dea — 

praeest. c/. id. 7, 3. 4, 11. 

167 \73sq?i 

praefecerunt — geniculis nodisque culmorum deum 

Nodutum, involumentis foUiculonmi deam Volutinam; cum 

folliculi patescimt, ut spica exeat, deam Patelanam; cum 

segetes novis aristis aequantur, quia veteres aequare hostire 

dixerunt, deam Hostilinam; florentibus frumentis deam 6 

Floram, lactescentibus deum Lactumum, maturescentibus 

deam Matutam; cum runcantur id est a terra auferuntur, 

deam Buncinam. 

August. civ d. 4, 8 praefecenmt ergo ProseipinaxD frnmentis 
germinantibufl, genlctiiiB — Rimcmam. cf. Arnob. 4, 7. 3, 23. — Fest, 
p. 270 b, 27. 314 f>, 17. Serv. Dan. Aen. 2, 156. Non. p. 3, 26. 
CGL pamm. 

168 [44] 

Nimieria quae numerare doceat 

August. civ. d.4,11 sit — Nmneria— doceat. cf. Anecd. H.p. 240, 8. 

169 [XVI 10] 

duas eum [lanum] facies ante et retro habere 
dicunt, quod hiatus noster, cum os operimus, mimdo 
similis videatur; imde et palatum Graeci oiQavov appel- 
lant, et non nulli inquit [Farro] poetae Latini 
caelum vocayerunt palatum, a quo hiatu oris et 
foras esse aditum ad dentes yersns et introrsus 
ad fauces. 

AugUSt. Civ. d. 7, 8 dnas — fauces. 

170 [XIV 31^] 

de pavore infantmn [Jwppiter^ "P«i.NeiC^"ai. xiXflitcToc^^vsQct. 
udu^ust. civ. d. 4, 11 de - nTmc. Tert. ad wfct. a, W- <>^«^ 
et Pa.Te}ntma.m paToriB. cf. Farro de X. li. ^> 4^- 



246 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

171 \_91\ 

a pomis Pomonam, non Pomum, sicut a bubus Bttbonam, 
non Bovem 

August, civ. d. 4, 24 appellabant — a pomis — Bo^«m. 

172 [^5«] 

in diva Potina potionem ministret [ Jt«|)pi^0r] , in diva 
Educa escam praebeat. 

AugUSt. dv. d. 4, 17 in diva — praebeat. cf. fr. 105. AuffUet. 

ibid. 4, 34. 6, 9. Tert. ad nat. 2, 11. 

173 [36] 

<^praestan)>tiae Praestitiam 

Tert. ad nat. 2, 11 <^habent pr.> Pr. 

174 \XV 13] 

Eomulus — ideo Quirinus <^est, quia)> tunc [cum mr' 

gmes dolo rapuit] parentLbus quiritatum est per illum. 

Tert. ad nat. 2, 9 Bomuiua — mum. cf. Varro de l. L. 5, 73. 
6, 68. Non. p. 21, 18. CGL IV 384, 10 V 478. 577. 

1 est quia add. Gothofr. 

175 [J^^«] 

cum religiosum a superstitioso ea distinctione discemat 

[Farro], ut a superstitioso dicat timeri deos, a reli- 

gioso autem tantum vereri ut parentes, non ut hostes timeri 

August. civ. d. 6, 9 cum — timeri ctc. cf. Nigid. Fig. fr. 4. 
Serv. Aen. 6, 596. 8, 187. Md. diff. verb. 486. 

17€ {XIY 68. 70. 71. 82] 

nec agrorum munus uni alicui deo committendmn 

arbitrati. sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo 

lugatino, coUibus deam Oollatinam, yallibus Valloniam 

praefecerunt. nec saltem potuerunt unam Segetiam talem 

6 invenire, cui semel segetes commendarent, sed sata frumenta, 

guamdiu sub terra essent, pxAe^o^^m -^^iVxsLWKD^ \!Li^Q.i:e 

iieazn Seiam ; oum vero iam eaaenX» ^xx^et Xfitt^sa. ^\. ^^^^Syssa. 

'^erent, deam Segetiam-, fc:umeu\Aa ^wok <sft\Xft^\^ '«^^^ 



M, Terentius Varro 247 

reconditis, lit tuto servarentur, deam Tutilinam prae- 
posuerunt. 

August. dv, d. 4, 8 nec — praepoBuerunt. Plin,n,h. 18, 8 Seiam 
a serendo, Sdgestam a segetibus a^ellabant. cf. Auguat. %b%d. 
4, 34. Ovid. fast. 2, 526, Macroh. 1, 16, 8. Tert. de spect. 8 (Suet 
rell p. 336 R.), 

177 [101\ 

etiam locorum urbis vel loca deos ar<bitramini>, — ^ 
montium <^septem^ Septemontium. 

Tert. ad nat. 2, 15 etiam — Septemontium. 

1 nrbisvfe: em, Gothofredus 2 septem OMer 

178 [XY 14] 

quid Stercu<^linus meruit^ ad divinitatem? si agros 
stercoribus iuvando diligens fait 

Tert. ad nat. 2, 9 quid — fuit, plus fimi ^Au^gias conl*erebat. 
cf. Lact. d, i. 1, 20, 35, Isid. or. 17, 1, 3, 

1 Sterculinus m. Gothofr. Sterculus Migaltius 

179 [IV 7 Me,] 

M. Varro — Sibyllinos libros ait non fuisse unius 

Sibyllae, sed appellari imo nomine Sibyllinos, quod onmes 

feminae vates sibjUae sint a veteribus nuncupatae vel ab 

unius Delpbidis nomine vel a consiliis deoram enuntiandis. 

aio^g enim deos, non ^bovQj et consilium non ^ovXriv, sed 5 

^ovkkav appellabant Aeolico genere sermonis. itaque 

sibyllam dictam esse quasi d^sopovXriv. 

La>ct. d. i. 1, 6, 7 M. Varro, quo nemo umquam doctior ne 
apud Graecos quidem vixit, in libris rerum divinarum quos ad 
C. Caesarem pontificem maximum scripsit, cum de quindecim- 
viris loqueretur, sibyiiinos - &to(ioi)Xijv. eadem fere Isid. or, 8, 8, 1, 
Serv. Aen. 3, 445 sibylla appellativum est nomen, adeo ut Varro 
quot sibyllae fuerint scripserit. sibylla autem dicitur omnis 
puella, cuius pectus numen recipit; nam Aeolii ciohg dicunt 
deos, povli} autem est sententia; ergo sibyllas quaai ^sio^u $<^'ut.«L<^ 
dixeruii^. e/l Sierm. adv. lovin, l. I «ol. II SOft D VoSX. Augi^» 
<»b. ^. 18, :23. 

2 aed] et nonnulli codd. 6 povUav Waclvsttvu^ \i<5ri^vs>s! 



i 



248 Grammaticae aetatis VarroniaDae fragmenta 

vel Bovaiav vel buletin vel bulean codd, p6XXav Ahrens, de dial. 
Aeol. p. 59 adn. 34 

180 [J 18 Ag:\ 

aiunt quidam propterea deos (^^sovg appella]>tos, quod 
^isiv id est uo^ai pro currere ac motari interpretatio esi 
Tert, ad nat. 2, 4 aiimt — est. 

1 proptereas '9'. appell. Wissowa fuisse app. Grotho- 
fredus 2 thin & siesta: em. Hartel d: et i^Lsed-ai Gothofr. 
^. et aslsad^ai Rigaltius procurrere 

181 [XIY 32'''] 

de spe quae venit {luppiter nimcupetur] Venilia. 

August. civ. d. 4, 11 de — Veniiia. Tert. ad nat. 2, 11 habent 
et — spei Yeniliam. Schol. Veron. Aen. 10, 78 <deam Veni- 
lia^m alii Venerem quod in mari nata sit, alii Nympham 
quam Graeci Bvvriv vocant. ^Varro rerum divin)>arum XIQI 
de dis certis: 'Spes cum conciliata npn frustra esset et 

eveniss<^et ^bantur, quam deam cum Neptuno 

coniungunt.' 

182 [58. 54. 55. 56] 

numquid Venus sola parum esset, quae ob hoc etiam 
dicitur nuncupata, quod sine vi femina virgo esse non 
desinat? — et certe si adest Virginiensis dea, ut virgini 
zona solvatur; si adest deus Subigus, ut viro subigatur; 
5 si adest dea Prema, ut subacta, ne se commoveat, con- 
primatur, dea Pertunda ibi quid facit? 

August. ibid. 6, 9 numquid — facit? Varro de l. L. 5, 61 horum 
[maris et feminae'] vinctionis vis Venus. de Virginiensi dea 
cf. August. ihid. 4, 11. 

2 sine eius vi edit. Paris. 

183 [63] 

<^Vi^duus qui animam corpore viduet — , item Cae- 
culus qui oculos sensu exanim<^et, item Or^bana quae in 
orbitatem semina extinguat. 

Terl. ad nat. 2, 15 et tristit\a.e d^o^ ^\AtxQ« Qsae voltis^ 

i^ut Blt Vi^dvLVLB — extinguat. cf. Arnob. 4., 7 . 

1 ViduuB Oehkr: . . dius ^ e^^^i^. *^^^ ^^* md^Jwosiva. 



M. Terentius Varro 249 

184 [34, 35\ 

neque — audent aliquas partes deae — tribuere — 

Volupiae, quae a voluptate appellata est, aut Lubentinae, 

cui nomen est a libidine. 

Augiist. civ. d. 4, 8 neque ergo in hoc tam praeclaro opere et 
tantae plenissimo dignitatis [imperium dilatandt] audent — 
Ubidine. Vorro de l. L. 6, 47 ab lubendo libido, libidinosus ac 
Venus Libentina et Libitina. cf. August. ibid. 4, 11. Tert. ad 
nat. 2, 11. Arnoh, 4, 9. Serv. Ban. Aen. 1, 720. 



EX LIBRIS DE GENTE POPULI ROMANI IV 

opus scriptum est a, 711/43 {cf. Mommsen, Bom. Chron, 
147*. Kettner, Varr. sttid. 38 sq.). fragmenta collegerunt Kettner 
ibid. p. 63sq. HPeter, hist. Bom. rm. (Lipsiae 1906) p. 10 sq. 

185 [2 Peter] 

lib, L fagns quas graece fpriyovg vocant. 

Char. p. 130, 5 (= Plin. dub. serm. p. 17, 9B.) fagus Varro 
de gente p. R. I: fagus — Tocaxit 

t 186 [8] 

et ideo nec Areon pagon — vult [MarcusVarro] inde 
accepisse nomen, quod Mars, qui graece "Aqrig dicitur, cum 
homicidii crimine reus fieret, iudicantibus duodecim diis in 
eo pago sex sententiis absolutus est — ; sed contra istam, 
quae multo amplius est celebrata, opinionem aliam quan- s 
dam de obscurarum notitia litterarum causam nominis 
huius conatur astruere, ne Areon pagon Athenienses de 
nomine Martis et pagi quasi Martis pagum nominasse 
credantur, in iniuriam videlicet numinum, a quibus litigia 
vel iudicia existimat aliena. to 

August. Civ. d. 18, 10 et Ideo — aUena. 

187 ll8'\ 
Vairo dicit in gente populi Uomam S^mo^ ^ "^xk^^^ 



250 Grammaticae aetatis Yarronianae ^agineiita 

susceptos istum accepisse montem [^Avmtinum]^ quem ab 

Avente fluvio provinciae suae Aventinum appellaverunt. 

Serv. Aen. 7 , 657 Aventinus mons urbis Bomae est, quem 
constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes 
illic sedebant — . quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus 
nomine, illic et occisus et sepultus est, sicut etiam Albanortun 
rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit — appeiia- 
verunt. cf. Naev. fr. 1, Varro de l. L. 5, 43, Paul. Fest. p. l^, 4. 
Fest. p. 174a, 15. Liv. 1, 33. August. civ. d. 18, 21. 

1 ingentem Sang. Begin. Ltps. Mon. 8 appell. avent. Mon. 

188 [23] 

circenses dicti, quia exhibebantur in circnitu ensibus 

positis. 

Serv. g. 3, 18 ^centum quadriiugos agitabo ad flumina' 
i. e. unius diei exhibebo circenses, quia, ut Yarro dicit in 
libris de gente populi Komani, olim XXY missus fiebant. sed 
vicesimus quintus dicebatur aerarius, eo quod de colla- 
tione populi exhibebatur. — olim enim in litore fluminis cir- 
censes agitabantur, in altero latere positis gladiis, ut ab utra- 
que parte esset ignaviae praesens periculimi; unde et cizcenBes 
— positis, licet alii a circumeundo dicant circenses vocari. cf. 
Varro de l L. 5, 153. 154. Serv. Aen. 8, 636. Isid. or. 18, SPf, 3. 

f 189 [17] 

nec idem propter aliud arbitratur historicus [Farro] 
in Arcadia tale nomen adfictum Pani Lycaeo et lovi 
Lycaeo nisi propter hanc in lupos hominum mutationem, 
quod eam nisi vi divina fieri non putarent. lupus enim 
5 graece XvKog dicitur, unde Lycaei nomen apparet inflexum. 
Eomanos etiam Lupercos ex illorum mysteriorum veluti 
semine dicit exortos. 

AugvM. Civ. d. 18, 17 nec idem — exortos. cf, Paul. Fest. 

p. 119, 16. hoc fr. cum 186 et 190 ex opere De g. p. B. duc- 
tum esse ex August. ibid. 18, 8. 13 {cf. 18, 3. 5. 9. 10. 16. 23. 
40) patet, ne dicam hic Varronem ^historicum^ diserte appellari. 

190 ^13"^ 

ziominis huius [^Ajois^, e\Mc iiati k^\^ ^"^^sft. ^^'^ 
moHem, sed Serapis appeW^Ltu^ ^Vc, WJJmmcqi t^^^^vks 



M. Terentitis Varro 251 

Varro reddidit. quia enim arca, in qua mortuus ponitur, 
quod omnes iam sarcophagum vocant, aoQbg dicitur graece, 
et ibi eum yenerari sepultum coeperant, priusquam templum s 
«ius esset extructum, velut soros et Apis Sorapis primo, 
deinde una littera, ut fieri adsolet, conunutata Serapis 
dictus est. 

AugUSt. civ. d. 18, 5 nomixiia autem huius — dlotas est. cf. VcMTTO 

de l. L. 5, 57. 



EX LIBRIS DE VITA POPULI ROMANI AD ATTICUM IV 

libri a. 711/43 scripH esse videntwr (cf. Bitschl op. 3, 450, 
Kettner, M. Ter. Varr, de vita p. B. quae extant, Halae 1863 
p. 3). fragmenta coll. Kettner ihidem. 

191 \29 Kettner] 

lih. I, adoreum quoque ab eo dictum putat [FarroJ 
quod cibi ora id est principium sit far. 

Non, p. 59, 5 [pOSt fr. 199] adoreum — far. cf, id, p. 52, 14. 

Paul. Fest. p, 3, 10. Isid. or. 17, 3, 6. 

192 [17] 

l. I. itaqne calendis calabantur id est voca- 

bantur, et ab eo calendae appellatae, quod est 

tractum a Graecis, qui KaXetv vocare dixerunt. 

Non. p. 23, 27 calendarum yocabulum proprium Varro con- 
plexus est de yita populi Romani lib. I; itaque — dixerunt cf. 
Varro de l. L. 6, 27. Paul. Fest. p. 225, 8 (38, 13). GeU. 
15, 27, 2. Serv. Ban. Aen, 8, 654, Macrob. 1, 15, 10. CGL 
VI 167, 

193 [48] 

l. I. quod, ante quam nomen dolii prolatum, 
cum etiam id genus vasorum calpar diceretur, id 
vinum calpar appellatum. 

JVon. p. 546^ 28 calpar nomine aiiU.qyio ^otom» ^^jcc» ^^ 

Tlto populi Rom&ni lib. I: auod — awefllaAram. cf . ^awX. ^«^' 
p. '4S, 17. 65, 13. 



252 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

194 [38] 

l. L caltula est palliolum praecinctui, quod 
nudae infra papillas praecinguntur. 

Non. p. 548, 33 caltulam Varro de yita populi Bomani 
lib. I palliolum breye yoluit haberi : caitaia — praecinguntur; 'quo 
mulieres nunc et eo magis utuntur, postquam subuculis de- 
sierunt'. 

1 castula: em. Lindsay quod: quo ed. a. 1471 

195 [41] 

l. L cocula, qui coquebant panem primum 
sub cinere, postea in forno. 

Non. p. 531, 27 Varro de vita populi Romani lib. I: 

cocula — in fomo. cf. Paul, Fest. p. 39, 3. 

1 cocebat (coq.) plerique codd. primum om. plerique 
codd. 2 cinerem codd. praeter Paris. 7666 

196 [J26] 

l. L. in postica parte erat colina, dicta ab eo 
quod ibi colebant ignem. 

Non. p. 55, 19 Varro de vita populi Romani lib. I: ^qua 
fini sit antica et postica. in postica — ignem. lucupletiorum domus 
quam fuerint angUBtiis paupertinis coactae, ipsa nomina de- 
clarant'. 

1 culina Lugd. ( Voss. Lat. F 73) colina alii codd. 

197 [18] 

l. L. in eorum enim sacris liba cum sunt 

facta, incerni solere farris semine; ac dicere se 

ea februare id est pura facere. 

Non. p. 114, 17 februare positum pro purgare et purefa- 
cere. Varro de vita populi Bomani lib. I: in eomm — faoere. 
cf. Varro de l. L. 6, 13 februm Sabini purgamentum. Paul. 
Fest. p. 85, 12. CGLV 641, 72. 

2 incemere Quicheratus solere scrtpsi: solent 

198 \42\ 

/. jT. urceolum aquae mauaV^ NQ^^m^sL^s^.^ q^^\ 
^o aqua in truUeum eiiuii^atuT;, \vtl^^ mvsi.^\» 



M. Terentius Varro 253 

lapis appellatur in pontificalibus sacris, qui tunc 

movetur cum pluviae exoptantur; ita apud anti- 

quissimos manale sacrum vocari quis non noverit? 5 

unde nomen illius. 

Non, p, 547, 3 trulleum quo manus perluuntur. Varro de 
vita popuu Romani lib. I — : nrceoiam — iiiius. cf. PaiU. Fest. 
p, 128, 5. Fest. p. 157 \ 29. 

1 aquae manale Gen. Bem. aquae (aqua) manalem reU. 
6 iilis nonntAlU codd. 

199 [^P] 

l. I. nefarii — . a farre, quod adoreum est, id 

quo scelerati uti non debeant, non triticum sed far. 

Non. p. 59, 5 nefani proprietatem in lib. I de vita po- 
puli Romani Varro patefecit: a fwre — far. Isid. diff. verb. 423 
nefarius, ut Varro existimat, non dignus farre. cf. id. or, 
10, 189. Ascon. Pedian. in Verr. 3. 

1 id quo Onions: in quo vel quo codd. 

200 [33^ 

l. I. ideoque hoc ab ore dicitur osculum, non 

a suavitate, unde, quod simile est, savium. 

Non. p. 424, 15 osculum et savium his intellectibus discer- 
nuntur, quod ab ore osculum, savium a suavitate dicitur. Varro 
de vita populi Eomani I: ideoque — sayiam. cf. Serv. Dan. Aen. 
1, 256. Isid. dift. 398. Don. Ter. eun. 3,2,3. CGL IV 289, 31. 
370, 38. V 170, 33. MHaupt op. 2, 106. 

2 simile] suave Mercier est scripsi: sit 

301 [4] 

l. I. hanc deam Aelius \fr. 27] putat esse 

Cererem; sed quod in asylum qui confugisset, panis 

daretur, esse nomen fictum a pane dando pandere, 

quod est aperire. 

Non. p. 44, 1 pandere Varro existimat ea causa dici, quod 
qui ope indigerent et ad asylum Cereris confugissent pania 
daretur. pandere ergo quasi panem dwce , e\» oivsLCi^ TsMSELQjQasss. 
fanum talibus clauderetui. de vita pop^vVV ^6kOT£k»Jo^ ^^- ^* 

bano — aperire. 



254 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

1 Aelius Carrio ex cod. Elnonensi: melius 2 confii- 

gissent ed. princ, sed cf. Clciss. Eev. 16, 50 4 hoc est Lugd. 

202 [30'\ 

l. I. pastillos et panes: haec vocabula pastus, 

quod esse pascere dicebant. 

Non. p. 63, 24 panis proprietatem a pascendo putant ver 
teres aestimandam. Yarro de vita populi Bomani lib. I: pastuios 

— dicebant. cf. Paul Fcst. p. 222, 18. 

1 hae Lugd. ( Voss. Lat. F 73) a pastu vel a pastu sunt 
coni. LMtieller 2 esset: em. Mue. 

203 [ii] 

l. I. pecuniaque erat parva; ab eo psrupertas 

dicta. cuius paupertatis magnum testimonium est 

Non. p. 43, 29 paupertas dicta est a pecunia parva. Varro 
de vita populi Romani lib. I: pecmuaque — est. aliter id. de L L. 5, 92. 

2 paupertatis secl. LMu^ller 

204 [35] 

l. I. nec pistoris nomen erat nisi eius qui 
ruri far pinsebat. nominati ab eo quod pinsunt. 

Non. p. 152, 12 pinsere, tundere vel molere. Varro Tatpy 
MsvLnnov [527 Bue.'] — . idem de vita populi Bomani lib. 1: 
nec piatorifl — pinflunt. cf. Varro dc L L. 5, 138. Fcst. p. 210^, 27. 
Isid. or. 4, 11, 4. 15, 6, 4. 

1 nisi e. q. ed. a. 1480: qui nisi eius 2 nominativa (t^ 
-tua ut vid.) quod eo: em. ed. a. 1480 

205 [8] 

l. I. quibus erant pecuniae satis, locupletis 
adsiduos, contrarios proletarios. 

Non. p. 67, 18 proletari dicti sunt plebei, qui nihil rei 
publicae exhibeant, sed tantum prolem sufficiant. — Varro de 
vita populi Komani lib. I: quibuB — proietanofl. cf. Paul. Fest. 
p. 226, 13. GeU. 16, 10, 10. Non. p. 155, 19. 

1 erat LMusller 

206 V53\ 

^- ■!'• quod frontem l^Gtie^ek ^\.T>\%\i^TiV «^t. ^^ 



M. Terentius Varro 2bb^ 

iLerba torta, torum appellatum. hoc quod inicitur 

etiam nunc toral dicitur; lecticam qui invol- 

vebant, segestria appellabant. 

Non. p. 11, 12 tororum [torialim codd.l et toralium desig- 
nator est Varro de vita populi Bomani lib. I : quod — appeiiabaat 
cf. Varro de l L. 5, 166. 167. Isid. or. 19, 26, 6. 

1 quo Onions struerant Lugd. (Voss. Lat. F 73) q. 
fronde 1. struebantur, ex eo b. LMueUer 

de aliis vasorum nominibus, qtuie a Verrio ex hoc Varronis 
libro tracta essepossunt, cf. Willers, de Verr.Fl. glossar. interpr. 
{Halis Sax. 1898) p. 6sq. 

207 llO\ 

l. II. itaque quod bos arbitros instituerunt 

populi, censores appellarunt; idem enim valet 

censere et arbitrari. 

Non. p. 519, 21 censere et arbitrari veteres cognatione 
quadam socia ac similia verba esse voluerunt. — Varro de 
vita populi Romani lib. II: itaqne — arbitrari. cf. fr. 118. Varro de 
l. L. 5, 81. Faul. Fest. p. 58, 8. Isid. or, 9, 4, 13. 

2 idem ed. a. 1476: id 

208 [8] 

l, II. quod idem dicebantur consules et prae- 

tores; quod praeirent populo praetores, quod 

consulerent senatui consules. 

Non. p. 23, 31 consulum et praetorum proprietas, quod con- 
sulant et praeeant populis, auctoritate YarroniB ostenditur, d& 
vita populi Bomani lib. II: quod idem — coiutaes. cf. Varro de l. L. 
5, 81. Isid. or. 9, 3, 27. 4, 16. 

3 senatum Popma (cf. de l. L. 5, 80) 

209 [9] 

l. II. itaque propter curam locus quoque, quo 

suam quisque domo senator confert, curia appel- 

latur. 

Non. p. 57, 1 cuiiam a cura diciam N«Jcto ^«s^\\ga»i^ ^^ 
vit» populi Bomani Jib. U: itaque — app«ll»itai. cf.YoflfTO ^"V.."!^ 
^ I^^. e, 46. Paul. Fe8t. p. 49, 1. 



256 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

2 domum: em. Mercier curiam appellat: em. Popma lo* 
com — curiam appellat (vel -ant) coni. Lindsay 

210 [li\ 

l. II. cum in quintum gradum pervenerant at- 
que habebant sexaginta annos, tum denique erant 
a publicis negotiis liberi atque otiosi. ideo in 
proverbium quidam putant venisse, ut diceretur 
5 sexagenarios de ponte deici oportere, id est quod 
suffragium non ferant, quod per pontem ferebant. 

N<m. p. 523, 22 sexagenarios per pontem mittendos male 
diu popularitas intellexit, cum Yarro de yita populi Romani 
lib. n honestam causam religiosamque patefecerit: cum— ferebant 
cf. Manil. fr. 3. Varr. sat. 494 Bue. Cic. pro Bosc. 100, Ovid. 
fast. 5, 625. Sinn. Cap. fr, 21. Macrob. 1, 5, 10. Plut quaest. B.32, 

4 proverbio: em. ed. a. 1471 venisse se Lugd. {Voss. 

Lat. F 73) 5 id est deici op. LMueller 

211 [lO^ 

l. III. qui de ascriptivis cum erant adtributi 
decurionibus et centurionibus, qui eorum habent 
numerum, accensi vocabantur. eosdem etiam qui- 
dam vocabant ferentarios, qui depugnabant fun- 
5 dis et lapidibus, his armis quae ferrentur, non 
quae tenerentur. 

Non. p. 520, 5 decuriones et centuriones a numero, cui in 

militia praeerant, dicebantur; accensi, qui his accensebantur 

id est adtribuebantur. Yarro de vita populi Bomani lib. III 

[Iin Escor. et Paris. Lat. 7667]: qvd de — tenerentur. Paul. Fest. 

p. 14, 13 adscripticii, vel uti quidam ^ad^scripti<^vi^ \sic 

Beitzenstein coll. Non., Verr. Forsch. p. 31] dicebantur, qui 

supplendis legionibus adscribebantur. hos et accensos dice- 

bant, quod ad legionum censum essent adscripti. quidam ve- 

latos, quia vestiti inermes sequerentur exercitum. non nuUi 

ferentarios, quod fundis lapidibusque proeliaturi ea modo fer- 

rent, quae in hostes iacerent. similia Verrius p. 18, 6. 85, 7. 

Se9, 4, quae rmsm in De l. L. 7, 56. 57. 58 %mem'«au%. q^in 

vero Verrivs ex lihro III De viia p. B.hausmt.^-A.uUtt twt d.M(^Q^Mk 

^^. c/: Heitzenstein, Ven\ Forsch. p. SOsq. 



M. Terentius Varro 257 

1 qui de ascribtiyis (-ipt-) codd. quidam ascriptivi Beitzen- 
stein <^i^ quidem ascriptiyi Quicheratus 4 quid pugn. Lugd, 
{Vo88. Lat.F 73) m. 1 fundis Popma: pugnis 6 et nis 

nonnulli codd. qui ferentur nonnuMi codd. 

212 [i7] 

l. III. quod antiqui pluris tabulas coniunctas 

codices dicebant; a quo in Tiberi navis codicarias 

appellamus. 

Non. p. 535, 12 codicarias naves etiam nunc consuetudo 
appellat eo, quod in fiuminibus sint usui. — YaiTO de vita 

populi Romani lib. III: quod — appeUamns. 

213 [9] 

l. III. tum appellatus est dilectus et ab elec- 

tione legio. ab bac supervacaneorum consuetudine 

adscribuntur 

Non. p. 57, 4 le^onum proprietatem a dilectu militum 
Yarro de vita populi Bomani lib. III dictam interpretatur: 
tum — adBcribimtur. cf. Varro de l. L. 5, 88. 6, 66. Isid. or. P, 3, 46, 

214 112] 

l. III. referentibus centurionibus et decurioni- 

bus adoptati in cohortes subibant, ut semper 

plenae essent legiones. a quo optiones in turmis 

decurionum et in cohortibus centurionum appellatL 

Non. p. 67, 28 optiones in cohortibus qui sint honesti 
gradus, ut optatos, quod est electos, et adoptatos, quod ad- 
scitos, Varro de yita populi Romani lib. m existimat appel- 

latoS: referentibua — appellati. cf. Vorro de l. L. 5 , 91. Faul, 

Fest. p. 184, 12. Fest. p. 198^, 11. Bon. Ter. eun. 5, 8, 27 \ 
laid. or. 9, 3, 41. 

1 referentibus quidam ap. Bentintm: referentur et dec. 
<m. Lugd. {Voss. Lat. F 73) dlii 

215 [11] 

l. III. rorarii appellati quod imbribus fer^ 
primum rorare incipit. 

JVon.p. 552, 30 rorarii appeliabaxitux iia!^V,«>^ c^H^^ «o^^ o^wa^ 
congreBBae easent acies, primo noii muWia Va.cvxSi'^ m-^Jo^Ti^» \f^^^- 

Or»Bunatio»e Bom»nae fragmenta ed. :Pt31SA101.i V^ 



258 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

lium: tractum quod ante maximas pluvias caelum rorare in- 
cipiat. — Yarro de vita populi Bomani lib. Hl: zorarii — - ineipit 
cf. Varro de l. L. 7, 58. Verrii auctor certe Varro fuit {Faiul. 
Fest. p. 14, 15. 264, 8). 

1 imminentibuB imbr. LMueUer 

216 117'] 

l. IV, in quo est superyacuum pro super- 

yacaneo. 

Non. p. 525, 11 supervacuum non putat oportere dici Varro 
de vita populi Bomani Ub. IV, sed supervacaneum : in quo — nqiec- 
vacimeo. cf. Fest. p. 293^, 33. 

EX TRIBUUM LIBBIS 

217 

ab hoc quoque quattuor partis urbis tribus dictae ab 
locis, Suburana Palatina Esquilina Collina, quinta quod 
sub Eoma Bomilia. sic reliquae triginta ab his rebus, 
quibus in tribum libris scripsi. 

Varro de l. L, 5, 56 ab hoc — BcripsL 

Ex discipu:nabum LIBBIS IX 

fragmenta primi libii De granmatica supra collocavip. 205 sq. 
de dispositione totius operis cf. Eitschl op. 3, 352 sq, et LMerch- 
Ivn, Philol. 3 (1858) p. 736 sq.; item de temportbus Bitschl ibid, 
p. 400 et contra OGruppe^ Hermes 11, 235 sq. 

218 

lib. V. aliud est quarto praetorem fieri et 
aliud quartum, quod quarto locum adsignificat 
ac tres ante factos, quartum tempus adsignificat 
et ter ante factum. igitur Ennius recte, quod 
5 scripsit [ann, 295 V.^ *Quintus pater quartum fit 
consul', et Pompeius timide, quod in theatro, ne 
adseriberet ^consul tertium' aut Hertio', extremas 
litteras non scripsit. 

GelL 10, 1, 6 verba M. ^anoma ex. Aafex^ ^vwiY^ttasfic^ 
quinto iiaec sunt: aUud est - wTipAi. Non. p. 4^^>^ ^^fMstonv ^N. 



M. Terentius Varro 259 

quarto prudentes differre dixerunt. Varro disciplinarum V: 
aUud eat — fit codbui. August. re^. CGK V 517^ 22 est etiam 
quaedam obscuritas in adverbiis secundo tertio quarto quinto 
sexto et secundum tertium quartum quintum sextum, ut puta 
^secundo factus est consul' et ^secundum fait consuP. secundo 
autem ad ordinem pertinet, secundum ad numerum; ut puta 
cum dico ^secundo factus est consul', pertinet, ut dixi, ad or- 
dinem, quod primo alter factus sit et sic alter secundo; cum 
autem dicimus secundum consul vel tertium vel quartum vel 
quintum yel textum, ad numerum pertinet, quod sexies fuerit 
consul. inde Cicero de Mario sic ait [in Pis. 20] 'sextum 
consul', id est qui sex consulatus meruit, et 'septimum consul', 
quod est septies consulatum meruit. hoc Yarro distinxit in 
libris numerorum. ef. Ritsehl op. 3, 363. 

1 et aliud Bem. {et codd. A^ Nonix) et rdiqui aliud codd. 

B"^ Nonii 2 quod om. Nonius 2 et S signif. Non. his 

3 et tres Non. templum Begin. 1646 Voss. Lat. F 112 

219 

l. VIII. vesperi non videre, quos appellant 
lusciosos 

Non. p. 135, 9 lusciosi, qui ad lucemam non vident et 
ILv(oof£g vocantur [vocentur codd.] a Graecis. Varro disciplina- 
rum lib. VIII: vesperi — luaciosos. cf. Paul. Fest. p. 120, 17. Ael. 
Stil fr. 24. Awr. Op. fr. 10. At Phil. fr. 4. Qell. 4, 2, 11. 

220 

M. Yarro in libris disciplinarom scripsit observasse 
sese in versu bexametro, quod onini modo quintus semipes 
verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque 
magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii 
posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica 5 
fieri disserit. 

Gell. 18, 15, 1 in longis versibus, qui hexametri vocantur, 
item in senariis animadverterunt metrici primos duos pedes^ 
item extremos duos habere singulos posse integras partes ora- 
tionis, medios haut umquam posse, sed constare eos semi^er «^ 
verbis aut divisis aut mixtis atque conivi«v^. "».. ^\»Ywai ^wt»\a. 
ijbri0 — tUatent h(iec fortosse ad quintum librum pertwefat -, c^ • 'RVXagtjV' 
op. 4 sm Jferekim, Fleck, Jahrbh. SM^pl. B ^IB^^^ ■»* ^7^ 
JTretgsi^mer ibid. p. 6. 50 sq.; quamquam -oerbis Ta.^Vo^^ ojjisw^^ 

\1* 



260 Grammaticae aetatis yarronianae fragmenta 

geometrica mspicari eliam . possumus haec in quarto libro 
fuisse. 

2 se codd. familia prior 5 diometrica Begin. 1646 Voss, 
Lat F 113 

221 

Varro libro, quem de astrologia conscripsit, *stellam 

commemorat ab stando dictam. 

Cassiod. de art. et disc, 6 p, 560 statos Btellarum eet qnod 
Graeci arriQiyiibv vocant; quia, dum stella semper moveatur, 
attamen in aliquibus locis stare videtur. nam et Varro libro — 
dictam. cf, Mo/rt, Cap. 8, 817. Isid. or, 3, 59, 60. librum de 
astrologia Disciplinarum partem fuisse docuit Bitschl op, 3, 
361. 396. 



EX LIBRIS DE GRADIBUS 

de operis argumento dissentiunt Bitschl op, 3, 4:73 et Schanz, 
Gesch, d, rom. lAt. 1 *, 273. fragmentum quod extat ad gradus 
cognationum spectat. 

222 

germanus est, secundum Varronem in libris de gradi- 

bus, de eadem genitrice manans. 

Serv. Aen, 5, 412 ^haec germanus' germanus — manana, non, 
ut multi dicunt, de eodem germine, quos ille tantum fratres 
vocat. haec excripsit Isid, or, 9, 6, 6, diff, verb. 237. 273, aliter 
Faul. Fest. p, 95, 3. CGL IV 82, 44, 597, 5. 

2 manans] natus Monac, 6394 et in marg, em. cod, Lawrent, 

EX EPISTOLICARUM QUAESTIONUM LIBRIS 

223 

lib, I. multam — M. Varro ait poenam esse, sed 
pecuniariam, de qua subtiliter in 1. I quaestionum epist. 
refert. 

Fest. p. 142^^ 21 muitam Osce dici putant poenam quidam. 

M. VaiTo — refert. cf. fr, 119. 

224: 

/. J: pignoriscapio ob aea m\\vW^, ^>a.^^ ^'i^^ 



M. Terentms Varro 261 

a tribuno aerario miles accipere debebat, voca- 
bulum seorsum fit. 

Gdl. 6y 10 ut haec ususcapio dicitur copulato vocabulo ^a' 
littera in eo tractim pronuntiata, ita pignoriscapio iuncte [sunt] 
et producte dicebatur. verba Varronia [CatoniB codd.: em. 
Lipsius] sunt ex primo epistolicarum quaestionum: pignoriBcapio 
— fit. cf. Varro de l. L. .5, 181. Gaius 4, 26 sq. de Varronis 
nomine pro Caione scribendo cf. Kretzschmer ihid. p. 39. 

225 

l. V. a deorum sede cum in meridiem spectes, 

ad sinistram sunt partes mundi exorientes, ad 

dexteram occidentes; <^eo^ factum arbitror, ut 

sinistra meliora auspicia quam dextera esse ex- 

istimentur. 

Fest. p. 339^, 1 sinistrae aves sinistrumque sive [est cod.: 
em. OMue. Huschkel siniBtimum auspicium, i. quod smat fieri. 
Varro 1. V epistolicarum quaestionum ait: adeorom — existimentar. 
idem fere sentiunt Sinnius Capito \fr. ii] et Cincius [fr. 28"]. 

1 ab auspiciorum sede Urs.y sed cf. Mart. Cap. 1, 45 
2 parte 3 eo add. Hertz 

226 

L VL quo loco per o et quo loci per i Varro posse 
dici in epistolicarum VI scribit, sed ita ut, si de pluri- 
bus locis quaeras, velut in Italia quid puta sit an in 
Graecia, quo loco dicas, respondetur hoc loco; si <(autem 
de tmius loci parte quaeras, tunc quo loci^ per i; sicut 5 
*quis is est homo?' in multitudine dicitur, cum autem 
^quid hoc est hominis?' quaeritur, inquit, de alicuius 
quaero hominis qualitate. 

Char. p. 109, 1 (= Plin. dub. serm. p. 43., 5 B.) quo loco — 

qnalitate. 

1 posse posse dici et epistSlicar VI 3 loci 4 h. loco. 

$ per. i. cod. reliquis omissis, qua>e ex p add. Puisch 6 q sis. 

B. homo: em. Lindemann 

227 
l. VII, quintum tricensimum aTLwaim ^vs^ ^"«^^ ^^^" 



262 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

iunctione vult Varro epistolicarum Vll et similia, nec 
interponendam coniunctionem ipsa re cohaerente; velut si 
dixero ^ad quintum et tricensimum praedium habeo', iam 
duo significabuntur, alterum ad quintum, alterum ad 
tricensimum. 

Chdr. p. 73, 3 qaintum — ad tricensimum. 

Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Oatulus 
curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream 
Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem 
conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior 

5 fieret, sed facere id non quisse, quoniam favisae impedis- 
sent. id esse cellas quasdam et cistemas, quae in area 
sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae 
ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa 
e donis consecratis. ac deinde . eadem epistula negat qui- 

10 dem se in litteris invenisse, cur favisae dictae sint, sed 
Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos thesauros 
Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos flavisas dixisse, 
quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signata- 
que pecunia conderetur. coniectare igitur se detractam 

15 esse ex eo verbo secundam litteram et favisas esse dictas 
cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uteren- 
tur ad custodiendas res veteres religiosas. 

GeU. 2, 10 Servius Sulpicius iuris civilia auctor, vir bene 
litteratuB scripgit ad M. Varronem rogavitque ut rescriberet, 
quid significaret verbum, quod in censorie libris scriptum esset. 
id erat verbum 'favisae Capitolinae.' Varro rescriprit — reiigiosu. 
Non. p. 112, 26 flavisas. eas dici Varro aestimat^ quos Graeci 
thensauros vocant, in epistula quam ad Servium Sulpicium 

dedlt: Quintum Valerium Soranum — conderetur. JPaul. p. 88, 4 favis- 

sae locum sic appellabant, in quo erat aqua inclusa circa 
templa. sunt autem qui putant, favissas esse in Capitolio 
celiis cistemisque similes, ubi reponi erant solita ea, quae in 
templo vetustate erant facta inutilia. cf. Ovid. met. 10, 693 sq. 
CGL Vj32,1. 68,6. 69,2. 641,58. haec w U*bm epistoH- 
carum quctestionum fuisse prope certum est. 

3 aedem Mercier: eadem % «>^ ^A^ai^Mw x^^^^^ftfc 



M. TerentiuB Varro 263 

{-oue ex -onise Lugd-Bat) donis: m. Sdlmasius 10 cum 

Paris, 14 detracta (-ctara Lugd-Bat) Lugd-Bat Vatic. 



EX EPISTULARUM LIBRIS 

ntm Varronis epistularum avlXoyi} praster epistolicas quae- 
stiones LaUnasque epistulas (de his cf, Non. p. 121, 11. 141, 13t 
419, 9. 473, 17. LHavet, Bev. de phil. 7, 176) uOa fueri- 
disputatwr {cf. Bitschl op. 3, 476 sq. 494 adn. 6 et contra L Merck- 
lin, ind. schol. Dorpat 1852 p. 12 sq.), neque ego in fr. 229 
^epistolicarum* pro ^epistuiarum' scribere ausim, cum ita ru/rsu^ 
ap. Char. p, 108, 10 in cod. traditum sit . 

229 

lih. IIL capillum — Varro epistularum IH negabat 
pluraliter dici debere. 

Cha/r, p. 104, 20 oapiUum priores singulariter dicebant, sicut 

barbam. nam Varro — debere. 

1 var epistulicarum Bitschl et KeU 

EX EPHEMERIDE 

de opere cf. Bergk, Bh. Mus. 1, 367 sq. (Bitschl op. 3, 473) 
et BBeitzenstein, de scriptor. rei rttst., qui intercedimt inter 
Caton. et Golum., Hbris aeperditis {Berol. 1884) p. 44. Hermes 
20il88S)p, 529. 

230 

postea honoris yirtutum causa lulii Oaesaris, 

qui fastus porrexit, mensis lulius est appellatus. 

Prisc. p. 256, 20 fastus — Varro in ephemeride: postea — 

•iPpeUatiUL 

1 onoris Sang. Lugd. Carol. 2 correxit Papma p. B. corr. 
eoni, BuecheUr i^p. est Bamh. Halb, Bem. Sang. Lugd. 

* EX LIBBIS AD UBONEM 

fortasse opus peculiare hi libri non fuerunt {cf. Bitschl 
op. 3, 480). 

231 

itmn quod quid&m Tarentiiias o^^b n^\ TWLft^^^ ^^xxsi^^ 



264 Grammaticae aetatis Yanonianae fragmenta 

quae sunt terentinae a tereno, quod est Sabinorum lingua 

moUe, unde Terentios quoque dictos putat Varro ad 

Libonem primo. 

Mcicrob. 3, 18, 13 nux terentina dicitur quae ita mollis est, 
ut yix adtrectata frangatur. de qua in libro Favorini [fobomm 
Bamh, Paris.^ sic reperitur: item — pximo. 

1 terent. Paris. 2 a tenero Bamb. Paris. lingua 

sabin. Paris. 8 terrentios Bamb. 



* DE MORIBUS 

ita fortasse inscribebatwr liber quidam logistoricorum (Bitschl 
op. 3, 407). aliter Mirsch ibid. p. 85. 

232 

Varro de moribus morem dicit esse in iudicio animi, 
quem sequi debeat consuetudo. 

Macrob, 3, 8, 8 Varro — consuetado. Scrv. Acfi. 7, 601 Varro 
vult morem esse communem consensum omnium simul habi- 
tantium, qui inveteratus consuetudinem facit. cf. Isid. or, 5, 3, 3. 



INCERTAE SEDIS FRAGMENTA 

I. PRAECEPTORUM ARTIS GRAMMATICAE 

DE VERBIS SIMPLICIBUS CONIUNCTISQUE 

233 \deest apud Wilmanns] 

scire debemus, sicut Varro dicit, utilitatis alicuius 

causa omnium artiimi extitisse principia. ars vero dicta 

est, quod nos suis regulis artet atque constringat. alii 

dicunt a Graecis hoc tractum esse vocabulum, &7tb rfjg 

&QEri]g id est a virtute doctrinae, quam diserti viri unius 

cuiusque bonae rei scientiam vocant. 

Cassiod, exc, p, 213, 10 dicendum prius est de arte gram- 
matica, qnae est videlicet origo et i\md.^m«;\it\mi Uberalium 
litteramm, liher autem dictua e«t «b "\3\jitci HA. ^\. ^^orv^ ^t- 
tice dempto atque liberato, \ibi antfe coT^iaasi «^tivsXaa^im vcM^n^ 



M. Terentius Varro 265 

carmina describebant. scire autem debemus — Tocant. Varro 
(August. civ. d. 19, 3) virtus id est ars agendae vitae Aitgust. ihid. 
4, 21 ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus 
definita est. unde ab eo quod graece ccqbxti dicitur virtus, 
nomen artis Latinos traduxisse putaverunt. cf. Diom. p. 421, 4. 
Serv. in Don. p. 405, 2. Pomp. comment. p. 95, 4. Prob. inst. 
art. p. 47, 16. Mar. Vict. p. 3, 7. Vict. p. 187, 2. Audax eax. 
p. 320, 5. Isid. or. 1, 1, 2. 

234 [9i\ 

ut Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis 

litteratura dicitur, scientia est <[eorum^ quae a poetis 

historicis oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius 

praecipua of&cia sunt quattuor, ut ipsi placet, scribere 

legere intellegere probare. 

Mar. Vict. p. 4, 4 ut Varroni — probare. Dion. Th/rax p. 5, 2 
Uhlig yga^iiiaTitir} ietlv iiiTtstQioc z&v jtagcc noirj^atg tb xal avyyga- 
(pev6Lv mg i%l tb ycoXv Xsyofiivoiv. Diom. p. 426, 13 gramma- 
tica est specialiter scientia exercitata lectionis et expositionis 
eorum quae apud poetas et scriptores dicuntur — . tota autem 
grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scrip- 
torum et historiarum prompta expositione et in recte loquendi 
scribendique ratione. Mart. Cap. 3, 230 officium meum [gram- 
matica loquitur] tunc faerat docte scribere legereque. nunc 
etiam illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probare- 
que. cf. Victor. p. 188, 1 (Audax p. 321, 6). de re cf WU- 
manns, de M. Ter. Varr. lib. gramm. p. 99 sq. Steup, de Prob. 
gramm. p. 36 sq. Jeep, Lehre von d. Eedet. p. 106 sq. ad primum 
librum Disciplinarum rettulit Wilmanns p. 101. 208 una cum 
fr. 235. 236. 

2 eorum add. Scal. 

235 \92'\ 

audiri absentium verba non poterant. ergo illa ratio 
peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis at- 
que discretis. nihil autem horum facere poterat, si multi- 
tudo rerum sine quodam defixo termino infinite patere 
videretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate 5 
animadversa est. quibus duobus repertis ikafca* «^ '"^^ 
Whraiiomm et caicuionum professio, \e\u\> c^^ft^^snv sgt«ss\^ 
maticae infantia, quam Varro litteTatvoTiemNOC^X*— - ^'^^^"«^ 



266 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso nomine pro- 
10 fiteri se litteras clamat, unde etiam latine litteratura dici- 
tur, factum est ut quicquid dignum memoria litteris man- 
daretur, ad eam necessario pertineret. 

August. de ord. 2, 12, 35 illud quod in nobis est rationale, 
id est quod ratione utitur et rationabilia vel facit vel sequi- 
tur, — vidit esse imponenda rebus vocabula id est significantes 
quosdam sonos, ut quoniam sentire animos saos non poterant, 
ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed 
andiri — vocat. — notavit etiam ista [apatia temporis, quibtu 
Imgae h'evesque syllahae tenderentur] et in regulas certas dis- 
posuit. poterat iam — pertineret. Asper uGK V 547, 5 granunatica 
est scientia recte scribendi et enuntiandi interpretandique poe- 
tas vel bistoriam formata [ita scripsi: poetas per historiam 
formatam cod. Goth. interpretandique ceteris omissis Vaiic.] ad 
usum rationemque verborum, quam Terentius [et] Varro pri- 
mum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam [litte- 
rationem WUmanns]. Isxd. or. 1, 3, 1 primordia grammaticae 
artis litterae communes existunt, quas librarii et calculatores 
secuntur. quarum [quorum vg.] disciplina velut quaedam 
grammaticae artis infantia est; unde et eam Varro litterationem 
vocat. cf. id, 1, 5, 1. Mart. Cap. 3, 229 ypafi^rix^ dicor [lo- 
quitur grammatica] in Graecia, quod ygapbii^ii linea et ygd^yi4xxa 
litterae nuncupentur mibique sit adtnbutum litterarum formas 
propriis ductibus lineare. hincque mihi Romulus litteraturae 
nomen ascripsit, quamvis infantem me litterationem voluerit 
nuncupare, sic ut apud Graecos yQu\LiLaxiaxi%fi primitus voci- 
tabar. Diom. p, 421, 9 artium genera sunt plura, quarum 
grammatice sola litteralis est, ex qua rhetorice et poetice con- 
sistunt; idcirco litteralis dicta^ quod a litteris incipiat. nam 
et grammaticus latine litterator est appellatus et grammatica 
litteratura, quae formam loquendi ad certam rationem dirigit. 
cf. Quint. 2, 1, 4. de voeibus ^litteratio^ et ^litteratura* cf, WH- 
manns Steup leep ibid, 

236 [93\ 

grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in parti- 

bus quattuor, lectione enarratione emendatione iudicio. lectio 

est — varia cuiusque scripti enuntiatio serviens dignitati 

personamm exprimensque animi \ia.\i\tvxm cuiusque. enar- 

5 ratio est obscurorum sensuum c^a.fta\iOT5M3xi^^ OT^^ssaiasi — . 

emendatio est — recoxrectio eTtoxwm 0^0^ v»^ ^^^Wwa. 



M. TcrentiuB Varro 267 

dictionemye fiant. iudiciam est — aestimatio qua poema 
ceteraqne scripta perpendimus. 

Diam. p. 426, 21 grammaticM — lectio Mt artifksiAlis interpre- 
tatio vel varia — expianatio vel exquisitio per quam unius cuius- 
que rei qualitatem poeticis glossulis exsolvimus. emeadatio est 
qua sing^a pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes 
uniyersorum scriptorum diversam sententiam vel recorrectio — 
iodiciiim est quo omnem orationem recte vel minus quam recte 
pronuntiatam specialiter iudicamus vel aestimatio — perpendimm. 
Dosith. ars gramm. p. 376, 3 artis grammaticae officium con- 
stat partibus quattuor, lectione emendatione enarratione iudicio. 
lectio est varia cuiusque scripti pronuntiatio serviens dignitati 
personarum exprimensque habitum animi cuiusque. emendatio 
est recorrectio errorum, qui per scripturam dictionemve fiunt. 
enarratio est obscurorum sensuum quaestionumque narratio. 
iudicium est quo poemata ceteraque scripta perpendimus. 
ef. Usener ibid. p. 599. Victor. p. 188, 6 grammaticae autem 
officia sunt — quattuor — , lectio enarratio emendatio iudi- 
cium. lectio — secundum acc^tus et sensuum necessitatem 
propria pronuntiatio. enarratio — secundum poetae volun- 
tatem unius cuiusque descriptionis explanatio. emendatio — 
errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium — 
bene dictorum comprobatio. (AtMkix exc. p. 322, 4). cf. Cassiod. 
exc. p. 214, 19 et fr. 234. 

4 cuiusque narr. Paris. 7494 cuius nair. Paris. 7493 Monac. 
6 quaestionum (sine ve) Paris. 7493 Monac. 7 an poemata? 

*237 [deest] 

grammaticae initia ab elementis surgimt, elementa 
figarantur in litteras, litterae in syllabas coguntur, syllabis 
conprehenditur dictio, dictiones coguntur in partes orationis, 
partibus orationis consummatur oratio, oratione virtus 
omatur, virtus ad evitanda vitia exercetur. 5 

Diom. p. 426, 32 grammaticae — exercetar. Dosith. CXC. p. 377, 

1 artis grammaticae initia ab elementis surgunt, elementa figu- 
rantur in litteras, litterae coguntur <^in syllabas^, syllabis con- 
prehenditur dictio, dictiones coguntur in partes orationis, ora- 
tio in virtutes ac vitia descendit. Varronis haec esse agnovit 
Usener p. 642 adn. 3. 

3 dictio conprehendi (conpraemendi Pam. 749S M.w\«fc>j 
dictionibuB coguntur (concoguntur Paris. 7494"^ -^w^ft» Qt.\ ^m. 
eofff. cod. Paris. 7530 



268 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

*238 \42\ 

vox est, ut Stoicis videtur, spiritus tenuis audita 

sensibilis, quantum in ipso est. fit autem vel exilis aurae 

pulsu vel verberati aeris ictu. omnis vox aut articulata 

est aut confusa. articulata est rationalis hominum loquel- 

5 lis explanata. eadem et litteralis vel scriptilis appellatur, 

quia litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis 

vel inscriptilis, simplici vocis sono animalium effecta, quae 

scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus. 

Diom. p. 420, 9 vox est — mugitufl. cf. Diog. L. 7, 1, 38 {55). 
Sen. n. q. 2, 6, 3. 29. Gell. 5, 15, 6, Lact. de opif, d. 15, 1. August. 
de dial. 5. GLK II 5, 1. 6, 17. IV 47, 3. 367, 5. 487, 4. 
530, 4. VI 4, 13. 32, 21. 189, 9. VII 215, 4. 323, 5. 381, 2. 
Anecd. H. p. XXXII. CLXXXI. 219, daq. 220, 18. Isid. or. 
1, 15. SchoL in Caes. Germ. Arat. 37^. libro I De serm. L(xt, 
trtbuit WUmanns; cf. tamen praef. ad lihr. De serm. Lat. 

5 et om. Paris. 7493 Monac. script.] scribalis Monac. 

scripturalis Paris. 7493 

239 [deest^l 

litterae Latinae cum XXIII sint, Varro XVII dicit 

esse; ceteras superfluas putat. 

[Sergi%\ expl. in Don. p. 519, 11 mterae — putat. Diom. p. 423, 
31 quidam Latino sermoni sufficere decem et septem litteras 
crediderunt, si quidem ex viginti et tribus una adspirationis 
nota est, h, una duplex, x, duae supervacuae, k et q, duae 
Graecae, y et z. de re cf. etiam Donat. ars gr. p, 368, 12. Mar. 
Vict. p. 6, 3. Isid. or. 1, 4, 10. Usener ibid. p. 642 adn. 3. leep ibid. 
p. 112. de collocatione vd. praef ad litr. De serm. Lat. p. 199. 

240 [105] 

auctoritas tam Varronis quam Macri teste Censorino 
nec k nec q nec h in numero adhibet litterarum. 

PrisC. p. 13, 8 auctoritas quoque tam — litterarum. Diom. 

p. 423, 11 quibusdam supervacuae videntur k et q, quod c 
littera harum locum possit implere — . h quoque interdum con- 
sonans, interdum adspirationis creditur nota. cf Quint. 1, 4, 9. 
Vei. Long. p. 52, 3. 53, 5. Mar. Vict. p. 5, 26. 33, 28. Victor. 

p. 195,19. JDonat ars gramm>. p. 368,7 . Poiwp. cwwiM.ut.^, IIO, 3. 

Mart.Cap. 3,245. 252.258.269. l8id.oT.l,4,10. 11. l^.l^.^Vwv 
fframm. de liU. II. haec ad lihr. De autiq.liU.-peTU-tvwetA^^^w, 



M. TerentiuB Varro 269 

1 macri et censorini Sang. iMgd (in mg. teste T) 2 kl f 
Carol. ante k unit$s litterae, post q dtMirum litterarum (ve 
ut vid.) litura in Paris. 7496 

241 [deesi\ 

Varro dicit consonantes ab e debere incipere, quae 
semivocales sunt, et in e debere desinere, quae mutae sunt. 

\8ergi%\ expl. in Don. p, 520, 18 Varro — m. sont. cf. Serv. in 
Don. p. 422 y 15. Pomp. comment.p, 101, 14. Isid. or. 1, 4, 4. fr. 1. 
ista lihris De antiq. litt. rursus trtbuds. 

242 [94] 

nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores, 

praecipueque Varro, neutro genere appellari iudicaverunt 

et aptote declinari iussemnt. 

Proh. inst. art. p. 48, 37 nomen litterae est quo appellatur. 
sane nomen — iuaseront cf. fr. 1. Pomp. comment. p. 111, 10. 
Cledon. p. 26, 32. 

243 \49'\ 

syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae leves, 

aliae procerae aliae retorridae, aliae barbarae aliae grae- 

culae, aliae durae aliae moUes. asperae sunt ut trux crux 

trans; leves ut lana luna; procerae sunt quae vocalem 

longam extremam habent aut paenultimam, ut facilitas; 5 

retorridae sunt quae mutam habent extremam, ut hic hoc; 

barbarae sunt ut gaza; graeculae ut hymnos Zenon; durae 

ut ignotus; molles ut aedes. 

Diom. p. 428, 22 syUabae — aedeg. lihro II De serm. Lat. 
adsignavit Wilmanns p. 83. 178, Disciplinarum I verisimilius 
Usener ihid. p. 642. 

1 leves sunt Paris. 7494 levae Monac. 2 procere Paris. 
7494 proceres Paris. 7493 Monac. gregulae Paris. 7493 Monac. 
4 proceres ' 7 gregulae Monac: 

244 [96] 

Prohns et Varro, alter eorum in ^w^<& ^%?[\fc^ \cyta- 
Uonem divisam] acnhii et reliquas 8\i\>iec\ai» l-MsvJt», «aN^x vb^ 
quattuor, prout quiaque potuit aeiitire 



270 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Cledon. p. 10, 5 cum ceteris de partibus orationis * *■ Probtu 
et — aentire. noB Yero conyenit Donati sequi auctoritatem. igitur 
octo partes orationis esse dicimus. Varro de l. X. 8, 44 quoniam 
[orationis^ sunt divisiones plures, nunc ponam potissimum eam 
qua dividitur oratio secundum naturam in quattnor partis, in 
eam quae habet casus et quae habet tempora et quae habet 
neutrum et in qua est utrumque. has vocant quidam appellandi 
dicendi adminiculandi ixmgendi. cf. ibid. 9, 31. lO^ 17. de 
partitione Dialecticorum cf. Prisc. p. 54, 5. Serv. %n Don. 
p. 428, 12. Cledon. p. 34, 23. Pomp. comment. p. 134, 8. Quint. 
1, 4, 18. I»id. or. 1, 6, 1; de Stoicorum Serv. in Don. p. 428, 12. 
Cledon. p. 34, 23. Pomp. comment. p. 134, 9 {135, 25). Quint. 
ihid.; de ulteriore divisione in octo pluresve partes cf. Quint 
Prisc. Cledon. Isid. tbid. Don. a/rs gramm. p. 372, 25. Proh. 
inst. art. p. 51, 18 aliosque. ceteroquin vd. Schoemann, Lehre von 
d. Bedet. p. 12sq. Disciplinarum I Wilmanns tribuit p. 115. 212. 
cf. Usener ibid. p. 626. 

1 alter orationem in coni. Hagen ^altercantur]>. alter eor. 

eorum 
FSchoeU Vasso altereutrum deleto e (eorum man. rec. suprascr.) 

Bern. 2 scribit] discribit coni. Wtlmanns 

245 \8] 

Varro ait genera tantum illa esse quae generant. 

Pomp. comment. p. 159, 23 Varro — generant. illa proprie di- 
cuntur genera. quod si sequemur auctoritatem ipsius, non erunt 
genera nisi duo, masculinum et femininum. nuUa enim genera 
creare possunt nisi haec duo. [Sergii} expl. in Don. p. 492, 37 
Yarro dicit genera dicta a generando; quidquid enim giffnit 
aut gignitur, hoc potest genus dici et genus facere. quod si 
verum est, nuUa potest res integrum genus habere nisi mascu- 
linum et femininum. cf. Serv. in Don. p. 407, 39. Prisc. 
p. 141, 4. Consent. p. 343, 7. Isid. or. 1, 7, 28. Anecd. H 
p. 251, 9. de collocatione huius fr. eorumque quae secuntur de 
generibus cf. praef. ad libr. De l. L. 

esse om. Paris. Sang. 1180 

246 [9] 

dicit Yarro nuUam rem animalem neutro genere 

declinari. 

Cledon. p. 41, 24 ostrea si primae declinationis fuerit, sicut 

Muaa, femimno genere declinabitxix^ ut ad animal [animam cod. 

animana Putsch] referamus; ai «b^ tft«\«m.^ Q^^aKosa. ^^tv^sos^ 

est neutro genere et ad secxmdwxi dfe«^«.^wi«Bi^ ^35t «^Vssssa^ 

ostrei huic ostreo [sicui ostxi cod.: em. Ke\l\ o^vs^ «^^^^. — ^«^ 



M. TerentiuB Vaxro 271 

nari. Char. p, 57, 23 haec ostrea feminino genere singnlari 
namero an hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et 
dicenda haec ostrea feminine singulari numero, quia ita ab 
eruditis non vane adnotatum est, nullius animalis speciale 
nomen inveniri quod neutrale sit. \Sergi%\ expl. in Don. 
p. 493 y 14. Caper orth. p. 110, 17. Isid. or. 12, 6, 52. Beda orth, 
p. 282, 17. 

1 dicitur cod. 

247 [10] 

ait Plinius Secundus [p. 39,13B^ secutus Varronem: 

quando dubitamus principale genus, redeamus ad deminu- 

tionem et ex deminutivo cognoscimus principale genus. 

Pomp. comment. p. 164, 13 ait piinius — genus. puta arbor 
ignoro cuius generis sit. fac diminutivum arbuscula, ecce hinc 
intellegis et principale genus quale sit. item si dicas: columna 
cuius generis est? facis inde diminutivum, id est columella, 
et inde intellegis quoniam principale feminini generis est. 
cf. Char. p. 155, 13. Diom. p. 326, 9. Cha/r. exc. p. 535, 19. Prisc. 
p. 102, 1. 

3 ex diminutione Paris. Sang. 1180 

248 [ii] 

hypocorismata semper generibus suis imde oriuntur 

consonant, <^pauca dissonant velut haec rana^ hic ranun- 

culus, hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula, 

^hic panis hic pastillus et)> hoc pastillum, ut Varro dixit, 

haec beta hic betaceus, haec malva hic malvaceus, hoc 5 

pistrinum haec pistrilla, ut Terentius in Adelphis [584], 

hic ensis <^haec ensicula et ensiculus;^ sic in Budente 

Plautus 111561. 

Char. p. 37, 13 hypocorismata — Piautus. Char. exc. p. 551, 36 
semper vnoyLOQiG^oixa generibus suis unde oriuntur consonant, 
pauca dissonant, ut haec rana ranunculus unguis ungula beta 
betaceus malva malvaceus pistrinum pistrilla ensis ensicula. 
c/*. Char. p. 94, 2. 155, 10. Diom. p 326, 9. Prisc. p. 115, 6. 

1 sq. ea quae iam in cod. legi non possunt, ex editione prin- 
cipe suppleta swnt 3 hic pastillus add. Keil ex Char. p. 69. 78 

249 [^12\ 

dies commums generis est. qyd m^aoaXiSv^ ^«asst^ 



• 

272 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

dicendum putaYerimt has causas reddiderunt, quod dies 
festos auctores dixerunt, non festas;. et quartum et quin- 
t\mi kalendas, non quartam nec quintam; et cum hodie 

5 dicimus, nihil aliud quam hoc die intellegitur. qui yero 
feminino, catholico utuntur, quod ablativo casu e non nisi 
producta finiatur, et quod deminutio eius diecula sit, non 
dieculus, ut ait Terentius \andr. 710] ^quod tibi addo 
dieculam'. Yarro autem distinxit ut masculino genere 

10 unius diei cursum significaret^ feminino autem temporis 

spatium; quod nemo servavit. 

Char. p. 110, 8 {— Plin. dub. serm. p. 65, 8B.) dies com- 
mimis — Beryavit. Serv. Dan. Aen. 2, 324 dies autem si feminino 
genere ponatur, tempus significat, ut \5, 783] ^quam nec longa 
dies^; si masculino, ipsum diem. et ae masculino genere tria 
observanda sunt, in qualitate numero adverbio; in qualitate 
^serenus dies' dicitur, non 'screna' ; numero [2, 126] ^bis qui- 
nos silet ille dies', non ^bis quinas'; adverbio ^hodie', non ^hac 
die'. ceterum diecula nihil praeiudicat, quia multa, deminu- 
tiva recedunt a nominibus primae positionis, ut scutum scu- 
tula canis canicula rana ranuuculus. cf. id. 10, 467. Don. Ter. 
andr. 4, 2, 27 *~*. Proh. inst. art. p. 89, 19. de nom. exc. ibid. 
p. 210, 6. Non. p. 522, 2. Prisc. p. 158, 11. 365, 13. Anecd. H. 
p. CCXV 34. 83, 12. 28. 133, 13. 18. 21. 245, 17. Ps-Ascon. 
in Verr. 1, 6. 

3 et quart.] ut: em. p 5 intellegatur: em. p 9 et 

mas gene u. d. c. significare cod. distinczit mascul. g. u. d. cursus 
sign. p: em. Putsch 

250 [28] 

puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut Graeci 
6 italq xal i^ Ttarg, ut in Odyssia vetere,- quod est anti- 
quissimum carmen, \FPB 3 J?.] ^mea puer, quid verbi ex 
tuo ore audio?' et in Nelei carmine \SBP I p, 271 V B,^ 

6 aeque prisco ^saucia puer filia sumam'; ubi tamen Varro 
cum ^a' puera putat dictum, sed Aelius Stilo magister eius 
\fr. 47] et Asinius \fr. 6] contra. 

Char. p. 84, 5 (= Plin. dub. serm. p. 49, 24 B.) puer et — 
Aainius contra. cf. Prisc. p. 230, 27. 562, 8. Ca-^peT wtK, '^. 103, 4. 
Dan. Ter. andr. 2, 3, 26^, 3,2,10*. m-a. •]^. 1?>^,1X, l«vA., 
^f/f: rer. 79, Schol. Bemb. adeXpK 5,7,21. \*ToXai "D^VA.. 
Mduit Wtlmanns p. 35. 160. 



M. TerentiuB Varro 273 

« 

4 nel^i 6 eaque: em. Keil eoque Putsch summam 

edit. princ. Summani Hermann Salmonei OMiteller 6 aedi- 
liu8 cilo 

^51 [111] 

ablativum — Varro sextum [caswm], interdum Latinum 

appellat, quia Latinae linguae proprius est. 

Diom. p. 302, 4 abiativum Graeci non habent. hunc tamen 
Varro seztam — proprius est, cuius vis apud Graecos pcr genetivum 
explicabitur. Gonsent. p. 351, 9 ablativum easum Graeci non 
habent. denique hunc Yarro interdum fleztom — appeUat, quem 
rectissime usus nostri sermonis invenit, quoniam plurimum a 
dativo differt. cf. Donat. ars gr. p. 377, 17. Pomp. comment. 
p. 181, 33. Prisc. p. 187, 11. Anecd. H. p. 86, 25. 243, 25. 
FGoetting, de Flav. Capro Consentii fonte (Begimonti Bor. 1899) 
p. Ssq. 

252 [i7] 

Lucius et Aemilius et cetera nomina quae ante u 
habent i duplici ii genetiyo singulari finiri debent, ne 
necesse sit adversus observationem nominum nominativo 
minorem fieri genetivum; idque Varro tradens adicit voca- 
tivum singularem quoque talium nominum per duplex ii 5 
scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi. 
Lucilius tamen et per imum i genetivum scribi posse 
existimat; ait enim \fr. 32]: ^servandi numeri et versus 
faciendi, / nos Oaeli Numeri numerum ut servemus modum- 
que'. numquam enim hoc intulisset, nisi et Caelii et lo 
Nmnerii per ii, huius Numerii faciendum crederet. de- 
nique et in libro <(V>Iin sic ait [fr, 10'*]: ^porro hoc 
si filius Luci / fecerit, i solum ut Corneli Comificique'. 
et paulo post [fr. 10^]: 'pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet'. 

Char. p. 78j 4 Lucius et — unius flet. et Plinius quoque du- 
bii sermonis V [p. 3, 27 B.] adicit esse quidem rationem per 
duo i scribendi, sed multa iam consuetudine superari. sane 
[Varro Putsch] opinionem de vocativo casu traditam infirmat, 
quod hic pius in vocativo pii faciat. adeo enim [non] semper 
vocativus casus eandem scripturam patitur quam genetivus. 
<?/. Char. p. 71,2. 122,6. 141,6. Vel Loug. «p. 57,^, Tct. 
Scaur. p. :22, 4. Jh-ob. de nom, exc. p. 207, 11. BeAoi Aa atX. 
metr.p. ^51,letl9. Brambach, JVeugcst. d. Lat. OrtlvoQT.i&.ia^*^ 
J^ara:, I/ueil. carm, rell, 2, 134 sq. 

ar»mmatio»e JtomAnae fra^menta ed. :P\3WA^ioia "V^ 



274 Grammaticae aetatis Yarionianae fragmenta 

1 sq. quae in Neap. desunt codice Colon. Dousae expUta 
8unt 2 genitivos singulares Dousa finire debent Dousa: 
finiri debent' ne] ut — non minor. Dousa 4 adiecit 
Dousa voc. sing. quoque Dousa: que (quae edit. princ.) sing. 
6 corrumpi .i. cod. corripi Dousa 8 sq. vd. ad Lucil. fr. c. 
12 libro ini sic ad cod. libro * quarto sic ait Dousa de 
LueHii locis vd. ad hunc fr. c. 

253 [i5] 

-vis et ipsa tertiae sunt declinationis et similem nomina-: 

tivo faciunt genetiyum: <(hic]> civis huius civis, haec vis 

hnius vis et plurali hae vis, sicut Lucretius et Varro, 

nam hae vires numero semper plurali declinantur. 

Prdb. cath. p. 30, 2S -ves corripiuntur omnia et tertiae sunt 
declinationis; nam -tis faciunt genetivo, hic dives huius divi- 

tis — . vis et ipsa — declinantur. cf. id. p. 19, 19. Mar. Plot. SaC. 
p. 482, 10 vis tertiae — hae vis, nam hae — declinantur. FrisC. p. 249, 9. 

de coUocatlone cf. pra^f. cid libr. De l. L. p. 187. 

2 hic addidi 8 pluraliter hae vis Pa/ris. pki hae viSf 
alio atramento ui visum est Lindemanno, superscripta sunt in 
Vindob. sicut reneus {em. renus) et varro Vindob. sicut 
ritiennus et varro Paris. sicut Terentius et V. edit. princ. 
(cf. Asper ad fr. 23S), sed cf. Probus p. 19, 22 

254 [18] 

Plinius eodem libro [jp. 9, 19 B.^i ^ab antiquis' inquit, 

'quos Varro reprehendit, observatio onmis illa danmata 

est, non quidem in totum. dicimus enim' inquit 'ab hoc 

canali siti tussi febri. maiore tamen ex parte forma mu- 

tata est; ab hoc enim cane orbe carbone turre falce igne 

veste fine monte fonte ponte strigile tegete ave asse axe 

nave classe dicimus'. 

Char. p. 122, 23 amni Maro, 'secundo defluit amni' [g. 3, 447\ 
ubi piinius eodem — dicimuB. cf. Varro de l. L. 9, 112. Gaesar 
fr. 21. Char. p. 47, 14. 120, 24. 122, 22. 139, 17. Brambach 
ibid. p. 169. de collocatione vd. praef ad libr. De h L. 

255 [201 

^quorum -nominum genetivi T^l^a^^ ^^s^ '^qml ^^^^^«sss^ 
ilitter&m merebuntur, accu8at\^\xa? \TiQia\\.^\fli^sv^\^«^w^ 



M. Terentius Varro 275 

p. 26, 14 B^ 'per eis loquetur, montimn monteis; licet Varro' 

inquit ^exempli» hanc regulam confutare temptarit istius 

modi: falcium falces, non falceis facit, nec has merceis, nec 5 

hos axeis luntreis ventreis stirpeis urheis corheis vecteis 

inerteis'. 

Char. p. 129, 19 fonteis. qnorum — inerteis. et tamcn manus 
dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis his nominihus va- 
leat regula. cf. Char. p. 129, 25. 137, 23. 139, 22. 144, 27. Varro 
de l. L. 8, 66. 67. Ter. Scau/r. p. 33, 1. Brambach ibid. p. 149 sq. 
de collacatione vd. praef. ad lihr. De l. L. 

3 per^ is 6 lyntreis coiheis ed. princ.: curueis 

7 inepteis codd. nepteis ed. princ. 

256 \98\ 

^glossemata ut toreumata enthymemata noemata sche- 

mata poemata et his similia omnia Yarronis regula' in- 

quit Plinius [jp. 19, 20 B^ 'dativo et ahlativo plurali in 

bus derigit, quia singularis ahlativus e littera finiatur'. 

Char. p. 131, 10 gioBsemata nt — finiatur. melior tameu ratio 
est, quam suh a littera dedi [supra fr. 5]; et ideo haec et eius 
modi ex alia formula genetivum pluralem et ex alia datiyum 
simiunt, horum glossematum his glossematis [glossematihus cod.^. 
cf. Prisc. p. 356, 25. de collocatione cf. praef. ad Discipl. I p. 206. 

257 [22] 

Plinius sermonis duhii VI de Varrone [p. 31, 13 5.]: 

^quam maxime vicina Graeco gi'aece dicit, uti ne sche- 

matis quidem dicat sed schemasin'. 

Char. p. 53, 15 Plautus schema pro schemate dixit in Am- 
phitruone [prol. 117]: ^huc ergo processi cum servili schema'. 
piinius — schemasin. cf. Chor. p. 144, 17. Consent. p. 357, 19. 

1 plenius: em. ed. princ. 2 greco grece dt nec 

258 [29] 

Leontion et Chrysion et Phanion ex neutris Graecis 
feminina nostri fecere, et Plautus quod dixit haec 
Phronesium et Caecilius Leontium. N^axtOTsi %mX.««^. ^"wye^ 
t&lia nomina dativo tantum casa et «b\>\«i\»v5[o ^^Oi^saaxv^ 'xss. 
eetens vero sic efferri ut nominatWo. 



276 Grammaticae aetatis Yarronianae &agmenta 

Ghcvr, p. 104, 1 (= Flin. duh. serm. p. 31, 18 B.) Leontion — 
nomin»tivo. Ubro XIII Be L L, tribui vult Wilmanns p. 35. 161. 

1 thyrusion et faunion: em. Spengel greci 2 nostri} 

neutra ante et lactmam signavit KeU 4 in] de 

259 199] 

sunt pronomina finita ego tu ille, infinita septem, 
minos quam finita sex, possessiva quinqae. et haec sunt 
pronomina; in rerom natura plus non invenis. omnia pro- 
nomina, quae sunt inventa in lingua Latina, ista sunt: 

5 finita sunt tria, ego tu ille ; infinita septem, quis qualis 
talis quantus tantus quotus totus; minns quam finita sunt 
sex, ipse iste is hic idem sui; possessiva simt qoinque, 
meus tuus suus nostervester; alia pronomina non invenies. 
sed dicere mihi habes, dixisti mihi alia pronomina non 

10 inveniri, sed inveni alia. dico tibi: 'ego dixi quia non 
sunt primigenia, quae dicit Varro, sed deductiva. multum 
interest, utrum sit aliquid naturale an aliquid derivativum. 

Pomp. COmmsnt. p. 201, 29 sunt autem pronomlna — derlyatiTum. 

cf. Char. p. 158, 3sq. Biom. p. 329 ^ 2sq. Proh. inst. art. 
p.l31,25sq. Don.arsgr.p.357sq. Cledon. p. 50sq. Iulian.exe. 
p. 319, 22, Audax exc. p. 343 sq. Prisc. p. 577 sq. Dosith. p. 401 sq. 
Isid. or. 1, 8, 2. 5. 

1 tria add. , ego tu ille secl. Wachsmuth 8 XXI post 

pronom. add. Keil invenies Wilma/nns 12 aliquid natu- 
rale Wolf. m. rec. aliqui. naturale Wolf. aliquid a naturali 
Paris. Sang. 1179 et 1180 alterum aliquid secl. Keil deri- 

vat . . um derivatum Paris. Sang. 1179 

260 [100'] 

pronomen quia <(non)> fungitur officio nisi praemisso 
nomine. ideo haec pars a Varrone succedanea dicitur, 
quia non potest in eadem locutione esse, hoc est quia 
bis nomen repeti non potest. ordo tamen hic custodiendus 

6 est, ut nomen in praecedenti sit loco, pronomen in subiectis. 

Cledon. p. 49, 21 pronomen quia — subieotis. [Seraii] in Don. 

p, 488, 14 pronomen dicitur quod pro officio et loco nominis 

ponitur. — inventae sunt partvc\s\«i^, o^^ife V^^^tel x^^^tltionem 

exclnderent succedendo in ipaam. noimm^ «^ga&.^-^HkorMssaL. %^, 

*>. ^^<9, 36 pronomen dictum eat Qsyxa«v^xo wssosfl^^^^ «6Si ^JssstfA. 

mgitur ofjficio nominis — . exgo \^^o ^\w«i\»x\%\»^^tq^^^^ 



M. TerentiuB Varro 277 

60 quod funguntur officio nominis, et ideo etiam in subiectis 
locis ponuntur. cf. ibid. p. 488, 21. Isid. or. 1, 6, 2, 8, 1, 

1 non add. Putsch 2 succedat in ea: em. Bondam 
3 potes et 4 potes 5 subiectus: em. Putsch subiecto KeU 

261 [26] 

haec de quattuor coniugationibus quae pertinent ad 

verba quae analogiae parent, quarum exempla passim per- 

scripta sunt et sunt nota. quae si quis conceperit animo, 

non facile labetur; sunt enim evidenter exposita et 

Varroni Menippeo. 

Diom. p. 371, 23 [postquam de speciehus temporis praeteriti 
perfecti dixit] haec de — Menippeo. cf. WUmanns ibid. p. 35. 

3 et Bunt om, Monac. 6 varrom Paris. 7494 KeUio 
videntur verha et V. Men. ad exemplum vel a grammatico vd 
a librario omissum pertinere et alieno loco interposita esse 

262 [27] 

placet dici — Aspro sapivi et sapui secundum Varronem. 

Prisc. p. 499, 17 sapio tam sapui vel sapii quam sapivi 

[sapui quam sapii quam sapivi Carol. sapivi vel sapii quam 

sapui Bamb. sap^i vel sapii quam sapui Halb.] protulisse 
auctores inveniuntur; Probo tamen sapui piacet dici, Charisio 
sapui vel sapivi [p. 246, ii], Aspro — Varronem, quod Diomedes 
[p. 369, 25] etiam approbat. Nonius tamen Marcellus de mutatis 
coniugationibus sic ponit [p. 508, 16]: 'sapivi pro sapui'. 
cf. Phoca ars p. 433, 11. Mar. Plot. 8ac. p. 488, 7. 

et s.] vel sapii Paris. 7496 m. 2 vel sapui Bern. m. 2 as- 
sapui Bern. m. 1 sapui Diom. 

263 [deesi\ 

quibusdam [vcr&js} deest praeteritum perfectum et 

omnia quae ex eo nascuntur, ut ferio sisto tollo fero aio 

furo, quod Varro ponit. 

Prisc. p. 418, 27 sunt alia verba, quibus desunt diversa 
tempora usu deficiente, non ratione significationis. et quibiudam 

— ponit. 

2 frio Bdlb. feiio id. eod. m. 2 Iotco Bemv. ^«t^ Vd.. •«^ 
S fuTo quod fiiho Varro Bern. poamt HoJb. 



278 Grammaticae aetatis Yarronianae firagmenta 

264 1102] 

ex his pronominibus sedecim tantum Yarro adverbia 
eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstravit: 
ille illic illiuc illuc illo, iste istic istinc istuc, hic hic 
hinc huc, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicum- 

5 que quocumque, quidam quondam, quispiam uspiam, ali- 
quis aliquo alicubi, qualis qualiter, meus meatim et signi- 
ficat more meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus 
suatim et significat more suo, noster nostratim et significat 
more nostro, yester vestratim et significat more vestro. 

10 ex quibus pronominibus tantum quem ad modum adverbia 
fiant, sic uti Yarro docuit, demonstravimus. 

Prob. vnst. art. p. 152, 30 de pronomine. ex hiB pronominibaa 
— demonBtravimuB. cf. Char. p. 221, 6. Prisc. III 74^ 15. Non. 
p. 179, 29. Pomp. comment. p. 243, 7. Virg. gratnm. de pron. VI. 

3 istic Btinc Vatic. hic hac Boh. 4 quicque VciHc. 

ad decUnationem adicienda simt testimonia Gdlii 4, 16, 1 
et 5, 21, 6 Varronem scripsisse genetivos ^senatuis domuis fluc- 
tuis' et prohaviase formas ^compluria et pluria*. cf. praeierea 
Diom. p. 368, 10 de participio ^parsurus* et Beda p. 266, 22 de 
feminino ^capparim^. 



265 [32. 1. 2] 

verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia 
simt quae unum quiddam significant, ut cum dicimus 
^homo equus disputat currit'. — hoc includitur hac de- 
finitione, qua non includitur cum dicimus loquor; quam- 

5 yis enim unum yerbum sit, non habet tamen simplicem 
significationem, si quidem significat etiam personam quae 
loquitur. ideo iam obnoxium est yeritati aut falsitati, 
nam et negari et affirmari potest. omnis itaque prima 
et secunda persona yerbi quamyis singillatim enuntietur, 

10 tamen inter coniuncta yerba numerabitur, quia simplicem 

non hahet significationem. — tertia persona yerbi semper 

inter simplicia, numeratur et lioiQAxrDa. ^\A» ^^xm&rl aut 

negari potest, nisi cum taWa xeT\>a svro.^.^ q^\«» i^^^^^i^^ 

obaeret personae signi&ca\io eoiisu^w^^ \QQj\Kf^^^ \!^. 



M. Terentius Yarro 279 

cam dicimus pluit yel ninguit, etiam si non addatur is 
quis pluat aut ninguat, tamen quia intellegitur, non potest 
inter simplicia numerari. coniuncta verba sunt quae sibi 
conexa res plures significant, ut cum dicimus ^homo am- 
bulat' aut ^homo festinans in montem ambulat' et si quid 
tale. sed coniunctorum verborum alia sunt quae senten- ao 
tiam comprehendunt, ut ea quae dicta sunt, <^alia quae^ 
expectant aliquid <^ad conpletionem sententiae^, ut eadem 
ipsa quae nunc diximus, si subtrahas verbum quod positum 
est ambulat; quamvis enim yerba coniuncta sint ^homo 
festinans in montem', tamen adhuc pendet oratio. sepa- 96 
ratis igitur his coniunctis yerbis, quae non implent sen- 
tentiam, restant ea yerba coniuncta, quae sententiam com- 
prehendunt. horum item duae species sunt. aut enim 
sic sententia comprehenditur ut yero aut falso teneatur 
obnoxia, ut est ^onmis homo ambulat' aut ^omnis homo so 
non ambulat' et si quid hnius modi est; aut ita impletur 
sententia, ut licet perficiat propositum animi, afi&rmari 
tamen negariye non possit, ut cum imperamus, cum opta- 
mus, cum exsecramur et similia. nam quisquis dicit ^perge 
ad yillam' yel ^utinam pergat ad yillam' yel *di illum $6 
perduint', non potest argui quod mentiatur aut credi quod 
yerum dicat. nihil enim affirmayit aut negayit, ergo nec 
tales sententiae in quaestionem yeniunt, ut disputatorem 
requirant. sed illae quae requirunt aut simpHces sunt 
aut coniunctae. simplices sunt quae sine ulla copulatione io 
sententiae alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus 
^onmis homo ambulat'; coniunctae sunt de quarum copu- 
latione iudicatur, ut est ^si ambulat moyetur'. sed cum 
de coniunctione sententiarum iudicium fit, tamdiu est 
donec peryeniatur ad summam. sunmia est autem quae 45 
conficitur ex concessis. quod dico tale est: qui dicit ^si 
ambulat moyetur' probare yult aliquid, ut cum hoc con- 
cessero yerum esse, restet illi docere quod ambulet, et 
summa consequatur, quae iam negari liOTi -^oiWX»^ S^ ^*^ 
quod movetuTj aut restet illi docere^ o^o^ 1^011 TCkSs^^^soct^'^ 
ut consequatur summa, quae item noti i^o\«k^\» ^^^ ^<3^^^ 



280 Granimaticae aetatis Varronianae fragmenta 

id est quod non ambulet. rursus si hoc modo velit dicere 
^homo iste ambulat', simplex sententia est, quam si con- 
cessero, et [alia quae aliquid expectant ad conpletionem 

55 sententiae sententiam conprehendunt] adiunxerit aliam ^quis- 
quis autem ambulat movetur', et hanc etiam concessero, ex 
hac coniunctione sententiarum quamvis singillatim enimtia- 
tarum et concessarum illa summa sequitur,. quae iam ne- 
cessario concedatur, id est ^homo iste igitur movetur'. 

60 his breviter constitutis singulas partes consideremus. nam 
sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur, 
ubi est quasi materia dialecticae, alter& de his quae oon- 
iuncta dicuntur, libi iam quasi opus apparet. quae de 
simplicibus est, vocatur de loquendo. illa vero quae de 

65 coniunctis est, in tres partes dividitur. separata enim 
coniunctione verborum quae non implet sententiam, illa 
quae sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem 
vel disputatorem requirat, vocatur de eloquendo; illa quae 
sic implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudice- 

70 tur, vocatur de proloquendo ; illa quae sic comprehendit 
sententiam, ut de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec 
perveniatur ad summam, vocatur de proloquiorum summa. 
— verbum est unius cuiusque rei signum quod ab audiente 
possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid 

75 vel sentitur vel intellegitur vel latet. signum est quod 
et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit 
loqui est articulata voce signum dare. articulatam autem 
dico, quae comprehendi litteris potest. — onrne verbum 
sonat; cum enim est in scripto, non verbum sed verbi 

80 signum est. — sed quod sonat, nihil ad dialectieam. de 
sono enim verbi agitur, cum quaeritur vel animadvertitur, 
qualiter vocalium vel dispositione leniatur vel concursione 
dehiscat, item consonantium vel interpositione nodetur vel 
congestione asperetur et quot vel qualibus syllabis constet, 

85 ubi poeticus rh^rthmus aQcentusque a grammaticis solarum 

Burium tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur, 

praeter diaJecticam non est-, \L«i,fec» «tma ^cafirD^aa. ^^^s^oX^di 

est sed cum verba sint xervmi^ o^xx^kxAo ^^ Vv»s. ^^^^\^»^ 



M. TerentiuB Varro 281 

verborum autem illa quibus de his disputatur (nam cum 
de verbis loqui nisi verbis nequeamus, et ciun loquimur 90 
non nisi de aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita 
esse verba signa rerum, ut res esse non desinant. cum 
ergo verbum ore procedit, si propter se procedit id est 
ut de ipso verbo aliquid quaeratur aut disputetur, res 
est utique disputationi quaestionique subiecta, sed ipsa 95 
res verbum vocatur. quicquid autem ex verbo non auris 
sed animus sentit et ipso animo tenetur inclusum, dicibile 
vocatur. cum vero verbum procedit non propter se sed 
propter aliud aliquid sigoificandum, dictio vocatur. res 
autem ipsa quae iam verbum non est neque verbi in 100 
mente conceptio, sive habeat verbum quo significari possit 
sive non habeat, nihil aliud quam res vocatur proprio 
iam nomine. haec ergo quattuor distincta teneantur, ver- 
bum dicibile dictio res. quod dixi verbum, et verbum est 
et verbum significat. quod dixi dicibile, verbum est nec lOB 
tamen verbum sed quod in verbo intellegitur et animo con- 
tinetur significat. quod dixi dictionem, verbum est sed 
quod iam iUa duo simul id est et ipsum verbum et quod 
fit in animo per verbum significat. quod dixi rem, ver- 
bum est quod praeter illa tria quae dicta sunt quicquid 110 
restat significat. — verba ipsa quispiam ex eo putat dicta 
quod aurem quasi verberent; immo, inquit alius, quod 
aerem. sed quid nostra? non magna lis est, nam uter- 
que a verberando huius vocabuli originem trahit. sed de 
transverso tertius vide quam rixam inferat; quod enim 116 
verum nos, ait, loqui oportet odiosumque fit natura ipsa 
iudicante mendacium, verbum a vero cognominatum est. 
nec ingenium quartum defiiit; nam sunt qui verbum a 
vero quidem dictum putant, sed prima syllaba satis animad- 
versa> secundam neglegi non oportere. verbum enim cum 120 
dicimus, inquiunt, prima eius syllaba verum significat, 
secunda sonum; hoc enim volunt esse ^bum', unde Ennius 
\inc, 50 F.^] sonum pedum ^bombum pedum' dixii»^ ^ 
fio^ifm Graeci ciamare. — ergo verbwm ^<5iWnv ^^ o^ia^ 
a j^rum boandoj hoc est -veram sow«u\Ao. — ^\ss\$sv^a 



282 Grammaticae aetatis Varronianae &agmenta 

autumant — nullum esse verbum cuius non certa ex- 
plicari origo possit; et quia hoc modo eos urguere facile 
fuit, si diceres hoc infinitum esse, quibus verbis alicuius 
verbi originem interpretaris, eorum rursus a te origo 

130 <^quaeritur, illi docent hoc tamdiu quaeren^dum esse, 
donec perveniatur eo ut res cum sono verbi aliqua 
similitudine concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, ' 
equorum hinnitum, ovium balatum, tubarum clangorem, 
stridorem catenarum. perspicis enim haec verba ita 

135 sonare, ut ipsae res quae his verbis signi&cantur. sed 
quia sunt res quae non sonant, in his similitudinem 
tactus valere, ut si leniter vel aspere sensum tangunt, 
lenitas vel asperitas litterarum ut tangit auditum, sic eis 
nomina pepererit, ut ipsum lene cum dicimus leniter sonat. 

140 quis iterum asperitatem non et ipso nomine asperam 
iudicet? lene est auribus cum dicimus voluptas, asperum 
cum dicimus crux. ita res ipsae afficiunt ut verba sen- 
tiuntur. mel, quam suaviter gustum res ipsa, tam leniter 
nomine tangit auditum; acre in utroque asperum est: lana 

145 et vepres ut audiuntur verba sic illa tanguntur. haec 
quasi cunabula verborum esse crediderunt, ubi sensus rerum 
cimi sonorum sensu concordaret. hinc ad ipsarum inter 
se rerum similitudinem processisse licentiam nominandi, 
ut cum verbi causa crux propterea dicta sit, quod ipsius 

150 verbi asperitas cum doloris quem crux efficit asperitate 
concordet, crura tamen non propter asperitatem doloris, 
sed quod longitudine atque duritie inter membra cetera 
sint ligno similiora, sic appellata sunt. inde ad abusio- 
nem ventum, ut usurpetur nomen non rei similis sed 

155 quasi vicinae. quid enim simile habet significatio parvi 
et minuti, cum possit parvum esse, quod non modo nihil 
minutum sit sed aliquid etiam creverit? dicimus tamen 
propter quandam vicinitatem minutum pro parvo. sed haec 
abusio vocabuli in potestate loquentis est; habet enim 
iso parvum ut minutum non ^e^t. \H\\.d ma^s pertinet ad 
id quod Dunc volumus ostfeiid«t^.j q^jqlO^ <s\fls^ ^"saKoiL^ ^^ 

tur in baJneis, in qua piscium u^^ %>5^ xScSinjafc iasSs& 



M. Terentius Varro 283 

piscibus habeat, yidetur tamen a piscibus dicta propter 
aquam, ubi piscibus yita est. ita yocabulum non trans- 
latum similitudine, sed quadam yicinitate usurpatum est. les 
quod si quis dicat bomines piscibus similes natando fieri 
6t inde piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, 
cum ab re neutrum abborreat et utrumque lateat. illud 
taroen bene accidit, quod boc uno exemplo diiudicare iam 
possumus, quid distet origo yerbi quae de yicinitate arripi- i70 
tur ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta pro- 
gressio usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur 
quod minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et 
foederis nomen quod res foeda non sit; quod si a foedi- 
tate porci dictum est, ut non nulli yolunt, redit origo ad 175 
illam yicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit 
nominatur. nam ista omnino yicinitas late patet et per 
multas partes secatur; aut per efficientiam, ut hoc ipsum 
a foeditate porci per quem foedus efficitur, aut per effecta, 
ut puteus quod eius effectum potatio est creditur dictus, 18O 
aut per id quo continetur, ut urbem ab orbe appellatam 
yolunt, quod auspicato loco aratro circumduci solet, — 
aut per id quod continet, ut si quis horreum mutata 
iittera affirmet ab hordeo nominatum, — yel a parte 
totum, ut mucronis nomine, quae summa pars gladii est, i85 
gladium yocamus, yel a toto pars ut capillus quasi capitis 
pilus. — innumerabilia sunt yerba, quorum origo, de qua 
ratio reddi possit, aut non est, ut ego arbitror, aut latet, 
ut Stoici contendunt. — yide tamen paululum quomodo 
peryeniri putant ad illa yerborum cunabula yel stirpem i90 
potius atque adeo sementum, uitra quod quaeri originem 
yetant, nec si quisquam yelit potest quicquam inyenire. 
nemo abnuit sjllabas, in quibus u littera locum obtinet 
consonantis, ut sunt in his yerbis primae: yafer yelum 
yinum yomis yulnus, crassum et quasi yalidum sonum 195 
edere. quod approbat etiam loquendi consuetudo, cum 
de quibusdam yerbis eas subtrahimus n^ o\i«t«vi\» ^xst^sca.. 
nam unde estf quod amasti dicimus WbeiAaxxa a^"Ma. ^xa»»- 
vJsti et nosti quam noyisti, et abiit, uon «^i\V\V «^»^».^^^^:^^ 



284 Graminaticae aetatis Varronianae £ragmenta 

200 modum innumerabilia ? ergo cum dicimus vim , sonus 
verbi ut dictum est quasi validus congruit rei quam signi- 
ficat. iam ex illa vicinitate per id quod efEciunt, hoc 
est quia violenta sunt, dicta vincula possunt videri et 
vimen, quo aliquid vinciatur. inde vites, quod adminicula 

205 quibus innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter 
similitudinem incurvum senem vietum Terentius appellavit 
[etm. 688]. hinc terra, quae pedibus itinerantium flexuosa 
et trita, est, via dicitur. si autem via, quod vi pedum 
trita est, magis creditur dicta, redit origo ad illam vicini- 

210 tatem. sed faciamus a similitudine vitis vel viminis, hoc 
est a flexu esse dictam. quaerit ergo a me quispiam: 
quare via dicta est? respondeo, a flexu, quod flexum velut 
incurvimi vietum veteres dixerunt, unde vitos etiam quae 
cantho ambiantur rotarum ligna vocant. persequitur quae- 

216 rere unde vietum flexum dicatur, et hic respondeo, a simili- 
tudine vitis. instat atque exigit, unde ita sit vitis nomen; 
dico, quod vinciat ea quae comprehenderit. scrutatur 
ipsum vincire unde dictum sit, dicemus a vi. vis quare 
sic appellatur requiret; reddetur ratio quod robusto et 

220 quasi valido sono verbum rei quam signiflcat congruit. 
ultra quod requirat non habet. quot modis autem origo 
verborum corruptione vocum varietur, ineptum est persequi. 

August de didlect. 1 — 7 dialectica est bene disputandi 
scientia. disputamus autem utique verbis. verba igitur aut — 
currit. nec mireiis quod disputat, quamvis ex duobus compo- 
situm sit, tamen inter simplicia numeratum est. nam res de- 
finitione illustratur. dictum est enim id esse simplex, quod 

unum quiddam significat. itaque hoc includitur — algnificationem. 

si qnidem quisquis dicit ambulo et ambulationem facit in- 
tellegi et se ipsum qui ambulat, et quisquis dicit ambulas, 
similiter et rem quae fit et eimi qui facit significat. at vero 
qui dicit ambulat, nihil aliud quam ipsam significat ambula- 
tionem. quam ob rem tertia — proioquiorum summa. has ergo singulas 

partes diligentius explicemus. Tcrbum est — litteris potest. — omae 

verbum — signum est. quippe inspectis a legente litteris occuirit 
animo qaid voce prorumpat. — eed quod — significat. sed exem- 
plls haec iliustranda esse peTspieio. — ^<i.Q.^ ^iasa. ^«^^^^ \3^ — 
^oismAre, et yerffilius \q. 3, 22S\ *xe\ioaii\. ^VV^^^"*. «%q ^«vmiv — 

■• umdo. — Stoici autumaitt, qUO^ CVc«0 \.^Q.Vo Xi^e-WBrX Vs^ W 



M. Terentius Vaoro 285 

re ut Cicero irridet, nuUum — ciroximduci aoiet, cuius rei et 
Vergilius [Aen. 5, 755] meminit ubi Aeneas urbem designat 
ara^o, ant per id — nominatum, aut per abusionem, ut cum hor- 
reum dicimus et ibi triticum conditur [de his verhis cf. 
Beitzenstein , M. Ter. Varr. tmd loh. Maur. von Euch. p. 55], 
▼ei a parte — capitis pUus. quid ultra provehar? quicquid aliud 
adnumerari potest, aut similitudine rerum et sonorum aut si- 
militudine rerum ipsarum aut vicinitate aut contrario conti- 
neri videbis originem verbi. quam persequi non quidem ultra 
soni similitudinem possumus, sed hoc non semper utique pos- 

SUmuS. innumerabilia — contendunt. — vide — est persequi. 

1—69 cf. Mart. Cap. 4, 388. 69—72 cf id. 4, 338, qui 
eadem fere tradit. 110 — 125 Don. Ter. adelph. 5, 8, 29^ ver- 
bum dixit yeram sententiam, nam yerba a yeritate dicta esse 
testatur Varro. cf. Diom, p. 334, 5. Prisc. jp. 369, 5. Lact. 
de opif d. 15, 1 {Brandt, Wien. Stud. 13. 1891 p. 265). Isid. or. 
1, 9, 1. August. de magistr. 5, 12. Virg. gramm. de verh. VII. 
125 sg. cf. Beitzenstein tbid. p. 35 sq. 69 sq. Char. p. 276, 13. 
Mart. Cap. 3, 360. lA^Osq. cf. Dion. Hal. de comp. verh. 16. 
Dem£tr. de elocut. 178 sq. August. de dial. 7. 10 172 cf. Quint. 
1, 6, 34 173 aliter Varro de l. L. 7, 49 174 Sero. 

Aen. 1, 62 foedus autem dictum vel a fetialibus — vel a 
porca foede, hoc est lapidibus occisa. Serv. ibid. 8, 641. 
Isid. or. 18, 1, 11. cf Fest. p. 234% 31 180 cf Varro de 

l L. 5, 25. 6, 84. Fest. p. 217f>, 7 181 cf Varro de l. L. 

5, 143 183 cf Varro ihid. 5, 106 186 cf Lact. de 

opif d. 7, 9 (Brandt ibid. p. 264) 200 cf. Varro ihid. 5, 37. 
62. 102 204 cf Varro ibid. 5, 8. 22. 35. r. r. 1, 2, 14 

{OMueUer praef. ad Varr. p. VII). Mar. Vict. p. 56, 17. de 
coUocatione cf praef. ad libr. De l. L. 

2 quidem P = Paris. Lat. 7730 15 iiingit B = Bern. 363 
ninguet D = Darm.^tadiensis 166 21 verha a. q. et ad c. s. 
(in mg. alia quae C= Bern. 548) explenda esse ex iis quae maie 
inrepserunt in v. 64 vidit Crecelius 24 ambulat C om. reU. 

31 et C est reU. 34 dicat C 35 dii 36 perdSnt B 
-dant C -dunt P 37 dicit BDP 54 alia — conprehen- 

dunt vd. ad v. 21 59 conceditur C concedit in extremo 

versu P 73 rei om. BDP 74 quidq. DP 82 qualiter 
XJsener: quanta 89 — 91 nam — loquimur unds incl. Usener 
96 quidq. DP 113 nostram BD 116 sit: em. Usener 

124 boesei B boese (J boesae D boase vel boose P 128 quod 
ante quibus add. Wachsmuth 129 iuter^te^^CT^^^Tv^ «ti^. 

origo dum esae BD or. querendxan. wae C Cix. ^wsA^ ^^ 
J' lacimam expl. Crecdius et JBuecMer "V^^ '^^ '^^^'^ ^^ 

142 Bentinntur em. sentiantur B sentiaii\.\3LT BP ^'^'^ ^i^^^crt^^- 



286 Grammaticae aetatis Yarronianae &agmenta 

rent 151 concordat CP -daret B 152 duritie (-tiae B) 
et BCD; sed in D pro et antea ae scriptum fuisse videtur 

153 crucis post ligno add. Louanienses sint BCD 

154 nomen non cod. Carthusianus Louaniensium : tamen n. 
156 parum BCD 162 pisc. sim. CP 168 dictam BD 
170 quid distet BC quod istic P 186 vocant C dicimus B 
capillos - pilos BP 198 inde CF 201 validius 208 vi 
pedum em. ex vis pedum C vis p. B usu {suprascr. vel vi) p. P 
211 a ante me om. BDP 213 vietos (victos D): em. Buecfieler 
214 canto C cantu rell 217 quod CP quid ^D 

quando particulam pro cum ponere Formianos et 

Fundanos ait Varro. 

Char. p. 111, 23 quando — Varro. scd et alii faciunt nec 
sine exemplo. nam Plautus in Menaechmis ita ait [547]: ^non 
habeo. at tu quando habebis, tum dato'. vitium tamen esse 
non dubium est. cf. Fest. p. 258 a, 32. in h V De serm. Lat. 
haec fuisse videntur. 

267 llOi\ 

per c, cum adverbium erit temporis, ut *cum venerit 
loquemur' 'cum voles ibimus' ^cum petieris feres'. — 
Varro adverbia localia, quae alii praeverbia vocant [Yarro 
de l, L. 6, 38\ quattuor esse dicit, ex in ad ab. ex locum 
5 significat unde egredimur, ut ex area; in locum in quem 
inimus, ut in aream; ad locum ad quem adimus, ut ad 
parietem ; ab locum a quo discedimus, ut ab pariete. homm 
duorum adverbiorum, ex et ab, posteriores litterae solent 
demi, alias recte, alias perperam. quando ergo ex, qnando 

10 e dici oporteat, ex consequentibus vocabulis animadvertitur. 
nam si id quod sequitur litteram habet primam semi- 
vocalem aut mutam, e dictum levius vid«bitur, ut ^e Gallia' 
et ^e Tuscis'. quotiens vero vocales sequuntur, in eo quod 
sequitur a e o simplicem et eandem habejit rationem, 

16 quod ex praeponitur, ut in his ^ex arce ex Eryce ex 

Olympo'; aliter enim fiunt hiulca, ut *e arce e Eryce e 

Olympo'. si vero in vocabxdo (\uod sequitur princeps 

littera. vel u vel i fuerit, dms \i«i\ie\» T^Q\i«&, T^ass^ ^ 

aHqua vocalis proxima conixxiictsi. e«^ m «f^^^ ^^^ 



M. TerentiuB Varro 287 

tunc sicut cum est semiyocalis aut muta, observari dixi 20 
oportere, ita in his debet fieri, ut est 'e Vaticano e ludaea*. 
sin vocabulum duas vocales proximas non habuerit con- 
iunctas, quarum sit littera princeps u aut i, proinde at- 
que a e sit, observandum quod potius dici oportet 'ex 
Irpinis' quam 'e Irpinis', 'ex Umbria' quam *e Umbria'. 25 
similiter in h littera observari debet, ut in a e litteris, 
ne dicamus 'e Hymetto', sed *ex Hymetto'. similiter est 
in ab. <^a)> quibusdam diligentioribus levitatis causa solet 
demi b, cum praepositum <^est^ vocabulis aut nominibus 
locorum. in quibus principes sunt litterae semivocales so 
aut mutae, eam repudiant, ut ^a Baiis a Capua a 
Dertona'. contra non demitur b, cum in vocabulis aut 
nominibus est primum a e o, ut ^ab Aricia ab Eli * * a * ♦'. 
sin u aut i, duplicem habent rationem. si enim sunt 
solae, dicuntur ut reliquae vocales, 'ab Utica ab IUyrico'; 36 
sin proximas litteras vocales secum habent coniunctas, 
proinde observandum est, ac sint semivocales aut mutae, 
'a Venusia a laniculo'. item <^ad^ et apud locum signi- 
ficant, ut ^accede ad me' ^qui domi nati apud me simt' 
apud illum est . de quoque non numquam perperam 40 
ponitur pro ex et non numquam pro a, ut cum de pro- 
vincia venire quis se dicit; nam perperam est. imus enim 
in provinciam, ut in navem et in circum; eximus ut e 
nave e circo, sic e provincia. de provincia existimamus, 
cum de ea bene aut male praedicamus; de nave dicimus, 45 
cum longa an oneraria sit rogamus, de circo, cum Flami- 
nius an maximus. item vitiose dicitur ^senatum habere 
apud aedem Apollinis', quod Hn aede' dici oportet. et 
'de senatus sententia' vitiose; nam debent dicere ut 'ex 
mea sententia', ^ex tua sententia', sic 'ex senatus senten- 50 
tia'. item qui dicunt 'de senatu redii' potius quam 'e 
senatu', quod eo cum inimus, dicimus <(in^, inde cum 
redimus, <^ex^. 'ex senatu eiectus' potius quam ^de senatu'. 
male imperant qui dicunt de tabulis quid die^Y^V 4a 
tabulis enim is dicity qui eas laudaA. «k."\jL\> cvil^^\»%. ^ Xs^"^- '^^ 
lis 18 dicity qui quod est in his scxr^tvmi Tfe^\V»^> ^<2?k^*^2«ss^- 



288 Gnmmaticae aetatis VaxToniaiime fragmeiitft 

qae proimntiatiir si eas Tidet, et potius dici oportet 'legi' 
quam 'dici', contra eas <^si^ litteras non spectat 'a capite 
dempta' qui vocant, male appellant, quod sont de capite 

M dempta, non a capite. "^ad caput additom' recte didbtar, 
si est extra capnt quod additnr. qni transscribnnt tabnlas, 
non describnnt, sed exscribunt; qui qnales sint scribnnt, 
ii describant. a scaena yenit spectator, e scaena yenit 
qui egit; contra spectator e theatro, a theatro actor. de 

•5 scaena loquitur qui de ea, bene an male omata sit, loqui- 
tur. in scaena pronuntiat ^actor^; qui hoc idem subtilius 
Tult dicere, non ^in^ scaena, sed pro scaena dicit pro- 
nuntiare actorem, nam scaena significat graece domus. 
e scaena actor exit, yenit in pulpitum ac vestibulum; 

70 <^pro^ scaena itaque actor est. cum eo venit, dicimus 
prodire, qui domo excedit procedere, qui ex ea quid 
ducit producere. *pro rostris' dici oportet, cum is qui 
contionatur iis dicit, qui ante rostra sunt; pro enim et 
ante idem simt. in rostra ascendit, e rostris descendit, 

76 de rostris dicit qoi ea cuius modi sint dicit. in contione 
stat, e contione yenit, de contione dicit. inscribunt qui- 
dam ^litterae datae e Gallia', item ^Eoma', vitiose. nam 
dici oportet 4n Gallia' et 'Romae'. dantur enim in loco, 
afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Romae. 

Ter. Scaur. p. 29, 5 per c — feres. alii sic [alibi s. Usener] : 

quotiens u sequitur, q ponendum ut per quo litteras [-ram 

codd.] 'mequom tequom quoius quolum' [quoitus quolm amisso 

tequom Bem. quottus quolme Pal.] ; at quotiens ceterae yocales, 

id est e o <^i^, c ponendum, ut ^cecidit Comelius citatus'. Yanro 

-^ et Bomae. <[ex^ praepositio non numquam per unam litteram 

Bcribitur, sed per deminutionem, ut ebibit pro exbibit. ab Boma 

yenio nXBovaafidg est pro Boma. cf. Caper (yrih. p. 104, 6sq. 

contra LachmoMnum {Lucret. p. 186) et WUmannstum (p. ii5), 

Usenerum in tota fere Scauri disputatione Varroni triimenda 

aecutus sum (Bh. Mus. 24. 1869 p. 94 sq. 102) collatis fragm. 

Pariaino CGK VII 34, dsq. et Dositheo p. 417, 10 {Beda 

p. 263, 3), quihua adde Diom. p. 414, 32. Char. p. 203, 12, 

gui scriptores, cum alius ex alio pendere wm possit {cf. Keil, 

Orcmm. Lat. VII 36*8 sg.), ad emdcm aucto/rem ^cMNtrtMnk •««» 

r/fducunt his autem rcbtts aptior Xibw Y I>e %wm. Ia^X., «s»r. 

videtur, qimm Disciplinarum I. 

\ 



M. TerentiuB Varro 289 

1 per B = Bem. 330, Usener 4 IIII JB nil P = Pal. 
1741 ab ad P 6 inimus Usener ibimus B imus P 

7 ab p.] a p. B 10 edicti P oportet B ex consonantibuB 
vocalibus B 13 et et .v. scis P 16 erico P serico B 

n in om. B 18 vel i vel u B nam WHmanns: unam 

^O observare 22 proximi non habuerint 23 quorum: em. 
Usener 26 umbra — umbra B 27 hymaesto: em. Putsch 
€st om. B add. h 28 a om. codd. 29 p, cum propos. vo- 
<;ab. : em. Usener et Wilm. 31 post mutae lacunam signavit Keil 
ut om. P 32 cum vocalibus P 33 nomin. <(locorum> Keil 
«lia codd. Elea Wilm. la^unam signavit Usener 36 ab Ut. 

scripsi ab als J? ab al s P ab Apso coni. WUm. ab Ulia 
Usener ab urbe Keil. coll. fragm. Paris. CGK VII 34, 20, ubi 
est ab IJrbiano ab illi dico B abiilli dico P 36 sin] in 

37 ac et aut Usener: an et an post mutae add. ut KeU 

38 item et apud 1. (ad add. b) B ad loc. P: em. KeU significan- 
dum 39 acc. ad me secl. Wilm. 40 quo {add. que b) B 
quodque P perp.] p a 5 41 pro a, ut cum de om. P 
42 qui se d. codd. quis d. Keil perpera in B 43 eximus in 

• 

nav^ (i superscr. b) circo Sic e prou. B exim. in navetis cosice 
prou. P 46 aut] ut P nave] nam P 46 an Wilm.: aut 
48 aedem 49 — 60 senatu B 61 it. <(errant]> Ke%l quidam 
pro qui edit. pr. re dici P 62 quod eo quo P eo quod quo B 
62 et 63 in et ex om. codd. 63 eiecto 66 his {deleta h) 
dic qui eius B his dicet qui eas P 66 e scriptum quae pro- 
nuntiantur si ea videt potius dici oportet legi quam dici 
contra eas litteras non spectat P scriptumque pronuntiatur 
si ea V. et p. d. o. 1. q. d. c. e. 1. n. sp. 62 sunt 63 ii 
descr. Putsch : id' (id est P) tribuunt 66 actor add. Wachsm. 
67 in om. codd. 68 nam sc. sign. Jah/n: in scena significare 
69 cum a/nte e add. Ketl 70 pro add. Wilm. 71 excedit 
ed. pr.: eo cedit ex ea quid WUm,: eo quod 73 contio- 

naturus {add. his P) dicit pro] prorsus 74 sunt] signi- 

ficat Usener 76 scribunt KeU 77 nam si P 78 Boma 
6 dantur P Roma Ceduntur B 79 Boma 



DE LITTERATURA 

268 \4i\ 

latinitas est incorrupte loquendi observatio secundum 
Romanam linguam. constat autem, ut ^«^&^y^ ^wt^^^sis» 
quattuor, natura analogia consuetxidiii^ axjLeton^'^'^. ^^a^jocc^ 
verborum nominimique iniiiutabaia ^ja^»^ ^^^ ojiviQ^^z^ 

Gnmmatic&e Bomanae fragmenta ed. Tt™ai.oia V^ 



290 Grammaticae aetAtu Vanoiiiaiiae fragmenta 

i aut minus aat plus tradidit nobis quam qnod accepit 
nam si quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae 
yirtute sed naturae ipsius constitutione convincitur. ana- 
logia sermonis a natura proditi ordinatio est secundum 
tecbnicos neque aliter barbaram linguam ab eradita quam 

!• argentum a plumbo dissociat. consuetudo non ratione 
analogiae sed viribus par est, ideo solum recepta, quod 
multorum consensione conyaluit, ita tamen ut ilH artis 
ratio non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi 
usu placita adsumere consuevit. auctoritas in regula 

15 loquendi novissima est. namque ubi onmia defecerint, sic 
ad illam quem ad modum ad ancoram decurritor. non 
enim quicquam aut rationis aut naturae aut consuetudims 
babet, cum tantum opinione secundum vetenun lectionem 
recepta sit nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id 

so secuti sunt, scientium. 

Diom. p. 439, 15 latinitM — acientiam. Chor. p. 50, 25 constat 
ergo Latinufl sermo natura analogia consuetudine auctoritate. 

natara verborum nominnmqtte inmntabilis est — sermonia a nataxa proditi 
Ordinatio est neque aliter — consuetado non artc analogiae — nt ilU 
artlS ratio — indolgeat. aactoritas in regala — qaem ad modom ad aram 

sacram decarritar — habet; tantom opinione oratorom recepta 
est, qui et ipsi cur id secuti esBent si fuissent interrogati, 
nescire confiterentur. Quint 1, 6, 1 sermo constat ratione yetu- 
state auctoritate consuetudine. cf. 9, 3, 3. Vietor. p. 189, 2 la- 
tinitag quid est? observatio incormpte loquendi secundum Ro- 
manam linguam. quot modis constat latinitas? tribus. quibus? 
ratione auctoritate consuetudine. cf. Prdb. inst. art. p. 47, 19. 
Aitgust. ars p. 494, 3. Audax exc. p. 322, 21. Anecd. H. 
p. XXXIV. de voce 'vetustas' pro ^natura^ apud Quint. {ex 
Palaemone?) umrpata deque triplici pro quadrupiici latinitatis 
divisione apud posteriores grammaticos cf. Usener ibid. p. 624. 
libro I De serm. L. tribuit WUmanns p. 79. 170, aliter Usener 
ihid. p. 624. 641. 

2 his om. B = Faris. 7493, M{onac.) 4 nominumque 

Char. omniumque A = Paris. 7494, M omnium qua B et 

Wihnanns omnium in mg. cod. Char. inmutabili ne q. codd. 

eat add. Cha/r. 6 pro eo quod Char. 9 erudit^ M 

erudit AB 11 pars AM "V^ <s,Qra%««Kvsys\A ^^wq- JB) 

16 ancboram JBM anacb.ortam A Mttm. ^wstwxi C3rt«.T. 't^ ^so^ 



M. Terentius Vaarro 291 

269 [43] 

lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et si 
qua similia simt, quo modo scribi debeant, quaesitum est. 
Terentius Varro tradidit Caesarem per i eius modi verba 
solitum esse enuntiare et scribere; inde propter auctori- 
tatem tanti viri consuetudinem factam. 5 

Ann. Comut. ap. CaSSiod. Orth. p. 150, 10 lacrumae — factam. 

seil ego in antiquiorum multo libris [libr. m. Paris. 7495], quam 
Gaius Caesar est, per u pleraque scripta invenio, optumus in- 
tumus pulchemimus lubido dicundum faciundum maxume mo- 
numentum contumelia minume. melius tamen est et ad enun- 
tiandum et ad scribendum i litteram pro u ponere, in quod 
iam consuetudo inclinavit. Isid. or. 1, 27, 15 maxumus an 
maximns et si qua similia sunt qualiter scribi debeant quae- 
situm est. Varro tradidit Caesarem per i huius modi verba 
enuntiare et scribere solitum esse. inde propter auctoritatem 
tanti yiri consuetudinem factam, ut maximus optimus pessimus 
scribatur. cf. Caesar test. 10. hoc et quae secmitur fere omnia 
fragmenta usque ad fr. 294 in lihris De serm. L. fuisse videntur. 
cf. Wilmanns p. 47 sq. 84 sq. et siipra praef. ad hoc opus. 

2 deb& (debent vg.) Bern. vg. debent, omisso quomodo, 
Bruxel. Colon.: em. Carrio 3 tradit Bern. 4 adnunciare 

(-tia- Colon.) Bruxel. Colon. et enunt. coni. Keil 

270 \4e\ 

est quaedam littera in / litterae speciem figurata, quae 
digamma nominatur, quia duos apices ex gamma littera 
habere videatur. ad huius similitudinem soni nostri con- 
iunctas vocales digammon appellare voluerunt, ut est 
votum virgo. itaque in prima syllaba digamma et vocalem 5 
oportuit poni, /otum /irgo, quod et Aeolii fecerunt et 
antiqui nostri, sicut sciiptura in quibusdam libellis declarat. 
hanc litteram Terentius Varro dum vult demonstrare, ita 
perscribit, vau. 

Ann. Cornut. ap. CaSSiod. p. 148, 5 est quaedam — perscribit, 

rau. Prisc. p. 15, 1 u vero loco consonantis posita eandem pror- 
sus in omnibus vim habuit apud Latinos quam apud Aeolis 
digamma; unde a plerisque ei nomen hoc dft.t\rt., ^^^ ^i^gs^Si. 
Aeohs habuit olim Jr digamma id ea^. ^«ail, ^ v^«s:aA ^^^^ 
profectum teste Yarrone et Did^mo, c^\ \^ ^^^ Tyom^s^ j^^^ 
oBtendunt. cf. Quint. 1, 4, 7. 12, 10, 29. Dou. Ter. audrt-.^,-*'^^ 



292 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

3, 4,V. Char. p. 75, 4. Diom. p. 422, 21. Donat ars gr, p, 367, 18, 
Pomp, comment, p, 105, 3. Mar. Vict, p, 15, 3. Ter. Scaur. 
p. 12, 11. 17, 2, Vel. Long. p. 58, 4. Alhin, p, 302, 6, frag, Bob. 
p. 538, 21, Anecd. H. p. 223, 24. laid, or. 1, 4,8. de re tfd, 
Buecheler, de Ti, Cl. Caes. gramm. p. 78q. 

2 quia] quae litera h. videtur Colon. 3 v coninnctam 
vocali coni. Keil 6 quam et aeoli Bruxel. qua et eoli Colon. 
quae et aeoli Bem.: em. Carrio, qui Aeoli scripsit, Keil 
Aeoles 7 nostri] non Bem. 8 Terentius Varro vg.: teren- 
tius U8U raro 9 perscribit (percr. Bem.) va: em. Mitschl 

271 \451^ 

mium et coiumircium quoque per i antiquis relinquamns, 

apud quos aeque et Mircurius per i dicebatur, quod miran- 

darum renmi esset inventor, ut Varro dicit. — item miis 

per i, non meis per e, ut Terentius \ht. 699\i ^at enim 

5 istoc nihil est magis, Syre, miis nuptiis adversum'. 

Vel. Long. p. 77, 12 mium et — dicit. nostris iam auribus 
placet per e, ut et [et ut cod.: em. Bitschl] Mercurius et com- 

mercia dicantur. item — advenam. 

1 nimium et commercium Vatic.: em, Commelinus et lu- 
niu8 2 mercirius per i dicebantur Vatic. 3 ut Bitschl: et 

272 [44] 

Lucilius ubi i exile est per se iubet scribi, at ubi 
plenum est praeponendum esse e credit his versibus [fr. 10'] : 

'meille' hominum, duo ^meilia', item buc *e' utroque 

opus, ^meiles' 
^meilitiam'. tenues i, ^pilam' in qua lusimus; ^pilum' 
5 quo piso, tenues; si plura haec feceris pila 
quae iacimus, addes e, ^peila' ut plenius fiat. 

quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem 

diversa via delabitur, dicens in plurali quidem numero 

debere litterae i <[e^ praeponi, in singulari vero minime, 

jo cum alioqui <(i^ non aliud in singulari quam <(in plurali, 

neque aliud in media^ quam m e>x\xetDa. %^Yl^W «oiLei^ ut 

in verbis manifestuin est. d\c\m\iLS «c\m^xK^\ft \xss&\\ssiss^- 

mus', nisi aliam Mc vu\t esae T^J^Qiiam Xo^vva^ ^«oct^iOTs 



M. Terentius Varro 293 

est], ut, cum verba quoque ex syllabis constent, ex diversa 
regula corrigantur. i6 

Ter. Scaur. p. 18, 12 primum igitur per adiectionem illa 
videntur esse vitiosa, quod Accius \fr. 24] geminatis vocalibus 
scribi natura longas syllabas voluit, cum alioqui adiecto vel 
sublato apice longitudinis et brevitatis nota posset ostendi. 
nam singulares vocales et produci et corripi possunt, unde 
etiam Lucilius in nono saturarum de orthographia praecipiens 
ait: [/K 7]. deinde: [fr. 8]. itemque quod Luciiius — corrigantur. id, 
p. 32, 21 singularis numerus per unam i litteram scribitur, ut 
docilis facilis, pluralis autem per e et i, ut facileis docileis, ut 
ex hoc appareat singularis item [idem Bem. m. 1 utrum sing. 
Keil\ sit appellatio an pluralis. aureis quas modo aetheris 
-reis Fal.] scribimus [quo add. Bern.] modo quibus audimus 
-divi- Pal. aud. quibus Bern.]^ nec minus [ne Bern.] a nobis 
anubis Pal.] i singularis in fraude produci potest, ut vidi scri- 
>itur [ita codd.]. si autem cum eadem i Uttera aliud breve, 
aliud longum est, ut illa et pila: apices ibi poni debent, ubi 
isdem litteris alia atque alia res designatur, ut venit et v^nit, 
aret et aret, legit et legit ceteraque his similia, super i tamen 
litteram apex non ponitur ; melius enim i plla [i in pila 
Usener] in longum producetur. ceterae vocales, quae [quia codd.] 
eodem ordine positae diversa significant^ apice distinguuntur, 
ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne pbiXog &riShg [ne 
in os hos aedes Bern. nemo hos aedes Pal.: em. Buecheler] 
pronuntietur. ista Lachmann (Lucret. p. 18&) et Usener Varroni 
adsignant {Bh. Mm. 24, 104 sq.), neque ab alio auctore, opinor, 
ea quae supra de Accio Scaurus tradit fluocerunt. 

2 esse ei Pal. esse cr. Bern.: em. Putsch 3—6 vd. ad 

Lu>cil. fr. c. 8 dilab. Bern. 9 e add. Keil 10 i om. 
codd. non & aliunde in sing. quam in extrema syllaba sonat 
Bem. et in sing. non aliunde quam in extrema syll. s. Pal.i 
em. Keil 12 mitto emisimus: em. Wilmanns 13 quod est 
abs. Pal. secl.Wilm. 14 confltant Bern. et diversa: em. Keil 

273 [97'] 

lac non debemus dicere sed lact. 

Pomp. comment. p. 199, 10 multi dicunt [inquirunt coni. 
Wilmanns]^ utrum lac dicamus an lact. et re vera si quaeras, 
hoc rite nicit nec aliud. nam si dixeris lac, erit genetivus 
lacis, quem ad modum allec allecis. lectum est hoc 8ae^ui&., 
praecipue apud Varronem. ille dicit*. \wi — \wiV cwv\.to. C»<jA%»rt 
/r. 14. Valgius fr. 6. Verrius fr. 18. cf. Biom. •]&. ^O^,^ qW». 
nomina Latina nominativo caBU BingviV^ ^x^X^cr^i ^^^^'i.^^xsv 



294 GrTaminaticae aeiatifl yarroniaiiae firagmenta 

eztremis terminantor, vocalibus quinqoe a e i o n — et semi- 
Tocalibus sex 1 m n r s x — . item mnta nna t nt capat. sunt 
qui addunt c ut lac, quod Varro <(lator^ [addidi eoU, fr. 2i2; 
doctlBsimus coni. KeiJ] artis grammaticae exterminat. exe. ex 
comm. in Donat. CGK V 326, 25 multi dixerunt quod lact 
dici deberet, ut apud Yarronem, ea ratione quia si lac esset 
nominatiTUB, lacis esset genetiviis, ut alec alecis. Af9€ed. H. 
p. 120, 5 plerique putaverunt lact dici adiecta t. Yano: imc — 
lad ecLdem omisso Varronis nomine tradunt Caper orih.p.9o,13. 
Mar. Plot. Sac.p.471,23. Auson. gramm^Uicomastix p. 168, 154 P. 
Mart. Cap. 3, 307. Anecd. H. p. LXXXVI. cf. praeterea Varr. 
sat. 26 B. de l. L. 5, 104 {Prob. cath. p. 7, 5. Aneed. H. 
p. XJX, de quibus testimoniis recte iudicavit WUmanns p. 110). 
aliter Cledon. p. 48, 23 lact ait Varro non dici; numquam 
enim nomen ex duabus mutis terminatur. is tamen Varronem 
cum Caesare confudit. cf. Wilmanns ibid. et Caesar fr. 14. de 
re etiam Wagener, N. phil. Rundschau 1899 nr. 4. 

274 [47] 

noD carent quaestione etiam plebs et orbs et Pelops, 

qaae Varro ita distinguit, nt per b et s ea nominatiyo 

casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetiyo 

<^8ingalari^ reddant, ut plebs plebis, urbs urbis, ea vero 

5 per ps, quae similiter genetivo eiusdem [modi] numeri in 

pis excurrant, ut Pelops Pelopis. 

Ter. Scaur. p. 27, 3 quaesitum est hiems utrum per ps 
an per ms deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin 
per ms scribenda sit, quoniam genetiTO hiemis facit et qno- 
niam per p et s ea scribuntur [-ban- codd.'^^ quae apud Graecos 
<^in/ 1^ desinunt. hanc autem non in i/; desinere manifestum est 
ex eo, quod quae illa littera terminantur, aut in nog ut IliXo^ 
niXoytog, aut in pog desinunt [in hoc-nat codd.] ut q>Xiip 
q)Xs§6g. hiems autem neutram harum syllabarum genetiyo 
[gen. om. Bern.] recipit. item non constat, obscurum utrum 
per ob an per op debeat scribi, nec minus obseiro obsido, 
cum in illis b littera CTidenter sonum suum Tindicet. non ca- 
rent — Peiopis. sed nobis utrumque per p<> Tidetur esse scriben- 
dum, quoniam ex his t^ littera constet, quam genetiTO diximus 
aut in bis aut in pis exire. Papirian. ap. Cassiod. orth. 
p. 159, 22 traps ab eo quod dicitur trabis et urps per p de- . 
hent scribif licet Varro pei b acribendum [fort. trops — trabis 
e^ secltidenda sunt et legmdxkm debe^^ TgiviL\ft\», q^q^ va. x^Xio^ 

casibuB b habent [-eant CarrioX cf . Ter. Sca^wr.i&.lA:,!. ^\,^. 

^/. Zon^. p. 01, 5. 73, 12. Cwrt. VoXer. ai&. CfMMswjd.. w^. 



M. TerentiuB Varro 295 

p. 156, 22. Papirian, ibid. p, 161, 17. Albin. orth. p. 303, 8, 
307, 14, Mar. Vict. p. 20, llsq. Prisc. p. 33, 3. 43, 9. 

1 et non paret Bem, non caret Pai. e pelobs Bem. 

3 scribe noyamque quae Pal. 4 sing. add, Keil 6 modi 
om. ed, Basil. 1527 6 excurrunt: em. Wilmanns pelobs Bem, 

275 [50'\ 

delims placet Yarroni, non delerus; non enim, ut qui- 

dam existimant, a Graeco tracta vox est itaqa xb IriQEtv^ 

sed est latine <[a lira id est a^ sulco. ita sicuti boves, 

cum se a recto actu operis detorserint, delirare dicuntur, 

sic qui a recta yia vitae ad pravam declinant, per simili- 6 

tudinem translationis item delirare existimantur. placet 

etiam ut Delmatiam quoque, non Dalmatiam pronuntiemus, 

quoniam a Delmino maxima civitate tractum nomen 

existimatur. ferias etiam, non fereas, quoniam apud anti- 

quos fesiae, non feseae dictae simt. item arispex ab lo 

ariuga, quae esset hostia, non aruspex. 

Vel. Long. p. 72, 22 nec non et ibi dQXoinsia 6gxoyifaq>ia 
coniuncta est, ubi quaeritur faenoris an faeneris dicamus [di- 
cant cod,'\^ quoniam nomen inde tractum dicimus faenera- 
torem. item facineris, non facinoris, quoniam facinerosum 
YOcamuB. sic etiam deiiros — non anupex. Ghar. p. 76, 19 (= Plin. 
dub. serm. p. 47, 10 B.) delirus a lira aratri ductu appellatur. 
potest tamen delerus per e icnb xov X^gog conpositum videri. 
cf. Non. p. 17, 32. Prob. app, p, 198, 19, Caper de verb, du>b. 
p. 109, 6, Beda orth, p. 270, 20. Md. or. 10, 78. diff. verb. 140. 
Schol. Ter. andr, 4, 4, 13, Don. Ter. phorm, 4, 4, 29 haruspex 
ab hariga eius nominatur; nam hariga hostia dicitur ab hara, 
in qua concluditur ac servatur; hara autem, in qua pecora in- 
cluduntur. cf. Merkel, prol. ad Ov. fast. CXVI, Varro de l, L, 
5, 98, Paul. Fest, p, 100, 6, Non, p. 120, 20. 

3 a 1. id est a mppl, Bitschl itaque ed. princ. 8 Del- 
minio ed, pr, max. ^eiusdem provinciae^ civitate Keil ex eocc, 
Cassiod, p, 155, 6 9 existimatur Cassiod,: -etur 11 ariga 
lunitis, sed cf. Varro l, c, 

276 \5i\ 

intervallum duas 1 habet^ yallum. omm y^<%<qss^ ^^^ 
aliter scnbitur, a quo intervaWam.. N«cto ^c^^ *\si^Kt- 
vaUa 6886 spatia, quae sunt inter caip\\a. -s^wassv \5^ «^i^ 



I 



296 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

stipitum, quibus yallum fit; unde cetera quoque spatia 
^ <]ita^ dicuntur. 

Afm. Comut ap, CaSSiod. Orth, 151, 3 interraUa — dicimtiir. 

Albin. orth. p. 303, 23 intervallum per duo 1 scribendum est. 

3 sunt ras. Bern. st Paris. sint Bruxel. Cohn. 5 ita 

addidi intervalla Keil 

277 [5^] 

narare per unum r scribitur, ut Varroni placet; secu- 

tus est enim etymologiam nominis eius, qua gnarus dici- 

tur qui scit et accipit quod loqui debeat. denique 

compositio verbi ita scribitur, ignorare, quod non per 

5 duo r, sed per imum scribitur. ideo et naratio unum r 

habere debet. 

"Papirian. ap. Cassiod. orth. p. 159, 8 narare — debet Cassiod. 
exc. p. 212, 4. VeL Long. p. 80, 8 sane in eo quod est narrare 
observatum est ut unum r scriberemus, quoniam venit a gnaro, 
cui est contrarium ignarus. cf. Varro de l. L. 6, 51, Caper 
orth, p. 96, 6. AJbin. orth. p. 305, 34. 

2 nominis eo quod gn. d. qui s. et accepit coni. Keil 
3 qui loqui Paris. quid 1. Bem, 4 quod] que Briixel. Colon. 

D£ SONO VOCUM 

278 [5^ 

scire oportet vocem, sicut onme corpus, tris habere 
distantias, <^longitudinem)> altitudinem crassitudinem. longi- 
tudinem tempore ac syllabis metimur; nam et quantum 
morae enimtiandis verbis teratur et quanto numero modo- 
B que syllabarum unum quodque sit verbum, plurimmn 
refert. altitudinem discernit accentus, cum pars verbi aut 
in grave deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo 
autem in spiritu est, unde etiam Graeci aspiraidonem 
appellant; nam omnes voces aut aspirando facimus pin- 
10 guiores, aut sine aspiratu pronuntiando tenuiores. 

[jSergifj expl. in Don, p, 525, 24 acire autem oportet — tenulorei. 

e/. JPrtsc. III 519, 6. Diog, Laert. 7,55. LucTcfc. 4,5^9. Ler$c^, 
SprachphU. d, Alten 3, 119 sq. de «i coUocatiowiqj*e iTaQ(viM?f^ 
c/: Wtlmanns ibid. p. 52. 



M. Tcrcntius Varro 297 

2 longit. om. codd. 3 quantum ore: em. Wilm. quantum 
temporis ed. Vindob. = v 5 sit t^: si 6 altit.] ab altitudine 
codd, at altit. v 8 spiratu (-itu Lavant m. 2) adspirat. 

app. daaslav et t^tl^i/ coni. Keil adsp. yevsviicc dccav Zippmann 
9 aut aspiranda: em. v pinguires Lavant, 

279 [56] 

h sicut in quaestione est, littera sit necne, sic num- 

quam dubitatum est secundo loco a quacumque consonant« 

poni debere, quod solus Varro dubitat; vult enim auctori- 

tate sua ef&cere ut h prius ponatur ea littera, cui 

aspirationem confert, et tanto magis hoc temptat suadere, & 

quod vocalibus quoque dicit anteponi, ut heres hircus. 

Ann. Cornut. ap. Cassiod. orth. p, 152, 8 h Bicnt — hircus. sed 
Yarronem praeterit consonantem ideo secundo loco h recipere, 
quod [quia Bem, Faris.^ non possit ante aspirationem nisi 
vocalis babere. itaque et ante et post h littera cuicumque vo- 
cali adiungatur, consonabit [non so. codd.: em. Usener], haec 
enim natura vocalium est, ut ante se aut post se h habeant, 
quoquo genere enuntiationem non impediant [post se habeant 
en. Bern. post se h en. Paris. ut quoquo g. en. Bruxel. Colon.'], 
cf. Prisc. p. 19, 12. 

1 sicl sit 2 est ac Bem. Paris., uv^e Wilmanns est 

an — deberet 3 quia solus Bern, quam s. Bruxel, Colon, 

4 cui Wilm. quae — confert (conferet, em, conferret Cohn. m. 2, 
Bern. Colon.) 6 persuadere Carrio et edd, 6 quae em. 

quod Bern, q. Brux, qu§ Colon. ut Paris. dicat 

280 [58] 

de h littera quaeritur, quae se multis aut inseruit 
vocibus aut praeposuit. inseruit ut in his Vehemens repre- 
hendit', cum elegantiores et veementer dicant et reprendit 
secundum primam positionem; prendo enim dicimus, non 
prehendo. at praeposuit, ut cum dicas [hostis harena 5 
harenae] halicam et haliculam, cimi ab alendo possit alica 
dici, et aliculam existiment dictam, quod alas nobis iniecta 
contineat. hortus quoque non desiderabat aspirationem, 
quod ibi herbae oriantur id est n.ascaiit\is:\ ^«^ \ass!kSso^ '«^ 
consuetudine accepit. et cohortea ^^c^^b ^ ^qw^ssvA^ ^si- 
eodem loco dictsie sunt; et tam<eTL> ^VSw^dJgl^^ «5^^^ 



298 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

esse maluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a 
mutua hortatione dicantur, item non nulli harenam cuni 
aspiratione, sive quoniam haereat, sive quod aquam 

i& hauriat, dicendam existimaverunt; aliis sine aspiratione 
yidetur enuntianda. nos non tam per illas causas quas 
supra proposuimus <(harenam dicimus^, quam propter 
originem vocis, si quidem, ut testis est Varro, a Sabinis 
fasena dicitur, et sicut s familiariter in r transit, ita f in ' 

so vicinam aspirationem mutatur. similiter ergo et haedos 
dicimus cum aspiratione, quoniam faedi dicebantur apud 
antiquos. item hircos, quoniam eosdem aeque fircos voca- 
bant. nam et e contrario, quam antiqui habam dicebant, 
nos fabam dicimus. cilonem quoque et cocleam et cocleare 

85 sine aspiratione scribemos, et quicquid per consuetudinem 
aurium ita licuerit enuntiare; non enim firmum est catho- 
licum grammaticorum , quo censent aspirationem conso- 
nanti non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et 
pulcher et Gracchus et Otho et Bocchus. 

Vel. Long. p. 68, 14 et de h Uttera — et Bocchus. 

1 de hac 1. ed. princ. = R multis scripsi coll. GeU. 

2, 3, 1 cum his codd. secl. Keil 3 vehementer reprehen- 
dit 5 at secl. Keil aut lunitM hostis — harenae secl. 

Keil 6 .ha. halicam et halicam et aliculam 7 existimei 
10 a coercendo B 11 et tam: em. m. cod. Vatic. et eam B 

15 dicenda 16 per] propter Keil 17 har. d. add. Keil 

19 fassana: em. Keil coll. Vel. Long. p. 81, 11 20 hoedos B 
21 foedi 22 fercos 29 gracchos et otho et bochus 

280^ [57] 

Varroni placet r litteram, si primo loco ponatur, non 
aspirari. lector enim ipse inquit inteltegere debet 
Bodum tamen etsi h non habet, Bhodum esse, reto- 
rem rhetorem. 

Ann. Cornut. ap. Cassiod. orfh. p. 154, 1 Varroni etiam [enim 
Bem. vp.] piacet — rhetorem. sed eadem observatio non necessaria 
est [r litteraj. sunt enim verba primo loco r litteram habentia 
non minus Latina quam Graeca. itaque merito auferemus aut 

rebimuB aspirationem, Roma regina rapa Bodus. cf. Ah 

^^. p. 303, 16. 



M. Terentius Varro 299 

1 h littera (- am Bruxel. Colon.) si pro (primo vg, p'^ r 
Bruxel.): em. Carrio 

280^ [58'] 

si ab ariditate dicitur, non habet \1i liUeram 

harena], si ab haerendo, ut in fabricis videmus, 

habet. 

Serv. Aen. 1, 172 'harena' quaeritur habeat necne nomen 
hoc aspirationem. et Yarro sic definit: si ab ariditate — habet. 
melior tamen est superior etymologia. 

2 si] sed Hamh. herendo Cass. Lips. Hamb. 

280' [58«] 

peccant — qui prehensus cum aspiratione scribunt, 

cum eam prima persona non habeat, et similiter yehemens, 

cum a vi mentis dicatur. quam quidam putant adicien- 

dam, quoniam i non aliud putant esse quam * * alterius 

ferri, cum huic verbo sine dubitatione aspiretur. negat 5 

Varro etiam Gracco aspirandum, quoniam a gerendo sit 

cognominatus ; matrem enim eius, qui primus Graccus sit 

dictus, duodecim mensibus utero eum gessisse. et pul- 

chrum quamvis in consuetudine aspiretur, nihilo minus 

tamen ratio exiliter et enuntiandum et scribendum esse lo 

persuadet, ne una omnino dictio adversus Latini sermonis 

naturam media aspiretur. 

Ter. Scaur. p. 19, 13 similiter peccant — . item qui prebensus 
— aspiretur. quamvis Santra [fr. 11] a Graecis putet esse trans- 
latum quasi polichrum. 

1 reprehensus Keil ex Vd. Long. fr. 280 2 persona] 

positio Keil coU. Vel. Long. ibid. veemens Bem. 4 .i. non 
a. p. e. q. a. ferri cum hoc Bern. hii pro i et fieri pro ferri 
Pal. altius vehi, cum hoc verbum coni. Schneider altius mentem 
vehi, id eat ferri Wilmanns altius evehens vel ulterius vehens 

Keil 6 greSo Bem. gracho Pal. 8 utero gessisset Bern, 
uterum -isse Pal.: em. Bitschl 10 ex hi (ex i Pal.) littere 

tenuntiandum 12 natura media Bern. naturam mediam PcU. 

280^ [58*] 
Graccus et ortus sine aspiratione dicv ^^«t^ ^ ^xx^ 



300 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

ait; et ortum quidem quod in eo omnia oriantur, Graccum 

autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus 

utero eum gestaverit, vel a gracilitate corporis, ut qui- 

dam volunt. 

Char. p. 82, 7 (= Flin. duh. serm. p. 47, 24 B.) Graccus et — 
Toiunt sed consuetiido et Gracchos et hortos cum aspiratione 
usurpavit. 

280' [58^ 

pulchrum Varro aspirari debere negat, ne duabus 

consonantibus media intercedat aspiratio. 

Char. p. 73, 17 {== Plin. dub. serm. p. 46, 4B.) paichrum — 
aspiratio; quod minimc rectum antiquis videbatur. unde et 
sepulchrum hodieque manet, quod sit seorsum a pulchro prop- 
ter recordationem doloris. CGL V 481, 52 sepulchrum placet 
aliis compositum a semis et pulchro, eo quod superficie pul- 
chrum intus ossibus plenum, sed puichrum Yarro negat aspirari 
debere ne duabus consonantibus media intercedat aspiratio, 
quod minime ab antiquis videtur secutum. cf, Santra fr. 11. 

280 — 280^ de ^vehemens* et Weprehendif cf. Quint. 1, 5, 19, 
GeU. 2, 3, Isq. o, 12, 10. 16, 5, 6. Macroh. 6, 8, 18. Don. Ter. 
andr. 2, 2, 16 ^ Ann. Cornut. np. Ca^ssiod. orth. p, 153, 7. 
159, 18. Alhin. orth. p. 306, 13. 311, 26. de 'alica' Paul. Fest. 
p. 7, 17. de 'hortus' Paul. Fest, p. 102, 11. Vel Long. p. 68, 19. 
Serv. Aen. 1, 289. de ^cohortes* Varro de l. L. 5, 88. Vel. Long. 
p. 74, 16. de 'ha/rena' Chrtr. p. 103, 21. Mar. Vict. p. 21, 24. 
Vel. Long. p. 81, 10. Serv. in Don. p. 444, 28. Beda orth. 
p. 274, 17. Anecd. H. p. CXXXVL Prob. Verg. g. 1, 70. Isid. 
or. 16, 3, 11. 19, 10, 21. de 'haedus' Varro de l. L. 5, 97. Paul. 
Fest. p. 84, 5 (83, 9. 103, 8). Ter. Scawr. p. 11, 3. 13, 8. Vel 
Long. p. 81, .9. de ^ciW cf. fr. 354. de ^pulcher^ Caper orth. 
p. 93, 2. Prohus caih. p. 38, 27. Don. Ter. andr. 1, 1, 101 K 
Serv. Verg. g. 3, 223. Schol. Bern. georg. ihid. de ^Gracchus^ 
Quint. 1, 5, 20. pra£terea cf. Varro de l. L. 5, 73. Serv. Aen. 
1, 213. Verr. Fl. fr. 5. Lehrs, de Arist. stud. Hom. * p. 317 sq. 
adn. p. 323. Birt, der Hiatus hei Plautus {Marh. 1901) 
p. 109 sq. 135 sq. 

281 {59] 

in accentu materia locus et natura prosodiae brevis- 

sime conprehensa sunt. nam materia esse ostenditur vox, 

et ea guidem qua verba possunt sonare, id est scriptilis; 

locus autem sjUaba, quoma.m \v«tftc. ^Tccypnfc ^«t\sv ^axa est, 



M. Terentius Varro 301 

quae recipit accentum. natura vero prosodiae in eo est, 5 
quod aut sursum est aut deorsum; nam in vocis altitudine 
omnino spectatur; adeo ut, si onines syllabae pari fastigio 
vocis enuntientur, prosodia sit nulla. 

ISergit] expl. in Don. p. 525, 18 in accentu — ait nuUa. cf. Wil' 

nianns p. 50 sq. 

1 nat. est pros. 3 quae 4 probrie Lavant. 7 fasti- 
gia Lav. (-gio man. 2) 

282 [66] 

quot sint prosodiae dicendum est. — Atbenodorus duas 
esse prosodias putavit, unam inferiorem, alteram superio- 
rem; flexam autem (nam ita nostra lingua 7tSQL6n(0fiivr}v 
vocavimus) nibil aliud esse quam bas duas in una syllaba. 
Dionysius autem Aristarchi discipulus cognomento Tbrax 5 
domo Alexandrius, is qui Ebodi docuit, lyricorum poe- 
tarum longe studiosissimus, tres tradidit, quibus nunc 
omnes utuntur, ^ocQeiav o^Etocv TtSQtaTtcnfiivrjv. Tjrannio 
vero Amisenus, quem Lucullus Mitbridatico bello captum 
Lucio Murenae concessit, a quo ille libertate simul et lo 
civitate donatus est, quattuor scribit esse prosodias, ^aQetav 
fiiariv o^eiav et neQLCTtcofiivriv. atqui memoriae proditum 
est bunc ante alios fuisse pronuntiatione potiorem, quod 
nequaquam assequi potuisset nisi tenore singularum vocum 
diligentissime perquisito. in eadem opinione et Varro fuit; i5 
quin leges suas redigit ad ductum scientiae et doctrinae 
eius, qua omnibus a se propositis evidentissimas affert 
probationes, ut id quoque pro media prosodia facit dicendo 
ipsam naturam nibil facere totum, ubi non sit medium; 
ut enim inter rudem et eruditum, inter calidum et frigi- 20 
dum, amarum et dulcem, longum et brevem est quiddam 
medium, quod neutrum est, sic inter imam summamque 
vocem esse mediam, ibique quam quaerimus prosodiam. 
neminem musicum esse, qui mediam vocem in cantu 
ignoraverit, nec quemquam potuisse dicere in sono cbor- 25 
darum aut voce tibiarum assave voce cantantium fiiar{v 
essey si non in omni vocis natura esaet m^^axjim^ TKflsssafc- 



302 Grammaticac aetatis Yarronianae fragmenta 

que mirum ut in hane multorum sensus non animadvertat, 
cum ^in)> illa quae in cithara aut tibia aliquanto uberior 

30 est, saepe totum non sentiat meatum. praeterea minus 
reliquis notam, primum quod ea sit principium aliarum, 
ut fiiari in musica initium cantionis, et onmium rerum 
initia semper obscura sint; dein quod omne medium in 
angustis non videatur, ut punctimi in quamvis magno 

36 orbe, quod vocant kbvtqov, nuUum esse corpus, ubi non 
sit medium, et omnem vocem corpus esse; omnem igitur 
vocem medium habere. quod ^enim fuit deorsum, prius in 
medium succedere, quam evolet sursum, et quod sursum 
est, ante eodem venire quam deorsum, quare utriusque 

40 compitum medium esse. et multa praeterea latius in eam 
rem disputata profert, quae nunc nobis longimi est iterare. 
scire enim oportet rationis huius recens non esse comLmen- 
tum, sed omnium qui ante Varronem et Tyrannionem de 
prosodia aliquid reliquerunt plurimos et clarissimos quos- 

45 que mediae huius fecisse mentionem, quos omnes sibi 
fuisse auctores Varro commemorat, granmiaticos Glaucum 
Samium et Hermocraten lasium, item philosophum Theo- 
phrastum peripateticum , cui divina facundia nomen ad- 
scivit, nec non eiusdem sectae Athenodorum summi acuminis 

50 virum, qui quandam prosodiam (lovorovov appellat, quae 
videtur non alia esse quam media, licet diverso vocabulo. 
nec desimt qui prosodias plures esse quam quattuor puta- 
verint, ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae propositae 
sunt sub hisce nominibus, avstfiivrj fiiarj imrexccfiivTj xcjt^- 

55 CfiivTj avr avaTiXa^ofiivri ♦ *. sed hic quoque non dissentit 
a nobis; nam cuivis ex ipsis nominibus intellectu proclive 
est tres primas esse simplices et non alias quam paQstav 
fiiarjv o^sLavj postremas autem tres duplices et quasi 
species imius flexae, quae est genere una. hanc enim 

60 flecti non imo modo omnes putaverunt; Eratosthenes ex 

parte priore acuta in gravem posteriorem, Theodorus autem 

aliquando etiam ex gravi in acutiorem escendere. ceterum 

Varro in utra^m^que parte<^m^ moveri arbitratur, neque 

ioc facile &en sine media, eamoiyie» acvjLXam ^Vsoasx^cj^e esse 



M» Terentius Varro 303 

potius quam gravem, quod ea propius utra<^m)>que est, 65 
quam illa superior et inferior inter se. — prosodiam ibi 
esse dicimus, ubi aut sursum est aut deorsum. quae 
demissior est [quae] a pluribus paQeta appellatur graece, 
latine vero gravis, ideo quod deorsum est in sede scilicet 
ponderum graviorum. at eam quae sursum est Glaucus 70 
iTtitsxaiiivriv^ item alius aliter, sed nemo adhuc levem 
vocavit, quamvis id erat gravi contrarium; verum ea nomen 
obtinet o^eiav, latine acuta<^m^, ideo quod tenuis et omne 
acutum tenue. inter has est iiiotij latine media, quia 
limes est per quem duae supra dictae ultro citroque comme- 76 
ant. quartae illas coniungenti, quia ceteris perplexior est, 
plura sunt vocabula. Ammonius Alexandrius, qui Aristarchi 
scholae successit, o^v^aQvv vocat, Ephorus autem Cymaeus 
7tsQla7ta6Lv^ Dionjsius Olympius dCTOvov, Hermocrates lasius 
aviiTtXsKxov, Epicharmus Syracusius 7is}tXaafjLSvr}v, verum ea so 
nunc ab omnibus TtSQiaTtoD^vrj graece vocatur, apud nos 
flexa, quoniam primo erecta rursus in gravem flectitur. 
acuta exilior et brevior et omni modo minor est quam 
gravis, ut est facile ex musica cognoscere, cuius imago 
prosodia. nam et in cithara omnique psalterio quo quae- 85 
que chorda acutior, eo exilior, et tibia tanto est voce 
acutiore, quanto cavo angustiore, adeo ut comiculo aut 
bamborio addito gravior reddatur, quod crassior exit in 
aera. brevitatem quoque acutae vocis in isdem organis 
animadvertere licebit, si quidem pulsu chordarum citius 90 
acuta transvolat, gravis autem diutius auribus inmoratur. 
etiam ipsae chordae quae crassius sonant longiores viden- 
tur, quia laxius tenduntur; item' in flstula duo calami 
brevissimi, qui acutissimae vocis. tibiae quoque acutiores 
quae breviores, et his foramina quam sunt ori proxima 95 
et brevioris aeris motum persentiscunt, tam vocem red- 
dunt acutam. sic in loquentium legentiumque voce, ubi 
sunt prosodiae velut quaedam stamina, acuta tenuior est 
quam gravis et brevis adeo, ut non longius quam per 
unam syllabam, quin immo per unum tempus protrahatur; loo 
cum gravis, quo uberior et tardior est, dva^m xa. ^«^<^ 



304 Grammaticae aetatis Yarronianae fri^menta 

moretur et iunctim quamvis in multis syllabis residat. 
quocirca graves numero sunt plures, pauciores acutae, 
flexae rarissimae. 

105 acutae nota est virgula a sinistra parte dextrorsum 
sublime fastigata; gravis autem notatur simili virgula in 
ea<^m)>dem parte<(m^ depressa fastigio. quae notae demon- 
strant omnem acutam vocem sursum esse et gravem deor- 
sum. ipsum etiam musicorum docetur diagrammate, in 

110 quo tropi pro acumine vocum superiores scribuntur, deni- 
que summus hyperlydius, quia acutissimus, infimus hypo- 
dorius, quo nullus est gravior. flexa autem prosodia, quod 
duplex est et ex acuta gravique ficta, notam habet nomini 
potestatique respondentem; nam a sinistro cum surgens 

115 arduo fastigio et sursum moUi curvatura dextroversum 
flexa praecipiti clivo deprimitur et speciem pronae c litterae 
efficit, piiorem acutam et posteriorem gravem sibi inesse 
significat. — 

ordo in accentibus non adtenditur, verum varie, nunc 

120 gravem, nunc acutum, non numquam flexum primo loco 
poni dubium non recipit. — longitudo verborum duabus 
in rebus est, tempore et syllabis. tempus ad rhythmicos 
pertinet, syllabae ad metricos. inter rhythmicos et metricos 
dissensio non nuUa est, quod rhythmici in versu longitudine 

125 vocis tempora metiuntur et huius mensurae modulum 
faciunt tempus brevissimum, in quo cum quae syllaba 
enuntiata sit, brevem vocari. metrici autem versuum 
mensuram syllabis conprehendunt et huius modulum sylla- 
bam brevem arbitrantur. tempus autem brevissimum in- 

180 tellegi, quod enuntiatione<(m)> brevissimae syllabae cohae- 
rens adaequaverit. itaque rhythmici temporibus syllabas, 
metrici tempora syllabis flniunt. 

[Sergit] expl. in Don. p. 529, 1 quot ergo sint prosodiae — 

eBt. — Athenodonis — inferior inter se. sed hoc mediae prOSOdiaC [de 

media prosodia ed. Vindoh.] satis, quo quis sciat esse quaeren- 

dam. — [tres prosodias in usu esse scire oportet et * * media 

antenij quae inter duas quasi limes est, quod giavioris quam 

acutioria similior est, in inieTiom Tpo\.vaa Q^am superioris nume- 

rum relegSLtui. in hoc enim iet^ doc\»WflSiQirQrai ^orD&^TSkSs^^ ^i^ 



M. Terentius Varro 305 

acutam plus una in verbo esse non posse^ graves esse con- 
plures. proaodiam ibi — iuesse significat. mediae vero, cuius nunc 
U8US non habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus 
accepimus neque fingere possumus. ordo — recipit — de verbi 
longitudine dicendum est^ ea sola adtingentes, quae operi ne- 
cessaria videbuntur. longitudo — syUabis finiunt cf. Aristot. rhet 
3, 1 p. 1403^, 29. JDiom. p. 430, 28 sq. Prtsc. III 519, 2sq. 
Donat. ars gr. p. 371, 2sq. Mar. Vict. p. 39, 6. Isid. or. 1, 18, 1. 
de coUocatione fr. huiits, proxime superioris et inferioris cf. praef. 
ad libr. Be serm. Lat. 

3 perispomen L = Lavant. (-me — Oxon.) 4 voca- 

mus Wilmanns 6 a qui rodii 8 baria noxian perispo- 

menon 9 iamisenus q. lucillus captam L (-um T) 

11 est] sit codd. fuit ed. Vinddb. = v barian. mesehenoxiant 
(mesebonoxiant 0) 13 pot.] politiorem Biese, Philol. 27, 300 
adn. 11 peritum Wilm. 14 esse qui L 15 diligentisse L 
16 scientia et doctrina: em. Weil qui in leges s. redegit ac- 
centuum scientiam et doctrinam, isque WHm. 20 rudem 

l rum L 21 am. dulcem L 26 aut vo . . ce quarum 
aliave voce L: em, Wilm. ex Wasio qui buccinarum 27 si 
si non L 29 cum i. q. in cythara (chitera L) aut quia 

aliquando u. est codd. cum illum, qui in c. aut tibia aliq. 
ub. est WHm. aut auditur Waaius 32 musicae: em. 

Wasius 35 quem 37 fluit: em. Corssen 38 succen- 

dere 39 eo devenire: em. WeU utrius O 41 dispu- 

tatam locum est L locus non est v 44 relinq. quo- 

que: em. Wasius 47 ioseum: em. Wasius 49 ut (a l) 

henothorum 54 ansimen himesip petamene (pent. 0) cecas- 
men antanaca homenehc sed: em. Wasius^ qui om. xs%X. et add. 
vrjtri; %s%X. add. v lacunam indic. Keil TtSQixsxXccaiiivr} desi- 
derari ratus, ubi l'ari ^^*^ ^^'^^ WUm. 55 desentit 57 va- 
rian mesenoxian 60 erat ostenes 62 excend. 64 hic acu- 
tae coniunctam Wilm. 65 quod ea — inter se secl. KeU 

68 quae secl. v ea Wilm. varia: em. v 70 eamque rur- 

sum L 72 numen obt. oxian L 73 acutam emendavi 

16 commentat 76 illas con. scripsi illi coniungit li codd. illi 
coniunctili Usener i. coniunctae Wilm. con. sed. Keil 79 dLt. 
Corssen: aponon 80 %s%X.'] cetasmenen 82 grebem L 

85 quoque quae: em. v 86 tibia v vita em. tivia L quia 

88 bomborio coni. v cf. Thes. l. L. 91 transv. v -laX L 

-lari 93 tendentur em. tenuentur L 94 tiviae (tibitiae 0) 
quo ac. 95 sunt l sint LO 98 istamina codd. dtatfriffiarcK 
WHm. p. 59 107 depresjso Wilm. Keil, qui ab pro in; cf. 

Diom. p. 434, 2 111 sumus hic per lidius 113 nominis 

114 consurgens v 115 curvatur adextro vei&u.*. em. *« 

116 I c e/. Xeil coll. Biom. ibid. litt. ^V ei. t> Vi& m o^^- 

OnuDmMticMe Bomtuiae tngmenUk ed. PxrsAloiii ^Q 



i 



306 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

cumqne: em. WeU 128 et i? ut i om. 130 enuntia- 

tionem Weil 

283 [60^] 

tibia Phrygia dextra unuin foramen habet, 

sinistra duo, quorum unum acutum sonum habet, 

alterum gravem. 

Serv. Aen. 9, 615 tibiae aut Serranae dicuntur, quae sunt 
pares et aequales habent cavemas, aut Phrygiae, quae et im- 
pares sunt et inaequales habent cavemas. — ut eniiu ait Yarro: 

tibia" — gravem. cf. ff. 44. 

Rufin. p. 573, 23 scripsemnt — latine de numeris hi, 
Cicero Victorinus Eusebius Terentianus Varro 

DE NUMERIS 

*284 \64'\ 

rhythmus est pedum temporumque iunctura velox divisa 
in arsin et thesin, vel tempus quo syllabas metimur; 
latine numerus dicitur. 

Mar. Vict. p. 41, 25 rhythmi — origo de arsi et thesi 
manare dinoscitur. nam rhythmus — dicitur. Diom. p. 473, 21 
rhythmus est pedum temporumque iunctura cum levitate sine 
modo. cf. August. de mu^. 3, 1, 2. de ord. 2, 14, 40. Isid. or. 
1, 39, 3. Quint. 9, 4, 55. Varroni tribuit Wilmanns ibid. 
p. 66. 195. 

2 arsi et thesi 

*285 \65'\ 

metrum est compositio pedum ad certum finem deducta 

— vel rhythmus modis finitus. 

Mar. Vict. p. 50, 4 metmm est — dedncta scu dictionum 
quantitas et qualitas pedibus terminata vei — finitua. Diom. 
p. 474, 2 metrum est pedum iunctura numero modoque finita. 
vel sic, metrum est conpositio pedum ordine statuto decurrens 
modum positionis sublationisque conservans. cf. At. Fort. 
p. 282, 8. Isid. or. 1, 39, 1. 5. Victor. p. 206, 3 {Audax exc. 
p. 331, 14). Varroni vindicavit WUmanns p. 65. 

286 [661 
alienum pedem metra nm t^ev^^SbSiX..^ m<i^Ns& tjlwi ^<;!>\Lq 



M. Terentius Varro 307 

finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro 
dicit inter rhythmum, qui latine numerus vocatur, et 
metrum hoc interesse quod inter materiam et regulam. 

Diom. p. 512, 38 alienum autem pedem — - regulam. cf. Mar. 

Vict p. 41, 28. Ghar. p. 289, 15. Diom. p. 474, 5. At. Fort. 
p. 282, 17. August. de mus. 5, 1, 1. Quint. 9, 4, 50. fragm. 
Paris. CGK ¥1631, 14. 

1 recipiantur Monac. modos Paris. 7493 

^287 [68'] 

consideranda in metris cola, quae latine membra, item 
comma, quod caesum a nobis proprie dicitur — . quorum 
differentia talis est: colon est membrum quod finitis constat 
pedibus, comma autem in quo vel pars pedis est. — ergo 
versus, cum [ex] ea qua coniunctus erat parte dissolvitur, 5 
cola efficit; cum vero ea qua coniunctus erat parte abs- 
ciditur, particula quae divulsa ex eo est, comma dicetur, 
ut in illis versus solvatur, in his caedatur. nam perio- 
dus, quae Latina interpretatione circultus vel ambitus 
vocatur, [id] est compositio pedum trium vel quattuor lo 
vel complurium similium atque absimilium ad id rediens, 
unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum vel sacro- 
rum trieteris; vel<[ut)> in poematis, quando non ^uno^ 
versus omnes metri genere panguntur, sed ex variis ver- 
sibus carmen omne compositum per circuitum quendam 15 
ad ordinem suum decurrit. 

Mar. Vict. p. 53, 27 consideranda praeterea In metris — dicitur, 

id est extrema et exigua pars in metris — . quorum dififerentia — 
pedifl est. erunt itaque cola particulae solutorum metrorum, ut 
♦ ♦ [Aen. 1, 1] ^arma virumque cano' [cf. At. Fort. p. 282, 29]. 
— ergo versuB — decurrit. 7tSQio8og dicitur omne hexametri versus 
modum excedens, unde ea quae modum et mensuram habent 
metra dicta sunt. subsistit autem ex commatis colis et versi- 
bus. cf id. p. 64, 31. At. Fort. p. 282, 26. — Varro de l L. 
5, 22. Fest. p. 217^, 3. Va/rroni vindicavit WUmanns p. 65, 
qui dlteram quoque periodi definitionem ei adsignavit. 

2 quod] quae Pa/ris. 6 ex del. Wilm. 7 divolsa 
9 qui Paris. 10 id secl. Caesar, GrundzUge d. Griech. 
Bhythm. p. 174 11 complurum Pal. abd\a«vKi. codd. 
di8Bim. Wilm. 18 trieterici vel codd. tdet. N«\\i\» »crves\ 



308 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

trieteris. ita et Usener ap. Wilin. verbis id est compos. — 
absimilium seclusis trieteriu, dicitur Keil uno add. WUm. 

14 eodem post omnes Keil 

288 [69\ 

versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura, quae 
per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. 
incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum, 
in his dum taxat versibus qui per singulos pedes dirimun- 

5 tur; in illis autem, qui per dipodiam, usque ad tetra- 
metrum vel pentametrum, non numquam hexametrum 
procedit. quibus de divisione ac scansione suum cuique 
nomen est. quos latine taxatione simplicium <]pedum^ 
senarios trimetros, octonarios vero tetrametros vocaverunt. 

10 abusiva vero haec appellatio habebitur, cum sincera et 
propria significatione Graecorum versus herous hexameter 
epos dicatur. apud nos autem versus dictus est a versuris, 
id est a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. 
primis enim temporibus, sicut quidam adserunt, sic soliti 

15 erant scribere, ut cum a sinistra parte initium facere 
coepissent et duxissent ad dextram, sequentem versum a 
dextra parte inchoantes ad sinistram perducerent; quem 
morem ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc 
autem genus scripturae dicebant bustrophedon a boum 

20 versatione, unde adhuc in arando ubi desinit siilcus et 
unde alter inchoatur versura proprio vocabulo nuncupatur. 
omnis autem versus ab integra parte orationis incipit et 
in integram desinit exceptis his, quae in comoediis iocula- 
riter dicta corrupta aut semiplena eflferuntur, aut quae 

85 raro apud epicos metri necessitate dividuntur. — pari 
ratione in versu et apocope praecepta est, id est subtractio 
syllabae syllabanmive cuiuslibet orationis metro cogente 
facta, quae sive in verbo sive in nomine acciderit, pro 
integra parte orationis accipietur, ut \Enn. ann. 563 V.^ 

30 'endo sua do' id est in sua domo. item [Enn. ann. 317 Y.^ 

*ac famul infimus esset' pro famulo. similiter \LncU. 378 

Jfa.] *^proras despoliate et detundete guberna' id est 

guhem&cnlo, — . versus awteni ^«\»X» «»» m^Hx^^.^ q^<^<1 ia 



M. Terentins Varro 309 

yersu statim auditur et metrum, in metro autem non 
statim versus. 86 

Mar. Vict. p. 55, 11 Terflas est — necessitate diTidtmtnr, ut apud 

Vergilium [g. 3, 381] 'septem subiecta trione'. pari ratione — 

gnbemacula; sicut diximUB, metri necessitate. versns — statim 

versns. cf. Diom. p. 494, 10. 506, 15. Pnsc. III 514, 27. GGK 
VI 274, 11. fragm. Paris. GGK VI 631, 20. August. de ord. 
2, 40, 1. de mu8. 5, 3, 4. Isid. or. 1, 39, 2. 

7 procedunt suum WUm. : sua 8 quodsi lat. — abu- 

sive, vel haec app. tenebitur Usener ap. Wilm. seclims verbis 
versus her. — dicatur <^pedum appellaverunt, cum^ sen. Keil 
10 abusive. vel h. app. (appellatione Paris.) codd. abusiva 
vero h. app. scripsi 11 hexam. eposl cf. Diom. p. 501, 21 

18 iiris Valesius: litteris 19 busfcropn. Valesius bustrophen 

Pal. bostrophen Paris. 21 propria Pal 24 qui Paris. 

26 recepta est coni. Keil 27 ^partis]> or. Wilm. 32 deten- 
dite et spoiiate: em. Marx ex Nonio 

289 {7i\ 

mensuram esse in fabulis, hoc est metron, Terentii 

et Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt 

hi, Cicero Scaurus Firmianus Varro 

Rufin. p. 565, 1 mensuram — Varro Victorinus, Gaesius Bas- 
sus, Terentianus, Caecilius Vindex, Cinna Sisenna Diomedes 
Albinus Quintilianus, Sosipater Charisius, Helenius Asper Fl. 
Caper Arruntius Probus Plinius Euanthius Sacerdos, qui et 
Donatus, luba. cf Ritschl, Parerg. p. 358. 

1 h. est m. secl. Osann 

290 [72] 

hoc \trimetrum keroum] Varro ab Archilocho auctum 

dicit adiuncta syllaba et factum tale: ^omnipotente parente 

meo'. huic si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres 

pedes quos prior pars hexametri recipere consuevit. 

Diom. p. 515, 14 trimeter [dimeter codd.] herous ex supe- 
riore [hexametro]. iam de eo [iambico codd. : em. Leo, Hermes 24. 
1889 p. 29 adn. 2. cf. Diom. p. 512, 4. 514, 6] diximus. sed 

hoc Varro — consneyit. 

291 [75] 

ootonaTius estj ut Varro dicit, cum 9cvio \asx^\ ^^\«a» 



310 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

iambico metro praeponuntur et fit versus talis: ^pater 
meus dicens docendo qui docet dicit docens'. 

Diom. p. 515, 9 ootonariui — docens. 

2 propon. 3 dicens em. ex docens codd. 

292 \76] 

<[ex^ iambico novum carmen refert Varro, cuius exem- 
plum est tale: ^pedem rhythmumque finit'. si addas hic 
quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supple- 
bis sic: ^pedem rhythmumque finit alta navium'. potest 
6 hoc comma tale esse quale illud \Tei\ hec. 349] 'Philu- 
menae dolores', quod est ex iambico septenario. 

Diom. p. 518, 14 <^e%.y iambico — septenario. 

1 ex om. codd. iambionicum Lachmann 5 phyl. Paris. 
7493 Monac. 

293 [77] 

Archilochium Varro illud dicit quod est tale : ^ ex 
litoribus properantes navibus recedunt*. 

Diom. p. 515, 19 Archilocblam — recedunt. 

^294 \de€si\ 

structurae qualitates variis vocabulis traduntur. statuen- 
dum quoque est quo quamque earum nomine appellemus. 
si paenultimus fuerit pyrrichius, optime succedit paeon 
primus, et erit structura quadrata; si paenultimus fuerit 

5 spondeus et successerit tribrachys vel pyrrichius, erit 
structura incisa; si paenultimus fuerit tribrachys vel pyr- 
richius et paeones successerint primus et novissimus, erit 
antiqua structura, quae dicitur confragosa, qua usus est 
Cato; si in paenultimo tribrachys fiierit vel dactylus vel 

10 pyrrichius et successerit vel tribrachys vel molossus vel 
pyrrichius vel anapaestus, erit structura quae vel delum- 
bis vel fluxa vel moUis dicitur, qua usus dicitur Antonius 
maior. 

Diom. p. 471, 31 atnictixTae — Antoniua maior. cf. id. p, 466, 1. 

Mar. Flot Sac. p. 49», 27. Rutin. p. 567,^0^0^. fTo.<^w,. Bo^. 



M. Terentius Varro 311 

CGK VI 627. haec Varroni vindicavit Usener ibid. p. 642 et 
adn. 3. 

6 erit — pyrrichius om, Paris. 7493 

de origine et natura Varronianae metricae artis de eimque 
cognatione cum rhythmis solutae orationis cf. Leo, Hermes 24 
(18S9) p. 2S0sq. idem quid inter Caesium Bassum (p. 255 sq.) 
Censorinique fragmentum ^de metris^ et Varronem intersit in- 
dagavit. Censorinus enim generatim, singillatim Bassus ex 
Varrone pendere videntur. cf Caes. Bass. p. 265 sq. {At. Fort. 
p. 293, 24) et praesertim p. 266, 10 cum Biom. p. 515, 5 {ad 
fr. 39) et p. 271, 5 cum Varr. de l. L. 5, 6. 



DE ORIGINE LINGUAE LATINAE 

^95 [106] 

ovds ayvor^<Sag 6 'Ptofivkog^ i) ot xat' avrov^ dslnvvrai 

xar ixstvo KaiQOv triv ^EXkada qxovriv^ tt^v AloXCSa Xiym^ 

&g q>a6tv o rs Kdrtov iv tc3 Ttsgl 'ProfMJfix^g aQxaLorrirog^ 

BdQQcav rs 8 TtoXvfia&icrarog iv TtQOOifiCoLg r&v itqog 

Uointritov avr& ysyQafAfiivooVj Ei)dv8Q0v xai r&v aXAov 6 

jdQKaScov slg IraXlav iXQovrtov Tcors xal ri}^ AioXCda rotg 

^aQ^dQOig ivansiQdvrtov q>fovriv. 

Lyd. de mag. p. R. 1, 5 &6ts tvQovvog ijv 6 ' PtofivXog^ TtQm- 
tov iihv tbv ddsXtphv dvsXoiv xal tbv fLsi^ova ytal itQdttcav itXo- 
ycog ta 7CQ067ci7CtovTa. tavtjj xal KvQtvog TtQoariyoQSvd^ oiovsl 
KVQLog, liccv sl ^ioysviavoi t& Xs^fnoygdtpa) [Xs^oyQ. cod.] aXX(og 
doxj • oi;di yccQ &Y^otjaag — (pojvtjv. rj yccQ yQa^ificcvLxotg nuQcc tavtrjv 
slaayoiiivri itvnoXoylcCj iisra avyyv&iLTigy pspiaaraL' dnh KvQScag 
yao noXL%vrig 2JaBivoav ovtcag aiycbv TcaQOvoiLaad^fjvaL povXovtaL^ 
naLnsQ ov% bQiimpLSvov instd^sv, inl dh tov IlaXativov §ovvov 
tsx^ivra ts TcaQcc tatg 6x^atg tov TL§iQLdog xal tQatpivta i%st. 
%VQiovg yccQ kavtovg xal ds6n6tag, &XX' oij PaCtXiag tvQavvoi 
q>LXov6L xaXsta&aL. cf. Plut. quaest. gr. 59. Victor. p. 194, 11. 
recte fortasse haec Wilmann^ praeeunte Ritschelio libris De 
orig. l. L. vindicavit, quippe qui ad Pompeium missi fuerint. 
cf. Wilmanns ibid. p. 128 sq. 

2 ixsLvov Caseol. m. 1. em. id. m. 2 6 &X%dd(ov Caseol.: 
em. Fussius 

296 [108] 
rr)v oXi^v xaraOcsvijv XQV tceqc^cd^xo^ ol riVVfti •ws.^^r 



312 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

nigav^ r^v t6 Ttkrj^og KciQrcila(iov i^ idi,(oxeCag 6vo(ia^ei, 

OXL de ov ^PcofiaiTiov xovxl xb ^rjfAaxioVj (laQXvg 6 ^Ponfiatog 

BccQQCDV iv Pl§X[g) f nifiTcxco tisqI Poojuawc^g SiaXiKXOv^ iv 

5 Go diaQ^QOvxac^ rcota fiiv xig Xi^ig icxlv AlokLxt]^ noCa Se 

raXXi^ri' %al oxv exiQa (lev [rj] SovCxa^v^ akkrj de ^Exqov- 

(Txov, wv cvyivd^eiCmv rj vvv KQaxovaa x&v ^PcafiaCGiv «jrc- 

xeXiad^rj (pcDvrj. 

Lyd, de mag. p. B. 2, 13 (pl§ovXav avirr|/i; TtatQLoas ol ^Pm- 
pialoi xal pdXtsov tov ^oDatfjQa Xiyovaij tljv Sh oXrjv — (pojvij. Varro- 
nem dociiisse Latinam linguam e GaUica Etrusca Aeolica 
ortam esse iniuria Wilmanns {p. 129 sq.) miraius est. cf. Norden, 
de Stilone Coscon. Varr. grammnt. comment. in ind. schol. Gry- 
phisw.1895 p. VIII sq.; praeterea Riese, Fhilol. 27 (1868) p. 302. 
neque ita fidenter, ut Wilmanns, hoc fragmentum operi De orig. 

I. L. in diversa libri inscriptione diversoque numero adsignave- 
rim. ego quidem si considero libros II— IV Be l. L. libeUo 
De orig. l. L. rebu^ respondere, in quinto autem libro De l. L., 
qui in Varroniana partitions secundo respondet, aliquid simHe 
aique hic apud Lydum reperiri (cf. 5, 25. 55. 100, 102, 116. 
161. 167), pro V legendum esse II cogitaverim; nam quintus 
reiciendus est, ubi neque vox 'nagtafiiQa neque itla generalia de 
origine Bomanae linguae sunt. ceteroqui librine De h L. an 
De serm. Lat. a Lydo signifiantur plane non liquet. 

1 QitmiLatog Ca^eol.: em. Fussius 5 &LaQd'ovtat Caseol.: 
em. idem 7 ^lIv ij ^. Caseol. ii del. Wuensch 

II. RERUM AD HISTORIAM LITTERARUM PERTINENTIUM 

DE SCRIBENDI INSTRUMENTIS 

297 

et hanc [chartam] Alexandri Magni victoria reper- 
tam auctor est M. Varro condita in Aegypto Alexandria. 
antea non fuisse chartarum usum. in palmarum foliis 
primo scriptitatum, dein quarundam arborum libris. postea 

5 publica monumenta plumbeis voluminibus, mox et privata 

linteis confici coepta aut ceris. pugillarium enim usum 

fuisse etiam ante Troiana tempora invenimus apud Homerum 

[Z 168^^ illo vero prodente ne terram quidem ipsam, 

quae budc Aegyptus intellegitur , cum in Sebennu- 

'^'m? et Saite eius nomo omma Oaax^^ ^"as»^'^W^ ^%tA<k 



M. TerentiuB Varro 313 

adaggeratam Nilo, si quidem a Pharo insiQa, quae nunc 
Alexandriae ponte iungitur, noctis dieique velifico navigi 
cursu terram afuisse prodidit. mox aemulatione circa 
bibliothecas regum Ptolemaei et Eumenis supprimente 
chartas Ptolemaeo idem Varro membranas Pergami tradit 15 
repertas. postea promiscue repatuit usus rei qua constat 
inmortalitas hominum. 

Plin. n. h. 13, 68 prius tamen quam digrediamur ab Aegypto, 
et papyri natura dicetur, cum chartae usu mazime humanitas 
vitae constet, certe memoria. et hano — hominum. cf. Lyd. de 
mens. p. 14, 11 W. Hieron. ep. ad Chromat VII. Suet rell. 
p. 130 E. (= Isid. or. 6, 9. 10. 11. 12) cerarum studium primi 
Graeci tradidisse produntur. Graeci autem et Tusci primum 
ferro in ceris scripserunt, postea Romani iusserunt, ne graphium 
ferreum quis haberet; unde et apud scribas dicebatur: ^ceram 
ferro ne caedito'. postea institutum est, ut in cera ossibus scri- 
berent^ sicut indicat Atta in satura dicens [SBFII v. 12Eibb.^]: 
^vertamus vomerem, / in cera mucrone aeque [mucroneque 
codd.: em. Eibb. mucrone exaremus prop. Buechder] aremus 
osseo'. graphium autem graece, latine scriptorium dicitur. 
nam yQottpri scriptura est. — chartarum usum primum Aegyptus 
ministravit, coeptum apud Memphiticam urbem. — Pergameni 
reges cum charta indigerent membrana primum excogitaverunt. 
— quaedam genera librorum certis modulis conficiebantur; 
breviori forma carmina atque epistulae, at vero historiae maiori 
modulo scribebantur; et non solum in charta et membranis, 
sed etiam in omentis [momentis Cru. 1] elephantinis textilibus- 
que malvaram foliis atque palmarum. — circimacidi libros Si- 
ciliae primum increbuit; nam initio pumicabantm*. — codex 
multorum librorum est, liber unius voluminis. et dictus codex 
per translationem a caudicibus [codic. codd.: em. Arev.] arbo- 
rum seu vitium [quasi caudex], quod in se multitudinem libro- 
rum quasi ramorum contineat. volumen liber est a volvendo 
dictus. liber est interior tunica corticis, quae ligno cohaeret. — 
unde et liber dicitur, in quo scribimus; quia ante usum char- 
tae vel membranorum [-arum Monac. Gu. 1] de libris arbo- 
rum volumina fiebant id est compaginabantur. unde et scrip- 
tores a libris arborum librarios vocaverunt. librarios ante 
bibliopolas dictos; librum enim Graeci §ipXlov vocant. librarii 
autem idem [id est Monac. vg.: em. Eeiff.] et antiquarii vocan- 
tur. sed librarii sunt qui nova scribunt et vetera, antiquarii 
qui tantum modo vetera, unde et nomen sumpserunt. a scri- 
bendo autem scriba nomen accepit officium exprimena vocd.b\L\\ 
qualitate, inBtrumeDt» sunt scribendi caVamu^ ^^ ^^tiU^X ^^^. 



314 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

his enim verba paginis infiguntur, sed calamTis arboris est, 
penna avis. dictus autem calamus quod liquorem ponat; nam 
apud nautas calare [i. e. chalare] ponere dicitur. penna autem 
a pendendo vocata id est volando; est enim, ut dizimus, avium. 
folia autem librorum appellata sive ex similitudine folioram 
arborum, sive quia ez foUibus fiunt, id est ez pellibus quae de 
occisis pecudibuB detrahi solent. cuius partes paginae dicuntnr, 
eo quod sibi invicem compaginantur. versus autem vocati vulgo, 
quia sic scribebant antiqui, sicut aratur terra ; a sinistra enim ad 
dezteram primum deducebant stilum, deinde convertebantur ab 
inferiore et rursus ad dezteram versus; quos et hodie rus- 
tici versus appellant. scheda est, quod adhuc emendatur et 
necdum in libros redactum est; et nomen est Graecum, sicnt 
et tomus. Cassiod. cxc. p. 213, 11 liber autem dictus est a 
libro id est arboris cortice dempto atque liberato, ubi ante 
copiam chartarum antiqui carmina describebant. sequitur 
fr. 233. cf. Non. p. 451, 19. Serv. Aen. 11, 554. buc. 10, 67. 
CGL V 217,25. 369,1. verha versus autem — appellant 
Varronis esse ex fr. 288 patet. de ^pagina^ cf. Paul. Fest. 
p. 221, 7. de tota re Dziatzko, Unters. antik. Bu^chw. (Lpz. 1900) 
p. 58 sq. haec omnia haud iniuria Varroni tribueris, libris, ut 

videtur, de bibliothecis. 

• 

1 Al. M.] alexandrea nisi M — cod. Monei 9 lacunam 

post. Aeg. sign. Mayhoff, qui qua n. Ae. papirum gignit. 
intell. coniecit Sebennytico Barbarus 10 saite JRicc. saitae M 
saltem vg. 16 tradidit Vatic. Paris. Lat. 6795. 6797 vg. 

historia etiam hibliothecarum , quae a Suetonio (rell.p. 130 R.) 
et Gellio {7, 17) consimilis nobis Iradita est, a Varrone repetenda 
esse vid^tur. cf. llmke, de A. Gell. noct. Att. font. p. 3L 



DE POETIS 

298 

Menander a Philemone nequaquam pari scriptore in 
certaminibus comoediarum ambitu gratiaque et factionibus 
saepe numero vincebatur. eum cum forte habuisset ob- 
viam: ^quaeso' inquit 'Philemo, bona venia dic mihi, cum 

5 me vincis, non erubescis ? ' Euripidem quoque M. Varro 

ait, cum quinque et septuaginta tragoedias scripserit, in 

quinque solis vicisse, cum eum saepe vincerent aliquot 

poetae ig^aavissimi. Menandrum autem alii centum octo, 

partim oentwax noyem relic\mssft ^oixiiQ^^v^'^ iwoijD^. 9fA 



M. TerentiuB Varro 315 

Apollodori scriptoris celebratissimi hos de Menandro versus lo 
legimus in libro, qui chronica inscriptus est [/r. 77 
p. 358 e/a.] : ' Krjq>i0iEvg &v i% ^iOTtsl&ovg ^roiJ^ TtaxQog / 
TCQog xoIglv BTiccxov Ttivxs y^atpa^ dgciiJLaxa / i^iXiTts Ttsvxri- 
Kovxa Kal dvsLv ix&v\ ex istis tamen centum et quinquo 
omnibus solis eum octo vicisse idem ApoUodorus eodem i5 
in libro scribit. 

Gell. 17, 4 Menander — scribit. Cf. Quint 10, 1, 72. Apvi. flOT. 

16. Suid. 8. V. EvQiTt. Aelian. v. h. 2, 8. haec ex Imaginibus 
ducia esse putant {cf. Mercklin, Wi. Mus. 13, 465. Buske ihid, 
6, 27), falso certe ex lihris De poetis idem MerckUn antea sta- 
tuerat {Fleck. Jahrbb. suppl. 3. 1860 p. 652). ceteroqui cf. 
Bitschl op. 3, 453 et adn. Leo, Griech-Bom. Biographie p. 27 
adn. 1. non mintis in capite 15, 20 de Euripidis poetae genere 
vita moribus Varronem Gellii auctorem fuisse Buske {ibid. p. 28) 
conicctat. cf. Wilamowitz^ Eurip. Heraclid.^ 1, 12 adn. 18. 
Leo ibid. 26. 

1 paruo (o ex i) Paris. 12 KI<I>ICIEYC Maglidb. Begin. 
597 et 1646 lOON hts Casaubonus AIOniOOYC(-OIC 
Beg. 1646) codd. Jionsid^sog Heyne (xovy add. Meineke 

13 TOYC«<dTON Voss. Lat. F7 TOICEK. reU.-. em. Casaubo- 
nus rPdlaC Beg. 1646 dPdMdT' (-diT Voss. Lat. F 7) 

14 ^IEIN Beg. 1646 16 scribit Paris. scripsit rell. 

299 

his consulibus [Cethego d Tuditano a. 204/550^^ ut 

in veteribus commentariis scriptum est, Naevius est 

mortuus; quamquam Varro noster diligentissimus investi- 

gator antiquitatis putat in hoc erratum vitamque Naevii 

producit longius. 

Cic. Brut. 60 his enim consuiibua — longius. Hieron. ol. 144, 3 
= Su^t. rell. p. 23 B. Naevius comicus Uticae moritur 
[a. 201/553] pulsus Roma factione nobilium ac praecipue Metelli. 
de re cf. Bitschl, Parerg. p. 50. Leo, Pl. F. p. 59 sq. Cicero ex 
Attico sumpsisse videtur, hic vero ex Varronis annalibu>s. cf. ad 
fr. 58. Leo ibid. p. 57 sq. 

*300 

Q. Ennius T. Caecilium Teucrum fratremque eius praeci- 
pue miratus propter eos sextum decimum adiecit annalem. 
Plm. n, h. 7, 101 q. Bmuue — ai»ti.\<im, hoAC Yo,rrQm Vf^^'^^' 



316 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

Mimzer {QiteUenkr. d. Ng. d. Plin. p. 147; cf. fr. 61), pariter 
atque ea qua^ narrat Plinitis n. h. 7, 114 de statua JSnnii in 
aepulchro Seipionum constituta. cf. Cic. pro Arch. 22. Val. 
Max. 8, 14, 1—3. 

1 Q. Ricc. qua Leid. quam Paris. Lat. 6797 

301 

Publius Terentius Afer Carthagine natus servivit Romae 
Terentio Lucano senatori, a quo ob ingenium et formam 
non institutus modo liberaliter, sed et mature manu mis- 
sus est. quidam captum esse existimant. — hic cum 

5 multis nobilibus familiariter vixit, sed maxime cum Scipione 
Africano et C. Laelio, quibus etiam corporis gratia con- 
ciliatus existimatur — , quamvis — Porcius suspicionem 
de consuetudine per haec faciat \fr. 4]: ^dum lasciviam 
nobilium et laudes fucosas petit, / dum Africani vocem 

10 divinam inhiat avidis auribus, / dum ad Philum se ceni- 
tare et Laelium pulchrum putat, / dum se ab his amari 
credit, crebro in Albanum rapi / ^u-u»v^«vj ob florem 
aetatis suae, / post sublatis rebus ad summam inopiam 
redactus est. / itaque ex conspectu omnium abiit Graeciae 

15 in terram ultimam. / mortuust Stymphali, Arcadiae <(in^ 
oppido. nil P<(ublio)> / Scipio profuit, nihil illi Laelius, 
nil Furius, / tres per idem tempus qui agitabant nobiles 
facillime: / eorum ille opera ne domum quidem habuit 
conducticiam, / saltem ut esset quo referret obitum domini 

20 servulus '. scripsit comoediaB sex, ex quibus primam Andriam 
cum aedilibus daret, iussus ante Caecilio recitare, ad cenan- 
tem cum venisset, dicitur initium quidem fabulae, quod 
erat contemptiore vestitu, subsellio iuxta lectulum residens 
legisse, post paucos vero versus invitatus ut accumberet 

85 cenasse una, dein cetera percncurrisse non sine magna 
Caecilii admiratione. et hanc autem et quinque reliquas 
aequaliter populo probavit; quamvis Volcacius in enumera- 
tione omnium ita scribat \fr. 2\, ^sumetur Hecyra sexta 
exilis fabula'. Eunuchus quidem bis die acta est meruit- 

30 que pretimnj quantum nuUa antea cuiusquam comoedia, 
3d est octo milia uummorum, — T^^m Kd^l^horum 



M. Terentius Varro 317 

principium Varro etiam praefert principio Menandri. non 
obscura fama est adiutum Terentium in scriptis a Laelio 
et Scipione; eamque ipse auxit numquam nisi leviter se 
tutari conatus, ut in prologo Adelphorum [155^.]: *nam S6 
quod isti dicunt malevoli, homines nobiles / hunc adiutare 
assidueque una scribere; / quod illi maledictum vehemens 
esse existumant, / eam laudem hic ducit maxumam, quom 
illis placet, / qui vobis universis et populo placent, / quo- 
rum opera in bello in otio in negotio / suo quisque tem- 40 
pore usust sine superbia'. videtur autem levius ^se^ 
defendisse, quia sciebat et Laelio et Scipioni non ingratam 
esse hanc opinionem, quae tum eo magis et usque ad 
posteriora tempora valuit. C. Memmius in oratione pro 
se *P. Africanus' inquit ^a Terentio personam mutuatus, 45 
quae domi luserat ipse, nomine illius in scaenam detulit'. 
— post editas comoedias nondum quintum atque vicesi- 
mum egressus annum, animi causa et vitandae opinionis 
qua videbatur aliena pro suis edere, seu percipiendi 
Graecorum instituta moresque quos non perinde exprimeret 50 
in scriptis, egressus <^urbe^ est neque amplius rediit. de 
morte eius Volcacius sic tradit [fr. 5]: 'sed ut Afer populo 
sex dedit comoedias, / iter hinc in Asiam fecit: ut navem 
semel / conscendit, visus numquam est: sic vita vacat'. 
Q. Cosconius [fr. 5] redeuntem e Graecia perisse in mari 55 
dicit cum [C et VIII] fabulis conversis a Menandro, ceteri 
mortuum esse in Arcadia [Stymphali] sive Leucadiae tra- 
dunt Cn. Comelio Dolabella M. Pulvio Nobiliore consuli- 
bus, morbo implicatum ex dolore ac taedio amissarum 
sarcinarum quas in nave praemiserat ac simul fabularum 60 
quas novas fecerat. fuisse dicitur mediocri statura, gracili 
corpore, colore fusco. reliquit filiam, quae post equiti 
Eomano nupsit; item hortulos XX iugerum via Appia ad 
Martis [villam]. quo magis miror Porcium scribere: ^Scipio 
nil profuit, nil Laelius, nil Furius, / tres per idem tempus 65 
qui agitabant nobiles faciUime: / eorum ille opera ne 
domum quidem habuit conducticiam, / saltem ut esset quo 
referret obitum domini servulus'. Wii^i Mx^\vvql^ q^^^s^s. 



B18 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

omnibus comicis praefert scribens in Gompitalibus [supra 
70 /r. 3]: ^Terenti num similem dicetis quempiam?' Volca^nus 
autem [fr. i^] non solum Naeyio et Plauto et Gaecilio, 
sed Licinio quoque et Atilio postponit. 

Suet, vit. Ter. p. 2611. PabUuB TerentiiiB — ezUtimant; quod 

fieri nuilo modo potuisse Fenestella docet [HBF 9P.\ cum 
inter finem secundi Punici belli et initium tertii natua ait 
et mortuus [natus est et codd.y^ nec si a Numidis et 6ae- 
tulis captus sitf ad ducem [dominum ICrronov.^ Eiomanum 
pervenire potuisse nullo commercio inter Italicos et Afiros nifli 

post deletam Carthaginem COepto. hio com multis — existlmatar; 

quod et ipsum Fenestella arguit, contendens utroque maiorem 
natu fuissc, quamvis et Nepos [/r. 10] aequales omnes fuisse 
tradat et Porcius — nummorom. propterea summa quoque titulo 
ascribitur. nam — detuut Nepos [cf. fr. 11\ — . Santra \fr. 1S\ — . 
post editas — Atiiio postponit. qui Ctceronis tt Caesarui versus t^e- 
cuntur, €08 a Varrone alienos existimavi. de Varrone Stie- 
tonii auctore cf Bitschl, Parerg. p. 244. 622 sq. op. 3, 256, Leo, 
Bh. Mus. 38 (1883) p. 320. KoHge, diss. Hal. 14 {1901) p. 257. 
de colhcatione fr. Bitschl op. ibid. ceteroqui cf. Don. Ter. 
adelph. prol. 15. Leo, Fl. F. p. 55 sq. Wessner, Donat comm. 
app. p. 498 sq. 

1 servit A = Paris. Lat. 7920 4 quidem A 6 C.] 

cum T = Vatic. Lat. 2905, F = Florent. Maruc. C 224, V = 

Vatic. Begin. Lat. 1496 7 portius AF potius T 8 adn. 

crit. vd. ad Porc. Lic. l c. 21 Caec. Hieron. caerio A cerio 

TFV recitare — contempti om. A 22 dicitur Momnisen 

dictus [-ctum TF\ est TFV initio TJB V 28 <in> subs. 

Bitschl 26 deinde TFV percurrisse FV 26 caerii A 

cerii rell. 27 volcatius (vulc.) denumeratione (de 

enum- TV) ATV de enunctiatione F <in> dinum. Schopen; cf. 

Leo, Bh. Mus. 38, 321 28 sumeretur T sumeret F h§c ira A 

hechirra TF 29 exilis Bergk: ex his die] deinceps Bitschl 

30 cuiusque ATF 31 id est del. Bitschl lac. sign. Wblf, 

ubi intercidisse videniur quaedam de ceteris fahulis 34 eam- 

que Schopen namque A eandemque TFV se tutare TF se 

tu 

ditari V refutare A 36 conatur TV 36 ipsi ATF maliy. 

TFV hunc] eum Ter. et Don. adelph. prol. 16 88 quonDLl 

quod 39 quid A 40 usus est tempore V usus est ATF 

41 se add. Bitschl se levius in ras. V* laelius autem A lelius 

TF 42 ex laeliio ex scipionis A et lelii et scipionis TFV: em. 

Fleckeisen 43 tum eo scripsi tamen codd. tum Bitschl 

C. A Q. rell. 45 se A se ait rell. iuc^uit a Schopen qui 

" (hr quia, em.) F quia AT 4^ qv3^«^^ K^wwqXxsa «wSt A 




M. Terentms Varro 319 

cenam AT coenam F scoenam V 47 <^sez^ comoed. Baehrens 

trigesimus F XXX V 48 ingreBsus Bitschl animi ofit. 

TFV n (= et) vitand^ A evitandae V -de TF 49 qna 
Hareus qui A quia reU. percipiendi codd, dett. -da ATF 

ad percipienda F 60 non om. TFV 61 urbe add. Muretus 
53 comedias ded. A ite -4. navem (-vim TFV) ut 

(cum y) : transp. Buechder <^in> n. ut Schoell 54 n usqua m F 
55 periisse TFV 56 dicitur jP ow. ^ c et Vm AV 

del. Bitschl 57 Stymphali del. Bitschl sivel sinu TV 

69 implicitam A ex Bitschl ac ex J. acri rell. aut ex 

Schoell 60 navem J. navim TF navi F 62 post om. 

TFV 64 villam sed. Schopen portium ATF 66 nil 
i et 3] nichil ^ nihil TF ledius A nil om. ATF 

68 referet ^ 69 praeferri TFV 70 terentii ^ -tio 

TV om. F num — dicetis Buecheler non (J. et in marg. F* 
ow. TF) — dicens codd. n. — dicent Bibbeck vulcanus A 
71 nevio codd. ex plauto ex A celio J.r 72 livio TFV 

*302 

proxime celebrata est in foro boario aede Herculis 

Pacui poetae pictura. Enni sorore genitus hic fuit 

clarioremque artem eam Eomae fecit gloria scaenae. 

Plin. n. h. 35, 19 proxime — gcaenae. Varroni vindicavit 
Mimzer ibid. p. 148. 

DE POEMATIS 

303 

apud Eomanos id carmen, quod cum lamentatione ex- 

tremum atque ultimum mortuo accinitur, nenia dicitur, 

TtaQcc rb vbIccxov id est iGyjaxov (unde et in chordis extremus 

nervus appellatus est v-jjr?^); nam et elegia extrema mortuo 

accinebatur sicuti nenia, ideoque ab eadem elogium vide- 5 

tur tractum cognominari, quod mortuis vel morituris 

ascribitur novissimum. 

Diom. p. 484, 17 elegia est carmen conpositum hexametro 
versu pentametroque alternid <^in^ vicem positis. — elegia autem 
dicta sive •naQa xo sv Xiysiv tovg tsd^vs&ras (fere enim de- 
functorum laudes hoc carmine conprehendebantur) sive &7tb 
tov iXiov id est miseratione, quod Q-Qrjvovs Graeci ^vel^ iXssta 
isto metro scriptitaverunt. — apud Bomanos autem id c8XQ\&\i. — \\si- 
tiaiiDinm J*aul Ftst. p. 163, 2 neuia est carmeTi «^vvo^ vcl i\s:aKt» 



320 Grainmaticae aetatis yarronianae fragmenta 

landandi gratia cantatnr ad tibiam [ad tibias et fides Vanro 
de vit p. R. ap. Non. p. 145, 28]. — quidam aiunt neniae ductmn 
nomen ab eztremi intestini vocabulo; Graeci enim viccxov extre- 
mum dicunt; sive quod chordarum ultima vrixri dicitur, extre- 
mam cantionis vocem neniam appellarunt. Va/rranem auctarm 
agnovit AAugustinm {cf. OMueller ad hunc loc.). ceteroquin ef. 
Froclus chrestom. 6. Schol. Dion. Thr. p. 750, 10, 17 sq. de 
Diomedis auctore auctoribusve in tota ^de poematibiis* diqouta- 
tione alii alia sententia disputaverunt {cf. praesertim Usener tbid. 
p. 614—22; Kaibel, ProUg. tcsqI xaiuodiag GoU. Abh. N. F. II 
4. 1898. p. 19. 28 sq. 49 — 52. 54. 64 sq.); mihique optimum 
visum est inter fraymenta ea sola recipere, de quibus certtm 
indicium habemus. de ^satura^ cf. ad fr. 52. 

6 ob eodem Faris. 7493 elegia: em. Babbow 

304 

tragoedia, ut quidam, a xqayui et C9^^ dicta est, quo- 

niam olim actoribus tragicis xqayog id est hircus prae- 

mium cantus proponebatur, qui Liberalibus die festo Libero 

patri ob hoc ipsum immolabatur, quia, ut Varro ait, de- 

6 pascunt vitem. 

Diom. p. 487, 11 tragoedia est heroicae fortunae in adver- 
sis conprehensio. a Theophrasto ita definita est: ^xQaymdla 
iaxlv rjQOiixfls xvxris 7tsQl6xaatg\ tragoedia — vitem; et Horatius 
in arte poetica [220] — et Vergilius in georgicon secundo 
[380] — . alii autem putant a faece, quam Graecorum quidam 
xQvya appellant, tragoediam nominatam, per mutationem litte- 
rarum v in a versa, quoniam olim nondum personis a Thespide 
repertis tales fabulas peruncti ora faecibus agitabant, ut rursum 
est Horatius testis sic [AP 275 — 77]. — alii <a> vino arbi- 
trantur, propterea <[quod]> olim xqv^ dictitabatur, a quo xq^o^ 
yr^ofs hodieque vindemia est, quia Liberalibus apud AtticoB 
die festo Liberi patris vinum cantoribus pro coroUario dabatur, 
cuius rei testis est Lucilius in duodecimo [437 Ma.]. cf. Va/rro r. r. 
1,2,19. Prob. Verg. georg. 2, 380—84. Tzetzes ^tsQ) &ia(p. 
Tcotr^. 119 sq. Glossa etymol. magni p. 764, 1. Euanth. de fab. 
1, 2. Donat. de comoed. 5, 7 Kaib. Isid. or. 8, 7, 5. fortasse 
omnes enodationes a Varrone repetendae stmt. 

2 auctoribus 4 ipsud 

305 

comoedia, dicta anb xoiv xcofirav, x&fiat enim appellan- 
tur pagi id est conventicula lua^^iiQnnxEci^ S^^a^^ Ysrt^xiJbaa 



M. Terentias Varro 321 

Attica, ut ait Varro, circum vicos ire solita faerat et 
quaestus sui causa hoc genus carminis pronuntiabat; aut 
certe a ludis vicinalibus; nam postea quam ex agris Atbenas 6 
conamigratum est et hi ludi instituti sunt, sicut Eomae 
conpitalicii, ad canendum prodibant et ab urbana Kcofirj 
xal Gidrj comoedia dicta est; vel quod in ea viculorum id 
est humilium domuum fortunae conprehendebantur, non 
ut in tragoedia publicarum regiarumque; vel &nb totf lo 
xcofioi; id est comisatione, quia olim in eius modi fabulis 
amantium iuvenum xcouo^ canebantur. 

Diom. p, 488, 3 comoedia est priyatae ciyilisque fortunae 
sine periculo [vitae] conprehensio , apud Graecos ita definita: 
^•a^o^upSlcc ictlv ISuatiyL&v TCQceyiuitav ScnLv&vvog TtSQLOxi^^. oomoe- 
dia — canebantur. comoedia a tragocdia differt, quod in tragoe- 
dia introducuntur heroes duces reges, in comoedia humiles 
atque priyatae <^personae^, in illa luctus exilia caedes, in hac 
amoreSf yirginum raptus; deinde quod in illa frequenter et 
paene semper laetis rebus exitus tristes et liberorum for- 
tunarumque priorum in peius ^ ^ adgnitio [tristes fortunarom- 
que priorum in peius <(commutatio succedunt, in hac tristibus 
rebus exitus laeti yelut nuptiae^ et liberorum adgnitio Kaibel 
GGF p. 581. quaJ^e yaria [yariat vel yareat codd.^ definitione 
discretae sunt; altera enim &xlvivvog nsQvox'^^ altera t^x^^f 
TceQLataaig dicta est [dictae sunt codd.]. tristitia namque &a- 
goediae proprium; ideoque [ideo quod codd.] Euripides petente 
Archelao rege, ut de se tragoediam scriberet, abnuit ac pre- 
catus est ne accideret Archelao aliquid tragoediae [tragoe- 
dice Usener ibid. p. 621 adn. 1], ostendens nihil aliud esse 
tragoediam quam miseriarum conprehensionem. poetae primi 
comici fuerunt Susarion MuUus et Magnes. hi yeteris disci- 
plinae iocularia [-atria AB] quaedam minus scite ac yenuste 
pronuntiabant, in quibus hi yersus fuerunt: ^ZovaaQloav tavtl 
Xiyai' I Y.ayf.bv yvvalnbg' &XX' o^ag, m dijft^Tat, / o-^x iativ BVQilv 
olxlav avsv xaxov'. secunda aetate fuerunt Aristophanes Eu- 
polis et Cratinus [oratius codd.: em. vg.]^ qui et principum 
vitia sectati acerbissimas comoedias conposuerunt. tertia aetas 
fuit Menandri Diphili et Philemonis, qui omnem acerbitatem 
comoediae mitigayerunt atque argumenta multiplicia gratis 
[graecis codd.] erroribus secuti sunt. ab his Bomani fabulas 
transtulerunt, et constat apud illos primum Latino sermone 
comoediam Liyium Andronicum scripsisse. sunt qui yelint Epi- 
charmum in Co insula exulantem primum hoc <i«iraiATL ix^^aj^iK^- 
tBsse et sic a Coo comoediam dici. ante^ \\»iC\vxfe %ii\fc"ajcCtaKiA 

Onmmatic»e Bomanae fi-agmenta ed. ¥irsA.ioiii ^iX 



322 Qrammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

S-ler - codd.], non personis utebantur, ut qualitas coloris indicium 
aceret aetatis, cum essent aut albi aut nigri aut rufi. personis 
vero uti primis coepit Roscius Gallus, praecipuus histrio, quod 
oculis perversis [eversis codd. : em. KeU coU. Cic. de nat. d. 1, 79] 
erat nec satis decorus sine [in codd.] personis nisi parasitus 
pronuntiabat. aliter Bonat. de comoed. 6, 3 Kaibel personati 
primi e^sse dicuntur comoediam Cincius [et] Faliscus, tragoe- 
diam Mmucius [et] Prothymus. cf. Bibbeck, Bom. trag. p. 670. 
V. 10 Varro del. L. 7, 89 comiter hilare ac lubenter, cuius 
origo Graeca x&iiog^ inde comisatio latine dicta et in Graecia, 
ut quidam scribunt, xa^mSla. cf. Arist. poet. 3. Katbel CGF 
p. 6sq. 11. 12. 62. 67. 72. ' Isid. or. 8, 7, 6. haec omnia Varronis 
esse satis verisimile est, praesertim cum rara vox ^galearid* db 
eo in libro De actionibus scaen. usurpata (fr. 82) hic rtirsus 
deprehendatur. 

1 comae B = Paris. 7493, M{onac.) comoe A = Paris. 7492 
3 fuerit AM 6 ladi AM 7 compitalici (conp. A) comice 
(-cae M) odae 8 yela enea AM 11 comisationem 

(-esa-J5) AB commirationem M qui AM 12 comae B 

306 

togatae fabulae dicuntur quae scriptae sont secundum 

ritus et habitum hominum togatorum id est Bomanoram 

(toga namque Komana est), sicut Graecas fabulas ab 

habitu aeque palliatas Yarro ait nominari. 

Diom. p. 489, 14 initio togatae comoediae dicebantur, 
quod omnia in publico honore confusa cemebantur; quae to- 
gatae postea in praetextatas et tabernarias dividebantur. to- 
gatae — nominari. togatas aiitem, cum sit generale nomen, specia- 
liter tamen pro tabemariis non modo communis error usurpat, 
qui Afrani [quia fauni codd.] togatas appellat, sed et poetae, 
ut Horatius qui ait [A P 288] : Wel qui praetextas vel qui do- 
cuere togatas'. togatamm fabulamm species tot fere sunt quot 
et palliatamm. nam prima species est togatamm quae prae- 
textatae dicuntur, in quibus imperatomm negotia agebantur et 
publica et reges Romani vel duces inducuntur, personarum 
dignitate et [personamm] sublimitate tragoediis similes. prae- 
textatae autem dicuntur, quia fere regum vel magistratuum, qui 
praetexta utuntur, in eius modi fabulis acta conprehenduntur. 
secunda species ^est^ togatarum quae tabernariae dicuntur et 
humilitate personamm et argumentomm similitudine comoediis 
pares, in quibus non magistratus regesve sed hiuniles homines 
et; prirat&e domus inducuntur, quae quidem [quaedam codd.] 
olim^ quod tabulis tegerentux, (iomm\3Lni\i«t ^A&^ni^ ^uariae 
codd.] Focabantur. tertia apeci^a e«»\. i»Nyd\wasi. Yk^HjoiSBcas^ 



M. Terentius Varro 323 

quae a civitate Oscorum Atella, in qua primum coeptae, ap- 
pellatae sunt Atellanae, areumentis dictisque iocularibus si- 
miles satyricis fabulis Graecis. quarta species est planipedis, 
qui graece dicitur mimus. ideo autem latine planipes dictus^ 
quod actores pedibus planis id est nudis proscenium introirent, 
non ut tragici actores cum cotumis neque ut comici cum soccis; 
sive quod olim non in suggestu scaenae sed in plano orchestrae 
positis instrumentis mimicis actitabant. cuius planipedis Atta 
togatarum scriptor ita in Aedilicia fabula meminit [v.lBibb.^: 
^daturin estis aurum? exultat planipes'. — togata praeteztata 
a tragoedia differt, quod in tragoedia heroes inducuntur, ut 
Pacuvius tragoedias nominibus heroicis scripsit, Orestem Chrysen 
et his similia, item Accius, in praetextata autem ^duces Ro- 
mani, ut in ea^ quae inscribitur Brutus vel Decius, item Mar- 
cellus. togata tabemaria a comoedia differt, quod in comoedia 
Graeci ritus inducuntur personaeque Graecae, Laches Sostrata, 
ih illa yero Latinae. togatas tabemarias in scaenam data- 
vemnt praecipue duo, L. Afranius et C. Quintius [g. quintius 
A M quintilis B"] ; nam Terentius et Caecilius comoedias scrip- 
serunt. Latina Atellana a Graeca satyrica differt, quod in sa- 
tyrica fere satyromm personae inducuntur aut si quae sunt 
ridiculae similes satyris, Autolycus Busiris in Atellana Oscae 
personae, ut Maccus. cf. Fest. p, 352% 8. Paul. Fest. p. 223, 6. 
Euanth. de fdb. Bonat. de comoed. I p. 13 — 31 We. Don. Ter. 
adelph. praef. 7. Comm. Cruq. in Hor. AB 288. Lyd. de mag. 
p. B. l^ 40. alia de comoedia Diomedes tiadidit (p. 491, 20) 
Sustonio auctore usm, quae una cum superioribus ad Varronis 
auctoritatem revocari possint; sed certa indicia desiderantwr. 



DE QUAESTIONIBUS SCAENICIS 

307 

docet Varro neque in hac fabula \Hecyr<i\ neque 

in aliis esse mirandum, quod actus impares scaenarum 

paginarumque sint numero, cum haec distributio in rerum 

discriptione, non in numero versuum constituta sit, non 

apud Latinos modo, verum etiam apud Graecos ipsos. 5 

Don. Ter. hec. praef. 3, 6 docet autem Vaxro — ipsoB, cf. Don. 
andr. praef. 2, 3. 5, 6; eun. 1, 5^; adelph. 1, 4^. Scheide- 
mantel, quaest. Euanth. p. 32 adn. 1. Leo, Pl. F. p. 209 sq. haec 
rectius ad Itbros De actionibus scaen., quam De actis scaen. 
referas. a Varrone item praefationes Donatiani commentarii 
ad Terentium derivatae videntur; cf. Leo, EK. Mus. ^^ ^^^^^ 
j?. 3J97. Hertnes 24 {1889) p, 71. 



324 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

2 imparii tenaromque poganarumque fuit numero cum cum 
hec Oxon. 4 deBcriptione VcUic. Begin. LaL 1496 (Dresd.) 

-n6 Oxon. sint Oxon. 

quid inter Varronem et Terentianas dLSaCTuxXias intersit vd. 
apud Dziatzko, Bh. Mus. 20 {186o) p. 570 sq. 21 (1866) p. 64 sq. 
cf. Karsten, Mnemos. 22 {1894) p. 176. supra De actis scaen. 
p. 219. 

308 

Antias [55 P.] et Varro et Livius relatos esse {jgmar- 
tos ludos saeeulares^ prodiderunt L. Marcio Censorino 
M.' Manilio coss. post Eomam conditam anno DCV. 

Censor. d. n. 17, 11 Antias enim et Varro — DCV. ista cum 
fr. 70 De scaen. orig. artissime cohaerent. cf. Oichorius, Comment. 
Eibb. {Lipsiae 1888) p. 421. praeterea cf. ap. Peter HRF 
L. Piso fr. 39. Cn. Gell. 28. Cass. Hem. 39. 

2 m manlio cos. Darmst. cons. Vatic. 

*309 

in theatris [vela^ tantum umbram fecere, quod primus 

omnium invenit Q. Catulus, cum Capitolium dedicaret. 

carbasina deinde vela primus in theatro duxisse traditur 

Lentulus Spinther Apollinaribus ludis. 

Plin. n. h. 19, 23 in theatris — ludia. mox Caesar dictator totum 
forum Eomanum intexit viamque sacram ab domo sua et cli- 
vum usque in Capitolium, quod munere ipso gladiatorio mira- 
bilius viflum tradunt. cf. Dio 43, 24, 2. Kettner, Varr. de vit. 
p. B. p. 19. Kempf, Val. Max. p. 20. Val. Max. 2, 4, 6 Q. Ca- 
tulus Campanam imitatus luxuriam primus spectantium con- 
sesBum velorum umbraculis texit. haec Cichorius tbid. Varroni 
reddidit non secus atque ea quae proxime ex Plinio secuntur, 
de quibus omnibus cf. praef ad libr. De scaen. orig. 

1 tantum] tenta coni. Mayhoff 

. ""310 

versatilem [sca^am] fecerunt Luculli, argentatis chora- 
giis P. Lentulus Spinther adornavit. 

^ ^ Val. Max. 2, 4, 6 versatiiem — adomavit. cf MUnzer, QueUenhr. 
^f JVj^. d. Plin. p. 145. 

1 laculi Laur. m. 1 lucuni Bcrn.: ew. Sigoiivxu» 



M. Terenfcius Varro 325 

*311 

Crassus Dives primus argento auroque folia imitatus 
ludis suis coronas dedit, accesseruntque et lemnisci, quos 
adici ipsarum coronarum honor erat, propter Etruscas, qui- 
bus iungi nisi aurei non debebant. puri diu fuere hi; 
caelare eos primus instituit P. Claudius Pulcher bratteas- ^ 
que etiam philjrae dedit. 

Plin. n. h. 21, 6 Craasus — dedit. cf. Miinzer ihid. p. 259. 315. 

4 hic Paris. Lat. 6797 ii Bicc. 6 ?.] C. vuU MUnzer 

p. 145 adn. 1 bracteasque (vel -ttias-) 

*31^ 

C. Antonius ludos scaena argentea fecit, item L. Murena. 

Plin, n, h. 33, 53 Caesar, qui postea dictator fuit, primuB 
in aedilitate munere patris fnnebri omni apparatu harenae 
argenteo usus est, ferasque etiam argenteis vasis incessivere 
tum primum nozii, quod iam etiam in municipiis aemulantur. 
G. AntoniuB — L. Murena. c/. Val. Max. 2, 4, 6 quam totam [scaenam] 
argento C. Antonius, auro Petreius, ebore Q. Catulus praetexuit. 
cf. ad fr. 309. 

*313 

habuit et scaena ludis Claudii Pulchri magnam ad- 
mirationem picturae, cum ad tegularum similitudinem 
corvi decepti imagine advolarent. 

Plin. n. h. 35, 23 habuit — advolarent. Vdl. Max. 2^ 4, 6 Clau- 
dius Pulcher scaenam varietate colorum adumbravit vacuis 
ante pictura tabulis extentam. cf. fr. 309. 310. Bethe^ Prokg. 
z. Gesch. d. Theat. im Altert. (Lpz. 1896) p. 307. 

3 imaginem Bicc. Vatic. Leid. advolarant iidem codd. 
-assent auspic. Mayhoff coll. Plin. 35, 66 

*314 

theatra iuxta duo fecit [0. Curio] amplissima Hgno, 
cardinum singulorum versatili suspens^libramento, in qui- 
bus utrisque antemeridiano ludorum spectaculo edito inter 
sese aversis, ne invicem obstreperent scaenae, repente 
circumactis, ut constat, post primos dies etiam sedentibus 6 
aliquiS; coruibus in se coeuntibus {aci^WX» «sxs^ts^^^^ross^. 



326 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Plin. n. h. 36, 117 theatrs — amphiiheatrtun gladiatorumque 
proelia edebat, ipsum magis auctoratum populum Romanum 
circumferens. cf. ad fr. 309. 

1 amplissime Leid, -ma e Bicc. Faris. Lat 6797: em. Bar- 
barus 3 editio Bicc. aedicio Leid. 5 contra stat Bicc. 
post trinos Paris. Lat. 6797 Tolet. positrimos Leid. postremos 
Bicc: ern. Barharm 

315 

apud maiores theatri gradus tantum faerunt, nam 
scaena de lignis ad tempus fiebat. — scaena autem quae 
fiebat, aut versilis erat aut ductilis; versilis tunc erat, cum 
subito tota machinis quibusdam convertebatur et aliam 
5 picturae faciem ostendebat; ductilis tunc, cum tractis 
tabulatis hac atque illac species picturae nudabatur in- 
terior. — quod Varro et Suetonius [p. 341 jB.] com- 
memorant. 

Serv. Verg. g. 3, 24 apud maiores — fiebat unde hodieque per- 
mansit consuetudo, ut componantur pegmata a ludorum thea- 
tralium editoribus. scaena — interior. unde perite utrumque tetigit 
dicens ^versis discedat firontibus' singula singulis complectens 
Sermonibus. quod — commemorant cf. Val. Max. 2, 4, 6. 

2 his schena Paris. 7959 scena rell. 



*316 

translatum, antea Poenicis indutum tunicis M. Scaurus 
exquisito genere vestis cultum induxit. 

Val. Max. 2, 4, 6 transiatnm — induxit. cf. Mimzer ibid. l. c. 

1 poeniceis cod. Atrebat. Pighii; cf. Vdl. Max. 2, 6, 2 et 
Lachmann ad Lucr. p. 123 

*317 

Cn. Pompeius ^nte omnes aquae per semitas decursu 
aestivum minuit fervorem. 

Fa^. Max. 2, 4, 6 Cn. — fervorem. 

1 gneiuB Laur. gneus Bem. 



M. TerentiuB Varro 327 

318 

^anno demum quinto et sexagesimo' haec aetas est, ut 
Varro ait, etiam comicorum senum. 

Don. Ter, addph, 5, 8, 15 ' anno — senam. cf. id. eun, 2, 1, 25 '. 

DE GENERIBUS LITTERARUM 

ORATIONE SOLUTA SCRIPTIS 

319 

prosa est producta oratio a lege metri soluta; prosum 
enim antiqui productum dicebant et rectum; unde ait 
Varro apud Plautum 'prosis lectis' significari rectis. unde 
etiam quae non est perflexa numero sed recta, prosa oratio 
dicitur, in rectum producendo. — praeterea tam apud 5 
Graecos quam apud Latinos longe antiquiorem curam fuisse 
carminum quam prosae; onmia enim prius versibus conde- 
bantur, prosae autem studium sero viguit. primus apud 
Graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud 
Romanos autem Appius Caecus adversus Pyrrhiun solutam 10 
orationem primus exercuit. iam exhinc et ceteri prosae 
eloquentia contenderunt. 

Isid. or. 1, 38, 1 prosa est. — producendo. alii prosam aiunt 
dictam ab eo, quod sit profasa, vel ab eo quod spatiosius 
proruat et excurrat nullo sibi termino praefinito. praeterea — 
contenderunt. cf. CGL V 576, 62. Wilmanns Ixbris De serm. Lat. 
tribuit 

4 perplexa Bern. 95 perPlexa Bem. 36 9 ferecides 

fort. Syxius 10 pirrum 11 exin Wilmanns 

320 

grammatica Romae ne in usu quidem olim, nedum 
in honore ullo erat, rudi scilicet ac bellicosa etiam tum 
civitate necdum magnopere liberaUbus disciplinis vacante. 
initium quoque eius mediocre extitit, si quidem antiquis- 
simi doctorum, qui idem et poetae et semigraeci erant 5 
(Livium et Ennium dico, quos utraque lingua domi foris- 
que docuisse adnotatum est) nihil amplius quam Graecos 
interpretabantur, aut si quid ipsi latine <Lom^Q%\)i^^'^ 



328 Graminaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

praelegebant. — primus igitur, quantimi opinamur, studimn 

10 grammaticae in urbem intulit Crates Mallotes Aristarchi 
aequalis, qui missus ad senatum ab Attalo rege inter 
secundum ac tertium Punicum bellum sub ipsam Ennii 
mortem, cum regione Palatii prolapsus in cloacae foramen 
crus fregisset, per omne legationis simul et valetudinis 

15 tempus plurimas acroasis subinde fecit assidueque disse- 
ruit ac nostris exemplo fuit ad imitandum. hactenus tamen 
imitati, ut carmina parum adhuc divolgata vel defunctorum 
amicorum yel si quorum aliorum probassent, diligentius 
retractarent ac legendo commentandoque etiam ceteris nota 

80 facerent; ut C. Octavius Lampadio Naevii Punicum bellum, 
quod uno volumine et continenti scriptura expositum divi- 
sit in septem libros; ut postea Q. Vargunteius annales 
Ennii, quos certis diebus in magna frequentia pronuntiabat; 
ut Laelius Archelaus Yettiusque Philocomus LucilLL saturas 

26 familiaris sui. — instruxerunt auxeruntque ab omni parte 
grammaticam L. Aelius Lanuvinus generque Aelii Ser. 
Clodius, uterque eques Komanus multique ac varii et in 
doctrina et in re publica usus. Aelius cognomine duplici 
fuit; nam et Praeconinus, quod pater eius praeconium 

30 fecerat, vocabatur, et Stilo, quod orationes nobilissimo 
cuique scribere solebat, tantum optimatium fautor, ut 
Metellum Numidicum in exsilium comitatus sit. Servius, 
cum librum soceri nondum editum fraude intercepisset et 
ob hoc repudiatus pudore ac taedio secessisset ab urbe, 

85 in podagrae morbum incidit; cuius inpatiens veneno sibi 
perunxit pedes et enecuit ita, ut parte ea corporis quasi 
praemortua viveret. posthac magis ac magis et gratia 
et cura artis increvit, ut ne clarissimi quidem viri abs- 
tinuerint quo minus et ipsi aliquid de ea scriberent, ut- 

40 que temporibus quibusdam super viginti celebres scholae 
fuisse in urbe tradantur, pretia vero grammaticorum tanta 
mercedesque tam magnae, ut constet Lutatium Daphnidem 
— septingentis milibus nunmium a Q. Catulo emptum ac 
hrevi manumissum, L. Apuleium ab Aeficio Calvino equite 
f^dif Bom&no praedivite quadrmgem^ ^iiXL\]i& conductum ut 



M. TerentiuB Varro 329 

osce doceret. nam in provincias quoque grammatica 
penetraverat, ac non nulli de notissimis doctoribus peregre 
docuerunt, maxime in Gallia togata; inter quos Octavius 
Teucer et Sescennius lacchus et Oppius Chares; hic qui- 
dem ad ultimam aetatem et cum iam non ingressu modo 60 
deticeretur sed et visu. 

Stiet. de gramm. 1 grammatioa Bomae — praelegebant. nam quod 

non nuUi tradunt duos libros de litteris syllabisque, item de metris 
ab eodem Ennio editos, iure arguit L. Cotta non poetae sed 
post^oris Ennii esse, cuius etiam de augurandi [-rali Vindoh. 
Ottoh.'] disciplina volumina ferantur. piimui — famiUaris sui, quas 
legisse se apud Archelaum Pompeius Lenaeus, apud Philocomum 
Yalerius Cato praedicant. iiutnixenmt — Dapimidem, quem Laevius 
Melissus per cavillationem nominis Uccvbg ScyaTtri^ [Panosaga- 

cema (panas-) vel pansagacema (-gasan sema) codd. : em. Toupiiis] 
dicit, septingentis — et vieu. de enore temporum Attdliccie legationis 
cf. Leo, Pl. F. p. 29 adn. 1. de agnomine ^ Praeconinus^ a Varrone 
tradito cf. Miinzer ibid. p. 268. de Lutatio Daph/n. Plin. n. h. 
7, 128. de Varrone Plinii auctore Miinzer ihid. p. 148. 272. cetero- 
qui de Varrone totius capitis auctore Leo ihid. p. 28 adn. 1. 
Roth, Suet. praef. adn. 58. GKortge, Diss. Hal. 14 (190 1) p. 267. 

5 qui idem Lachmann: quidem (-dam Gudian. -dem Neap.) 
7 adnot. Beroaldus annotatum Neap. et I = Vatic. 1518 ad- 
notum V = Vatic. 1862, Ottoh. sat notum Lachmann (cf. Rh. 
Mus. 9, 14) 17 imitati secl. IFCrronovius et Beiff. 19 etiam] 
et VLeid. 23 pronunciabat codd. praeter Leid. 24 Vectiusqj 
Vindoh. Vectius Q. (-ett- Ottoh. -us ^t Q. Leid.) 26 familiari- 
bus suis van Heusde 26 gener Q. codd. praeter Vindoh. 

Leid. 29 Praeconius (vel Prec-): em Beroaldus 30 Istilo 
31 tm Neap. 32 Metellum Viridoh. M. Met. rell. 37 prae- 
mortui (vel prem.) : em. Stephanus post hoc V Ott. I 48 Catullo V 
-llo Leid. 44 aefiio (-tio) Vindoh. Ott. Eficio (-tio) rell. 

46 conductoB mutoscedo doceret Vindoh. Ott. -os (-um ut 
Gudian.) multos edoc. reU.: em. Buecheler 46 nam codd. iam 
B^iff. 49 Fescennius Leid. m. 2 

DE lUDICIO LITTERARUM 

321 

in comoedia maxime claudicamus, licet Varro Musas 
Aelii Stilonis sententia Plautino dicat sermone locuturas 
foisse, si latine loqui yeUent. 

Quint. 10, 1, 99 in oomoedia — Tellen.t. 



330 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

322 

et in carmine et in soluta oratione genera dicendi 
probabilia sunt tria, quae Graeci yaQaY,xfiqag vocant nomina- 
que eis fecerunt adqov layyov fiiaov. nos quoque, quem 
primum posuimus, uberem vocamus, secundum gracilem, 

5 tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitudo est, 
gracili venustas et subtilitas, medius in confinio est utrius- 
que modi particeps. his singulis orationis virtutibus vitia 
agnata sunt pari numero, quae earum modum et habitum 
simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque sufflati at- 

10 que tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiunidici 
pro gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus. vera 
autem et propria huiusce modi formarum exempla in Latina 
lingua M. Varro esse dicit ubertatis Pacuvium, gracilitatis 
Lucilium, mediocritatis Terentium. sed ea ipsa genera 

15 dicendi iam antiquitus tradita ab Homero sunt tria in 
tribus: magnificum in Ulixe et ubertum, subtile in Menelao 
et cohibitum, mixtum moderatumque in Nestore. animad- 
versa eadem tripertita varietas est in tribus philosophis, 
quos Athenienses Bomam ad senatum populi ^R.^ lega- 

80 verant inpetratum, uti multam remitteret, quam fecerat 
is propter Oropi vastationem. ea multa fuerat talentum 
fere quingentum. erant isti philosophi Carneades ex Aca- 
demia, Diogenes Stoicus, Critolaus Peripateticus. et in 
senatum quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio 

26 senatore; sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia 
magno conventu hominum dissertaverunt. tum adncdrationi 
fuisse aiunt EutiUus [HBF 3 P.] et Polybius [33, 2 
p. 1287 H^ philosophorum trium sui cuiusque generis 
facundiam. violenta inquiunt et rapida Carneades 

30 dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Dio- 
genes et sobria. 

Gdl. 6, 14 ei in canniiie — et sobria. unum quodque autem 

genus, ut disimus, cum caste pudiceque omatur, fit illustrius, 

cum fucatur atque praelinitur, fit praestigiosum. 1 sq. cf. Quint, 

12, 10, 58. Fronto p. 54 N. Ehet. lat. min. p. 126, 1. 438, 9. 

dl5,J27. 561, 7H. Schol. Bern. p. 742, 58 H. CGL VI 207. 499. 

^ Kroll, Mh. Mu$, 62, 86. 11 sq. cf. Fronto -p. US N. Euanih. 



M. TerentiuB Varro 331 

de fab. 3, 5. Serv. Verg. g. 4, 150. Usq. Quint 12, 10, 64 (Cic. 
Brut. 50. Auson. prof. Burd, XXI 16; grat. act. VIII 19; ep. XII 
10 sq. P.). 11 8q. cf. Varro fr. 58. Macroh. 1, 5, 14. Cic. de or. 
2, 155. tu8C. 4, 5. acad. post. 2, 137. ad AU. 12, 23,2. Plut. Cato 
ma. 22 (Plin. n. h. 7, 112). AeUan. v. h. 3, 17. Lact. d. i. 5, 14, 3. 
haec ad V librum De serm. Lat. collato fr. 40 pertinere videntur. 

3 apponicx. (-ixc Vatic.) non mecon vodd. {om. Lugd-Bat.): 
em. IFGronovius nosque Vatic. 19 R. add. Hertz duhi- 
tans; sed. cf. Gell. 17, 21, 49 legavernnt imperatum Lugd-Bat, 
20 remitterent — fecerant Lugd-Bat. Vatic. 24 cacilio Paris. 
cecilio LugdrBat. Vatic. Caelio Macrohius 

m. VERBORUM ORIGINUM EXPLICATIONUMVE 

de disciplina verhorum originis apud antiquos cf. Woelfflin, 
Arch. f. Lat. Lex. 8, 420—40. 561—85. Steinthal, Gesch. d. 
Sprachw. {Berlin 1891) 1, 331 sq. 

PRAENOMINUM 

Varro simplicia in Italia nomina fuisse ait existima- 

tionisque suae argumentum refert, quod Eomulus et Bemus 

et Faustulus neque praenomen ullum neque cognomen 

habuerint. — Romanos autem arbitrandum est maxime 

ab Albanis et Sabinis multiplicandorum nominum con- 6 

suetudinem traxisse, quoniam ab illis orti sunt. onmia 

autem, quae ad unum quemque nostrum definiendum ex- 

cogitata sunt, eandem vim significandi hominis obtinent. 

quod proprie tale dicitur, hoc distat, quia eo gens cognosci- 

tur, ideoque dicitur gentilicium. cetera ordine variantur; lo 

nam quod praeponitur praenomen, quod post fertur 

cognomen, quod ad ultimum, dicitur agnomen. — genti- 

licia nomina Varro putat fuisse numero cx), praenomina 

circa XXX. pueris non prius quam togam virilem sumerent, 

puellis non ante quam nuberent praenomina imponi moris i6 

fiiisse Q. Scaevola auctor est. quae olim praenomina 

fuerunt, nunc cognomina sunt, ut Postumus Agrippa 

Proculus Caesar. 

Inc. de praenom. 1 — 3 Varro — habuerint. qui ab eo dissen- 
tiunt aiunt matrem eorum Ream Silviam NOca.Vwxi^ wxas^'^'^^.- 




332 Grammaticae aetatiB Varronianae fragmenta 

vinm Numitoremf fratrem eius Amulium Silvium ac supeiioreg 
Albanorum reges Capetum Silvium, Agrippam Silvium poste- 
rioresque duces Mettium Fufetium et Tutorem Cloelium Yocatos. 
nec contenti his ad Sabinos transgrediuntur: Titum Tatium, 
Numam Pompilium — . in hunc modum Yanonis sententia 
subruitur. Bomanos — agnomen. quorum series non ita, ut ezposui, 
semper servata est; animadverto enim in consulum fastis per- 
plexum usum praenominum et cognominum fuisse. — gentiiicia 
— Caesar. de re cf. Mommsen, Bom. Forsch. 1, 20. 31. 62. quin 
cum hoc ea quoque quae secuntur fragmenta, ubi semel denuo 
Varro auctor laudatur (fr. 324), ctd eum referenda sint, dubitari 
non potest (cf. Momnisen, Bh. Mus. 15, 181 adn. 24); neqtie 
aliunde Verrius sua de iisdem praenominibus hausit. cf. Reitzen- 
stein, Verr. Forsch. p. 23 sq. fortasse de his Varro in Antiq. rer. 
hum. disputavit, certe non in libris De vita p. B. (cf. Kettner, 
M. Ter. Varr. de vita p. B. p. 16). 

1 fuisse nom. a = cod. Bern. schedulae Paridis epit. partem 
continentes 6 nomina Gertz 8 <^non> eand. Gertz 
optinent cod. m. 2 et a 9 proprie tale scripsi ^propri^etate a 
per proprietatem cod. m. 2 per om. m. 1 proprie ita Gertz 
12 dicitur a Halm adic. cod. est post agn. add. Pighius 

324 

Ancum praenomen Yarro e Sabinis traDslatom putat, 
Valerius Antias \fr. i\ scribit, quod cubitum yitiosnm 
habuerit, qui graece vocatur ayxc6i/. 

Ibid. 4 Ancum — iyxojv. Paul. Fcst. p. 19, 15 Ancus appel- 
latur, qui aduncum brachium habet et exporrigi non potest. 

2 Antias Pighius antea cod. Mai ita vocatum regem 
Ancum post Antias add. Gertz quo 8 ANKQN 

325 

Appius ab Atto eiusdem regionis {Sdbinas] prae- 
nomine. 

Ibid. 6 Appins — praenomine cf. ad fr, 323, 

326 

Auli [iudicafUur dicH], quod iis [parenttbtts] aYentibus 
nascuntur. 

Ib$d. 5 Aull — nawmntur. cf. od fr. 323. 

diB aientibas cod. m. 2 Hdlm; sed cf. fY.^4^ 



M. TerentiTiB Varro . 333 

327 

Caesones adpellati sirnt quod mortuis matribus exsecti 

erant. 

Ihid. 6 GaetoneB — erant Faid. Fest. p. 57, 13 Caesones ap- 
pellantur ex utero matriB exsecti. cf. Plin. n. h. 7, 47. Isid. or, 
9, 3, 12. ceteroqui cf. ad fr. 323. 

1 mortua 

328 

Faustus a favore 

Ihid. 4 Statius — , FaustuB a. f. praenomina ceperunt [coep. 
cod.]. Non. p. 426, 15 faustum quasi a favendo dictum ac per 
hoc prosperum et propitium. cf ad fr. 323. 

329 
Gai iudicantur dicti a gaudio parentum. 

Ihid. 5 Gai — parentom. 

Gaii Mai Cn cod. 

330 

Gnaeus ob insigne naevi adpellatus est. quod unum 

praenomen varia scriptura notatur; alii enim Naeum, alii 

Gnaeum, alii Cnaeum scribunt. qui G littera in hoc prae- 

nomine utuntur, antiquitatem sequi videntur, quae multum 

ea usa littera est. olim enim dicebatur fiTigmentum, nunc 5 

frumentum effertur, et forgtis, non fortis, et gnatura, non 

natura. ergo etiam qui in corporibus gigni solet gnaevus 

adpellabatur. qui Cn. ponunt, correptione syllabae delectari 

videntur, qui Naeus, levitate. 

Ihid. 5 Gnaeufl — levitate. PatU. Fest. p. 96, 8 Guaeus [Gneus 
honi codd.] et corporis insigne et praenomen a generando 
dicta esse, et ea ipsa ex Graeco yiyvsa&cci, apparet. 

2 naevum 3 G vett. edd. : C 6 et fertur et forgtis] cum 
olim diceietwr forctis {cf. FaiU. Fest. p. 84, 8. Fest. p. 348^, 15), 
hic interpolationem latere st^icatur Gertz 8 corruptione 
Halm 9 lenitate Gertz 

331 
Hostus praenomen fuit in eo, qm pwe^^ «^xsA. Vois^-v- 



334 Grammaticae aetatiB VarronianAe fragmenta 

tem natos erat, idque habuit Lucretius Tricipitinns, coll^ 

L. Sergii. 

Ibid. 4 Hovtiu — SeigiL cf. Varro de l. L. 5, 3. PauZ. Fest. 
p. 102, 7. 

1 HoBtus Pighius hospes cod. Mai 

332 

Lartis praenomen sumptum est a Laribus, Tuscum 
autem esse creditum, fuitque consul Lars Herminius ciun 
T. Verginio <(Tri)>costo. 

Ihid. 4 Lartia — <Tri>corto. cf. ad fr. 323. 

1 laertis 2 consulariB herm.: m. Pighius qui Lar, ut 

sane Char. p. 136, 13 8 costo 

333 

Lucii coeperunt adpellari qui ipso initio lucis orti 
erant, aut, ut quidam arbitrantur, a Lucimionibus Etruscis. 

Ibid. 5 Lncii — Etruacifl Varvo de 1. L. 9, 60 qui luci [notu^], 
Lucius. Paul. Fest. p. 119, 15 Lucius praenomen est ems^ qui 
primum fait, quia oriente luce natus est. 

334 

Manii qui mane editi erant, vel ominis causa quasi 

boni; manum enim antiqui bonum dicebant. 

Ibid. 5 Manii — dicebant Varro de l. L. 9, 60 forsitan ab eo, 
qui mane natus diceretur, ut is Manius esset. Paid. Fest. 
p. 148, 16 Manius praenomen dictum est ab eo, quod mane 
quis initio natus sit, ut Lucius qui luce. cf. Ael. StQ. fr. 60. 
Paul. Fest. p. 125, 14. 

335 
Marci Martio mense geniti. 

Ibid. 5 Marci — genitL 

Marci] M 

336 

Numeriis sola tantum modo patricia familia usa est 

Fabia, idcirco quod treceivtVs aex. ^^wd Oremeram flumen 

iesiSj qui unus ex ea stirp^ ex.\,\\,«t«\.^ ^^-^ \a. \s!aj^- 



M. Terentius Varro 335 

monium uxore filia Numerii Otacilii Maleventani sub eo 
pacto, ut quem primum filium sustulisset, ei matemi avi 6 
praenomen inponeret, obtemperavit. 

Ibtd. 6 Numeriis — obtemperavit. proTSUs eodem Festus p. 170^,32. 
de re cf. fr. 107, de Varrone auctore ad fr. 323. 

1 numerii 4 numeri iotacilii 6 avi cod. m. 2 aut m. 1 

337 

Opiter qui patre mortuo, avo vivo gignebatur. 

Ihid. 4 Opiter — gignebatur. Paul. Fest. p. 184, 10 Opiter est 
cuius pater avo yivo mortuus est ducto vocabulo, aut quod 
obitu patris genitus sit, aut quod avum ob patrem babeat id 
est pro patre. cf Quint. 1,4,25. CGL VI 25. cf ad fr. 323. 

vocabatur ante qui add. Gertz 

338 

Publi [iudicantur didi] qui prius pupilli facti erant 
quam praenomina baberent, '|' alii ominis causa e pube. 
Ibid. 5 Pubu — e pube. cf. od fr. 323. 

2 alii] aut Gertz recte ut videtur 

339 

Sertor qui per sationem natus erat adpellatus est. 

Ibid. 4 Sertor — est. Fest. p. 340^, 22 Sertorem quidam pu- 
tant dictum a prendendo, quia cum cuipiam adserat manum, 
educendi eius gratia ex servitute in libertatem, vocetur ad- 
sertor, cum verisimilius sit dictum, qui sereret quid. cf ad fr. 323. 

340 

Servius quod mortua matre in utero servatus est. 
Ibid. 6 BerviuB — est. cf od fr. 323. 

341 

Spurii patre incerto geniti quasi 67C0Qccdriv. 
Ibid. 6 Spurii — a7to(j. cf. od fr. 323. 

CrrOPAAIh em. Gertz -dtoi Halm 



!■■ 



336 Grammaticae aetatiB Varronianae fragmenta 

342 
Statiiis a stabilitate. 
Ihid. 4 St. a tub. cf. ad fr. 323. 

343 
Tiberii vocitari coeperunt qui ad Tiberim nascebaDtur. 

Ibid. 6 Tiberii — naMeb. cf. ad fr. 323. 

344 

Titus e Sabino nomine Tito fluxit. 

Ihid. 6 TituB — fluxit. Patil. Fest. p. 366, 9 tituli milites 
appellantur quaai tutuli, quod patriam tuerentnr, unde et Titi 
praenomen ortum est. cf. ad fr. 323. 

nomine titulo coni. Perizonius ex Paulo L c. Titio an 
Tatio ? cf Varro de l. L. 5, 55 

345 

TuUus praenominatus est ominis gratia quasi tollendus 
littera in u conversa. 

Ibid. 4 TuUos — converaa. cf od fr. 323. 

346 

Volero in praenomen abiit, quod volentibus nasci liberi 
parentibus videbantur, quo usus est Publi^li^us Philo. 

Ihid. 4 Voiero — Phiio. cf ad fr. 323. 

1 liberis par. (a par. Grotef) indebatur Pighius, Grrotefend 
in Zeitsch. f. Altertw. 1843 p. 179 2 publius: em. Pighim 

347 

Yopiscus qui in utero matris geminus conceptus altero 
abortu eiecto incolumis editus erat. 

Ihid. 4 Vopiscus — erat. PUn. w. h. 7, 47 Vopiscos appella- 

bant e geminis qui retenti utero nascerentur altero interempto 

abortu. Non. p. 557, 3 Vopiacua c^ui ex duobus conceptis uno 

Bbortu eicluBO ad partum \eg>\.\mu.m dife^wftVW. c\. "PW*. Oo- 

w/. IJ. Quint. 1, 4, 25. 



M. Terentius Varro 337 

348 

antiquarum mulierum frequenti in usu praenomina 

fuerunt, Butila Caesellia Eodacilla Murrula Burra, a colore 

ducta. illa praenomina a virilibus tracta sunt, Gaia Lucia 

Publia Numeria. ceterum Gaia usu super onmes celebrata 

est; ferunt enim Gaiam Caeciliam Tarquinii Prisci regis 6 

uxorem optimam laniiicam fuisse, et ideo institutum, ut 

novae nuptae ante ianuam mariti interrogatae quaenam 

Yocarentur, Gaias esse se dicerent. 

Ibid. 7 antiqaarum — dicerent PawZ. Fest. p. 224, 14 praeno- 
minibus feminas esse appellatas testimonio sunt Caecilia et 
Tarracia, quae ambae Gaiae solitae sint appellari, pari modo 
Lucia et Titia. id. p. 95, 13 Gaia Caecilia appellata est, 
ut Eomam venit, quae antea Tanaquil vocitata erat, uxor 
Tarquinii Prisci regis Romanorum, quae tantae probitatis 
fuit, ut id nomen ominis boni causa frequentent nubentes; 
quam summam asseverant lanificam fuisse. cf. Varro de 
l. L. 9, 60. 61. Plin. n. h. 8, 194. 

2 rutilia: em. Kempf coll. Varr. de l. L. 7, 83 et Mueller ap. 
Fest p. 262\ 20 Caesulla coni. Kempf coll. Fest. p. 274 f>, 9 
MurtuUa Grotefend 3 viris Halm 5 ferunt] quae secuntur 
extant in a 

ex istis quae in fragmentis adnotavimus verisimillimum fit 
a Varrone reliqua quoque Verrii praenominum veriloquia repe- 
tenda esse: p. 26, 11 Aquilius (ab aquilo colore); p. 130, 1 Ma- 
mercus praenomen Oscum; p. 359, 19 Talus in Sabinorum 
nominibuB praenominis loco videtur fuisse. vd. p. 151, 1 Man- 
liae gentis. cf. Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 25. 



COGNOMmUM AGNOMINUMQUE 

de hominum nominibu^ Varronem via ac ratione scripsisse 
ex incerto auctore De praenominibus ifr. 323 sq. et praesertim 348) 
non aliter atque ex fr. 368 patet. cf. etiam Varro r. r. 2, 1, 10 
quod nomina multa babemus ab utroque pecore, a maiore et 
a minore. ^a minore^ Porcius Ovinius Caprilius, sic a maiore 
Equitius Taurius. cognomina adsignificant [-ri cod.], quod 
dicuntur ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli; sic a 
pecudibus alii multi. eorundem complura vestigia apud Plinium 
aliosque extare MHnzer demonstravit (ibid. p.265sq^. cf. fieitzeu- 
stein ibid. p. 25. Willers, de Verr. Fl. glossor. iifticT^. «j^. ITJ &^. 

Onunm»tioM0 Bom&nAe fragmenta ed. Fui(A.ioiii ^^ 



338 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

349 

in pedes procidere nascentem contra natnram est, quo 

argumento eos appellavere Agrippas ut aegre partos. 

Plin. n. h. 7, 45 in pedes — partos, qualiter et M. Agrippam 
ferunt genitum, unico prope felicitatis exemplo in onmibus ad 
hunc modum genitis. cf. Varro fr. 145. Quint. 1, 4, 25. Serv. 
Dan. Aen. 8, U82. Non. p. 557 , 1. Solin. 1, 65. Anecd. H. 
p. 239, 19. CGL VI 46 (Inc. de praenom. 3). 

1 procedere Leid. m. 2 Bicc. m. 2 vg. Solin. 1, 65 

^350 

luniorum X^^ familia Bubulcum nominarunt, qui 
bubus optime utebatur. 

Plin. n. h. 18, 10 Itmiorain — utebator. cf. SUpra VatTO T. f. 

2, 1, 10. eadem Plinii paragrapho certtm Varronis fragmentum 
(358) continetv/r. 

<^e^ Mayhoff, qui de in qmque cogitavit 

*351 

Scipio Africanus prior natus primusque Caesarum a 
caeso matris utero dictus. 

Plin. n. h. 7, 47 auspicatius enecta parente gignuntur; sic- 
ut Scipio — dictus, qua de causa et Caesones appellati. cf. Tert. 
de an. 25 qui exsecto matris utero vivi aSrem hauserunt, 
Liberi aliqui et Scipiones. Non. p. 556, 26 Caesares dicti qui 
caesa matre nascuntur. aliter Paulus Fest. p. 57, 14 (a cae- 
sarie). cf. Isid. or. 9, 3, 12. 

*352 
Calpumi a Calpo Numae regis filio sunt oriundi. 

Paul. Fest. p. 47, 2 Caipumi — oriundi. de hoc Plut. Numa 21. 
Laus Pison. 15 {PLM I 226 B.). Schdl. Cruq. in Hor, art. 
p. 292. cf. MHnzer ihid. p. 268. ghssa^ qtme apud Verrium 
proxime praecedit, ^calix^ ex Varrone ad litteram fere hausta est 
(de l. L. 5, 127). 

* 353 

Chilo dicitur cognomento a magnitudine labrorum, Cilo 
fc sme aspiratione cui frons est eminentior ac dextra sinistra- 
■ que veluti recisa yidetur. 



M. Terentius Varro 339 

Paul. Fest. p. 43, 10 Chiio — Tidetar. Vel. Long, p. 74, 13 
item alimn esse cilonem, alium chilonem [vdlitenmt'], et cilones 
Yocari homines angusti capitis et longi, chilones vero impro- 
bioribus labris homines a Graeco tcccqcc rcc XBiXri. cf. supra 
fr. 280 sq. Vel. Long. ap. Cassiod. orth. p, 155, 12. eadem fere 
tradit Char. p. 102, 1. Caper orth. p. 97, 17. CGL VI 211. 

*354 

ab iisdem [QuinUbus] qui altero lumine orbi nasceren- 

tur Coclites vocabantur, qui parvis utrisque Ocellae, Luscini 

iniuriae cognomen habuerunt. 

Plin. n. h. 11, 150 ab — habuenmt. Varro d. l. L. 7, 71 ab 
oculo Cocles ut ocles, dictus qui unum haberet oculum. cf. Plut. 
Popl. 16. Bion. H. 5, 23. de 'Luscinio' cf fr. 219. 

*355 

cognomina etiam prima inde: [558]. iam Fabiorum 

Lentulorum Ciceronum, ut quisque aliquod optime genus 

sereret. 

PUn. n. h. 18, 10 cognomina — sereret. hoc fr., 350, 358 apud 
Plinium inter se exdpiunt. aliter de ^Fahif Paul. Fest. p. 87, 7. 
de ^Lent^ cf. Cic. ad Att. 1, 19, 2. de ^Cicero^ Drumann, Ge. 
Eoms 5, 207. 

1 Lentinorum: em. Barbarus 

356 
Char. p. 82, 7 (= Plin. dub. serm. p. 47, 24 B.) = fr. 280^ 

*357 

in nuUo genere aeque facilis mixtura cum fero, qua- 

liter natos antiqui hybridas vocabant ceu semiferos, ad 

homines quoque ut C. Antonium Ciceronis in consulatu 

eollegam appellatione tralata. 

Plin. n. h. 8, 213 in nuUo — traiata. Val. Max. 8, 6, 4 Q. autem 
Varius propter obscurum ius civitatis Hybrida cognominatus 
cf Miinzer ibid. p. 265. ^ 

358 

cognomina etiam prima inde: Pilumni, qui pilum pistri- 
nis invenerat, Pisonis a pisendo. 



340 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Plin. n. h. 18, 10 cognomina — piBando. cf. Varro ap, Serv, Dan. 
Aen. 10, 76 ifr. 375) et Isid. or. 4, 11, 6. Fest. p. 205\ 24, 
Laus Piaon. 15 sq. (PLM I 226 B). 

*359 

apud Bomanos quoque honos mature huic arti [^pic- 
turae] contigit, si quidem cognomina ex ea Pictorum 
traxerunt Fabii clarissimae gentis, princepsque eius cogno- 
minis ipse aedem Salutis pinxit anno urbis conditae CCCCL. 

Plin. n. h. 35, 19 apud — ccccL, quae pictura duravit ad 
nostram memoriam aede ea Claudi principatu ezusta. VaH. 
Max. 8, 14, 6 C. Fabius nobilissimus civis, qui cum in aede 
Salutis, quam C. lunius Bubulcus dedicaverat, parietes pinxisset, 
nomen his suum inscripsit cf. Miinzer ihid. p. 231. 268. 

*360 

Yola homini tantum exceptis quibusdam. namque et 
hinc cognomina inventa, Planci Plauti Pansae Scauri, 
sicut a cruribus Vari Vatiae Vatini. 

Plin. n. h. 11, 253 sq. voia — Vatini, quae vitia et in quadripe- 
dibus. Quint. 1, 4, 25 scrutabitur — origines nominum, quae ex 
habitu corporis Rufos Longosque fecerunt; ubi erit aliud secre- 
tius, Sullae Burri Galbae Plauti Pansae Scauri taliaque. Paul. 
Fest. p. 231, 3 plancae tabulae planae, ob quam causam et planci 
appellantur, qui supra modum pedibus plani sunt. Fe8t.p.238\31 
<^Plotos appellant^ Umbri pedibus planis <^nato8. hinc soleas 
dimidiatas, qui^bus utuntur in venando <(quo planius pedem 

ponant, vo^cant semiplotia et <^ unde et Macci^us 

poeta, quia Umber Sarsinas erat, a pedum planitia initio Pio- 
tus, postea Plautus coeptus est dici. haec excipit Varronis 
fr. 361. 

361 

Postumus cognominatur post patris mortem natus. 

Plautus in Aulularia [162]: ^post mediam aetatem qui 

mediam ducit uxorem domum, / si eam senex anum prae- 

gnatem fortuito fecerit, / quid dubitas quin sit paratum 

5 his nomen pueris Postumi?' 

I^est. p. 238 b, 2 Pottumn» -- "Po%\mDa\^ Varro de l, L. 9, 60 qui 
post patria mortem [natus^^, PoaVAmiXjL^. 61 N\^VGKa& — Po- 



M. Terentius Varro 341 

stumam a multis post patris mortem etiam nunc appellari. cf. 
Inc. de praenom. 3. Plut. Coriol. 11, Quint. 1, 4, 25, 

3 sine xanum 5 Postumi Urs.i Postume 

*362 

vulgo purpura latiore tunicae usos invenimus etiam 

praecones, sicut patrem L. Aelii Stilonis Praeconini ob 

id cognominati. 

Flin. n. h. 33, 29 anuli distinzere alterum ordinem a plebe, 
ut semel coeperant esse celebres, sicut tunica ab anulis sena- 

tum, quamquam et hoc sero, Tiilgoque parpnra — oognominati. cf. 

fr. 320. 

*363 

Proculum inter cognomina eum dicunt, qui natus est 

patre peregrinante a patria procul. Proculos sunt qui 

credant ideo dictos, quia patribus senibus quasi procul 

progressis aetate nati sunt. 

PaiU. Fest. p. 225, 2 Procuium — gunt. cf. Plut. Coriol. 11 
(avvtv%ia ysviasmg). Inc. de praenom. 3. CGL V 607, 11 Pro- 
culus qui patre longius peregrinante nascitur. cf. CGL VI 135. 

^364 

laeva sinistra, quam Graeci cnaidv^ unde tractum 
cognomen Scaevola. 

Paul. Fest. p. 117, 6 laeya — ScaeYoia. Varro de l. L. 7, 97 
pueris turpicula res in coUo quaedam suspenditur, ne quid ob- 
sit, bonae scaevae causa Scaevola appellata. ea dicta ab 
scaeva id est sinistra — . id a Graeco est, quod hi sinistram 
vocant CY.aidv. cf. Plut. Popl. 17. 

1 scean boni codd. 

*365 

pampinatio inventa primo Stoloni dedit nomen. 

Plin. n. h. 17, 7 ita [gtolo] appellatur in ipsis arboribus 
fruticatio inutilis, unde et pampinatio — nomen. Varro r. r. 1, 2, 9 
qui [C. Lidnius Stolo] propter diligentiam culturae Stolo- 
num confirmavit cognomen, quod nullus in eius fando reperiri 
poterat stolo, quod effbdiebat ciicum axiV^OT^^ ^ t^v^-^-n^l^ ^s^oaA^ 
naBcejrentuT e boIo, quos Btolones appe\\a\>«Ai\i. 



342 Grammaticae aetatis VaTronianae fragmenta 

*366 

uni animalium homini depravantur [oct«Z/], unde cogno- 

mina Strabonum et Paetorum. 

Hin. n. h. 11, 150 uni — Faetonnn. cf Cic. dc nat. d. 1, 80. 
Hor. aat. 1, 3, 44 sq. et Porphyr. ihid. Non. p. 27, 1. haec ap. 
Plin. fr. 354 in eadeni pwagrapho proxime antecedunt. 

*367 

twv Sh (Soo^tLTimv ov ^ovov 2vXlccg ovde Nlygovg oidi 

^Povtpovg^ &lXcc Kal KaUovg xai KXcodlovg iTtcovv^Cag 

ti&svtcci. 

Plut. Coriol. 11 t6}v — ti&evtat. cf fr. 360. Comel. Epic. 
fr. 1. Macrob. 1, 17, 27. 

368 

Varro cum de suo cognomine disputaret, ait eum qui 
primus Varro sit appellatus, in Illyrico hostem Varronem 
nomine quod rapuerat et ad suos portaverat, ex insigni 
facto vocabulum meruisse. 

Serv. Dan, Aen. 11, 743 Varro enim cum — meruisM. 

3 ad SU08 Commelimis ad vos Floriac. 4 voc. om. 

Floriac. 

praeterea alia similia commemorare liceat, quae plus minus 
certa ratione Varroni vindicata sunt : Paul. Fest. p. 12, 9 
Attae (propter vitium crurom aut pedum — attingunt magis 
terram quam ambulant). cf CGL VI 111; Plin. n. h. 11, 159 
Brocchi; id. 10 ^ 21 Buteo; Paul. Fest. p. 41, 9 Cossi (a simili- 
tudine vermium ligno editorum). cf Plin. n. h. 11, 113. 17, 220; 
Plin. n. h. 7, 68 Dentatus (cum dentibus nasci); Pavi. Fest. 
p. 88, 8 Falcones (quorum digiti poUices in pedibus intro sunt 
curvati, a similitudine falcis). cf id. 43, 14; Plin. n. h. 11, 136 
Flaccorum (aures homini tantum inmobiles, ab iis Fl. cogno- 
mina). cf. Cic. de nat. d. 1, 80; id. 11, 159 Labeones (a labris); 
id. 19, 59 Lactucinos; Fest. p. 182^, 13 Orata (quod duobns 
anulis aureis uteretur). cf Varro r. r. 3, 3, 10. Colum. 8, 16; 
Plin. n. h. 11, 244 Sedigitas (digiti quibusdam in manibns 
Beni); id, 18, 20 Serranum (serentem invenerunt). cf. Val. 
Max. 4, ^, 5; id. 11, 158 Simioium et Silonum (avibuB ser- 
pentibus piscibus foiamma t«i»u\>\mi ^^l ^^«^^^m ^vofi naribiu, 
et hinc cognomiixa). cf. Fest. 340^, IS. ^oth, i^,^b,YI\ lE^ ^ 



M. Terentius Varro 343 

p. 375^, 15 Valgos (qui diversas suras habeant). cf. Non. 
p, 25, 8. Weichert, poett Latt. reU. 231 adn, 16. adde Cic. de 
nat. d. 1,80 Capitones; id. ibid. Frontones; Varro de l. L. 7,46 
Catus. 



DEORUM NOMINUM 

haec quas secuntur fragmenta ex rerum divinarum lihris 
maxima ex parte f/uxerunt. 

369 

quam Varro [Feroniam matrem\ Libertatem deam 

dicit, Feroniam quasi Fidoniam. 

Serv. Dan. Aen. 8, 564 quam — Fidoniam. cf. Varro de l. L. 
5, 74. 

370 

Imporcitor, qui porcas in agro facit arando; porca 
autem est inter duos sulcos terra eminens. 

Paul. Fest. p. 108, 9 Imporcitor — eminena. Fest. p. 238^, 7 

porcas, quae inter duos sulcos fiunt, ait Varro dici, quod porri- 
gant frumentum. Varro r. r. 1, 29, 3 quod est inter duos sul- 
cos elata terra, dicitur porca, quod ea seges frumentum porri- 
cit. hinc tamen Verrium non hausisse haud iniu/ria contendit 
Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 33 adn. 2. aliter Varro de l. L. 
5, 39. 

371 

quod abiectis infantibus [BomiUo et Bemo^ pepercit 
lupa non mitis, Luperca — dea est auctore appellata 
Varrone. — Praestana est — dicta, quod Quirinus in 
iaculi missione cunctorum praestiterit viribus; et quod 
Tito Tatio, Capitolinum <(ut^ capiat collem, viam pandere 6 
atque aperire permissum est, dea Panda est appellata vel 
Pantica. 

Amoh. 4, 3 quod — Pantica. cf. fr. 201. 
5 ut add. Sahaeus caperet TJrsinus 

372 

Varro haesitans nunc esse illos [Xares] Manes et 
ideo Manjam matrem esse cogiiomvua.t8i,m ^iW^m^ Tssxs^si» 



344 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

a^rios rursus deos et heroas pronuntiat appellari, nunc 
antiquorum sententias sequens Laruas esse dicit Lares, 

5 quasi quosdam genios et functorum animas. 

Arnob. 3, 41 Yarro similiter haeBitans — animas [mortuorum]. 
cf. Ael. SUl. fr. 1. Cic. de hg. 2, 22. Plut quaest, M. 52. 
Serv. Aen. 3, 63. {Isid. or. 8, 11, 100). Non. p. 66, 8. Macrob, 
1, 3, 13. 

1 manas 3 haerohas 5 effanctorum: em. Stewechhu 

373 

Novensiles — novenarium numerum tradit Varro, 
quod in movendis rebus potentissimus semper habeatnr et 
maximus. 

Amdb. 3, 38 Novengiiea — maximas. cf. Vavro de l. L. 5, 74. 
Piso fr. 4. Aelius Stilo fr. 22. dncius fr. 22. Comificius fr, 8. 

2 in novandis Ursinus 

374 

Varro qui sunt introrsus atque in intimis penetralibus 
caeli deos esse censet quos loquimur [Penato], nec 
eorum numerum nec nomina sciri. hos Consentes et 
Complices Etrusci aiunt et nominant, quod una oriantur 

6 et occidant una, sex mares et totidem feminas, nominibus 

ignotis et miserationis parcissimae; sed eos summi lovis 

consiliarios ac participes existimari. 

Amoh. 3, 40 Varro qui — existimari cf. Prob. Verg. buc. 6, 31. 
Serv. Ban. Aen. 2, 296. id. ibid. 3, 12 [Varrone auctore] quoa 
Komani penitus in cultu habent, quos nisi sacerdoti videre fas 
nuUi sit, qui ideo penates appellantur^ quod in penetralibus 
aedium coli soleant; nam et ipsum penetral penus dicitur, ut 
hodie quoque penus Vestae claudi vel aperiri dicitur. cf. Ma- 
crob. 3, 4, 8. 

6 memorationis Ursinus 7 participes Sealiger: principes 

375 

Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse 

ff/^ eisque pro puerpera lectum in. atrio stemi, dum ex- 

^tur an vitalis sit qui natus est\ "Pi^o \fY, ^^^^mssw- 



M. Terentius Varro 345 

num dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus 

idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum 6 

inventum, quo fruges confiei solent, ita appellatus est. 

Serv. Dan, Aen. 10, 76 Varro — app. est. cf. fr. 358. Serv. ihid. 
9, 4. Fest. p. 205\ 24. Isid, or. 17, 1, 3. mythogr. 2, 183. 
Non. p. 528, 11 (ex Varronis de vit. p. E. II, unde haec fortasse 
manaverunt). 

1 Pit.] picumnum Fhriac. 3 vitaliB Casauhonus utilis 
Turon. utui Floriac. 4 pellet — infantia Floriac: em. 

Daniel 5 stercutius Turon. strictus Floriac. structus Antiss. 

• 

376 

Portunus, ut Varro ait, deus por<(tuum porta^rumque 

praeses, quare huius dies festus Portunalia. 

Schol. Veron. Aen. 5, 241 Portimtis — Portonaiia, quo aput 
veteres claves in focmn ad<^dere prope^ mare institutmu. hunc 
Graeci Palaemona vocant. cf. Varro de l. L, 6, 19. Cic. de 
nat. d. 2, 66. Ovid. fast. 6, 547. Paul. Fest. p. 56, 5. 243, 1. 
Serv. Aen. 5, 241. g. 1, 437. 

1 "Uic. suppl. Mai 

LOCORUM POPULORUMQUE NOMINUM 

ea^licationum quae secuntur nominum duo fontes proferri 
solent, aut Antiquitates humanae (Beitzenstein, Hermes 20. 1885 
p. 515sq.)y aut opus De ora maritima (Detlefsen, Hermes 21. 
1886 p. 255 sq.). aUera sententia saltem in fragmentis ad loca 
non Itdlica pertinentibus vera esse videtur. Verrii qmque eno- 
dationes infra relatae sunt, quarum simUes in Itbris qui extant 
de l. L. reperiuntur, cum his Verrius vix usus sit; quam- 
quam eae ad Varronem Verriumque ex communi fonte m^nare 
potuerunt. cf. Mueller, praef. ad Fest. XXIX adn. 6 et prae- 
terea Wilmanns ibid. p. 45. 

377 

Aegaeum mare appellatur, quod crebrae in eo sint 
insulae, ut procul aspicientibus species caprarum videantur. 

Paul. FeSt. p. 24, 10 Aegaeum — videantur; sive quod [ut COdd.'] 

in 00 Aege Amazonuni regina perierit , avjft o^o^ \j»\ ^^ \^^ 
qiua Monac.] Aegeua pater Thesei se -^x^fc^cv^SX.w^f^» Vart^ 



r 



346 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

de l. L. 7, 22 Aegaeum dictum ab insaliB, quod in eo mari 
Bcopuli in pelago vocantui ab similitudine capramm Aeges. 
cf. Flin. n. h. 4, 51. Solin. 11, 1. Mart. Cap. 6, 658. 

378 

Doyem insulae, quae sunt post fretum Siciliae, appel- 
lantur Aeoliae ab Aeolo rege Hippotae filio, licet habeant 
et propria nomina. — poetae quidem fingunt hunc regem 
esse ventorum, sed, ut Varro dicit, rex fuit insularum, ex 
6 quarum nebulis et fnmo Yulcaniae insulae praedicens 
futura flabra ventorum inperitis visus est yentos sua 
potestate retinere. 

Serv. Aen. 1, 52 novem — nomina; unde et Vergilius ait 
[Ae. 8, 416] ^Aeoliam Liparem'. poetae — letiixeTe. cf. Isid. or. 
14, 6, 36, myihogr. 2, 52. 3, 4, 10. 

6 imperitis mythogr. 2 ab inp- vel ab imp- codd. et Isid. 
ab imp- creditus est mythogr. 3 

379 

sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes 
vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. 
quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae 
est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; 
6 tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus 
est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; 
quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde 
Alpes Graiae appellantur. 

Serv. Dan. Aen. 10, 13 saxie — appellantur. Cf. Isid. 01'. 14, 
8, 18. Paul Fest. p. 4, 5. 

380 

amineum vinum quasi sine minio dictum id est sine 
rubore, nam album est. vel Amineos Pelasgos fuisse 
Varro ait. hinc ab agro Amineo hanc vitem translatam 
dicnnt 

Schol. Bern, g. 2^ 97 am\iv©um — ^"ax«xv t\. Brw, ex^. 



M. TerentiuB Varro 347 

381 

hic lacus [-4yer»w5] ante silvarum densitate sic ambie- 

batur, ut exhalans inde per angustias aquae sulpureae odor 

gravissimus superyolantes aves necaret; unde et Avemus 

dictus est quasi aoqvoq. 

Serv. Aen. 5, 442 sane hic lacus — aoQvo;. Plin. n. h. 31, 21 
Coelius \trad%t\ apud nos in Avemo etiam folia subsidere, Yarro 
aves quae advolaverint emori. eadem Servius Aen. 7, 563, qui 
dddit: sciendum sane Yarronem enumerare quot loca in Italia 
sint huius modi [gravi odore infesta]. cf. id. Aen. 7, 84. Isid. 
or. 13, 19, 8. Samter, quaest. Varron. p. 71. 

2 exalans sulpureae CasseU. sulphureae reU. 

382 

Postumins de adventu Aeneae \fr, i\ et Lutatius com- 
mimium historiarum \fr. ^] Boiam Euximi comitis Aeneae 
nutricem et ab eius nomine Boias vocatas dicunt; veteres 
tamen portum Baias dixisse. Yarro a Baio Ulixis comite, 
qui illic sepultus est, Baias dictas tradit. 5 

Serv. Ban. Aen. 9, 707 Portumiug — tradit. cf. id. ibid. 6, 107. 

1 Postumius Masvicius postuinus Flori(zc. postunius Autiss. 
2 historiam Floriac: em. Daniel (cf. Biese, Bh. Mus. 18, 448 sq.) 
Euxeni Beifferscheid, Bh. Mus. 15, 609 8 nutricae Floriac. 
-ce Autiss. Boias Commelinus baias Fhriac. 

383 

Varro putat Caere oppidum Etruriae <^a^ Pelasgis, 

cum sitientes inventum flumen proximum 

salutassent xcciqs atque ea causa id vocabulum oppido 

datum. 

Schol. Veron. Aen. 10, 183 Varro — datum. eadem fere Hyginu>s 
fr. 13. cf Bionys. H. 3, 58, 1. 1, 20, 5. 

2 ab illo oppido suppl. Keil 

384 

Yarro [refert^ filiam Campi Campam. dici^m.^ >is^^<i 
provinciae nomen; post vero, sicut d\(A»\mi ^^\i^ CStkJwats^assx 



348 Grannnaticae aetatis yarronianae fragmenta 

ab Heleno appellatam, qui fratrem suum Chaonem, vel 

ut alii dicunt comitem, dum venaretur, occiderat. 

Serv. Dan. Aen. 3, 334 Varro — occiderat. alii filiam Campi 
Cestriam ab Heleno dnctam uxorem, et <^eum^ de nomine soceri 
Campos, de nomine Chaone Chaonas dixisse. cf. id. 3, 335. 

1 Campaniam Daniel 3 ab heno Floriac. 4 vene- 
rator Floriac. 

385 

Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecundi- 

tatem campum eundem Capuanum cratera dictum, quasi 

sinum salutis et fructuum. 

Serv. Dan. Aen. 10, 145 Varro — fructuum. cf. Isid. or. 
15, 1, 54. Varro de l. L. 5, 36. Paul Fest. p. 43, 14. Plin. 
n. h. 3, 63. 

2 capuanum sive campanum dictum cratera Turon. capua 
nume oratera d. Floriac. 

386 

qui nunc Circeius mons a Circe dicitur, aliquando, ut 

Varro dicit, insula fuit, nondum siccatis paludibus quae 

eam dividebant a continenti. 

Serv. Aen. 3, 386 qui — continenti. cf. id. ibid. 7, 10, Plin. 
n. h. 3, 57. Strabo 5, 232. Peitzenstein, Hermes 20, 544. 

1 circa nonnulli codd. 

387 

avvayayoDV xstga nolkriv x&v nBQl ixstva tcc i([oqia 

OLKovvtcov [ModLog]^ iv 6kly€0 Ttavv %q6v(0 %rllsi tccg nalov- 

fiivag KvQSig^ a)g (liv tivsg tHtoqo^fSiv inl tov daliiovog^ 

i^ ov ysviiSQ^ai koyog avxov €t%f, TO^JJi/Ofia t^ Ttoksi d^i^isvog^ 

5 &g d' sxsQOt yQd(pov(fiv inl xijg ai%fifjg' KVQSig yicQ ot 

Ea^ivoi xag aliiiag 'mXovfSiv. xavxa ^hv ovv TsQivtiog 

Ovcc^^cov yQd(psi. 

Dionys. S. 2, 48 auvayayMv dr/ xti(jci — Y()&qm. cf. Vert. fast. 

Praen. apud Pascal in Atene e Roma 1906 p. 212 sq. PatU. 

J^est.p. 49, 10. 63, 2. Fest. p. 254\ 14. 27. Ovid. fast. 2, 477. 

Mctcrob. 1, 9^ 16. aliter Varro de X. L. 5, 51, liw. 1, 13, 5. 

^i^u^. fast. 2, 479. Steph. Byz. s. v. Kovqtut. 



M. Terentius Varro 349 

388 

ultra Pelusiacum ostium Arabia est ad Bubrum perti- 

nens mare, quod Erythraeum ab Erythra rege Persei 

et Andromedae filio, non solum a colore appellatum 
Varro dicit. 

Solin coUect, 33, 1 uitra — dicit. cf. Curtim Euf. 10, 1, 13, 
Pompon. Mela 3, 72. 

*389 

Erythea dicta est, quoniam Tyri aborigenes earum 
orti ab Erythro mari ferebantur. 

Plin. n. h. 4, 120 Erythea — ferebantur. Char, p. 61, 7 idem 

tVarro\ inquit \Pliniu8\ antiquitatium humananuu XII: ^ab 
Irythro mare orti'. ha^c ad librum a Charisio commemoratum 
pertinere fere certum est. 

^390 

hi inmutato h in f Falisci dicti sunt, sicut — Formiae 
quae Hormiae fuerunt &%o %rig ^^fi^g; nam posteritas in 
multis nominibus f pro h posuit. 

Serv, Aen. 7, 695 Faliscos Halesus condidit. hi autem 
ixunutato — sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, For- 
miae — posuit. cf, Paul, Fest, p. 83, 9. PUn. n. h. 3, 59. Straho 
5, 233. Solin. 2, 7. de Varrone auctore cf. Samter ibid. p. 73. 
Beitzenstein, Hermes 20, 533, 

1 dicti s.] nominantur nonnulli codd. 

*391 

dicti sunt ipsi populi Hirpi Sorani; nam lupi Sabi- 
norum lingua vocantur hirpi. 

Serv. Aen. 11, 785 Soractis mons est Hirpinomm in Flami- 
nia conlocatus [sequitur historia de lupis qui huc venei^unt]. 
dicti Bunt — hirpi. Sorani vero a Dite, nam Ditis pater Soranus 
vocatur; quasi lupi Ditis patris. haec ex Vairone manavisse 
collatis Plin, n. h. 31, 27. Serv. Aen. 7, 563. Isid. or. 14, 9, 2 
vidit Samter ihid. p 70. de Hirpinis rursus locutu>s est Varro 
{Serv. Aen. 11, 787. Plin. n. h. 7, 19) fortasse in lihro disci- 
plinarum de medicina. 



350 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

392 

Interanmae et Antemnae dictae sunt, quod inter anmes 

sint positae vel ante se habeant amnes. 

Favl. Fest. p. 17, 6 amneses appellantur urbes sitae prope 
amnem, ut a mari maritimae. unde interamnae — anmeg. Varro 
de l. L. 5, 28 op^idum Interamna dictum, quod inter anmis 
est constitutum; item Antemnae, quod ante amnis, qua Anio 
[quanto Flor.: em. LSp. et Buech.] influit in Tiberim. item 
Serv. Aen. 7, 631. 

393 

vult Varro Icarum Creten ibi \in Icario mari^ in- 
terisse naufragio et de exitu hominis inpositum nomen loco. 
Solin. collect. 11, 30 vuit ergo Varro — loco. 
1 cretae vel cretem nonnulli codd. 

394 

Varro Latium dici putat, quod latet Italia inter prae- 

cipitia Alpium et Apennini. 

Serv. Aen. 8, 322 et Vergilius Latium vult dici, quod illic 
Satumus latuit. — Varro autem Latiam — Apennini. quidam fe- 
runt a Latino dictum Latium, alii ipsum Latinum a Latio. 
cf. Isid. or. 14, 4, 18. 15, 1, 50. CGL IV U9, 26. Saufeius 
fr. 1. aliter Varro de l, L. 5, 32. 

1 praecip. Hamh. praerupta multi codd. 

395 

dicta Libya, — ut Varro ait, quasi hmvLcc id est egens 
pluviae. 

Serv. Aen. 1, 22 dicta autem Libya, vel quod inde libs flat, 
hoc est africus, vel ut Varro — piuviae. item Schol. in Lucan. 
1, 368. cf Isid. or. 14, 4, 1. 5, 1. Hygin. fab. 149. 

I 1 Xiitvia xov vsiv vg, 

396 

in universam Hispaniam M. Varro pervenisse Hiberos 
et Persas et Phoenicas Celtasque et Poenos tradit; lusum 
enim Liberi patris aut lyssam cum eo bacchantium nomen 
dedisse Lusitaniae et Paiia. praefectum eius universae. 

jP/m. n. h. 3, 8 in imWeT«ani — umNWwaA. 



M. Terentius Varro 351 

397 

Oenotria dicta est — ut Varro dicit, ab Oenotro rege 
Sabinorum. 

Serv. Aen. 1, 532 Oonotria autem dicta est vel a vino optimo, 

quod in Italia nascitur, vel ut Yarro — Sabinormn. 

398 

Palatinus — secundum Varronem et alios a filia Euandri 

Pallantia ab Hercule vitiata et postea illic sepulta, vel certe 

a Pallante eius filio illic sepulto — ; alii \Naevius fr. 2\ 

a balatu ovium Balanteum volunt dictum et exinde per 

antistoicbon Pallanteum dictum. 6 

Serv. Aen. 8, 51 hic autem mons Paiatinus secundum Ver- 
gilium a Pallante avo Euandri est dictus, secundum Varronem — 
sepuito inmaturae aetatis; alii a filio Euandri, qui post mortem 
patris seditione occisus est; aiii — dictum. cf. Varro de l. L. 
5, 53. Dionys. H. 1, 43. Paul. Fest. p. 220, 5. PUn. n. h. 4, 20 
Solin. 1, 15. Samter ibid^ p. 26 sq. 

4 parantis titron vel per antistichon: em. Masvicius 

399 

insulam Samum scribit Varro prius Partheniam nomina- 
iam, quod ibi luno adoleverit ibique etiam lovi nupserit. 

Lact. d. i. 1, 17, 8 insulam — nupserit. 

400 

Philochorus ait ideo nominatos Pelasgos, quod velis 
et verno tempore advenire visi sunt, ut aves. Hyginus 
[/r. 17] dicit Pelasgos esse qui Tyrrheni sunt. hoc etiam 
Varro commemorat. 

Serv. Dan. Aen. 8, 600 Philochorus — commemorat. 

401 

^(Puteolos dictos putant ab aquae ca)>ldae pu<^tore, 
quidam a multitudine puteorum ear^undem <^aquarum 
gratia factorum)>. 

Fest. p. 218^, 2 <^Puteoiog> — <^factorum>. Vurro de l. L. 
5, 25 a puteis oppidum ut Puteoli, quod incircum eum locum 
aquae frigidae et caldae multae, mai a. i^\)i\»ot^ ^qXKsxa^ q^q.^ 



352 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

pntidus odoribnB [odor ibi OMtieTler] saepe ex sulphnre et 
alumine. cf. Straho 5, 245. 

Isq^. suppletum ex Pavlo 

402 

<^Bomam antea Bomulam appel^latam Terentius qui- 
dem <^Varro censet ab Romulo^, deinde detortam voca<^buli 
formam in Bomam existimat^ credibile. 

Fest. p. 269^, 28 <Bomam> — credibUe. cf. Varro de l. L. 
9, 50. Ateius Fhil. fr. 14. 

Isq. suppl. Urs. OMue. 

*403 

^Bosea in agro Beatino camp^us appellatur, ^quod in 
eo arva rore u^mida semper serunt. 

Fest. p. 282\ 21 <^BoBea> — gerunt. cf. Varro r. r. 1, 7, 10. 
id. apud Serv. Aen. 7, 712. de Varrone auctore vd. Beitzenstein, 
Hermes 20, 539. Samter ibid. p. 64sq. 

Isq. suppl. ex Paulo 2 serent cod. seruntur Paulus 

404 

Sabini dicti, ut ait Varro , quod ea 

gens pp praecipue oolat de<(os, id est a%Q tovy ai§B6^ai, 

Fest. p. 343^, 32 Sabini — ai^ta^ai. paviter Plin. n, h, 3, 106. 
cf, Isid. or. 9, 2, 85. 

1 in lactma Terentius add. Urs., libri nomen excidisse putat 
OMueller 2 pp] penates interpr. Urs. estne proprios? suppi. 
ex PatUo 

*405 

Tusci a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est &'!tb 
tov d^vsiv. 

Serv. Aen. 2, 781 \jpostquam de Lydo et Twrrheno frcUi-ibus 
hcuius est] TuBci autem a — &iieiv. cf Fest.p. 355^,22. Dionys. H. 
1, J98, Plin. n. h, 3, 50. Isid. or. 5, 2, 86. de Varrone auctore 
Heitgemtein, Hermea 20, 536. Samter ibid. p. ^B. ^9. 



M. Terentius Varro 353 

406 
Varro dicit Romulum dimicantem contra Titum Tatium 
a Lucumonibus, hoc est Tuscis, auxilia postulasse; unde 
quidam venit cum exercitu, cui recepto iam Tatio pars 
Tirbis est data; a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. 

Serv. Aen. 5, 560 Varro tamen dicit — vicus. Fest. p. 355^, 17 
M. Varro [Tiiscuni vicum dictum ait] quod ex Cae<^lio in eum 
locum deducti^ sint [Caeles et Vibenna]. cf. Varro de l. L. 5, 46. 

praeterea Varronianam doctrinam in huius modi nominihus 
apud Festum plus minus certis indidis saepiu^ deprehendes, 
uti in his: Patil. p. 20,8 Aenariam {Flin. n. h. 3,82); p. 22,11 
Anxur {Flin. n. h. 3, 59. Sero. Aen. 7, 799; cf. Samter ibid. 
p. 74) ; p. 34, 14 Beneventum {Flin. n. h. 3, 105 ; cf. Liv. 
9, 27); p. 69, 1 Daunia (Flin. n. h. 5, 99. Serv. Aen. 8, 9); 
jp. 100, 15 Hernici {Serv. Aen. 7, 684. Schol. Veron Aen. 7, 683. 
Schol. luven. 14, 180; cf. Samter ibid. p. 74 adn. 4); p. 115, 15 
Lectosia {Dionys. H. 1, 53. Solin. 2, 13); Feat. p. 355 f>, 25 <Tus- 
culum^ (Flin. n. h. 3, 50. Serv. Dan. Aen. 10, 164. Isid. or. 
14, 4y 22). pariter Varrone Verrium usum esse in tribuum appd- 
lationibus enodandis LMercklin dtmonstravit {ind. lect. Dor- 
pat. 1852 p. 5sq.). eae igitur sunt: Faul. p. 55, 10 Cnistumina 
tribus a Tuscorum urbe Crustumeria; p. 115, 11 Lemonia tri- 
bus a pago Lemonio; p. 136, 13 Maecia tribus a quodam castro; 
Fest. p. 194^, 2 Oufentinae tribus {ab Oufente flumine); p. 233 f>, 8 
<^Pomptina tribus a Pome>tia ur<be>; p. 233^, 10 <Pa>piria 
^tribuB a Papirio>; p. 233 f>, 21 <Pupinia tribus> {ab agro 
Fupinio) ; p. 233 ^, 25 Popillia tri^bus — a progenetrice Popil- 
liorum>; p. 254^, 14 Quirina tribus a Curensibus Sabinis; 
p. 270^, 1 <Romuliam tribum> {ab agro quem Eomulus cepit 
a Veientibus):, p. 302^, 15 Suburanam <tribum> {locus est cor- 
ruptm); p. 343^., 26 S^captia tribus a no^mine urbis Scaptiae; 
p, 343^,28 Stellati<na tribus) (a Stellatino campo); p. 343 ^^, 31 
Sabati^na a lacu Saba^te; Faul. p. 367,16 Tromentina tribus 
a campo Tromento dicta; p. 368, 11 urbanas tribus appellabant, 
in quas urbs erat dispertita a Servio Tullio rege, id est Subu- 
rana Palatina Esquilina CoUina. ista tamen ex libris Antiqui- 
tatum potius quam ex libro Tribuum, ut Mercklin opinatur, 
manavisse puto; cf. Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 54. 

VARIORUM NOMINUM PROPRIORUM 

407 
Varro Feraliuim diem ait a ferendis in sepulchra 
epulis dici. 

Onmmaticae Bomanake fragmenta ed. 1Ft3KA.ioia ^'^ 



354 Grammaticae oetatis Yarronianae fragmenta 

Macroh. 1, 4, 14 sed et ipsa festorum nomina secundum 
regulam declinata apud veteres reperio, si quidem Varro — dicL 
non dixit 'Feraliorum*. idem veriloquium est apud Varr. de 
l. L. 6, 13, sed ihi deest genetivits ^Ferdlium*. 

1 ferialium codd. 

408 

nomina decem mensibus antiquis Homulum fecisse 
Fulvius [fr. 1] et lunius \fr. 5] auctores sunt; et quidem 
duos primos a parentibus suis nominasse, Martium a Marte 
patre, Aprilem ab Aphrodite id est Venere, unde maiores 
5 eius oriundi dicebantur; proximos duos a populo, Maium 
a maioribus natu, lunium a iunioribus; ceteros ab ordine 
quo singuli erant, Quintilem usque Decembrem perinde a 
numero. Yarro autem Eomanos a Latinis nomina mensum 
accepisse arbitratus auctores eorum antiquiores quam urbem 

10 fuisse satis argute docet. itaque Martium mensem a Marte 
quidem nominatum credit, non quia Eomuli fuerit pater^ 
sed quod gens Latina bellicosa; Aprilem autem non ab 
Aphrodite, sed ab aperiendo, quod tuuc fere cuncta gignan- 
tur et nascendi claustra aperiat natura; Maium vero non 

15 a maioribus sed a Maia nomen accepisse, quod eo mense 
tam Bomae quam antea in Latio res divina Maiae fit et 
Mercurio; lunium quoque a lunone potius quam iunioribus^ 
quod illo mense maxime lunoni honores habentur; Quintilem 
quod loco iam apud Latinos fuerit quinto, item Sextilem 

80 ac deinceps ad Decembrem a numeris appellatos. ceterum 
lanuarium et Februarium postea quidem additos, sed 
nominibus iam ex Latio sumptis; et lanuarium ab lano^ 
cui adtributus est, nomen traxisse, Februarium a februo. 
est februum quidquid piat purgatque et februamenta 

J^purgamenta, item februare purgare et purmn facere. 

februum autem non idem usquequaque dicitur; nam aliter 

in aliis sacris februatur, hoc est purgatur. in hoc autem 

mense Lupercalibus, cum Roma lustratur, salem calidum 

ferunt, quod februum appellant, unde dies Lupercalium 

Pproprie februatus et ab eo "^otto Tc\«ii%ia Eebruarius. 

'^oeitatur. 



M. TerentiuB Varro SSS' 

Censor. d. n. 22, 9 nomina — vocitatur. haec Varro in lihr^ 
de h L. 6, 33 strictius repetivit 

6 a post Maium om. Vatic. ceterid 9 arbitrantur 

Dwrmst. -tratur Vatic. Darmst. m. 2: em. Jahn actores 

Darm«t. 10 argute Carrio arkti Darmst. arkjti Vatic, 

13 ferre Darmst. 19 loiam Vatic. 20 numis appellatus 

Darmst. 24 februm expiat Vatic. ex initio superscr. 

in Darmst. m. 2 26 februm 



409 

Cincio \fr. 6\ etiam Varro consentit adfirmans nomen 
Veneris ne sub regibus quidem apud Bomanos vel Latinum 
vel Graecum fuisse et ideo non potuisse mensem a Venere 
nominari. sed cum fere ante aequinoctium yemum triste 
sit caelum et nubibus obductum, sed et mare navigantibus 5 
clausum, terrae etiam ipsae aut aqua aut pruina aut nivi- 
bus contegantur, eaque omnia vemo id est hoc mense 
aperiantur, arbores quoque nec minus cetera, quae continet 
terra, aperire se in germen incipiant, ab his omnibus 
mensem Aprilem dici merito credendum est quasi Aperilem, lo 
sicut apud Athenienses av^eaxriqiiov idem mensis vocatur 
ab eo quod hoc tempore cuncta florescant. 

Macroh. 1, 12, 13 CinciuB [fr. 6']. cincio — floreacant Serv. 
g. 1, 43 Aprilis vero dictus eat quasi terras tepore aperiens. 
cf. Fulv. Nobil. fr. 1. 

1 cingio (cangio ut vid. Paris. m. 1) 2 reguliB Paria. 

apud R.] Bomauorum Paris. m. 1 8 mentem Bamh. m. 1 

6 nubibus: em. Veneta 

410 

<(Ta^u<^rios)> ludos Varro ait vocari, quod <eis ludis 

discipu^lus pendens a doctore in cr^udo corio tauri^ soli- 

tus sit inpelli, atque us^que eo inibi cogi^ docere, quoad 

consisteret ^atque virtu^te talorum constaret pedu<(m 

firmitas^. 

Fest. p. 351 f^, 15 <^Tauri ludi in^stituti diB infens — ^aed 
Ta>u<riof> — ^firmitas^. cf, Varro d€ l. L. 5, 154. lAxi, ^^,^^. 
S^rtf. Dan. Aen. 2, 140. 



356 Grammaticae aetatiB Yarronianae fragmenta 

NOMINUM COMMUNIUM 

411 

ager arcifinius, sicut ait Varro, ab arcendis hostibus 

est appellatus. 

Frontin. grom. Lat. I 6 nam ager — appeUatns. IV DtscipH' 
narum trihuit Ritschl op. 3, 359. 

412 

Varro diis superis altaria, terrestribus aras, inferis 

focos dicari adfirmat. 

Serv. Dan. huc. 5, 66 novimus enim aras et diis esse superis 
et inferis consecrataB, altaria vero esse supemornm tantum 
deorum, quae ab altitudine constant esse nominata. — Varro 
— adfirmat. Isid. app. XXIII diff. vcrb. 2f^ inter altaria et 
aras hoc interest, quod altaria deo ponuntur, arae etiam de- 
functis [= Schol. Bern. btu:. 5, 65]. id. or. 15, 4, 13 aram 
quidam vocatam dixerunt, quod ibi incensae yictimae ardeant 
fs» de l. L. 5, 381; alii aras dicunt a precationibus, id est quas 
Graeci &Qag dicunt, unde contra imprecatio xatdQoc dicitur 
[=s= Serv. Aen. 2, 5i5]; alii volunt ab altitudine aras, sed male. 
14 altare autem ab altitudine constat esse nominatum quasi 
alta ara. cf. Paul. Fest. p. 5, 8. 29, 10. Macrob. 3, 2, 8 (= Varr. 
fr. 128). Antiq. div. V trihuit Merkel. 

413 

amoena — quasi amunia, hoc est sine fructu, ut Varro 

et Carminius docent. 

Serv. Aen. 6, 638 amoena autem, quae solum amorem prae- 
fltant, vel, ut supra diximus [5, 734] , quasi amunia — docent. Isid. 
or. 14, 8, 33 amoena loca Verrius Flaccus [fr. 27] ; Varro [Verrius 
Flaccus codd., t^ui Varro antea] quod sine munere sunt, nec quid- 
quam in his officii, quasi amunia hoc est sine &uctu, unde fructus 
nuUus exsolvitur; inde etiamnihil praestantes immunes vocantur 
[r=x: Serv. Am. 5, 734]. cf Isid. diff. verb. 42. CGL V 439, 36. 

414 

arundo dicta, quod cito arescat. hanc veteres can- 
nam vocayerunt, arundinem vero postea: dixit Varro. 

Istd. or. 17, 7, 57 aruudo -- Natto. AgToec. ortfc. p. 122, 18 
arando canna est ab aiidita^ie d\c>\>a. 



M. TerentiuB Varro 357 

415 

auruginem Varro appellari ait a colore auri. 

Isid. or. 4, 8, 13 anruginem vero Varro — auri. Disciplinarufn 
VIII adsignavit Bitschl op. 3, 368. 

416 

baxeas calciamenta feminarum, ut Varro dicit. 
Be dub. nom. CGK V 572, 21 baxeas — dicit. 

417 

dccc tC KoafiovGi Tovg Ttatdag roLg TteQidsQaCoig^ a povXkag 
xaXovai; — o ^ev yccQ oi TtBQi Bd^Qtova Xiyovovv^ ov md^avov 
EGTt^ xfig ^ovXrig inb AloXitov ^ollag TtQOOayoQevoiiivrigj 
Tovro avfipokov ev^ovXlag neQi.rt^ea^ai rovg TtatSag, 

Plut. quaest. B. 101 dia ti — naUa?. cf. id. Bom. 20. 

3 povXXrig edd. 

418 

caelum quidem haut dubie caelati argumento diximus, 
ut interpretatur M. Varro. 

Plin. n. h. 2, 8 caeium — Varro. cf. supra fr. 91. Ad. Stilo 
fr. 7. Schol. in Lucan. 9, 578. Isid. or. 3, 31, 1. Gruppe, Hermes 
11, 238. Disciplinarum VI trihuit Bitschl op. 3, 396. 

419 

auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur qui 

excastratus est. 

Gell. 9, 9, 8 quo enim pacto diceret [Vergiliiis] ^tb naXbv 
ne(pLXriiiivs\ verba hercle non translaticia sed cuiusdam nativae 
dulcedinis? hoc igitur reliquit et cetera vertit non infestiviter 
[Theocr. 3, 3sq. Verg. buc. 9, 23 sq.]^ nisi quod caprum dixit 
quem Theocritus iv6Q%av appellavit. auctore enim M. Varrone — est. 
cf. Varro de l. L. 5, 97. r. r. 2, 3, 7. Paul. Fest. p. 48, 14, 
Isicl. or. 12, 1, 15. CGL V 276, 17. VI 176. libro V De 
serm. Lat. tribuit Wilmanns. 

420 

carceres quasi arceres secimdum Varronem. 

Serv. Aen. 5, 145 carcer est numero tantum singulari cuatA- 
dia noxiorum; carceres vero tantum p\\M«\\ o^\!\«»^ Q^\5a^^ ^«jcis. 



358 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

arcentur; unde et carceres — Varronem. id. Aen. 1, 54 carcerautem 
undecumque prohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo. 
item Serv. g. 3, 104. Schol. Bem. ibid. cUiter Varro de l. L. 
5, 151 carcer a coercendo quod exire prohibentur. id. 153 car- 
ceres dicti quod coercuntur equi, ne inde exeant. cf. Isid. or. 
5, 27 y 13. 15, 2, 46. 18, 32. utrum Varronis etymon a Servio re- 
latum ex locis De l. L. perverse immutatum sit, an alio in libro 
Varronis fuerit dubitat Woelfflin, Arch. f Lat. Jjex. 8, 573, sed 
cf fr. 354. aliud etymon ap. Santram fr. 12. 

421 

cot-am de praesentibus nobis, palam etiam de 
absentibus. 

Serv. Dan. Aen. 1, 595 et coram non nuUi ad personam, 
ut 'coram Vergilio [viro Paris. 1750]^^ palam ad omnes referri 
volunt, ut 'palam omnibus'. Varro: coram — absentibus. Serv.Dan. 
Aen. 2, 538 et coram ad personam certam refertur, palam ad 
omnes. cf Prvic. III 52, 13. Caper orth. p. 97, 10. Audax exc. 
p. 354, 18. Anecd. H. p. 277, 22. 216, 17. Suet rell. p. 286 E. 
Don. Ter. andr. 3, 2, 10 ^. adelph. 4, 3, 17. Isid. diff. verb. 91. 
app. XXIII diff. verb. 16. CGL IV 136,28. 224,13. libro V 
De serm. Lat. tribuit Wilmanns. 

422 

curculio. Varro ait hoc nomen per antistoechum dictum 

quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur. 

Serv. g. 1, 186 curcuiio — guttur. Schol. Bern. ibid. curcuUo. 
Varro — gurguiio. curculio, gcnus bestiae. cf Schol. in Pers. 4, 38 
(et adn. Jahni). Isid. or. 12, 8, 17. 

423 

'dimidium librum legi' aut 'dimidiam fabulam audivi' 

vel quid aliud huiusce modi male ac vitiose dici existumat 

Varro. oportet enim inquit dicere ^dimidiatum 

librum', non ^dimidium', et 'dimidiatam fabulam', 

B non ^dimidiam'. contra autem si <^ex^ sextario 

hemina fusa est, non 'dimidiatum sextarium fusum' 

dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei 

debebatur, quingentos recepit, non dimidiatum 

recepisse dicemus, sed dimidium. at si scyphus 

^ inquit argenteus milai c"vxm «A\o Q.QT£im>\^\% va. duas 



M. Terentms Varro 359 

partis disiectus sit, dimidiatum eum esse dicere 
scyphum debeo, non dimidium, argentum autem, 
quod in eo scypho inest, dimidium meum esse, 
non dimidiatnm, disseritque ac dividit subtilissime 
quid dimidium dimidiato intersit, et Q. Ennium scienter is 
hoc in annalibus dixisse ait [536 F.*j: ^sicuti si quis ferat 
yas yini dimidiatum'. sicuti pars quae deest ei yaso, non 
dimidiata dicenda est, sed dimidia. omnis autem disputa- 
tionis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure ex- 
plicat, summa haec est: dimidiatum est quasi dismediatum lo 
et in partis duas pares diyisum, dimidiatum ergo nisi 
ipsum, quod diyisum est, dici haut conyenit; dimidium 
yero est, nbn quod ipsum dimidiatimi est, sed quae ex 
dimidiato pars altera est. cimi igitur partem dimidiam 
libri legisse yolumus dicere aut partem dimidiam fabulae 85 
audisse, si ^dimidiam fabulam' aut ^dimidium librum' 
dicimus, peccamus; totum enim ipsimi quod dimidiatum 
atque diyisum est, dimidiimi dicis. itaque Lucilius eadem 
secutus [l342Mai\\ ^uno oculo' inquit ^pedibusque duobus 
dimidiatus / ut porcus'; et alio loco [1283 Ma^i 'quidni? ao 
et scruta quidem ut yendat scrutarius laudat, / praefractam 
strigilem, soleam inprobus dimidiatam'. iam in yicesimo 
manifestius ^dimidiam horam' dicere studiose fugit, sed 
pro dimidia dimidiimi ponit in hisce yersibus [571Ma^\ 
^tempestate sua atque eodem uno tempore et horae / dimi- 36 
dio et tribus confectis dum taxat eandem / ad quartam'. 

nam cum obyium proximumque esset dicere ^dimidia 
et tribus confectis', yigilate atque attente yerbima non 
probum yitayit. per quod satis apparet ne ^horam' qui- 
dem ^dimidiam' recte dici, sed yel ^dimidiatam horam' 40 
yel ^dimidiam partem horae'. propterea Plautus quoque 
in Bacchidibus [1189^ 'dimidium auri' dicit, non ^dimidia- 
tum aurum'; item in Aulularia 'dimidium obsoni', non 
^dimidiatum obsonium', in hoc yersu [^Pi]: ^ei adeo 
obsoni hic iussit dimidium dari'; in Menaechmis autem 46 
*dimidiatum diem', non ^dimidium' in hoc yersu [i57]: 
^dies quidem iam ad umbilicum dim\di%.t\x& T(iQi\^SQ;x>&\>^ 



360 Grammaticae aetatis Yarroniaiiae fragmenta 

M. etiam Cato in libro, quem de agri cultnra conscripsit 
[i5i]: 'semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri 

60 solet. eo cribro terram incemito dimidiatum digitum. 
iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato'. 
Mimidiatum' inquit 'digitum', non 'dimidium'. nam 'digiti^ 
quidem *dimidium', digitimi autem ipsum dimidiatum dici 
oportet. item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit 

55 [_p. 56 fr. 3 J^\ 'homines defoderunt in terram dimidiatos 
ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt '. neque quis- 
quam omniimi, qui probe locuti sunt, his verbis sequius 
quam dixi usus est. 

Gdl. 3, 14 dimidium Ubrom — twub eat. cf. AgrOeC, Orth.p. 116,21, 

Beda oHh. p. 269, 27. Anecd. H. p. 2S7, 21. Isid. diff. verb. 146. 
haec V DisdpUnarum vulgo adscrihuntur ; cf. Ritschl op. 3, 363. 
Kretzschmer, de Gell. font. p. 10. 51. Ruske, de Gell. Noct. Attic. 
font. p. 29. 

4 ct 6 non dim. om. Lugd-Bat. 5 ex add. codd. deterr. 
6 <^dimidium^, non dim. edd. vett. dim. ^sed dimidium^ 
Skutsch 9 ac Paris. Vatic. 12 delebo Lugd-Bat. argenti 
Lugd-Bat. Vatic. 13 eum 16 dixisset JParis. Vatic. m. 1 
18 dimidiato Paris. m. 1 Lugd-Bat. Vatic. 28 eandem Paris. 
Vatic. 30 dimiditus Lugd - Bat. Vatic. dimidius Paris. 

31 yendat et praefactam Lugd-Bat. Vatic. 36 hora: 

em. codd. deterr. 36 at codd. optt. 37 dimidiam: em. 

Hertz 40 dicit Paris. Lugd-Bat. 46 obsonii (ita 

et Vatic.) hinc Plautus 47 mortuus est 51 tabulam 

56 igneque Lugd-Bat. Vatic. 57 sequi usquam 

424 

divos perpetuos, deos qui propter sui consecrationem 

timentur, ut sunt dii manes. 

Serv. Aen. 5, 45 ^divum' et 'deorum' indifferenter plerum- 
que ponit poeta, quamquam sit discretio, ut deos perpetuos 
dicamus, divos ex hominibus factos, quasi qui diem obierint; 
unde divos etiam imperatores vocamus. sed Varro et Ateius 
[Phil. fr. 12. Cap. 15] contra sentiunt dicentes divos — manes. 
cf Serv. Aen. 8, 275. Isid. diff. verb. 168. 

425 
dolo est — secundum Varronem ingens contus cum 
ferro brevissimo, dolones autem a fallendo dicti sunt, 
quod decipimt ferro c\im spmem ^T«»fc\«t^Ti\» \\^, 



M. TerentiuB Varro 361 

Serv. Aen. 7, 664 doio est aut fiagellam intra cuius Tir- 
gam latet pugio aut Becundam — ligni. Isid. or. 18, 9, 4 doloneB 
autem a dolo dicti sunt, quod fallant et decipiant feiro cum 
speciem praeferant ligni. item CGL V 551, 34. dliter Don, 
Ter. eun. 3, 3, 9 \ 

1 dolon plerique codd. Varr. oni. Eegin. 

426 

frendere significat dentibus frangere, unde nefrendes 

infantes, quia nondum habent dentes. et Varro frenos 

hinc putat dictos. 

Serv. Dan. Aen. 8, 230 proprie infrendens est inter se con- 
primens dentes; nam et frendere — dictos. frendere ergo quoquo 
modo frangere, ut ^fresa faba' fracta. Varro r. r. 2, 4, 17 
amisso nomine lactantes dicuntur ne&endes ab eo, quod non- 
dum fabam frendere possunt id est frangere. item Ter. Scaur. 
p. 12, 3. cf. Muc. Scaev. fr. 3. At. Phil. fr. 13. Paul. Fest. 
p. 91, 12. 74, 17. Non. p, 447, 14. Lact. Plac. Stat. Theb. 
5, 663. 9, 446. Isid. or. 4, 0, 3. 10, 106. 138. 17, 4, 4. 20, 16, 1. 
diff. verb. 226. CGL V 33, 39. Wessner, Comment. Jen. 6*, 107 

1 unde et Daniel 

427 

oculorum orbes concavis foraniinibus [dms^ conclusit, 

a quo foratu frontem nominatam Varro existimat. 

La42i. de opif. d. 8, 6 ac primum quod ocoiorum — existimat» 
eo8 neque minus neque amplius quam duos esse yoluit. Isid. 
or. 11, 1, 35 frons ab oculorum foraminibus nominata est. cf id. 
diff. rer. 53. haec ad logistoricum Tuberonem pertinere videntur, 
non secus ac fr, 433. 437. 448. 461 cf SBrandt, Wien. Stud. 13 
{1891) p. 266. 

2 fora cum spatio Floriac. 

428 

facem de fune, ut Varro dicit, unde et funus dic- 

tum est. 

Serv. Aen. 6, 224 facem — est id. Aen. 1, 727 funalia sunt 
quae intra ceram sunt, dicta a fanibus, quos ante usum papyri 
cera cixcumdatos habuere maiores; unde et funera dicuntur, 
quod fanes incensos mortuis praeferebant. — [Dan.J Varro de 
vita p. B. [1, 52 Kettn,]: 'facibuB aut ettiid.^\«k ^Vm-^Y^iS.^ ^soJ^ ^ 



362 Grammaticae aetatis Yarronianae togmenta 

eo funicolo facto earam yestigia quod nbi ea figebant appellaront 
fanalia'. cf. id. Dan. 11, 143. Isid. or. 11, 2, 34. 19, 4, 1. 20, 10, 5. 
Bon. Ter. andr. 1, 1, 81 K 88. 100. aliter Paul Fest. p. 84, 6. 

429 

hilom Varro ait significare medullam eius ferulae, 

quam Graeci a(S(p68BXov vocant, et sic dici apud nos 

nihilum, quomodo apud Graecos ovdi yQV. 

Isid. or. 10, 186 hUum — y(»t;. Varro de l. L. 9, 54 quod 
[ni/tt/i] est ex ne et hili; quare dictns est nihili qui non 
hili erat.- item 10, 81. Paul. Fest. p. 101, 8 hilum putant esse, 
quod grano fabae adhaeret, ex quo nihil et nihilum. cf. id. 
p. 175, 3. Non. p. 121, 2. supra fr. 123. 

430 

ex senatus consulto et Maenia lege ad propitiandum 
lovem additus est illis circensibus dies, isque instaura- 
ticius dictus est non a patibulo, ut quidam putant, Graeco 
nomine &7t6 tov aravQOv, sed a redintegratione, ut Varroni 
placet, qui instaurare ait esse instai* novare. 

Macroh. 1, 11, 5 ex genatus itaque consiilto — novare. cf. Pavl. 

Fest. p. 111, 4. Serv. Aen. 2, 15 {Serv. Dan. Aen. 2, 669). Isid. 
or. 19, 10, 1. CGL V 78, 15. 

431 

idem Varro spargendarum nucum hanc dicit esse 

^ationem, ut lovis omine matrimonium celebretur, ut nupta 

matrona sit, sicut luno; nam nuces in tutela sunt lovis, 

unde et iuglandes vocantur quasi lovis glandes. 

Serv. buc. 8, 29 idem — giandes. Varro de l. L. 5, 102 nux 
iuglans — similis glandis, haec glans optima et maxima a 
love et glande iuglans est appellata. cf. Plin. n. h. 15, 91. 
Macrob. 3, 18, 3. Non. p. 122, 30. cum Servius proxime antea 
Varronis Aetia ad institutum quoddam in nuptiis explicandum 
memoret pergatque Hdem Varro^ etc., ex eodem opere haec 
ducta esse videntur. 

4 iugulandes Paris. (vigul- Hamb.) fort. recte dicuntur 

Bem. Lemov. 

432 
cur te*umphantes lauro C0TOii^Ti\Avi V-aft^ x^V^a ^%t^ quo- 



M. Terentius Varro 363 

niain apud yeteres a laude habuit nomen, nam laudum 
dicebant. 

SerV. buc. 8, 12 cur tamen triamphantes — dicebant. — . VarrO 

ait Liberam patrem propter calorem vini hedera coronatum. 
idem Varro etiam Musas ait hedera coronari. cf. Paul. Fest. 
p. 117, 13 et praesertim JHacrob. 3, 12, 3. haec l. II Antiq. hum, 
iribuend^i esse videntur. 

433 

Varro a ligando cibo putat linguae nomen inpositum. 

Lact. de opif. d. 10, 16 itaque Varro — inpositum. Isid. 
or. 11, 1, 51 linguae a ligando cibo putat Varro nomen in- 
positum. cf. id. diff. rer. 58. de collocatione cf ad fr. 427. 

*434 

hinc et locupletes dicebant loci, hoc est agri, plenos. 

pecunia ipsa a pecore appellabatur. etiam nunc in tabulis 

censoriis pascua dicuntur omnia, ex quibus populus reditus 

habet, quia diu hoc solum vectigal fuerat. multatio quo- 

que non nisi ovium boumque inpendio dicebatur, nec 5 

omittenda priscarum legum benevolentia. cautum quippe 

«st, ne bovem prius quam ovem nominaret qui indiceret 

multam. ludos boum causa celebrantes Bubetios vocabant. 

Plin. n. h. 18, 11 hinc et — vocabant. Servius rex ovium 
boumque efQgie primum aes signavit. Varro de l. L. 5, 92 pe- 
cunia a pecu 95 in pecore pecunia tum pastoribus consistebat. 
Ovid. fast. 5, 280 aut pecus aut latam dives habebat humum,/ 
hinc etiam locuples, hinc ipsa pecunia dicta est. cf. Plin. 
n. h. 33, 43. Varro r. r. 2, 1, 9. Inc. de diff. CGK VII 525, 5. 
Nig. Fig. fr. 15. Verrius {Paul. Fest. p. 119, 2). de Varrone 
au^tore Miinzer ibid. p. 252 sq. 

5 nec Leid. m. 2 Detlefsen non vg. 7 ne quis bovem 

Leid. m. 2 cod. Ghiffletian. Detl. 

435 

Varro lu<[dios a ludo id est a)> lusu interpretatur, 

sicut et Lupercos lud^i>os appel<(labant, quod lude^ndo 

discurrant. 

Tert. de spect. 5 (== Suet. rell. p. 333 B.) <in>de [ab 
Etrurial Romani arcessitos artifices [Lydos] mutuantur tem- 
<^pus enuntiatio^nem , ut ludii a Lyoi^ NO^-wtciiWt. ^'Si^ ^^^ 



364 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Yarro — discurrant, tamen eum luBum iuvenum et die<1bn8 festis et 
tem)>plis et religionibus reputat. Isid. or. 18, 16, 2 Varro autem 
dicit ludos a lusu vocatos, quod iuvenes per dies festos sole- 
bant ludi exultatione populum delectare. an ex libro IX aut 
X Antiq. div.? cf. Krahner, Zeitsch. f. Altw. 1852. 10 Jahrg. 
p. 409. Samter, quaest. Vanon. 38 adn. 4. aliter Cichorius, 
Comment. Rihh. p. 425. ceterum cf. efiam Varro de vita p. M. I 
(Non. p. 530, 21; fr. 25 Kettner). 

1 lu<dio8)> Beiff. lu<[dos> vg. 2 lud<[i>os Oehler 

436 

omnes candido tantum marmore usi sunt e Paro insula, 

quem lapidem coepere lychnitem appellare, quoniam ad 

lucemas in cuniculis caederetur, ut auctor est Varro. 

Plin. n. h. 36, 14 omneB autem candido — Varro, multis podtea 
candidioribus repertis, nuper vero etiam in Lunensium lapici- 
dinis. Varro de L L. 5, 119 lucerna post inventa, quae dicta a 
luce aut quod id vocant kvxvov Graeci. 

437 

ut oculi munitiores essent ab iniuria, eos cilionim 
tegminibus occuluit [eims], unde oculos esse dictos Var- 
roni placet. 

Lact. de opif. d. 10, 1 ut igitur ocuU — piacet. nam ipsae pal- 
pebrae, quibus mobilitas id est palpitatio vocabulum tribuit, 
pilis in ordinem stantibus vallatae saeptum oculis decentissi- 
mum praebent. cf. Isid. or. 11, 1, 36. diff. rer. 54. fortasse 
palpehrarum quoque etymologia Varronis est. cf. supra fr. 17. 
de coUocatione ad fr. 427. 

2 occulit Bonon. 

*438 

ovalis corona est murtea, quam habebant qui oyantes 
introibant, cum bella non erant indicta aut sine sanguine 
confecta. 

Paul. Fest. p. 195^ 7 ovaiis — confecta. cf Plut. Marc. 22. 
Bionys. H. 5, 47. Suet. rell. p. 283 B. Gell. 5, 6, 21. Festi 
^iossas de coronis militarihus ex Varronis Antiquitatihus (ex 
f, ut videtm, de heilo et pacc ; cf . Gruppe, Comment. Momms. 
^d6) sumptas esse ostendit McrTclm, md. "lecl. "Dw^jij*., 1^59. 






M. Terentius Varro 365 

verum tamen etymon in hac sola inest, nisi qmd fortaase ^corond* 
quoque glossa (Paul. Fest. p. 37, 1) Varronis est. cf. etiam 
JFest. p. 313 a, 12 et Plin. n. h. 21, 3 (Varro de l L. 6, 64) et 
de his Cichorius, Comment. Bibb. p. 429. 

439 

OTtlfiLa 8e xa 6kvIcc cprjai Bd^^tov^ na^oxi kccI xijv 

TteQiovatav OTtefi keyov0iv. 

Plut. Bom. 16 oTtifita - Uyovoiv. cf. Fest. p. 186^, 21. Liv, 
1, 10. 4, 20. Serv. Aen. 6, 855. 

440 

ostentum, quod aliquid hominibus ostendit; 

portentum, quod aliquid futurum portendit; pro- 

digium, quod porro dirigit; miraculum, quod 

mirum est; monstrum, quod monet. 

Serv. Dan. Aen. 3, 366 prodigium portentum <et> monstrum 
modico fine discernuntur, sed confuse pro se plerumque po- 
nuntur. Yarro sane haec ita definit: ostentom — monet. Isid. diff. 
verb. 459 portentum nascitur et in sua permanet qualitate; 
ostentum vero subito offertur oculis et subducitur. sic porten- 
tum dicitur a portendendo id est porro ostendendo, sicut et 
prodigium, quod porro dicat id est futura de longe praedicat. 
monstrum sane a monitu vel monstrando dictum, quod aliquid 
significando demonstret et statim. quinque sunt autem genera 
prodigiorum, ut Varro dicit, id est portentum ostentum prodi- 
gium miraculum et monstrum. cf. Isid. ibid. 457. or. 11, 3, 1. 
Ael. Stilo fr. 17. Sinn. Cap. fr. 7. August. civ. d. 21, 8. Non. 
p. 375, 27. 429, 1. 435, 27 Inc. de diff. CGK VII 520, 20. 
de prodigiis Varro in Antiq. humanis {Serv. Dan. Aen. 8, 526)^ 
in libris De gente p. B. (August. l. c), in logistorico De admi- 
randis locutus est. 

3 p. dicit fort. ex Isid. scribendum 

441 

secundum Varronem palla dicta est ab inrugatione et 
mobilitate, quae est et circa finem huius modi vestium, 
aiih xov nakXeiv, 

Serv. Aen. i, 648 pallam rigentem. — significat autem 
tunicopallium, quod ■ecundum — TtiXXeiv. cf. Isid. or. 19, 25, 2. 
Non. p. 537, 32. aliter Vairo de 1. L. 5, 131. 

3 TtaXXvif Cassetl. -lei, Lips. -Xaetv MonoA. 



366 GramiDaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

442 

Varro refert Pilmnnum quendam in Italia fuisse, qui 

pinsendis praefuit arvis; unde et pilumni et pistores. ab 

hoc igitur pilum et pilam inventa, quibus far pinsitur, et 

ex eius nomine ita appellata. 

laid. or. 4, 11, 5 est enim pila vas concavum et medicorum 
apta usui, in qua proprie ptisanae fieri et pigmenta confici 
[concidi vg.'] solent. Varro autem refert — appeUata. cf. supra 
fr. 358. 475. Varro de l. L. 5, 138. Bisciplinarum VIII tribuit 
Ritschl op. 3, 368. 

2 pinsendi praebuit artem nonnuUi codd. Pilumni cul- 
tores pist. Bitschl coU. Serv. Aen. 9, 4 3 inventam 

^443 

qui versus facit naQcc <^t6)> itouiv dictus est Tcotrjfqgy 

Latina lingua vates, quod verba modulatione conectat; viere 

enim conectere est; unde vimen dictum virgulti species 

et viti in rotis. 

Mar. Vict. p. 56, 16 qui — in rotiB. poetice est ars ipsa; nam 
poesis et poema distant eo, quod poema <^uno^ tantum modo 
clauditur carmine, ut tragoedia vel rapsodia, poesis autem ex 
ploribus [id] est, corpus operis confecti, ut Ilias Homeri et 
Aeneis Vergilii. Bon. Ter. andr. prol.^ ^quas fecisset fabulas' 
bene 'fecisset', non 'scripsisset' ; unde et poetae a faciendo dicti 
sunt, &n6 tov itoulv. cf. Biom. p. 491, 18. de Varrone auctore 
cf fr. 66. 

1 t6 add. edit. princ. 2 vates dicitur qui Paris. 4 vitis 
et vietores Keil 

444 

poscere est secimdum Varronem quotiens aliquid pro 
merito nostro deposcimus, petere vero est cum aliquid 
humiliter et cum precibus postulamus. 

Serv. Aen. 9, 192 poBcere — poBtiiiaimw. cf Don. Ter. andr. 
2, 5, 11 \ Non. p. 375, 14. Isid. diff. verb. 438. CGL V 556, 7. 

*445 

l^ procum patricium in discxip^ioTi^ dA&^vvun.^ quam fecit 
. TtilliuSf significat procerxmi^ i eDMxi «volX, "^TVfiSsc^. 



M. Terentius Varro 367 

Fest. p, 249 <^, 1 procum — principes. Varronem auctorem esse 
apparet ex fr. 32 {cf. fr. 111. 112. 113). cf. Mommsen, die Bdm. 
Tribus p. 216. 

1 discriptionec eas sium cod. 2 pioceres enim post 

significat interpungens Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 28 adn. 1 

446 

Varro pronubam dicit quae ante nupsit et quae uni 

tantum nupta est. 

Serv. Dan. Aen. 4, 166 Varro — est ideoque auspices deli- 
^runtur ad nuptias. cf. Paul. Fest. p. 244, 3. Fest. p. 242 f>, 29. 
Isid. or. 9, 7, 8. CGL V 325, 35. 

1 nupserit Floriac. vel quae Turon. et in marg. Ambros. 
ueque Floriac. neque JDaniel et Ambros. et quae Scal. 

447 

Varro quinque gradus aetatis aequabiliter putat esse 
divisos, unum quemque scilicet praeter extremum in 
annos XV. itaque primo gradu usque annum XV pueros 
dictos, quod sint puri id est inpubes; secundo ad tricensi- 
mum annum adulescentes ab alescendo sic nominatos; in 5 
tertio gradu qui erant usque quinque et quadraginta annos 
iuvenis appellatos, eo quod rem publicam in re militari 
possent iuvare; in quarto autem adusque sexagensimum 
annum seniores vocitatos, quod tunc primum senescere 
corpus inciperet; inde usque finem vitae imius cuiusque lo 
quintum gradum factum, in quo qui essent senes appel- 
latos, quod ea aetate corpus iam senio laboraret. 

CenSOr. d. n. 14, 2 Varro — laboraret cf. Paul. Fest. p. 5, 6. 
Isid. or. 11, 2, 1 sq. 

4 secunduB Colon. -dos Vatic. 4929 5 allescendo Cohn. 
Vatic. id. 6 erat 

448 

quos [r/mc5] ait Varro ita dictos, quod rivi ab his 

obsceni umoris oriantur. 

Lact. de opif. d. 14, 3 quid rienum gemina similitudo? qno 
ait — oriantur. itcm Isid. OT. 11, 1, 97. dc coUocationc cf. fr. 427. 

2 umores Bonon. m. 1 humoris Bonon. m. 2 i& m tQ&. ^t 
h postea eras. humoris Valent. li\x in rcw. 



368 Grammaticae aetatis Yaironianae fragmenta 

449 
Varro reglTim cognominatmn arquatorum morbum tradit, 
quoniam mulso curetur. 

Flin. n. h. 22, 114 Varro — curetur. 

1 marquatorum Ricc. arquatum Barbarus 

450 

robigo est — vitium obscenae libidinis, quod 
ulcus vocatur. 

Serv. g. 1, 151 robigo autem genus est vitii, quo culmi 
pereunt — . inde et Robigus deus et sacra eius decimo [sep- 
timo Masviciiis] Ei. Maias Robiginalia appellantur. sed haec 
res abusive robigo dicitur; nam proprie robigo est, ut Varro dicit, 
▼itiuin — vocatur. Schol. Bem. ihid. rubigo genus vitii, quo culmi 
pereunt, abusive. proprie vitium — vocatur, ut Varro ait. Anecd. H. 
p. CLXXVIII rubigo est vitium obsc. lib. vcl obsceni livoris, nt 
Varro ait, quod u. voc. haec a Disciplinarum VIII Ritschl 
(op. 3, 400) dubitanter, ab Antiq. div. Agahd ducta esse putant. 

1 rubigo nonnuUi codd. 

451 

Varro asinos rudere, canes gannire, puUos pipare dixit. 

Non. p. 450, 6 gannire cum sit proprie canum (Varro — dixit, 
et Lucretius lib. V \1070^ 'alio pacto gannitu vocis adulent'), 
etiam humanam vocem non nuUi gannitum vocaverunt. cf. 
Varro de l. L. 7, 103. Paul. Fest. p. 177 a, 21. Non. p. 156,21. 
Suet. rell. fr. 161 R. Woelfflin, Arch. f. Lat. Lex. 8, 432sq. lib. II 
De l. L. tribuit Wilmanns. 

1 garrire Lugd. 73 Harl. m. 2 Crudian. Bamb. 

452 

<(ruminalem ficum appel^latam ait Varro <]prope curiam 

sub veter)>ibus, quod sub ea ar<(bore lupa a monte decur- 

rens^ Remo et Romulo <^manmiam dederit. mamm^a 

autem rumis di<[cebatur, unde rustici lactenses haed^os 

5 subrumos vo<^cant, quia adhuc sub mammis habentur)>. 

Fest. p. 27 0<^, 21 ruminaiem — <^habentur>. alii [alibi cod."] autem 
sunt ^'qui dictam putent, quod sub ea pecus^ ruminari solitum 
(^esBBl}. cf. fr. 102. Varro r. r. 2, 1, 11. de l. L. 5, 54. 

1 sq. suppl. Vrs. ex FaMHo ^ ^ft^. scri^' ex Paulo prae- 
buerit vg. 4 <^haedo8 "lac^icn^^^^* «9. ^ ^^vjJax^asfiL^ «sxjdK 



M. Terentius Varro 369 

453 

sacellum — sacra cella est. 

Don. Ter. adelph. 4, 2, 37 * et saceUtun, ut Varro ait, s. c. e-t. 
cf. Trehatim fr. 3. Antiq. div. V trihuit Smutny, de schol. Terent. 
auct. et font. 121. 

454 

saltatores nominatos Varro dicit ab Arcade Salio, quem 
Aeneas in Italiam secum adduxit quique primo docuit 
Romanos adulescentes nobiles saltare. 

Isid. Or. 18, 50 saltatores autem nominatOB — saltare. cf. Fest, 

p. 326 f>, 32. Dionys. H. 1, 49. Strabo 13, 608. Serv. Dan. Aen. 8, 285. 

455 

Varro ait sparum telum missile, a piscibus ducta 
similitudine, qui spari vocantur. 

Serv. Dan. Aen. 11, 682 Varro — yocantur. alii sparus a spar- 
gendo diciputant (= Fest.p. 330% 16). cf. Non.p. 224,1. 555,20. 
Isid. or. 12, 6,31. CGL V 515, 24. 647, 1. 2. 

456 

spiracula appellata omnia loca pestiferi spiritus, quae 
Graeci xaQ^vsLa appellant vel Acherontea. etiam Varro 
spiraculum dicit huiusce modi locum, et spiracula ex eo 
dicuntur loca, qua terra spiritum edit. 

Isid. or. 14, 9, 2 gpiracuia — edit. haec ex Antiq. hum. (cf. Serv 
Aen. 7, 563) tracta esse puto. 

1 quae Arev. quem vg. 

457 

<^talas^sionem in nuptiis Varro ait <(signum esse 
lani^iici, zakctqov id est quasillum, i<^nde enim so])litum 
appellari talassionem. 

Fest. p. 351 f>, 27 ^talas^slonem — talassionem. cf Liv. 1, 9. 

Plut. Eom. 15 (luha fr. 9). Dionys. H. 2, 30. Sefv. Aen. 1, 651. 
Aetiis irihuit Thilo, de Varr. Plut. quaest. Rom. auctore •5(To*w&>Mi 
(B0nnael853) p. 25, sed fortasse Antiquitotes antepo^-^vAaA s\»nwX. 

&r»mmMtio»e JBomaiute fragmenta ed. 'FuvAioiii ^4l 



570 Grammaticae aetatis Yairotiiaiiae fragmenta 

458 

valvae sunt — quae revolvuntur et se velant. 
Serv. Aen. 1, 449 yaiyae autem simt, ut dicit YarrOy 

qnae — velant. 

459 

Plautus in Faeneratrice [i X.]: /heus tu, in barbaria 

quod dixisse dicitur / libertus suae patronae, id ego dico 

<^tibi^: / ''Libertas salve, vapula Papiria". in barbaria est 

in Italia. Aelius \fr. 44^ hoc loco vapula positum esse 

6 ait pro dole, Varro pro peri teste Terentio in Phormione 

[849]: ^non <^manes ? / vapula. id quidem tibi iam fiet, 

nisi^ resistis verbero'. et Plautus in Curculione [56'^]: 'red- 

din an non mulierem / prius, quam te huic meae machaerae 

obicio, mastigia? / vapulare ego te vehementer iubeo, ne 

10 ine territes'. 

Fest. p. 372^, 27 Wapula Papiria' in proverbio fuit anti- 
quis — . PiautoB — me territeB. cf. Sifin. Cap. fr. 22. an ex Plau' 
tinis quaeitionibm? 

2 dixisse vg.i fecisse id eo dico cum spatio cod.: em. 

Scal. S liberta 6 num tu resistis ver- 

bero: em. et supph ex Ter. 

460 

vestibulum, ut Varro dicit, eiymologiae non ha;bet 

proprietatem, sed fit pro captu inge'nii; nam vestibulum — - 

dictum ab eo, quod ianuam vestiat. 

Serv. Aen. 6, 273 vestibtaum — n. vestibtatim, ut Bupra ^2, 4691 
diximus, dictum — vestiat. alii dicunt a Yesta dictum per inminii» 
tionem; nam Yestae limen est consecratum. alii dicunt ab eo, 
quod nuUus illic stet; in limine enim solus eirt transitus: quo- 
modo vesanus dicitur non sanus, sic vestibulum quasi non sta- 
bulum. cf. Gell. 16, 5. Macrdh. 6, 8, 14 sq. Prisc. p. 124, 10. 
Isid. or. 15, 7, 2 {8, 11, 61). CGL VII 409. 

461 

vir nuncupatuij est, quod maior in eo vis est quain 
in fetiiiiia, et hinc viitus nonien accepit; item mulietr, ui 
[ Varro icteipretatur, a moWitie \iim\x^\». ^t d«tracta littera 
relat mollier. 



M. TerentiuB Varro. L. Cincius 371 

Lact. de opif. d. 12, 16 Tir itaque nuncupataB — moiiier. Isid. or. 
11, 2, 17. 18. diff. rer. 82 vix itaque nuncupatus, ut ait Lactan- 
tius, quod — moiiier. Varro de l. L. 5, 73 virtus ut viri via [viri 
iuB Flor. viritus Scal.] a virilitate. cf, Cic. tiASC. 2, 43. de collO' 
catione cf fr. 427. 

1 nuncup. Paris. m. 1 nominatus Bonon. Vaient, sed cf. 
Isid. ibid. 

FALSA 

46J2 

nebulones — Varro obscuros, ignoto loco natos. 

Ps-Acro Hor. ep. 1, 2, 28 nebuiones, perditi luxuriosi molles 
inepti. Varro — natoB. cf. de Varronis auctoritate Wilmanm 
l. c. p. 138. 

463 

ego insolens atque infrequens verbum proferre 
velut spinam calcare devito. 

Cod. Asbumhamensis 27 [XI saec.] Varro: ego — devito. haec 
initio avXXoyfjg cuiusdam sententiarum legit Beitzenstein, qui 
collato l. 9, 20 de l. L. ea ex libro quodam Varronis grammor 
tico tracta esse coniecit {M. Ter. Varr. u. loh. von Euch. p. 64 
adn.); at 'devito^ cum infinitivo Varronis esse non potest, ut me 
Buscheler monuit, nee placet ^dubito^, itaque ista inter Varronis 
sententias recipienda censeo. 

2 velud 



L. GINCIUS 

A. TESTBfONIA 



VITAE 



1. de Lucio (praenomen vd. in fr. 25) Cincio grammatico 
ab antiquo rerum scriptore seiungendo hodie nemo iam dubitat 
(cf Hertz, de Luciis Cinciis. Berol. 1842 p. 61 sq. Peter, vet. hist. 
jRom. rell. p. Cllllsq.); qui tamen quando vixerit, certo statui 
non potest, cum alius esse videatwr atque Attici procurator, in 
quo Utteratissimum illum hominem tottus antiq^u.itotxs ^^^x^sMm^ 
kg^re nullum extat indidum (Cic. ad Att. 1, 1, 1. T . ^> ^i^ 
Jff, 17. J20, 1. 7; 4, 4«; 6, 2,1; od Q. fr. 2, ^, l^. •aequ.t^ 'ViW^ ^» 



372 Grammaticae aetatis YaiTonianae fragmenta 

iis qui Cincium commemorant multum Jiac in re iuvamur, quia 
non sine temporum confusione scriptores apud eos affertmtur 
(Fest. p. 170 Santra Aelius Cincius; p. 173 Cincius Santra; 
p. 277 Cincius Aelius etc. Char. p. 132 Varro Tullius Cin- 
cius; Arnob. 3, 38 Piso Granius Varro Comificius Manilius 
Cincius); nisi quod Gellius Cincii industriam celebrans eum 
vnter Aelium et Santram collocat (test. 2) ad aetatemque fere Varro- 
nis deducit. quae res a natura ipsa varietateque Cincianae doctirt- 
nae confirmatur; in hac enim, nt in Varroniana et Nigidiana, 
studiorum maturitas elucet, quae StUonis aetatem secuta est {cf. 
etiam Ael. Stilo test. 8 et infra ad fr. 27). uter tamen senior 
fuerit, Cinciusne an Varro, ex Macrohio (fr. 6 Cincio Varro 
consentit) coUigere non audeo, qui summum indido mihi est 
Cincium De fastis librum ante Varronis Antiquitates scripsisse, 
ubi ea Varro exposuisse videtur, quae in fr. 6 Uguntur. de verho 
^consentire^ ap. Macroh. cf. etiam 1, 12, 20 adfirmant quidam {Ni- 
gidius? cf. Swohoda, Nig. Fig. rell. p. 26. 28)^ qnibus Comelius 
Labeo congentit; 1, 16, 33 Tuditanus — Cassius — Geminus — 
cui rei etiam Varro consentit. Hertz ibid. p 72. 

2. Gell. 7, 15, 5 = Ael. Stilo test. 15 (ne si Aelii quidem, 
Cincii et Santrae dicendum ita censuissent) 

SCRIPTORUM 

5. Fest, p. 241^, 8 Cincius in libro de consulum po- 
testate 

4. reliqui Cincii lihri infra in fragmentis reperiuntur. quid 
praeterea inter hunc Cindum et vetustiorem in annalibus intersit 
vd. apud Momm^en, JRom. Chron. p. 315* sq. muito incertior 
coniectura est Pluessii, de Cindis rer. Bom. scriptoribtts 
{Bonn 1865) p. 24sq. 

Cindi reliquias collegeru^t Hertz l. c. p. 32 sq. Egger, LcU. 
:serm. vet. rell. sel. (Paris 1843) p. 34 sq. Huschke, iurisprud. 
-anteiiLst,^ p. 84 sq. Bremer, iurisprud. antehadr. {Lips. 1896) 
1, 252 sq. cf. Pluess l. c. Wissowa BE 3, 2^55/3. 



B. FRAGMENTA 

DE VERBIS PRISCIS 

1 [11 Bremer^ 

peremere Gincms in lib. de verbis priscis ait signi- 
£care idem quod proliibere. 



L. Cincius 373 

Fest. p. 214^, 31 peremere — prohibere; at Cato in li. qni est 

de re militari pro vitiare usus [est] est [4 J.]. cf. Pcml. Fest, 
p. 215, 14. 

2 \13\ 

reconduit refecerit, ut condere urbem facere, aedificare, 
ut Cincius testatur in libro de verbis priscis. 

Fest. p. 277 o., 3 reconduit — priacis. 

1 reconductae fecerit: em. SccU. ut OMue.i et 

3 [15] 

quem ad modum omnis fere materia non de- 

formata rudis appellatur, sicut vestimentum rude 

non perpolitum, sic aes infectum rudusculum. 

apud aedem Apollinis aes conflatum iacuit, id 

ad rudus appellabant, ^et adbuc^ in aestimatione 5 

censoria aes infectum rudus appellatur. rudiari 

ab eodem dicuntur, qui saga nova poliunt. 

Fest. p. 265<^, 4 roduB vel raudus significat rem rudem et 
inperfectam; nam saxum quoque raudus appellant poetae, ut 
Accius in Melanippo [v. 437 Ribb.^]: 'constitit [constituit cod,: 
em. AugmtimisJ cognovit sensit, conlocat sese in locum / cel- 
sum, hinc manibus rapere raudus saxeum grande et grave' ; et 
in Chrysippo [v. 263]: 'neque quisquam a telis vacuus, sed ut 
cuique obviam / fuerat, ferrum alius, <^alius^ saxi rodera [saxio 
rudem cod.: em. BuecheUry. vulgus quidem in usu habuit, 
non modo pro aere inperfecto, ut Lucilius cum ait [1192 Ma^ 
^plumbi paxillum rodus linique mataxam [matexam cod^\ sea 
etiam <^pro^ signato, quia in mancipando cum dicitur ^rudusculo 
libram ferito', asse tangitur libra. Cincius de verbis priscifl 
sic ait: quem ad modum — poiiimt hominem inperitum rudem 
dicimus. totam glossam e Cindo promptam esse puto. 

1 nondum formata Huschke 2 rudem: em. Urs. 8 ru- 

dus cuium: em. Urs. rudus. quia alii 6 et adhuc add, 

u 
Huschke inestimatione 6 rudis 7 quod vg. 

4 [17] 

scenam — Cincius in libro, qui est [ei] de verbia i^ris- 
cis, dolabram ait esse ponti&ciam.. 



374 Grammaticae aetatis Yarronianae fra^enta 

Fest. p. 330 f^, 33 scenam genus ^fuiese ferri)> manifestum 
ept, sed utrum [futarum cod.] securis an dolabra sit ambigitur; 
quam Cincias — pontificiam. LiviuB in Lydio [II V. 2 Bihb,^Y. ^cor- 
ruit quaei ictus scena, haut [secena. <^8icine?]> hau iJi66.] multo 
secus'. eadem fere Fest. p. 318 f>, 16. cf. Paul Fest. p. 319, 8. 
Isid. or. 19, 19, 11. 

1 ei aeclusi 

huc accedere videntur glossas a Festo et Arnobio sine Cin- 
cii libro allatae, i. e. fr. 17—30 (cf. etiam fr. 16). 



DE COMITUS 

5 [i>. 253] 

patricios Cincius ait in libro de comitiis eos appellari 
solitos, qui nunc ingenui vocentur. 

Fest. p. 241f^, 21 patricios — Yocentur. cf. Isid. OT. 9y 3, 25. 

Sckol. in Lucan. 9, 479. CGL IV 418, 36. 

DE FASTIS 

6[1] 

Cincius in eo libro, quem de fastis reliquit, ait im- 

perite quosdam opinari Aprilem mensem antiquos a Venere 

dixisse, cum nuUus dies festus nuUumque sacrificium in- 

signe Veneri per himc mensem a maioribus institutum 

6 sit, sed ne in carminibus quidem Saliorum Veneris ulla 

ut ceterorum caelestium laus celebretur. 

Ma^crob. 1, 12, 12 sed Cincius — ceiebretur. Cincio etiam 
Varro consentit [fr. 409\ cf. Fulv. Nobil. fr. 1. 

1 Cingius festis Paris. 

7 [2] 

KCyMog 6 ^Pco^iatog (SotptGrrig q^rjCi t^v ^Aq>qoSlxriv i| 
&q>Q0v t€%&7]vaiy otovel Ik tov xtovcoSovg AiQog xal r^g 
^^v^ag oialag xo eccQ &jtoxe'ji^^f{vai. 

Jjyd. de mens. 4, 44 Kiyxio? S^ 6 — itrtot%x^Vtt^- 



L. CinciuB 375 

8 [3] 

Cincius mensem [Jfaitetn] nominatum putat a Maia, 

quam Vulcani dicit uxorem, argumentoque nititur. quod 

flamen Yulcanalis kalendis Maiis huic deae rem divi- 

nam facit. 

Macrob. i, 12, 18 Cinciug — fjwit. sed Piso [fr. 42 P.] uxo- 
rem Vulcani Maiestam non Maiam dicit vocari. cf. FtUv. 
Nobil. fr. 1, 

3 mais Paris. maias Bamb. 

9 [4] 

lunius Maium sequitur — nominatus — , ut Cincius arbi- 

'bratur, quod lunonius apud Latinos ante vocitatus diuque 

apud Aricinos Praenestinosque hac appellatione in fastos 

relatus sit. 

Macrob. 1, 12, 30 luniug — reiatus sit. cf. Paul. Fest. p. 103, 14, 
Fulv. NobU. fr. 1. 

10 [5] 

KCyKtos iv tm TtSQl t&v ioQx&v liysi xov Noifi^Qiov 
naQcc Toig Ttakaiotg MsQKtidtvov ovoiiacd^vai G)6avsl fiiO&o- 
q^OQOV iv avt& yaQ totg KtrjtOQiSiv ot ^KS^totol tag tcqoo- 

oSovg slaitpEQOV toH TtaQsX^OVtOg KVTiloV StiQODV KaQTt&V 

ai^ig ijUQxo(iivGiv. Noi(ipQiog 8h GatSQOv d)vo(ida&ri in 5 
tov aQt^(iov' svvatog yccQ ix rotf MoQtiov. 

Lyd. de mem. 4, 92 Kiyxio? — Maqtiov. cf Fulv. Nobil. fr. 1. 

MYSTAGOaiCON 

11 Ip. 260] 

lib. II. trientem tertium pondo coronam auream de- 

disse se lovi donum scripsit T. Quintius dict<^ator^, cum 

per novem dies totidem urbes et decimam Praeneste cepisset. 

id significare ait Cincius in mystagogicon 1. II duas libras 

pondo et trientem. 6 

Fest. p. 363<^, 26 trientem — et trientem, qua consuetudine 
iiodieque utimur, cum lignum bes altemm dicimus., id oat 1^«- 



376 Grammaticae aetatis YarTomaiiae fragmenta 

dem et besem latitadinis habens, et Bestertimn id est duos 
aases et semissem tertinm. item si tres asses sont et ^qna- 
dians, est^ quartns qnadians. 

DE OFFiaO lURISCONSULTI 

12 [ij 

l, 11, nuncupata pecunia est, ut ait Cincius in L II 
de of&cio iurisconsulti, nomina<^ta^, certa, nominibus pro- 
priis pronuntiata \XII tab, 6, 1 5.]: ^cum nexum faciet 
mancipiumque, uti lingua nuncupassit, ita ius esto'; id 
6 est uti nominarit locutusve erit, ita ius esto. vota nuncu- 
pata dicuntur, quae consules praetores, cum in provinciam 
proficiscuntur, faciunt; ea in tabulas praesentibus moltis 
referuntur. 

Fest p. 173^, 9 niuictipata — refenmtur. at Santra [fr. i]. 

Varro de l. L. 6, 60 nuncupare nomiDare yalere apparet in le- 
gibuB, ubi nuncupatae pecuniae sunt scriptae. cf. Cic, de off. 
3, 65, Gai. inst. 2, 104. Isid. or. 5, 24, 12. CGL V 88, 10, 

1 nucupata: em. Ura. 2 nomina cod. ta suppl. Urs. 

nomine concepta Huschke 4 nuncupasset Festus et Cic. de 

or. i, 245 : em. Manutius eosto id est Urs. : ita 

13 [2] 

<^sanates — sunt)> qui et infe^riores dici putant "colo- 

nias)>, quae sunt <(dedactae in pris)>cos Latinos, <(quas 

Tarquinius rex in^egerit secimdum <(mare in^fra 

Eomam in c<^ivitates Latinorum^, eosque sanati^s, quod 

5 Priscus^ praeter opinio<^nem eos debellavis^set sanavis- 

se<^t)>q<^ue ac cum iis pa^^cisci potuisset, no<]minatos esse, 

ut ait^ Cincius I. 11 de <(officio iuriscon)>suIti. 

Fest. p. 321 f>, 8 ^^sanates) — <Serv.> Sulpicius <Rufa8> 
[fr. 9] et Opillus <J^Aurelias> [fr. 13]. <8Tmt> qui — <iiizi8con>8iiitL 
ne Valerius <quidem> [fr. 1]. 

Isq. suppl. SccU. Urs. OMue. 2 quae Urs,: que 

3 <sub>egerit Huschke 4 eos qa§: em. Urs. 

14 [5] 

k subici ar^ies dicitur, qui pro oe-<i^o ^^\»\a^^ c^od fit 



L. Cincixis 377 

ut ait Cincius <^in libro de officio iuris^consulti, exemplo 

At^liamantis, ex quo^ expiandi gratia aries m<actatur ab 

eo, qui invitus sce)>lus admisit poenae p<(endendae loco]J>. 

Fest. p. 347^, 2 suWci — <ioco.> cf. Antist. Labeo fr. 5. Cic. 
top. 64. Serv. Ban. h\ic. 4, 43. g. 3, 387. 

Isq. suppl. Scal. Urs. 3 At^heniensium, apud quoB^ 

iidem At<^ham., ex quo> Mercklin, Philol. 12, 201 4 poene 

EX LIBRIS DE RE MILITARI 

15 [4] 

Uh. VI. alae dictae exercitus equitum ordines, 

quod circum legiones dextra sinistraque tam- 

quam alae in avium corporibus locabantur. in 

legione sunt centuriae sexaginta, manipuli tri- 

ginta, cohortes decem. 

Geil. 16, 4, 6 item in libro sexto \de re militari Cincii} 
hoc scriptum est: aiae — decem. cf. Serv. Aen. 4, 121. 11, 604. 
Isid. or. 9, 3, 62. Veget. 2, 1. Schol. in Lucan. 1, 476. Lact. 
Plac. Stat. Theh. 2, 553. CGL VI 46. 

INCERTAE SEDIS 

16 [Be verh. pr. 1] 

alii, ut Cincius, dicimt delubrum esse locum ante tem- 

plum, ubi aqua currit, a deluendo. 

Serv. Aen. 2, 225 delubrum dicitur quod uno tecto plura 
conplectitur numina, quia uno tecto deluitur, ut est Capitolium, 
in quo est Minerva luppiter luno. aiii, ut Gincius — a deiuendo. 
est autem synecdoche, hoc est a parte totum. Varro [fr. 154]. 
cf id. ihid. 4, 56. Istd. or. 15, 4, 9. diff. verh. 407. Schol. in 
Lucan. 2, 29. Ps-Ascon. in divinat. p. 101 Or. Inc. de diff. 
CGK VII 523, 25. CGL IV 227, 32. V 421, 29. 659, 3. de 
collocatione fr. huius et sqq. cf. supra p. 374. 

17 [5] 

gentiles mihi sunt, qui meo nomine appel- 
lantur. 

PauJ. Fest. p. 94, 9 gentiliB dicitui et cx. ^&o^^ai. ^«ajst^ 



378 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

ortus et is, qai simili nomine appellatur, ut ait Cincius: gen- 

tiles — appeUantur. cf. Isid. OT. 9, 2, 1. CGL II 383, 12. 

18 [4] 

naccae appellantur vulgo fulloDes, ut ait Curiatius 

[/r. i], quod nauci non sint, id quod est nullius preti. 

idem sentit et Cincius. 

Fest. p. 166^, 2 nacoae — Cincius. quidam aiunt, quod om- 
nia fere opera ex lana vdxri [nace cod.] dicantur a Graecis. 
cf. Paul Fest. p. 167, 4. Apul. rnet 9, 22. CGL IV 122, 34. 
huius modi etyma xara icvtitpQciGiv vd. ap. Ael. Stil. fr. 15. 26. 

2 nanci 

19 [5] 

<[natio in eadem terra hominum genu^s natum. Cin- 

^cius genus hominum, qui non aliunde vener^unt, sed ibi 

<(nati simt, significari ait, idepjque n^ationem ait <^non 

tantum universim de om^nibus, set e^tiam de singularibus 

5 hominib^us seiuncti<^m dici solere^. 

Fest. p. 166a, 7 <natio> — <Boiere>. < autem Capi^to 

[fr. 24]. cf Paul. Fest. p. 167, 1. Isid. or. 9, 2, 1. 4, 4. CGL 
II 132, 42. 

Isq. suppl. Scal. Urs. Mus. partim ex Paulo 4 se 

te cod. 

20 [6] 

naucum — Cincius quod in oleae ^nucleo)> nuoisque 

intus sit. 

Fest. p. 166 f>, 6 naucum ait Ateius Philologus [fr. 3J, cin- 
oius — Bit, Aelius Stilo [fr. 19], glossematorum a(Utem scnptoie^. 
[inc. gramm. libr. fr. 6 p. 112]. cf. Prisc. p. 204, 13. 

ole§ . . cod. nucleo addidi ex Paulo pro oleae aut 

nucis nucleo Paulus C. cutim oleae nucis, quae Huschke 

21 [7] 

<^novalem a^grum — ^C^incius eum esse [ai^], ubi 
<^terra sine cultura ad novam^ sementem sit relic<^ta^. 

Fest. p. 174a, 16 ^noralem a>gram AeliuB <;Stilo>t [fr. 21]. 
^aed C^incius — relic<^ta>. cf. Paul. Fest. p. 175, 4. 

Isq. suppUtum ex Paulo 



L. Cincius 379 

22 [8] 

novensiles — Cincius numina peregrina novitate ex ipsa 

appellata pronuntiat; nam solere Bomanos religiones urbium 

superatarum partim privatim per familias spargere, partim 

publice consecrare; ac ne aliquis deorum multitudine aut 

ignorantia praeteriretur, brevitatis et compendii causa uno 5 

pariter nomine cunctos Novensiles inyocari. 

Armh. 3, 38 novenaUes Piso [fr, 4], Granius [fr. 3 et Ael. 
StUo fr.22\ Varro [/r. 575], Cornificius \fr. 8\ Manilius [fr. 2^ 

Oincius — InTocarL 

23 [9] 

nuptias dictas esse \(mmt\ — Aelius \fr. 23\ et Cincius, 
quia flammeo caput nubentis obvolvatur, quod antiqui 
obnubere vocarint; ob quam causam legem quoque •{" parens 
tam iubere caput eius obnubere, qui parentem necavisset, 
quod est obvolvere. 5 

Fest. p. 170^, 24 nuptias d. ease ait Santra [fr. 9]^ Comificius 

[fr. 12]^ Curiatius [fr. ^J, AeUus et Clnciug — obvolrere. adn. crtt. 

ad Ael. Stil. l. c. 

24 [10] 

obstitum — Cincius [esse ait] quom qui deo deaeque 
obstiterit, id est qui viderit quod videri nefas esset. 

Fest. p. 193 a, 4 obstitum Cloatius [fr. 13] et Aelius Stilo 

[/r. 25]; Gincius — nefas easet. cf. Ael. Stilo ad l. C. 

1 deeque cod. deaeve Hmchke 

25 [12] 

<^praecidanea porca prod^ucta syllaba <(secunda pro- 

nuntianda est. ea enim, quod^, ut ait L. Gin<[cius, ante- 

quam novam frugem secant, fa^miliae pur<^gandae causa 

Cereri caeditur, prae^cidanea dicitur. 

Fest. p. 218 a, 17 <praecidaaea> — dicitur. ^alii praecidariam 
dixerunt^, quod genus hostiae quod <^ante novam &ugem cae- 
ditur^ prae^cidarium appellabant [-bat cod.]. cf. Paul. Fest. 
p. 219, 5. 223, 19. Cato de agri c. 134. Gell. 4, 6, 7. Non. 
p. 163, 17. Mar. Vict. p. 25, 16. 

Isq. suppl. OMue. partim ex Paulo 



380 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

J26 [14] 

refriva faba dicitur, ut ait Cincius quoque, quae ad 
sacrificium referri solet domum ex segete anspici causa, 
quasi revocans firuges, ut domum dotantes f tevirtico ad 
rem divinam faciendam. 

Fest p. 377 a, 17 refWva — faciendam. Aelius [fr. S3\ sed 

opinionem Cinci adiuvat, quod in sacrificis publicis, cum puls 
fabata dis datur, nominatur refriva. cf. Paul. Fest. p. 276, 4. 
Plin. n. h. 18, 119 (Munzer, Qu^llenkr. d. Ng. d. Plin. p. 301 sq.). 
Macroh. 1, 12, 33. 

1 frabra: em. Urs. ut Urs.: via 3 revocans OJfwe.: 

- cant dotantes scripsi : datantes tritico SccU. 

27 [16\ 

SaJias virgines Cincius ait esse conducticias, quae ad 

Salios adhibeantur, cum apicibus paludatas. 

Fest. p. 329a, 18 SaUas — paiudatag, quas Aelius Stilo [fr. 34]. 
his verbis ita affidmu/r^ ut Cincius StUonem attulerit {cf. Hertz 
I. c. p. 72 sq.). et revera eorum studia vinculo quodam caniimcta 
esse ex reliqtiiis apparet, sive inter se consentiunt, ut in fr. 23 
et hoc, sive dissentiunt, ut in fr. 20. 21. 22. 24. cf. etiam fr. 18. 

28 [18] 

sinistrae aves sinistrumque sive sinistimum auspicium, id 
est quod sinat fieri. Varro 1. V epistolicarum quaestionum 
ait [fr. 225]: ^a deorum sede cum in meridiem spectes, ad 
sinistram sunt partes mundi exorientes, ad dexteram occi- 
fi dentes; ^eo^ factum arbitror, ut sinistra meliora auspicia 
quam dextera existimentur'. idem fere sentiunt Sinnius 
Capito [fr. 11] et Cincius. 

FeSt. p. 339 <^, 1 sinistrae avea — Cincius. Cf. Plut. quaCSt. 

R. 78. adn. crit. vd. ad Varr. l. c. 

29 [19] 

<(t^uditantes, tundentes <(negotium id est ag^entes signi- 
ficare ait Cincius 

I^est. p. 3520', 25 ^t^uditaaotea — Gmcva& <En>niU8 1. 11 

vfi. 135 V. *] ; 'haec intei ae totum <^&^e>x^ ^\eni ^^\W>W \ ^t 



L. Cincius 381 

Lncretius item libro 11 [1142]: ^nec <^tuditantia^ rem cessant 
extrinsecus uUam'. cf. CGL V 249, 23. 398,2. 

Isq. suppletum ex Paulo 2 in lacuna de verbis priscis 
acripsit Hertz 

30 [:20] 

yindiciae olim dicebantur illae, quae ex fundo 

sumptae in ius adlatae erant. 

Fest. p. 376<*, 16 vindiciae appellantur res eae, de quibus 
controversia est; quod potius dicitur vis quae [ius quia cod.] fit 
inter eos, qui contendunt. — de quo verbo Cincius sic ait: 
vindiciae — erant. at Ser. Sulpicius [fr. 12]. cf. Gell. 20, 10, 7. 

1 illae] glebae HeDard 

31 [dcest'\ 

huius Sarapis et huius Isis 

Char. p. 132, 27 Lim pro Lndem [-de cod.] Maro Aeneidos 
Vlin [^ 'Ldm de caelo misit Satumia luno', cum constet 
onmia Gixaecae figurae nominatiyo singulari is syllaba terminata 

genetivo singulari syllaba crescere, licet Varro et TuUius et 
incius, ut de consortio casuum diximus [p. 89, 24], huiuB — 
isis ^dixerint.^ haec ubi fuerint diiudicari non potest. 



DUBLi VEL FALSA 

3J2 [De vcrb. pr. 2] 
Serv. Dan. g. 1, 10 = Cinc. Aliment. p. 7 

33 [deest'] 

Mar. Vict. p. 23, 14 = Cinc. AUment. p. 2 

34 [deest] 

silicemios dici yoluerunt senes iam incurvos quasi iam 
sepulcrorum suorum silices cementes; unde et Cincius 
Alimentus historia de Gorgia Leontino scribit dicens: qui 
dum iam silicernius finem sui temporis exspec- 
taret, etsi moi*i non potuit, tamen infirmitatibus 6 
exultayit. 



382 Grammaticae aetatis YarroniaDae fragmenta 

Fuigent. exp. serm. ant. 8 siiicemios — exuitavit. cf. Nan, 
p. 48, 3 et Wessner, Comment. phil. Jen. 6*, 109. haec non nuJli 
Cincio grammatico trihuerunt; cf. tamen Hertz p. 79; Pluess p. 10. 

1 silicernos Paris. 7581 Harl. 2 cintius Paris. 242 

Bern. Harl. Cinctisus Paris. 3088 5 morti Paris. 242 Leid. 
Bern. Paris. 3088 mordi Paris. 7581 

de C. Titii fragmentis Cincio adscriptis vd. infra ad Titium. 



CUETIUS NICIAS 

TESTIMONIA 



VITAE 



1. Cic. ad Att. 7, 3, 10 [a. 704/50] Nicias Cous vd. Niciam 
tyranvium dp. Crinagoram et Strabonem. 

2. Suet. de gramm. 14 Curtius Nicia haesit Cn. Pompeio 
et C Memmio, sed cum codicillos Memmii ad Pompei uxorem 
de stupro pertulisset, proditus ab ea Pompeium offendit, domo- 
qiie ei int6rdictum est. cum discordia inter Pompeium et Mem- 
mium intra a. 696/58 — 700/54 orta sit, ante hoc tempus Nictds 
Bom>ae fuit. ceteroqui a. 701/53 ambitus reus C. Memmirn Aihe- 
nas in perpetuum exsilium ivit {cf. Cic. ad Q. fr. 3, 2, 3. 8, 3 
al. Suet. lul. 73). 

3. Suet. ihid. fuit et M. Ciceronis familiaris. cf. test. sqq. 
et praesertim 16. 

4. Cic. ad Att 12, 51, 1 [a. 709/45] venit etiam Nicias 
[in Tusculanitm] ei Yalerium hodie audiebam esse venturum. 
id. ibid. 12, 53 hic nobiscum sunt, Nicias et Valerius. id. ad 
fam. 9, 10 Niciam nostruiti — ^uaVissimum GVfL^uoti^v 

5. Suet.de gramm, 14 =^ Cic. ad fam. 9, 10, 1 [a. 709/45] 
in cuius [Ciceronis] epistula ad Dolabellam haec de eo [^tctaj 
legimus: ^nihil Komae geritur qupd te putem scire curare, nisi 
forte scire vis me inter Niciam nostrum et Vidium iudicem 
esse. profert alter, opinor duobus versiculis, e^ensum <^Niciae,^ 
alter Aristarchus hos dpsXi^st; ego tamquam criticus antiquuB 
iudicaturus sum, utrum sint rov (^TtoiriTov an TtocQSfipspXrip^ivoiy^ . 

/ 6. Cic. ad AU. 12, 26,2 [a.709/4^ de Nicia quod scribia, 

si ita me haberem ut eva& humanitate frui possem, in prixois 

vellem illum mecum habere; sed mihi solitudo etrecessus nro- 

vincia, eai. quod qnia facile iw^^^» '^V^^'»»^ ^Q mai^B illum 

deaidero. praeterea noBti l^iciae Tio«\fi.S3x:^^^'i^\^»^'&^^^3^sie^ 



L. CinciuB. Curtius Nicias 383 

consuetudinem victus. cur ergo illi molestus esse velim, cum 
mihi ille iucundus esse non possit? voluntas tamen eius mihi 
grata est. item Siiet de gramm. 14. 

7. Cic. ihid. 13, 1, 3 [a. 709/45] Nicias te [Atticum]^ nt 
debet, amat vehementerque tua sui memoria delectatur. 

8. Cic. ibid, 13, 9, 2 \a. 709/45] a te exspecto, si quid de 
I^ruto, quamquam Nicias confectum putabat, sed divortium non 
probari. 

9. Cic. tbid. 13,28, 3 [a. 709/45] Nicias a DolabeUa magno 
opere arcessitus (legi enim litteras), etsi invito me, tamen eodem 
me auctore profectus est. 

10. Cic. ibid. 13, 29, 1 [a. 709/45] cum quasi alias res 
quaererem de philologis e Nicia, incidimuB in Talnam. ille de 
ingenio nihil nimis, modestum et frugi, sed hoc mihi non pla- 
cuit; se scire aiebat ab eo nuper petitam Cornificiam Q. filiamt 
vetidam sane et multarum nuptiarum. 

11. Cic. ibid. 13, 52, 2 [a. 709/45] Dolabellae villam cum 
praeteriret, omnis armatorum copia dextra sinistra ad equum 
uec usquam alibi: hoc ex Nicia. 

12. dc. ibid. 14, 9, 3 [a. 710/44] ita mihi videtur bellum 
illud [Parthicum] instare, sed Dolabeila et Nicias viderint. 

13. Cic. ibid. 15, 20, 1 [a. 710/44^ Dolabellae mandata sint 
quaelibet^ mihi aliquid, vel quod Niciae nuntiem. 

SCRIPTORUM 

14. Suet. de gramm, 14 huius [Niciae] de Lucilio librofr 
etiam Santra comprobat. de natura horum libr(irfi0n cf. Marso^ 
iMcil. carm. reU. 1 p. LIL 

15. idem esse videtur Aristarcheus Nicias, qui apud Hero- 
dianu/m in schoUis nsgl 'IX. ngoa. memoratur {B 717. 839. r240^ 
J 212. 423. 452. E 163. 203. 638. 1 6. K 38. 95. M 137. N 390. 
n 95. 483. ^ 588. Sl 235). vd. test. 5. 

DOCTRINAE 

16. Cic. ad AU. 7, 3, 10 [a. 704/50] venio ad Tirae^a', in 
qno magis reprehendendus sum, quod homo Romanus Piraee^ 
scripserim, nOn Piraeum (sic eniin oihnes nostri locuti sunt) 
quam ^in)> quod addiderim; non eniin hoc ut oppido praepo- 
sui, sed ut loco. et tamen — qui est nobiscum, Nicias Cous 
non rebatur oppidum esse Piraeea. : cf. De lud. litt. test 29. 
quod in Hac epistulay qua^ a$tate ceteris antecedit, Nicias adiec^i^ 
nomine patriae appetlatur, ut credamus faqit eum nondum Attieo^ 
eiusque amicis familiarissimum fuisse {cf. HilUckeXy Fkck. JoKtV^. 
suppl 18. 1892 p. 373). 



384 Grrammaticae aetatiB Varroniaiiae fragmenia 

SANTRA 

A. TESTIMONIA 

VTTAE 

1. Santra et propter nomen Italus vulgo non habetur et 
ob id quod Latinorum verborum a Graecis originem repetere 
solet (cf. Mercklin, PhiloL 3. 1848 p. 344); at neque hoc quidquam 
hahet ponderis {cf. Cloat. Ver. fr. l8q.\ et Santra nomen JEtrus- 
cum esse videtur {Schulze, Lat. Eigenn. p. 343. 369). 

2. Varroni Cincio Niciae Santra aetate suppar fuit, sed 
omnibus iunior (cf tetst. 6. 4 et fr. 1. 14); quem post a. 700.54 
clarum extitisse Buecheler constituit (Bh. Mus. 40, 148). 

3. Martial. 11, 2, 7 lectores tetrici salebrosum ediscite 
Santram. 

4. Gell. 7, 15, 5 = Ael. Stilo test. 15 (ne ai Aelii qnidem, 
Cincii et Santrae dicendom ita censnissent) 

SCRIPTORUM 

5. Non. p. 78, 27 et 104, 17 Santra Nuntiis Bacchis 
(= SRP I p. 264 Ribb.^. cf Ribbeck, Rom. Trag. p. 616. 

6. Hieron. de vir. ill. praef fecerunt quidem hoc idem 
hU de viris illustribus scriberent] — apud Latinos Varro 
Santra Nepos Hyginus et — Tranquillus. hinc fluocertmt fr. 13—15. 



Santrae reliquias collegerunt Lersch, Zeitschr. f Altw. 1839 
p. 100 sq. Egger, Lat. serm, vet rell sel. (Paris 1843) p. 18 sq. 



B. FRAGMENTA 

DE ANTIQUITATE VERBORUM 

1 [10 Egger] 

lib. IL Santra 1. 11 de verborum antiquitate satis 

multis nuncupata conligit non derecto nominata significare, 

sed promissa et quasi testificata circumscripta recepta, quod 

etiam in votis nuncupandis esse convenientius. 

Fest. p. 17 3 <^, 9 nuncupata pecunia est, ut ait Cincius 
[/r. 1^]. at Santra — conyenientiua. Cindi explicotionem Santram 
novisse cum Reitzensteinio couseifvtio (yerr. Forsch. p. 87 adn.). 

2 directo Huschke 



Santra 385 

a[ii] 

l. II. re<^ium omne yestimentum quadratmn hi qui 

Xn interpretati sunt \inc. gramm, Ubr. fr. 11 p. 113\ 

esse dixerunt, ut togam <^qua^ mulieres utebantur prae- 

textam clavo purpureo; unde reciniati mimi planipedes. 

quam rem diligenter exsequitur Santra 1. II de antiquitate 5 

verborum. 

Fest. p. 274 ^, 32 recmium — yerborum. cf. Varro de l. L. 5, 132 
et ap. Non. p. 542, 1. Serv. Aen. 1, 282. Isid. or. 19, 25, 4. 

3 ut scripsi: vir {cf supra Gdl. ad fr. 1 et L. Cinc. 
fr. 26) .toga qua add. Urs. virilem togam qua Urs. Ver. 
[= yerrius] togam qua Lipsius praetextum 

3 [12-] 

l. III. Santra de antiquitate verborum libro m ait 

. . . dracones genus accipi pro locorom 

geniis ideoque loc<^o^ go bene accipere pio . . . 

Schol. Veron. Aen. 5, 95 Santra — pio . . . unde etiam Per- 
sius \1, 112] : veto quisquam faxit oletum ; / pinge duos angnes : 
pueri, sacer est locus'. 

1 Sandra 2 genus Hemnann genu Mai Keil, fort. postea 
suppl. serpentium 3 loc^o^ suppl. Hemnann 

4 [13] 

l. III. scis enim geniales homines ab antiquis 

appellatos qni ad invitandum et largius adparan- 

dnm cibum promptiores essent. 

Non. p. 117, 14 genialis, hospitalis. Santra de antiquitate 
verborum lib. lU: scia emm — esMnt. eadem Schol. Bern. georg. 
1, 302. cf CGL V 298, 5. 642, 7. 

2 quid ad Lugd. m. 1 3 promtiores 

5 [-8] 

/. III. quod volumen unum nos lectitavimus 

et postea invenimus septemfariam divisum. 

Nm. p. 170, 17 septemfariam ut multifariam. Santra de 
verborum antiquitate IH: quod — divitum. cf. CGL V 647, 1&. 
de re cf. Buecheler, Ith. Mus. 40, 149. 

CfruiunatioM Bomanae firagmenta ed. ¥uvaioi«\ ^^ 



386 Grammaticae aetatis yarronianae fragmenta 

6 [i4] 

quidam etiam paludem interpretantur, ut Santra anti- 
quitatium libris. 

Schol. Veron. Aen. 2, 171 alii in Libya esse con- 

firmant. qnidam etiam — Ubris; <^alii quod graece xyQBlv flit 9)0- 

^BicQ^at, et Minerva hominibus in proeliis metum iniciat. 
agitur de Tritonia 

od istos libroa pertinent procul duhio Festi Pauli Scaurique 
glossae, quae infra secuntur. 



INCERTAE SEDIS 

7 [6] 

^quam [poriam] ideo nominari ait Collina]>m Santra, 

.pro<^xime eam quod coUis Quirina]>lis est. 

Fest. p. 254 o, 14 Quiri<[nalis porta eadem quae et Collina 
dicebatur,5 ut le<^gimu8 apud antiquos scriptoreB; poB^itum 
autem ^unius nomen pro alterius reperitur, quod ini^tio ita 
con^iunctae fuerunt, unam tantum faisse qu^asi id suffira^ge- 

tur, qnam ideo^ — est. 

Isq. 8uppl. Urs. OMue, 

dalivum — Santra dici putat ipsum, quem Graeci 
Selkaiov, id est propter cuius fatuitatem quis misereri 
debeat. 

Paul Fest. p, 68, 1 daiiTum — Aurelius \fr. 4], Aelius \fr. 8]; 

Santra vero dici >- debeat 

5 [5] 

nuptias dictas esse ait Santra ab eo quod w^nq^iia 
dixerunt Graeci antiqui ydfwv^ inde novam nuptam vietv 
vv^^prjv, 

Fest. p, 170 f>, 24 nnptiaa — riJ/iyi/v. ComificiuB [/r. ij8], Cu- 
riatius [fr, 2\ Aelius [fr. 231 et Cinciua [fr, 28]. cf. Pavi. Fest, 
p. 171, ^. 

i njmphaea: em, Scal. 'i gwaxwi 



Santra 387 

10 \deesi] 

oscillum Santra dici ait, quod os cillant id est in- 

clinent, praecipitesque afferantur. 

Fest. p. 194 f>, 8 osciUum — afferantur. Schol. Bem. geoTg. 2, 389 
oscilla ab eo quod ob cilleatur. cf. Sero. g. 2, 389. 387, Isid. or. 
20, 14, 11. myihogr. 1, 19. 2, 61. 

1 oscillent 2 efferantur coni. Urs. (cf. Comificius fr. 14) 

^ 11 [«] 

pulchrum, quamvis in consuetudine aspiretur, nihilo 
minus tamen ratio exiliter et enuntiandum et scribendum 
esse persuadet, ne una omnino dictio adversus Latini 
sermonis naturam media aspiretur, quamvis Santra a 
Graecis putet esse translatum quasi polichrum. 

Ter. Scaur. p. 20, 4 et pidchrum — poUchrum. cf. Varro fr.280^. 

2 ex hi (i Pal.) littere tenundiandum 4 natura media 
Bem. naturam mediam Pal. quamvi Bantra Bem. quamviB 
antea PaL: em. Pvisch 5 polichrunim Pal. cf. Hesych. noXXa- 
XQ^v, %aX6v 

12 [7] 

Santra eam [querqueram febrem\ ex G^raecis ducit, 
qui tremo]>rem eius modi YM^agov <^dicunt, unde dictum 
esse)> etiam carcerem. 

Fest. p. 257^, 24 qnerque^ram febrem gravem et maK^nam 
quidam \vd. Aur. Opill. ad fr. 12]. ^Aurelius autem^ Opillus 
[fr. 12]. Santra — carcerem. Plau<^tu8 in Frivolaria [fr. 2 L.]: ^B 
miy erat bilia querque^ra tuBBis'. Lucilius [1194 Ma.y. 

\ . . .y iactans me ut feb<^riB querquera >r'. et alibi 

[1277]: 'querque^ra consequitur * * capitiBque dolores^.' vd. 
aliud etymon vocis ^carcer* ap. Varro fr. 420. 

1 sq. suppl. Scal. Urs. Mue. 

13 [5] 

Santra Terentium existimat, si modo in scribendo adiu- 
toribus indiguerit, non tam Scipione et Laelio uti potuisse, 
qui tunc adulescentuli fuerunt, quam C. Sulpicio Gallo 
homine docto et ^suius consularibus ludis initium fabularum 
dandarum fecenij vel Q. Eabio La\>ftoivft ^\» ^.^^-^-^S^is 



388 Grammaticae aetatis Yairronianae £ragmenta 

consulari utroque ac poeta. ideo ipsum non iuyenes 
designare qui se adiuvare dicantur, sed viros quorum 
operam et in bello et in otio et in negotio populus sit 
expertus. 

Suet. vit Ttr. p. 31 B. Santra — expertaa. cf. VcMTO fr. 30L 

Nepos fr. 11. de collocatione vd. test. 6. 

1 Santra Erasmtis: satra (sacra) 3 faer Paris. fuere 

rell. faerint Mitschl 4 et quo consule (^Megalens^ibus Mitschl 
6 popillo Paris. popilio (pomp-) rell.: em. Mwretus 7 dicun- 
tur vel dicunt codd.: em. JRitschl % 

14 [deest] 

huius [Curtii Niciae] de Lucilio libros etiam Santra 
comprobat. 

Siiet. de gramm. 14 huius — comprobat. de collocatione vd. test. 6. 
1 Santra edd. santja (satyra ss.) Vindob. satura vel satyra rell. 

15 [1] 

et antiqua quidem illa divisio inter Atticos atque 
Asianos fuit, cum hi pressi et integri, contra inflati illi 
et inanes haberentur, in his nihil superflueret, illis iudi- 
cium maxime ac modus deesset. quod quidam, quorum 
6 et Santra est, hoc putant accidisse, quod paulatim sermone 
Graeco in proximas Asiae civitates influente nondum satis 
periti loquendi facundiam concupierint, ideoque ea quae 
proprie signari poterant circuitu coeperint enuntiare ac 
«deinde perseverarint. 

Quint. 12, 10, 16 et antiqua — perseyerarint. mihi autem orft- 

tionis diiferentiam fecisse et dicentium ei audientium naturae 
videntur, quod Attici limati quidam et emuncti nihil inane 
aut redundans ferebant, Asiana sfens tumidior alioqui atque 
iactantior vaniore etiam dicendi ^oria inflata est. de coUoca- 
tione vd. test. 6. 

FALSUM 

16 [9] 

orbi pro orbe Oiceroiiem de re publica Hbro V ^orbi 
terrarum conprehensos' , aed. e\» "^xi^Xixixii ^^^.sQN^xnsv ^'^ xita 



Santra. CuriatiaB 389 

sna V [fr. 11 P.] 'ei orbi terrarum', et frequenter an^ti- 
quos^ita locutos Plinius eodem libro VI [p, 14, J23B.^ notat 

Char, p. 139, 17 orbi — notat 

3 an^tiquos^ Hertz an . . . cod. Santra edit. princ. 



CURIATIUS 

longe a vero aberraturi nobis non videmur, si Ctmatium 
ima cum Cincio et Santra collocamus, cum quibus a Verrio tam" 
quam ad eorum pertinens coetum coniungitur; nam subttlius de 
eiu8 aetate qua^rere vanum est. quod enim Festus (fr. 1) ait 
idem quod Curiatium Cindum sentire, id in utramque partem 
accipi potest, tamquam et Curiatius Cincium secutus sit, ut 
Wissowa suspicatur (RE 4, 1831/1), et contra Cincius cum Cu- 
riatio consentiat. neque plus fr. 3 profidmus, ubi uter auctor 
fuerit, Curiatiusne Varronis, ut temere OMueUer adfirmaf (praef. 
ad Fest.p. XXIX adn. 6 et adn. ad locum; cf. Wilmanns, de Varr. 
libr. gramm. p. 44 sq.), an Curiatii Varro incompertum est. quam 
vero eodem in loco Mercklin coniecturam fecit {de Varr. tralaU 
scribendi genere. Dorp. 1858 p. 11), eam supervacaneam existimo. 
si quicquam, hoc ob consuetudinem Varronis aequales perraro com- 
memorantis conicere possis, ab eo Curiatium tacite eocscriptum esse. 



PRAGMENTA 

1 

naccae appellantur vulgo fuUones, ut ait Curiatius, 
quod nauci non sint, id quod est nullius preti. 

Fest. p. 166 *, J3 naccae — preti. idem sentit et Cincius [fr. 18]. 

2 

nuptias dictas esse ait — Curiatius quod nova ratio fiat, 

Fest. p. 170 ^, 24 nnptias dictas ene ait Santra [fr. d], Comificius 
[fr. 12], Cnriatiu» - flat, Aelius [fr. 23] et Cincius [fr. 23]. cf. Aet 
Stilo aid l. c. 

Curiatus 

3 

turmam equitum dictam esse ait Curiatius quasi teri- 
mam, quod ter deni equites ex tribxia \.T\\i\i\ixxa '^^'^i^^^^^ 



390 Grammaticae aetatis Yarroiiianae fragmenta 

BamDium Lucerum fiebant. itaque primi singularum de- 
euriarum decuriones dicti, qui ex eo in singulis turmis 
sunt etiam nunc terni. 

Fest. p, 355^, 6 tarmam — temi. Varro de l, L, 5, 91 turma 
terima (e in u abiit), quod ter deni equites ez tribus tribubus 
Titiensium Ramnium Lucerum fiebant. itaque primi singula- 
rum decuriarum decuriones dicti, qui ab eo in singulis turmis 
sunt etiam nunc terni. cf, Paul. Fest. p, 354, 2, Isid. or, 9, 3, 51. 

1 adictam quase 



M. TULLIUS TIRO 



_ A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. 'M. Tullius Tiro' Hieron., 'Tullius Tiro' Plin. Gell. 
Schol.Bob., 'Tiro Tullius^ Gell, saepius, ^Tiro* vulgo. Tiro for- 
tasse in domo ipsa Ciceronis rema natus est (cf. Engelhronner, 
de M. Tullio Tirone. Amstehd. 1804 p. 6; Jaufmann, M. TuUius 
Tiro. Dillingen 1897 p. 16): certe Graecus origine non erat 
{Cic. ad fam, 16, 4, 2). 

2. Hieron. ad a. Ahr. 2019 = Suet. rell. p. 135 E. [a. 749/5. 
750/4] M. Tullius Tiro Ciceronis libertus — in Puteolano prae- 
dio suo usque ad centesimum annum consenescit. cum Cicero 
ipse Tironem instituerit (test. H) eumque a. 704/50 cidulescentem 
appellet (test. 11\ anno 649/105 vel 650/ 104 y ut quidam ex 
Hieronymo coUegerunt, natus esse non potest. quare sicut st*5 
certo anno Suetonius verbis ^clarus habetur^ scriptoris lucu- 
lentissimum vitae spatium denotare solet, ita hic opinor voce 
^consenescif curriculum senectutis designat, non vitae terminum, 
quem idem ubique ^mori' verbo significat. 

3. Gell. 6, 3, 8 eo [Tirone] ab ineunte aetate liberaliter 
instituto adminiculatore et quasi administro in studiis littera- 
rum Cicero usus est. Cic. ad fam. 16,3,1 [ad Tironem a. 704/50] 
tu si nos omnes amas et praecipue me roagistrum tuum, con- 
firma te. Gell. 13, 9, 1 Tullius Tiro M. Ciceronis alumnus et 
libertus adiutorque in litteris studiorum eius. Cic. ad fam. 
16, 4, 3 [ad Tironem a. 704/50] innumerabilia tua sunt in me 
ofQcia domestica forenaia, urbana provincialia, in re privata 

jn pnblica, in studiiB in \\UftTO Tvo^txia. cf, ad Att, 7, 5, 2. 
13, J25, 3 al. 



Curiatius. M. TuUias Tiro 391 

4. Cic. ad fam. 16, 10, 1 \ad Tironem a. 700/54] gravissiiue 
aegrotasti, iuedia et purgationibus et vi ipsius morbi consump^ 
tus es. graves solent onensiones esse ex gravibus morbis, si 
quae culpa commissa est. iam ad id biduum, quod fneris in 
yia, dum in Cumanum venis, accedent continuo ad reditum 
dies quinque. ego in Formiano a. d. IU K. esse volo; ibi te 
ut firmum offendam, mi Tiro, effice. item de hoc morho ad 
fam. 16, 13. 14, 15. 

5. Cic. ad fam. 16, 16, 1 [Quintf4S ad Marcum fr.; a. 701/53? 
cf Jaufmann l. c. p. 26 adn. 2] de Tirone, mi Marce, ita te 
meumque Ciceronem et tuam Tulliolam tuumque filium videam, 
ut mihi gratissimum fecisti, quod eum indignum illa fortuna, 
[ac] nobis amicum quam servum esse maluisti. mihi crede, 
tuis et illius litteris perlectis exsilui gaudio et tibi et ago gra- 
tias et gratulor. cf test. 2. 3. 12. 14 al. 

6. Cic. ad Att. 5, 20, 9 [in Cilicia o. 703/51] Alexis quod 
mibi toties salutem ascribit, est gratum; sed cur non suis 
litteris idem facit, quod meus ad te Alexis [Tiro] facit. cf. 
Hartung, de procons. Cicerone Ciliciensi ( Wiirzburg 1868) p. 27. 

7. Cic. ad Att. 6, 7, 2 [Tarsi a. 704/50] Tiro ad te de- 
disset litteras, nisi eum graviter aegrum Issi [esse: em. Manu- 
tius] reliquissem, sed nuntiant melius esse; ego tamen angor. 
de hoc secundo morbo iterum Cic. ibid. 7, 2, 3. 5, 1. ad fam. 16, 1, 2. 
2. 3, 2. 4, 2 etc.; qui quam diu permanserit vd. ad fam. 16, 8. 
ad AU. 8, 6, 3. 9, 17, 2. 

8. Cic. ad AU. 12, 34, 1 [Asturae Kal. Apr. 709/45] Tironi 
melius est. id. ibid. 12, 51, 1 [in Tusctdano XIII Kal, lun. 
709/45] Tironem habeo citius quam verebar. cf. de tertio morbo 
ihid. 12, 10. ad fam. 16, 17, 1. 22, 1. 

9. Cic. ad fam. 16, 21, 7 [Cicero f ad Tironem a. 710/44] 
emisse te praedium vehementer gaudeo feliciterque tibi rem 
istam evenire cupio. cf. test. 2. 

10. Tiro amicos praeter M. TuUium habuit praesertim Q. 
Ciceronem {ad fam. 16, 8), Marci filium {ibid. 16, 21), AUicum 
(ad AU. 7, 5, 2 al.), Ml Curionem (ad fam. 7, 29, 2 al.) aliosque. 

11. Cic. ad AU. 6, 7, 2 [a. 704/50] nihil enim illo adu- 
lescente [Tirone] castius, nihil diligentius. id. ibid. 7, 2, 3 
[a. 704/50] Tironem Patris aegrum reliqui, adulescentem <^doc- 
tum^, ut nosti, et adde, si quid vis, probum; nihil vidi melius. 
id. ibid. 7, 5, 2 propter humanitatem et modestiam malo sal- 
vum [Tironem] quam propter usum meum. huius modi iudicia 
de Tironis moribus apud Ciceronem abwndant; cf ad fam. 
16, 9, 3. ad Att. 8, 6, 3. 

12. Gell. 6, 3, 8 Tiro autem Tullius M. Ciceronis libertus 
sane quidem fuit ingenio homo elegaiLti ^\> Y^^xv^a^^a^^usvx^cnsbv 



394 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

10 quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio 
sperant futurum. 

Gell. 1, 7, 1 in oratione Ciceronis quinta in Verrem [167] 
in [in Baslid,: om. reU.] libro spectatae fidei Tironiana cnra 
atque disciplina facto [sic Pal-Vatic.: ita facto ita reJZ.] scrib- 
tum fuit: homines — fukurum. videbatur compluribus in extremo 
yerbo menda esse; debuisse enim scribi putabant non futurum, 
sed futuram. cf. Prisc. p. 475, 18. 

2 viderunt ubi neque Cic. 3 esse iis Pal-VcUic. Cic. 
essetis rell. 4 ac 6 periculum 11 futuram Cic. 

2 [deest\ 

perangusto fretu divisa 

Gell. 13, 21, 15 sicuti Marco etiam Ciceroni moUius tere- 
tiusque visum in quinta in Verrem [169] fretu scribere 
quaii) freto : perang. inquit fr. divisa. erat enim crassius iam vetu- 
stiusque ^perangusto freto' dicere. de Tirone editore vd. fr. 3. 

3 [deest\ 

nemo ita vivebat, ut nulla eius vitae pars sum- 

mae turpitudinis esset expers, nemo ita in mani- 

festo peccatu tenebatur, ut cum inpudens fuisset 

in facto, tum inpudentior videretur, si negaret. 

Gell. ibid. 16 itidem in secunda simili usus modulamine 
'manifesto peccatu' inquit, non 'peccato'; hoc enim scriptum in 
uno atque in altero antiquissimae fidei libro Tironiano repperi. 
verba sunt Ciceronis haec [191] : nemo — negaret. 

<^Tiro> posuit hanc [_in L. Pisonem] inter eas orationes, 

quas dixit Cicero L. Domitio Appio Claudio coss. [a. 700/54]^ 

ultimam. 

Ascon. in L. Pis. p. 1 K-S. <^Tiro)> quidem posuit — uitimam. 
sed ut ego ab eo dissentiam facit primum, quod Piso reversus 
est ex provincia Pompeio et Crasso consulibus, Gabinius Domitio 
et Appio; hanc autem orationem dictam ante Gabini reditum 
ex ipsa manifestum est; deinde quod magis [m. q. C] naturale 
est, ut Piso [ita Binkes: ipso OJ recenti reditu invectus sit in 
Ciceronem responderitque insectationi eius, qua revocatus erat 
ex provincia, quam post anni intervallum. 

J Tiro add. in lac. Kiefil-Schodl Nepos praefert HHde- 
brandt p. 15 



M. TuUius Tiro 395 

, apud eundem poetam [^Hom. II, 7, 89] Aiax cum 

Hectore congrediens depugnandi causa agit, ut 

fiepeliatur, si sit forte victus, declaratque se velle 

ut suum tumulum multis etiam postsaeculis prae- 

tereuntes sic loquantur: ^hic situs est vitae iam- 

pridem lumina linquens, / qui quondam Hectoreo 

perculsus concidit ense. / fabitur haec aliquis, 

mea semper gloria vivet'. 

Gell. 15, 6, 1 in libro M. Tullii, qui est secundus de gloria, 
manifestus error est non magnae rei, quem errorem esse possit 
«ognoscere non aliquis eruditorum, tied qui tantum legerit 
^O{LriQ0v t6 t} [89 — 9i\. qiiam ob rem non tam id mirabamur 
errasse in ea re M. Tuilium, quam non esse animadversum hoc 
postea correctumque vel ab ipso vel a Tirone liberto eius, 
diligentissimo homine et librorum patroni sui studiosissimo. ita 
enim scriptum in eo libro est [/F* p. 331 GF WMusller] : 

«pud eandem — gloria Tiyet. 



EPISTULARUM 
DE REBUS GRAMMATICIS RHETORICISQUE 

6 [deesi] 

culpavit \_Tiro Tullius] primum hoc quod Cato ineru- 
•dite et icvaycoycog, ut ipse ait, principio nimis insolenti 
nimisque acri et obiurgatorio usus sit, cum vereri sese 
ostendit, ne patres gaudio atque laetitia rerum prospere 
gestarum de statu mentis suae deturbati non satis con- 5 
siperent neque ad recte intellegendum consulendumque 
€ssent idonei. in principiis autem inquit patroni, 
qui pro reis dicunt, conciliare sibi et complacare 
iudices debent sensusque eorum expectatione cau- 
sae suspensos rigentesque honorificis verecundis- lo 
que sententiis commulcere, non iniuriis atque 
imperiosis minationibus confutare. ipsum deinde 
principium apposuit, cuius verba haecsunt \^V IJord.]: 'scio 
solere plerisque hominibus re\)\is aeiC.-a^^V^ 'aA»^<b 



396 GrTammaticare aetatis Varronianae firag^enta 

15 prolixis atque prosperis animum excellere atque 
superbiam atque ferociam augescere atque cre- 
scere. quo mihi nunc magnae curae est, quod 
liaec res tam secunde processit, ne quid in con- 
sulendo advorsi eveniat, quod nostras secundas 

20 res confutet, neve liaec laetitia nimis luxuriose 
eveniat. advorsae res edomant et docent, quid 
opus siet facto, secundae res laetitia transvorsum 
trudere solent a recte consulendo atque intelle- 
gendo. quo maiore opere dico suadeoque^ uti haec 

S5 res aliquot dies prof^ratur, dum ex tanto gaudio 
in potestatem nostram redeamus'. quae deinde 
Cato iuxta dicit, ea inquit confessionem faciunt, 
non defensionem, neque propulsationem trans- 
lationemve criminis habent, sed cum pluribus aliis 

30 communicationem, quod scilicet nihil ad purgan- 
dum est. atque etiam inquit insuper profitetur 
Rodienses, qui accusabantur, quod adyersus 
populum Romanum regi magis cupierint faverint- 
que, id eos cupisse atque favisse utilitatis suae 

.•^5 gratia, ne Romani Perse quoque rege victo ad 
superbiam ferociamque et inmodicum modum in- 
solescerent. eaque ipsa verba ponit, ita ut infra scrip- 
tum [7/2/.]: ^atque ego quidem arbitror Rodienses 
noluisse nos ita depugnare, uti depugnatum est, 

40 neque regem Persen vinci. sed non Rodienses 
modo id noluere, sed multos populos atque multas 
nationes idem noluisse arbitror atque haut scio 
an partim eorum fuerint, qui non nostrae con- 
tumeliae causa id noluerint evenire; sed enim id 

45 metuere, <^ne^ si nemo esset homo, quem verere- 
mur, quidquid luberet, faceremus. ne sub solo 
iraperio nostro in servitute nostra essent, liber- 
tatis suae causa in ea sententia fuisse arbitror. 
atque Rodienses tamen Persen publice numquam 

50 adiuvere. cogitate, quanto nos inter nos privatim 
cautius facimus. nam TniM^ <\\3i\^q^^ li.Q^&trum^ si 



M. TulHus Tiro 397 

quis advorsus rem suam quid fieri arbitratur, 
summa vi contra nititur, ne advorsus eam fiat, 
quod ilii tamen perpessi'. — postea verba haec ex 
eadem oratione ponit [F^eT".]: *ea nunc derepente 66 
tanta beneficia ultro citroque, tantam amicitiam 
relinquemus? quod illos dicimus voluisse facere, 
id nos priores facere occupabimus?' hoc inquit 
enthymema nequam et vitiosum est; responderi 
enim potuit: occupabimus certe, nam si non occu- 60 
paverimus, opprimemur incidendumque erit in 
insidias, a quibus ante non caverimus. recteque 
inquit hoc vitio dat Lucilius [1169 ifefa.] poetae 
Euripidae, quod cum Polyphontes rex propterea 
se interfecisse fratrem diceret, quod ipse ante de 66 
nece eius consilium cepisset, Meropa fratris uxor 
hisce ad<^eo> eum verbis eluserit [fr, 451 N,^]: ^sl 
ydq c efielXev^ G)g av (prig^ TitsCveiv TTOtftg, / XQrjv 
%al <se fiiXketVj cog xQOvog nuQi^kvd-ev^ at hoc enim 
inquit plane stultitiae plenum est, eo consilio atque 70 
ea fini facere velle aliquid, uti numquam id facias 
quod velis. — post deinde usum esse Catonem dicit in 
eadem oratione argimientis parum honestis et nimis auda- 
cibus ac non viri eius, qui alio<^qui^ fuit, sed vafris ac 
fallaciosis et quasi Graecorum sophistarum sollertiis. nam 76 
cum obiceretur inquit Rodiensibus, quod bellum 
populo Romano facere voluissent, negavit poena 
esse dignos, quia id non fecissent, etsi maxime 
voluissent, induxisseque eum dicit, quam dialectici 
inayciyyriv appellant, rem admodum insidiosam et sophisti- so 
cam neque ad veritates magis quam ad captiones repertam, 
cum conatus sit exemplis decipientibus conligere confirmare- 
que neminem, qui male facere voluit, plecti aequum esse, 
nisi quod factum voluit, etiam fecerii verba autem ex 
ea oratione M. Catonis haec sunt [F4/.]: *qui acer- 86 
rime advorsus eos dicit, ita dicit hostes voluisse 
fieri. ecquis est tandem, qui vestrorum, quod ad 
sese attineat, aequum cenaeai i|^o^tl%.% Aa.t^ qT^ ^*^^ 



1 



398 Grammaticae aetatiB yarronianae fragmenta 

rem, quod arguatur male facere voluisse? nemo 

90 opinor, nam ego, quod ad me attinet, nolim'. deinde 
paulo infra dicit [F^/.]: 'quid nunc? ecqua tan- 
dem lex est tam acerba, quae dicat '^si quis illud 
facere voluerit, mille minus dimidium familiae 
multa esto; si quis plus quingenta iugera habere 

95 voluerit, tanta poena esto; si quis maiorem pecuum 
numerum babere voluerit, tantum damnas esto"? 
atqui nos omnia plura liabere volumus, et id 
nobis impune est'. postea ita dicit [V 6 JJ]: *sed si 
honorem non aequum est haberi ob eam rem, quod 

loobene facere voluisse quis dicit neque fecit tamen, 
Bodiensibus oberit, quod non male fecerunt, sed 
quia voluisse dicuntur facere?' his argumentis Tiro 
Tullius M. Oatonem contendere et conficere dicit Rodien- 
sibus quoque impune esse debere, quod hostes quidem esse 

105 populi Bomani voluissent, ut qui maxime non fuissent. 
dissimulari autem non posse ait, quin paria et consimilia 
non sint plus quingenta iugera habere velle, quod plebiscito 
Stolonis prohibitum fuit, et bellum iniustum atque impium 
populo Bomano facere velle, neque item infitiari posse, 

110 quin alia causa in praemio sit, alia in poenis. nam bene- 
ficia inquit promissa opperiri oportet neque ante 
remunerari quam facta sint, iniurias autem immi- 
nentis praecavisse iustum est quam exspectavisse. 
summa enim professio stultitiae inquit est non ire 

115 obviam sceleribus cpgitatis, sed manere opperiri- 
que, ut cum admissa et perpetrata fuerint, tum 
denique, ubi quae facta sunt infecta fieri non 
possunt, poeniantur. 

Gell. 6, 3, 8 [postquam causam orationis a Catone pro JBo- 
diensibtis habitae explanavit] Tiro autem TuUius — profecto 
pluB auBUB OBt quom ut tolerari ignoBcique poBBit. namqne 
epistulam conscripBit ad Q. Axium fanxium codd.] famiiiaifem 
patroni Bui confidenter nimis et calide [callide coddJ]^ in qua ai- 
bimet viBUB eBt orationem istam pro Rodiensibus acri [sacri 
codd.] sub^que iudicio peTcen«\na^e. ex ea epistula lubitom 
forte nobia est reprehenBioneB ema c^^a^wqi ^H^Mv^^^^tfe^ T&Ai<m 



M. TulliuB Tiro 399 

ficilicet yenia reprehensuri Tironem, cum ille reprehenderit Ca- 
tonem. ciUpavit autem primiun — poeniaatoT. omisi quoe a Gellio 
refutantw. ceteroqui cf, ad fr, 7. 

12 municionibus Paris. Lugd-Bat. 14 in rebus GeU, 

13, 25, 14 17 quo] quod 21 se domant (m ex n Vatic.); 
em, Pricaeus 28 recto 25 dum vg.-. cum 80 pu^an- 
dum: em, vg, 40 vinci. sed Madvig: vicisse Paris. Vatic. 

yidise Lugd-Bat. 45 ne add. ASchaefer 46 quid quod 

Paris, Vatic, 47 nre (nr§ Lugd-Bat.) sent (sunt Paris.) codd,: 
em. Vatic. ih. 3 et codd. Oett. 49 perse codd. persem Vatic. 
in.3 50 ^iuyare cogitare nn yatim : em.XF(rronot7»W 68 ea 
58 occupayimus. hoc inquam 67 ad<eo> Hertz 68 XPH: 
tm. Casaubonus 69 ZQ']x^^S LMueUer ndPHdAY0eN 
74 alio^qui^ Hertz: alio 77 paene sed ignosci quia: em. 

Madvig 87 et quis: em. Gronovius 91 et qua Paris. Vatic. 
et quae Lugd-Bat: em. HMeyer 96 dam(p)na: em. Ursinus 
97 atque: em. vg. 101 oberit Chronovius: taherit codd. (Paris. 
m. 1? n aberit Paris. m 2) id ob. Jordan non oberit — facere. 
Mommsen labes erit Hertz olim 105 ut Hertz : et 108 colonis : 
em. Bentley 

7 [3] 

cum Pompeius aedem Yictoriae dedicaturus 
foret, cuius gradus vicem theatri essent, nomen- 
que eius et honores scriberentur, quaeri coeptum 
est utrum ^consul tertio' inscribendum esset an 
Hertium'. eam rem Pompeius exquisitissime ret- 6 
tulit ad doctissimos ciyitatis, cumque dissen- 
tirentur et pars tertio, alii tertium scribendum 
contenderent, rogarit Ciceronem Pompeius, ut 
quod ei rectius videretur scribi iuberet. tum 
Oiceronem iudicare de viris doctis veritum esse, ne quorum lo 
opinionem inprobasset, ipsos videretur inprobasse. per- 
suasit igitur Pompeio ut neque tertium neque 
tertio scriberetur, sed ad secundum usque t fierent 
litterae, ut verbo non perscripto res quidem 
demonstraretur, sed dictio tamen ambigua verbi i6 
lateret. 

CreU. 10, 1, 7 quod de Pompeio Varro yr. 218] breviter et 
Bubobscure dixit, Tiro Tullius Giceronis ubertus in epistula 
-quadam enarratius scripsit ad hunc ferme modumrcum Pompeiiii 
inquit Md«m — . rogaTit inquit Ciceroiiem — \iiitoT«\. «voe TvTO ^^ ^- 



400 Grammaticae aetatis Varronianae £ragmenta 

crimine vocum ^teHio^ et ^tertium' di^nUavit, sive tantum modo 
de Pompeio naricUiunculam exposuit, ex hoc et superiore frag- 
mento patet ewm ad grammaticae rhetoricaeque argumenia per- 
tractanda epistulis, ut Varronem et Valgium Bufum, usum esse. 

3 inscriberentur complures codd. 13 t] tercium Bem. 

Paris. Voss. Lat. F 7 



DE VITA M. TULLI CICERONIS 

8 \HBB 2 Peter'] 

lib. IV. de oppugnata domo \L. Caecilii\ nusquam 

adhuc legi; Pompeius tamen, cum defenderet Miloneni 

apud populum de vi accusante Clodio, obiecit [et], ut legimus 

apud Tironem libertum Ciceronis in libro TfTT de vita 

5 eius, oppressum (d^ Clodio L. Caecilium praetorem. 

Ascon. in Milon. p. 43 K-S. de oppugnata — praetorem. 

3 obstitit et ut: em. Madvig et Baiter 5 a add. vg. 

C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, 

qnattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. 

ex bis quattuor principem rogabat M. Crassum, sed post- 

quam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat 

Pompeium rogare. eius rei rationem reddidisse eum 

senatui Tiro TuUius M. Ciceronis libertus refert, itaque 

se ex patrono suo audisse scribit. 

Gell. 4, 10, 5 [ex Ateio Capitone] c. Caesar — scribit. cf. Sitet. 
lul 21. 

t 10 [5] 

ahxal H(Siv at Xeyofisvat T^g diaatdasiag [Ciceronis 
et Terentiae\ svTtQeniararai TtQoqxxaeig. rfj dh TsQSvrla Tutl 
ravrag aQvovfiiv'^ kafiTCQav i7tolrj66 rrjv &.%oXoylav avrhg 
i%elvog fier^ ov noXvv iqovov yrjfiag jtaQd-ivov, &g ftiv 

5 Tj TeQEvrla Kareq>ri(iL^BVj eQ(ori rrjg &Qag, &g Sh TlQiav 
6 rov KtxiQODvog aneXev&eQog yiyQaq>6v^ evTCOQtag eveiav 
TS^bg 8iakv6iv daveCtav. r^ ya^ ri itatg cg>66Qa TsXofHSltf^ 

wl TTjv ov6lav avTTjg h Kt^Qow \v itUxu i^Vvvi^w^^ 



M. Tullius Tiro 401 

f 
iitokstfpd^elg SiSfpvXarrsv, 6q>eiktov 6e Ttoklocg fAVQuiSag ^716 
%&v g>lkG>v wxl oimCmv imic^ri rrjv TcatSa yfifieti na^ fjhiUaVj 10 
xofi rovg davei6rag aTcalXd^ai roig iKSLVf}g iqri^ik^svov, 

Plut Cic, 41 aStat ydq eiatr - /^i/ffcr^/evov, cf. CcLSS. Dio 46, 18, 3. 

6 trJQtov: em. ASchciefer 

11 [4] 

Ht de Oicerone ipso loquar, Hirtio nempe et Pansa 
oonsulibus [a. 711/43]^ ut Tiro libertus eius scripsit, 
«eptimo idus <^Decembre6^ ocoisus est. 

Tac. de Orat 17 ut de Cicerone — occisus est. Cf. Plut Cic. 49. 

l ipse Fames. 2 scribit Andresen 3 septimum 

Vatic. Dec. add. Lipsim, lacimam indicant Leid. m. 2 Vatie, 

nANJEKTAI 

Gell. 13, 9, 2 Tullius Tiro — libros compluris — de variis 
«tque promiscis quaestionibus composuit. in his esse praecipui 
yidentur, quos Graeco titulo nav9i%xag inscripsit, tamquam' 
omne rerum atque doctrinarum genus continentis. licet vulgo 
existimetur in verbis ^de variis atque prom. quaest' eius operis 
inscriptionem latere, cuius Pandectae pars fuerint, Gellium com- 
jpiures variosque Tironis lihros ihi signiflcavisse, ex quibus Pan- 
dectae per se fuerint, cum Kretzschmero consentio (de GeU. font. 
p. 63). non aliter Suetonius postquam Aurelii OpiUi variae 
eruditionis aliquot volumina tetigit, unum ex his Musas nomine 
appeUavii {Aur. OpiU. fr. 1) : atque fuit Musasrum et Pandectarum 
tadem natura. htUus modi inscriptionfs vd. ap. Plin. n. h. 
praef. 24. GeU. praef. 6. Pcmdectas inscripsit item librum suu^n 
Dorotheus {Clem. Alex. strom. 1,21, 133 iv x& ^Qmzai Ttavdixxy). 
numeri singularis formam in inscriptione praefert Sckopen, de 
Terentio et Donato p. 41. 

12 \4 Egger] 

novissime Tiro in pandecte non recte ait dici, adicit- 
que quod sua coeperit aetate id adverbium. 

Char. p. 207, 30 novissime — adverbium; ubi Fl. Capcr dc 

latinitate: 'miror' inquit 'id dixisse Tironem', cum Valerius 
Antias libro 11 [fr. 14 P]: ^mater cum novissime aegrotasset', 
inquit ^vovisse tertur'; idem XXII [fr. 58 P.]: ^quod novissime 
nobiscum foedus fecissent'. cf. Ael. Stilo test. J24. Gell. 10, 
^Xt 1 Aon paucis verbis, quorum frequena m^w^ ^%\) nxiXL^ ^\» ^:^^ 

GimmmBtioae Bomanae fragmenta ed. YiiisaioijX ^^ 



402 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

M. Ciceronem nolnisse nti manifestum est, qnod ea non pro- 
baret^ yelut est et noyissimns et novissime. cf. tamen Cic. pro 
Bo8C. com. 30. 

13 [1] 

adeo yeteres Bomani litteras Graecas nesci- 

yerunt et rudes Graecae linguae fuerunt ut stellas, 

quae in capite tauri sunt, propterea suculas appel- 

larint, quod eas Graeci iddccg yocant, tamquam id 

5 yerbum Latinum Graeci yerbi interpretamentum 

sit, quia graece vsgj sues latine dicantur. sed 

vddeg ovk ajtb x&v v&v id est non a subus, ita ut 

nostri Opici putayerunt, sed ab eo quod est ^€i>v 

appellantur; nam et cum oriuntur et cum occi- 

10 dunt, tempestates pluyias largosque imbres cient. 

pluere autem Graeca lingua ^siv dicitur. 

Gell. 13, 9,4 ihi [in Ttavdixtccig] de his stelliB quae appel- 
lantur suculae hoc scriptum est: adeo inquit Teteras — aed Mss 
in€^uit odx dcjto — dicitor. haec quidem Tiro in pandectiB. sed 
emm yeteres nostri non usque eo rupices et agrestes fuerunt, 
ut stellas hyadas idcirco suculas nominarent, quod Zsg latine 
sues dicantur, sed ut quod Graeci vni^^ nos super dicimus, 
quod illi vntiog, nos supinus, quod illi {>q)OQ66g, nos subulcus, 
quod item illi ^vog, nos primo sypnus [ita Ald.: somnus 
codd.]y deinde per y Graecae Latinaeque <^o^ litterae cogna- 
tionem somnus, sic quod ab illis 'bddsgy a nobis primo syades, 
deinde suculae appellatae. Cie. de nat. d. 2,111 eius [Tatirt] 
caput stellis conspersum est frequentibus : 'has Graeci Btellas 
hyadas yocitare suerunt,' a pluendo; ^siv enim est pluere. nostri 
inperite suculas, quasi a subus essent, non ab imbribuB nomi- 
natae. cf. Cic. Arat 178. Fest. p. 301 f>, 33. Ovid. fast. 5, 166. 
6, 197. Plin. 2, 106. 18, 247 {cf. Miinzer, Quellenkr. d. Ng. d. 
FUn. p. 98 sq.). Serv. g. 1, 138. Aen. 1, 744. Isid. or. 3, 70, 12, 
Ampel. 3. Schol. in Caes. Germ. Arat. 56 ^. CGL VII 311. 
cf etiam Varro de l. L. 5, 96. Fest. p. 290 f>, 5. CGL VII 279. 
317. 320. 322. 

6 <quae> post quia add. Skutsch 7 subus Voss. LcU. F 7 
suibus rell. 

INCERTAE SEDIS 

14 [2] 

Tiro TuUius M. Ciceronis libertus lictorem yel a limo 
"^ ' a licio dictum scripsit*, \\ciio ^TiVm Vtvii^^^rao,» 



M. TulliuB Tiro. Pompeius Lenaeus 403 

quod limum appellatur, qui magistratibus inquit 
praeministrabant, cincti erant. 

Gelh 12, 3, 1 ValgiuB Rufus \fr. i]. et nos sane cum illo 
sentimuB, eed Tiro TnUius — cincti erant. si quis ftutem est, qui 
propterea putat probabilius esse quod Tiro dixit, quoniam 
prima syllaba in lictore, sicuti in licio, producta est et in eo 
verbo quod est ligo correpta est, nihil ad rem istud pertinet. 
nam sicut a ligando lictor, et a legendo lector et a viendo 
yitor [ita Lachmann: viyendo victor codd,] et tuendo tutor et 
struendo struetor productis, quae corripiebantur, yocalibus 
dicta sunt. cf. Gnm. Lat. I 29, 15. 167, 18. 366, 18. Serv. 
Aen. 12, 120. Isid. or. 15, 14, 2. 19, 22, 26. 33, 4. haec ad Pan- 
dectas pertinere puto, sed ad epistulas quoque apte quadrant 
{cf. Valg. Buf. 1. c). 



POMPEIUS LENAEUS 

TESTIMONIA 



VITAE 



1. Suet. de gramm. 15 Lenaeus Magni Pompei libertus et 
paene omnium expeditionum comes defuncto eo [a. 706/48] 
filiisque eius [a. 719/35 Sexto] schola se Bustentayit [vd. De lud. 
litt. test. 38]. — traditur autem puer adhuc Athems subreptus 
refugisse in patriam, perceptisque liberalibus disciplinis pretium 
suum domino rettulisse, yerum ob ingenium atque doctrinam 
gratis manumissus. Athenis a. 668/86 subreptus esse videtur 
{cf. HtHscher, Fleck. Jahrbh. suppl. 18. 1892 p. 377) \ qua aetate 
si puer erat, intra annos 654/100 — 660/94 natus est. 

2. Schol. in luven. 1, 20 (Auruncae flezit alumnus) — yel 
Lenaeum dicit, qui et ipse saturas scripsit. si recte pro tradito 
^lenium^ ita Casauhonus emendavit {vd. item 'lenius^ in codd. 
Plinii n. h. 25, 63)^ aliter hic proditum de patria Lenaei habe- 
mus atque ap. Suetonium {cf Marx, Lucil. carm. reJl. 1 p. LI). 

3. Suet. de gramm. 2 =^ De lud. litt. test. 14 {de Archelao 
Lenaei magistro) 

SCRIPTORUM 

4. Suet de gramm. 15 (= Petron. sat. p. 245 B.*) Lenaeus 
— tanto amore erga patroni memoriam extitit, ut Sallustium 
historicuin, quod eum oris probi, animo inyerecundo scripsiaaet^ 
acerbissima satura lacerarit, lastaumm et YvixQOTi^m. ^\» ti^x^- 



404 Gramnubticae aetatig Yaironiaiiae fragmenta 

lonem popinonemque appellans et vita scriptisqae monstrosum, 
praeterea priscomm Catonis verbomm ineraditissimum forem. 
liber, in quo SdUustitis Pompeium vituperavercft, historiae sunt 
{ef. Maurenhrecher fr. 2, 16). epigramtna in SaUustium Catonis 
verborum fu/rem extat apud Quint. 8, 3, 29 (FPM p. 329, l^ B.). 
cf. etiam test. 2. 

5. Plin. n. h. 25, 5 antea condiderat solus aptid nos^ ^nod 
eqnidem inyeniam, Pompeins Lenaeus Magni libertas, qno 
primnm tempore hanc scientiam {medicinam^ ad Bostros 
perFenisse animo adverto. namqne Mithridates — singnla ex- 
quirens scrinium commentationum harum et exemplaria effectas- 
que in arcanis suis reliquit, PompeiuB autem omni praeda regia 
potitus transferre ea sermone nostro libertam suum Lenaeam 
grammaticae artis iussit, yitaeque ita profixit non miiius 4|uam 
reipublicae victoria illa. fragmenta extant ap. Plin. n, h. iS^127. 
25, 63 al. (cf Plinii ind.). Gell. 17, 16, 2. 



COENELIUS NEPOS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

Nepos Ticino, ut videtur, ortus {Mommsm, Hermes 3, 62 
adn. 1\ a. fere 655/99 naiMs GatuUo et Attico amids superstes 
fuit et Augusto imperatore mortuus est (Plin. n. h. 9, 187). de 
vita cf Peter, hist. Eom. reli.* p. XXXXsq 

SCRIPTORUM 

1. Plin. epist. 5, 3, 6 inter quos [qui earmina seriptitarunt] 
yel praecipue numerandus est P. Yergilius, Gomelius fiHepos et 
prius Accius Enniusque. 

2. Char.p. 146, 19 Nepos exemplorum 11 GeJl. €,18,11 
Comelius Nepos in libro exemplorum quinto cf JLTraube, Sitzh. 
d. Bayer. Akad. 1891 p. 397. 405. Munzer, Qudlenkr. d. Ng. 
d. Plin. p. 322 sq. hinc loci Pliniani fluxisse videntur; cf. ind. 
lihr. 7. 12. 34, opus scriptum est post a. 711/43 [cf. fr. 5 P.). 

3. Nep. Cat. 3, 5 huius [M. Catonis] de vita et mori- 
bns plura in eo libro persecuti sumus, quem separatim de eo 
fecimus rogatu T. Pomponii Attici. 

4. Fronto p. 20 N. = Lampadio test. 4 (de libris ad criti- 
cam rationem emendatis, quamquam a Frontone eccistimatorem 
hominem lihrariwmque in AUid et Nepotis commemorathne peT- 
mutatos esse credo) 

5. Chronica, De tnta M. TuUi Gicermis, De mtu^Uribm 
Jrw infra memora/nim. 



Pompeius Lenaeus. Comelius Nepos 405 

B. FRAGMENTA 

EX CHRONICIS 

CaMl. 1, 5 [N^ott] iam tum cum ausus es unus Italorum / 
omne aevum tnbus explicare chartis / doctis , luppiter, et 
laboriosis. itaque Chronica ante a. 700154 (cf. Peter l. c. p. L), 
id est ante Annalem Attici et Imagines Varronis, edita stmt. 

1 [HBR J2Peter] 

lib. J. de Homero et Hesiodo inter omnes fere scriptores 
constitit aetatem eos egisse vel isdem fere temporibus vel 
Homerum aUquanto antiquiorem, utrumque tamen ante 
Bomam eonditam vixisse Silviis Albae regnantibus annis 
post bellum Troianum, ut Cassius in primo annalium \supra 5 
fr. 1] de Homero atque Hesiodo scriptum reliquit, plus 
centum atque sexaginta, ante Eomam autem conditam, ut 
Cornelius Nepos in primo cbronico de Homero dicit, annis 
circiter centum et sexaginta. 

Gell. 17, 21, 3 de Homero — sexaginta. cf. fragm. hist. Graec 
1, 392 sq. M. Clem. Alex strom. 1, 21, 117. Hieron. ad a 
Ahr. 1104 et praeseriim Cic. de re p. 2, 18 {de his Rohde, Rh 
Mus. 36, 533). vd. etiam Varro fr. 68. de loco Cassii a Nepote 
dllato Meyer, Rh. Mus. 37, 615 adn. 1. 

6 Cassius Voss. Lat F 112 m. 3 sassius vel sallius (?) vel 
iassius rell. 8 chronicorum Magliab. Regin. 597 et 1646 

Voss. JLat. JP 112 

Archilocbum Nepos Comelius tradit Tullo Hostilio 
Eomae regnante iam tunc fuisse poematis clarum et 
nobilem. 

Gell. ibid. 8 Archilochum autcm Nepog — nobilem. cf. Cic. tuSC. 1, 3, 

Hieron. ad a. Abr. 1352. Rohde, Rh. Mus. 36, 558. de Chronicia 
hic significatis vd. fr. 1 et Gell. ibid. 1. eodem loci sine dubio 
sexta quogue paragraphus de Pythagora pertinet. 

DE VITA M. TULLI CICERONIS 

3 [1] 
K6. J. Comelius Nepos — in librorum primo, quos 
de vita illius [Ciceronis] composuit, ert^^^fe tv^^Hjq;^^ ^sqsss. 



( 



406 Grammaticae aetatis YarTonianae fi'agmenta 

emn scripsit tres et viginti annos natum primum causam 

iudicii publici egisse Sextumque Eoscium parricidii reiun 

defendisse. 

Gell. 15, 28, 1 Gomeiias Nepos et rerum memoriae non indili- 
gens et M. Ciceronis ut qui maxime amicus familiaris fait. 
atque is tamen in librorum primo — defendisse. sequitwT GeUU 
refutatio. cf. Suet. rell. p. 81 JB. 

3 primum Paris. primam reU. 

EX LIBRIS DE INLUSTRIBUS VIRIS 

libri, qui primum anno, ut videtur, 720/34 (Nipperdey, 
praef. ad Corn. Nep. p. XXI) in vulgu>8 propositi simt, deinde 
rursus intra a. 723131^727/27 {cf ibid. p. XXXXI), sedecim 
minimum fueru/ni (jr, 6), fortasse septem et decem, quorum primus, 
ut videtur, prooemium sicut in Varronis Imaginihus amplexus 
est, deinde, ut recentiores existimant (cf. Wissowa EJE 4, 1412. 
Peter l. c. p. LV), II et III reges, IV et V duces, VI et VII 
poeta^, VIII et IX oratores, X et XI philosophos, XII et XIII 
historicos, XIV et XV grammaticos, XVI et XVII rhetores. 

4 [14] 

lib, XIIL iuste venusteque admodum reprehendisse dici- 

tui* Aulum Albinum M. Cato. Albinus, qui cum L. Lucullo 

oonsul fuit, res Romanas oratione Graeca scriptitavit. in 

eius historiae principio [fr. 1 P.] scriptum est ad hanc 

6 sententiam: neminem suscensere sibi convenire, si quid in 

his libris parum composite aut minus eleganter tum scrip- 

tum foret; 'nam sum' inquit ^homo Romanus natus in 

Latio, Graeca oratio a nobis alienissima est'; ideoque 

veniam gratiamque malae existimationis, si qaid esset 

10 erratum, postulavit. ea cum legisset M. Cato: ^ne tu', in- 

quit ^Aule, nimium nugator es, cum maluisti culpam 

deprecari quam culpa vacare. nam petere veniam solemus 

aut cum inprudentes erravimus aut cum compulsi pec- 

cavimus. te', inquit ^oro te, quis perpulit, ut id com- 

16 mitteres, quod priusquam faceres, peteres ut ignoscere- 

^Mor^P scriptum hoc eat in. libro Corneli Nepotis de in- 

^^^rihus viris XIII. 



Comelius Nepos 407 

Gell. 11, 8 iuate venuateque — viria Xm. eodem Mocrob. Sat. 

praef. 13 sq. cf. Polyb. 39, 1, Isq. Plut. Cat. 12. apopth. Cat. 29. 
de Albino etiam Cic. Brut. 81. 

4 primo Macrob. 6 tum om. codd. familia prior et 

Macrob. 10 ea Macrob.: eam 14 te om. altero te Macrob. 
tibi codd. tu tibi {veniam petis)? ThVogel dic coni. Hosivs 
17 viris Magliab. m. 2 Begin. 1646 m. 1 libris rell. et Begin, 
m. 2 Xlin Voss. Lat. F 112 om. Paris. Voss. Lat. F 7 

5 [2] 

l. XV. partum [jpro partium]. — Comelius Nepos 
inlustrium XV • * 

Char. p. 141, 24 partum. Caesar [fr, 25], ComeUus — xv ♦ * 

6 [3] 

l. XVL a fratre patruele 

Char. p. 141, 13 patruele, ab hoc patruele. Comelius Nepos 
inlustrium viroram libro XVI a. fr. p. inquit ♦ * rem necessitu- 

dinis, sed etiam personam ostendat [-it cod.']. 

7 [15] 

verba ex epistula Comeliae Gracchomm matris ex libro 
Coraelii Nepotis de Latinis historicis excerpta: 

dices pulchrum esse inimicos ulcisci. id neque maius 
neque pulchrius cuiquam atque mihi esse videtur, sed si 
liceat re publica salva ea persequi. sed quatenus id fieri 6 
non potest, multo tempore multisque partibus inimici nostri 
non peribunt atque, uti nunc sunt, erunt potius quam 
res publica profligetur atque pereat. 

eadem alio loco: 

verbis conceptis deierare ausim, praeterquam qui Ti- lo 
berium Gracchum necarunt, neminem inimicum tantum 
molestiae tantumque laboris, quantum te ob has res, mihi 
tradidisse; quem oportebat omnium eorum, quos antehac 
habui liberos, partis eorum tolerare atque curare, ut quam 
minimum sollicitudinis in senecta haberem, utique quaecum- i6 
que ageres ea velles maxime mihi placere, atque uti nefas 
haberes remm maiorum adversum meanqi sententiam quic- 
quam facere, praesertim mihi, cui parva pars vitae super- 
est. ne id quidem tam breve spatixmi '^cAjft^V Q^-^\i^«2c\> 



I 



408 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

so quin et mihi adversere et rem publicam profliges? denique 
quae pausa erit? ecquando desinet familia nostra is'- 
sanire? ecquando modus ei rei haberi poterit? ecquando 
desinemus et habentes et praebentes molestiis insistere? 
ecquando perpudescet miscenda atque perturbanda re publi- 

S6 ca? sed si onmino id fieri non potest, ubi ego mortua 
ero, petito tribunatum; per me facito quod lubebit, cum 
ego non sentiam. ubi mortua ero, parentabis mihi et 
invocabis deum parentem. in eo tempore non pudet te 
eorum deum preces expetere, quos vivos atque pra.esent«6 

80 relictos atque desertos habueris ? ne ille sirit luppiter 
te ea perseverare nec tibi tantam dementiam venire in 
animuml et si perseveras, vereor ne in onmem vitam 
tantum laboris culpa tua recipias, uti in nullo tempore 
tute tibi placere possis. 

Libri mss. Com. Nep. ad extremum verba ex epistoia — pi»- 

cere possiB. 

1 gracorum matris ex eodem libro Cornelii Nepotis ex- 
cerpta (cod.) G{udianu8) verba Comeliae Gracchorum matris 
ex coruelii nepotis libro exc. B{omanu>8) 2 hist.] oratoribus 
Nipperdey op. p. 99 6 malo temperes Bergk, Philol. 16, 637 
m. part.] cf'. Nipp. p. 116 9 verba eiusdem alio loco ad 
C. Gracchum filium B, 11 inimicum om. cod. Gifanii tas- 
tae G 13 eorum om. ed. Savaronis meorum Both 20 ad- 
verses G -ses B 21 qua B 2.S insist. Nipp. desistere codd. 
dehiscere coni. Buech. 28 deum p.] cf. Jordan, Hermes 15, 530 
pudebit Haupt in Nipp. op. p. 119 

8 [13] 

eodem tempore [qiLO Flatonem, Dionysitis] Pbilistum 
historicum Syracusas reduxit, hominem amicum non magis 
tjranno quam tyrannidL sed de hoc in eo libro plura 
sunt exposita, qui de historicis Graecis conscriptus est. 

Nep. Dion. 3, 2 eodemque tempore — conaoxiptos eat. 

3 tyrannidi Ascensimi tjrannis in eo cod. Dan. et 

Parc. in eo meo reU. 

9 [17] 
Jion ignor3.re debes unum hoc genus Latinarum 

aruin [hi8toricm\ ad\i\x(t tiotl m^^^ ^^\i ^^v^^-^l- 



Cornelius Nepos 409 

dere Oraeciae, sed omnino rude atque inchoatum 

morte Ciceronis relictum. ille enim fuit unus, 

qui potuerit et etiam debuerit historiam digna 6 

voce pronuntiare, quippe qiii oratoriam eloquen- 

tiam rudem a maioribus acceptam perpoliverit, 

philosophiam ante eum incomptam Latinam sua 

conformarit oratione. ex quo dubito, interitu eius 

utrum res publica an historia magis doleat. — lo 

locuples ac divina natura, quo maiorem sui 

pareret admirationem ponderatioraque sua essent 

beneficia, neque uni omnia dare nec rursus cui- 

quam omnia voluit negare. 

Anon. Crud. cod. 278 Comelius Nepos in libro de histori- 
cis Latinis de laude Ciceronis: non ignorare — doieat. idem: 

locuples — negare. 

9 conformavit oratione cod,: em. Heusinger 11 locuplex 

INCERTAE SEDIS 

in lihris De inl, viris sine dubio fuerunt fr. 10. 11. 13., in 
libro De vita M. Tulli Cic. fr. 12 verisimtliu^ est fuisse; fr. 14 amhi- 
gitur utrum ex pecuUari lihro petitum sit {Leo, Biogr. p. 193 
adn.) an ex prooemio Uhrorum de grammaticis (Peter l. c. p. 40; 
cf. praef. ad De inl. vir.); meo iudicio iUud praestat. rdiqua 
frustula operis De inl. vir. ah hominihus Utteratis aliena omisi. 

10 [11 De inl. vir.] 

quamvis et Nepos aequales omnes [Terentium, Sdpionem 
Africcmum, C. Lacliurn] fuisse tradat 

SxAet. vit. Ter. p. 27 It. hic [Terentius] cum multis nobi- 
libus familiariter vixit, sed maxime cum Scipione Aixicano et 
C. Laelio, quibus etiam corporis gratia conciliatus existimatur. 
quod et ipsum Fenestella arguit contendens utroque maiorem 

natu fuisse, quamyig — tradat. 

11 [12] 

Nepos auctore certo comperisse se ait C. Laelium 
quondam in Puteolano kalendis Martiis admonitum ab 
uxore, temperius ut discumbeTet, i^e^%^ ^ «^ "c^'^ 



410 Grammaticae aetatis Yarronianae fragpnenta 

interpellaretur, seroque tandem ingressum triclinium dixisse 

5 non saepe in scribendo magis sibi successisse. deinde 

rogatum ut scripta illa proferret, pronuntiasse versus, qui 

sunt in Heautontimorumeno [7/95]: ^satis pol proterve 

me Syri promissa huc induxerunt*. 

Sttet. vit Ter. p. 31 B. NepoB — induxenmt. cf. Varro fr. 301. 
Santra fr. 13. 

1 auctore cerio Ttegin. 3 se post ne add. Bitschl 

4 interpellaret A, Bitschl interpollaretur Begin. -pell- reU. sero- 
que A serius rell. ingressum A -sus rell. 

12 [2 De vita Cic.] 

refert Gornelius Nepos se praesente iisdem paene 
verbis, quibus edita est, eam pro Comelio seditioso tribuno 
defensionem peroratam. 

Hieron. contra loann, HierosoL 12 (2, 419 Vall.) refert 

enim Gomelius — peroratam [a. 689/65]. 

13 {16 De ifd. v/r.] 

primus [X. VoltacUius\ omnium libertinorum, ut Cor- 
nelius Nepos opinatur, scribere historiam orsus non nisi 
ab honestissimo quoque scribi solitam ad id tempus. 

Suet. de rhet. 3 primus — tempus. 

14 [18] 

Comelius Nepos libello, quo distinguit litteratum ab 

emdito, litteratos vulgo quidem appellari ait eos, qui 

aliquid diligenter et acute scienterque possint aut dicere 

aut scribere, ceterum proprie sic appellandos poetarum 

5 interpretes, qui a Graecis grammatici nominentur. 

Suet de gramm. 4 appellatio grammaticorum Graeca con- 
suetudine invaluit, sed initio litterati vocabantur. Goineiius quo- 
que Nepoa — nominentur. cf. OrhiUus fr. 2. Mess. Corv. fr, 5. 

in libro De dub. nom. {CGK V 576, 12 culmum generis neu- 
tri, ut Nepos vult) dlium Nepotem Donati interpretem, qui est in 
commento Bob., quod occessit (ad Don. p, 388, 7. 13\ signi- 
'*4m esse contendit Sabbadini (^Studi ital. 11. l^OS -ip. 171). 



Comelins Nepos. L. Cotta. Sp. Maecius Tarpa 411 



L. COTTA 

quis sit L. Cotta hic, qui Suetonio auctore lihros De litteris 
syllabisque et De metris Ennio poetae abiudicavit, nescimu^; 
fortasse non alius est qui a Suetonio alias (lul. 79) memoratur, 
quamquam et L. AuruncuUius Cotta Caesaris legatus esse potest, 
is qui hieme a. 700/54 — 701/53 in Gallia interfectus est, cuius 
^sqI tfjg * Poaiialoav ytoXctslag avyyga^nLoi nocimus {Athen. 6, 273^; 
cf Buecheler, Fleck. Jahrbb. 111. 1875 p. 136). certe quidem 
L. Cotta tribunus pl. a. 659/95, qui a Cicerone (Brut. 137) in 
numerum mediocrium oratorum refertur, ob tempora non quadrat. 



FRAGMENTUM 

quod non nulli tradunt duos libros de litteris syllabis- 

que, item de metris ab eodem Ennio [poe/a] editos, iure 

arguit L. Cotta non poetae sed posterioris Ennii esse, cuius 

^etiam de augurandi disciplina volumina ferantur. 

Suet. de gramm. 1 nam quod non nuUi — ferantur. cf Sex. Enn. 
jp. 101. 



SP. MAECIUS TAEPA 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^Sp. Maecius^ Cic, ^Maecius* Hor. Suet., ^Tarpa^ Hor. 
^Maecius Tarpa^ Porphyr., ^Sp. Maecius Tarpd* schol. Cruq. 
•de praenomine iniuria dubitationem movit Jordan, Hermes 8, 89; 
<?/*. test. 5. 

2. Maecius a. 699/55 a Pompeio ad iudicandas fabulas, 
-quae in ludis edendae essent, delectus {test. 3) iunior triginta 
fere annis ea aetate es.se non poterat, neque tamen multo senior, si 
quidem intra a. 743/11 — 746/8, cum Horatius artem poeticam 
scripsit, eodem munere fungebalur (test. 5) aut functu^ recenti 
laude florebat. 

3. Cic. ad fam. 7, 1, 1 [a. 699/55] nobis autem erant ea 
perpetienda, quae Sp. Maecias probavisset [ad theatrum]. 

4. Hor. sat. 1, 10, 37 haec ego ludo, / quae neque in aede 
flonent certantia iudice Tarpa. Porphyr. ibid. 38 ^\\» ^^\.^ ^««a.% 



412 Grammaticae aetatis YarroiiiaDae fragmenta 

carminis scribere, quod Maeci Tarpae arbitrio non subiciatur; 
nam hi fere qui scaenae scribebant ad Tarpam hnnc velut 
emendatorem ea adferebant. Ps-Acro ihid. <^iudice Tarpa^ 
qui deferenda carmina poetarum ad <^8^caenas antea probayit. 
cf. Schol. Vindob. ibid. 

5. Hor. A P 386 si quid tamen olim / scripBeris, in Maed 
descendat iudicis aures. Porphyr. tbid. 387 Maecius perdiligenf 
carminum fuit aestimator. Ps-Acro ihid. Maecius illis tempori- 
bus criticus summus fuit. cf. sdiol, Cruc[. ihid. (Sp. MetiuB Tarpa). 



B. FRAGMENTUM 

duos Terentios poetas fuisse scribit Maecius, quorum 
alter Fregellanus fuerit Terentius Libo, alter libertinus 
Terentius Afer patria. 

Bon. vit. Ter. p. 9 W. nam dnos TerentloB — patria, de quo 
nunc loquimur. cf. Weichert, poett. Latt. rell. p. 334 sq. 

1 Maecius Fleckeisen : maetius Paris. metius rell. 2 flagel* 
lanus Paris. Vatic. 2905 



INCEKTOEUM GRAMMATICORUM LIBRI 

COMMENTARE LUCILn 

1 

Gdl. 2y 24, 4 hanc Lucilius poeta legem [i^anMtafit] 
significat cum dicit [1172 MaJ]: 'Fanni centussis misellus'. 
in quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium 
scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in onme 
5 dienim genus centenos aeris statutos. centmn enim aeris 
Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam 
diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum 
omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris 
alias tricenos, alias denos. 

de temporibus et natura horutn commentariorum cf. Marx, 

Zrucil carm. rell. 1 p. L Vsq., qui prohabili ratione iis vindicai 

k ma^fnam paiiem disputationis Macrob. 3, 16. 17 (pd. praesertim 

17; ^ etlocosPaul. Fest.p, 54,2. 96, S. Eest. p. 270^,4.. 'i4ft*, «4, 



Sp. Maecins Tarpa. Inc. gramm. libri. ez inc. inc. libris 413 

545«, 7. cf, etiam Marx ibid. p. Lllsq. fortasse eodem §8 — 10 
Gellii de Uge Licinii pertinent. 

2 misellus Pal-Vatic. -llos rell. 8 snmptnm Pal-Vatic, 
8um(p)tns rell. 

COMMENTARE DE ANTIQUIS LITTERIS 

2 

Vel, Long, p, 49, 10 Graecorum yero qui de antiquis 

litteris scripserunt commentaria, item Latiuorum qui illos 

secuti sunt eadem littera veteres solitos scribere osten- 

dunt ^KQo^ (iccKQOv iicoiQ^ et confusas fuisse o et ov 

et «; apud nos quoque antiqui ostendunt, qui aeque con- 5 

fusaa et u litteras habuere. 

cf. Mar. Vict. p. 11, 9, ^4, 2. de incerto Velii auctare vd, 
WilmannSy de Varr. libr. gramm. p. 125 sq. 

4 et i; 5 quia 

Char. p. 205, 16 (illi qui de differentiis «cribunt, non scrip- 
serunt, ut ait Beck, de differentiarum gcriptoribus Lat. Gro- 
mngae 1883 p. 6) huius aetatis scriptores non respicvt. 



EX INCERTIS INCERTORUM LIBRIS 

Quintiliani (1, 6, 32 sq.) ea infra desunt veriloquia, quae aut 
certis scriptoribu^s vindicari possunt {ut 'consrd^ Accius fr. 17 
et complura Varronis de l. L.) aut verisimili comectwra variis 
grammaticis tributa {ut 'dassis^ Ael. Stilo fr. 52) alibi relata su/nt. 

1 
Plut. quaest, conv, 8, 6, 5 {Mar. 4, 3i$l JB.) Aa^TtqUtq lg>fi 
(iv^ld) raPoifiaiKa del^iv oimioxiQa x&vEXXtivlk&v ovofiaza — . 
%b (Uv yicQ duTtvov tpoiCL afjvcc 6uc t^v KOiyoivlav Tialeiad^ai' 
Had"^ iavxovg yocQ rjQloxcDv imEtm)g ol jcdXai ^Poftcaot 6vv- 
dsinvovvxBg xoLg cplXotg, xo S^ ccqusxov iKlTJ&T] TtQcivdiov 6 
ccMO xijg oiQag' ivdtov yccQ x6 dsihvoVf nal xi^v {isx* ccqi0xov 
itvaicaviSiv ivdtd^Biv' 9} jCQmviqv xiva GtiuaCvovxeg idcodriv 
i) XQoq>iqVy ]j XQ&vxai ^qIv ivdestg ysvic&ai, xal fii^v iv 
iup& xa cxQ(o(iaxaj eq>ri^ xov cHvov xb (lih xoiikatov tb 
y€v6a(S&at xo TtQomsiv^ exeQa 7ra()i7to^lLa to£(^ a^^x^l^^ ^v^^^vx^ 



414 Grammaticae aetatis Varronianae fxagmenta 

7iataq>av&g xqcofuva' xlg ov% av sinoi inl x&(iov 'EXkrivLfi&g 

xcDfiiaaatov Xiyead^ai^ xal rb KBQaaai fiiaHTjQS iuxd' 'X)(iriQOv 

[Od, 10, 356] ^rj d' avz^ iv nQriTfjQi ^sXltpQOva olvov E(u0ys'' 

Kal fifjvaav fisv t^v TQans^av &nb trjg iv fiiaG} ^iasmgj 

16 navsfi 8s tbv aQxov mg Aviivxa xr^v nslvav' xbv 6s axitpavov 

noQ&vav ajtb xfjg 7isq>aX7]g^ &g iDfiriQog [II, 7, 12\ xh %Qavog 

sinaai Ttov axsq)dvy' 'f t6 8s oicciQS SiQS nal divxrjg xovg odov- 

xag %al XdpQa xa %siXri anb xoH Xafi^dvsiv xr^v ^OQav 8l avx&v, 

cf. Varro de l L. 7, 89, 5, 118. 105. 62. 135. Paul Fest. 
p. 223, 5, 41, 3. 37, 2. Buecheler, Bh. Mus. 56, 321. 

11 xb 81 8iQsiv %ai8sQ8 Wyttenb. tb 8' %8siv Usqb Bueah. 

2 
Quint. 1, 6, 34 etiamne hominem appellari, quia sit 
humo natus, quasi vero non omnibus animalibus eadem 
origo, aut illi primi mortales ante nomen inposuerint 
terrae quam sibi? 

cf. Hygini fdbulam 220 desinentem ; homo Yocetor quoniam 
ex humo yidetur esse factus (Bemays op. 2, 218. Buecheler, Eh, 
Mu8. 41, 5). 

3 

Qumt, 1, 5, 66 ex tribus [t^oci&te^] nostrae utique linguae 
non concesserim, quamvis — inveniantur qui Lupercalia aeque 
tris partes orationis esse contendant quasi luere per capmm. 

aliter Varro de l. L. 6, 13. 

4 

Gell, 18, 6, 8 idonei vocimi antiquarum enarratores 
tradiderunt matronam dictam esse proprie, quae in matri- 
monitun cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio 
maneret, etiam si liberi nondum nati forent, dictamque ita 
6 esse a matris nomine non adepto iam, sed cum spe et 
omine mox adipiscendi, unde ipsum quoque matrimonium 
dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, 
quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuins 
maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matri- 

ium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui 

iis locum yenisset. 




ex incertiB incertoram libris 415 

cf. Paul. Fest p. 125^ 16. Ael. Meliss. ap. Gell. l. c. § 4, 
Non, p. U2, 1. Suet. p. 280 B. Serv. Dan. Aen. 11, 476. Serv. 
Aen. 11, 581. Isid. or. P, 7, 13. huitts modi vertloquia vd. ap. 
Nigidium (fr. 28). 

6 apiscendo vel adipiscendo codd.: em. IGronovius 

5 

Fest. p. 326^, 3 <(Sa^miiitibus nomen ^inditum esse 

tradit . . .)> s propter genus ^hastae, quod 6avvC}a appel- 

lent ^Graeci)>. 

cf Flin. n. h. 3, 107 et Graec. ^Zavvlxoti\ si OMueller recte 
suppUvit, nomsn auctoris evanuit, qui Verrius esse vix potest, cum 
aliorum sententia sequatur {\alii aiu/nyf ; cf. Ael. Stilo ad fr. 75), 

1 ^Sa^nnitibus 

6 

Forphyr. Hor. serm. 1, 3, 1 non nulli tamen veterum 
grammaticorum sic appellationes bas diviserunt, ut Sardum 
putarent dici eum, qui in Sardinia natus sit, Sardiniensem 
autem incolam Sardiniae. 
. cf Faul. Fest. p. 60, 11. 

7 

Fest. p. 347^^ 9 sesterti no^tam . . . . ait signa con- 

tinere^ dupundi et semissis, <^unde sestertius dictus quasi 

semis]>tertius; sed auctos ess<^e postea asses in sestertio^. 

apud antiquos autem ^denarii denorum assium e]>rant et 

valebant de^cussem, qui tum dicebantur quadriga^ti bigati. s 

quinquessis <^autem quinarium .... auctor^ est numerum 

aeris perduct<^um esse ad XYI asses lege Fla^minia minus 

solvendi, cu<^m Hannibalis bello premere^tur p. R. 

cf Fest. p. 334 f>, 33. Varro de l. L. 5, 173. Flin. n. h. 33, 
44. Apul. ap. Frisc. p. 251, 1. 

2 semisis 

8 

Quint. 1, 6, 35 sic peryeniemus eo usque ut stella 
luminis stilla credatur, cuius etymologiae auctorem clarum 
sane in litteris nominari in ea parte, qua a ine repren- 
dituTy iDbumanum est. 



416 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

aliter Varro fr. 221. fortasse haec jposteriore aetate Verrius 
excogitavit; cf. Fest. p, 313^, 13 (Verrto aiictore: stelionem *- 
dic<[tnm, qnia virus in^stillet cibo). 



Quint ly 6, 38 quidam non dubitarunt etymologiae 
subicere omnem nominis causam, ut — ex sono stertere 
murmurare; etiam derivata, ut a velocitate dicitur velox, 
et composita plura his similia, quae sine dubio uliunde 
originem ducunt, sed arte non egent. 

10 

Quint ly 5, 67 solitaurilia iam persuasum est asse 

suovetaurilia, et sane ita se habet sacrum, qaale apud 

Homerum quoque est. 

aliter Valg. Buf. fr. 2. cf Fest p. 293^, 10. 8erv. Aen. 
9, 624. CGL II 186, 1. IV 289, 56. 

praeterea huic fere aetati innumerabiUa etyma tribttenda 
sunt, quae a Paulo Festoque omisso nomine auctoris tradtmtwr. 

11 

quibus otium et studium fuit vitas atqne aetates 
doctorum bominum quaerere ac memoriae tradere, de 
M. Pacuvio et L. Accio tragicis poeiis historiam scripserunt 
huiusce modi: cum Pacuvius inquiunt grandi iam 

s aetate et morbo corporis dintino adfectus Tareji- 
tum ex urbe Boma concessisset, Accins tnnc hant 
parvo iunior proficiscens in Asiam, cnm in oppi- 
dum venisset, devertit ad Pacnvinm comiterqiLe 
invitatus pluscnlisque ab eo diebus retentns tra- 

10 goediam suam, cui Atreus nomen est, desideranti 
legit. tum Pacnvium dixisse aiunt sonora qnidem esse, 
qnae scripsisset, et grandia, sed videri tamen ea sibi 
dnriora paulum et acerbiora. ita est, inquit Accius, uti 
dicis, neque id me sane paenitet; meliora «nim 

15 fore spero, quae deinceps scribam. nam qnod iii 
pomis, itidem inquit esa^ ^*\\jl\i\» Vn vcL^^\i.U8; qnat 



ex inc. inc. libris. Auctor ad Her. M. Tullius Gicero 417 

dura et acerba nascuntur, post fiunt mitia et iu- 

cunda, sed quae gignuntur statim yieta et mollia 

atque in principio sunt uvida, non matura mox 

fiunt sed putria. relinquendum igitur yisum est ^o 

in ingenio, quod dies atque aetas mitificet. 

Gell. 13, 2 quibns — mitificet hoc ft, Uhro I De poetis 
Varronis vindicant Eitschl op. 3, 454. Buske l. c. p. 26 (Beiffer- 
scheid, Siiet. rell. p. 424 adn.); cf. tamen Accius test. 10. 

3 L. om. Parts. Voss. Lat. F 7 13 paululum Begin. 1646 
14 molliora Oisel 16 pomis est Begin. 597 et 1646 Voss. 

Lat. F 112 et 7 19 sunt om. Paris. 21 mitificaret tfensen 

hic etiam memorare liceat Quint. 1, 4, 3 quo [iudicio'] quidem 
ita severe sunt usi veteres grammatici, ut non versus modo cen-^ 
floria quadam virgula notare et libros, qui falso viderentni 
inscripti, tamquam subditos submoyere familia permiserint sibi, 
sed auctores alios in ordinem redegerint^ alios omnino exeme- 
xint numero. 



VARH SCRIPTORES 



AUCTOR AD HERENNIUM 

Bhet. ad Her. 4, 12, 17 baec qua ratione vitare possu- 

mus, in arte grammatica dilucide dicemus. 

cf. Marx, proleg. ad rhet. p. 95. non nullitts momenti ad 
£frammaticae historiam est interpretationis Plautinae documewtum 
4Md rhet. 2, 23, 35, ad quod attentum me fecit Marx ibid. p. 98 sq.; 
deinde adnominatio tractata 4, 21. 



M. TULLIUS GICERO 

Ciceronem grammaticam coluisse et par est et disertis testi- 

moniis confirmatur, si quidem Varro et Caesar grammaticos 

libroa ad eum scripserunt et ipse complura nomina in libris suis, 

praesertim in De nat. d. et in Oratore, enodavit {cf. etiam Cic. 

ad Att. 1,20, 7); sed quod Schlag eum ucre propricque ^Tamma^vwwKv. 

QTmaammiicAe Bomanae fragmenta ed. 'FmiAxoiA ^^ 



418 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

fuisse contendit {Jahresber. d. Redlgymn. zu Siegen 1868 p. 1 sq.), 
id omni fu/ndamsnto destitutum est. non solum enim Ciceronis in 
huius modi doctrina talis inscitiae indicia hahemus, qtuilis in gram- 
matico vix admitti possit (cf. de or. 1, 187 et Usener, Sitzb. d. 
Bayer. AJcad. phil-hist. Cl. 1892 p. 597 sq.), sed argumenta a 
Schlagio allata vel nulla sunt vel ad prorsus contrariam sententiam 
ducunt. huius naturae sunt loci Tac. de orat. 30 (in libris Ciceronis 
deprehendere licet non geometriae, non musicae, non gramma- 
ticaCf non denique ullins ingenuae artis scientiam ei defuisse) 
et Quint 1, 7, 34 (an ideo minor est M. TuUius orator, quod idem 
artis huius [grammaticae] diligentissimus fuit et in filio, ut 
epistulis apparet^ recte loquendi asper quoque exactor? aut 
vim C. Caesaris fregerunt editi de analogia libri? aut ideo 
minus Messalla nitidus, quia quosdam totos libellos non verbis 
modo singulis, sed etiam litteris dedit?); ne enim de priore 
dicam^ si Cicero librum grammaticum confecisset, hic a Quinti- 
liano sitie dubio iuacta Caesaris et Messallae libros commemora* 
tus esset. ceteroqui quid de se grammatico ipse Cicero sentiat 
vd. ap. Atticum test. 5. de alterius autem generis argumentis, 
quae in fr. 1 — 3« consistunt, vd. Goetz, Berl. phil. Woch. 1890 
p. 195. quod autem in vetere indice librorum opus Ciceronis De 
orthographia memoratur (Schlag p. 15), ibi aut ^de chorographid* , 
eadem permutatione qua in codd. Prisciani p. 267, 5, legendum 
est aut intellegendus liber synonymorum, de quibus cf. test. 1. 
postremo de Lucretio a Cicerone edito vd. test. 2. 

A. TESTBIONIA 

1. Char. in indice operis extremo p. 6, 12 synonyma Cicero- 
nis indifferenter. cod. Harleian. Ps-CyrilJi Inc. Sinonima ♦ * * 
lli Ciceronis de copia linguae Latinae. Isid. Anecd. H. p. CXX 
venit nuper ad manus meas quaedam schedula Ciceronis, quam 
synonyma dicunt. Isid. Bhet. Lat. p. 518, 20 H. sjnonymia est 
quotiens in conexa oratione pluribus verbis unam rem signifi- 
camus, ut ait Cicero [in Cat. 1, 8] : ^nihil agis, nihil moliris, nihil 
cogitas' ; et item [1, 10] : ^non feram, non patiar, non sinam'. huius 
modi libelli recentiori aetate ex Ciceronis libris sine duhio coagmen- 
tati sunt. cf. Goetz l. c. p. 196 (aliter Sittl, Arch. f. Lat. Lex. 6, 595). 

2. Hieron. ad a. Abr. 1924 = Suet. rell. p. 38 E. Titus 
Lucretius — cum aliquot libros per intervalfa insaniae con- 
scripsisset, quos postea Cicero emendavit de M. Tullio, non 
Quinto {ut volunt Lachmann et Both) hic inteUegendo dubitare 
non licet (Bergk op. 1, 426. 2, 726) ; qui nihil aliud nisi LueretH 
carmen sine tnendis edendum cfwrami ; fioc tnim ^emendare^ supra 

^fjp^ifieat. cf. Marx, BJt. Mus. 43, 1S7 . I.eo, m. "F. ^. ^l . 
S. Bufin. p. 565, 3 = Varro fr. 289 



M. Tnllins Cicero 419 

B. FRAGMENTA 

1 
litterae ipsae, si ad elementa referamus, neutri generis 
sunt, sicut Tullius dixit, ut hoc m hoc 1, si ad ipsas 
litteras, feminini. 

Cledon. p. 26, 32 Utterae — feminim. 

omnes litterae generis sunt neutri et semper indeclinabilia 
simt [numquam declinantur]. ait Cicero in Siciliensibus \in 
Yerr. 2, 187\i ^usque ad alterum r litterae essent integrae'. 

Gledon. p. 28, 17 omnefl — integrae. eodem docet Varro fr. 1. 

2 n. decl. aecl. Keil sicelyensius cod. (-sibus em. rec. m.) 
an Siciliensi 11? 3 q. adaliarum eri ^ ^ littera essetinte- 
grae {cf. Bertsch, praef ad CUdon. p. IV) 

1' 

genere neutro legimus litteras. legistis in Cicerone: 
'ut usque alterum r'. litteram non declines. 

Pomp. COmment. p. 111, 10 et genere — deoUnes. 

1 g. neutro in cicerone figura qua scribitur cod. 8. PauU 
Lavant. 2 alteram codd. praeter Paris. Sang. 1179; sed cf 
Cic. in Verr. 2, 187 ut usque ad altenim r 

2 
consonantes inter se \cognaiae vocardur^ sed proprie 
sunt cognatae, quae simili figuratione oris dicuntur, ut 
est b f [s] m p, quibus Cicero adicit v, non eam quae 
accipitur pro vocali, sed eam quae consonantis obtinet 
yicem et anteposita vocali fit ut aliae quoque consonantes. 5 

]!dar. Vict. p. 18, 14 item conBonaates — quoque consonantes. 

cf Cic. orat 158 {Gell. 15, 3, 1 sq.). Nig. Fig. fr. 24. Vel. 
Long. p. 60, 7. 

3 8 secl. edd. 

3 

sciat etiam [granmaUcu8\ CicetOToi ^^xsaaafc "«^*^ 
Mau&wque geminatsL i scribere; quo^ ai fta>\.^ ^^«xa. vas^^^^^Q^ 
nt consonans. 



Wi 



420 arammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

Quint 1, 4, 11 sciat — consonans. cf. Prisc. p. 37, 22. 39, 20. 
III 467, 16. Serv. Dan. Aen. 1, 1. Powp. comment. p, 105, 30. 
Isid. or. 1, 27, 11. 32, 7. vd. praeter alios Fleckeisen {Fleck 
Jahrbh. 107. 1873 p. 406), qui Accio hanc scripturam vindicat. 



et in plerisque Cicero videtur auditu emensus scrip- 
tionem, qui et Aiiacem et Maiiam per duo ii scribenda 
existimavit. 

Vel. Lor^. p. 54, 16 et in plerisque — existimayit. cf. ibid. 

p. 66, 18. 72, 2. 
2 aiiace 

de Ciceronis scribendi ratione conferendus etiam est Quint. 
1, 7, 20 quid quod Ciceronis temporibuB paulumque infra fere 
quotiens s littera media vocalium longarum vel subiecta longis 
esset geminabatur, ut caussae cassus divissiones? quomodo et 
ipsum et Yergilium quoque scripsisse manus eorum docent. 
atqui paulum superiores etiam illud, quod nos gemina s dici- 
mus, iussi, una dixerunt. vd. etiam 1, 5, 44 (de forma ^scripsere*). 
praeterea in libris Ciceronis, ut diximus, plurimae verborum ori- 
gines reperiuntur, quas sa>epius a grammoiticis. alUsve scriptori- 
bm allaias legimus, ut a Quint. 1, 5, 66 (capsis = cape si vis 
cf. orat. 154). 8, 6, 73. cf. etiam. Ael. Stilo ad fr. 12. non nullas 
collegit Woelfflin, Arch. f. Lat. Lex. 8, 426. de aUis gramma- 
ticis quaestionibus cf. Gell. 2, 17 (= orai. 159) et 13, 21, 24 
(= orat. 168). 

4 

tu quoque, qui solus lecto sermon^e^ Terenti, 
conversum expressumque Latina voce Menan- 

drum 
in medium nobis sedatis motibus effers, 
quiddam come loquens atque ommia dulcia. 

dicens. 

Suet. vit. Ter. p. 34 B. Cicero in Limone hactesius \_Teren- 
tium] laudat: tu quoque — dicens. cf. Cic. ad Att. 7,3, 10. Caesar 
fr. 31. Vell. Pat. 1, 17, 1. Quint. 10, 1, 99. Auson. ad nep. 
Auson. 58 sq. p. 264 P. Ter. heaut. prol. 46. 

S in medium nobis] in dium Flor. medium T = Vatic. 
Z^at J2905 in medium certe V = Yatic. Begviv. 14^6 motibus 
JSarth: vocibas 4 qui^am Paris. «ioi^ Q£!<^^^ T^^^V ^w^ 
miscenB Hitschl 



M. Tullins Cicero. C. AquiliusGallus. Ser. Solpicius Eufds 421 

PALSUM 

5 

Glossa cod, Vatic, 1489 (saec. X) eresim Cicero sine 
aspiratione scribi debere ait. 

Ciceronis nomen ex eo huc fluxit, quod in glossarum libris 
magistellorum arbitratu nomina scriptorum in marginibus addc' 
bantwr. 



C. AQUILIUS GALLUS 

praetor a. 688/66 cwm Cicerone, mortuus ante a. 710/44, 
cf. Bremer, iurispr. antehadr. 1, 111 sq. 



EX RESPONSIS 

Cic. top. 32 solebat igitui* Aquilius conlega et familiaris 

meus,cum de litoribus ageretur,quae omnia publica esse yultis, 

quaerentibus iis, quos ad id pertinebat, quid esset litus, 

ita definire: qua fluctus eluderet. 

similiter Quint 5, 14, 34. cf. Dig. 50, 16, 96. exc. Gronov. 
ap Fest. p. 382, 15. 



SER. SULPICIUS Q. f. RUFUS 

natus a. 649/105, quaestor a. 680/74, praetor a. 689/65, 
cos. a. 703/51, proconsul Achaiae a. 707/47, mortuus a. 711/43. 
vir bene litteratus {Gell. 2, 10, 1) reliquit prope CLXXX libros 
{Pompon. dig. 1, 2, 2, 43). cf. Bremer, iurispr. antehadr. 1, 139 sq. 



A. TESTIMONIUM 

Quint. 9, 4, 37 ceterum consonanteB ci^QajQLft^ ^-M^osasa^^ 
praecipue quae annt asperiores, in comm\a«>a3t«* N«£tiOTQxa. "ca^- 
tur, ut 81 B nltima cum x proxima coii^\^«A»\ Q^^-cv^^i. ^^"^^^, 
etiam, ai hiD&e coJJidantur, stridor eat, wt ^ «t^ «.\m^\OTk«^ • ^ 



422 Grrammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

ftiit causa et Servio, ut dixi, subtrahendae s litterae, qaotiens 
ultima esset aliaque consonante susciperetur. Servitts videtur 
Sulpicius esse; cf. Quint 9, 3, 21. ceteroqui cf. Mess. Corv. 
ad fr. 3. 

B. EX RESPONSIS 

1 [116 Bremer'] 

Lig. 50, 16, 30 pr, Gaius libro septimo ad edictum 
provinciale: silva caedua est, ut quidam putant, quae in 
hoc habetur ut caederetur. Servius eam esse, quae suc- 
cisa rursus ex stirpibus aut radicibus renascitur. 

C. FRAGMENTA 

EX LIBRIS DE SACRIS DETESTANDIS 

2 [i). 22S\ 

lib. 11. Servius Sulpicius iureconsultus vir aetatis 

suae doctissimus in libro de sacris detestandis secundo qua 

ratione adductus testamentum verbum esse duplex scri- 

pserit, non reperio; nam compositum esse dixit a mentis 

contestatione. 

Gell. 7, 12, 1 Servius — conteatatione. quid igitur calciamentum, 
quid paludamentum, quid pavimentumf quid vestimentum, 
quid alia mille per huiusce modi formam producta, etiamne 
ista omnia composita dicemus? cf. Ulpian. fr. 20, 1. Instit. 2, 
10 pr. {Dig. 28, 1, 2). Isid. or. 5, 24, 2. CGL V 157, 17. 

EX LIBRO DE DOTIBUS 

sVi\ 

qui uxorem ducturus erat, ab eo unde ducenda 

erat stipulabatur eam in matrimonium datum iri. 

qui ducturus erat, itidem spondebat. is contractus 

stipulationum sponsionumque dicebatur sponsalia. 

6 tunc quae promissa erat, sponsa appellabatur, qui 

spoponderat ducturum, spoii^u^. 

G^ell. 4, 4, 1 sponsalia in ea. p^tV«> \\a^A».^> o^^ \aW^ 
ppellatar, hoc more atque roie »0^«. ^Y«t\ ^ccv^«v\. ^tt»». 



Ser. Sulpicius Rufas 423 

Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: qui uxorem inqnit 
dactonu — sponsiu. qime Servim dicere pergit nihtl ad nos. pror- 
8U8 similia Varro de l. L. 6, 69 aq., qui Sulpieio fortasse ustis 
est (cf. de l. L. 5, 40; contra Bremer l, c. p. 226). cf. Serv. 
Aen. 10, 79. Nm. p. 439, 4. Big. 23, 1, 2 (Amoh. 4, 20). 

2 ducturum iri. cui: em. Otho, complura suppl. Mommsen 
daturum ; ductum iri, qui Hertz 6 sponderat (-ra Lugd-Bat.) codd. 

mCERTAE SEDIS 

Sulpicium commentarium ad XII tahulas scripsisse, quam- 
vis certum indidum desideretur, verisimillimum est (cf. Schoell, 
leg. XII tab. rell. p. 34); qui si extitit certo fr. 4, 6. 9 — 13 
amplexus est, quibus satis audacter addas fr. 5. 7 (cf. Beitzen- 
stein, Verr. Forsch. p. 86, qui etiam glossas parret^. 233 <^, 25; 
portum p. 233 <*, 28; patrocinia p. 233 <^, 31 Sulpicii esse 
suspicatur). de huius modi iurisperitorum commentariis cf. Ael. 
Catus et L. Acil. p. 15. Antist. Labeo infra. 

4 [p. 229, 6] 

<^noxia^, ut Ser. Sulpicius Ru<^fus ait, damnum signi- 

ficat^, apud poetas autem et oratores ponitur pro culpa. 

at noxa peccatum aut pro peccato poenam, ut Accius in 

Melanippo \y. 429 Ribb.^\, 'tete esse huic noxae obnoxium'. 

item cum lex \XII tab. 12, 3 S.] iubet noxae dedere, pro 5 

peccato dedi iubet. 

Fest. p. 174<^, 32 ^noxia^ — iubet Caecilius in Hypobolimaeo 
Chaerestrato [v. 85 Bibb.^]: 'nam ista quidem noxa muliebre 
est [ita Bothe: -em et cod.] magis quam viri*. fortasse Sul- 
pidi beneficio CaecUii quoque versus nobis traditus est; de 
poetis, de oratortbus, de Accio propter legem infra aUatam non 
dubitavi. vd. etiam fr. 5 et Schoell l. c. p. 65 sq. de re cf. Serv. 
Aen. 1, 41. Non. p. 438, 19. CGL III 457, 80. IV 126, 3. 

1 suppletum ex Paulo 3 ad 

5 [p. 241, 2] 

^o^rba apud poe^tas significatur privata aliqua^ per- 

sona cara, apud ^oratores quae patrem amisit aut^ matrem, 

ut Ser. <|Sulpicius ait, aut liberos quasi oc^ulos. 

Fest. p. 182% 1 <o>rba - <oo>uio». cf. Pau\.Pe%t.'p.l.^^.^«^' 
Isid. or. 10, 201. diff. verb. 408. CGL IV 134, 11. 

Is^. suppletum partim ex Poulo ^ TQaX»x.-. ew. v3t%. 



424 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

6 [p, 229, i\ 

*pedem struit' in XII [i, 2S^ significat fugit, tit ait 
Ser. Sulpicius. 

Fest, p. 210^, 26 pedem — Sulpicius. cf, %bid, p. 310^, 35. 

7 [p. 239, i\ 

posticam lineam in agris dividendis Ser. Sulpicius 
appellavit ab exori<(ente sole ad occasum spectantem.^ 

FeSt. p. 233*^, 33 poattcam — ^gpectantem.^ cf. Isid. Or. 15, 4, 7. 

2 suppletum ex Paulo 

8 [p. 240, 2] 

in quo [postliminio] Servius noster, ut opinor, nihil 

putat esse notandum nisi post et liminium; illud pro- 

ductionem esse verbi vult, ut in finitumo legitumo aedi- 

tumo non plus inesse tumum quam in meditullio tullium. 

Cic. top. 36 ipsius postliminii vis quaeritur et verbum 
ipsum notatur. in quo — tuUium. Scaevola autem P. f. [fr. 8]. 
cf. Ael. Gall. fr. 2. noli cogitare de Ser. Claudio qui pridem 
ohierat. 

9 [p. 229, 2] 

Fest. p, 321^, 8 = Aur. OpiU. fr. 13 (sanates) 

10 [p. 229, 5] 

sarcito in XII [8, 9 S^ Ser. Sulpicius ait significare 
damnum solvito, praestato. 

Fest, p. 322^, 14 Bnrcito — praestato. cf Gell. 11, 18, 8. JDiff. 
47, 9, 9. CGL V 481, 22. 

11 [p. 229, 3] 

tutela est, ut Servius definit, vis ac potestas in capite 
libero ad tuendum eum, qui propter aetatem sua sponte 
se defendere nequit, iure civili data ac permissa. 

Dig. 26, 1, 1 pr. Paulus libro trigesimo octavo ad edictum: 
tatela — ac pennissa. cf. lcg. XII tdb. 5, S S. 

1 vib] iuB Instit, 2 v©\ fte^xxni post ^^^. fwdA. "Bt wwr 



Ser. Sulpicius Rufus 426 

12 [p. 229, 4] 

Servius Sulpicius ^nomine et^iam singulariter formato 

vindiciam esse ait <^dictam q)>ua de re controversia est, 

ab eo quod vindicatur. <inde^ et in XII \12, 48^\ *si 

vindiciam falsam tulit sive litis . . . ^prae^tor arbitros 

tris dato, eorum arbitrio . . . fructus duplione damnum 6 

decidito'. 

Fest. p. 376^, 23 de quo verbo [vindiciis] Cincius sic ait 
[fr. 30]. at Servins — decidito. locum de XII tob. cofUra aliorum 
sentewtiam in Sulpicii contextum recepi. ef. fr, 4. 

1 n. et suppl. Scal. 2 dict. suppl. SchoeU 3 inde ego 
4 si velit ia 5 arbitrio vg. -ii cod. 

13 [p. 230, 10] 

duobus negativis verbis quasi permittit lex magis quam 
prohibuit, idque etiam Servius animadvertit. 

Dig. 50, 16, 237 idem [Gaius] libro quinto ad legem duo- 

decim tabularum: duobne — animadvertit. 



DUBIA 

14 [p. 241, 3] 

Servius Sulpicius religionem esse dictam tradidit 
quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a 
nobis sit, quasi a relinquendo dicta, ut a carendo caeri- 
monia. 

Macrob. 3, 3, 8 Servin» — caerimonia. Gell. 4, 9, 8 MaSuriuB 

autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: 
^religiosum' inquit 'est quod propter sanctitatem aliquam remo- 
tum ac sepositum a nobis est; verbum a relinquendo dictum, 
tamquam caerimoniae a carendo'. cf. Non. p. 432, 4. Grom. 
Lat. 123, 21. August. retr. 2, 37. Isid. or. 6, 19, 36. CGL VI 163. 
Macrobii auctoritatem Gellius in dubium revocat, neque tamen 
uter verus etymologiae auctor sit, Sulpiciusne an MasurivA^ 
certo dici potest {cf. Kretzschmer, de 6feU. fout. i^. T^ «^ w«^'>. 
Munzer, Quellenkr. d. Ng. d. Flin. p. 16^ adrt\.. 1^>; ^^^^*^^^. 
fyimen Masurius Sulpicium exscripsit eorumque '^^^'^^ ^^ ^,^, 
gue recte prodita sunt. aliquid simik cst ap. G-wriat. \f- * 



426 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

GaU. fr. 11 coU, M\ Mcmilio fr. 1. de Servio Maswrii auctore 
cf Bremer 3\ 322 {ThHo, quaest. Serv. 22). 

1 dictam esse Bamb. 

memorare etiam plaeet Fest. p. 142^, 12 {yhi est quidam 
^Servius filiu8\' cf Beitzenstein, Verr. Forach. p. 86) et GeU. 
4, 3, 38q. (de verbo ^pellice* cf Kretzschmer l. c. p. 59). 



APPIUS CLAUDIUS AP. f. PULCHBR 

augur a. 695/59, cos. a. 700/54, procos. CUiciae a. 701/53, 
censor a. 704/50, mortuus a. 706/48. L. Ateio PhUologo ma- 
gistro usus est {cf Be lud. litt. 35). fragmenta ap. Bremer, 
ittrispr. antehadr. 1, 243 sq. 



EX AUGURALIS DISCIPLINAE LIBRIS 
cf Cic. ad fam. 3, 4, 1 {a. 703/51) et 3, 9, 3 {a. 704/50) 

1 [1 Bremer] 

lib. I. sollistiinum Ap. Pulcher in auguralis disciplinae 

1. I ait esse tripudium, quom avi excidit ex ore quod illa 

fert, saxumve solidum aut arbos viviradix ruit, quae nec 

prae vitio humanave vi caedanturve iacianturve pellan- 

6 turve. 

FeSt. p. 298 f>, 26 solUstimum — pellanturye. cf Cic. de div. 2, 72. 

Sabidius p. 110. 

1 Ap pulcher 2 quom OMue.-. quod avi Zfrs.: 

aut ore OMue.: eo 4 humanave vi coni. Augiistinus: 

homani caedantur vei aciantur ve 

^ [deest] 

oscines aves Ap. Claudius esse ait quae ore canentes 
faciant auspicium, ut corvos comix noctua; alites quae 
alis SLC volatu, ut buteo sanquaUs aquila inmusulus vul- 

turiua. pici autem "Miartius Yetomwao^^ ^^» ^w». ^t in 

oscinibus et in alitibus \ia\i©u\M;x. 



Ap. Claudius Pulcher. M. Valerius Messalla 427 

Fest. p. 197^, 8 oscinea — habentur. similta Paul. Fest, 3, 5, 
Fest. p. 197% 3. Serv. Aen. 3, 361. Isid. or. 12, 7, 76. 77. 
CGL IV 266, 12. V 555, 25. 

1 Glaudianus: em. Aldina 2 alites Augiistinus: aut 

4 picam aut cod. picus autem At^ustinus 

3 [deest] 

<^soni]>vium tripu<(dium dictum ait Appius^ Pulcher, 

quod <(sonet cum ex ore exci^dit puls quadr<^upedibus 

pullisve^. 

FesL p. 297 f>, 20 <8oni>vium — ^puUiave). cf. Fest. p. 290a, 31 
{= carm. saliar. 16 Maur.). 245% 33. Cic. de div. 2, 73. Serv. 
Dan. Aen, 3, 90. 

1 dictum ait suppl. Mamenbrecher ut ait OMue. 2 sonet 
c. OMue. ex ore supplevi 3 pullisve suppl. Maur. 



M. VALEKIUS MESSALLA EUFUS 

Macrob. 1, 9, 14 Marcus etiam Messalla Cn. Domitii in 
€onsulatu coUega [a. 701/53] idemque per annos quinquaginta 
et quinque augur. de cognomine Rufo cf. Brumn, de auct. Plin. 
p. 13. Peter, Fleck. Jahrbb. 125 {1882) p. 108. reliquiae sunt 
ap. Egger, Lat. serm. vet. rell. sel. {Paris 1843) p. 46 sq. Huschke, 
iurispr. anteiust.^ p. 103. Bremer, iurispr. antehadr. 1, 263 sq, 

humc Messallam intellegendum esse puto ap. Mar. Vict. 
j9. 9j 5 (= infra Iim. Brut. p. 439), prim^ loco ut est ante Bru- 
tum et Agrippam, 

EX LIBRIS DE AUSPICnS 
de inscriptione cf. Gell. 13, 15, 3 (= fr. 1 Br.) 

1 [9 Bremer] 

^Mars pedis' sive sine r littera ^Mas pedis' in precatione 
solitaurilium quid significet, ne Messalla quidem augur in 
explanatione auguriorum reperire se potuisse ait. 

Fest. p. 161<^, 27 Mars pedia — ait. 

1 marapedia — maspedis tdd,. \Tk^T<ftc»^Aev» ^«».'^ 

v&Hium quod: em. Tumebm Scal. Urs. ^ U.e^^^^'^ 



428 Grammaticae aetatie Yarromanae fragmenta 

2 [ii] 

<(pecunia)>, quae erogatur <^in ludos et spectacula, 
appellatur lu)>cari edicta quod ^ex lucis captetur . . .^ 

in eodem libro <^lucar a luce ^ dixi existimat 

<^ Mes^salla in explana<^tione 

5 auguriorum^. 

FeSt. p. 253 f>, 18 <pecimia> — <^iigurionun>. cf. Paul. Fest. 

p. 119, 6. 9. Plut. quaest. R. 88. CGL IV 256, 6. V 554, 20. 

1 pec. usque ad lucari suppl. Urs. 2 ex 1. c. supph ex 
Paulo S 1. a 1. suppl, Dacier dici em. Urs. vg. 4 cuius 
opinionis est et Yalerius Mes suppl. OMue. male nomine * VaU' 
rius^ addito (cf. SchoeU, leg. XII tab. p. 37) 5 ang. suppL 

recte Schoell ibid. p. 35 XII tab. OMue. 

5 [5] 

^serpula serpserit' ait idem Messalla serpens inrepserit 

Fest. p. 351<^, 13 BerpTda — inTepserit Fistum festinonHus 
reddidit Paultu p. 350, 2; cf. Veranius fr. 8. 

1 serpsit vult SchoeU ibid. p. 36 adn. 2 coU. Fest. p. 348<^, 21 
/serpsi^t antiqui pro serpserit <(u8i sunt^ 

solino idem [Messalla^ ait esse consulo. 

Fest. p. 351*^, 14 eolino — comrolo. 

^bene sponsis beneque voleris' in precatione augurali 
Messalla augur ait significare spoponderis, volueris. 

Fest. p. 351°^, 10 bene — volueriB. 

1 volueris: em. Scdl. {cf. SchoeU ibid. p. 36 adn. 1) 

6 [7] 

'suad ted' idem [Messalla^ ait esse sic te. 

Fest. p. 351 <*, 15 suad — te. 

7 [8] 

Vemi sera' Messalla auguria. 
Paul. Fest. p. 379, 18 ir. «, m.. «a«. 

Temisera vg. measaAia codd. cpioA swwwrwfA. fiX\\ qm^ v^ 
9n8alia, mutarunt (Scal.) 



M. ValeriuB Messalla. Yeranius 429 

DUBIA 

8 [deest] 

pomerinm quid esset, augores populi Romani, qui libros 

de auspiciis scripserunt, istius modi sententia definierunt: 

pomerium est locus intra agrum effatum per totius 

urbis circuitum pone muros regionibus certeis 

determinatus, qui facit finem urbani auspicii. 

GeU. 13, 14, 1 pomeriuin — auspicii. cf. Vorro dc l. L. 5, 143, 
lAv. 1, 44. Antist. Labeo fr. 6. Plut. Ram. 11 {luba p. 455). CGL 
VII 104. Sahol. in Lucan. 1, 594. MessaUa paulo post ad § 5 
commemoratur, neque quisquam alius ex auspiciortm scriptoribus 
significatus esse mdetur. cf. Kretzschmer, de Gell. font. p. 5. 

4 certe is Magliab. Begin. 597 m. 2 { Voss. Lat. F 112) certe 
(-ta Paris. Voss. Lat. F 7) his reU. 

alias etiam comiuemorare attinet Festi ghssas auguralem dis- 
ciplinam spectantes, quas ei vindicatae sunt: p. 253^, 23 <pipu- 
lum>; 2i promel^lere^ ; 25 <purime tetinero>; 26 <[peregrinu8 
ager^. cf. Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 50 sq. 



FALSA 

diu Valerius MessaUa ob locos Festi p. 321^, 30 (sanates) 
et 355^, 9 (tuguria) XII tahularum interpres habitiM est; sed 
cf. Vdlerius p. 79 et Inc. gramm. libr. 12 p. 114, eidem ne 
libeUi quidem de litteris recte tribuuntur {vd. Mess. Corv. pra£f.). 



VBRANIUS 

verisimilis Hirschfeldi coniectura est, Veranium rerum sa- 
erarum scriptorem eum esse Veranivm Flaccwn, qui ab Augusto 
(Suet. Aug. 86) per iocum M.. Antonio ad imita/ndum proponitur 
{Wien. Stud. 3. 1881 p. 110). idem rwrsus fortasse apud Ma- 
crob. 1, 15, 21 agnoscendus est (Verrium Flaccum iuris pontificii 
peritissimxun dicere solitum refert Varro), ubi VeTT\u% X.e.wgwV 
bus alienus est. minus bene Huehner (^epKcm. ep. ^i,^^^ .^'X^' 
ranmm Germanici kgatum ipse dulHtans conferri w»%>.t VTojg. 
OMfi. 3, 10). 



430 Orammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 

reliquias collegerunt Egger, Lat serm, vet. rett. ael. {Fairis 
1843) p. 39 sq. Huschke, iurispr. anteiust.^ p. 106. Bremer, 
iurispr, antehadr. 2^, Ssq. 

EX AUSHCIORUM LIBRIS 

1 [1 Bremer^ 

referri diem prodictam id est ante ferri religiosimi 
est, ut ait Yeranius in eo qui est auspidorum de comi- 
tiis, idque exemplo conprobat L. luli et P. Licini cen- 
sorum [a. 664/ 90] y qui id fecerint sine ullo decreto 
augtunm et ob id lustrum parum felix fuerit. 

Fest. p. 289^, 21 leferri — faerit. 

paludati in libris auguralibus significat, ut ait Yeranius, 
armati, omati; omnia enim militaria omamenta paluda- 
menta dici. 

Fest. p. 253^, 2 paiudati — dici. cf. Paul. Fest. p. 252, 1. 
Varro de l L. 7, 37. Isid. 19, 24, 9. 

huc spectat etiam glossa non grammatica (silentio surgere) 
Fest. p. 348 a, 29, cui ex Eeitzensteinii coniectura acceaunt: 
manaliB fons p. 157 ^, 29; manes di 157 <^, 32; minora templa 
157<^, 24; peremne 245^, 32; puls 245^, 33 (Verr. Forsch.p. 47). 

EX PONTIFICALIUM QUAESTIONUM LIBRIS 

su>am quemque huiu^ operis librum inscriptianem Jiabuisse 
€x eo cognosdtur, quod Macrohius (3, 6, 14) ait: Veranius ponti- 
ficalium eo libro quem fecit de suppUcationibus; neque aliter 
in libris Auspidorum (fr. 1) invenimus. itaque librum quoque 
De verbis pontificalibu^ non per se extitisse, sed Pontificalium 
quaestionum partem fuisse mSti persuasum est; eui minime oh- 
stat quod Macrobius illum, quasi singularis fuerit, memortU 
(fr. 3); cf Gdl. 10, 6, 4 et 4, 14, 1. 

3[1] 

felices arbores putantur esse quercus aesoulus 
liex snberies fagus cor-alus aoTW^^ii^Ns^^^^^^^V^^^txv^^ 
maJ^- '^is prunus cornus ^otu^. 



Veranius 431 

Macrob. 3, 20, 2 ait enim Yeranins de verbis pontificalibns : 
feUccB — lotus. c/. Cloat. Ver. fr. 9. 10 et praef. ad Ordinat 
Grraec. libr. 

2 snberins Paris. snperus Vatic. 

4 [8] 

Yeranius in pontificalibus quaestionibus docet eximias 

dictas hostias, quae ad sacrificium destinatae eximantur e 

grege vel quod eximia specie quasi offerendae numinibus 

eligantur. 

Macroh. 3, 5, 6 eximii qnoque in sacrificiis vocabulum non 
poeticnm inld^stov, sed sacerdotale nomen est. Yeraidns enim in 
pontif. — eUgantur. cf. Paul. Fcst. p. 82, 3. Don. TcT. Jiec. 1, 1, P*"'. 

2 eximnntnr Paris. 

mCERTAE SEDIS 

haee omnia ad Pontificales quaestiones pertinere et potissi- 
mum ad librum De verbis verisimile est. 

5 [Pontif. quaest, 2] 

Xmille urbium protinu^s stetit pro regno' ^dixisse ait 

y Veranius in 1. < ^ 

cum, quod ei summae <^antiquitatis esse yidetur eique^ 

causam Grae<^cus sermo dedisse^ %i>hag et xtXiddtg^ eo 

autem non ^amplius uti Latinos^. 6 

Fest. p. 158a, 1 <mme> — <Latino8>. cf. GeU. 1, 16. Varro 
ile l L. 9, 82. 85. 

Isq. suppl. Urs. OMue. 2 libro <qni est de verbis ponti- 
fi>cum Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 49 adn. 1 

6 [10] 

muries est, quem ad modum Veranius docet, ea quae fit 
ex sali sordido in pila pisato et in ollam fictilem coniecto 
ibique operto gypsatoque et in fomo percocto, cui virgines 
Vestales serra £errea secto et in seriam coniecto^ 0^«.^ 
est intus in aede Vestae in penu ex^xioT^^ %«j|yMs\.'"v»-^j?sa^'^ 
vel quamlibet, pi^aeterquam quae pex ^•a^xiX»» N«tssi^^ '^^- 
dunt atque ea demum in sacri&Giis utea^xa. 



432 Grammaticae aetatiB yarronianae fiagmenta 

Fest p, 158 f>, 28 murlei — utuntnr. cf. Poul Fcst. p. 159, 10. 

Varro ap. Non. p. 223, 17. Serv. Dan huc. 8, 82, 

1 muri est: em. Urs. 6 addent 

7 [14] 

offendices — Veranius coriola existimat, quae sint 
in loris apicis, quibus apex retineatur et remittatur, quae 
ab offendendo dicantur; nam quom ad mentum perventum 
sit, offendi mentum. 

Fest. p. 205 <^, 2 offendices ait esse Titius [fr. i]. at Veranius 
— mentum. cf. Paul. Fest. p. 204, 1. 

4 offendimentum cod. offendit mentnm vg. 

8 [15] 

oletum stercus humanum. Yeranius: sacerdotula in 

sacrario Martiali fecit oletum. 

Paul. Fest. p. 203, 1 oietum — f. oietum. Paulus Veranio ipsi 
verha ^sac. — oV adscripsit festinantius ut supra «p. Val. 
Mess. fr. 3. 

9 [ii\ 

Veranius ex primo libro Pictoris [lA 1, 10 Br^ ita 

dissertationem huius verbi [porricere] exsecutus est: exta 

porriciunto, dis danto in altaria aramve focumve 

eove, quo exta dari debebunt. 

Macrob. 3, 2, 3 nam et ex disciplina haruspicum et ex 
praecepto pontificum verbum hoc [porricere} soUemne sacrifi- 

' Cantibus est, sicut VeTanius — debebunt cf. Isid. OT. 10, 216. 

2 est I exsecutus est Bamh. 3 poriciunt | Paris. di- 
stato in altaramve Bamh. distanto aramve id. m. ree. 

10 [12'] 

praesen<^tanea^ porca dicitur, ut ait Veranius, quae 
familiae purgandae causa Oereri immolatur, quod pars 
quaedam eius sacrifici fit in conspectu mortui eiits, cxiius 
funus instituitur. 

Fest. p. 250^, 25 praesen^tanea^ — inttitnitur. cf. Cic. dc Ug. 

4 ^7. Mar. Vict. p. 25, 20. 

1 presan cod. suppl. et em. Twnwi^k-wA 'i ^Ti^v&r 

iae: em. Urs. 



yetanius. Granias ilaccaa 433 

prodiguae hostiae Yocantar, ut ait Yeranius, quae 

consumuntur, unde homines quoque luxuriosi prodigi. 

Fest, p. 350 f>, 9 piodignao — piodigL cf, Paul. Fest. jp, JiSl, 4. 
228, 5. ^prodigivas* hosHas appellant acta ludorum saeeularium. 

DUBIA 

reus cum pro u<(troque ponatur, ut ait Yera^nius in 

60 qu^i est de , qui aut di^cit pro se 

a^ut contra te agit, uterque sacramen^to tuo uti p^otest^. 

Fest. p. 289 f>, 3 tevm — p<ote8t>. cf. Ael. GaXl, fr. 5. 

Isq. suppl. Urs. Sin^nius suppl. Urs. OMue. Yera^niaB 
verisimUius Hertz (cf. Beitzenstein, Verr. Forsch. p. 49 aan. i). 
gjlossa ne Crranium quidem dedecet, Sinnius autem prorsus non 
q^uadrat {vd. hunc test. 1) 

13 \dee8i\ 

lica est ^vestimentum quadratum> fimbriatum pur- 

p^ureum, quo flaminicae pro> palliolo mitrav^e utebantur, 

ut y existimat. 

Fest. p. 289 f>, 19 rioa — exiatimat Titi<as> [/r. 2}. cf. Fest. 
p. 274 f>, 32. 277 a, 5. Gran. Fl. fr. 2. Varro de l L. 5, 130. 
cn^ in sacra voce Titius supra (fir. 7) Veranio opponatur, Veranii 
hanc glossam esse suspicatus sum. 

Isq. suppletum ex Paulo 2 mitrai 

Beitzenstein (ibid. p. 48) addi iubet: Paul. Fest. p. 64, 11 
coriales mensae; Fest. p. 157 f>, 25 <men>8ae; p. 245^, 25 pe- 
conia; p. 289*^, 32 religiosum. 



GRANIUS FLACCUS 

Granius Caesari aetate suppctr fuit, ad qjMm VhnrvMia T^^ 
indigitam^tis scrijmt (Censor. d. n. B, 2 ; cf . e*a,am "Nlocc^* 
4 ^<y/ ^ e^ Amob. 3, 38). cf. Gran. Liclu. p. 46 a<i, ^- ;Baw^ 
Bremer, iurispr. antehaar. 1, 260 sq^. 

OnmmBaome fiomanae ttmgmvaXak ed. "FTJHAXOiii. ^^ 



434 Grammsticae aetatis Yarromanae fragmenta 

EX LIBRIS DE lURE PAPIBIANO 

1 [2 Bremer] 

Oranius Flaccus in libro de iure Papiriano soribit 
pellicein nunc volgo yocari, quae cum eo cui uxor sit 
corpus misceat, quosdam eam quae uxoris loco sine nuptiis 
in domo sit, quam TtaXXaoiiiv Graeci vocant. 

Dig. 50, 16, 144 Paulus libro decimo ad legem luliam et 
Papiam. — Granius — Tocant cf. PatU. Fest. p. 222, 3. GreU. 4, 3, 5. 
Masur. in dig. 50, 16, 144. GGL V 130, 39. VII 62. 

3 an quondam? 

mCERTAE SEDIS 

2 [De iwre Fa^r. 5] 

Gran<^ius^ quidem [ricam] ait esse muliebre cingolum 
capitis, quo pro vitta fiaminica redimiatur. 

Fest. p. 277^, 5 ricae et riculae yocantur parya ricinia, ut 
palliola ad usum capitis facta. GraiL<iiu^ — x»4imiatajr. ef, Vera- 
niu8 fr. 13. hctec ex lihro De iure Papir. ducta esse puto coU. 
Macroh. 3, 11, 5. 

3 [De inc^. 4] 

noyensiles — Granius Musas putat consensum accom- 
modans Aelio [/r. 22]. 

Amoh. 3, 38 noyeiuUes Piso [fr. 4]. h08 Graniot — AeUo. hoee 

wna cum Amoh. 3, 31. Macroh. 1, 18, 4 (cf. Censor. d. n. 3, 2) 
in lihro De indig. fuisse verisimile est. 

DUBiaM 

4 [deest'] 

peremptalia folgura f Grapus ait vocari quae superiora 

fulgura aut portenta vi sua peremant duobus modis, priori- 

bus tollendis aut maiore manubia, ut tertia seGandae, 

secunda, primae cedat*, uam. m\> omim ^^^T^uto ftilf^ore^ 

' icttan. iulgur <^maiori\)\is^ msjv\i\m% ^tv^\. 



Granius Flaccus. T. Pomponiiis Atticus 43& 

Fest. p. 214 f>, 22 peremptaUa — vinci. cf. Fest. p. 129^, 16. 

Sen. nat. quaest. 2, 49. nullum aliud nomen ad libri Famesini 
exemplum tam prope accedit quam Granius: Gracchua certe, uti 
ante Thevyrewki editionem apud Festwm scriptum legebcUur, ne 
litteris quidem quadrat. cum tamen ista de Etrusca disdplina vix 
ad traditos Crranii libros accommodata sint, audadora olim coh" 
ieceram. nam si Huschke {iurispr. anteiust^. p. 109) apud 
Amob. 5, 18 sub nomine Flacci Granium, non Verrium inteUe' 
gendum esse recte vidit {nam quod obicit Bremer, iurispr. ante- 
hadr. 1, 262, parum ponderis habet; cf. Amob. 1, 59), eum po- 
tius qucm Verrium in scholiis Veron. {Aen. 10, 183. 200 
Flaccus primo Etruscarum) denotatum esse haud absu/rdum cre- 
dideram, cum ibi ista de fulgwribus tradi potuerint. cf. tamen 
Schol. Bern. buc. 6, 61 ap. Verr. fr. 33. 

de Diom. p. 365, 17 (Verrius et Flaccus de aspiratione 
verbi Hnchoo^) vd. item Verr. ad fr. 7. de Fest. p. 289^, 3 vd. 
Veraniu^ ad fr. 12. 



TITUS POMPONIUS ATTICUS 

A. TESTIMONIA 



VITAE 



1. natus a. 645/109, mortuu>s a. 722/32. cf. Feter, hist. Rom. 
rell.* p. XX sq. 

2. Cic. ad Att. 12, 6, 2 [a. 708/46] venio ad Tyrannionem. 
ain tu? verum hoc fuit, sine me? at ego quotiens cum essem 
otiosus, sine te tamen nolui? quo modo hoc ergo lues? uno 
Bcilicet, si mihi librum miseris, quod ut facias etiam atque 
etiam rogo. etsi me non magis liber ipse [de accentii^] 
delectabit, quam tua admiratio delectavit; amo enim ndvtcc 
(fLXdSriiiov teque istam tam tenuem &8(0Qlav tam valde ad- 
miratum esse gaudeo, etsi tua quidem sunt eius modi omnia. 

3. Cic. ibid. 1, 14, 3 meis orationibus quarum tu [Atticus] 
Aristarchus es 

4. Cic. ibid. 15, 14, 4 me ad cvvtd^sLs dedi, quae quidem 
vereor, ne miniata cerula tua [Attict] pluribus locis notandae 
sint. cf. 16, 11, 1. 

5. Cic. ibid. 7, 3, 10 [postquam quaestionem eof^lwiowAX.» 
utrum Pira£us oppidum sit an lociis ; cf . Ciwrt. "Svi. \«s*.. 'V.C^ 
ped quoniam grammatdcus es, si lioc t^^twwt -^ct^cJVN^r^A^ TSi»AE^^ 

me molestia, liberariB. 



436 Grammaticae aetaiis Varronianae frag^enta 

SCREPTORUM 

6. Flin. n. h. 35, 11 imaginum amorem fla^rasse qnon- 
dam testes sunt Atticus ille Ciceronis edito de iis volnmine, 
M. Varro. Attictis auctor a FUnio commemoratur in ind, libr. 
VII. XXXIII. Corn. Nep. Att. 18, 5 attigit poeticen qnoqne — 
hamque versibus ^de iis.^ qui honore remmqne gestarom ampli- 
tndine ceteros Romani populi praestiterunt, exposuit ita, nt snb 
singulorum imaginibus facta magistratusque eomm non amplins 
quatemis quinisye yersibus descripserit. 

7. FrorUo p, 20 N. = Lampadio test. 4 (tma cwn Lampa- 
dione, Aelio Stilone, Staberio JErote, Comelio Nepote Atticus 
dliorum scriptorum editor memoratur; quod quomodo inteUegen- 
dum sit vd. ap. Com. Nep. test. 4) 



B. ANNALIS FRAGMENTUM 

1 [HRR 5 Peter] 

hic Livius primus fabulam C. Claudio Oaeci filio et 
M. Tuditano consulibus [a. 514/^40] docuit anno ipso ante 
quam natus est Ennius, post Romam conditam autem 
quarto decimo et quingentesimo, ut bic [^/^iet^] ait, quem 

B nos sequimur; est enim inter scriptores de numero annorum 
controversia. Accius [fr. 18] autem a Q. Maximo quin- 
tum consule [a. 545/309] captum Tarento scripsit Livium, 
annis XXX post quam eum fabulam docuisse et Atticus 
scribit et nos in antiquis commentanis inyenimus, docuisse 

10 autem fabulam annis post XI 0. Comelio Q. Minncio con- 
sulibus [a. 556/198] ludis luventatis, quos Salinator 
Senensi proelio voverat. in quo tantus error Acci fuit, 
iit his consulibus XXXX annos natus Ennius fuerit; cui 
si aequalis fuerit Livius, minor fuit aliquanto is, qui 

15 primus fabulam dedit quam ii, qui multas docuerant ante 
hos consules, et Plautus et Naevius. 

Cic. Brut. 72 atqui hio LiTiua — et NaeTicu. haec si minus 
apta yidentur huic sermoni, Bmte, Attico adsigna, qui me in- 
flammavit studio inlustrium bominum aetates et tempora per- 
seqnendi. 

iS cui si aeq. cdit. priTfwj. qcqlQ^ ^^^. i^VjtvjjiA cxiA4i.>^ «s(. 
Hitschl, Parerg. p. 548q. 



T. Pomponius Atticus. C. TrebatiuB Testa 437 

C. TEEBATIUS TESTA 

Velia fortasse ori%md/us, eques JRomanus Ciceronis familiaris 
fuit Caesarisque sectator; hoc autem mortuo multum apud 
Augustum gratia valuit. cf. Huschke, iurispr. anteiust.^ p. 100 sq. 
Bremer, iurispr. antehadr. 1, 376 sq. 

BX LIBRIS DE RELIGIONIBUS 

Forphyr. Hor. serm. 2, 1, 1 Trebatius — libros — conpo- 
suit — de religionibus noyem. Macrohius tamen librum deci' 
mum affert (fr. 4). 

1 [1 Bremer^ 

lib. L sacrum est, ut Trebatius libro primo de reli- 
gionibus refert, quicquid est quod deorum habetur. 

Macrob. 3, 3, 2 saornm — habetor. cf. Ael. Gott. fr. 21. 
1 ** libro Paris. 

2 [2] 

l. L Trebatius profanum id proprie dici ait quod ex 
religioso vel sacro in hominum usum proprietatemque con- 
versum est. 

Macrob. 3, 3, 4 Trebatius — est 

3 [5] 

L LL. sacellum est locus parvus deo sacratus 

cum ara. — sacellum ex duobus verbis arbitror 

compositum, sacri et cellae quasi sacra cella. 

Gell. 7, 12, 5 in libro de religionibus secundo: BaceUum est 
inquit [Trebatius^ Iocub — ara. deinde addit verba haec: saceUum 
— ceiia. cf Varro fr. 453. Fest. p. 318^, 33. Inc. de diff. 
CGKVII 623, 26. Prisc. p. 111, 11. 

4 [9] 

l. X (f). sanctimi est, ut idem Trebatius libro decimo 
religionum refert, interdum idem quod sacrum idemque 
quod religiosum, interdum aliud, hoc ^^\. u^^ «»R?cvflSi. Tife^ 
reJigiosum est 

Maerob, 3, 3, 5 «anctuni — rel. eet. 



438 Grammaticae aetatis Varronianae fragmenta 

compita, ut Trebatio placet, locus ex pluribus partibus 
in se yel in easdem partes ez se yias atque itinera 
dirLgens, sive is cum ara sive sine ara, sive sub tecto sive 
sub divo sit, ubi pagani agrestes bucina convocati solent 
& certa inire concilia; hinc et lares compitalicii et feriae 
compitaliciae. 

Serv, Dan. g, 2, 383 oompita — compitaiioiM. cf, Varro de 
L L. 6, 25, 43. Paul. Fest, p, 40, 3. 

1 ut relatio: em. Salmasius 5 compitalici 

INCERTAE SEDIS 

6 [p, 424-] 

a genere quaerendi quaestores initio dictos et Iiinius 
\fr, i\ et Trebatius et Fenestella scribunt. 

Big, 1, 13, 1, 1 Ulpianus libro singulari de officio quae- 

storis. — et a genere — acribtmt. cf. lun. Crracch. l, C. 



SAUFEIUS 

Saufeius idem esse videtur atque eques Romanus Attici 
familiaris, de quo cf, Com. Nep. Att. 12, 3 et Cic. ad Att, 14, 
18, 4 al. (cf. Drumann, Gesch. Boms 5, 78). 

EX INCERTO LIBRO 

[HEB 1 Peter] 

Saufeius Latium dictum ait, quod ibi latuerant incolae, 

qui quoniam in cavis montium vel occultis caventes sibi 

a fens beluis vel a valentioribus vel a tempestatibus 

habitaverint, Cascei vocati sunt^ o^uos posteri Aboiigines 

4f cognominanint, quoniam a\) ^ ot^Q^ ^«»"&^ x^*i.Q^^'ewSa«a&», 

"x quibus Latinos etiam ^ctos. 



Saufeius. Cn. Pompeius. Brutus. P. Terentius Varro 439 

Serv. Dan. Aen. 1, 6 Saofeias — dictos. cf. Serv. tbid. 8, 332 
(Varro fr. 394). — Paul. Fest. p. 19, 1. Dionys. H. 1, 10. 

4 Cassei ScioppiiM e Fuld. 5 qud aliis Cassell. quoniam 
ab illis Niebuhr quom ab iis Bergk se cognoscebant Bergk 



CN. POMPEIUS MAaNUS 

Mar. Vict. p. 8,14 Cn. Pompeius Magnus'et scribebat 
et dicebat kadamitatem pro calamitate. 

2 pro ^alamitate Paris, pro kalamitatem Valent 



M. lUNIUS BRUTUS 

Mar. Vict. p. 9, 5 Messalla Bmtus Agrippa pro sumus 
simus [scripserunt]. 

cf. Mess. Bufus p. 427. 



P. TERENTIUS VARRO ATACINUS 



EX ARGONAUTIS 

[FPB 11 B.] 

pars Parthorum Media est appellata a Medo filio Medeae 
et Aegei, ut existimat Varro, qui quattuor libros de 
Argonautis edidit. 

lYod. Verg. georg, 2, 126 pai» - «»^v ^fort. ^ C\wo- 
ffraphia' Eiese. 



440 Grammaticae aetatis Yarronianae fragmenta 



G. LICINIUS CALVUS 

Ckdvo tamquam pfxtrono munus da^ Sulla littexatQi eon- 
geriem lyricorum Latinorum {Catull. 14), 

Mar, Vict, p. 9, 1 Licinius Calvus q littera non est 
nsus. consultmn senati ipse scripsit, et ad C. Caesarem 
senatus consultum. idem optimus maximus scripsit, non 
ut nos per u litteram. 

cf. Pomp, Macer p, 525, 

2 senatuB Paris, saepe coni, Keil ac ddnde senatuis 



C. HELVIUS CINNA 

Bufi/n, p, 565, 1 mensuram esse in fabulis, hoc est 
metron, Terentii et Plauti et ceterorum comicorum et 
tragicorum dicunt hi, Cicero Scaurus Firmianus Varro — 
Cinna Sisenna Diomedes — . 

c/l Varro fr. 289. 



GRAMMATICAE 

AETATIS AUaUSTEAE 

FRAGMENTA 



GRAMMATICI 

PHILOXENUS 

de aetate et scriptis cf. aupra De lud. litt. et mag. test. 39 

nEPI THZ mN PSIMAISIN JIAAEKTOT 

non nulla fragmenta coll. MSchmidt, FhHol. 6, 6678q, de indole 
libri cf. Beitzenstein, M. Ter. Varro und loh. von Euch. p. 87. 

1 

aQTtS)' l§ 0-5 ri aQnai(o' iv XQvfiBi jiifv oi% oWa <^t6^ 

^qfozoxvitov. xh di ccQTem avxb TtaQaycoyov Aitb xov aqnri 

mxQfiyfiivov' aQTtri 8i ioxiv sldog hQvioV oQTtaKXLKbv yoQ, 

&g qxovTj (pcDvcb^ avSiq aid&^ Oiyrj (Siy&^ oZxtag aQjtri aQn&. 

ovxoD OLXo^evog neQl ^PcDfiaCoov StaXiKXOV. 5 

Etym. genuin. p. 87 Beitz. &qTt(b - diaXixtov. cf. etym. magn. 
148, 16. Hesych. p. 232, 26 S. 

2 
h Oiko^Bvog iv xrj neQL ^PcDfia^cov SiaUKXOV ivxl xov 
&Qxr}Q XQOTtfj xov Q slg i. 

Etym. magn. 71, 23 6 Sl <t>a. — bI; l 

3 
xdtifa' KdTtxca ^fifia SriXovv xb xa)Q&' naQcc xb xat/;(o 
Tidtlfaj &g So^o) do§a, "fj icDQrjXLiiii ov0a x&v ivxid^Sfiivcov 
avxrj. &cneQ yccQ anb xov So^ca So^a wd a^cD a|a. o^CfToo^ 
OLXo^evog iv x& neQL ^PtofiaCcDv SLaXiKxov. XiyeL Sh Sxl Sv- 
vaxaL v.al naQcc xb Kdfinxa) xaftt/^oo, wxfi^tlfa elvaL xal iidi\fa. 6 

Etym. genuin. p. 180 Mi. xdcif/a — xal x&\fja, insLit} i% %s%afir- 
tiivcov ^vXav aiycrjv avvsari^aavto. c/*. 6tym. magu. 4d4,<l0. ^Xp^iis.. 
Gud. p. 308, 51 St 

4 m. Miller ^llcav etym. Gud. ; sed cf . KVeisfc, ^ WV.ox. 
fframm. Alex. studiis etym. p. 14 



444 Grammaticae aetatis AugxiBteae fragmenta 

oiOQavr} Kal inl tov xo^ov nal iitl ri]g d-vQag tial ijtl 

rfjg nQVfivrig xov tcXoIov^ tj xal ^oqmvig^ 8uc x6 imxaimig, 

eLQTixai 8h xavxa «tto xi^g TiOQcovrig xoH fcoov* 6vXvyi6xov 

yaQ iisi %al olov imwxfinil xhv xqdiriXov, %al inl fiiQOvg 

6 ds adtfiaxog^ &g ijtl xov ayTC&vog^ olov xb Ttagdyea^ai. o^ta 

OiXo^svog iv tc5 TtSQl ^PofiaCcDv SLaXiKxm. 

Etym. magn. 530, 54 xoQtvvti — dtaXixt^. cf. ibid. 530, 16 «g. 
Athen. 15, 680 d, Hesych. p. 909, 3 8. etym. Gud. p. 339, ^23 St. 
Paid. Fest. p. 37, 2. Quint. 1, 5, 20. 

5 

fioxXog' TtaQa xb 6(iov nal xrjv %Xstv ^isiv Avofiaaxai^ 

og cifia aifxm xriv %Xslv ixsi. oi^rco OiXo^svog iv xrj tcsqI 

PcDfialcav SiaXiKXGi' dXXaxov 8i tpriGiv' %aQa xh fnoXm ao%X6^ 

nXsova(5fi& tov ^. 

Orio p. 103, 3 ftox^^g — tov x- 6 dh ^HQtoSiavhg naQa tb 
6x(o th avvixto " iitsl xal 'X)firiQog [11. 12, 121'] dxfja Xiyst, thv 
fioxXov. etyw. magn. 592, 11 fioxXog' naQa to hiio^ ix^iv tij9 
tiXslVy hg &fux a^htm tifv TiXstv ^x^i' ^ yeaQic th fioX& nXsova<h 
fim tov X' 

1 %al th post kXsIv add. Beitzenstein 

6 
^icxrig ^P(0fiai%6v ifSxi xh ovofia' xhv yccQ nuQ^ rjfitv 'IJ 
ccQid^fihv avxol Xiyovdi ci^, xal fiixQOv xtvhg itaQ^ avxoig 
xh SKxov Xiysxat ai^xoV diic 8i svtpcovlav xh ai^xrig Xiyexai 

^iaxrjg fisxa^icsi xov §. o^xco OiXoh^svog iv rc5 nsQl 

5 'PcDfialcDv diaXsTixov. 

Orio p. 112, 11 $iattj? — StaXextov. poHter iisdem fere verhis 
etym. Gua. p. 414, 40 St. etym. tnagn. 610, 54. exc. Paris. 
p. 187, 37 St. {Phtloxeno nominato). 

3 th k^thv Schmidt cititov etym. Gtid. sixpoaviav 

etym. Gud. et magn. -vlag Orio 4 %atd fistd&soiv t&v 

6totxsl(ov etym. magn. 

7 

dTtcoTtrj' oTtxat %al i| ai^xov ovofia Qrifiaxiiihv otti^ xal 

diTtXaauxOfihg imonri. cCTOd <^(l64€vo^ iv x& mQl ^Pcofiaicov 

^^uxUkxov. 

OHop. 120,16 6Ttwnt\^ii(xXUtov. cf.etym,ma9f*v.&^^,^.^^.^. 



PhiloxenuB 445 

8 

ytccidvbg KVQCcag ijtl rov vscDToiTOv itaidog' TtaQoc xb 

ftal^G). rb Ttaidvog^ &g &Xand^<o ahcTta^vog. ofitag 0iX6- 

^svog iv To5 jtSQi ^PcofialoDv. 

Etym. genuin. p. 234 M%. naidvbg — "Fojfiaitop. cf. etym. 
magn. 657, 55. Gud. p. 446, 54 St Orio p. 134, 14 8t. Hesych. 
p. 1172, 32 S. 

2 ^iX. MiUer, sed cf. Kleist l. c. p. 28; Cohn, Comment. in 
hon. Beiff. p. 88 et ap. Orionem proxim^im glossam Philoxeni 
{jeovrog)^ cuius De Stefani me commonefecit 

9 

Grvyvog ' G)g TtaQoc t6 srQayov rQayavog^ em^ov Trtd^avog^ 

oCron itaQcc rb lorvyov (Srvyavbg %ai ovyKOJty 6rvyv6g. ot 

6\ TtaQcc rrjv Ervya (paolv elQi^Gd^at' ot yccQ ccQiatot roc fiiv 

aridri kccI kvTtrjQcc aitb ipv%QOv dvo^id^ovOtv ^ rcc dl Tjdia Tial 

rsQTtvcc aitb r&v d^SQii&v. rb ovv arvyetv %al q)0§zi(S^av 5 

&7tb rfjg 2Jrvy6g^ ^jtSQ (iv&svsrai il^vxQorarirv 7taQi%SLv Q6g)q. 

xai bfioloag 6 arvyvbg naQ* aijriiv siQrirai. rijv 6s riQ^^iv 

^alTtoDQriv TtaQcc ro riQTCScQ^ai Y.al ialvsC^ai^ nal \Hom, II. P, 2\ 

^(p6§ov y,Qv6svrog^ * * . 0iX6^6vog iv tw rcsQl ^PoafialoDV 

SLakiTirov. lo 

Orio p. 145, 33 St. att/y^ig — dtaiixtov. eodem fere etym. 
magn. 731, 15 Philoxeno auctore appeUato et eiym. &ud. 
p. 307, 16 St. Philooceni nomine omisso. cf etiam el/ym. Crud. 
p. 513, 50 St. 

3 svQfjad^ai: em. Sturz ex etym. magno 9 lac. signavi, 
quae ex etym. Gudiano supplenda esse videtur 6c7cb tov x^ovg 

XOV 1\>V1Q0V 

10 

'hrtiQivov To OtpodQa Xs7tt6v* lv& icri Q^iia rb ixnsvw' 

S&sv 'hniQivov avdQa XiyovCi rbv Xsitrbv wxl Tcsvbv OaQK&v. 

0il6^svog iv rm mQi t^j ^PoD(iaCoiv ducliKrov. 

Orio p. 157, 6 St. ^TtiQivov — Sialixtov. eadem fere etym. 
magn. 779, 6. 

mCERTAE SEDIS 

ea quae secuntur a libfo «8qI xf|s x&v ^Po»v^- ^vctVW>K*w> 
mimtne aliena mnC. cf. Schmidt, Philol. 6, 664 «l. 



446 Grammaticae aetatis Angnsteae firagmenta 

11 

Mdiog' OiXoi^ivoq 6h Xiyei ori ituq' Alolevat rj yQccgni 

6uc Tov i&za. eart de Maiog iTte^ovauuszrig &g €x xov 

(Mxyioxatog^ anb Malag tfjg "AzXavzog xov ^EQfwv ovofucad^tg, 

Mdiov naxa diakvGiv xov i&za, 

Etym. Gud. p. 377, 31 St. Miios — dt6X. to€ isita. ef. Fulv.- 
Nohil. fr. 1. Isid. or. 5, 33, 8. Lyd. de mens. 4, 76. ceterum 
^ lucyiataxos^ 'maiestatis* valere vidit Scfmidt, FhUol. 6, 665. 

1 ^iX. ds Xiyn post fucyiax. transponenda et 6voiucif&^vai 
scribendum esse coni. Schmidt 

12 

viitfog 6 viog naZg i^ ^EXXriviK7]g ixvfnoXoylag 6 eyyovog 

XiyexaL^ &g xaX&g 6 Oiko^evog elitev' nepos de aal 6 

aOtoxog, OTteQ nal avxb XQomm>g. xat tucxcc ^efOQlav xaja 

xolg "EXh(\Oi naQaicsQrixiov^ oxt xbv GxoQTtlov ot ^Ptofudoi 

5 TtaxQloig vinav %aXovGi>v oiovei aitoda iucxa CxiQrjOiv (xii» 

yccQ ne CvklaPriv axeQrixiKm xQonm kafi^dvovat ^PafAatbij 

&aneQ '^'EXXrjveg vrjXinog vriivxog vrjyQexog vr^SvfAog^ i% rolf 

naxa (pvaiv avfi^alvovxog x& ^rjQlo). 

Lyd. de mag. p. B. 1, 42 vinajg — &r]Qiai. &Qa [mg aQa em. 
coQa cod. m. 1: em. Bekker] yccQ leiyi&vog %al airtog elxdtcag 6 
axoQTtlog tfj y^ Ttad^dnsg xal td aXia t&v kQnet&v inovexQto&elg 
xettai, fiTidsv itSQOv Tcag* ainiiv ia^lcav. ijvlxa ovv n&aav triv 
nsQl kavtbv i^AdLftov yfjv savtm &anaviiarfj t&v I9iav xa^dstts- 
rat nXsxtav&v xal ndaag aindg dvsnaia^rjftfog xatavaXlansi. 
riQog 8h dvaxaXovvtog aiytbv fistd t&v dXXmv sig q)&g v6fua f^g 
q>vasa>gy dvano^ovtat xal n^bg xaXafiLvdriv tb <pvtbv igxofisvog 
fLOVQ t^ dwfj tfjg potdvng dvaXafi^dvSL tb igifih xal atsyavovtai, 
xad^dnsQ 0(pig t^ fjMgad^m' od^sv xa) vsnitav triv xaXafiiv^v 
^Pofiatoi xaXovacv. tavtrj ^toijgy axoQmatdg vinmtag [vitotag 
cod.: em. Bekker tovg adaitol dnoxaXovaiv ainoi^ ola t&v iSitov 
fLsX&v &ia<pe'OQStg. cf. etym. magn. 601, 33. Paul. Fest.p. 164, 8. 10. 

1 oiovsl viog coni. B{ekker) 2 xal xaX&g: em. B vspoa 
3 aMg: em. Wuensch & Vs 7 viqXvnog: em. B. 



DIDYMUS 

Macroh. 5, 18, 9 gtammaticomm omnium facile ernditisBi- 
mns id. 6, 22, 10 grammaticoram oxasiYQm ^^^ ^yd*» opi- 
le faerint inBtractiBBimaB 



Philoxenus. Didymns 447 

de Didymi <ietfxte cf. supra De lud. litt. test. 40. de scripHs 
et existimatione, qua floruit apud aniiquos, cf. Gudeman, Chrundr. 
z. Oeseh. d. chm. Phil. p. 48 sq. 



nEPI TH2] HAPA PSlMAIOIi: ANAAOriAZ 

SIVE 

DE LATINITATE 

fragmenta coll. MSchmidt, Didymi Ghalc. gramm. Alex. 
fragm. quae euperstmt omnia {Lipsiae 1854) p. 345 sq. utrtm 
Didymo Chalcentero libro De latinitate an iuniori Claudio 
vindicandi sint ambigitur; ego tamen Schmidt {ibid. p. 34C) recte 
iudicare puto. neque ad alios libros fir. 1. 3. 4, ubi operis 
appellatio desideratur, pertinere posstmt, cum Didymi sectator 
Priscianus eos ta/ntum noverit 

1 [1 8chmid{\ 

u loco consonantis posita eandem prorsus in omnibus 

yim habuit apud Latinos quam apud Aeolis digamma; 

unde a plerisque ei nomen hoc datur, quod apud Aeolis 

habuit olim f digamma, id est vau ab ipsius voce pro- 

fectum teste Varrone \fr. 270] et Didymo, qui id ei 5 

nomen esse ostendunt. 

Prisc. p. 15, 1 n vero loco — oetendimt. pro quo Caesar [Clau- 
dius] hanc <i fignram scribi Toluit, quod quamyis iUi recte 
visum est, tamen consuetudo antiqua superavit. cf. Varro l. c. 

2 et 8 aeoles vel eoles mtilti codd. 

Stoici — articulum et pronomen unam partem ora- 

tionis accipiebant, infinitum articulum vocantes, quem 

grammatici articulum, eique adiungentes etiam infinita 

nomina vel relativa, quod etiam Didymus facit tractans 

de latinitate. 

Prisc. p. 548, 2 qui tertio loco participium posuenixLt^ 
rectins fecisse videntur. cum enim nomeii «^ NC^\saxi -^Tvsssssssi. ^ 
Becundma tenuerunt locum, participium «^uodL «:l \j^w^^ ^^**^ 
citnT aeqnentem iuie exigit. qaaeBitmix e%\i \»asic^ «^ \i««^^ 



448 Grammaticae aetatis Aufjpisteae &agmenta 

separaverint id ab aliis partibns grammatici et primns TryphOf 
qnem Apollonins quoque sequitur, maximus auctor artis gran^na^ 
ticae. stoioi enim quomodo articaiam — de latixdtate (finitum' ati^m 
articulum dicebant idem Stoici, quod nunc pronomen vocamus 
finitum, quod et vera ratione solum pronomen est dicendum: 
ergo Eomani quoque artium scriptores Stoicorum secuti magis 
traditionem pronomina finita dixerunt et infinita, nam artiotdos 
non habent), sic igitur supra dicti philosophi etiam partici- 
pium aiebant appeUationem esse reciprocam id est &vrccvoi%Xiit' 
cxov 7tQoar\yoQiccv hoc modo: ^egens est lector' et ^lector le- 
gens'. cf. etiam Frisc, III 492, 8 (dewuo iMymiAS appdlatwr), 
universa de re BSchmidt, de Stoic. gramm. p. 39 sq. 

3 [5] 

sciendum quod videmur in praeterito perfecto plenim- 
que barjtona quoque Graecorum imitari in commutatiQne 
consonantium teste Didymo, qui ostendens omnia quae 
habent in ari^e Graeci habere etiam Latinos, exemplis hoc 

6 approbat. nam cum primam coniugationem dicunt §oc^' 
t6i/g)v, quae tres cognatas habet consonantes, id est fi n % 
pro qua nos ph scribimus hi plerisque, et in omnibus 
huius coniugationis verbis per i^ declinant &6Qtatov, hoc 
est praeteritum infinitum spatio temporis, utrom paulo 

10 ante an multo sit perfectum, ut kqv^(o lx^t;t/;a, kei7t(o 
IXfttpa, &Xelfpco fjleii^cc^ nos quoque in praeterito.. perfecto 
— cum in praesenti. in bo vel in po desinat yerbum, 
plerumque in psi facimus praeteritum perfectum in tertia 
coniugatione, ut scribo scripsi, nubo nupsi, scalpo scalpsi, 

16 repo repsi; nam pro i|; Graeca duplici in pr^ncipio sjlla- 
barum posita Eomani ps solent scribere. 

PrisC. p. 445, 13 Boiendnm tamen quod — nos quoque in praet 

perf., quod pro %ocQa%snLivov id est paulo ante perfectp et pro 
&oqIcxov teste Probp habemus, nam amavi jes(plXrixa Tccd iq^L- 
Xriaa significat, similiter feci 7ts7tolri%oc xal inoiriifa, vidi M^a- 
Xtf xal sldov et sic Onmia cetera, oum in praeeenti —^ eczfbere. Cf. 

Macrob. exc. Paris. CGK V605. Quint, 1, 6,31. Aihen. 10, 425: 

sestertius clicitur semis tertius -^, hoc .est post 
duo sequens tertio loco e^t d^TDCk!^. "W^ o^^^^ .^^fi9XB.4nmi 
Atticos et lonas,' qui ^yn^v xqUov ^Y^»8tt%as^»- -^ ^J^ 



Didymus 449 

fiiii6v teste etiam Didymo, qui hoc ponit ostendens in 
onmi parte orationis et constructionis analogiam Grae- 6 
corum secutos esse Romanos, unde et Herodotus in I historia- 
rum [5^]: ^litoiBixo 6b %al Xiovtog sUova 'ji^qvOov aitiq^Q-ov 
£k%ov6civ Ctccd^fibv rdkavra 8B%a. o^tog 6 kicov^ iTtsCrs 
TiarsTiaCero 6 iv JBktpolOi vaog^ Kari7ts6Bv &7t6 r&v Tjfii- 
TtXLv^Lcov {iitl yaq rovrotg i8Qvto\ xa/ vvv Ksttat iv tc5 lo 
KoQivd^iODV ^riaavQm^ bXticov (Sra^^bv SpSofiov rifiLraXavrov' , 
tdov oXov slTtoDV dina raXdvrtov ysysvficQ^ai rhv 
Xiovra^ %ara Xiysi i'%Btv Epdo(iov rj(iLrdXavrov^ rov- 
rioriv %^ rnLiGv rdXavra. 

Prisc. III 408, 1 seatertius — tertius, de quo Ammtius haec 
ait: ^sestertius olim dupondius et semis quasi semis tertius, 
quo tempore denarius decussis valebat', hoc est — tdXavta. sep- 
timum semitalentum dixit pro sex semis talenta [semitalenta 
codd.: em. ViYLetu8\. 

2 duos {em. duo B = Paris. 7496) E Amien. dua Paris. 7530 
12 EIAOIACONEYnOONAEKA Amim. EldOYAQNmCONdEKA 
Lugd - Bat. 

5 [5] 

"Icovsg Kal ^ArriKol ra 8vo 7]fiL6v rjfii0v rQirov 
cpaaCv^ %al za ^| 7](ic6v rdXavra E^dofiov rjfiirdXaV' 
rov nal rovg riccaQag rjfii^v itriisig TtifiTtrrjv CTti^a- 
fii^v^ Kad-dTtSQ q)r}Glv ^HQoSorog [2,106]. * * TtQod-slg 
t6 [PLG ArchU. 104 Bergk^] 'iv 6s Barovaiddrig' iv 6 
To5 TtBQL fiov<SiK7]g BTtiq^iQBi ^t^/tov rifiiTtod lov^ &vrl 
rov Svo rifiLGv Ttodsg. xaJ aad^oXov^ orav ^ovXcovrat 
aQLd^fiov rLva dr^Xovv Kal fiOQLov Tt itQocnsLfiiSvov^ 
t6 6^(ovvfiov rov aQL^fiov dsl rov TtXsovd^ovrog 
Xapovrsg t6 oXov cpacLv^ olov rd ^^ r^fiiLiSv ^^dofiov lO 
rifiLGv cpaGLV^ rov sitrd spSofiov^ og fiovddL TtXsovd^SL 
rov £§5 t6 Sficovvfiov Xa^ovrsg. xal ^PcofiaLOL 6s 
svQsd^iqaovraL rovra) %Q(afiBVOL tw G^ji^^qfiarL. rd yaQ 
Svo rjfiLGv dccdQLa^ UTtSQ r^v ri(S6aQa toiJ SrivaQ^CQM 
(diaa yaQ rjSvvaro d(S(SdQLa xh STf^vtt^iov^ «ic^ o.^ix<i\^s* 
Xi/ovinv denarius TtaQcc xo 6T|va lC'j[^'Y\\x«.x\.<i^'^'>»^^'» 
4ri/ar/(friov/Li (paaiv^ xov \k\v <Sf\ xb Tf\v*'^<S'^ ^t\V«.o'>5'»"^^^'> 

Onznm»ticae Boman&e fragmenta ed. "FrjwAioiii. ^^ 



450 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

&g iv Tc5 (S7i(i6diovfi 6rJ6K0vag 6rj<S}iov7tkay xov 3h 
xiQtiovfi ro xqItov, Tial icxiv r^yii(Sv xqIxov. xa di 

80 %lXia arjCxeQXLa noist 8La7i66ta TcevxrjTiOvxa drjvaQia 
ccQyvQa^ de^ia di %QV(Sa^ aTteQ xal iitkke vovfi^oDg 
q>a(sLv, xo Se 6ri(Siiovag 6vv^ex6v icxiv &%h xov 6ri 
Tial xov KOVfi Tial xov ag a6Cig^ %ai icxiv rjfitCv oiv 
a6(SaQiuij xovxicxiv "Iv riiLiCv aaaccQcov. &(S7teQ 8e 

25 "^(lidiiivov keyov(Siv ^Axxi%ol avxl xov rifii>(ii6i(ivov^ 

o^xcDg xal oixoL (Sri(i6dtov(i nkeovdiovxog xov a, 

Prisc, III 411, 9 [allato Varrone ^ de l i. 6, 169—74 pergit] 
Didymus etiam ea confirmet. >xal ^tdvftog iv x& nsQl xfjg naQa 
'Pwfiaiotff &vccXoyiccg' "lojveg — toC a. 

4 ^Hq6S.] grammaticum quendam intellexerat lAndemann 
^HXMtoQog, og itQoe&elg xb iv Si coni. Hermann, lacwnam sign. 
Keil 11 xov kitxcc k§S6(Lov: em. Vinetus 14 AnENTECCAPA 
Monac. {om. Leid.): em. LSpengel verha ScjtSQ fiv — xb drivcc- 
QLOv om., mg ccvtol — i(>zjli^' *^ ^- 21 post ScQyvQcc transp. Linde- 
mann 16 ECXHMATICMENYC Leid. -CNENOIC Monac.: 
em. Buecheler 26 nXsovdtovxsg xoa: em. Lindemann 



SELEUCUS 

Seleu^um Homericum non alium esse atque qai apud 
Tiberium versatus ab eodem capitis damnatus est (Suet, Tib. 56), 
satis verisimile reddiderunt Maass (de biogr. Graec. p, 33 sq.) et 
Bapp (Comment. Btbb. Lips, 1888 p. 262 sq.): de qua re cf. etiam 
Max. Mueller, de Seleuco Homerico (Gottingae 1891) p. 2sq. tdem 
utrum in Homerids comm^ntariis a Didymo Chalcentero usur- 
patus sit necne, dubitatur {cf. MueUer p. 27 sq. et contra Susemthl, 
Griech. Litt. d. Alex. 2, 197 adn. 264); sed cum Messapiorum ser- 
monis sciens deprehendatur (fr. 43 M.), quod vix post Augusteam 
aetatem fieri potuit, si re vera sub Sdeuds auctor unu>s idemque 
latet, erat is aetate ingravescenti cum Tiberii contubemio utebatur. 



EX LIBRIS nEPI EJAHNIUMOT 

1 [70 Mueller] 
lib. V. ^iksvKog S^ iv to5 Tti^Ttxo) TtSQl ^EkkrivKSfiov' 

uaTt&Gi, Totg de otQWXOiq xwv fpcj-vnrvUxuiv ^«.x>f. 



DidymuB. SeleucuB. luba 451 

rccg cTtXag rcbv ovofLcitav in^poqag avveKg^iQsa&ai 
i&iXti xal ivxav&ot TtqoixxoviSa xal xd%iov i%^iovtSa 6 
6i iitLTtoXfig iaxt x&v li^eojv. xsKfiaiQOfisvoi ovv 
^AQ^rivalo i aal dta xffg xd^scog xrjv ivovCav xfj 
nQOOcadla tpvOiv ovti iitl x&v (pcDvrjivxcav avxiiv 
XL^iaatv &a7tSQ xag allag^ TtQo Ss xovxcdv xdccovGiv. 

olfiai. ds nal dia xov h axoL%slov xv7t(o6aa&at xovg lO 
TtakaLOvg xi^v daasiav, diootSQ %al ^Pcofiatot TtQo 

ndvxcav xcbv daavvofiivcDv dvofidxcDv xo h TtQO- 

yQacpovai^ xo TiysfiovtKov a^drfjg diaarjiialvovxsg, 

sl 8s xoiavxrj tj daavxrig^ firjTtox^ dkoycog naxd xr^v 

xsXsvxcbaav avkXa^riv 6 xacag TtQog xcbv ^Axxt^cav 15 

TtQogitvslxai. 

Athen. 9, 398 <*• siXtvxog — TtQoanveitat. de re cf. Trypho ap. 
Athen. 9, 397 « {p. Ssq. Velsen). 

6 ivTsv^sv coni. Kaibel nQdtrovea mperscr. a Paris, 
TCQdxxovaa Ma/rc. 16 rov taoag Paris. th tadag coni. Kaibel 



lUBA 

Plut. Sert. 9 tov Ttdvtcov ietogtTKotdtov PaavXimv Plin. n. 
h. 5, 16 Btudiornm claritate memorabilior etiam quam regno 
Athen. 3, 83^ dvdga noXvfiad^iatatov de luba litterato rectius 
iudicavit HPeter, iiber den Wert d. hist. Schriftstellerei von Konig 
luba II V. Mauretanien {Meifien 1879). fragmenta collegenmt 
CMueller, fragm. hist. Graec. 3, 465 sq. WPlagge, de luba II 
rege Mawreta/niae (Monasterii 1849); AGorlitz, lubae II regis 
Mauritaniae vita et fragmentorum pars I {Vratisl. 1848); de 
lubae II regis Mau/rit. fragmentis pars altera {Vrastil. 1862), 
a luba rege lubam metricum distingumdum esse constat {cf. Scha/nz, 
Bom. LiUg. § 606). 



OMOIOTHTEZ 

1 [85 MudUr\ 

lib. XV. xccQxri' elSog t^axlov ita^a 'U^ct ^v U -^^^^ 
J/uowri^ran/. 



452 Grammaticae aetatis Aogusteae fragmenta 

Hesych. p. 816, 19 S. xdQttj — 6fiotat. id. p. 906, 28 xoqttiv' 
ndQd^oi ied^ijta xcdovGiv, rjv XaiL^dvovCL naidBg sig avdgag &(pi' 
xonsvoi. praetexta mrilis Romanorum comparabatur. 

2 [84] 

irjftrixiov 61 el xal 6 VQaTts^OKOfiog o avtog icxi xa 
xQam^oitOLa. ^lo^ag yaQ 6 Paaiksvg iv xaig 6fioi6x}]0L xbv 
avxbv slval q>ri6i ^xbvy XQajts^oxofiov xai xbv inb ^Pofta/oov 
luxXovfLSvov axQOVKxcDQaj TtaQaxL&sfisvog i% dQafiaxog Als^dv- 
5 Sqov to iitLyQaq^ri Hoxog [CAF 3 Kock\' ^ slg o^qiov fu 
dsL Xa^SLv aiXr^tQlda. / <^B.)> xQarts^OTtoibv drifuovqybv 
Xri^^fOfLai' I iitl xovx^ aTtsaxsL)! 6| dyQOv fi 6 dsortotrig^. 
indXovv ds XQaits^oitOLbv xbv xQaits^&v imfuXrixriv xal xfjg 
aXXrig simoOfilag. 

Athen. 4, 170* ttittjthv — tuxoaftlag. 

3 tbv add. Kaibel 4 GXQovxxoQa Marc. 6 B. add. 

Wilamowitz 



EX LIBRIS PSIMAIKH2J IZTOPIAU 

de inscriptione cf. Peter p. 3 

lib. L Aa^lvLOv^ TtoXig ^lxaXiag^ Alvslov nxUSfux. 'lo/Sag 

iv TtQcoxtp' aitb xfjg xov PafSLXicag d^vyaxQbg Aa^ivLag, 

Steph. Byz. p. 405 Mein. Ja^iviov — Ja(itvias. haec luba ex- 
scripsit e Bionys. H. 1, 59 {cf. KiefiUng, Bh. Mm. 23, 672). 
cf Varro de l. L. 5, 144, 

INCERTAE SEDIS 

fragmenta quae secuntm fere omnia dfLOLoxrjtmv libris cid- 
signanda esse videntwr {cf. Peter^p. 12), quamquam ne ab historia 
quidem Bomana abhorrent (ita Mueller). 

aitccg dh xdg itihctLg \mv 2ttl.(iav\ &Yiwi.ta %aXx>viSL dtd 



Inba 453 

cc[ TtSQaLoct %cc(i7tccg i%ov(5ai %al avvsTtusrgiq^ovCai r^ nvKvo- 

zriXL Ttqhg &kXrikag ayavXov xb Oxrjfia 7Coioi)6iv' ^) Sta rbv 6 

&y7icbva TtSQl ov neQicpiqovrai. raHra yag 6 ^lo^ag biqyi^b 

yhxofievog i^sXXrivlaaL roivofia. 

Fhtt. Numa 13 ainug — toGvona. aliter Varro de l. L. 7, 43. 
Ovid. fast. 3, 377. Paul. Fest. p. 131, 8. Serv. Aen. 7, 188. 8, 664. 
Isid. or. 18, 12, 3. CQL VI 67. 

dsvrsQOv ds rotg ovoiv IsqsvCi Jt>6g %al 'jiQScag rQirov 

^Pio^vXov TtQoOTUxricrrjCsv [iVovfifig], ov cpXdfiiva KvQivdXtov 

wvofiaasv. i^dXovv 8s %al rohg itQoysvsariQOvg cpXd^ivag 

dnh r&v jtSQtKQavlatv nlXcDv^ ovg nsQl ralg as^paXatg g>OQOvOt> 

Ttda^ivag rivag ovrag^ cag taroQOVOt^ rS>v 'EXXrivtK&v dvo- 6 

(idrcov rors iiaXXov ^ vvv rotg Aartvocg &va7iS7iQafiivci)v. 

%al ycLQ ag icpoQOVv ol tsQslg Xalvag i ^I6^ag iXaivag cpriolv 

slvaL Kal rbv iTtrjQsrovvra rd5 isQst rov Jibg &fAq)td'aXfj 

Ttalda Xiysc^ai %d\»,iXXov^ a)g i^al rbv ^EQfifiv oGroig sviot 

r&v 'EXXrjvcov KadfiHov ditb rfjg 6ia%oviag itQOOriyoQSVov. lo 

Plut. Numa 7 deiktQov — nqoariYdQtvov. cf. id. quaest. B. 40. 
fiaminis etymon in lubae contextum recepi verbis r&v ^EXXrjv. — 
dvayisxQ. cum yXLx^iisvog — to^voiia fr. 4 collatia aeque ac cum 
Va/rrone de l. L. 5, 84 et Dionysio Hal. 2, 64, quos lubae com- 
plv/ra subministrasse constat {cf. ABarth, de lubae 6iioi6rriaiv. 
Gottingae 1876 p. 16 sq.). cf. etiam Serv. Aen. 8, 664. Isid. or. 7, 
12, 18. — etymi vocis Haend' (pro claena) Varronem au^orem (de 
l. L. 5, 133) Barth reperire sibi visu^ est, sed cf. Peter p. 11 adn. 2 
et Usener, Bh. Mus. 23, 676; idem Graecum veriloquium est ap, 
Paul. Fest. p. 117, 10. cf. Serv. (Dan.) Aen. 4, 262. Suet, reU, 
p. 267 B. CGL VI 620. — de ^camtllus' similiter Varro de l. L, 
7, 34 (cf Macrob. 3, 8, 6. Serv. Dan. Aen. 11, 543) et Dionys. H. 
2, 22. cf Paul. Fest. p. 43, 13. Serv. Aen. 11, 558. CGL VI 171. 

7 Xsalvag: em. Stephanus 

Slcc ri rQstg rov iir}vbg &Q%ag nal nQO^sc^iag sxovOlv 
ov rairb didorri^a rcbv i)(isq&v fisra^v Xa^i^dvovrsg; TtSrsQOv^ 
&g ot %sqI rbv ^lo^av lOzoqovClv^ ozi latq ml^av^oLV^^ Vfii^^^i^ 
rbv dfjfiov ol aQiovrsg xal icaxtiY^EVkov tl(^ TV.k\x.TVt'x\^ "^«-^ 
vovvag^ eldovg 81 ^(liQav IsQav lvd\x>iXfiv\ 



454 Grammaticae aetatis Augusteae £ragmenta 

Plut quaest R. 24 Sta ti — ivdnt^ov^ non aliter Varro fr. 192 
et de l L. 6, 27. cf. CGL VI 167. 

Stoc zl ra KvQLvdkia fiooQcbv ioQT7]v ovoiidtovCtv; 5) ori 

xiiv TjfiSQav xavxriv aTtodsdtoKE^aVj oog 'lojSag q)rj6l^ xotg xag 

aix&v (pQaxQtag ayvoovCtv^ i) xoig f*^ d^vCa^Lv^ &07t6Q ot 

XoiTtolj xaxa (pvXag iv xotg OovQVLKalCoLg Sl* &(S%oUav Jj 

6 &7to6riiilav rj ayvoiav idod^ri xf^ "fjiiiQa xavxr^ xi\v eoQxriv 

iYslvriv oTtoXa^SLv; 

Plut. quaest. B. 89 Stht tl — itTtolapttv^ similiter Varro de l. 
L. 6, 13. Ovid. fast. 2, 513 (cf. FBeuss, de lubae reg. historia 
Bom. a Plutarcko eocpressa, Wetzlar 1880 p, 6). 

8 [28] 

luba de Fortunatis ita inquisivit: — in conspectu 

earum [lunoniae et Caprariae insulartm] esse Ninguariam, 

quae hoc nomen acceperit a perpetua nive, nebulosam. 

proximam ei Canariam vocari a multitudine canum ingentis 

5 multitudinis. 

Plin. n. h. 6, 203 luba — muititudinis. cf. Solin. 56, 16 sq. 
Mart. Cap. 6, 702. haec ad Libyca pertinere videntur. 

2 ninguriam Bicc. Nivariam Barhcmis ex Solin, et Cap. 

aitavxeg ovp xbv TaXdOLOV ip6(ov ot xag itaQ^ivovg 

xofil^ovxeg' xai dia xovxo xoig y(X(ioig naQafiivet x6 e^og. 

ot dh TtXstOxoi vo(il^ov6t>Vj av Kal 6 ^lo^ag i(Sxi^ 7taQ(X7iXri6iv 

slvai Koi TtaQajiiXEvOcv slg tpilsQylav Kal xaXa(sCav^ o^jtuq 

5 xoxs xolg ^EXXrivi,Y,olg 6v6^a6i> x&v ^IxaXcK&v iTttKSxvfiivow. 

Plut. Bom. 15 artavtsg — iTttxsxv/nsrujv. cf id. quoest. B. 31. 
Varro fr. 457. 

1 ip6(ov xbv TccX. nomtuUi codd. 4 ovtcd coni. Soltau 

fort. recte {cf. fr. 5) 

10 [9] 
rbv fi7]va tovtov ^Oe^qovocqcov^ KXrid-rival g>fi(Siv 8 

pe(f£v xdbv dst^ccxiov. 



luba 455 

Aihen. 3, 98 f> tov Sh fiTjva — det/udtcov. cf. Plut quaest. 
R. 25, 34. prorms aliter Varro fr. 408. 

11 [i5] 

dicc xl KOLvbg fjv jSoftog ^Hqa^^Xiovg nccl MovO&v; rj 

oxi yQoififiaxa xovg tcsqI E^avdQOV iSlda^sv ^f/paxA^g, a)g 

^lo^ag [cxoQriKs; Y.ai xo TtQ&yfia Csiivbv ivofil^sxo g)lkovg» 

Tial avyysvstg didaCKOvxfov' 6i/;i tf' fiQ^avxo (iiGd^ov di8d<S%siv^ 

Kal TtQGixog Scvico^s yQa^fiaxoSi,daa7iaXstov EnoQiog KaQpiXiog 5 

aitsXsv^SQog KaQ^iXiov xov tiqcoxov ya^sxriv iK^aXovxog. 

Plut. quaest. B. 59 6iix tl — ixfiaXdvtog. de YQcc^ifiaaLv in 
Italiam ab Euandro introductis cf. mpra p. 2, de Garvilio p, 3. 

quamvis inter Plutarchum et luham quae ratio intercedat 
adhuc prorsus non eluceat, Latinas tamen voces quae in 
vitis Romuli Numaeque et in qu^estionibus Romanis deprehen- 
duntur, hic enumerare operae pretium existimavi, cum ibi com' 
pluries luba auctor nuncupetur, ex quo multa quae secuntur 
derivata esse posmnt. cf de hac re Barth et Reuss l. c. 
etyma haec mnt: Rom. 1. 2. 19 Roma cf. Van'o fr. 402. Dionys. 
H. 1, 72. Fest. p. 266 f>, 13. Solin. 1, 1. Serv. Aen. 1, 273; 
Rom. 3 Cermalus (a Romulo et Remo germanis fratribus) cf 
Varro de l. L. 5, 54. Paul. Fest. p. 55, 4; Rom. 4 ficus rumi- 
nalis (a Romulo vel a pecoribus ruminantibus vel a pueris lac- 
tentibus) cf. id. quaest. R. 57. Varro fr. 102. 137. 452; Rom. 4 
Larentalia (ab Acca La/rentia) cf Va/rro de l. L. 6, 23. Ovid. 
fast. 3, 57; Rom. 5 Velabrum (a vehendo vel a velis) cf Varro 
de l. L. 5, 43. 156; Rom. 6 Eomulus et Remus (a ruma; aliter 
Paul. Fest. p. 267, 5); Rom. 8 manipularis (a manipulo) cf 
Ovid. fast. 3, 117. Varro de l. L. 5, 88. 6, 85. r. r. 1, 50, 1; 
Rom. 10 celeres (a Celere Remi interfectore ; aliter id. Rom. 26. 
Numa 7) cf Bionys. H. 2, 13. Paul. Fest. p. 55, 2. Plin. n. 
h. 33, 35; Rom. 11 pomerium (xara avyyLonriv quasi post vel 
pone moenia) cf Varro de l. L. 5, 143. Fest. p. 249 <^, 28 {Antist. 
Labeo infra); Rom. 13 legio {ab eligendo) cf Varro fr. 213; 
Rom. 13 populus (a plebe); Rom. 13 senatus (a senectute) cf 
Varro de l. L. 5, 156. Dionys. H. 2, 12. Cic. de re p. 2, 23. 
Fest. p. 339 <^, 11; Rom. 13 patricii (a patribus vel a patronis) 
cf. id. quaest. R. 58. Dionys. H. 2, 8. 9. Cincius fr. 5; Rom. 13 
j^atrocinium (a Patrone Euand/ri socio); Rom. 14 Consus (a 
consulendo) cf Varro fr. 153. 208. Dion\i%. ^- ^^ ^^- ^^ ^^'' 
Rom. 16 feretrum (a feriendo) cf. id. MaTC. B. Yo.tto ^e. ^- 
^. 4 I^ff. Paul. Fest. p. 92, 1 ; Eom. 18 T^wxa <^a ^l^;^;^^^ 
e/: id. Numa 7. Varro de l. L. 5, 41 ; Rom. IB \^^^s^ ^^ 



456 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

(a Cwrtio) cf. Ya/rro de l. L. 5, 148; Eom. 19 Quirites (a Tatii 
patria) cf. id. Rom. 29. JSuma 3. qwiest. B. 87. Varro fr. 387. 
Dionys. H. 2, 48. Ovid. fast. 2, 475; Bom. 19 comitium (a 
coeundo) cf. Varro de l. L. 5, 155. Paul. Fest. p. 38, 12; 
Bom. 20 Bamnenses (a Bomulo), Tatienses (a Tatio), Luceres 
(a laco) cf. id. quaest. B. 88. Varro de l. L. 5, 55; Bom. 20 
tribus et tribuni (a numero Hres^) cf. Varro de l. L. 5, 35. 55. 
Dionys. JS. 2, 7 ; Bom. 20 bulla (a figwra dicta) cf. Varro 
*fr. 417 ; Bom. 21 Carmentalia (a Carmenta) cf. Varro de l. 
L. 6, 12, Garmenta (a Farca hominum ortus praeside vel a 
Nicostrata vel a carendo mente) cf Varro fr. 149. Strabo 5, 230. 
Dionys. H. 1, 31. Ovid. fast. 1, 467. Solin. 1, 10; Bom. 21 
Lupercalia (a februatione) cf id. quaest. B. 68. 111. Caes. 61. 
Anton. 12. Varro de l. L. 6, 13. Ovid. fast. 2, 381. Censor. d. 
n. 22, 15; Bom. 26 lictores (a ligando vel a XriltG} et XaS)) cf. id. 
qu^est. B. 67. Tiro fr. 14. Valg. Buf. fr. 1; Bom. 29 popli- 
fugia et nonae Caprotinae cf. id. Numa 2. Varro de l. L. 6, 18; 
Numa 9 pontifices (a potestate vel a ponte faciendo) cf. Varro 
de l. L. 5, 83. Dionys. H. 2, 73; Numa 11 Vesta (focus) cf. 
Dionys. H. 2, 66. Varro ap. August. civ. d. 4. 10. Ovid. 
fast. 6, 291; Numa 12 fetiales (a pace facienda) cf. Varro de 
l. L. 5, 86. Non. p. 529, 17. Dionys. H. 2, 72; Numa 13 Salii 
(a sdliendo) cf. Varro de l. L. 5, 85. Dionys. H. 2, 70. 71. 
Fest. p. 326 f>, 32; Numa 19 Martius Aprilis Maius lunius 
Februarius lanuarius cf id. quaest. B. 19. 68. 86. Bom. 21. 
Varro fr. 408; quaest. B. 20 Murcia cf. Varro de l. L. 5, 154; 
quaest. B. 24 celare (a clam) ; quaest. B. 24 nonae (a novilunio), 
idus {ah s18bi) cf. Varro de l. L. 6,28. Fest. p. 173^26; quaest. 
B. 32 Argei {ab Argis) cf. Varro de l. L. 5, 45. 7, 44. Dionys. 
H 1, 38. Ovid. fast. 5, 621. Paul. Fest. p. 15, 12; quaest. B. 46 
Horta {ab hortando vel ab Hora), Hora {ab oq&v); quaest. B. 51 
praestites {ol TtQosat&tsg) cf. Paul. Fest. p. 223, 14; quaest. 
B. 52 Mana (a manando); quaest. B. 54 macellum (a (laysiQay 
vel a Macello latrone Bomano) cf. Varro fr. 121; quaest. B. 60 
Pinarii (a nsivav); quaest. B. 62 pater patratus {pater vivo 
patre factus); quaest. B. 70 furcifer (a furcae gestatione); quaest. 
B. 77 luno {ab iuvene vel iuniort), Lucina {quasi lucifera) 
aliter de lunone, similiter de Lucina Va/rro de l. L. 5, 67. 69, 
cf. Fest. p. 305 b, 14; quaest. B. 78 sinister (a sinendo); quaest. 
B. 88 lucar (a lucis) cf. Mess. Bufus fr. 2; quaest. B. 103 
Spurius {sine patre); quaest. B. 107 histriones {ab Histro) cf. 
Liv. 7, 2. Val. Max. 2, 4, 4. Paul. Fest. p. 101, 1. 



luba. Sinnius Capito 457 



SINNIUS CAPITO 



A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. Sinnius Capito nomine et cognomine db omnibm aucto- 
ribus appeUatur, hoc ordine constanter a Festo quater deeies, 
semel verso ordine ^Capito Sinnius\ ibidemque pra^terea sexies 
in lacunis codicis sdlum nomen cognomenve cum extet, cognomen 
nomenve expleta sunt. unus, ut solet, Paulus hanc legem non 
sequitur. cf. Sex. Enn. test. 1 et Veranius fr. 12. 

2. de Sinnii temporibus omnia argumenta collegit subtiliter- 
que excussit MHertz {Sinnius Capito. Berlin 1844 p. 6 — 16), ut 
inde concluderet Sinnium Varrone aliquanto iuniorem fuisse. et 
eum vel hominum aetatis spatio post Aurelium Opillum clarum 
extitisse eo confirmatur, quod cum soloecismum Sinnius eiusque 
aequales imparilitatem appellaverint, stribiliginem autem ^vetur- 
stiores^ (fr. 2), hos Opilli fere aequales esse ab interprete quodam 
Donati accepimus {Aur. OpiU. fr. 17). cf etiam ad fr. 1. 5. 

3. GeU. 5, 21, 9 Sinni Capitonis doctissimi viri cf. test. 4, 

SCRIPTORUM 

4. Hieron. in Gen. 3, 319 Vdll. legamus Varromfl de 
antiquitatibus libros et Sinnii Capitonis et Graecum Phle- 
gonta ceterosque eruditissimos viros et videbimus omnes paene 
insulas et totius orbis litora terrasque mari vicinas Graecis 
accolis occupatas. cf. Hertz ibid. p. 23, 25 et infra prasf. ad 
inc. sed. fr. p. 459. 

2 Sisinni codd. 

5. Lact. d. i. 6, 20, 35 paulatim tamen et ceteris diis [antea 
memorantur Saturnus Liber Neptunus] idem honos tribui coepit 
singulique ludi nominibus eorum consecrati sunt, sicut Sinnius 
Capito in libris spectaculorum docet. 

6. praeterea Sinnius grammaticas epistulas, libeUum De 
syUabis, fortasse etiam de proverbiis scripsit, de quibus infra. 
vd. etiam de notis Ael. Stilo test. 21. 



reliquias coUegeru^t Egger, Lat. scrm. 'oet. veXX. seX. v;^wtV» 
18dS) p. 63sq. MHertz l. c. p. 27 sq, cf. Prosop. \w.'^. ^^' 
S, J349/o3J2. 



458 Grammaticae aetatis Augusteae &aginenta 

B. FRAGMENTA 

EPISTULARUM 

1 [1 Hertz] 
PLUEIA NON PLURA DICI DEBERE 

in ea epistula rationes grammaticas posiiit, per quas 

docet [Siimius Capito] pluria Latinum esse, plora bar- 

barum. — pluria sive plura absolutum esse et simplex, 

non — comparativum. 

GeU. 5, 21, 68q, doceas nos cur pluria siye compluria, nibil 
enim differt, non latine sed barbare dixerint M. Cato [fr. 24 P.], 
Q. Claudius \fr. 90 P.], Valerius Antias [fr. 65 P.], L. Aelius 
[fr. 48], P. Nigidius [fr. 4i], M. Varro [adn. post fr. 264"], quoB 
Bubscnptores approbatoresque huius verbi habemus praeter 
poetarum oratorumque yeterum multam copiam. — tum ille ami- 
cus noster — : 'Sinni', inquit 'Capitonis doctissimi viri epistulae 
sunt imo in libro multae positae opinor in templo Pacis. prima 
epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus prae- 
scriptus est ^^pluria non plura dici debere". in ea epistoia — bar- 
bamm. ad Capitonem igitur te dimittimus. ex eo id quoque 
simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula 

SCriptum est, plaria — non, ut tibi videtur, comparatiyiun'. 8% totius 

Gellii capitis summa ex Sinnio sumpta est, ut vulgo conceditur, 
Sinniique beneficio traditum iudicium de Nigidio et Varrone 
hahemu^, quod supra de aetate diayimus egregie confirmatur. 
eo accedit quod Facuvius Laheo, cui epistuia seripta est, pater 
Antistii fuit Brutique amicus et legatus. de huius modi epistulis 
cf. Varro et Tiro supra, Valg. Buf. infra. 

2 [2] 

soloecismus est impar atque inconveniens com- 
positura partium orationis. 

Gell. 5, 20, 1 soloecismus Latino vocabulo a Sinnio Capi- 
tone eiusdemque aetatis aliis inparilitas appellatus vetustioribus 
Latinis stribiligo dicebatur a versura, videlicet et pravitate 
tortuosae orationis tamquam strobiligo quaedam. quod vitium 
Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, 
hlBCe verbis definit : soloeclsmus est inquit Impar — oratlcnis. cf. Aur. 

Opill. fr. 17. de Glodio Tu8co iYifra p. 467. v(s. ^erbis Sinnii 
•eoioecismum pro iwparilitate a GclUo scriTptum me. «x «^«c\Arrfty«& 
cottegit JETertz p. 27 adn. 28. 



Sinnius Capito 459 



DE SYLLABIS 

3 [deest] 

f sola praeponitur liquidis, nulla alia de semivocalibus; 

nam praeponitur liquidis duabus sola f; praeponitur 

1 litterae, si dicas Flavius; praeponitur r litterae, si dicas 

frater. est libellus de syllabis, legite illum. non de 

syllabis dicit ad artem grammaticam pertinentibus, sed 6 

dicit tibi r littera quot syllabas facit et conputat, puta 

illa et illa littera facit quattuordecim syllabas, et illa et 

illa tot facit, nec ulterius. Sinni est liber Capitonis. 

Pomp, comment. p, 109, 32 ista f soia — Capitonis. de natura 
huius lihri cf. Becker, Zeitschr. f. Altw, 1847 p. 1057 sq. 

1 liq. duabus Wolfenb. 5 pertinentes: eni. Paris. 

Sang. 1179 m. 2 sed dicit ibi Wolfenh. m. 2 Paris. Sang. 

1179. 1180 sed ibi Wolfenb. m. 1 6 quod Wolfenh. m. 1 

8 sini Paris. Sang. 1179 

mCERTAE SEDIS 

frustula quae secuntur cum varii generis sint, unde mana- 
verint haud facile dixeris, cum praesertim neque num re vera 
liber singularis de antiquitatibm a Sinnio scriptus sit {test. 4), 
neque quid inter eum, si quidem extitit, et librum spectaculoru/m 
intercedat constet. ex Hertzii coniectura pertinent ad illum fr. 5. 6. 
11. 12, ad hunc fr. 13 et 23, ad epistularum librum fr. 8. 9; de 
fragmentis autem 4. 7. 10 res prorsus incerta est. rdiqua 14sqq. 
ex peculiari quodam lihro de proverbiis adscita esse possunt 
(cf. Hertz, Philol. 1, 610 sq. Mercklin, ind. lect. Dorpat 1854 
p. 14), cui fortasse hae quoqus Festi glossae vindicandae sunt: 
p. 149 a^ 2 manum et mentum; 165^, 17 nec mulieri nec gremio 
credi oportere; 173% 5 non omnibus dormio; 197 <*, 20 Oscu- 
lana pugna; 290<^, 32 <^sine sacris hereditas^; 298<*, 12 ^Syrium 
non Scyr>ium; 310<^, 32 Su<trium quasi eant>; 310 f>, 18 sus 
Minervam; 330 f>, 10 in scirpo nodum quaerere; 545«, 11 sero 
sapiunt Phryges; 355 <^, 18 Tyria maria; 363^^,17 tam perit 
quam extrema faba; 372^, 4 vae victis. cf. etiam Paul. p. 96, 3. 
Fest. p. 169 &, 25. 

4 \22\ 

alterum Sinnius ait idem signi^ciaT^ c\vxo^ ^^xsA. ^x^'^'^^'^ 



460 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

Paul. Fest p. 6^ 16 aiterum — 6r«(>ov. quidam vero ex utro- 
que esse compoeitum aXXog et irsQog. cf. Isid. or» 10, 21. 
CGL II 15, 29. 315, 55, 

5 [9] 

graece arae ipsae iitnov v&ra dicuntur, ut Sinnius 

Capito tradidit, secundum Homerum. 

Serv. Dan. Aen. 1, 110 dorsum autem hoc loco non ab- 
Burde ait, quia graece — Homerum. Stnniusne ipse ista ad locum 
VergUii animadverterit an non, in medio relinquendum est. 

6 [12] 

tertia haec est interrogandi species, ut Sinnio Capitoni 

videtur, pertinens ad officium et consuetudinem senatoriam; 

quando enim aliquis sententiam loco suo iam dixerat et 

alius postea interrogatus quaedam videbatur ita locutus, 

5 ut refutari posse iustissime viderentur, postulabat ille qui 

iam sententiam dixerat, ut sibi liceret interrogare, hoc 

est illum redarguere cuius sententia in multis quasi men- 

dax et calumniosa redargui posset. 

Schol. Bob. in Cic. p. 342 Or. proprie interrogatio dice- 
batur, qua testes redarguebantur. tertia haec — posset. 

3 aliquid 5 posset 7 sententiam 

7 [^3] 

monstrum — Sinnius Capito quod monstret futurum 
et moneat voluntatem deorum. 

Fest p. 138^, 18 monstrum, ut Aelius Stilo interpretatur 

[fr. 17]. item Siimius — deorum. 

8 15] 

nec coniunctionem grammatici fere dicunt esse disiunc- 

tivam, ut ^nec legit nec scribit', cum si diligentius in- 

spiciatur, ut fecit Sinnius Capito, intellegi possit eam 

positam esse ab antiquis pro non., ut et in XII est [5, 7S.]: 

5 ^ast ei custos nec escivt'', it^ta \S,1^ ^^\ "^i^. %&ssr^ forto 

quod nec manifestiiiii eTit?. «^ ^^^^i. ^\w^N»mv \\s.^V's^^ 



Sinnius Capito 461 

[most 240]: ^nec recte si illi dixeris'; et Turpilium in 
Demetrio \y. 24 Bibby\i ^nec recte dici mihi quae iam 
dudum audio'. 

Fest. p. 163 f>, 14 nec coniunctionem — audio. cf. Paul. Fest. 

p. 163, 17. GGL II 388, 58. haec cum GeUii 10, 29 confert 
Kretzschmer, de Gell. font p. 62. 

1 coniugationem 5 nece scit 8 mihique 

9{6-\ 

antiquos, nimium 

Sinnius Capito; esse enim um Vos estis 

minime <[laude digni ni num)>ero perbiterint', nisi cito 

<^perierint ^ mium *si isso, qui exeam numero' ♦ * 

^estis mortui, hoc exemplo ut pingeretis' id est cur cito 5 

mortui estis ? item in Nelei [I p. 270, 2 Rihb?^ : ^num- 

quam numero matri faciemus volup' id[em] est numquam 

nimium faciemus. apud Naevium [ J v. 58 Bihb.^] : ^nemi- 

nem vidi, qui numero sciret quicquid scito opust' id est 

nimium sciret. lo 

Fest. p. 170 (^, 29 ... . antiquo — sciret. at Panurgus Antonius 
[fr. 1]. Sinnius utramque ^num^ro* vocis significationem 'cito^ 
et ^nimium^ probasse videtur, cutn contra Panmgus priorem 
tantum rectam iudicaverit. 

1 sq. lacunae expleri non possunt 2 <(apud Pacuvi^um 

suppl. Bergk, qui etiam explevit quae secu/ntur in v. 3. 4 
3 ninume 4 ^apud En)>nium: ^si i., q. exeam nume<^ro 

domo'. apud Plautum: ^o Apella, o Zeuxis pictor, / cur numeSro 
estis' suppl. et add. Bergk (cf. Plaut. Poen. 1271—72) 7 volui: 
em. Vrs. id em. Augustinu^ 9 quicq. Buecheler: qui 

quod scito Scal.: scit, id (= id est) opust Bibbeck: opus 

10 [24] 

pacem a pactione condicionum putat dictam Sinnius 
Capito, quae utrique inter se populo sit observanda. 

Fest. p. 230 f>, 19 pacem — observanda. cf, Paul. Fest. p. 231, 11. 

Suet verb. diff. p. 276 B. Isid. or. 18, 1, 11. CGL V 509, 39. 

11 [10\ 

Fesi. p. 339 "^, 1 (sinistrae aves) = YaTYO ^r. ^^^ ^ 
dncim fr. ^8 



462 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

12 [li\ 

Siii<^nius Capito ait cum civ)>is necaretur, i<^nstitutum 

fuisse ut^ Semoniae res s<^acra fieret verve^ce bidente, ^ut 

eo sacrificio poe^na solutis c^ivibus caput ipsum dam^nati 

patrim<oniumque, cui deo deberetur^, id fieret sac<^r^u<^m. 

5 atque inde ftiisse^ solitum ut, ^quia tunc in publicum 

suppli^candi causa <^prodiret rex sacro)>rum, ut id voc<^are- 

tur supplicium. id ve)>ro saepe rela<^tum a multis. quo 

exem^plo docet suppli<^cia dicta supplicamenta^. 

Fest. p, 309^, 6 <^Buppli>cium a supp^liciis differt, ut 
usuB ar>guit, quod <^ex consuetudine loquendi^ haec deorum, 
^iUud hominum sit^. — Sin^^iduB^ — <^8uppUcamenta^. nunc fere 
Buppli^cia pro poenis dicun^tur. cf. Ael. Stilo fr. 73. Non. 
p. 398, 15. 19. Isid. or. 5, 27, 3. 6, 19, 82. Schol. in Lucan. 2, 539. 

Isq. suppl. Scal. OMue. 3 salutis: em. ScaJ, Urs. 

7 semper ela<tum>: em. TJrs. 

13 [7] 

tensam ait vocari. Sinnius Capito vehiculum, quo exuviae 

deorum ludicris circensibus in circum ad pulvinar vehuntur. 

Fest. p. 364<^, 10 tensam — yehimtur. fuit et ex ebore, ut 
apud Titinium in Barbato [v. 14 Bibb.^, et ex argento. cf. Paul. 
Fest. p. 365, 1. CGL 11 196, 50. IV 183, 10. 

14 [14] 

^multi Mani Ariciae'. Siimius Capito — ait turpes et 
deformes significari, quia maniae dicuntur deformes personae, 
et Ariciae genus panni "}• manici fieri, quod "}• manici 
appelletur. 

Fest. p. 145% 17 Manius Egeri<^u8 lucum^ Nemorensem 
Dianae consecravit, a quo multi et clari viri orti sunt et per 
multos annos fuerunt; unde et proverbium: muiti — Gapito longe 
aliter sentit; ait enim turpes — appeUetur. cf. Pers. 6, 56 et 
Schol. ibid. 

3 Aricinae 

15 12 i\ 

'ii equam aurum est auxis qj;)io^Vv^ ^^«ai^\5^a5i& "^jbS^^ 
boc versu Lucili ^1220 Mai\ s»\go:\^c,%xv ^\. ^\saflca& v^i^^'^ 



Sinnius Gapito 463^ 

nequam esse aurum quod auris laedat, vel pondere in- 
aurium, cum mollissima pars auris inciditur; yel ex auro 
intellegi pecuniam, cuius respectu et nimia cupiditate 
homines ad peccandum adduci. 

Fest. p. 165^, 11 nequam — adduci. cf. Paul, Fest. p. 164,2, 

1 quod vi Dousa ambit Paulus: ambiat 2 signi- 
ficare: em. Urs. 

16 [13] 

Xnuces mitti in^ Cerialibus' Capito Si<[nnius solitum 
esse dici]> ait, cum velimus sig<^nificare missiHa Ceria^libus 
in circo mitti, <^quod cum mitti nuces mos es]>set, plane 
volumus <(a parte totum designare)>, quia adeo diligantur 
s<^upra omnia alia missilia]), prae flamma cum sunt u<(stae, 
quae sparguntur nuces^. 

Fest. p. 177^, 20 ^nuces^ — ^sparg. nuces^. 

2 vellimus 

* 17 [15] 

'quot servi tot hostes' in proverbio est, de quo Sinnius 
Capito existimat errorem hominibus intervenisse praepostere 
plurimis enuntiantibus. vero enim similius esse dictum 
initio 'quot hostis tot servi', <^quod^ tot captivi fere 
ad servitutem adducebantur ; unde etiam mancipia nec 
san<[e . . . seru . . . eptu . . . rint . . . gia 
. . . turbat . . . rent 
. . . ut persi . . . nificae . 
anciUae u . . . omnis un . . 
sed u . . . s altius fixu . . 



. uncii . . . Sinniu 

. omnibus a . . . 

me part . . . regula 

ferendum quod . . . lo 



Fest. p. 261^, 30 quot servi — ferendum quod ... cf. Mo^CTOh, 

1, 11, 13. 

1 quod servitute hostes: em. TJrs. 3 vero] ve 4 quot] 
quod quod add. OMue. reliqua expleri nequeunt 

18 \_16'] 

^ndeo, inquit Galba canterio' pTONencVsMLm ^"^*^^ ^^^^ 
Sinnius Capito ita interpretatur, m ^^ c^ -^x^cv^^^*^ ^^"^ 



464 Grammaticae aetatis Augusteae &agmeiita 

alicoius inchoatae deficiunt animo. Sulpicius Galba, cum 

in provinciam exiens ad portam ipsam canterium suum 

6 animadvertisset cecidisse, rideo, inquit, canteri, te iam las- 

sum esse, cum tam longum iter iturus vix id sis ingressus. 

Fest. p. 282^, 10 ildeo — ingreasug. 

2 in iis Scal. nisi cod, si OMue. 6 canteritae 

19 [18] 

^Sabini quod <^volunt somniant' vetus]> proverbium 
e<(sse et inde manasse ait^ Sinnius Capito, <[quod quoties- 
cumque sacri^ficium propte^r viam fieret, hominem^ Sabi- 
num ad <^illud adhibere solebant^; nam is pro^mittebat 

5 se pro illis somniatu^rum. idemque ^ostquam evigilasset, 
sacra^ facientibus <^narrabat omne quicquid^ in quiete 
vi^disset, quod quidem esset ex sacri^fici religione. <^unde 
venisse dicitur^ in proverbium <^Sabinos solitos quod) 
vellent somn<^iare. sed quia propter avidi)>tatem bibendi 

10 q<[uaedam anus mulieres^ id somnium cap^tabant, vulga- 

tum est^ illud quoque: ^anus <^quod volt som^niat'. fere 

enim quo<[d vigilantes^ animo volvimus, <[idem dormien- 

tibus ap^parere solet. 

Fest. p. 325 *, 14 Sabini quod — soiet. alterum quoque praverhium 
'anus quod volt somniaf ex Sinnio haustum esse pro certo habeo. 

Isq. lacunas expl. Scai. 4 ad Urs.'. at is Urs.i his 

20 \17'\ 

*Sardi venales <(alius alio nequ^ior'. — Sinnius Capito 
ait Ti. Gracchum consulem, coUegam P. Valeri Faltonis, 
Sardiniam Corsicamque subegisse, nec praedae quicquam 
aliud quam mancipia captum, quorum vilissima multitudo 

6 faerit. 

Fest. p. 322 <^, 27 Sardi — <nequ>ior. ex hoc natum <^pro- 
verbium vi^detur, quod ludis <^Capitolinis, qui]> fiunt a vicanis 
[ita Scal.i vicinis cod.] <^praetextatis, au^ctio Veientium ^fieri 
solet^, in qua novissimus <^idemque dete^rrimus producitui 
^a pTaeconey senex cum tog^ ^T«t.e;tAxtQi oullaque [paret ex 
tabnUa, qug cod.] auiea, quo oxiVW x^^^^ «k^\I\ wos^ «^fc^Nsc^- 
ffycoramj qui Sardi appeWwitaE, 0^0:1%, Yto»^^ %«ftA ^iN». ^ 



SinniuB Capito 465 

Sardibus ex Lydia. Tyrrhenus enim inde profectus cum magna 
manu eorum occupavit eam partem Italiae, quae nunc vocatur 
Etruria. at Sinnius — fuerit. cf. Plut quaest, B. 53. 

1 vemales 

^l [19] 

sexagenarios <^de ponte olim deiciebant)> — . explora- 
tissimum illud est causae, quo tempore primum per 
pontem coeperunt comitiis suffragium ferre, iuniores con- 
clamaverunt ut de ponte deicerentur sexagenari, qui iam 
nullo publico munere fungerentur, ut ipsi potius sibi quam 6 
illi deligerent imperatorem; cuius sententiae est etiam 
Sinnius Capito. 

Fest. p. 334<^, 16 sexagenarios — <[deiciebant^, CUius causam 

Mani^lius^ [fr. 3]. ^alii dicun^t morante in Italia ^Hercule, 
quod quidam e]>iu8 comitum habitave<^rint secundum rip^am 
*riberi8 [tto Scal.: haberi cod,] atque Arga<(eo8 se e patria 
voca^vermt Argis [ita OMue.: arvi cod.]^ quorum pro<(pagatam 
memori^am redintegrari eo ge<(nere sacri. alii e Graeci^a le- 
gatum quondam Arga<^eum temporibus antiqu^is Romae mo- 
ratum esse. is ut <(diem obieri^t, institutum esse a sacerdoti- 

bus, ut <(effigies s^cirpea ex omnibus, cumque publicae <^ 

nu^ntiavisset, per flumen ac mare in patriam remitteretur. 
sunt qui dicant post urbem a Gallis liberatam ob inopiam ci- 
batus coeptos sexaginta annorum homines iaci in Tiberim, ex 
quo numero unus filii pietate occultatus saepe profuerit ^pa^- 
triae consilio sub persona filii. id ut sit cognitum, ei iuveni 
esse ignotum, et sexagenaris vita [ulta cod.'] concessa. latebras 
autem eas [eius cod.]^ quibus arcuerit senem id est cohibuerit 
et celaverit, sanctitate dignas esse visas ideoque arcaea appel- 
lata. sed expioratiBsimum — Capito. vanam autem opinionem de 
ponte Tiberino confirmavit Afranius inRepudiato [v.397 Bihb.^]. 
cf. Varro fr. 210. cum Manilius dlihi apud Festum non appa- 
reaty eum Verrio per Sinnium notum fuisse Sinniique totam 
glossam esse puto. 

5 muner§ 6 sententia 

3J2 [30] 
Wapula Papiria' in proverbio fuit antiquis, de quo 
Sinnius Capito sic refert, tum dici solitum esse, cum vel- 
lent minantibus sibi significare se eos Tifc^^^^et^ '^ ^^"^ 
cnrare fretos iure libertatis. 

I^es^. p. 372 f>, 22 vapula — li\)erta.^. cf. VorrO ^T. 4.^^- 
GrammaticAe BomAnM fragmenta ed. ■PiJHAioiA ^^ 



466 Graminaticae aetatiB Augusteae fragmenta 

23 [8\ 

refert [Ferrto] Sinni Capitonis verba, quibus eos 
ludos Apollinares Claudio et Fulvio cos. [a. 541/213^ 
factos dicit ex libris Sibyllinis et vaticinio Marci vatis in- 
stitutos. 

Fest. p. 326^, 17 refert — inrtitxitoB. 

3 Sybillinis Marci] m. 

DUBIA 

24 [25] 

<(.... Capi^to omnia fe<[re genera hominum per 

nationes dividi [ai^], ut Picent^es Sabinos <^esse gente, 

natione Picentes^. 

Fest. p. 166^, 12 ^natio in eadem teira hominum genn^s 
natnm. Cin<^ciu8 \fr. 19\ Capi^to — ^Picentes^. Sinnium hic 
iuxta Cincium loco suo appellari eodstimo {cf. fr. 11): eerte 
Ateius Capito cum grammaticis a Festo non conitmgitur. 

Isq. expl. OMue. 

25 [26] 

Fest, p. 28 9\ 5 (reus) = Vercmius fr. 12 

26 [27] 

<]supparum autem dictum ait . . . .^ Capito velut 

se<(paratum et disiunctum a reg])ione interioris <^navis]). 

Fest. p. 340 a, 20 <Bupparum ap^pellant dolonem, <velum 
minus in navi, ut^ acation, maius. <^8upparum^ — ^naTis^. cf. Fest. 
p. 310a, 17. Schol. in Lucan. 2, 364. 5, 429. Isid. or. 19, 3, 4. 
CGL IV 180, 1. V 623, 27. 'Ateius' potius quam 'Sinnius' 
excidisse oh glossae natmam censeo. 

Isq. suppl. Scal. Urs. OMus. 

27 [28] 

'est. p. 352^,4 (topp^T) = Sex. ISrtm. ^t.\. t,^. Swi. 
test. 1 




Sinnius Capito. Clodius Tubcub 467 

CLODIUS TUSCUS 

A. TESTIMONIA 

1. CloditAS Tiisctis grammaticus a Tusco historico {Sen. suas. 
2, 22) certe, a poeta {Ovid. ex F. 4, 16, 20) fortasse distinguen- 
du8 est (cf. Wachsmuth, proleg. ad Lyd.de ost. p. XLIIsq.; aliter 
Merkel, proleg. ad Ovid. fast. p. LXVL Hertz, Sinnius Capito 
p. 12). idem Sivmii Capitonis aetate viodt (test. 2). 

2. Gell. 5, 20, 2 Sinnius Capito in litteris quas ad Clo- 
dium Tuscum dedit (de re grammatica; cf. Sinn. Cap. fr. 2) 

3. Lyd. de ost. p. 117 Wachsm. itprnisQlg tov navxbg 
iviavxov [ijyovv arnisimOLg inixoX&v ts nal 8v<S[l&v r&v iv oijQavS 
qiaivoiiivav] i% x&v KlavSlov xo^ Govanov %a^ iQfirivsiav 
ycQog U^i^v. cf. ibid. p. 157 et Caesar test. 7. 

de Clodio Tusco cf, Wissowa RE 4, 104/61, Prosop. imp. 
Bom. 1, 424/941. 

B. FRAGMENTUM 

ubi vox ^mussare^ a Chdio tra^ctata sit incompertum est; ei 
enini commentarios a Servio VergUii interprete allatos abiudi- 
candos esse censuimus {cf. Ser. Clod. praef. ad Comment. et fr. 2). 

1 

mussare est ex Graeco; conprimere oculos 

Graeci fivaai, dicunt. 

Serv. Dan. Aen. 12, 657 veteree mussat pro timet, Ennius 
[ann. 426 V.^] mussare pro tacere posuit. Clodiuui Tascus: 
muBsare — dicrmt. cf. ibid. Aen. 11, 345. g. 4, 168. Vmro de l L. 
7, 101. Paul Fest. p. 144, 14. Non. p. 427, 12. Bm. Ter, 
adelph. 2, 1, 53. Lact. Stat. Theb. 3, 92, Sckol Bem, georg, 
4, 188. CGL IV 260, 5. V 467, 12. 

2 ^Lvaai Daniel myrae Floriac. 



CLOATIUS VEEUS 

CloaHusne Verus Gellii Macrobiique auctor \d«w. *5^^*' 
C^atitcs a Festo traditus catisa C8t ciwr dubitemu», ^>^ ^ 
scrtptores afferens cognomen aatiomcnve uomim wA^ 



468 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

{cf. Aur. Opill., At. Phil., Sinn. Cap. test. 1; Ael. GcUL, At. Cap. 
in fragm.), tamen neque liic constans Festi mos est (cf. Ael. Stilo 
test. 2, Mess. Bufxis, Antist. Laheo), et Cloatitis Verus a Gellio 
una cum Varrone, a Macrobio cum Gavio Basso, cum Veranio, 
cum Oppio aliisque vetustioris aetatis scriptorihus comwemoratur; 
quare de uno eodemque homine agi satis verisimile est. qui cum 
ficum Augustam noverit (fr. 9) Verriique auctor fuerit, initio fere 
Augusteae aetatis clarus extttit; id quod cum eo convenit quod 
Festm CJoatium tamquam ex Stilone pendentem saepius inducit, 
Ateio FhUologo, Cincio Santrae plerumque adiunctum. temere hac 
in re iudicaverwnt Egger, Lat. serm. vet. rell. sel. p. 32 adn. 1 
et Mirsch, de Varr. a/ntiq. rer. hum. p. 11 adn. 2 (cf. p. 51). 



reliquia^ coll. Egger, Lat. serm. vet. rell. sel. (Paris 1843) 
p. 31sq. cf. Goetz, Pauly-Wiss. BF 4, 61. Prosop. imp. Bom. 
1, 414/901. 



FRAGMENTA 

VERBORUM A GRAECIS TRACTORUM 

Gell. 16, 12, 1 Cloatius Verus in libris, quos inscripsit ver- 
borum a Graecis tractorum, non pauca hercle dicit curiose et 
saffaciter conquisita, neque non tamen quaedam futtilia et fri- 
voTa. inscriptio a Macrohio confirmatur {fr. 5). de re cf. Hypsi- 
crates p. 108. verha in litteras digesta non erant, si quidem 
Gellius {16, 12) in glossis afferendis Cloatii ordinem secuti4S est. 
nos tamen morem nostrum psrsequemur. 

1 \1 Egger] 

lib. IV. in libro quarto \Cloatius\ faenerator in- 
quit appellatus est quasi q>aivBQat(oq a^o xov 
cpaivB0^ai> Bitl t6 iQfifSxoxBqov^ quoniam id genus 
hominum speciem ostentent humanitatis et commodi esse 
6 videantur inopibus nummos desiderantibus, idque dixisse 
ait Hypsicraten quempiam granmiaticum, cuius libri sane 
nobiles sunt super his, quae a Graecis accepta sunt. 

Gell. 16, 12, 5 sed m u^jxo qvnatto {^verhonm a Graecis trtic- 
lorumn — aocepta wmX. sive Ylog wi\»«m *\^%^ ^^^fesia ^^ xskfiacio 
quifli alius nebulo effutivi^, m\i\\ ^o\«»\» ^^\ \a5s«^\aA. fikSXfft 
Varro fr. 36. de GeLlii auctorc cf. K'\j'pswra\e& oA ^t.^. 



CloatiuB Yeras 469 

alucinari factum scripsit [Cloatius] ex eo, quod dicitur 

graece &Xvhv, unde elucum quoque esse dictum putat a 

littera in e yersa tarditatem quandam animi et stuporem, 

qui alucinantibus plerumque usu venit. 

Gell. ihid. 3 item aiucinari — venit. Paul. Fest p. 24, 14 
alucinatio erratio. idem p. 75, 17 elucum significat languidum 
ac semisomnum vel, ut alii yolunt, alucinatorem et nugarum 
amatorem sive halonem, id est hestemo yino languentem, 
quod ^(aXov yocitant Graeci. aliter idem p. 100, 8. cf. Non. 
p. 121, 20. Fulgent. serm. ant. 52. GGL II 15, 43. IV 15, 9. 
V 615, 3. 642, 39. de Gellii auctore cf. Hypsicrates ad fr. 2. 

2 dY. El non delutum Paris. unde lucum relL: em. Caelius 
Rhodiginus a litt. in e Paris. d litt. in c reU. 

3[1] 

errare dictum est &7tb roi? sqqscv [ait Cloatius] versum- 

que infert Homeri, in quo id verbum est l[Od, 10, 72\: 

^SQQ^ sTi vriaov d-aaaov^ iXiy%L(STS ^coovrcov'. 

Gell. ibid. 1 CloatiuB Verus in libris, quos inscripsit ver- 
borum a Graecis tractorum, — errare inquit diotum — ^tudvtojv. 
cf. Inc. inc. libr. 14 p. 116 et de Gellii auctore Hypsicrates 
ad fr. 2. 

4[i\ 

fascinum appellat [Gloatius] quasi bascanum et fasci- 

nare esse quasi bascinare. 

Gell. ibid. 4 item fascinum — bagcinaro. cf. Pvisc, III 284, 13, 
CGL II 256, 30. aliter Paxil. Fest. p. 88, 14. 

1 appellatum Skutsch 

5 [9] 

iuglans (d praetermissum est) quasi diuglans 
id est Jt>6g PaXavog^ sicut Theophrastus ait: idicc 
6s x(bv 6qslvS>v & iv zotg nsdLoig ov cpvszat^ tSQS^iv- 
^og itQivog g>iXvQ7] &(paQ}irj zaQva^ ij TcalJibg fiaXa- 
vog. hanc Graeci etiam basilicam vocant. 

Macrob. 3, 18, 4 Cloatius autem \ex\ia Vii ViXix^ ^ ^'^'^f'^"^^ 
tractorum ita memorat: iuglaus — voc&ut. cf. Ga'o. "Boa*. A"*» 



470 GrammAtieae aetatis Augiiflieae fragmenta 

Varro de l. L. 5, 102 nnx ioglans, quod cnm haec nnx ante- 
qoam pmgatar, simiHs glandis, haec glans optima et maxima 
a loTe et glande iuglans est appellata. cf. Hypsicrates ad fr. 2. 

1 ingolanfl. di. Paris. ingnlami {posteriore n deJeto] de 
Bamb. diinglami 

OEDINATORUM GRAECORUM 

7i08 libros a superioribus discemendos esse hodie iam omnes, 
quod seiam, consentiunt; non solum enim inscriptio voce ^ordina- 
torum', quam Gellius supra ignorat, constanter diversa est, sed 
differunt etiam ii natura rerum. quod enim ex paucis frustulis 
videmus, in hoc Cloatii opere nomina variarum rerum, sacraiium 
in l. II, fructuum in IV, coUecta et litterarum ordine in singtUis 
capitibus disposita erant. de qua grammaticorum consuetudine 
apud Graecos et Bomanos vd. ISdioenemann, de lexicographis 
antiquis (Hannov. 188 ff) p. 44 sq. cum appeHatione ^ ordinatorum* 
contrariae conferendae sunt, ut confusae quaestiones, SctaxxoL^ 
6vii,{uyfi al. de voce ^Graecorum* cf. Schoenemann p. 54 adn. 9. 

lib. II. Deli ara est Apollinis rsvixoQog^ in 

qua nullum animal sacrificatur, quam Pythagoram 

yelut inviolatam adoravisse produnt. 

Macrob. 3, 6, 2 constat enim, sicut CloatiuB Yems ordi- 
natorum libro secundo docet, esse Deli aram, apud quam ho- 
stia non caeditnr, sed tantum sollemni deum prece yenerantur. 
verba Cloatii haec sunt: DeU — prodnnt. cf. Aristot ap. Diog. 
Laert. 8, 13. 

7 \ii\ 

l. IV. sunt autem genera malorum: Amerinum 

cotonium citreum coccymelum conditivum irci- 

(irjklg musteum Mattianum orbiculatum Ocra- 

tianum praecox pannuceum Punicum Persicum 

6 Quirianum prosivum rubrum Scandianum silvestre 

struthium Scantianum Tibur Verianum. 

Macrob. 3, 19, 2 malorum enumeranda sunt genera, quae 
Cloatius in ordinatorum Graecorum libro quarto ita diligenter 
enumerat; sunt autem — Votianum. cf. Isid. or. 17, 7, 3sq. 

2 coccymeliu Paris. ^ o^^V\»i\i\mi _\> ^^voc^As&siii 

-Paw. Scaudianum Jan ^\,toss^ Pam. ^HiroNKSi 'Eaii^. 



Cloatius Verus 471 

8 [10] 

l. IV. nux Graeca amygdale. 

Macrob. 3, 18, 8 nux Graeca haec est, quae et amjgdale 
dicitur, sed et Thasia eadem nux vocatur. testis est Cloatius 
in ordinatorum Graecorum libro quarto, cum sic ait: nux G. a. 
cf. Plin. n. h. 15, 89. Serv. g. 1, 187. huc. 2, 52. Schol. Bem. 
g. ihid. Isid. or. 17, 7, 23. CGL III 264, 14. 

9 [13] 

Africa albula arundinea asinastra, atra pa- 

lusca, Augusta bifera Carica, caldica alba nigra, 

Chia alba nigra, Calpurniana alba nigra, cucur- 

bitiva duricoria Herculanea Liviana ludia lepto- 

ludia Marsica Numidica pulla Pompeiana praecox, 6 

Tellana atra. 

Macroh. 3, 20, 1 admonent nos et fici aridae, ut enume- 
remus genera ficorum eodem Cloatio nos de his ut de aliis 
instruente. sic enim diversas ficos diligentiae suae more dinu- 
merat: Africa — atra. cf. Isid. or. 17, 7, 17. 

4 layianea Vatic. 6 numica Paris. 

10 [12\ 

Anicianum cucurbitivum cirritum cervisca 

calculosum Crustuminum decimanum Graeculum 

Lollianum Lanuvinum laureum Lateresianum 

myrapium Milesium murteum Naevianum orbi- 

culatum Praecianum rubile Signinum Tullianum 

Titianum thymosum, Turranianum praecox, vole- 

mum; mespilum serum, sementivum serum, Taren- 

tinum serum, Valerianum serum. 

Macroh. 3, 19, 6 pira — varietas nominum numerosa dis- 
cemit; nam idem Cloatius sic eorum vocabula describit: 

Anlcianum — serom. cf. Isid. OT. 17, 7, 15. 

fortasse ex Cloatio olearum quoque enumeratio fluxit, Macroh, 
3, 20, 6. 

INCERTAE SEDIS 

eum neuter liber, quem vidimus, ad glossos qjA.aft 1^*^^^ 
accommodattis esse videatur, tertium extitlsse admittenr^»»'^'^^ ^ * 



472 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

1*6* verba praesertim sacra illustrata sint caveas tamen ne iUum 
in libris sacrorum, quos Festus commemorat (fr. 11), quaeras; 
tbi enim lihros pontificios, non Cloatii commentarios significatos 
esse, collatis locis Festi p. 165^, 3. 286^, 17. 360^, 17 BPeter 
ostendit (quaest. pontif. specimen p. 6). cf. etiam Serv. Dan. 
Aen. 3, 287. 9, 406. buc. 7, 31. 

11 [5] 

Cloatius et Aelius \fr. 62\ in libris sacrorum molu- 
crum esse aiunt lignum quoddam quadratum, ubi im- 
molatur. 

Fest, p. 141^, 25 cioatius — immoiatur; idem Aelius [fr. 2]. 
Aurelius Opillus [fr. 7]. cf, Paul. Fest. p. 140, 9. adn. crit. 
ad Ael Stil. fr. 62. 

12 [4] 

Obscum — Cloatius putat eo vocabulo significari sacrum, 
quo etiam leges sacratae obscatae dicantur. 

Fest. p. 189 <^, 24 Obscum duas diversas et contrarias signi- 
ficationes babet. nam Gioatias — dicantnr. et in omnibus fere 
antiquis commentariis scribitur Opicum pro Obsco, ut in Titini 
fabula Quinto [v. 104 Bibb.^]: ^qui obsce et volsce fabulantur» 
nam latine nesciunt.' a quo etiam verba impudentia elata 
appellantur obscena, quia frequentissimus fuit usus Oscis libi- 
dinum spurcarum. sed eodem etiam nomine appellatur locus 
in agro Veienti, quo frui soliti produntur augures Bomani. 
cf. Paul. Fest. p. 188, 1. Fest. p. 198^, 29. Beitzenstein, Verr. 
Forsch. p. 77. 78 adn. 

2 sacrae cod. 

13 [6] 

obstitum Cloatius et Aelius Stilo \fr. 25] esse aiunt 
violatum attactumque de caelo. 

Fest. p. 193 <*, 4 obstitum — caeio; Cincius [fr. 24]. 

14 [5] 

piacularis porta appellatur — ^quod^, ut ait Cloatius, 
cum ex facto per aViqvxevix ^\a.cvv\o ^^V^osxt^ ^S. ^lki^a 
piandi propitiandique ca\isa. \mmo\Mi\iQx. 



Cloatius Yerus. CornificiuB Longus 473 

Fest. p. 213^, 27 piaoaiarit p. app. <^piopter aliqua piacula, 
quae ibidem iiebant; vel qnod^, ut ait — immoiantar. cf. Paul. 
Fest. p. 212, 5. {CGL IV 272, 46. V 39, 3. 575, 60). 

1 quod siippl. HiMchke OMue. 2 exj r. p. coni. Huschke 
ea Dacier facto Augustinus: aacro ibi OMue.: ut 

15 [8] 

<(8a>criina est, <(ut Aelius Stilo [fr. 69\ et Clo]>atiu8 

dicunt, ^mustum indi^tum in amphoram <^Meditrinalibu8 

sacr)>ifici causa, pro <(vineis et vasis et ipso vino^, quae 

quasi sacra <^ea re fiunt; quod Lib]>ero fit, ut prae<^metium 

de spicis^ Cereri. 

Fest. p. 318 (^, 23 <«a>crima — Cereri. adn. crit. vd. ttd Ach 
Stil. l. C. 

16 [7] 

subuculam Aelius Stilo \fr. 57] et Cloatius isdem fere 
verbis demonstrant vocari, quod dis detur ex alica et 
oleo et melle. 

Fent. p. 309 <*, 25 ■ubucnlam — meUe. cf. Ael. Stilo ad L c. 

DUBIA 

qua de causa glosnas quae secuntur Cloatii esse verisimile 
existimem vd. ad Ael. Stil. fr. 69. 

17 [deest\ 

Fest. p. 174'', 16 «novalem a>grum) =» Ael Stilo fr. 21 

18 \deest'\ 

Fest. p. 297^ 15 (sobrium vicum) = Ael Stilo fr. 35 

apud Servium (g. 2, 383) i/n verbia 'ut relatio placet^ ^ut 
Vero Cloatio pV latere ItUnger temere suspicatus est (de C. Valgii 
Jiufi poematis commentatio. Halis 1848 p. 273 adn. 22). cf. Tre- 
batius ad fr. 5. 



CORNIFIOIUS LONGUS 

quid intercedat inter Cornificium poetam (Oatutt. SB. OwA,. 
trist. 2, 436. Macrob. 6, 4, 12. 5, 13"), CovmtVcium A^w^V\K.>. ^- 
trectatorem (Cledon. p. 43, 2), Comi^cium (jxammalic^ww. "^^r^*^ 
tmtma quaestio est. in tmo qutdem omuea fw^ cwvae-^v. ^ 



474 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

Comificium Longum Servii aiuiorem (fr. 4) eundem esse, quem 
libros De etymis deorum scripsisse accepimus (fr. 1. 2), neque 
alium Festi in nominibus divinis sacrisve auctorem aut Amobii, 
qui ad vocem ^novensHes' Cornifidum cum Adio et Cincio non 
aliter ac Festus coniungit {cf. Wissowa BE 4, 1630. de Ma- 
crob. saturn. font. p. 43). sed si qua>erimus quid Comificio Longo 
cum poeta commu/ne fuerit, hos diversos esse plerique putant (cf. 
Schwabe, quaest. Catull. p. 300; Wissowa ibid. Teuffel-Schwabe 
Scha/nz etc.), eundem alii (BergJc op. 1, 546. Bibbeck, proleg. ad 
Verg. p. 96). et quidem certe nihil miri Cornificium poetam 
artem grammaticam, ut Valerium Catonem dliosque, professum 
esse; at cum illum Hieronymus {ad a. Abr. 1976) a. 713/41 
mortuum esse tradat, si is, ut vulgo putatur, a Quinto Caesaris 
propraetore Ciceronisque familiari diversus non est, tempora vix 
consonant. cum enim in etymis (fr. 2) Ciceivnis libri De natura 
deorum a. 710/44 editi memorentur, quomodo Cornificius in 
Syria et Africa intra am>nos 709/45 — 713/41 bellis implicatus 
eos legere et opus eruditionis plenum scribere potuisse creditur? 
prudentius igitwr poetam a grammatico discememus, etiam si 
utrwmque Macrobius Comificio nomine simplidter affert, quae 
incuria apud Latinos scriptores saepius deprehenditur {cf. ipsum 
Macrob. de Labeonibus). contra Vergilii obtrectatorem, cum 
tempora non obstent {cf Weichert, poett. Latt. rell. p. 165 
adn. 11), non alium esse puto axi t&v vsareQtov CatuUique ami- 
cum, cum praesertim Ovidius ibid. Anserem VergiUi obtrecta- 
torem memoret, qui rursus a Donato in vita Verg. {p. 66 B.) 
cum Cornificio consociatur. neque id adversatur, quod Servius 
in georgicis {1, 210), quae post interitum Cornificii edita sunt, 
versum refert, quo is formam 'hordea^ obiurgavit; haec enim 
in bucolicis {5, 36) quoqus invenitur. 

Cornificius Longus post a. 710/44 et ante editos Verrii libros 
De verborum significatu scripsit. 



FRAGMENTA 

DE ETYMIS DEORUM 

operis inscriptionem a Macrobio minutam Priscianus rectius 
tradidit. cum in primo libro nomen c littera indpiens (fr. 1), 
in tertio autem littera i (fr. 2) eocplicetur, deorum appeilatianes in 
ordinem litterarum digestas esse suspicari licet. hac dispositione 
no8 omnes glossas deos rcspicieYites , et%am >Afe\ \>few Qw«v\fA%t 
nominatm non est, referemus. cf. Bcrgk. op. 1,4^, 



Comificius Longus 475 

1 

lib, L ipsis vero ad Cereris memoriae novandae 

gratia lectus sternuntur. 

Prisc. p. 257, 5 etiam huius lectus antiquissimi protuleront. 
Comificius in I de etymis deoram: ipds — Btemtintur. 

2 gratia Bern. Lugd-Bat Carol. gratiam vel -tiae (-tie) rell. 



l. III. Cicero \de nat d. 2, 67] non lanum sed 

Eanum nominat ab eundo. 

Macrob. 1, 9, 11 alii mundum id est caelum esse voluerunt 
lanumque ab eundo dictum, quod mundus semper eat, dum in 
orbem volvitur et ex se initium faciens in se refertur; unde 
et Comificius etymoram libro tertio: Cicero inquit non — enndo. 
hinc et Phoenices in sacris imaginem eius exprimentes draco- 
nem finxerant in orbem redactum caudamque suam devorantem, 
ut appareat mundum et ex se ipso ali et in se revolvi. ideo 
et apud nos in quattuor partes spectat, ut demonstrat simu- 
lacram eius Faleris advectum. cf. Nig. Fig. fr. 42. Gav. Bass. 
fr. 9. Isid. or. 8, 11, 37. verba ^hinc — advectum' fortasse 
Comificio tribitenda simt 

3 

Cornificius arbitratur Apollinem nondnatum «tto zov 
ccvanoXeLv, id est quia intra circuitum mundi, quem Graeci 
Tcolov appellant, impetu latus ad ortus refertur. 

Macrob. 1, 17, 9 [postquam Platonis Chrysippi Spettsippi 
Cleanthis etyma attiUit] Comificius — refertur. sequitur de eadem 
re Ibnga disputatio. cf. Varro de l. L. 5, 68, Cic. de nat 
d. 2, 68. 

4 

invenitirr apud Comificium Longum lapydem et Icadium 

profectos a Creta in diversas regiones venisse, lapydem 

ad Italiam, Icadium vero duce delphino ad montem Parna- 

sum, et a duce Delphos cognominasse et in memoriam 

gentis, ex qua profectus erat, subiacentes campos Crisaeos 6 

vel Cretaeos appellasse et aras constituisse. 

Serv. (Dan.) Aen, 3, 332 patriaa axa,» «\\\ k.Osi-O^ft^'!^ \s^^^7 
gunt — . alii patriaa Apollineas volunt a. ^«i.\ina k.Oa»Kaft ^?^^''^ 
tate, in qna Patriua ApoUo colitur — . «vm\. ^^ ^^ev»^ ^ 



476 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

Aesculapio aras Apollini statutas patrias nominata^. alii in 
templo ApoUinis dicunt aram fuisse inscriptam IIATPIOT 

AIIOAAStNOS — . invemtur tamen apud — constituisse. de Apol- 

line sciltcet disputans haec CornificitLS scripsit. 

1 iapidum et iacadium Floriac. 2 a crata in diversa 

regione idem 3 duci idem 

5 

Oolpoq appellatus, ut ait Comificius, a%o xov q>OLzav 
§Ca quod vi fertur. 

Macrob. 1, 17, 33 <l^oiffo; — fertur; plerique autem a specie 
et nitore ^ol^ov id est Kad^ccgbv xal XafiTtgbv dictum putant. 
cf. Isid. or. 8, 11, 54. 

1 0OITON Paris. 2 quo die Bamh. 

6 

nec ipse luppiter rex deorum naturam solis videtur 
excedere, sed eundem esse lovem ac solem claris docetur 
indiciis. nam cum ait Homerus [IL 1, 423]: 

Zevg yccQ ig ^SlTieavbv ftft' afiviiovag Ald-tOTti^ag 
6 X^t^S^g i'^1] l^f^a daira^ d^sol S^ afia Ttdvtsg BTtovxo^ 

dcodsTidty di roi av^^ig ikevOsrat OvXvfiTtovdej 

lovis appellatione solem intellegi Comificius scribit, cui 

unda Oceani velut dapes ministrat. ideo enim, sicut et 

Posidonius et Cleanthes adfirmant, solis meatus a plaga 

10 quae usta dicitur non recedit, quia sub ipsa currit Oceanus, 

qui terram et ambit et dividit. 

Macroh. 1, 23, 1 nec ipse — dividit. huius modi per inversionem 
explicationes Stoicorum more factae nunc primum apud Bofna^m 
reperiuntur. 

1 ante nec add. dC IOV€ Bamh. 6 XGIZOM 8 apes 
codd. m. 1 9 affirmant Paris. 

7 

Cornificius quod fingatur pingaturque minitans armis, 
eandem \Minervarn\ dictam putat. 

Paul. Fest. p. 123, 1 Minerva dicta quod bene moneat; 

hanc enim pagani pro sapientia ponebant. Corniflcios vero quod 

— pntat. cf. Cic. de nat. d. 2,67. aXiteT Fest. '^. 205^, 12. Varro 

de l L. 5, 74. Isid, or. 8, 11, 71. 15, 1, 44. mrt. ^«^.t ,i^%. 



ComificiuB Longus 477 

8 

novensiles — novitatum Cornificius praesides [esseputat]y 

quod curantibus his omnia novitate integrentur et constent. 

Amoh. 3, 38 novensiies Piso [flr. 4], Granius [fr. 3 et Ael, 
StUo fr. 22], Varro [fr. 373], novitatum — conBtent, deos novem 
Manilius [fr. 2], Cincius [fr. 22]. 

1 praesides Sdbaeus: praesidens 



cum sol in signo Cancri aestivum solstitium facit, in 

quo est longissimi diei terminus, et inde retrogressum agit 

ad deminutionem dierum, Pythius eo tempore appellatur 

G)g Ttvfiaxov -O^ewv, o i(StL xov XBXBvxaiov Sqo^ov XQeyjcov. 

idem ei nomen convenit et cum Capricomum rufsus in- 6 

grediens ultimum brevissimi diei cursum intellegitur pere- 

gisse, et ideo in alterutro signorum peracto annuo spatio 

draconem ApoUo, id est flexuosum iter suum, ibi con- 

fecisse memoratur. hanc opinionem Comificius in etymis 

rettulit. 10 

Macrob. 1, 17, 61 de Pythii cognomine sufficere ista po- 
tuissent, ni haec quoque se ratio eiusdem appellationis ingereret. 
cum enim boI — rettuiit. ideo autem his duobus signis, quae por- 
tae solis vocantur, Cancro et Capricorno haec nomina contige- 
runt, quod cancer animal retro atque oblique cedit, eademque 
ratione sol in eo signo obliquum, ut solet, incipit agere retro- 
gressum, caprae vero consuetudo haec in pastu videtur, ut 
semper altum pascendo petat, sed et sol in Capricorno incipit 
ab imis in alta remeare. cf Isid. or. 8, 11, 54. 55. fortasse 
liaec quoque de Cancro et Capricorno Cornificii sunt. 

4 eeON Bamb. 

10 

<^Rediculi fanum extra portam^ Capenam Cornifi<^cius 

statuit pr^opterea appel<^latum esse, quia 

accedens ad u^rbem Hannibal <^ex eo loco redierit qui- 
bus]>dam visis perterritus. 

Fest. p. 282a, 23 ^Eediculi^ — peTtexntaxa. 

1 sq. suppletum ex PavHo 2 optete 



478 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

mCERTAE SEDIS 

haec quae seamtur ab iisdem libris JDe etymis aliena 
non sunt. 

11 

nare a nave ductnm Comificius ait, quod aqua feratur 
natans ut avis. 

Feat p. 166 f>, 26 nare - avia. cf. Non. p. 353, 26, 28, 

2 navis Faulus 

12 

Comificius nuptias dictas esse ait — quod nova petantur 
coniugia. 

Fest, p, 170^,24 nuptias dictas esse ait Santra [fr. 9], GonufidTis 

— coniugia, Curiatius [fr, 2]^ Aelius [fr. 23] et Cincius [fr, 23]. 
cf, Ael, Stilo ad l, c, 

13 

o^rba y stantior . . . 

in eo libro 

pontificatu 

. . puella sine sacrae 

. . a nupta 

5 cui fiiisset 

Comificius in 

. . on. 

Fest, p, 182^, 7 o<rba> — . . . . on. Hyginus [/r. 20]. haec 
glossa a Festi superiore eiusdem generis, ubi Ser. Sulpicius 
ifr. 5) et Ad. GaUus (fr, 12) afferuntur, separanda esse videtur; 
cf. Paul. p, 183, 2. 3. lacunae expleri non possuMt. 

14 

oscillantes, ait Cornificius, ab eo quod os celare sint 

soliti personis propter verecundiam, qui eo genere lasos 

utebantur. causa autem eius iactationis proditur Latinus 

rexy qui proelio, quod ei fuit adversus Mezentium Gaeritnm 

6 regem, nusquam apparaeTit i\v^Ci%.\NkS»a^^«s^^W^ •&«bis 

Latiaxis, itaque solitos \is aaftW^ iensJwi^ ^^«t^'^ ^»!:^^^- 



Cornificius Longus 479 

que requirere eum non solum in terris, sed etiam qua 
videtur caelum posse adiri per oscillationem, velut ima- 
ginem quandam vitae humanae, in qua altissima interdum 
^ad infimum delabuntur, interdum^ infima ad sunmium lo 
efferuntur. atque ideo memoriam quoque redintegrari 
initio acceptae vitae per motus cunarum lactisque ali- 
mentum, quia per eos dies feriarum et oscillis moveantur 
et lactata potione utantur. 

Fest. p. 194^, 10 osciUantes — utantur. cf. Santra fr. 10. 

1 08 cel. OMue.: eos celeres 4 ei Ald.: eis 6 sol. 
iis d. OMue.: scit eius dies 8 videntur 10 lac. expl. Buech, 

15 

<(putum pro puro dixisse^ antiquos <(et inde putatas 

vites et arbores, quibus^ decisum est id <^quod impedi- 

mento erat, Cor)>nifici<(us^ ait. 

Fest. p. 217 f>, 16 <(putum> — ait. neque <^aliter accepit 

Ennius cum dixit^ in Alexandro [I v. 62 Btbh. '] : ' 

amidio purus put<(us'; et Plautus [Pseud. 1200]: ^purus putus 
hic> sycophanta est'. cf Paul. p. 108, 20. 216, 8. Non. 
p. 27, 19. Isid. or. 17, 5, 32. CGL V 525, 29. num a Cornificio 
exempla Ennii Plautique sumpta sint decerni non potest. 

1 sg. suppletum ex Paulo 2 dicisum: em. Urs. 

16 

tallam Cornificius posuit, unde et Talassus. 

FeSt. p. 359^, 10 talam — Talassus. 

talam cod. 

alias Festi Paulive glossas de deorum nominihus Willers^ 
(de Verr. Fl. glossar. interpr. p. 26 sg.) congessit, ex Comifidi 
De etymis haustas esse suspicatus, quae su/nt: p. 22, 14 Apel- 
liaem; 22, 15 Aperta; 43, 16 Camenae; 51, 14 Cybebe; 52, 1 
Cybele; 5^, ^ Cytherea; 5^, 5 Cyllenius; 5^, tf Cypria; 52,8 
Cynthius; 72, 2 Dictynna; 99, 20 Hecate; 100, 10 Heliconides; 
100, 14 Hercules; 101, 2 Herceus; 101, 11 Hippius; 103, 3 
Hyperionem; 105, 15 Itonida; 119, 16 Lycii; 182^, 30 Oreos; 
185% 18 Orestiades; 212, 8 Pegasides; 212, 10 Pimpleidft!%.v 
214 f>, 5 Pierides; 220, 10 Pallas; 222, 8 ^^^^ii'«^ Vfs^. IJL^^- 
1, 17, 17); 356b, 6 Thymbreum; 552,4 TK. 1«re«\ss.ow, ^<S1 ,^ 
Tntogema,. 



480 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

FALSUM 

17 

ut folia, quae frugibus arboreis tegmina 

gignuntur 

Serv. g. 1, 55 ^arborei fetus alibi' id est poma. et arboreum 
[cum] aliqui duobus modis .... accipiunt; aliter enim in 
Aeneide [13,888] de telo ^ingens arboreum'. Cornificius: utfoUa 
— gignuntur. cum et poetica verha et numeri in istis sint, Cornificio 
poetae, non grammatico contra Bergkium tribuo; ubi fortasse 
Servius post verha ^ut folia^ non nihil omisit. 



ARTORIUS 

quin Artorius Verrii auctor idem sit ac C. Artorius Pro- 
culu^ rhetor, de quo apud Quint. 9, 1, 2 notitia extat, nihU oh- 
stat {cf Hertz, Sinn. Cap. p. 11; aliter FSchoell ad Plaut. 
Cas. 646). is ineunte fere Augustea aetate fuit. cf. Klehs, 
Pauly-Wiss. RE 2, 1461/1. Prosop. imp. Bom. 1, 1561 977 <^. 



FRAGMENTA 
1 

Artorius procestria, quae sunt ante castra. 

Paul. Fest. p. 225, 12 procestria — Aelius \fr. 5i] ; Artoriu» 
— caatra. etiam qui non habent castra, propugnacula quibus 
pro castris utuntur aedificant. cf. Char. exc. p. 550, 12. CGL 
II 385, 67. 381, 13. V 475, 54. 

2 

tentipellium Artorius putat esse calciamentum ferra- 

tum, quo pelles extenduntur, idemque Afranium dixisse in 

Promo \y. 281 Bihh?\\ ^pro manibus credo babere ego 

illos tentipellium'. 

Fest. p. 364^, 16 tentipeUium — i. tentipeUiuin. Titinnium autem 

Yerrius existimare, id medicamentom esse, quo rugae exten- 

dantnr, cum dicat \y. 173 Bihh.^ ^tentipellium inducitur, rugae in 

ore exteiid\mtui\ cum iUe tQO«iY.fi>«s dYxftrvt. cf. CGL II 196, 54, 

2 indeque vg. 



ComificiuB Longus. Artorius. Antonius Panurg^s 481 



topper significare ait Artorius cito fortasse celeriter 

temere. cito, sic in Nelei carmine [I p. 270j 3 Bihb.^: 

^topper fortunae commutantur hominibus'. citius, sic 

Cn. Naevi<^us)> [FPR 49 J?.]: ^topper saevi^ capesset 

flammam Yolcani'. cito, sic in eodem [Liv. 22 B^i *nam- 6 

que nullum peius macerat homonem, / quamde mare saevum. 

vires cui sunt magnae, topper / confringent inportunae 

undae'. fortasse, sic Coelius 1. Vil \fr. 47 P.] : ^ita uti sese 

quisque vobis studeat aemulari in statu fortunae reip., 

eadem re gesta, topper nihilo minore negotio acto, gratia lo 

minor esset'. fortasse, sic Accius in lo \v. 387 B.^^i ^topper, 

ut fit, patris te eicit ira'. 

Fest. p. 852^, 4 topper — ira. s ennius [Sex. Enn. fr. 1\ 
cf. Quint. 1, 6, 40. CGL V 517, 5. 

4 C. Naeyicapesset cod. topper s. add. Havet t. navis 
Buecheler 6 in Odyssia coni. Hermann 6 humanum: em, 
Urs., qui macit coniedt 7 viret 8 unde si se MeUzer 
12 te eiecit Vatic. Bibb. ira Urs.: iras (seq. ennius) 



ANTONIUS PANURGUS 

in contraria aliorum sententia (cf. FSchoell ad Plaut. 
Cas. 646) Antonium tamen putare perperam pro Artorio traditum 
esse vel versa vice, cum necesse non est (Artor. praef.) tum ne 
consentaneum quidem; ipse enim Antonius semd atque iterum 
fortasse (fr. 2) nunaipatur, et iniu/ria scriptor qui Artorio apud 
Festum opponitur (Artor. fr. 3) is Sinnius creditus est, qui infra 
(fr. 1) Antonii sententiae refragatur (cf. Sex. Enn. test. 1). 



FRAGMENTA 
1 

Panurgus Antonius haec ait: numero nimium cito^ 
celeriter nimium, ut Plautus in C^^\tsl^ \^4^\« '^ ^^^ 
mi. quid vis mea ancilla? nimium ^^^-^'"v^- "^^"^^"^ 
dicis' nimium cito. Accius in Oeiiom«.o\o.^0^^>»^- v 

QrammBtiotLe JBomaiiae fragmenta ed. ■PTJWAXoXiX^ ^"^ 



482 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

5 'ego ut essem adfinis tibi, non ut te extinguerem, / 
tuam petii gnatam; numero te expugnat timor'. 
Afranius in Suspecta [v. 3J20 B^]: ^per falsum et abs 
te creditum numero nimis' celeriter. Caecilius in 
Aethione [v. ^2?.^: ^ei perii; quid ita? numero venit; 

10 fuge domum'. Afranius in Simulante \v. 313 B.^y. 

^me miseram. numero ac nequicquam egi gratias'. 

Fest. p. 170^, 5 Ipostquam Sinnii sententiam rettulit fr. 9] 
at [an cod.] Panurgus — gratiaa. cf. Non. p. 352, 16. CGL V 
33, 34. 88, 8. 122, 45. 

2 Casin§ renii 3 saepius 6 petii vg.: peti gna- 

tam Urs.: gnata expugnat OMue. expurgat cod. expurgasti 
Non. 8 tS 9 Aethrione Urs. perii vg.: peri 10 face: 
em. Augustinus Simulante emisera 11 nequiquam JR/ihb. 

DUBIUM 

2 

<^meminit etiam trientis)> ratiti Antonius, <(qxii ex hac 

causa ratitos dici)> trientes putat <^quod 

par)>s assis sit, quin nulla 

sic, sed se <( sex^tans. nec hac 

re ra ac legionum unam 

<( s^ignificat. quod hi pe- 

^ ra)>tio cum his putaretur 

<( es)>sent. 

Fest. p. 274^, 16 <ratitum quadrantem> Tarqui<tius> [fr.l] 
et Oppius [fr. 2]. <^ineminit> — ^es^sent. cum Festus Antonium 
Grniphonem nusquam memoret, Panurgum hic denuo respexisse 
videtur. 

1 sq. expl. ex parte Scal. 



G. VALGIUS EUFUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^C. Valgius^ Plin. Quint., ^ Valgius Rufus^ Odl., ^Valgius* 
vulgo. de praenomine cf. EUYiger, Ae C. VoX^\\ "Ru^ «sioematis 
iommentatio {Halis 1848) p. 135 sq. 



Antonius Panurgus. C. Valgius Rufus 483 

2. Hor. carm. 2, 9, 5 amice Valgi Porphyr. ihid. Valgium 
consularem amicum suum solatur morte delicati pueri graviter 
adfectum. cf. Ps-Acro ibid. 1. Vdlgius Messallae quoque 
Corvini familiaris fuit. de eius aetate cf. etiam test. 3. 4. 5. 

3. Quint. 3, 5, 17 AppoUodorus , ut interpretatione Valgi 
discipuli eius utar cf. test. 8. 

4. Valgius consul fuit a. 742/12 cum C. Sulpicio Quirinio, 
suff. in l. M. Valerii Messallae Barhati. cf. test. 2 et Prosop. 
imp. Eom. 3, 382/169. 

5. Plin. n. h. 25, 4 Gaius Valgius eruditione spectatus 
Paneg. ad Mess. 179 (Tihull. 4, 1) est tibi qui possit magnis se 
accingere rebus / Valgius, aetemo propior non alter Homero. 
cf. Hor. carm. 2, 9, 18. id. sat. 1, 10, 81 [enumerat poetas 
recentiores optimos atque carminum iudices] Plotius et Varius, 
Maecenas Vergiliusque / Valgius et probet haec Octavius 
optimus atque / Fuscus. 

SCRIPTORUM 

6. PS'Acro carm. 2, 9, 9 ^flebilibus modis' quia poeta 
erat Valgius et m<^a^erorem suum luctuosis carminibus 
solabatur. Hor. carm. 2, 9, 9 tu semper urges flebilibus modis / 
Mysten ademptum — 17 desine mollium / tandem querelarum. 
Serv. Dan. hu^. 7, 22 Codrus poeta eiusdem temporis fuit, ut 
Valgius in elegiis suis refert. cf. Schol. Veron. ibid. Serv. 
Aen. 11, 457. fragmenta sunt ap. Baehrens, FPB p. 342. 

7. Char. p. 108, 7 Valgius in epigrammate an hucolica 
etiam scripsit? (cf. TJnger thid. p. 283sq.) 

8. Quint. 3, 1, 18 sed Apollodori praecepta magis ex 
discipulis cognoscas, quorum diligentissimus in tradendo fuit 
latine C. Valgius, graece Atticus. cf. ihid. 3, 5, 17 {test. 3). 
5, 10, 4. Diom. p. 387, 6 {?). 

9. Plin. n. h. 25, 4 post eum [Catonem] unus inlustrium 
temptavit Gaius Valgius — inperfecto volumine [de herhis] 
ad divum Augustum, inchoata etiam praefatione religiosa, ut 
omnibus malis humanis illius potissimum principis semper 
mederetur maiestas. Valgius Plinii etiam auctor fuit in lihr, 
XX — XXVII {de herhis et medicina). 



B. FRAGMENTA 

DE REBUS PER EPISTULAM QUAESrCl^ 

ef. Varro Tiro Sinnius supra, Epicurus ax^. "D^o^. X^^t\.. 
-/(^ StS^ multique alii 



484 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 



lib. 11. Valgius Rufus in secundo librorum, quos in- 
scripsit de rebus per epistulam quaesitis, lictorem dicit a 
ligando appellatum esse, quod cum magistratus populi 
Bomani yirgis quempiam verberari iussissent, crura eius 

6 et manus ligari vincirique a viatore solita sint, isque qui 
ex conlegio viatorum officium ligandi haberet lictor sit 
appellatus; utiturque ad eam rem testimonio M. Tulli 
verbaque eius refert ex oratione, quae dicta est pro 
C. Babirio [13]: Mictor,' inquit ^conliga manus'. haec 

10 ita Valgius. 

Gell. 12f 3, 1 Vaigiu» Rufus — Vaigius. et nos sane cum illo 
sentimus, sed Tiro TuUius [/r. i4]. cf. Non. p. 51, 26. Paul. 
Fest. p. 115, 16. Gl. Eeiff. 30 (Eh. Mus. 16, 8), ubi ' Valerius' 
(i. e. Valgius) appellatur. 

6 is qui Bem. Paris. Vosa. Lat. F 7 <(et inde> is Mamtnsen 

2 

Valgius de rebus per epistulam quaesitis solitaurilia 

dicta ait esse a solis ^ * maribus sumptum esse. 

Char. p. 108, 27 («= Plin. dub. serm. p. 43, IB.) suove- 
taurilia quidam putant dicenda a victimis sue ove tauxo. sed 
VaigiuB — 6886. cf. Inc. inc. libr. fr. 10 p. 416. 

2 esse ait a s. m., tauri autem nomen maribus s. esse ad- 
notavit Bondam e cod. IDousae tauri autem n. pro omnibus 
maribus s. e. Putsch, lacunam post maribus sign. Keil 



lacer an laceris? ut tener puer; ultimam enim voca- 

lem si ablativus ami<^serit]>, dabit scire <(qualis^ esse 

debeat nominativus. — quod ita dici <(debere et]> Caesar 

de analogia libro 11 [/r. 6] nec non et Valgius de rebus 

5 per epistulam quaesitis <[p^utant. 

Char. p. 135, 20 (= Plin. dub. serm. p. 51, 23 B.) Uoer — 
<(p^utant. Valgium rationis, non consuetudinis sectatarem esse 
etiam ex fr. 4 et 6 perspicitur. 

2 ami cum lacvi/na cod. suppl. w — eOiit. 'jflrWft. cs^alis 
add, co 3 deb. et suppl. Keil ao\ft\» C>^^%«t «i ^ <^>q^»bs^ 
stipplevi <^disp>utarLt KdiX 



C. ValgiuB Rufus 485 

4 

ratio qua Plinius \dub. serm. p, 22, 6 -B.] ait Valgium 

niti talis est: nomina semper pluralia, si ante novissimam 

a litteram i habebunt, deposita a et adsumpta um facere 

genetivos plurales, velut Liberalia Floralia Liberalium 

Floralium; si autem ante a i non habebunt, in rum 5 

faciant necesse est genetivum. itaque exta castra extorum 

castrorumque faciunt. 

Char. p. 143, 19 Satumalium. a littera finita nominativo 
plurali <^genetiYO^ alia um, alia rum terminabuntur. inspi- 
ciendus itaque nobis est dativus et ablativus pluralis, in is 
syllabam an in bus exeant. itaque fuhnina falminum, lupana- 
ria lupanarium, Satumalia Satumalium. bus enim syllaba da- 
tivus et ablativus clauduntur. balneomm vero et ferreoram 
ideo dicimus, quod eomm dativi et ablativi non bus sed is 
terminantur. secunda ratio qua — faciunt. cf. Char. p. 52, 17, 
141, 29. 146, 31. Serv. in Don. p. 435, 2. Pomp. comment 
p. 168, 5. 196, 19. Non. p. 489, 25. Macrob. 1, 4, 38q. 

5 sin 6 facient 7 facit 



INCERTAE SEDIS 

5 

secus Valgius putat ex Graeco quod est eKccg dictum. 

Fest p. 297 a, 1 secus — dictum. absurde scilicet; significat 
enim aperte aliter exemplis omnium fere, qui eam vocem 
usurpant. cf. Paul. Fest p. 296, 1. GGL II 181, 14. V41,2. 
haec in lihris epistiUarum fuisse existimo. 

6 

et Valgius et Verrius [fr. 18] et Trogus de animalibus 
[beres] lacte dicunt. 

Char. p. 102, 9 (= Plin. duh. serm. p. 53, 18 B.) lacte sine 
vitio . dicemus ; nam et Cato sic dixit, [p. 85, llJ.] et in Italia 
atras capras lacte album habere. sed et Vaigius — dicunt. at con- 
suetudo tamen aliud sequitur. cf. Ca^sar fr. 14. utrum prae- 
ceptum hic an vocis simplex usurpatio referatu/r quaeri potest; 
haec tam^n verisimilior est {cf Unger /. c. p. 189). 

2 heres sec2. Keil ut ex seq. Yieiea "C. ^O mUT%eT\.uw. ^'5^«^^'^ 
con/. Z/tndemann 



486 Grammaticae aetatis Angusteae fragmenta 

restcmt Inc. de duh. nom. CGK V 586, 4 (pelves generis 
feminini, ut Vallius ^perfusam pelvem') et Char. p. 73, 20 
(adn. KeiT). illic tamen, etiam si ^Valgius^ in 'Vallius' cor- 
ruptum esse recte Haupt coniecit, locm ex carmine quodam, 
non ex libro grammatico sumptus esse videtur; hic autem pro 
^alius^ arbitrario ^ Valgius* positus est {cf. SchoeU, leg. XII tah. 
rell. p. 33). 



GAVIUS BASSUS 

A. TESTMONIA 

1. de Gavio Basso a Caesio distinguendo nulla iam dubi- 
tatio est^ {cf. Jahn, praef ad Pers. Fl. p. XXVIII adn.); qui 
quando fuerit ex eo patet, quod equum Seianum Argis vidit, 
qui a DolaheUa a. 711/43 in Syriam eunte Argis abductus est 
(fr. 4; cf. Roth, Heidelb. Jahrhb. 4. 1845 p. 613). cum autem 
M, Antonii triumviri interitum (a. 724130) ipse attigisse videatur 
{fr. 4), post hoc tempus scripsit. 

2. GeU. 3, 19, 1 Gavii Bassi eruditi viri varia de eius ety- 
mis iudicia vd. ad fr. 1. 3. 6. 7. 8. 

3. Fulgent. expos. serm. antiq. 33 [= Petron. sat. p. 245, 3 B.*\ 
Gavius Bassus in satiris ait: Weruina confodiende, non te 
nauci facio'. diffidendum scilicet. 



reliquias coU. Lersch, Gavius Bassus und Caesius Bassus 
{Philol. 1. 1846 p. 618 sq.). 



B. FRAGMENTA 

DE ORIGINE VERBORUM ET VOCABULORUM 

integram operis inscriptionem tradidit semel GeUius {3, 19, 1); 
hreviorem enim 'de orig. vocab.\ quam is alibi usurpat {2, 4, 3. 
5, 7, 1. 11, 17, 4), decurtatam esse totus hquendi modus verbo ^com- 
posuif addito ostendit {cf Kretzschmer, de GeU. font. p. 16. 18). 
quin autem altera inscriptione ^ commentarii^ eunflem librum 
GeUius inteUegat {3, 9, 1. 18, 3) non dubito {cf. Kretzschmer ibid. 
p. 99), praesertim cum ei appeUationi ^sui* pronomen adiungat. 
res Uttera/rum ordine digestas esse ex lods GeUianis, qui ita 
procedtmt, Hosius co-niecit (^rcief . ad GeW. ip. "LVlH^j. 



C. Yalgius Rufus. Gayius Bassus 487 

■ 

1 [3 Lersch] 

lih. IIL divinatio iudicium appellatur, quo- 

niam divinet quodam modo iudex oportet, quam 

sententiam sese ferre par sit. 

Gell. 2, 4, 3 Gavius Bassus in tertio librorum, quos de 
origine vocabulorum composuit: divinatio inquit iudioiom — git. 
nimis quidem est in verbis Gravi Bassi ratio inperfecta vel 
magis inops et ieiuna. sed videtur tamen significare velle id- 
circo dici divinationem, quod in aliis quidem causis iudex ea, 
<^quae^ didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata 
sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator 
est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, 
et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi 
divinandimi est. haec Bassus. cf. Rhet Lat. min. 97, 1 H. 
Ps-Ascon. in divinat. p. 99 Or. CGL IV 333, 11. 

2 divine 

2[7-\ 

l. VII. dixit ibi quispiam nobiscum sedens amicus 

meus in libro se Gavi de origine vocabulorum VII legisse 

retas vocari arbores, quae aut ripis fluminum eminerent 

aut in alveis eorum extarent, appellatasque esse a retibus, 

quod praetereuntes naves inpedirent et quasi inretirent. 5 

Gell. 11, 17, 2 tum in quodam edicto antiquiore ita scrip- 
tum invenimus : ^qui flumina retanda publice redempta habent, 
si quis eorum ad me eductus fuerit, qui dicatur quod eum ex 
lege locationis facere oportuerit, non fecisse'. retanda igitur 
quid esset quaerebatur. dixit iw — inretirent; idcircoque sese arbi- 
trari retanda flumina locari solita esse, id est purganda, ne 
quid aut morae aut periculi navibus in ea virgulta incidenti- 
bus fieret. cf. Fest. p. 27 3 a, 34. CGL V 479, 54. ni fallor, 
horum omnium origo a Gavio repetenda est. 

2 gaii Paris. m. 2 gabii Begin. 1646 VII om. Bern. 
Paris. Voss. Lat. F 7 3 referfcas iidem codd. 

ingeniose visus est Gavius caelibes dicere veluti caelites, 
quod onere gravissimo vacent, idque Graeco argumento 
iuvit; rfC^iovg enim eadem de causa dici adfirmat. 

Quint. 1, 6, 36 qui vero talia ^i)CTiIoqu\ob\ X^xvs. «ysrso^^^^ss^ 
snnt nomina sua ipsi inscripaemnt, Va««iAo«»QiVift v«paA — <a.?»&3sas*- 



488 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

nec ei cedit Modestus inventione; nam quia Caelo SatumuB 
genitalia absciderit, hoc nomine appellatos qui uxore careant 
ait. cf. Isid. or. 10, 34. Prisc. p. 18, 10. Albin. orth. p. 299, 27. 
vertloquium Stoicorum prindpiortm lumine Beitzenstein illustrat 
{M. Ter. Varro u. loh. v. JEuchaita p. 35). de Gavio Modesti 
auctore cf. etiam fr. 4. 

1 gaiyinius Ambros. 2 yacant nonnMi codd. 

4[_8] 

Gavius Bassus in commentariis suis, item lulius Mo' 
destus in secundo quaestionum confusarum historiam de 
equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: 
Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse 

6 equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama con- 
stans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, 
qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede oc- 
ciso e Thracia Argos perduxisset. eum equum fuisse dicunt 
magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, 

10 flora et comanti iuba omnibusque aliis equorum laudibus 
quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse 
fato sive fortuna ferunt, ut quisquis haberet eum possi- 
deretque, ut is cum omni domo familia fortonisque omnibus 
suis ad intemecionem deperiret. itaque primum illum 

15 Gnaeum Seium dominum eius a M. Antonio, qui postea 
triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis dam- 
natum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore 
Comelium Dolabellam consulem in Syriam profiiciscentem 
fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque 

80 habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centnm 
milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello 
civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, 
qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat^ 
abduxisse. eum Cassium postea satis notum est victis 

25 partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; 

deinde post Antonium post interitum Gassii parta victoria 

equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus 

essety ipsmn quoque postesk. NVcWm ^^«^'b dft^ettum. detesta- 

bili exiiio interisse. \miG ij^TO^jet^Axvm ^^ V^TssssSsffaa t^iar 



GaTius Bassus 489 

mitosis ortum dicique solitum: 'ille homo habet equmn »o 

Seianum'. — hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis 

refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exu- 

berantissimo. quem colorem nos, sicuti dixi, poeniceum 

dicimus, Graeci partim fpolvLKa^ alii <S7ta6iKcc appellant, 

quoniam pabnae termes ex arbore cum fiructu avulsus 8& 

spadix dicitur. 

Gell. 3, 9 GaviuB Bassns — Seianum. eadem sententia est illius 
quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus ^aurum 
Tolosanum'. nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia 
[ita Erasmus: italia vel italica codd.] Quintus Caepio consul 
diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, 
quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabiliqne 
exitu periit. hunc eqaum — dicitur. cf. Otto, Sprtchw. p. 315, 
Gell. 2, 26, 9. 10. Prob. et Serv. georg. 3, 82. Isid. or. 12, 1, 49, 
CGL V 245, 13. haec sub v. ^equm Seianus^ exposita esse 
videntur. 

7 quos] quod Paris. Vatic. 9 inusitata Paris. Lugd' 

Bat. 16 triumvir Paris. 81 vidisse se codd. deterr. 

5 [4] 

iuglans arbor proinde dicta est ac lovis glans; 

nam quia id arboris genus nuces habet, quae sunt 

suaviore sapore quam glans est, hunc fructum 

antiqui illi, qui egregium glandique similem 

ipsamque arborem deo dignam existimabant, lovis 8 

glandem appellaverunt, quae nunc litteris inter- 

lisis iuglans nominatur. 

Macrob. 3,18,2sq. et Servius: 'nux ista iuglans secundum 
non nuUorum opinionem a iuvando et a glande dicta existi- 
matur'. Gavius vero Bassus in libro de significatione verborum 
hoc refert: iugians — nominatur. Cloatius autem Verus [fr. 5]. 
prorsu^s similiter Varro de l. L. 5, 102. cf. Serv. bv^c. 8, 29. 
Non. p. 122, 30. Isid. or. 17, 7, 21. CGL IV 245, 51. V 366, 4. 
642, 50. Anecd. H. p. 180, 4. 

6 [5] 

parcus composito vocabulo ^%^ ^\.^\*n5l's» ^a^*^^^ 
par arcae, quando, sieut iii ax^^ ^m^^S^^ "^^^^^*^ 
duntur eiusque custodia ser^«i.ii.t\xT ^"^ cot^^»Vb.^^ 



490 Graiumatieae aetatis Augasteae fragmenta 

ita homo tenax parvoque contentns omnia eusto- 

K dita et recondita habet sicuti arca; quam ob can- 

sam parcus quasi pararcus est nominatus. 

Geil. 3, 19, 1 legebatuT Gavii Bassi — liber de oiigme 
yerborum et yocabulorum. in quo ita scriptnm fuit: pazoiu - 
nominatas. tum Fayorinus, ubi haec audiyit: ^Buperstitiose' in- 
quit ^et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitus- 
que magis est originem yocabuli Gayius iste Bassus, qnam 
enarrayit'. cf. Serv. Dan. et Schol. Bern. georg. 1, 47. 3, 403. 

6 pararcus] pararce ex parce Lugd-Bat, Vatic. 

non pauci sunt qui opinantur pedarios senatores appel- 
latos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed 
in alienam sententiam pedibus irent. quid igitur? cuin 
senatus consultum per discessionem fiebat, nonne universi 

5 senatores sententiam pedibus ferebant? atque haec etiam 
Yocabuli istius ratio dicitur, quam GtLvius Bassus in 
commentariis suis scriptam reliquit. senatores enim dicit in 
yeterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, cum 
solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sell» 

10 esset, super quam considerent, quae ob eam causam curulis 
appellaretur; sed eos senatores, qui magistratum curulem 
nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea 
senatores nondum maioribus honoribus pedarios nominatos. 

Gell. 3, 18, 1 non pauci — nominatos. cf. ViMTO SOt, fr. 220 

Bue. Paul. Fest. p. 49, 17. Serv. Aen. 11, 334. Isid. or. 20, 
11,11. CGL VI 299. 

6 Gavius] G. 10 consideret: em, codd. deterr, cur- 

rulis 12 ita vis se Vatic. ita ivisse Lugd-Bat. intrayiBse 

Paris. 13 hon. fimctos codd. deterr, usos mavult Herti 

8 [6] 

lepide mihercules et scite Gavius Bassus in libris, 

quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata 

persona sit interpretatur; a personando enim id vocabuluin 

factum esse coniectat. nam caput inquit et os coperi- 

5ineiito personae teeWm \jLTi^\o^xiL^ xsLTSL^o^^k t«.ntttiii 

vocis emittendae ^ia. pftx^\\J^^«, Q^\v<^^\."a.TB. tv^^ ^%j^ 



Gavins Bassus. Aufastius 491 

neque diffusa est, in unum tantum modo exitum 
collectam coactamque vocem ciet, magis claros 
canorosque sonitus facit. quoniam igitur indu- 
mentum illud oris clarescere et resonare vocem lo 
facit, ob eam causam persona dicta est o littera 
propter vocabuli formam productiore. 

Gell. 5, 7 lepide — productiore. cf. Fest p. 217 <*, 18. Anccd, 
H. p. 202, 2. 248, 33. 

1 et site: em. Paris. m, 2 7 difiusest Vatic. difu est 

Lugd'Bat difT. est, <8et> Mommsen 

DE DIS 

9[1] 
Gavius Bassus in eo libro, quem de dis composuit, 
lanimi bifrontem fingi ait quasi superum atque inferum 
ianitorem, eundem quadriformem quasi universa climata 
maiestate conplexum. 

Macroh. 1, 9, 13 Gavias BassoB — conplexuin. cf. Nig. Fig, fr. 42. 
I/yd. de mens. 4, 2. 

1 diis Bamb, 

INCERTAE SEDIS 

10 [De dis 2] 
Faunus — sororem suam Fentam Faunam eandem- 
que coniugem consecravit, quam Gavius Bassus tradit 
Fatuam nominatam, quod mulieribus fata canere con- 
suesset, ut Faunus viris. 

Lact d. i. 1, 22, 9 Faunus — sororem — viris. cf. VarrO dc l, L. 

7, 36. Arnoh. 1, 36. Macroh. 1, 12, 22. Serv, Dan. huc. 6, 27, 
g. 1, 10. Mart. Cap. 2, 167. Isid. or. 10, 103. ista etsi verisimUius 
ad Itbros De dis referas, ne origines quidem grammaticas dedecent 

2 gauius Paris. gabinius Pal-Vatic. gabius rell. tradidit 
Bonon. Pal-Vaiic. 



AUFUSTIUS 

Aufustium ante Verrium scripsisse accepim'm (fr. ^^*, %«^ 
quod Usener {Rh. Mus. 24,101sq.) eum arbitratm dx%pu\a\A.oi\^ 
^e tmperfectis in -ibam -ieham finitis Asimo PoXliom o».>*^ 



492 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

lescenti XVI vel XVIII annorum inscripsisse {fr. 1), cum huius 
modi controversia post initium octavi saecuU iam fieri non po- 
tuerit, vix recte iudicat. forma enim -iham cum apud poeta^ 
Augustea^ aetatis, interdum etiam sine metri necessitate, haud 
rara est, tum apud scriptores reperitur, ut Varronem Livium 
Tacitum Plinium iuniorem (cf. Skutsch, Atti d. Congr. Internaz. 
di Scienze stor. Eoma 1903 p. 202. Neue-Wagen^r, Formenl. 
d. Lat. Spr. 3, 317sq.). romanicum ipsum imperfectum coniu- 
gationis in -ire desinentis in ore loquentium -ibam formam per- 
stitisse docet {cf. Meyer-Lubke, Gramm. d. roman. Spr. 2, 284 sq.). 
itaque nihil impedit qiwminus Aufustius ad Asinium iam non 
indoctum adulescentem sed existimatione litteratorum hominum 
florentem, ut Caesar et Va/rro ad Ciceronem, lihrum suum miserit. 



FRAGMENTA 

LIBRI AD ASmiUM POLLIONEM 

1 

est nunc genus dilatandi verba, quae io litteris 
finiuntur, de quo et Aufusti grammatici liber est ad 
Asinium Pollionem, rectius dici veDiebam audiebam sallie- 
bam leniebam molliebam, quam venibam audibam sallibam 
6 lenibam mollibam, tamquam venio prima correpta venie- 
bam. rursus veneo prima producta venibam, non veniebam; 
audio audiebam, audeo audebam. 

Fragm. Paris. {Ter. Scaur.) CGK 35, 1 est enim ntmc — 

andebam. 

1 est -H' N genas 2 dequo 1 abnesti. fusti gramatici 

liber ^ ad assinum pollionum cod. de quo est A. g. I. ad A. P. 
em. Usener de quo est I. ad A. P. Aristi Fusci gr. coniecerat 
Haupt 6 venibam] venebam 

mCERTAE SEDIS 

2 

genius est deorum filius et parens hominum, 

ex quo homines gignuntur. et propterea genius 

meus nominatur, quia me genuit. 

Paul. Fest. p. 94, 16 genium appellabant deum qui vim 
eret rerum omnium gerendarum. Aufustius: geninB inquit 



^^^eu 



AufustiuB. C. Asinius Pollio 493 

est — me gennit. alii genium esse putarunt unius cuiusque loci 
deum. cf. Varro fr. 136. Paul Fest. p. 95, 9. Serv. g. 1, 302. 
Prisc. III 478, 0. Mart. Cap. 2,152. Isid. or. 8,11,88. CGL 
V 362, 55. 

3 

omnia argumentata nomina 

Frisc. p. 383, 9 Aufustius: o. arg. n., argumentata passiye, 



G. ASINIUS CK f. POLLIO 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^PolUo^ saepissime, 'Asinius^ interdum (Strabo Prisc), 
^Asinius Pollio^ vel ^Pollio Asinius^ plerumque. de nomine 
^Pollio* gemmata rectius quam simplici l scribendo cf. Bitschl 
op. 3,249. 4,771. Groebe, Pauly-Wiss. EE 2,1589. aliter 
Woelfflin, de bello Afric. praef. p. X. 

2. Catull. 12, 1 [ad Asinium Gaii fratrem] Marrucine Asini 
de aliis Asiniis Marrucinds cf Liv. per. LXjCIII et Schwabe, 
quaest. Catull. p. 301 sq. 

3. Ta^c. de orat. 34 altero et yicesimo [aetatis annol Asinius 
PoUio C. Catonem [a. 700154; cf Cic. ad AU. 4, 15, 4. 16, 5. 
Ascon. in Scaur. p. 16 K-S.], non multum aetate antecedens 
Calvus Yatinium iis orationibus insecuti sunt, quas hodieque 
cum admiratione legimus. itaque natus est a. 678/76. Tac. 
ibid. 17 Asinius paene ad extremum [Augu>sti principatum] 
duravit. Hieron. ad a. Abr. 2020 = 75815 Asinius Pollio orator 
et consularis, qui de Dalmatis triumpnaTerat, LXXX aetatis 
suae anno in villa Tusculana moritur. cum eo consentit Seneca 
controv. 4 praef 5. superva>canea igitur coniectwra est Eeiffer- 
scheidii, Suet. rell. praef VIII [cf ibid. p. 83 ad fr. 62). 

4. Asinii vitae curriculum hoc est: a. 698/58 in Graecia, 
700/54 C. Catonis accusator {test 3. Quint. 12, 6, 1), 707/47 tri- 
bunus plebis, 709/45 praetor {Vell Pat. 2, 73, 2. Cass. Dio 43, 47. 
Wehrmann, fast. praet. 80), inde propraetor in Hispania {Ap- 

pian. b. c. 4, 84. Vell. ibid. et Bio 45, 10. Cic.^ad fam. 10, 32, 4), 
mox Galliae transpadanae praefectus {Serv. buc. 2, 1. 6, 6. 9, 11. 
Suet. vita Verg. p. 59 Beiff.), a. 714/40 consul {CIL I* p. 60. 64. 
X 5159. Philarg. buc. 4, 3), 715/39 Parihinorum DcUmatarum- 
que victor {CIL I* p. 50. 77. Hor. carm. 2, 1, 15. Verg. buc. 
8, 7. Serv. Dan. ibid. 12 et PhHarg. xbid. 13. HieTWv. \«^. ^. 



494 Grammaticae aetatis Augusieae fragmenta 

in republica prius Caesarem secutus est {Cic. ad fam, 10, 31, 2. 
Plut. Caes. 32), deinde Antonium {Vell. 2, 63, 3. 73, 2. 76, 2. 
Liv. per. CXX. Appian. b. c. 3, 97), cui postea inimicus fa^i- 
tu^ (Char. p. 80, 2) a civilibus dissensiontbus remotus {VeU. 
2, 86, 3) in litteris otium suum consumpsit. 

5. Sust. Aug. 29 ab Asinio PoUione atrium Libertatis [ex- 
structum est]. cf Cvid. trist. 3, 1, 71 et supra De biblioth. test 13. 

6. Sen. controv. 4 praef 2 Pollio Asinius numqnam ad- 
missa multitudine declamayit, nec illi ambitio in utudiis de- 
fuit; primus enim omnium Romanorum advocatis hominibus 
scripta sua recitavit. cf Suet. Aug. 89. Sen. epist. 95. Herwig, 
de recitatione poetarum apud Bom. {Marburg 1864). 

7. Asinius commercium habuit cum Catullo {Cattdl. 12), 
Cinna {Char. p. 124, 5), Caesare {Cic. ad fam. 10, 31. Plut. 
Caes. 32) t Ateio Fhilologo {ad hunc test. 5. 8), Horatio {sat. 
1, 10, 85. carm. 2, 1), Vergilio {Philarg. buc. 3, 88. Phocas vita 
Verg. p. 70, 31 B.), Messalla Corvino {Sen. suas. 6, 27), Comelio 
Galfo {Cic. ad fam. 10, 32, 5), Aufustio {supra fr. 1), Planco 
{fr. 2). de Cicerone cf test. 10. 14. fr. 4. 

8. Tac. ann. 11, 6 meminissent C. Asinii, M. Messallae ac 
recentiorum Arruntii et Aesemini; ad summa provectos incor- 
mpta vita et facundia. cf Quint. 12, 11, 28 (= Mess. Corv. test. S). 

9. Catull. 12, 6 crede Polioni / fratri qui tua furta vel ta- 
lento / mutari velit ; est enim leporum / disertus puer ac face- 
tiarum. Quint. 6, 3, 110 de Pollione Asinio seriis iocisque 
pariter accommodato dictum est esse eum omnium horarum. 

10. Sen. controv. 4 praef 4 hominem natura contumacem 
Tac. ann. 1, 12 PoUionis — Asinii patris ferociam retineret 
[Asinius Gallusl. Plin. n. h. 36, 33 PoUio Asinius fuit acris 
vehementiae. Sen. ibid. praef 3 illud strictum eius [Asinii] et 

5 asperum et nimis iratum ingenio suo iudicium adeo cessaoat, 
ut in multis illi venia opus esset quae ab ipso vix inpetrabatur. 
Sen. suas. 6, 27 Sextilius Ena in domo Messallae — in prin- 
cipio hunc versum non sine assensu recitavit [FPM p. 355 B.] : 
'deflendus Cicero est Latiaeque silentia linguae'. Pollio Asinius 
10 non aequo animo tulit et ait: 'Messalla, tu, quid tibi libemm 
sit in domo tua, videris; ego istum auditurus non sum, cui 
mutus videor'; atque ita consurrexit. cf Vell. Pat. 2, 86, 3. 

6 incendio suo: em. Kiefiling in censendo JaJin 

SCRIPTORUM 

11. Plin. epist. 5, 3, 5 enumerat inter poetas lyricos M. Tul- 
lium, C. Calvum, Asinium PoUionem, M. Messallam etc. de reH- 

H^ Wiis carminum cf Hardtr^ Fleck. Jahrbb. 137 (1888) p. 372. 
" 'Woelfflin, Sitzb. d. Bayer. Akad. pKil->iisl. C\, vm 1?. 325. 



C. Asinius Pollio 495 

12. Fhilarg. buc. 3, 88 Asinius Pollio consulariB yir, tia- 
goedographus Verg. huc. 8, 9 en erit ut liceat totum mihi 
ferre per orbem / sola Sophocleo tua carmina digna cothumo? 
t*6t Servii Dan. adnotatio perversa interpretatione niti videtur, 
Hor. sat. 1, 10, 42 Pollio regum / facta canit pede ter per- 
cusso. c/*. id. carm. 2, 1, 9sq. Tac. de orat. 21. 

13. 8en. epist. 100, 7 compositio — Pollionis Asinii sale- 
brosa et exsiliens et ubi minime exspectes relictura. denique 
omnia apud Ciceronem desinunt, aput Pollionem cadxmt ex- 
ceptis paucissimis, quae ad certum modum et ad unum exemplar 
adstricta sunt. c/". Quint. 10, 1, 113. 2, 25. Vell. Pat 2, 36, 2. 
Plin. n. h. 7, 115. Sen. controv. 4 praef. 3. Tac. de orat. passim. 
orationum fragmenta ap. Meyer, orat. Bom. fragm.* p. 491 sq. 

14. Asinii extant epistulae ad Ciceronem datae a. 711/43 
(Cic. ad fam. 10, 31 — 33). an etiam ad Caesarem extiterwnt? 
{cf Char. p. 134, 3). 

15. Asinius auctor Plinii commemoratur in ind. n. h. l, VIL 

16. de Asinio philosophiae scriptore cf. Sen. ^ist. 100, 9. 
Aulard, de Asin. Poll. vita et scriptis {Paris 1877) p. 72. de hello 
Africo ei falso trihuto cf. Schanz, Eom. Littg. 1 *, 213. Groehe 

1. c. p. 1596 sq. reliqui lihri infra reperiuntur. 

DOCTEINAE 

17. cf. iudicia de rhetortbus, de Arellio Fusco Sen. suas. 2, 10; 
de Buteone controv. 7, 4, 3; de Q. Haterio ihid. 4 praef. 11; de 
Porcio Latrone ihid. 2, 3, 13; de Triario ihid. 2, 3, 19. de 
colorihus Bomanii Hisponis, Pompei SHonis, Cestii Pii, Porcii 
Latronis ihid. 4, 6; de incerto ihid. 2, 5, 10. ah Asinio laudantwr 
sententiae ATbucii Sili ihid. 7 praef. 2 et Vihii Bufi ihid. 9, 

2, 25. de vocihus 'flnihriatum' et ^figulatum* ah Asinio novatis 
vd. Quint. 8, 3, 32. 

de vita Asinii cf. IB ThorhecJce, de C. As. PoU. vita et studiis 
(Lugd. 1820). FJakdh, As. Poll. {Luheck 1852). OHendecowrt, 
de vita, gestis et scriptis As. Poll. {Lovanii 1858). Groehe, Pauly- 
Wiss. BE 2, 1589/25. Prosop. imp. Bom. 1, 163/1025. 



B. FRAGMENTA 

LIBRI NOTANTIS SALLUSTIUM 

1 

in eam rem \yerhonm priscorum affectationem\ a d i u - 
torium ei \SaMustio\ fecit maxime q^uideiSL k.t^\?ia.^ 



496 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

Praetextatus nobilis grammaticus Latinus, de- 

clamantium deinde auditor atque praeceptor, 

ad summam Philologus ab semet nominatus. 

Suet, de gramm. 10 de eodem [X. Ateio Fhilologo] Asinius 
PoUio in libro, quo Sallustii Bcripta reprehendit ut nimia pris- 
corum verborum affectatione oblita, ita tradit: in eam rem— nomi- 
natus. cf. Pomp, Lenoeus test. 4. Augustus ap. Suet. Aug. 86. 

2 quidem Jahn: quidam 



EPISTULAE AD PLANCUM 

utrum haec epistula a libro superiore distinguenda sit an 
non, variis sententiis disputatum est; potuit tamen liber Hle ex 
epistulis ad exemplum Sinnii Capitonis {cf. supra) constare. eius- 
dem a/rgumenti est fr. 12. 

2 

Asinio PoUioni in quadam epistula, quam ad Plancum 

scripsit, et quibusdam aliis C. Sallustio iniquis dignum 

nota visum est, quod in primo historiarum maris transitum 

transmissumque navibus factum transgressum appellavit 

6 eosque, qui fretum transmiserant, quos transfretasse dici 

solitum est, transgressos dixit. verba ipsa Sallusti posui 

\fr. 1, 104 M.^: ^itaque Sertorius levi praesidio relicto in 

Mauretania nanctus obscuram noctem aestu secundo fiir- 

tim aut celeritate vitare proelium in transgressu conatus 

10 est'. ac deinde infra ita scripsit [fr. 1, 105 JfeT.]: ^trans- 

gressos omnis recipit mons praeceptus a Lusitanis*. hoc 

igitur et minus proprie et &7tBQi(S%i'jtxtoq et nullo gravi 

auctore dictum aiunt. nam transgressus inquit a 

transgrediendo dicitur idque ipsum ab ingressu 

15 et a pedum gradu appellatum. idcirco verbum 

Hransgredi' convenire non putavit neque volantibus neque 

serpentibus neque navigantibus , sed his solis qui gradi- 

untur et pedibus iter emetiuntur. propterea negant aput 

I /SCidptorem idoneum aut navium transgressum reperiri 

^*oposse aut pro tranafretaiUoTie \,T«b\i^^eaaum. 



C. Asinius Pollio 497 

Gell. 10, 26, 1 Asinio Pollioni — transgressum. sequitv/r Tefutatio 

Gellii. cf. Non. p. 452, 28. de loco cf. Kretzschmer, de Gell. 
font. 7. 65. 

2 salustio/// iquis Paris. sal(l)u8ti(i) in. rell. 6 posui 

Voss. Lat. F 112 Begin. 597 m. 2 posuit rell. 10 ac inde 

quin {segi. tra-, unde infra) Non. 14 dicuntur pkriiiue codd. 



EX ORATIONE PRO LAMIA 

3 [i?. 492 OBF^ Meyer] 

itaque numquam per Ciceronem mora fuit, 
quin eiuraret suas [esse], quas cupidissime effu- 
derat, orationes in Antonium, multiplicesque 
numero et accuratius scriptas illis contrarias 
edere ac vel ipse palam pro contione recitare 
pollicebatur. 

Sen. suas. 6, 15 Pollio — dixit in ea oratione, quam pro 

Lamia edidit. Asini Pollionis : itaqae — polUcebatar. 

2 esse secl. HMueller 

EX fflSTORES 

cf. EKomemarm, die hist. Schriftst. d. As. Poll. in Fleck. 
Jdhrbh. suppl. 22 {1896) p. 555 sq. Peter, hist. Bom. rell. 
{Lips. 1906) p. LXXXV sq. 

4 [HBB 5 Peter] 

quoniam in hanc suasoriam incidimus, non alienum 
puto indicare, quomodo quisque se ex historicis adversus 
memoriam Ciceronis gesserit. nam quin Cicero nec tam 
timidus fuerit ut rogaret Antonium, nec tam stultus ut 
exorari posse eum speraret, nemo dubitat excepto Asinio 6 
Pollione, qui infestissimus famae Ciceronis permansit. — 
adieceratque his \fr. 3] alia sordidiora multo, ut cuilibet 
facile liqueret hoc totum adeo falsimi esse, ut ne ipse 
quidem Pollio in historiis suis ponere ausus sit. — Pollio 
quoque Asinius, qui Verrem Ciceronis reum fortissime lo 
morientem tradidit, Ciceronis mortem solus ex omnibus 
maligne narrat, testimonium tamen quamvis invitus plenum 

Grammaticae Bomanae fragmenta ed. ¥t3«a.ioia ^^ 



498 Grammaticae aetatie Augusteae fragmenta 

ei reddidit. Asini Pollionis: huius ergo viri tot tan- 
tisque operibus mansuri in omne aevum prae- 

15 dicare de ingenio atque industria superva<(cuum 
est^. natura autem atque fortuna pariter obsecuta 
est ei, si quidem facies decora ad senectutem 
prosperaque permansit valetudo, tum pax diutina, 
cuius instructus erat artibus, contigit. namque 

20 ad priscam severitatem iudiciis exactis maxima 
noxiorum multitudo provenit, quos obstrictos 
patrocinio incolumes plerosque habebat. iam feli- 
cissima consulatus ei sors petendi et gerendi 
(magna munera deum) consilio industriaque uti- 

26 nam moderatius secundas res et fortius adversas 
ferre potuisset! namque utraeque cum evenerant 
ei, mutari eas non posse rebatur. inde sunt in- 
vidiae tempestates coortae graves in eum certior- 
que inimicis adgrediendi fiducia; maiore enim 

30 simultates adpetebat animo quam gerebat. sed 
quando mortalium nulli virtus perfecta contigit, 
qua maior pars vitae atque ingenii stetit, ea iudi- 
candum de homine est. atque ego ne miserandi 
quidem exitus eum fuisse iudicarem, nisi ipse tam 

85 miseram mortem putasset. 

Sen. SUas. 6, 14 qnoniam in hanc — permansit. — [J^5] adieceratqae 
— ansus sit. — [54] Pollio qnoque — putasset. de Asinio Appxani 

(6. c. 2j 15) avLCtore cf. Peter p. LXXXXI, is etiam Ciceronis 
orationis vitia complv/ribm locis insecutits est {Quint 12, 1, 22). 

3 quin IFGronovius: qae 5 poBse eum Kiefiling possem 
vel posse codd. 7 adiec. CFWMtieller: ceteraque ut c. 
CFWMue. ut tibi codd. ut ibi HMueller 13 redidit Antverp. 
reddit rell. 14 mansuria: em. Bursian 15 supervac. e. 
Schott: superba 18 tunc 20 a prisca severitate iudicis 
exacti maximorum nox. : em. Gronovius 24 exclamationis sig- 
num post deum posuit Peter, alii alia temptaverv/nt 26 vene- 
rant: em. CFWMue. 28 gr. in eo codd. gravissimae, eo 
Kiepling 29 maiores 

mCERTAE SEDIS 

ubi de genere et numero nominum (fr. 5. 6) et de verborum 
formis (fr, 7) Asinius disputa-ocnt (:mm quin is a Charisio et 



C. Asinius PolUo 499 

Prisciano significatus sit nulla iam dubitatio est), amhigitur. 
ista tamen adeo reconditae interiorisque naturae sunt, ut ad 
orationes, quas Bergk cogitavit (op. 2, 751. cf. lyHendecourt 
l. c. p. 61 et Beck, Plin. duh. serm. rell. p. 31 adn.), vix a^c- 
commodata sint faciliusqu^ in libro quodam grammatico, forta^sse 
in epistulis, locum suum inveniant (cf. Haupt op. 2, 67 sq. 
Harder, Fleck. Jahrhh. 137. 1888 p. 369). de loco CGK V 574, 6 
(caminus generis masculini, sicut Pollio Asinius) cf. Harder ihid. 
p. 371. ad huius modi lihellos etiam fr. 8. 10 pertinere poterant, 
aeque atque existimatio Ciceroniani sermonis (vd. ad fr. 4); fr. 9 
contra ex oratione pro Urhiniae heredihus fluxisse verisimilius 
puto, cum eo tempore Asinius adversarii patronum Lahienum 
hahuerit, hominem, ut ait Seneca (controv. 4 praef. 2) ^mentis 
quam linguae amarioris\ fr. 11 historiis vulgo adscribitur. 



hos pugillares et masculino genere et semper plura- 

liter dicas, sicut Asinius in Valer^ium)>, quia pugillus est 

qui plures tabellas continet in seriem sutas. attamen 

haec pugillaria saepius neutraliter dicit idem Catullus 

in hendecasyllabis [43, 5]. item Laber<(ius in Piscatore^ 5 

\v. 71^ Bihh.^^ singulariter hoc pugillar dicit. 

Char. p. 97, 10 (= Plin. dui). serm. p. 75, 7 B.) hos pu- 
giUares — dicit. cf. Bcda orth. p. 285, 16. 

2 in Valer. expL Keil (cf. Haupt l. c. p. 68) in Valerium 
lib. I. Putsch in Labienum vir quidam ap. Bondam 5 Lab. 
in P. Putsch ex Beda 

6 

in Nelei carmine [I p. 271 Y Rihh.^ aeque prisco 
^saucia puer filia sumam', ubi tamen Varro [/r. 250^ 
cum ^a' puera putat dictimi, sed Aelius Stilo magister 
eius \fr. 47^ et Asinius contra. 

Cfiar. p. 84, 8 (== Plin. duh. serm. p, 49, 24 B.) in Neiei 

— contra. 

7 [p. 501 ORF^ Meyer'] 

nanciscor etiam nactum facit absque n, ut Probo et 
Capro et Pollioni et Plinio placet. 

Prisc. p. 513, 7 (= Plin. duh. serm. p. 39, 4 B.) nanciacor — 
piacet. de Pollione cf. Ha/rder l. c. p. 369. 



500 Grammaticae aetatis Augusteae fragnienta 

8 [p. 500] 

neqne tuburchinabunduin et lurchinabundum iam in 
nobis quisquam ferat, licet Cato sit auctor [mc. 49 J.], 
nec hos lodices, quamquam id Pollioni placet. 

Quint. 1, 6, 42 neque enim taburclimabuxLdum — placet, nec gla~ 

diola, atqui Messalla dixit, nec parricidatum, quod in Oaelio 
vix tolerabile videtur, nec collos mihi Calvus persuaserit. verho 
^placeV fortasse praeceptum indicatur; cf. Harder l. c. p. 370. 
aliter Meyer, OBF* p. 500. 

9 [p. 496] 

iam evaluit Vebus agentibus', quod Pollio in Labieno 

damnat. 

Quint. 9, 3, 13 ut iam — damnat, et contumeliam fecit, quod 
a Cicerone reprendi notum est; af&ci enim contumelia dicebant. 

1 iam Spalding: nam lavieno vel lameno codd. 

10 

in Tito Livio mirae facundiae viro putat inesse Pollio 
Asinius quandam Patavinitatem. 

Quint. 8, 1, 3 et in Tito — Patavinitatem. quare, si fieri potest, 
et verba omnia et vox huius alumnum urbis oleant, ut oratio 
Bomana plane videatur, non civitate donata. item Quint. 1, 
5, 55 peregrina porro ex omnibus prope dixerim gentibus, ut 
homines, ut instituta etiam multa venerunt. taceo de Tuscis 
et Sabinis et Praenestinis quoque, nam ut eorum sermone 
utentem Vettium Lucilius insectatur, quem ad modum PoUio 
reprendit in Livio Patavinitatem , licet omnia Italica pro 
Romanis habeam. quae haec Fatavinitas fuerit sa>epe quctesi- 
tum est; orationis colorem quendam peregrinum fuisse ego 
eocistimo. 

11 [HBE 4 Peter] 

Pollio Asinius parum diligenter parumque integra 
veritate compositos putat [comnentarios Caesaris], cum 
Caesar pleraque et quae per alios erant gesta temere 
crediderit et quae per se, vel consulto vel etiam memoria 
lapsus perperam ediderit, existimatque rescripturum et 
correcturum fuisse. 

/SW. lul. 56 PoUio -- MMft. 



C. ABinius Pollio 501 



DUBIUM 



12 

verba Sallustii haec sunt \Cat 3, 2\i 'ac mihi qui- 

dem, tam etsi hautquaquam par gloria sequitur scriptorem 

et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res 

gestas scribere, primum quod facta dictis exaequanda 

sunt, dein quia plerique, quae delicta reprehenderis, mali- 6 

volentia et invidia dicta putant. ubi de magna virtute 

atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia 

factu putat, aequo animo accipit, supra veluti ficta pro 

falsis ducit'. proposuit, inquiunt, dicturum causas, quam 

ob rem videatur esse arduum res gestas scribere atque ibi lo 

cum primam causam <^dixerit, dein non alteram causam^ 

sed querellas dicit. non enim causa videri debet, cur 

historiae opus arduum sit, quod hi qui legunt aut inique 

interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt. 

obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem i5 

dicendam aiunt quam arduam, quia quod est arduum sui 

operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. 

Gell. 4, 15, 1 elegantia orationis Sallnstii verborumque 
fingendi [findi codd.l et novandi stadium cum multa prorsus 
invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt 
reprehendere pleraque et obtrectare. in quibus plura inscite 
aut maligne vellicant. non nulla tamen videri possunt non in- 
digna reprehensione, quale illud in Catilinae historia repertum 
est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. 
verba SaUustii — erroribas. haec illi malivoli leprehensoreB dicunt. 
ista Asinio vindicaverunt Mercklin, Fleck. Jahrbb. suppl. 3 
(1860) p. 663. Kretzschmer, de Gell. font. p. 65. 

4 exequenda: em. Vatic. m. 3 5 repr. Sall. deprehen- 

deris (-etis Vatic. -istis Lugd-Bat.) codd. 8 supra ea Sall. 

11 dix., d. n. alt. c. add. Hertz et Hosius 16 obnoxi 

autem q. Paris. 

de aliis locis Gellii, ubi de SaUustio rwrsus disputatur 
(13, 30, 2. 20, 6, 14), res nimis incerta est, ut eos non referam. 

FALSA 

de PolUone Vergilii interprete magna dissensio est; sunt 
enim qui eu/ndem ac superiorem esse putenty «u/wt qvjtA. d.\'K)«T%'v».tiv 



502 Graminaticae aetatis Augusteae fragmenta 

{cf. de ea quaestione G Laemmerhirt, Comment. phil. Jen. 4. 1890 
p. 320). mihi hoc posterius persuasum est; licet enim Servius 
alterum db altero PoUione non discemat, quam consuMudin&m 
apud Latinos scriptores saepius reperiri supra vidimus, nugas 
Pollionis Aeneidos interpretis ab Asinio illo homine sani iudicii 
suhtilisque elegantiae plane alienas esse Btbbeck docuit (proleg. 
ad Verg. p. 114 sq.). fuerunt Asinii PoUiones etiam postea minus 
nobiles (cf. modo Prosop. imp. Bom. 1, 163 et 167 sq.), et de 
persona interpretis Servius errasse potest. 

13 

illud quod Asinius Pollio dicit caret ratione, de 
Achaemenide dictum 'miles Ulixi', Myrmidonas vero et 
Dolopas praesentes esse acceptos ab Heleno; sic enim 
dicti frangitur dignitas. 

Serv. Aen. 2, 7 'aut duri miles Ulixi'. duri non laboriosi 

sed crudelis — . iUud autem quod — dignitaa. 

14 

de illo loco multi quaerunt [Aen. 6, 56l]i ^quis tantus 

clangor ad auras?' et Pollio dicit Aeneae et Sibyllae, quas 

illi secum traxerant, cum constet esse etiam illic auras. 

Serv. Aen. 6, 554 auras autem inferis congruas intellegamus. 
Statius de Mercurio ait [cf. Theb. 2, 2] : pigrae aurae eius inpe- 
diebant volatum. de iUo enim loco — auras. 

15 

^extulerat lucem'. Asinius Pollio dicit ubique Vergilium 
in diei descriptione sermonem aliquem ponere aptum 
praesentibus rebus, ut boc loco, quia funerum et sepul- 
turarum res agitur, dicit extulerat; item in quarto, quia 
est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem, dicit [585]: 
^Tithoni croceum linquens Aurora cubile'. 

SerV. Aen. 11, 183 extulerat — cubUe. 



LURANIUS 

Luraniu7n vel Loranium Augusteae aetatis grammaticum 
^k tmeNdum esse puto, cum de nomine in codicibus consensio sit 
^ (laumniua cod. Argmt^ nequc fragmefifitt eius argumentum od 



C. Asinius PoUio. LuraniuB. M.ValeriusMessalla Corvinus 503 

Veranii libros, ut non milli voluerunty quadret. Loranios hdbes 
in CIL VI 21507 sq. praeterea cf. Schulze, Lat. Eigenn. p. 359 
et Prosop. imp. Rom. 2, 307/314:. 

FRAGMENTUM 

quae fuit causa et Servio \Sulp. supra test.^, ut dixi, 
subtrahendae s litterae, quotiens ultima esset aliaque con- 
sonante susciperetur, quod reprendit Luranius. 

Quint. 9, 4, 38 quae fttit — Luranius, Messalla defendit [fr. 3]. 

1 dixit Lachma/nn 



M. VALERIUS M. f. MESSALLA CORVINUS 

A. TESTIMONIA 

VITAE 

1. ^Messalla Corvinus^ vel ^Corvinus Messalld* plerumque, 
sa^pius simplidter ^Messalla^ vel ^Corvinusf*, interdum ^M. Mes- 
salla^ vel ^ Valerius Messalld*. de eius origine cf. FMimzer, de 
gente Valeria (OppoUae 1891) p. 3sq., de agnomine Corvino 
ibid. p. 25, de cognomine Messalla de eiusque scribendi ratione 
L Wiese, de M. Val. Mess. Corv. vita et studiis doctr. (diss. Berol. 
1829) p. 4 et 5 adn. 5. Brunn, de auct. ind. Plin. {Bonnae 1856) 
p. 13. de altero agnomine Publicola M. Valerio iniu/ria, ut 
videtur, tributo cf. Prosop. imp. Rom. 3, 363 sq. 

2. Hieron. ad a. Abr. 1958 = 695/59 Messalla Corvinus 
orator nascitur et T. Livius Patayinus scribtor historicus. id. 
ad a. Abr. 2027=764/11 Messalla Corvinus orator ante bien- 
nium quam moreretur ita memoriam et sensum amisit, ut vix 
pauca verba coniungeret, et ad extremum ulcere sibi circa 
sacram spinam nato inedia se confecit anno aetatis LXXII. 
Ovid. ex P. 1, 7, 29 cui [Messallae] nos et lacrimas, supremum 
in funere munus, / et dedimus medio scripta canenda foro. Suet. 
Tib. 70^ in oratione Latina secntus est [Tiberius n. a. 712/42, 
m. 790/37] Corvinum Messallam, quem senem adulescens ob- 
servarat. Ovid. ex P. 1, 7, 27 [ad Messalinu/m] nec tuus est 
genitor nos infitiatus amicos, / hortator studii causaque fax- 
que mei. cf. etiam Quint. 12, 11, 28. Vell. Pat. 2, 71. his 
omnibus locis inter se comparatis apparet Hieronymum in errore 
versari, ut iam Borghesi intellexit (op. 1, 408 sq.); natus enim 
mdetur Messalla anno fere 690/64, mortuus a. 766/13 {cf Prosop. 



I 



504 Gramiiiaticae aetatis Augiisteae fragmenta 

imp. Rom. 3, 364). hac de controversia cf. etiam Nipperdey op. 
p. 289 sq. Marx, Wien. Stud. 19 {1897) p. 151. 

3. Messallae vitae cmriculum hoc est: a. 709/45 — 710/44 
Athenis studiorum causa (Cic. ad Att. 12, 32, 2. 15, 17, 2) mora- 
tus, a. 712/42 pugnat ad Fhilippos {Plut. Brut. 42), inde primo 
ad Antonium transit {Appian. b. c. 5, 113. Vdl. Pat. 2, 71), 
mox ad Octavianum (Plin. n. h. 33, 50. Appian. b. c. 4, 38. 
Plut. Brut. 53), a. 718/36 augur {Cass. Dio 49, 16), a. 720/34 
Salassos domat (Appian. Illyr. 17. Dio 49, 38. cf. Tibull. 4, 
1, 107), a. 723/31 pugnat ad Actium {Appian. b. c. 4, 38), a. eodem 
consul {Tac. ann. 13, 34. Fasti Amit. CIL /* p. 61), a. 727/27 
{cf. Schanz, Bom. Littg. 2*, 19) Aquitanos vincit et triumphat 
{Tibull. 1, 7, 7. CIL I p. 461), inde Syriae praeses {Ttbull. 1, 
3,1. 7, 13. Dio 51, 7), praefectus urbi {Tac. ann. 6, 11. Hieron. 
ad a. Abr. 1991), a. 743/11 primus curator a>quarum {Frontin. 
de aq. 99. 102), a. 752/2 defert Augusto appellationem ^poiter 
patriae^ {Stiet. Aug. 58), iam admodum senex memoria captus 
est {Plin. n. h. 7, 90. Solin. 1, 110). 

4. Messalla amicis usus est: Bruto et Cassio {VeU. Pat. 
2, 71. Plut. Brut. 40. Tac. a/nn. 4, 34), TibuUo {TibuU. 1, 
5, 31 al.), Ovidio {cf. test. 2), Horatio {Hor. carm. 3, 21, 7 et 
Porphyr. ad h. l.), Asinio PoUione {Sen. su>as. 6, 27), Antonio, 
Octaviano {test. 3) aliisque. de coetu MessaUae cf. Baehrens, 
TibuU. BldU. p. 46. 50. 

5. Cic. ad Brut. 1, 15, 1 cave putes probitate constantia 
cura studio reip. quicquam illi [MessaUae] esse simile. Quint. 
12, 11, 2§ an Pollio et Messalla — parum in vita dignitatis 
habuerunt? cf. Asin. PoUio test. 8. VeU. Pat. 2, 71. Plut. 
Brut. 53. Appian. b. c. 4, 38. 5, 113. Tac. ann. 4, 34. 

6. Sen. controv. 2, 4, 8 fuit autem Messalla exactissimi in- 
genii quidem in omni studiorum parte, <^aedy Latini utique 
sermonis observator diligentissimus. cf. Hor. sat. 1, 10, 29. 85. 
Tac. de orat. 12. de studio sapientiae cf. Hor. carm. 3, 21, 9. 

SCBIPTORUM 

7. Quint. 10, 5, 2 vertere Graeca in Latinum veteres 
nostri oratores optimum iudicabant — . id MesBallae placuit, 
multaeque sunt ab eo scriptae ad hunc modum orationes, adeo 
ut etiam cum illa Hyperidis pro Phryne difficillima Romanis 
subtilitate contenderet. 

8. Verg. catal. 9, 13 [ad MessaUam] pauca tua in nostras 

venerunt carmina chartas, / carmina cum lingna tum sale 

Cecropio, / carmina quae Pylium saeclis accepta ftitxiris, / car- 

mina, Quae Pjlium vincere digna senem. Latina carmina ludicra 

^gnificavit Plin. epist. 5, 3, 5. 



M. Yalerius MeBsalla Corvinus 505 

9. Cic. ad Brut 1, 15, 1 Messallam habes. — eloquentia, 
qua mirabiliter excellit reliqua testimonia cum fragmentis ap. 
Meyer, OBF* p. 507 sq. 

10. commentariorum de hello civili fragmenta apud Peter, 
HBB* p. 65 sq. cf p. LXXVIIIsq. 

DOCTRINAE 

11. Quint. 1, 6, 4:2 gladiola — Messalla dixit. cf. Asin. 
Pollio fr. 8. 

12. Quint. 8, 3, 34 Messalla primus reatum [dixit]. 

13. Sen. suas. 2, 17 cognomen vel, ut Messalla ait, cogno- 
mentum 

14. Porphyr. Hor. serm. 1, 10, 28 Pedius Publicola et 
Messalla adeo curasse dicuntur ne Gxaeca Latinis verbis inmis- 
cerent, ut Messalla primus funambulum dixerit, ne c%oivo§dxriv 
diceret. cf. Schol. Cruq. Hor. ibid. 

15. Sen. sua^. 2, 20 ^quidquid ad adversae cessatum est 
moenia Troiae, / Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium / 
haesit' [Verg. Aen. 11, ^SSsq.y Messalla aiebat hic Vergilium 
debuisse desinere: quod sequitur 'ej; in decimum vestigia ret- 
tulit annum' explementum esse. cf. Bihbeck, proleg. ad Verg. 
p. 86. 111. 

16. de Mar. Vict. p. 9, 5 cf. Mess. Bufus p. 427. Messalla 
rhetorum existimator ap. Sen. controv. 2, 4, 8. 10. 



B. PRAGMENTA 

quod BSchoell Qeg. XII tah. p. 36 adn. 2) contendit scripta 
grammatica Messallae Corvino a Quintiliano adsignata Messallae 
augu/ris esse, mihi non persuasit; quomodo enim QuintUianus dili- 
gentissimus scriptor clarissimos illos viros permiscuerit non in- 
telUgo, ne dicam apud SurCtonium eiusdem vocis atque OrhUium 
grammaticum et Nepotem auctorem in epistula Corvinu/m repe- 
riri. et erant fortasse MessaUae lihelli grammatici in epistularum 
formam redacti pariter ac Varronis Sinnii Valgii aliorumque 
{vd. test. seq.). 

DE S LITTERA 

Quint. 1, 7, 35 ideo minus Messalla nitidus, quia quosdam 
totos libellos non verbis modo, sed etiam litteris dedit? 

1 

quid? non Cato Censorius dicam et faciam dice et 
facie scripsit \inc. 55 /.] emidemque in ceteris, quae similiter 



506 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

cadunt, modum tenuit? quod et ex veteribus eius libris 
manifestum est et a Messalla in libro de s littera positum. 

Quint 1, 7, 23 quid — positum. cf, Paul. Fest. p. 26, 13. 
72, 6. Fest. p. 20U, 23. 286 f>, 21. 

1 dice et facie vel dicae et faciae (face Amhros. Paris. 7723) 
3 et ex] ex Amhros. 

2 

s non nulli litteram non putarunt; nam Messalla quen- 
dam sibilum dixit. 

Mart. Cap. 3, 244 s non nuiii — dixit. quae tamen utrimqne 
p litterae copulatur, ut spado psittacus, et c q i sequentes am- 
plectitur, ut Scaurus squama stella. fragm. Bob. CGK VII 
538, 32 8 aliquando sibilus, non littera iudicatur. 

3 

quae fuit causa et Servio [Sulp. supra test.^, ut dixi, 
subtrahendae s litterae, quotiens ultima esset aliaque con- 
sonante susciperetur, quod reprendit Luranius [fr. i], 
Messalla defendit; nam neque Lucilium putant uti eadem 
5 ultima, cimi dicit [149 Ma.^ 'Aeserninus fuit' et [150 Jtfa.] 
'dignus locoque' et Cicero in oratore [161] plures anti- 
quorum tradit sic locutos. 

Quint. 9, 4, 38 quae fuit — locutos. cf. Lco, Pl. F. p. 230 sq. 

1 dixit Lachmann 4 putat Spalding fort. recte 5 seri- 
nus: em. LFSchmidt coU. Non. p. 393 

f i 

duapondo et trepondo usque ad nostram aetatem ab 

omnibus dictum est, et recte dici Messalla confirmat. 

Quint. 1, 5, 15 nam et dua et tre pondo diversorum gene- 
rum sunt barbarismi; at duapondo — confirmat. 

EPISTULAE 

5 

eosdem [grammaticos] litteratores vocitatos Messalla 

Corvinus in quadam epistula ostendit, non esse sibi dicens 

■ rem cum Furio BibacuLo^ ne cimi Ticida quidem aut 



M.ValeriusMessallaCorvinuB. M. Aristius Fuscus. Porcellus 507 

litteratore Catone; significat enim haud dubie Valerium 

Catonem poetam simul grammaticimique notissimum. 5 

Suet de gramm, 4 appellatio grammaticorum Graeca con- 
suetudine invaluit, sed initio litterati vocabantur. Comelius 
quoque Nepos [fr. 14]. eosdem — notissimum. sunt qui [Orhilius fr. J3f]. 



M. AEISTIUS FUSCUS 

TESTIMONIA 

1. praenomen est in inscriptione Hor. carm, 1,22; alias in- 
'cenitur ^Fuscus Aristiu^s^ vel simpliciter ^FtMcus^ vel ^Aristius'. 

2. Hor. sat. 1, 9, 61 Fuscus Aristius occurrit mihi carus. 
id. ep. 1, 10, 1 urbis amatorem Fuscum salvere iubemus / ruris 
amatores, hac in re scilicet una / multum dissimiles, at cetera 
paene gemelli / fratemis animis; quidquid negat alter, et 
alter: / adnuimus pariter vetuli notique columbi. cf. Ps-Acro 
et Forphyr. Hor. test. 3 et carm. 1, 22, 1. erat igitur Aristius 
Horatio aetate suppar. 

3. Ps-Acro Hor. ep. 1, 10, 1 ad Aristium Fuscum gram- 
maticum scribit. id. serm. 1, 9, 62 Aristius Fuscus grammati- 
cus doctissimus illius temporis amicus Horatii. Porphyr. Hm'. 
serm. 1, 9, 60 Aristius Fu6cus praestantissimus granmiaticus illo 
tempore et amicus Horatii fuit. ei Haupt {pp. 2, 69) fr. 1 
Aufustii vindicaverat , sed de Aristii litteris grammaticis nihif 
traditum est. quam magna in existimatione eum Horatius ut 
carminum iudicem hnhuerit, vide apud Valgium test. 5. 

4. Porphyr. Hor. ep. 1, 10, 1 ad Aristium Fuscum scrip- 
torem comoediarum cf. Prosop. imp. JRom. 1, 133/860. 



PORCELLUS 

PorcelU aetas ex eo fere statui potest, quod Seneca in Suaso- 
riis {post annos 784/31—787/34 scriptis) eum mortuum memorat 
{cf. test. seq. arguebat et accusabat). 

A. TESTIMONIUM 

Sen. stuis. 2, 12 edicta in posterum diem pugna epulantes 
milites inducit [Comelius Severus] et ait [FPJR 11 B\ : ^stra- d 



508 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

tiqne per herbam : / hic meus est, dixere, dies*. — illud Porcellug 
grammaticus arguebat in hoc versu quasi soloecismum, quod 
cum plures induxisset diceret ^hic meus est dies', non ^hic 
noster est', et in sententia optima id accusabat quod erat 
optimum. lioc iudicium litteris mandatum non esse videtur. 



B. FALSUM PRAGMENTUM 

quae 1 littera finiuntur in declinatione gemi- 

nant eandem litteram, tamquam mel mellis et fel 

fellis. facit ita tribunal tribunallis et animal animallis. 

Suet. diff. serm. p. 310, 28 Both tribunal an tribunale et 
animal an animale. rorcellus [ita Roih p. XCVII Proc. codd.] 
ait: quae 1 — animaniB. sed erravit, primum quia monosyllaba in 
exemplo posuit, deinde [qua] quia [re] 1 non geminat nec vigil 
nec pugil. haec quae apud Beifferscheid Suet. rell. non inveni 
quam fidem habeant ignoro. sed a vetere scriptore sive Porcello 
sive Procilio sive quo alio nomine fuit, istae nugae omnino ah- 
horrent. 



ANTONIUS EUFUS 

numi Antonius Rufus idem sit, qui praetextarum togatarum- 
que scriptor a Ps-Acrone (Hor. AP 288) memoratur, nescimus: 
certe a Rufo ^Pindaricae lyrae fidicine^ (Ovid. ex P. 4, 16, 28) 
is diversus esse videtur {cf. Reifferscheid , ind. schol. Vratisl. 
1880/81 p. 7). de Rufo cf. Goetz, Pauly-Wiss. RE 1,2637/94. 
Prosop. imp. Rom. 1, 104/692. 



FRAGMENTA 

1 

locutionem quoque Antonius Rufus per q dicit esse 
scribendam, quod sit ab eo quod est loqui; item periculxun 
et ferculum. 

Vel. Long. p. 79, 13 locutionem — fercnlnin. cf. LucQ. fr. 14. 

Vel. Long. p. 70, 15. Caper ortfi. p. 93, 4. Ann, Comut, ap. 
Cassiod. p. 150, 22. Papirian. ibid. p. 158, 18. 164, 19. Caes, 
Vtndex ibid. p. 207, 1. Albin. oriK. p. 299, 23. . 



Porcellus. Antonius Rufus. M. Verrius Flaccus 509 

2 

fuerunt qui nobis quoque adicerent dualem *scripsere 

legere', quod evitandae asperitatis gratia mollitum est, ut 

apud veteres pro ^male mereris' *male merere'. ideoque 

quod vocant duale in illo solo genere consistit, cum apud 

Graecos et verbi tota fere ratiooe et in nominibus depren- 5 

datur et sic quoque rarissimus eius sit usus, apud nostrorum 

vero neminem haec observatio reperiatur, quin e contrario 

[Aen. 1, 36S\ ^devenere locos' et [Aen. 2, i\ ^conticuere 

omnes' et [Ovid. met. 13, i] 'consedere duces' aperte nos 

doceant nihil horum ad duos pertinere, dixere quoque, lo 

quamquam id Antonius Rufus ex diverso ponit exemplimi, 

de pluribus patronis praeco pronuntiet. 

Quint 1, 5, 42 fuenmt qui — pronuntiet. 8%, ut videtur, VergiUani 
loci et Ovidianus a JRufo allati sunt, eit^s aetas certioribus 
terminis definitur. 

11 quamquam id] quod Ambi^os. 



M. VERRIUS FLACCUS 

A. TESTIMONIA 

VTTAE 

1. ^M. Verrius Flaccus' Su£t. {cf. ind. gramm. et test. 2) 
et Hieron., ceteroqui ^Verrius Flaccus' plerumque, interdum 
^Verrius^ et fortasse etiam ^Flaccus\ 

2. Sust. de gramm. 17 M. [ita ut vid. Vindob. m. i] Verrius 
Flaccus libertinus. itaque alius est Verrius Flaccus M. f. tribu 
Falerna CIL X 3086^; cf 3734 (alitcr Schulze, Lat. Eigenn. p. 49S). 

3. Hieron. ad a. Ahr. 2024=761/8 Athenodorus Tarsen- 
sis stoicus philosophus et M. Verrius Flaccus grammaticus in- 
signes habentur. Suet. de gramm. 17 decessit aetatis exactae 
siu) Tiberio [767/14 — 790/37]. ab eodem Suetonio accepimus 
Verrivm anno fere 744/10 ab Augusto nepotum m^gistrum elec- 
tum in Palatium transiisse (cf. De lud. litt. test. 50), unde eum 
XXXV minimum annos natum tumjc fuisse effijci potest. quod 
si, ut probabile est, qttae Praenestinis fastis usque ad a. 775/22 
addita sunt Verrii beneficio habemus, is, qui admodum senex 
decessit, spatio annorum 694/60 — 704/50 natus est. cf. test. 4. 

4. Suet. de gramm. 17 statuam habet Fraeneste in inferiore 
foii parte circa hemicyclium, in quo fastos a se ordinatos et 



510 Grammaticae aetatis Augofiteae firagmenta 

marmoreo parieti incisos publicarat. hinc Verrium Praenestinum 
€886 vuH Hirschfeld, Hermes 9 {187 o) p. 105; cf, tamen Heiffer- 
scheid, ind. schol. Vratisl. 1877; 78 p. 5 et VahUn op. l,43sq. priori 
fastorum tahulae (a. 752 2 — 763,10) altera accedit usque ad 
a. 775/22, de qua cf. test. 3 et Mommsen, CIL 1 p. 295 {cf GIL I^ 
p. 206, 11). fragmenta sunt m CIL J* p. 231. cf. Gatti, Atti 
d. B. Accad. d. Lincei Ser. 5 Vol. 5 T. 2 {Boma 1897) p. 421 
et Pascal, Atene e Boma 1906 n. 90 — 91 p. 212 sq. 

5. Arnob. 1, 50 Epicados omnes, CaesellioB Verrios Scanros 
teneatis et Nisos. cf. Cornel. Epic. test. 4 et Gell. ad fr. 2. 

6. Macrob. 1, 15, 21 Verrinm Flaccum iuris pontificii peri- 
tissimum sed cf. praef. ad Veranium. 

SCRIPTORUM 

7. Prisc. p. 383, 12 Verrius : ^blanditusque labor moUi cura- 
bitur arte'. itaque poeta etiam fuisse videtur. versum omisit 
Baehrens, FPB; cf. tamen Verrium Paeti amicum {Cic. ad 
fam. 9, 20, 2). 

8. Gell. 4, 5, 6 ea historia de aruspicibus ac de versu isto 
senario [^malum consilium consultori pessimum est' FPB 
p. 37 B.^ scripta est in annalibus maximis libro undecimo 
\fr. 3 P.] et in Verri Flacci libro primo rerum memoria 
dignarum. videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi 
versu expressus {J^qya 266]: ^i] 8h Ttcixr} §ovXr} t& ^ovXsveavxi 
Ttccniarri^ hinc haiisisse videtur Pliniu^s n. h. ind. libr. III VII 
VIII XIV XV XVIII XXVIII XXIX XXXIV XXXV 
et 7, 180 de mortibtis repentinis; 8, 17 de elephantis; 9, 77 de 
praetextatis anguillarum tergore verberatis; 18, 62 de farre; 
28, 18 de deorum evocatione; 33, 63 de Tarquinio Prisco; 33, 111 
de lovis simulacri facie minio illita. ceterum cf. MHnzer, 
Quellenkr. d. Ng. d. Plin. p. 299 sq. 

9. Schol. Veron. Aen. 10,183 Flaccus primo Etruscarum 
item ibid. 10, 200. cf Peter, hist. Bom. rdl.^ p. CVIIIsq. et 
supra Gran. Fl. ad fr. 4. 

10. Macrob. 1, 4, 7 Verrius Flaccus in eo libello qui Sa- 
turnus inscribitur — et in eodem libro: 'dilucide me' inquit 
^de constitutione Satumaliorum scripsisse arbitror'. hu/nclibrum 
non dedecent loci Lact. d. i. 1, 20. Serv. Dan. Aen. 8, 203. 11, 143. 
Macrob. 1, 6, 15. 10, 7 (= fr. 28). 12, 15. Ps-Acro carm. saec. 8 
{si quidem pro ^ Valerius Flaccm^ ^ Verrius FIJ* emendanduni est), 
quamquam dlii in commentario I)e fastis, alii verisimilius in 
libris De verborum significatu ista fuisse suspicati sunt. cf. lAtt, 
de Verrii Fl. fastorum libris {Bonnae 1904) et Bh. Mus. 59, 603sq. 

11. Suet. de gramm. 19 Scribonius Aphrodisius — docnit 
Verrius tempore, cnius etiam libris de orthographia 



M. YerriuB Flaccus 511 

rescripsit non sine insectatione studiorum morumque eius. na- 
turam huitis libri definire conatus est LMackensen, Comment. 
phil. Jen. 6, 2 p. 3 — 62, qui Scawro Longo Quintiliano Victorino 
inter se collatis locisque ad litteratu/ram pertinentibus ex libris De 
verborum significatu excerptis {p. 50 sq.) illius spedmen quoddam 
proposuit {p. 59 sq.); in quo si operam suam prorsus non per- 
didit, ultra verisimilitudinis speciem non processit. de reliquiis 
huius libri cf. praef. ad inc. sedis fragmenta. 

12. de fastis Praenestinis vd. test. 4. 



Verrii reliquias coll. OMueller, praef. ad Festi de verb. signif. 
p. Xlllsq.: qui cum numeros iis non adsignaverit, contra morem 
nostrum in singulis glossis silentio praeteribitur. 



B. FRAGMENTA 

EPISTULARUM 
de huius modi epistulis cf. Varro Tiro Sinnius Valgiu^ supra 

1 

hoc pro huc — crebro in antiquis lectionibus in- 
venitur, sicut in epistulis probat Verrius Flaccus exemplis 
auctoritate ratione, dicens in adverbiis pro u o plerum- 
que maiores ponere consuetos. 

Serv. Aen. 8, 423 et hoc pro huc posuit secundum antiquum 
morem, nam antea hoc adverbium loci fait, quod nunc abole- 
vit; nam crebro — consuetos. et sic pro huc hoc veteres dicere 
solebant, sicut pro illuc illo dicimus. cf. Prisc. III 64, 5. quxim 
disciplinae grammaticae formulam Verrius secutus sit, ex verbis 
^eocemplis auctoritate ratione* perspicitu/r. 

3 pro u o] probo Carol. 116 Sang. provo Floriac. 

DE OBSCUEIS CATONIS 

huc pertinere videtur fr. 24. cf. etiam Gell. 6, 13. 10, 5, 19 
et Kretzschmer, de Gell. font. p. 75sq. 

2 
lib. II. M. Cato Voconiam legem suadens verbis hisce 
usus est [XXXII 1 /.]: ^principio vobis mulier magnam 
dotem adtulit, tum magnam pecuniam recipit quam in 



512 Grrammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

viri potestatem non conmittit, eam pecuniam viro mutuam 
B dat; postea, ubi irata facta est, servum recepticium sectari 
atque flagitare virum iubet'. quaerebatur servus recepticius 
quid esset. libri statim quaesiti allatique sunt Verrii Flacci 
de obscuris Catonis. in libro secundo scriptum et inventiun 
est recepticium servum dici nequam et nulli pretii, qui 

10 cum venum esset datus redhibitus ob aliquod vitium 
receptusque sit. propterea inquit servus eius modi 
sectari maritum et flagitare pecuniam iubebatur, 
ut eo ipso dolor maior et contumelia gravior viro 
fieret, quod eum servus nihili petendae pecuniae 

15 causa conpellaret. 

Gell. 17, 6, 1 M. Cato — conpeiiaret. cum pacc autcm cumque 
venia istorum, si qui sunt, qui Verrii Flacci auctoritate ca- 
piuntur, dictum hoc sit; recepticius enim servus in ea re, quam 
dicit Cato, aliud omnino est quam Verrius scripsit. Verrius 
in libros De verh. signif. haec iterum iisdem fere verbis rettulit 
(Fest. p. 282^, 24); qua in re haud recte iudicavit OMtieller l 
c. p. XVI. de ratione quae inter libros De obsc. Cat. et De verh. 
signif intercedit cf Willers, de Verr. Fl. glossar. interpr. p. 34. 
ceterum cf Non. p. 54,7. CGL V 651, 24. 

3 recepit Begin. 1646 Voss. Lat. F 7 4 conmittat Paris. 
6 flagit.] cf Usener, Bh. Mus. 56, 11 8 et Paris. om. 

rell. 14 ni(c)hil Paris. Voss. Lat. F 7 et 112 m.l 16 con- 
pelleret Paris. Voss. Lat. F 7 



DE VERBORUM SiaNIFICATU 

inscriptio a Gellio tradita est (fr. 3. 4). quando autem fere 
confectus liher sit, ex Festo p. 347 o-, 25 (cf. p. 154^, 3. 18 5<^, 
28. 270a, 1) Merkel collegit (proleg. ad Ovid. fast. p. XCIVsq.); 
ibi enim legitur: ubi nunc est aedis Concordiae inter Capitolium 
et forum, quae a. 763/10 dicata est. singulae vero litterae, quarum 
ordine id opus dispositum erat, complu/res libros amplectebantur 
(cf. Fest. p. 326 f>, 2). de Verrii auctoribm et de Festi breviario 
cf.praesertim Beitzenstein, Verr. Forsch. (Bresl.phil. Abh.l. 1887). 



It 



3 

Ub. IV. urbe a Gallis Senonibus recuperata 
Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium 



M. Verrius Flaccus 513 

tribunum militum ad Alliam adVersus Gallos 
pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postri- 
die idus fecisse, tum exercitum populi Eomani 5 
occidione occisum et post diem tertium eius diei 
urbem praeter Capitolium captam esse, complures- 
que alii senatores recordari sese dixerunt, quo- 
tiens belli gerendi gratia res divina postridie 
kalendas nonas idus a magistratu populi Eomani lo 
facta esset, eius belli proximo deinceps proelio 
rem publicam male gestam esse. tum senatus 
eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi quod videre- 
tur statuerent. pontifices decreverunt nullum his 
diebus sacrificium recte futurum. i5 

GelL 5, 17 Verrius Flaccus in quarto de verborum signifi- 
catu dies, qui sunt postridie kalendas nonas idus, quos vulgus 
imperite nefastos dicit, propter hanc causam dictos habitosque 
atros esse scribit. urbe inquit a GaUis — fatumxn. ante diem quo- 
que quartum kalendas vel nonas vel idus tamquam inomi- 
nalem diem plerique vitant. eius observationis an religio ulla 
sit tradita, qnaeri solet. istius glossae vestigia apud Fest. 
p. 17 8 a, 6 extant. de re cf. Varro de l. L. 6, 29. Ovid. fast, 1, 57. 
Liv. 6, 1, 11. Plut. quaest. B. 25. Fast. Praen. CILV p. 231. 
Suet. rell. p. 155 B. Gell. 4, 9, 5. Non. p. 73, 30. Macroh. 1, 
15, 22. 16, 22. 

2 Aquinius Macrob. q Lugd-Bat, Vatic, que Paris. 

6 cum Paris. Vatic. exercitu Vatic. 10 a mag. fere 

Paris. Vatic. a ma Gf. Lugd-Bat. 



l. IV. historiam ab annalibus quidam differre eo 
putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, 
earum tamen proprie rerum sit historia, quibus rebus 
gerendis interfuerit is qui narret, eamque esse opinionem 
quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu 
verborum quarto. ac se quidem dubitare super ea re 
dicit, posse autem videri putat non nihil esse rationis in 
ea opinione, quod tcxoqla graece significet rerum cogni- 
tionem praesentium. — ita historias quidem esse aiunt 

GrammHtioae £omanae fragmenta ed. 'FxjISA.ioia ^*^ 



514 Grammaticae aetatis Augusteae fragmenta 

10 rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel 
quo alio nomine id dicendum est, annales vero esse, cum 
res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine 
deinceps componuntur. cum vero non per annos, sed per 
dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco 

15 vocabulo iq>rjfiSQlg dicitur, cuius Latinum interpretamentum 
scriptum est in libro Semproni Asellionis primo [fr, 1 P.], 
ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul ibidem 
quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit osten- 
deremus. \erum inter eos', inquit ^qui annales relinquere 

20 voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere 
conati essent, omnium rerum boc interfuit. annales libri 
tantum modo quod factum quoque anno gestum sit ea 
demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam 
Graeci i(prnieQCScc vocant. nobis non modo satis esse video, 

25 quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam quo consilio 
quaque ratione gesta essent demonstrare'. paulo post idem 
Asellio in eodem libro [fr. 2 P.]: ^nam neque alacriores' 
inquit 'ad rempublicam defendundam neque segniores ad 
rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam 

80 possunt. scribere autem bellum initum quo consule et quo 
confectum sit et quis triimiphans introierit ex eo, libro 
<^vero)> quae in bello gesta sint [iterare id fabulas] non 
praedicare aut interea quid senatus decreverit aut quae 
lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta 

85 sint iterare, id fabulas pueris est narrare, non historias 
scribere'. 

Gell. 5, 18 historiam — praesentiuni. sed nOS audiie SOliti BU- 

mus annales omnino id esse quod historiae sint, historiae non 
omnino esse id quod annales sint; sicuti quod est homo, id 
necessario animal esse, quod est animal, non id necesse est 

hominem esse. Ita hlstorias — non historias scribere. AselltOnis verha 

Verrio tribui Kretzschmerum secutt^s (l. c. p. 70); cf. etiam 
LRusJce, de Gell. Noct. Att. font p. 17. 72 et Serv. Aen. 
1, 373. Isid. or. 1, 41, 1. 44, 3 sq. adde Isid. or. 1, 44, 1. 
CGL VI 72. 524. 



I 



22 quid — esset Nipperdey 25 quid Nipp. 32 vero 
€uididt: (^et eo^ 1. flert» it. id f. dd. Carrio (vd. v. 86) 



M. VerriuB Flaccus 515 

INCERTAE SEDIS 

fr. 5 — 13 ad libros JDe orthographia {test. 11) certa fere 
ratione pertinent. cetera autem de duhiis generibus, de nominum 
verborumque declinatione, de differentiis vocum, de figuris hic illic 
traditis in libris spargi potuerunt, praesertim in iisdem De orth. 
et in epistulis. certe quidem nulla iusta causa Graefenhan {Gesch. 
d. class. Phil. 4, 154) librum de dubiis generibus excogitavit. 

5 

alicam sine adspiratione dietam Verrius tradit. 

Char. p. 96, 9 (= Plin. dub. serni. p. 48, 30 B.) aiicam — 
tradit, ct sic multi dixerunt, <[quamvis]> Lucilius XV [496 Ma.] 
^nemo est halicarius [-caribus cod.] posterior te' cum adspira- 
tione <^dixerit>. cf. Paul. Fest. p. 7, 17. Caper de verb. dub, 
p. 107, 12. Vel Long. p. 68, 18. 



camara dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non 

camera per e. 

Char. p. 58, 23 (= Plin. dub. serm. p. 45, 21 B.) camara — 
per e. sed Lucretius [ad l. VI iMchmann in Lucret. p. 399] 
'cameraeque caminis f exterritibus [ex teretibus BedaY dicendo 
etiam cameram dici posse ostendit. Beda orih. p. 266, 12 camara — 
per e. cf. Paul. Fest.p. 43, 17. Serv. g. 3, 55. Macrob. 6, 4, 23. Non. 
p. 30, 7. Isid. or. 15, 8, 5. Brambach, Neugest. d. Lat. Orth. p. 72sq. 

1 dicitur Beda dicuntur Neap. non camera Montepess. 

e 
Bedae non camaru Neap. 



Verrius et Flaccus in postrema syllaba adspirandum 

probavenmt [iwc^oo]; cohum enim apud veteres mundum 

significat, unde subtractum incohare. 

Diom. p. 365, 16 inchoo inchoavi: sic dicendum pu