(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Hieronymi Mercurialis Foroliviensis De arte gymnastica libri sex : in quibus exercitationum omnium vetustarum genera, loca, modi, facultates, & quidquid denique ad corporis humani exercitationes pertinet diligenter explicatur"

J- -4-2 



^ 



/z 



* * * * * * 
IFOaTZ 



****** 





. 



t 



*f^z 




8TTCCE8SOKIBTJa BTTia 
IST 

SKDK KI.ri'.-\SI 

LEGATIT 

1'K.K.sri- MlNl FICTXS 

II OX. [ACOBTT8 TOItKE 

MDCCCVTH. 



HIERONYMI MERCVRIALIS 



POROLIVIENSlS 



D E 

ARTE GYMNASTICA 

L I B R I S E X: 

In quibus exercitationum omnium vetuftarum genera, loca, 

modi, facultates, dc quidcpid denique ad corporis hu- 

mani exercitationes pertinet diligenter explicatur, 

Editio noviffima , aucla ■> emendata , & figuris aathenticis 
Christophori Coriolani exomata, 




AMSTELO.DAMI, 

Sumptibus A N D R E vE FRISII. 
cId lo C LXXII, 



f 



Nobiliflimo , Generofiffimoque Viro , 
D O M I N O 

PETRO*SPREKELSEN, 

Harreditario in 
Dronenborg, <3c Sternholm 
ANDREAS FRISIVS 
P. F. 




Vm fuo , & aliorum fato lucftantur y 
NobilifTime Vir, quotquoterudito- 
rum hominum lucubrationes typis 
excudendas fufcipiunt. Etenim , ut 
fumptus perquamgraves, &millecurarum,qui- 
bus confli<5lantur generatacitnsprxteream,usque 
adeo anceps <3t fpinofum eft hoc negotium , ut 
quid prius, quid pofterius agendum fit, <3cquae 
conatus tuos fortuna maneat, non magisfcias, 
quamqua? imminentis anni futurafittempeftas: 
ita omnia ab incerto eventu,<3c quodlongema- 
gis ominofum eft , a captu <3c arbitrio legentium 
dependent , quorum ut diverfx facultates , ita 

* 3 ^ 



D E D I C A T I O. 

diverfa quoque ingenia, Stdiverfaeinclinationes 
funt. His nihil nifi quod funiofam antiquita- 
temfapit, illis nifi quod novum eft, & recens 
ab incude prodiit, nihil placet. Sunt qui feriis 
capiuntur , & omnia fua ad quaeftum & huma- 
nx ufum vitae componunt, nulJa elegantiarum 
aut humanioris literaturae cura, quibus animam 
facilius, quam nummos extorferis, Contraalii 
aufterumhoc, & (ut ipfis videtur) ferviievi- 
tae genus dedignantes, circa amoenitates ftudio- 
rumvagantur, & quidquid vel minus com- 
ptum, vel magis reconditum occurrit, nonfine 
indignatione & fupercilio transmittunt : cui 
hominum generi ne ipfe quidem , fi viveret, 
deliciarum arbiter Petronius fatisfaceret. Nec 
defunt , qui ex fola infcriptione <3c titulo ope- 
ns , de qualitate libri , haud fecus ac Archi- 
tedluras & rerum ignari ex frontifpicio domns 
de ejusdem interni conftitutione , fecure, nec 
fine applaufu aliorum judicant. In hac tanta in- 
geniorum <3c fententiarum varietate aureos fibi 
montes, <3c communem ledorum omnium be- 
nevolentiampolliceri, id vero nihilaliudeflet, 
qnam cum ratione infanire. Quomodocunque 

tamen 



DEblC ATIQ 

tamen haec fefe habeant , in ea femper fui fen- 
tentia , ut exornandam efle eam quam nadtus 
fumSpartamputarem : ideoque idegifedulo,ut 
quidquid exofficina mea prodiret, quam mini- 
mo ledtoris impendio publicis omnium ufibus 
infervire potfet : ac tantumabeftutlaboris&in- 
ftkuti me meipoeniteat, utmultopotiuscurrenti 
mihi calcar additum fit, crefcatque fub ipfa o- 
neris gravitate propofiti redtique tenax animus ; 
& ne longa oratione tua tempora morer,en Tibi, 
Nobiliflime Vir, nova vefte donatum a.me Hie~ 
ronymi Mercurialis de arte Gymnafiica tractatum, 
de cujus viri eruditione &praeflantia,nunctan- 
to minus dico , quanto nomcn ejusdem & fama 
erudito orbi magis innotuit. Etfanepraeftitimus 
inexornandohoc authoreomneillud, quodpras- 
ftari a nobis pro rei & fubjedtae materix natura 
potuit. Sed enim cum omniafatisex voto proce- 
derent,illanosfollicitudotenuit,quodcum ex hu- 
jus feculi more tanto operi, pardignitatepatro- 
nus eligendus effet , cui hx partes deferendae eflent, 
non fatis conftaret. Sed hunc quidcm non levem 
fcrupulum cafus & benignior fortuna difcufllt. 
JEtenim ex quo Nobiliffimi D. KerckringH be- 

neficio 



D E D I C A T I O. 

neficio adfpedtu & alloquio Nob. T. frui mihi 
contigit, dici non poteft quam me infignis tua co- 
mitas>& cuivis obvia humanitas affecerit.Et certe 
fi fuus virtuti honor debetur ; fi digna dignis tri- 
buendafunt,totusTibi ? Nobiliflime Vir, quan- 
tus quantuseft hicdebebiturlibellus, ut quibonis 
artibus & animi generofitate praeclarum apud 
omnes nomen, & variis peregrinationibus id afTe- 
cutus es , ut fimul linguas moresque populorum 
optime calleas, & quicquid ubique equcftrium 
aliorumque exercitationum eft, qnafi proprium 
tuum in numerato habeas. Accipe ereo Nobi- 
liliime Vir , ea qua polles humanitate & bene- 
volenna id , quod jure tibi debitum fponte fua 
ad te properat, & ex qualitate operis officiofis- 
fimum animi noftri erga Nobil. T. affedtum, 
& obfervantiam minime vulgarem dimetiendo, 
nos, quod facis, amare perge, Vale. 

Vabantur Amflelodami Calend* 
Januar. m. dc. lxxii, 



A N- 




ANDREAS FRISIVS 

JLj O. 

Liquotjam menfes abierunt, ex quo Solerii de Pileo ca> 
terisque capitis tegminibus , nec non Boflii de Toga 
Romana tratlatus publico dedimus y jaUaJJe y futurum y ut 
utrumque hunc Authorem brevi fubfequeretur quovis encomio di- 
gnijjimus Hieronymi Mercurialis de arte Gymnaftica liber. 
Sedy ut quod verum ejifatear y prope erat y ut me promijforum pceni- 
teret , non tam ob ea queefubinde occurrerunt impedrmenta , quam 
quodexemplar y quo duce necejfario utendum erat y p!ane expe&atio- 
nem meam falleret . Etenim incredibile diBu ejl y quam hic incuria ty- 
pographijimul & correcloris d vera leffione recejfumjit longius. Et 
quanquam diffteri nemopoJJit y optimam ejfe eam editionem, qu<2 Ve- 
netiis anno M. nc.XLiv.curantibus Juntarum haredibus prodiit \ 
quod ipjius Mercurialis auclum (imul & emendatum autographum 
illisfacempr^luceretji tamen Gneca qu£pajjim occurrunt y reMcias y 
quot apiceSytot fere menda reperias. Nec multo minor in Latino tex- 
tu correclorum focordia apparet , prorfus ut fatale Mercurialifuiffe 
videatur y cum operis luttari.Quomodocunque tamen hacjefe habeant y 
Jlandumpromi[[is y & liberandafdesfuit. Ergo co!lata y nonJine im- 
probo labore y anni M. d. l x i i i mt aliorumque codicumfide, quam 
licuit textui medicinam adhibuimus : citata auBorum nomina & lo- 
ca y qu$ nullo antea difcrimine cernebanturjiiisjingula notis y &di- 
verjitate characleris ab ipfo textu fecrevimus y & res cum rebus y ver- 
ba cum verbis y quantum in nobis fuit y contu!imus y denique idegimus y 
ut aliquem apud te y benevo!e Le$or y gratice locum curis nojirisfutu- 
rum confdamus . Acfguras quidem ipfas quod attinet, non alias hic 
tibi ejrpublico offerimus y quam quasinjignis Antiquarius Pyrrhus 
Ligorius Mercuriali obtulit y maximorum cura artificum dejtgnatas y 

* * &, 



&,quodcaputreiefi, manu Chriftophori Coriolani (cujusMu- 
firis apud Vafarium infuo de Pidtoribus hbro memona extat) non 
fine maximis impenfis ligno inficulptas.Et harum quidemfgurarum ut 
non leve artifcium ejl , itafors quoque minime vulgarisfemperfuit. 
Etenim nonpaucos, cum in Italia degerem, videre mihi contigit, qui 
lingua Latinx rudes hoc folofigurarum artificio duBi , hunclibrum 
avide & ambabus quodajunt manibus venerabundi exciperent: At- 
quehujus reigratia^nequiddifimule?n,chariffimoJratri meo Joanni 
La Nou,eruditorum omniumfautori eximio,& bibliopola apudVe- 
netos nonpoftremo , debetur 5 cujus erga bonas artes affeUufa&um 
ejl,ut non mimmam typographia & bibliopo!ii]untammpartem, 
& inter alia hanc figurarum molem impenfis haudfane levibusfuam 
fccerit;quodideo monere vifum ejl,ne quisfucumfieri,&$uriasPa- 
rifienfium mifere detortas figuras pro authenticis Coriolani obtrudi 
Jibiputet. Pofiremo , ne quapars operis curam nqflram & manum 
ejfugeretjngratiam eorum,qui his talibus capiuntur, non Nauma- 
chia: modo, qualem Onuphrius Panvinus , infiuo de ludis Circen- 
fibus traBatu eam nobis exhibuit $fied utriusque etiam Amphithea- 
tri,TkmmfciIicet & Veronenfis ideam, qualem tempus edax rem 
eam haBenus nobisconfiervat,exhibemus,ad]eUis in ufiumcapitis xi. 
Ubri 11. faltantium fupra utres oleo undos, & in ufium capitis 
iv. libri nr. gladiatorum depugnantium figuris , quarum hzLipfio, 
iUa Liceto,veIJimavis Petro Stephanonio debetur. Atque lucfunt, 
Le&cr benevole,qu$ in adornanda hac editione pra?fiitimus,aut cer- 
teprajlare conatifumus. §twdfinon omnefemper ejr uhquepun- 
Uum tulimus , non ab unius omnia typographi arbitrio dependere , 
fedfuum etiam operis ingenium effeputa, quarumpervicacia,ne quid 
gravius dicam , haudrarofit , ut cum amphoram intendas, currente 
rota urceus exeat. Nulli tamen dubitamus quin leviorafint , fi qua 
forte invitis nobis irrepfierunt errata , quam ut aquus animus iUis 
ojfendatur. H I F- 



Fol.i 
H I E R O N Y M I 

MERCVRIALIS 

D E 

ARTE GYMNASTICA 

LIBER PRIMVS. 

C A P V T I. 

J)e Princifiis Medicim. 

QVamdiu Homincs pauciffimis rebus contenti lautas 
menfas , & opipara convivia non cognoverunt, pro- 
pinationisque poft induttam paullatim confuetu- 
dinem penitus ignorarunt , ( id quod primis illis fc- 
culis extitifle memorise proditum eft ) morbi neque 
apparuerunt, nequeetiameorumnominainnotuerunt, ficut 
usque ad tempora Socratisdiftillationum , quas Graci wtvtfut 
dicunt , nomen , quo nil hodie frequcntius eft , ignoratum 
eflfe tradidit « Plato : qua de re tunc temporis medicina; aut * 3 dc Re- 
paucos omnino , aut nullos ufus, nullaqueprincipiaextitifle pub,c ' 
certum eft : etfi Homcrus antiquiflimus audor fcripferit JEgy- 
ptum multas herbas , multaque medicamenta habuifle. Poft- 
quam vero intemperantias ncfanda lues , coquorum exquifitac 
artes , delicatiffimaepularum condimcnta, vinorumque pe- 
regrina: temperaturx inter homines irrepfere, morborum fimul 
varia continuo genera fuccrefcentiaadinveniendammedici- 
nam eos coegcrunt : qua femper carcre profeclo licuiflet , nifi 
humana, vel potius ferina ingluvies, omnium vitiorum fobo- 
les , ejus ufum omnium maxime necefiarium effccifTet. Medi- 
cina vero tametfi primo iilo ortu rudis admodum incultaque 

A fue- 



2 HlERONYMI MERCVRIALIS 

mcdicvl'' qBi fawft» quando jprifci illi ( ut Hcrodotus & * Galenus referunt) 
ftnbkux. aegrOt os palam lexponebant , ut unusquisque quod utile , atque 
cxperiimentis ccnnprobatum habcbat, alterum edocerct $ pofte- 
?;ioribus tanien fcculis abiEfculapioEpidauriocognomcnto 
apud Cy renaeos medico mirifice cxornata fuit , & quafi ex ru- 
mca wrbana & concinna reddita : quam tamen omnino perfi- 
cere is ncquaquam potuit , quippe qui folis morbofis , ac lan- 
gucntiibus operam navans id unum femper curandi lmdium ha- 
buit : fanorum curam aut ullam efle ignoravit , auteampror- 
fus contcmpiit: quod poftea fucceflbres illius intelligentes adeo 
exiftimatione dignam reputarunt, utmedicinam fine hac totam 
mancam , nulloque modo perfe&am etTe pofle perfpexerint 
Atque hi fucreprimi Herodicus Selymbrianus , & Hippocrates 
cjus difcipulus, qui curativa: morborum medicinae confervato- 
riamvalctudinispartemfcrecircafana duntaxat corpora fata- 
gentem addcre vifi funt , arbitrantcs non minus praeclarum, 
atquc artificiofum opus effe fanos homines a morbis praecavere, 
quam ilios )am implicitos liberare : unde mcdicina, ^usc antea 
fempcr quafi virgo fuera:,praegnans ab illis reddita fuit,quando- 
quidcm prius folis curandis aegritudinibus , tum fanis etiam 
confcrvandis praefe&a eft. An totam eam medicinx partem,quae 
&adfanos, & ad vi&us rationcm pertinet ex tabellulis , aliisve 
donariis, iEfculapii templo dicatis Hippocrates conflaverit:.an 
vero folam in curandis morbis verfantem , clinicem .vocatam, 
*.Ub.x9. c.i. qucmadmodum Varro,Strabo,atque*Plinius credidifle viden- 
tur , mihi planc compertum non efl : nifi quodfmt mos liberatcs 
morbis in tcmplo ejus Dei , quid mxilatum ejjet , fcribere : Isque a 
primis illis temporibus usque ad Antonini Imperatoris anatem 
non modo in Gracia, verum etiam in Italia perduravit , uti prae 
ccteriscx tabeila marmorea Romae in iEfculapii templo in in- 
fula Tiberina inventa , & ufque.ad hanc diem apud Maphxos 
confervata intelligere licet, in qua graecc hacc leguntur. 

AvVamc: tu~$ rjfAioous rcuwwlwQKwi^gqy.xTiJivihQetv i7r' li^ov l3y!fiot , 
igjfcj '5Tt*)<nivi)*ia^ etTui?Tv$ SifyxiAdeiv ifhi tooc? tfebw , <£ fyuvcy TaVmvTS 
JdK-jvhisr izxvct) r? 3>i'jU*T@K,>ti afoniluj %&&>*< c5^n9eiv«j iv~? ithotg a<p|}wA.- 
f*o7?, jc, defyv dviQAt^t, t5 <Jv'us 7mpi?uT@* ^ ovy%cufoffix ti\ riasoH 
«CpzTVA tyivQVin <Bti ts <n£#$"S>;w«* AnamW, 

Idcft; 



DE ARTE GyMNASTICA Lib. I. 3 

Id efti 

Hifce diebus Cajo cuidam c&co oraculum reddidit , veniret ad fa~ 
crum altare , & genua flecleret , deinde aparte dextera veniret ad 
Uvam , ejrponeret cpuincpue digitosfuper altare, & elevaret manum, 
dr poneret fuper proprios oculos $ & rette viditpopulo prafente , & 
gratulante , quod grandia miracula fercnt fub Imperatore noftr» 
Antonino. 

Aajc/w vskdj&ivtc* )L ol-mKmcf^oi \sm tzwvtc? ocv^u7ra , i^gvuxTXTiv • 

9*C)V €A0«V , KjVK.% T^ttiUH OlgCH 7i<P^9V , £, UtT QIVX olvot,Cp\J^CTU\ , K, 3h- 

Qetvon 'cRri t» JShdjpov rjft ifw'% , J^tf J*iu\ocriaL y^oieJ^ut Tcpfcw , x, o' ^uQ^ 

Ideft: 

£#«0 afteffo lateris dolore , £r dejperato a cunciis hominibus ora~ 
culum reddidit Veus , veniret , & ex ara tollcret cinerem , & una 
cum vino commifceret , ejrponeret fupra latus : & convaluit , £r 
publicegr/*.tjs*s <g,sj>*v . <J r popuius congratulatm eft illi. 

AiuxoivoicplgQvn I'x\ictvw olTVfiKmcr^oi \sm kvcvtoc olvfywTni-, i^MuuTMnv 
tyede tA0«v, *jCM$ T^ufAa d^m y&m&c fpaS/A*, ^, Qotynv $ uih.nQ' cThi 
tfHC Y,uityq > % ifiafyl , *, cAOwv JyiiAQcrix riV%oceJ<pi<nv iy.7rf l Q&iv $ ^fAH. 

Id eft : 

Sanguinem revomenti Iuliano defperato ab omnibus hominibus ex 
oraculo refpondit Deus , veniret , cr ex ara caperet nucleospmi , & 
comedcret una cum melle per tres dies : & convaluit , gr veniens 
pubhce gr atias egit pr&fente populo. 

OvothteJco A*Wf<*> fpa-rrwTij to<PAw i^^ycoCTicnv 0goVeA>3«v, ^ \x£etv 
cuuoc sf «Ae>tT^V3V@- Af&scx ^ u'iKn(§r , ^ ks^v£/(ov cruvQeivcq , k, cJ^ri t€«V 
tjuipyc kVki^icvJj cfki t«V o<p9wAf*sj?> *, «vj^Ae^s 't; tAvjAv^, *, »;' y ;^a2/". 
^V/crH JyiUQcrtM Tuifecp. 

Id cft: 

Valerio Apro , W///W ^ro , oraculum rcddidit Deus ,veniret , ^" 
acciperet fanguinem ex gallo albo , admifcens mel, & collyrium con- 
ficeret , ^r tribus diebus uteretur fupra oculos ', ey vidit , & venit ,, 
& gratias egitpublice Veo. 

A 2 Quod 



4 HlERONY MI MERCVRIALI9 

« ia. i. eic- Quod etiam in templo Ifidis fieri folitum f uifle , cx hi$ « Ti. 
RU 3 " bulli carminibus conjicio, 

NumDea, nunc fuccurrcmihi , nampojjemedcri, 
Fifta docet templi* multa tabella tuis. 

Cum haec , inquam , ita eflent, verifimile fit , folam remc- 
diorum cognitionem potuifie ab Hippocrate inde excerpi , & 
fub certis regulis acrationibus conftitutam ad artisformam 
provectam efle : certus fum tamen fapicntiflimum fenem non 
cafu ullo , nec fortuna, fed diviniflimis illis , quibus pollebat, 
ingenii viribus ac difciplinisficuticeteraomnia, ita&hanc 
invcnifle, inventam excoluifle, necnon curativas adjunxifie : in 
quibus medicinae partibus non ideo veteresilliusparentesmi- 
norem laudem merentur, quod plurimMuerint morbi , quos 
nec ab ipfis cognitos , nec curandi eos modum indicatum cfle 
conftet ; quoniam non veterum ignavia , aut rerum imperitia 
illud effecerunt , fed potius infinita gulse blandimenta, inexple- 
bilis libido , immenfaque voracitas , quibus , ut fapienter dis- 

b EpiftoTa 9r . putavit b Seneca , & poft ipfum < Plutarchus novae morborum 

« ftjSympof. fpecies genitae funt,adhucque quotidie gignuntur,quarum alix 
fero , alise numquam medelam receperunt : fic namque pueros, 
& mulierespoft Hippocratis aetatem podagra exercereccepit, 
iic vivente Pompeio atque Afclepiade aquae formido , feu 
hydrophobia , Ariftoteli ac antiquioribus haud nota , nec non 
clephant-iafis , ^Egypto familiaris , fefe primo demonftrarunt : 

d com r of 171 adeoque tarde medelam receperunt, ut d Scribonius Largus,qui 
Claudii Imperatoris tempore Romae medicam artem profcfius 
eft , fcripferit neminem ab hydrophobia ufque ad tempora fua 
libcrari vifum j etfi Apuleius Celius in Sicilia, ubiplurimi fiunt 
rabidi cancs, ortus ad eum morbum antidotum quandam com- 
pofuiflet , Barbarusque quidam in Creta naufragio appulfus fe 

, lh>. a . cap. eum Hyense pelle, quod • Aetius quoque de aliis retulit , curare 
gloriaretur : fic Cornelii Celfi tempeftate quaedam ex naturali- 
bus partibus carne prolapfa , & arente intra paucas horas expi- 
ravit, ut nobiliflimi medici nequegenus mali,neque reinedium 
invenerint. Sic Tiberium Imperatorem omnium primum Co- 
li dolorcm expertum accepimus , nifi veteres fub alio nomine 

illum^ 



DE ARTE GlfMNASTICA Lib. I. $ 

illum cognovifle tueamur : ut ipfe Hippocratem fublleidolo- 
tis nomine comprehendiflfe reor. Sic * Plinii aetate mentagra , * a L ' b xS - 
ftomachace, & fccityrbis, aegritudines nollro orbiadvcnar, natx 
funt : fic multis olim circa mare rubrum aegrotantibus dracun- 
culi quidam parvi , ut Agatarchides in ejus maris traftatu retu- 
lit, cruraatquebrachiaedentesapparuerunt, qui quamprimum 
tangebanturillicorefugiebant, mufculofisque partibus (cle iri- 
cludentcs intolerabiles inflammationes cruciatusve paric- 
bant , quod genus morbi fe ab aliis audivifle , fed neque natu- 
ramejus,nequegcnerationisrationem cognoviffefatctur *Gale- J ft f^ eIocU 
nus. Sic quidam ab urinae difficultate muito tempore detentus 
tandempaleam hordeaceam internodiahabentemminxit, fic 
Ephebus Athenis ferpentem pufillum pilofum & plurimis pe- 
dibus ftatim ambulantem multo cum femine cjecit : ftc Timo- 
nis Aviam duobus fingulorum annorum menfibus in Cilicia 
delituifle in cavernis, folaque refpiratione,quod viveret, cogni- 
tam efletraditur : fic in Mcloniis flgnum cujusdam affe&ionis 
hepaticae dcfcriptum eft, qua quicunqueoccupabantur, do- 
mefticos mures diligentcr obfervabant, ac profequebantur -, fic 
Crateri medici fervus , referente c Porphyrio , novoquodam c ™> to • . de 
morbo captus fuit, ita ut carncs ejus ab oflibus abfcedcrent : aba^B. 
fic temporibus noftris execranda illagallica, &penecxitialis 
lues univerfas regiones vexare coepit : ut nullo pa&o illud,quod 
vel pofteriorum hominum culpa , vel fortuna , aut Deo ita vo- 
Ientecontigit, Hippocrati crimen afFerre debeat , a quo cum 
duac jam praemttsmedicinaepartesadfummam perfe&ionem 
provettae fuerint , divinis ejus manibus immortales fempcr ha- 
bendac funt gratiae. Ampliusque illud asternae memoriae man- 
dandum , quod ambae medicinas partes ficuti diverfe revera 
funt, paritervarianominahabuerunt,alteraque &o$vh**Uwl r 
fivety«»»iialtera $e&iMtioi nuncupatafuit,vocabulisquidcm 
his tum ab opere , tum a re , circa quam verfantur , acccptis , 
quac quoniam fapienter , atque verc depromptae fuetunt , nul- 
lam unquam apud ullos mutationem fufceperunt : quemad- 
modum etiam usque ad pofteriora tempora haec inveterata pcr- 
manfit inter medicos confuetudo, ut omnesduasmedicinse 
partesprimarias efticiant, alteram curativam , alteram confer- 

A. 3^ vati»- 



6 HlERONYMI MeRCVRIALIS 

vativam nuncnpantes, quas obidcommunimcdicinaenomi- 
ncplerumque comprehcndunt 5 quoniam curativa, qux primo 
ob majorem neceilitatem inventa fuit , id nomen adepta eft , 
quod confervativaquoque ei poftremo adjun&a non modoob- 
tinuit , verum ctiam apud nonnullos tantam au&oritatcm ac- 
quifivit, ut judicaverint hanc folam mcdicinam veram appel- 
laridcbere: illaminccrtam, falfam, meramve homium alios 
dccipcre ftudentium impofturam exiftere, nempe quaenudis 
conjcchiris, infirmisque argumentis primo ad cognofccndos 
morbosutatur: deindeineofereomncsfortuitaremedia, in- 
cognitaque mcdicamenta , utplurimunadhibeant, &demum 
tamin judicando,quamin curando non raro fallantur, quos 
tamcn in graviflimo errore verfari facillime cognofcent , qui- 
cumquc humanas calamitates,morborumqueincommoditates, 
qualcs forent , ni curatrix medicina fuccurreret, acquo animo 
aeftimarc volucrint : ut non abfque fumma ratione Julianus 
Imperator hanc pro medicis legem promulgaffe videatur. 

Tlw ixrg/Klw cfhcy,y>tw ecoTveAcJAtj rtng oivhicomig Tvy^eimv , 10 <^'^e^£? 
TnEpiflol. <£ ye'ct<; ux?TVp£. cho ^ TxvtIw t| x&tvS are<Po<THJtev*< chKxlcog QiXccricpQV 
7nx.~$tg ft>?§VT?«<n. *ib 3^ dc&evig t? tum&g cpvcnug , ^ <tk t cfkiavuGxtvovTM 

oi^COWfJCClTCOV , S5TOVOp627Z^ c%t TXUTXg. ^ fi> ^ T T$ chKOUX Koyiffy,QV CUVCCctx 

Tv~g avccfa fixnAc&cn feamfyvng > Zpin^x c^nKow^oomx. KtAivoufyj , r /3tf- 
XctiT>yMv A&TvpytuolTwv ctvtvo^hriTisg vpxg iv Tv~g hoinvlg %£ovoi$ 2^ofyeiv. 

Id cft : 
i 

Medicma fcientiam hominibus falutifer am ejje , patens ejus ufus 

atteftatur, & ideo hanc e c&lo delapfam philofophi meritopr&dicant, 

fiquidem cum naturx twftra imbecillitas,tum morbi quotidie inciden- 

tesper hanc corrigantur. Itaque nosfecundum juftiti* rationem fu- 

perioribus regibus confona obferv aripr&cipicntes, humanitate noflra 

mandamus vos in reliquk temporibus ab omnibus curialibus minifte- 

rtisjmmunes vivere. 



grnecis vano 
rum. 



C A- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 7 

C A P V T II. 

T>e confervativd partibw , & quid tr aclandum. 

CVm igitur dux fint medicinae partes , una curativa , altc- 
ra confervativa , aut vytHvrj nuncupata; Poftrema hac ab 
aliquibus in tres partes divifa fuit, in ^to^x<hkUkIw , mor- 
bos futuros & imminentes avertentem : ffiwrr.^-n^, qua: pra> 
fentem fanitatem tuetur : & dv»Mrt^ , a qua valetudinarii re- 
ficiuntur : omnes autem ifta; , quamvis ultimo , licuti demon- 
itravimus, fuerint inventje , nihilominus & iplae tantum multo- 
rum hominum additamentis fplendorcm acquifiverunt , quan- 
tum vix primi illi inventores optarc aufi forent, tum ob copiam 
eorum, quze huic parti confervativx* adferta funt , tum ob incre- 
dibilem utilitatem, quam non minus antca&is temporibus, 
quam nunc praftare vifa eft:Ea porro,qua2 ad hanc partem con- 
ftituendam a medicis excogitata atque ordinata funt , quattuor 
nominibus comprehenduntur,. quorum fmgula variasac mul- 
tiplices res fub fe comple&untur , tot namqueprafidiisbonam 
valetudinem confervari polfe, a Galeno, ac aliis medicinac 
auetoribus concorditer decretum fuit. Illa vcro funt tw <sr&<r$%-r- 

£<)$;#, tzx, x.tvxu%uct , TUiZoofa ^axn^ovrx, Jt, *mmus$*** Qux enim 

exhibentur potulentisatqueefculcntis fiveciborum iivercme- 
diorum ufum habcant , finiuntur. Qua.' cxinanitioni fubfunt, 
fudoribus,itercoribus, fputis, urinis, & aliis omnibus ftmilibus 
continentur. Extrinfecus accidentia aqua, aere, falfuginc, ma^ 
ri, oleo, & hujuscemodi conftituuntur. Agcnda verocxcrci- 
tationibus, ftudiis, vigiliis, fomno, venere, ira, cura, lotionibus, 
ceterisque ejusdem generis comprehenduntur, unde nulla rcs 
eft, nullumve auxilium, quod ad fanitatem dcfendendam con- 
ducat,quin fub aliquopra:dicl:orumquattuorgencrum,qua: to- 
tam confcrvatoriam artem quantitate , qualitatc , & occafione 
convenientibus perficiunt , concludatur. Sed quoniam de 
omnibus fere tum ab antiquioribus,tum arecentioribus copioie 
fatis tra&atum cft : de gymnafiis autem ftvc exercitationibus , a 
quibus ars gymnaftica apud vetercs vaide celebris conftituta 
& denominata fuit,aut nulla, autquam paucimma, & fortuitc* 

0011- 



S HlERONYMI MERCVRIALIS 

confufequetraditarcperiuntur, ideo dehis, deque gymnafti- 
ca artc, a Latinis cxercitatoria di&a, integram, & forian ab alio 
nunquam abfoiutam tra&ationemhaberedecrevi, eomagis 
quod Galenushanc haud ignobiliilimam confervatorise facul- 
tatis partem cfle fcriptum reliquit : omnesque fere teftantur 
excrcitationum artem, & ad avertendos futuros morbos , & 
ad cuftodicndam praefentem fanitatem, & ad valetudinarios 
rcficicndos, (quae trcs partcs univerfam confervatoriam eifi- 
ciunt) incrcdibilem utilitatem afferrcs ut etiam nos uberri- 
me demonttraturi fumus , ubi haec omnia diftin&e (imul , at- 
quecopiofc, prout rcsipfapoftulabit, in hifce libris declara- 
bimus. Primo , quidfit gymnaflica ipfa , quomodo , ejr quando in- 
<venta, autia, &perfccia,quot ejusjjecies: deinde, quidexerci- 
tatio , quotgenera , & quomodo ab antiquis ejflcerentur : poftre- 
mo, quid Jit illa qualitas , quantitas & occafio , quibushacars 
tantopere bon* valetudiniconJ'ervand& conferat : demum, qu£ 
commoditates , qudrve damna. ab unoquoque exercitationum genere 
gymnaflicd fludioflsexpeBandafint : quibus omnibus diligen- 
ter explicatis nil reli&um iri fpero , quod in hujusmodi tra&a- 
tione deftderari poilit : quam ideo vehementius omnes vale- 
tudinis ftudiofos amplexuros efle auguror , quoniam hasc pars 
a nobis tra&anda curativam partem tanto antecellere videtur , 
quanto medicamenta ipfa ab exercitationibus fuperantur ; dc 

* De ttien va- quibus a Galenus atquc b Avicenna celebratiflimi medicinac 
/^primfdoc. fcriptores , ita prodiderunt, exercitationcs tum excrementa fol- 

* « P . i. vere ^ tum p er fHdoris meatus ejicere poife ; tantoque tam cibis 

quam medicamcntis attenuantibuspraeftare, quanto fatius eft 
nuilo corporis noftri incommodo exigi, qua? rcdundant , quam 
pariter &carneliquanda, & folidisextenuandis : haec nam- 
que incommoda calidisattenuantibusquemedicamentisaflb- 
ciantur : exercitationes vero tantum abeft ut aliquid tale fe- 
quatur, ut potius firmitasquaedammembrisaccedat, cum & 
naturalis ipfe calor accenditur, & ex partium inter fe attritu 
foliditas qua>dam ac fvcorsttei* comparatur : Iccirco non im- 
merito Athenienfes Apollini gymnafium five excrcitationem 
t 8 sympof. confecrarunt, fignificantes,quemadmodumau&oreft f Plu- 
prob * tarchus, abeoDeo, quifanitatemnobislargitur, etiambo- 

num 



DK ARTE GYMNASTICA Lib. I. 9 

mimhabitum, & robur donari ; Neque ctiam inconfiiito fe- 
citCyrus, qui apud « Xenophontem tanti exercitationes , la- JV;.;]^^ 7 " 
boresque corporis xftimavit, ut Pcrfis, quos re&e inftitucre 
femper ftuduerat, quafi legem dederit, ne ipfi unquam imc 
labore cibum caperent, ratus valetudini atque fortitudini 
perinde excrcitationes neceflarias cfle , ac ciburn, quasiiiud 
humanis corporibus prxftare dicebat Solon apud ^Lucianum, Joijj"" 1 "* 1 
quod ii, qui ventilando purgant triticum , paleas ac fpicas 
inanes flatu propellentes, purum autem fru&um fcparantes 
& accumulantes. Etenim Diogenes apud Stobxum dicebat , 
Medeam fapientcm, non vcneficamfuific, qux acceptismol- 
libus & effeminatis hominum corporibus , confirmabat ipfa 
gymnafiis ac exercitationibus , & robufta vigentiaque redde- 
bat. Unde fama emanavit , quod coquendo carnes in juven- 
tutem reftitueret. 

Capvt III. 
'£utd fit Gymnaftica , & quotuplex. 

QVatuor itaque exiftentibus illis , quibus tota confervan- 
dae fanitatis facultas completur , exercitatoriam quartae 
partis quandam partcm efle nemo fanus negarit : quan- 
doquidem fi cxercitationcs fub agendis inter multa alia collo- 
cantur , qux pro quarta confervatoriae parte a nobis declarata 
funt,gymnafticam,quae dc excrcitationibustota cft,ad eam per- 
tincre rationi confentaneum cft : & proinde ncgare ncmo po- 
teft,quin ad cum,qui medicinam profitetur contra Erafiftratum, 
& alios gymnafticam a mcdicina fcjungentes,iilam cognofcere 
ipe&et, eo prxfertimquod abHippocrate, Platone , & Galeno 
crcbro fcriptum rcpcritur,cxcrcitationcs , tot atqnc tanta ad vi- 
tam fanam traduccndam bona prxftare,quot & quanta vix ulla 
alia medicinx inftrumenta prxftant. Quod fi Hippocratcs in lib. 
de Locis in homine fcripfit gymnafticam , & medicinam contra- 
rias cfie,quoniam altcrapermutationcopnshabet,altcra non,de 
fola eamedicinx partc fermoncm habuit, qux in medcndis 
decumbcntibus, clinice apoftcrioribus vocata, folum vcrfa- 
tur. Plato etiam atque Plutarchusquandodixeruntduasefie 

B circa 



10 HlERONY MI MERCVRIALIS 

circa corpushumanum verfantes artes, medicinam, & gymna- 
fticam, nonob id, quemadmodum Erafiftratus & Sectatores il- 
las fcjunxerunt,fed communem hominum loquendi ufum fecu- 
ti funt , qui , quoniam pofterius gymnaftica medicina inventa , 
eique adnexa cft,eas diverfas nulla alia ratione ducti cfficiebant. 
Ceterum quid fu haec ars exercitatoria gymnaftica graeco nomi- 
ne nuncupata, ab ejus definitione,five defcriptione petere debe- 
mus , quam etfi luculenter explicatam apud Platonem habea- 

in nb. ad mus, a nullo tamen alio, quam a Galeno noftro eam & brevius, 
i hraf. & lucicJius declaratam credo , ubi ita dixit : »j >ri%v>i yopm#%J[ i^ 
Sfawpti t? bi 7iK<n yvfA.ict,<Aw SwKtpioas : hoceft, gymnafiica efi qu& 
omnium exercitationum facultates mvit , aut potius , gymnafiica 
ars efi fcientiapotentia omnium exercitationum.Quq in loco anim- 
advertendum eft , Galenum fcientiam non proprie , fcd com- 
muniter,ut plerumque au&ores folent,accepifle,propterea quod 
gymnaftica cum pro fine opus habeat , & fcientiae nullum opus 
confidercnt,neceflario a vera fciehtia excluditur; quamvis alio- 
qui cauflasexercitationisviriumfa^piflimecontempietur : cft 
infuper animadvertendum , Galenum hac definitione gymna- 
fticam a paedotribica diftinxifle , quoniam illa tanquam impe- 
ratrix & exercitationum qualitates omnes, & earum caufias fpe- 
culatur, imperatque, haec velutiminiftrailliuscxiftit, perin- 
de ac gymnafta erat, qui omnium exercitationum potentias 
probe nofcebat , easque , prout fanitati & bono habitui expe- 
direjudicabat, diverftshominibusimperabat : paedotriba vc- 
ro , qui eas , quomodo fieri debercnt & poflent , re ipfa demon- 

inprimodc ftrabat : atque hoc aenigmatice cxplicavit Polybus fub his ver- 

bis : Tlcu^or^Ji^a^ itiov <ht}x<nui<n (z^^vo^ietv^ vopav , d<hx.ietv fonouas , 
i^otnvcreeiv , KAinjetv ,oif>7nx£etv , (Hioc^ioBvJj » roi KoiflM&c , Jtj ou%i&. : id eft : 

Pxdotriba hoc edocent fr&vartcari fecundum leges , injuriam face- 
rejufie , decipere , furari , rapere , vim inferre honefiifjime , ejr tur- 
fifjime. Nam ft quis luclatorum & aliorum, qui a psdotribis 
cdocebantur , adtiones aeftimet , liquido confpiciet valde iis 
aflimilari , quae a Polybo fcriptafunt, ftcque gymnaftam & 
pxdotribam non parum diilimiles fuiftc : verumtamen , cum 
interdum unus utrinsque munusimpleret, non immcrito exi- 
ftimavemnt aliqui has duas artes unam atque eandemefle, 

veluti 



DE ARTE GYMNASTICA Lib, I. II 

vcluti nonnunquam idem & militis & Imperatoris officio 
perfungitur ; attamcn Galenus easefle diftinftas voluit, dum 
gymnafticam vocari refpe&u habito ad folam exercitationis 
qualitatum notitiam , qux operatione ipfa nobilior eft ; pa> 
dotribicam dici ob adum ipfum exercendi , urpoteignobi- 
liorem contendit , haud aliter ac ft dixiflet alteram harum 
fpeculativam , ac arbitram , & judicem ; alteram pra&icam 
efle , quse omnes interdum una gymnafticae appellatione a ma- 
teria, circa quam verfantur , ut pharmaceutica , fufceptavo- 
carentur j ficuti fpeculativa & pradica medicin* partes uno 
medicinx nominc faepenumero appeilantur , fedquodvere, 
ficuti declaravimus , gymnaftica talis effet, gymnaftaque & px- 
dotriba difFerrent , Ariftotelis teftimonio quoque comprobare 
licet, qui in principio quarti Politicorum hoc fcriptum reliquit: 

£'y mcrcut mXt nx v "*< t** $ PW CV r^rW "* » "^" *& ^f* * v * ^ " 9 
xeous, fM»t wfyu&etnt* *fo iKXsvv yev@r dfpUov , oTov *<ntwt irufMt^ 

*ii* 1* woi» ovt**le4 , £ -m &** (** $ **'*;** ^«f* % * WW> ™ 

Veisluu #v*y**iov#fl*i'H**v') k, itt TsKet&it , pi# n«<ri , 3 fi txto <£ •yvpvasiKyjt 
!«• tn «$' ** v ™ PV ^ iwisp&vit clhfyfxei} y.y& i&vt » [**ir cRnsr,p*is r <n£* 
tU xyavlcw , yyi&h ?t?ov rS nvufottlGitt K& r2yjpv*<r.x.x «^tyo-ndj dcty n >&j 
tcwi\w isi rlw SiMuautv : Id cft s Jn cunftis artibus & fcientiis , qu& 
non circa partcm , fedcirca genus aliquodperfecie exiftunt , unius 
e(l confiderare, quid cuique conveniat generi : ceu exercitatio 
corporis qualis quali conveniat , & qu&fttoptima : ( optime emm 
natura difpofito , & cui omnia fuppeditant , optimam convenire 
neceffarium eft ) & qu&plurimisunaomnibus. Etenimhoc gymna- 
(licd efl. Tr&terea vero ,fi quis non exaBum illum cupiat habitum, 
& fcientiam circa certamina , nihilominus padotrib* , ejrgymna- 
ftici eft hanc potentiam praparare. Quibus verbis clare fatis 
patet , tum ab Ariftotele gymnafticam nuncupari fcicntiam 
eo ferme pacto, quo a Galeno: tum etiam gymnafticam a 
paedotriba diftingui. Atneillos, quiutramque fub unogym- 
nafticx nomine intelligunt , definitio lateat , quac utriusquc 
vim fimul explanet , ita dicere poterimus , Artem gymnafticam 
e'Je facultatem quandam omnium exercitationum facultates con- 
templantem, eorumque vanetates opere ipfoedocentem,velgratia 
bona valetudinis confervand* , vel gratia optimi corporis habitus 

B 2 acqui- 



32 HlERONYMI MERCVRIALIS 

acquirendi , atque tuendu Dixi hujas artis talem effe finem , non 
folum ut plenam atque perfe&am , quantum ficri poteft, 
definitioncm redderem, verum etiam ut hanc fcicntiam ab 
aliis, qua! fimilem formam obtinent, ditFercntem oftcndercm : 
Nam ludi omnes antiquorum , tam Grsecorum , quam Roma- 
norum, necnonetiam tota athletica ipfa, atquc exercitatio- 
ncs gratia bclli fa&a: circa omncs fcre exercitationes verfantur, 
circa quas gymnaftica medica , ut in fequentibus fum demon- 
ftraturus, quando in fingulis exercitationum generibus decla- 
randis quomodo in unaquaque gymnaftica locum habuerint 
feparatim planum faciam : nihilominus magnopere inter fe 
difcrcpant, caufaque talis differentiae nulla alia exiftit prxter 
finem fmgularum, quofineomnesfacultatesdiftinguifcripfit 
Ariftoteles : Nam ludorum finis erat religio quscdam, qua 
Antiqui opinabantur fefc Diis rem gratam illis ludis tanquam 
promiffam faduros: eratquoque populivoluptas,cuimaxime 
& refpublicx & Reges ac Jmperatores ftudebant, quo ho- 
mincs voluptate demulfi inomcio contincrcytur .- undeludo- 
rum cxcrcitatoribus tantum honorem tributum effe fcribit 
Lvb.r6.cap4. PHnius, ut 9 dum eos inirent , femper ajfurgi, etiam abSenatu* 
in more ejjet, necnon fedendi jus in proximo Senatui , atque vo- 
catio munerum omnium ipfis , patribusque & avis paterni* , quod 
tamcn fervis, quando illi ftmiles ludos inibant,conceffum fuiffc 
minime credo. De his vero ludis quicumque aliquid cogno- 
fccreoptaverit , librum OnuphriiPanvini Vcronenfis habcbit, 
quiomniumdiligcntiflime, ut cft ipfe omnium fcculinoftri 
in hiftoriis longc verfatiflimus , hanc materiam tra&avit. 
Athlcticafinemhabuitrobur, utilliusvi poflet athlcta adver- 
fariumfuperarc, &coronampraemiaque propofita confequi : 
quamvis ctiam apud Grccos & Latinos nonnunquam athleta: 
vocati funt , tam illi qui in ludis , quam qui extra ludos pratmii 
gratia certabant, quos omnes fubnominevitiofaegymnaftica: 
(dequainferiusloquemur) Galenus complcxus eft : Ceterum 
qui gratia belii exercitationes prardiclas obibant, id nonob 
aliud agebant, nifi quo agilitatem ac peritiam compararent, 
quibus poftea , cum oportebat , hoftes in pugna vincerepoffent, 
atque harum cxercitationum difcipiina ufqueadco fcvera apud 

majorcs 



rc militari 
cap. i*. 



DE ARTE GYMNASTiCA Lib. I. 13 

majoresfervabatur, 11 1 ejus do&ores duplicibus, quod fcri- 
bit * Vcgetius , remunerarentur annonis 5 & qui parum m illa 4 L ib. r. de 
profeciflent milites , pro frumento hordeum cogcrcntur acci- " 
perc , nec ante eis in tritico reddcrctur annona , quam fub 
prxfentia prxfc&i tribunorum, vel principum cxpcrimcntis 
datis oftendiflent fe omnes militix excrcitationcs complefle. 
Ex quibus omnibus manifeftum eft gymnafticam noftram a 
prxdi&is difTerentem efle, & ideo fumma cum ratione a nobis 
inilliusderlnitionepofitumflnemfuifle, qui eftgratia fanita- 
tis tuendse , & boni corporis habitus comparandi. Quod vcro 
exercitationum omnium tres prxdi&i fines , a quibus tria gym- 
nafticx genera orta funt , apud vetcres extitcrint , atque omncs 
in unum publicx felicitatis finem rclati fmt, abunde dcclaravit 
Solon apud Lucianum in Anacharfi dialogo : quaunaillius 
oratione , tota hxc fententia noftra habcri rata mcrerctur, nifi 
Platonis & aliorum infcrius cxplicanda teftimonia acccderent. 

C A P V T. IV. 

De GymnafticA fubjecio , (jr ejus Uudibus. 

CVmjamgymnafticam, quidi^t, fatis (niftfallor) expli- 
cucrimus: camque ab affinibus facultatibus fejunxcrimus; 
rcliquumeft, fubjcdum illius , qualefit, conftdcrare: 
nam ficutinullarcpcriturars, ftvc illafit archite&onica , fivc 
ci fubjc&a , qux fincm opcrationum fuarum aliqucm non ha- 
pcat, pariter nuila eft, cujus fubje&um aliquod non liccat 
propriumailignarc, circa quodtota illius opcratioverfctur: 
& quamvis idcm fubjcftum fxpcnumcro plurium artiumclTe 
vidcatur, fi tatncn res exa&e perpendatur, cun&arum fubjc&a 
artium finibus ipfis inter fe diftingui apparcbit , eo quod idcm 
fane aliquopa&o, fcd fub variis conditionibus, atque pro- 
prietatibus ab unaquaquc conftderatur : ita namque fit , ut cor- 
pus humanum , quod piuribus artibus atquc difciplinis rc 
vcra fubjicitur, tali pa&o ab unaconftdcrctur , quononab 
alia : ftquidem, prout naturale atquc mobile exiftit, Phyficus 
illud contcmplatur : prout fanitatis , vel morbi capax , Medico 
fubjicitur : prout UhQqv, id eft boni habitus fufceptibilc , k 

B 3 symna- 



14 HlEFiONYMI MERCVRIALIS. 

gymnaftica, five confervatoria, quaemedicinaefubjicitur, & 
de qua nobis futurus cft fermo , confideratur. Corpus itaque 
humanum quatenos bonum habitum recipere , eumque & fa- 
nitatcm confervare in feipfo natum eft , gymnafticae fubje&um 
« Ca P .jj. & e fl c difinimus, qucmadmodum etiam a Galenus inlibello iilo 
ad Thrafybulum fcripto luculentiflime declaravit : nequc pro- 
pter hoc infercndum eft,illum fibi contrariadiccre,cum gymna- 
fticam a medicnia fcjungi dcbere voluerit, propterca quod vo- 
luit, gymnafticam medicinae quidem partem efle, ita tamen,ut 5 
veluti pars a fuo toto aliquo modo fejungitur , fimiliter gymna- 
ftica a medicina diftinguatur : medicinaenimfanitatem atque 
morbum in corpore humano confiderans, alterum expellere , 
alteram comparare & confervare nititur: at gymnafticain cor- 
pore fano bonum habitum generare, eumque tanquam fani- 
tatis vel partcm , vcl caufam confervantem rctinere conatur : 
& ob td tanta fuit aqud vetcres hujus exiftimatio,ut Plato, atque 
Ariftotclcs (nc alios quam plures recenfeam) eam rcmpublicam 
haud optimam efle pofle cenfuerint , in qua talis ars dellderare- 
tur 5 nec immerito quidem , quoniam fi animi femper haben- 
da eft cura , neque ille absque corporis auxilio quidquam grave, 
aut dignum efficere valet : ita profecto ftudendum eft corporis 
falubritati, bonoque habitui, ut&animo infcrvire, &ejus 
opcrationes nequaquam impedire, fed adjuvarepoflit : propter 
quod in Protagora Plato cum efle claudum appellandum dixit, 
qui folum animum cxercens , corpus ignavia atque otio confu- 
mit. Quantum porro ars gymnaftica ad hunchabitum adipi- 
fccndum, fanitatemque confervandam, tum etiam reparandam 
conferat, ut Platonis & Ariftotcliscertiftimateftimoniapra:- 
tcream , unum Galenum in medium adducam , qui fe infinitos 
prope imbecilics ad bonum habitum rcvocaife , & innumeros 
itcm alios , ne in morbos laberentur , fola gymnaftica confer- 
vafiegloriatuseft, utnullopactonobismirandumlit, ftmajo- 
rcs noftri usque adeo corporis exercitationcs aEftimaverint , ut 
non tantum publica,eaque praclariflima exercendis corporibus 
loca,qualiagymnafia,& Romanaethermae fuerunt, extruxerint, 
verum etiam in quibusvis fere privatis sedibus exercitationibus 
locus aliquisin id deflgnaretur, &quotidiein ufueflet. 

C A- 



DE ARTE GYMNASTICA Llb. I. 15 

C A P V T V. 

£>uo tempore , & quo pnfto caperit Gymnaftica. 

QVamvis Galcnus medicorum omnium poft Hippocra- 
temprinceps ejus fententiae fuerit , quod gymnaftica ars 
Homeri tempore nondum repcrta effet, fed folummodo 
paullo ante Platonis tempora principium habuerit , nihilomi- 
nus bello Trojano ab ipfomet poeta defcripto femina quaedam 
illiusjadafuiffe, quafique primordia eluxiffe verifimilevide- 
tur, nifi quoque fateamur potuiffe faciliter multopriusexti- 
tiffe , verum aut non tunc temporis nominatam , neque cul- 
tam , & ad regulas artisque formam redactam effe , aut fcri- 
ptores, qui illam ab interitu & oblivione vindicarent, non 
habuiffe,id quod credere non eft penitus abfonum,fi quod alibi 
* Galenus fcriptum reliquit , verum effe non negamus , cundos < Wmo d e 
homines ad muficam , atque gymnafticam propcnfos nafci, nec £J n / 
quidquam reperiri, quodcorpus atque animum hifce duabus 
magis componere , & ad bonam frugem inducere queat contra 
Afclepiadas , injuftos omnium exercitationum & aeftimatorcs, 
&damnatores : ut his rationibusgymnafticamnaturalcmho- 
mini effe, & iccirco femper extitiffe perfuafum habere deccat. 
Porro quod Homeri tempore artis gymnafticae principia qua?- 
dam extiterint, facile illi intelligere potuerunt,qui poetae libros 
le&itantes animadverterunt milites Gracos interdum difco, 
Ju&a , curfu , arcu, & aliis hujusccmodi , qua? poft ad gymnafti, 
cam facultatem tranfierunt , (cCc exercuiffe , ficuti ofttwo , & 
vigeftmotertio Odyftea frequenter legitur. Sed quomodo , & 
quo ordine ad hanc artem deventum fit, licet nihil plane cxpli- 
catumhabeamus : conje&uratamen quadam affcqui poffumus 
ex illis , qux Plutarchus in quinto Sympoftacorum prob. 3 . fcri- 
tismandavit, ubi tradit. certamina prius iimplicia fuiffe, in qui- 
bus ibiummodo vi&oriam, atque coronam pro fine babebant, 
ab his poftea ad facrificia rem tranilatam fuiffe,quando Deo fa- 
cra facturi , populumque ad fefta accedcntem obledaturi certa- 
mina inftituebant, quae a facrificiis demum ad gymnafia paulla- 
tim fuiffe introducta exiftimo,quod primis illis temporibus,dum 

homincs 



16 Hieronymi Mercvrialis 

homines tcmperatam vitam traducerent , perpetuaque fanitatc 
fruerentur,illud unum ftudium habebant,ut ad belia peragcnda, 
hoftesque fupcrandos aptilTimi evadcrent : & propterea quan- 
do otiabantur , ne prorfus inertia confumerentur, fcfe illis exer- 
citationibus dctinebant, in quibus etiam vi&oribus prsemia 
ponebantur,quo & illorum voluptate alle&i, & fpe prxmiorum 
inflammati libentius , atque accuratius ad acriter contra hoftes 
dimicandumdifponerentur : &zob idHomcms fecundo l/iados 
verr. ?74- xii hunc modum finxit. 



Ideft: 



A< ' N ' / t/ 

iffHOlfflV TtpjTOVTO , >L OUyoLVl^ffVI IZVTiS j 

To^okAv ^* 1 . 

Atgentes in littoreponti 

Ludebant difcis , arcus , drjacula longt 
Mittentes : 



Verr. z i7 . Et vigefimo tertio : 



Idcft: 



«■ Aurwp, A%i$\dif 

Avt» Aatov tqvx.it yi 'i^xvtv Ajqwj dyuvx' 
N>j«v J 1 ' eKCpe^' oXilhoi, Ai&jTKS te T$Lm$oig vt , 
]'7nrxs 3-', >jfWv«? ts, /2o»v t r<p3»jU« Koigtjv* , 
JH q ^uyauy.o^ ivfyivxs , mKUt n aiJtigcv 

SedAchilles : 



jllic detinuit populum , ?nagnumque locavit 
Certamen, Navibm hacpramiajflendidapromens 
Scilicet cr tripodas, lebetesque &fortia boum 
Cum mulis, ey equis capita, & quoque corpora lumbis 
Feminea accintiif , dr albiponderaferri. 

Ex quibus & fequcatibus omnibus fatis pcrjpicuum eft , primis 
illis feculis exercitationum finem fuilTe tum dcle&ationcm 
quandam , & prsemia confequendi fpem, tumad bcllorum ho- 
ftiumque victoriam obtinendam agilitatem atque peritiam. 
Poft ca tcmpora cumDcorum cultus, & facrificiorum celebra- 
tiones excrefcerc ccepiflent, ut homines ad illas confluentes 
alacrius , & libentius concurrerent , hx exercitationes in Deo- 

rum 



In 3 part'. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. \J 

rum celebritatibus inftitutce funt , ubi & Diis & hominibus 
gratse reputabantur , pramia , quas homines ad quidvis auden- 
dnm incitarc folent , ftatuebantur ipfis certaminibus optatiora, 
atque prxftantiora , ficut innuit * Ariftotelcs : in his exercitatio- 
nibus, quoniam homines prxmiorum graria duntaxat ccrta- P ro;i •"* 
bant, qux <*0a# Graecis dicuntur, exercitatores o&Mw\ nun- 
cupati fuerunt , qui &ab Atticis »<noiwi» ut Erotianus tradit, 
&aLatinis athktae, apud quos certamen ipfum ludi nomen 
obtinuit, quodnonfoluminDeorum feftis, verumetiam in 
Amphithcatris , & ante amphitheatra inftituta in foro , in priva- 
tislocisad populumoblc&andum hujusccmodi certaminaper- 
agebantur, ficuti quoquc &apudGraecos *tao*. Nam Olym- 
piaPifis, ftveinElidc, & Nemea apud Cleonas : Ifthmiain 
Ifthmo ipfo, Pythia Delphis apud eos talia fuerunt, quales 
apud Romanos ludi Capitolini , feculares , & alii hujusce- 
modi, in quibus omnibus practer prcmia, ita etiam vi&o- 
ribus magni honor^ « conftimebantur , uti non modo in con- 
ventu ftantes cumpalma&coronalaudcsferrent : fcd etiam 
(utor Vitruvii oratione) cum rcverterentur in fuas civitates 
cum vi&oria triumphantes quadrigis in mcenia , & in pa- 
trias inveherentur , asreque publico perpetua vota conftitutis 
ve&igalibus fruerentur : at dehis cumnonfitnobis loquen- 
dum , ad rem noftram revertamur. Dum itaque vita homi- 
num parca fuit, hi foli exercitationum fines cxtitere : ve- 
rum enimvero crefcente luxu , multisque a longa valetudi- 
lie dctcntis , tandem ad reparandam fanitatem , & imbe- 
cillitatcm curandam , bonumquc habitum comparandum 
cxercitationcs inftitui cceptx funt , quod fuit paullo ante 
Hippocratis xtatem , quando Hcrodicus ille ( ut fcribit b Pia- * Tmfode 
to) gymnafticam, qua: prius in facrificiis atque ludisnec- Rc P ubIlca - 
non , in bellicis cxercitationibus folum au£toritatem atque 
loctim habebat, mcdicinae adjunxit : quodmcafentcntianil 
aliudfuit, nifi certamina illa &exercitationes, quae folum 
pro coronis & prarmiis ac militari difciplina aflcqucndis , 
necnon pro Diis placandis & hominibus dele&andis m 
ufu erant ad fanitatis confervandx , & boni habitus acquircn- 
di finem traducere , quas poftea exercitationes cum primi 

C illi, 



1 S HlEJRONYMI MERCVRIALIS 

illi, atquc etiam poitcriores gymnaftae a medicis & philofophis, 
ut veriiimile eft, moniti mirum in modum corporibus conferrc 
didiciflent , alia moderantes , alia addentes, necnon a publicis 
adparticulares, Stproprialoca transferentes, tandem regulis 
quibusdam praxcptis ac terminis concluferunt , atque ita ar- 
tem totam pepererunt yvpwsuduj vocatam i^roT^^fxv»^^, id 
cft ab excrccndo, quafinullusaliusfiniseflet, quamobhabi- 
tum corporis bonum obtinendum fanitatemque confervandam 
exerceri , hoc autcm primos omnium effcciflfe Hippocratcm, 
Dioclcm,Praxagoram,Erafiftratum teftatus eft Galenus lvi 1 1 . 
cap. lib. ad Thrafybulum. Quamobrem ex his clarum factum 
arbitror, quomodo ars gymnaftica principium , incremcnta, 
& ftatum , nccnonquotempore fufceperit. Siquidemprimum 
in bcllo Trojano dum milites Grscci in arenamcx navibus de- 
fccndentes(undepoftemanafie proverbium m arenam defcen- 
dere opinor) inter fe certantesad bellum exercebantur, tunc 
apparerc ccepit,artisquc agonifticac & gymnafticae nomen etiam 
accepit. Poftea ad facrificia & hominum voiuptates traducta 
non modo praedi&a nomina retinuit : fed etiam athleticx ap- 
pellationem confecuta eft , & apud Galenum vitiofa gymnafti- 
cn nominata fuit. Demum ad gymnafia & certos locos pro 
pucrisedocendis pro omnium fanitate tuenda, acpro bono 
. habitu parando tradu&a , & fub normis conclufa gymnafticas 
vcrenomen promeruit, quod ante «Plautitemporafuit, apud 
cjUcmAtticus ille juvenisPhilolaches italoquitur: 

Cor dolet , cumfcio nunc utjum , atque utfui : 
£)uo neque induftior de jwventute erat 
Artegymnnftica , difco , haftu , pila, 
Curju, armis , equo. 

t:c T re ruft.ln Vcrum enimvcro haecars ( ut tcftatum reliquit b MarcusVar- 
prccm. ro ) apud Graccos folum inufuviguit, quamdiurura colentes 
Romani & cultura JcecundiJJimos agros habuerunt , & tpfe va- 
letudine frmiores extitcrunt : fed poftquam crefcente deltdia in 
oppidis otiari,quam ruri laborare maluerunt, Grxcorum urba- 
na gymnafia ita frequentifllmacxtulerunt, ut idcm Varro con- 
qucftus fit fuo tcmporevix fingula fatis fuifle, qua:profccT:o, 

dum 



t InMofttlh 
t a aCt. i. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 19 

dum Roma fub Imperatoribusfloruit, omnium maxima& 
fpeciofiflima fuerant : at deincepsRomanoImpcrio declinan- 
te, ccterisque in pejus ruentibus una etiam deftru&a fuerunt , & 
iimul cum ipfisars nonparvam ja&uram pafta fuit, quama 
Varronis temporibus usquc ad Imperii Romani inclinationcm 
m frequentiflimo ufu habitam fuifle quisque intelligcre poteft, 
qui omnesmedicos easetateRoma: aeftimatos paflim in morbis 
curandis & fanis confervandisexcrcitatoriam artcm adhibuifie 
abeorum, quae fuperfunt , fcriptis obfcrvarit , autqui «Plu- *$ h 'fl y ™' 
tarchum omnes fua atate exercitationibns occupatos fuijfe fcri- 
bcntem le&itarit, quanquam * Piinius non omncs exerci- />u,. , 4 .ca P . 
tationcs tunc honefti ufus gratiainve&asfuifle, fednonnul- 
las & peregrinas pradertim ad excitandam fitim quxfitas eftc 
prxdicat. Itaque valde hallucinatum fuifie Budacum puto , qui 
in fuis ad Pande&as adnotationibus Romanos gymnaftorum , 
& pnUBrA cxercitamentis minime ufos, nulla firma rationc 
probat. 

C A P V T VI. 

De Gymnafis Antiquorum. 

GYmnafticam , five exercitatoriam in ccrtis locis fieri fo- 
litam , quoniam fupra ftatuimus , rationi modo confen- 
taneumett, quid, locaipfa, &qualiaforent, planum 
facere. Nam loca illa nil aliud fuifie,quam gymnafia nuncupa- 
ta,ex multis,& pra:fcrtim ex verbis Galeni in fecundo de tuend. 
valct. fcriptis manifeftocomprobatur, ubi narrat gymnajium Ca ?- J - 
fuijje publicum in feparata urbi* regione locum extruffum , in 
quo ungebtmtur , fricabantur , luttabtmtur , difcum jactxbant , 
aut tde quippiam factitctbant : qux loca ita nuncupata fuc- 
runt , quoniam exercitatores ibi , utplurimum dcnudabantur. 
yMfAvd^cm enim antiquiflima vox etiam denudari fignifiearc 
videtur , unde Martialis libro tertio. Epigr. lxviii. 

Gymnafium , ThermA , fladium esi hac parte , rece^e, 
Exuimur , nudos parce vtdere viros, 

Et Bardefenes apud Eufebium lib. vi.de prarpar.Euang.c.v 1 1 1 . 

C 2 Graxos 



20 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Grsccos ait non potuiiTe ulla vi fidcrum prohiberi , quin in 
gymnafiisnudis exerccrenturcorporibus. Verum an omnes 
& toti femper denudarentur qui fanitatis tantum gratiaexerce- 
rentur, noncft ita compertum; fufpicor tamen lu&atores, 
pugiles,atque aliosquosdam potuifle dcnudari, quemadmo- 
dum Athletisinufucrat, quostantumfubligaculapropuden- 
dis tegendis tam in publicis , quam in privatis certaminibus ha- 
buifle etiam usque ad Homeri tempora , a quo eorum flt men- 
tio, omnisratio decoris exigit 5 & hiftoria Orfippi ab Eufta- 

drcafinS thio & * Paufania relata , cui fubhgacula delapfa vi- 
cloriam dempferunt , ut inde poftmodum indultum fit 
ncc ea geftare, ita accipienda eft, tanquam non magnis & 
impedicntibus , fcd parvis & nullius impedimenti uti li- 
cerct , quem morem usque ad fua tempora Romae perduras- 
fe fcribit Paufanias. Ad hxc quandoque fub nomine gymnafti 
omnem locum , ubi exercerentur , comprehenfum fuifle re- 
pcritur : ficut poftca hiec vox ad alia quoque tranllata eft, 

* Ub *. e»f. qucmadmodumapud b Iofephum viderelicec, quiin libris dc 
belloludaicobalneaaliquando gymnafia nuncupata cfle de- 
monftrat* vbideHerodcitaloquitur. Nawque apud Tripolim 
CJr Damafcum , & Ftolemaidem publicas balneas , qu<z gymnajia 
dicuntur, Bibli autem exedras perticus condidit. Hax loca a Vi- 
truvio, Celfo, Plinio, atquealiis Latinx linguae au&oribus 
palxftras nuncupari invenio : Undc etiam conjicio Vitruvii 
tempeftatc in Italia , vel raras admodum, vel nullas extitifTe 

e 1 "p- »• palxftras, fivc gymnafia, quandoquidem is libro c archite- 
&urx earum sedihcationes traditurus Italica confuetudinis non 
fuijje pracdicit : namqui primi gymnafia cxaedificafle credun- 

rftnAnathar. tur f ucr unt Graeci, ft credendum eft Soloni apud < l Lucia- 
num , & M. Tullio Cicerom , qui m fecundo de Oratore fcri- 
bit, gjmnafia delectationis & exercitationis gratiaabipfis pri~ 
mum injHtuta fuijje. Inter Graecos autem primi cxtitcrunt La- 
cedamiones, ficut Athenaeus exlppaft fententia, &Platoin 
Theazt. & primo de legibus memorix prodiderunt , quos etiam 
illa ipfa omnium prxftantiftima , atquc fpeciofiflima con- 
ftruxiffe cx Martialis iibro 1 v. intelligere licet , ubi hos 
verfushabet,. 

Argi- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 21 

Argivas generatus inter urbes 
Thebas carmine ctrntet , aut Mycenas , 
Aut claram Rhodon , aut libidinofx 
Ledaas Lacedamonis paUJlras. 

Quomodo vero Plato in Critia dum Athlanticam iilam rcgiam 
defcribit, quam novcm miJlium annorum intervalloab a:- 
tatc fua ante floruiflc narrat , ibi gymnafia extafle fcribit , qui 
Laccdxmonum inventum illam facit, exa&e difcernere ne- 
queo, nifi totam illamCritiae narrationem fabulofamcrcda- 
nius. Poft Lacedaemonios Athenicnfcs quoquc fua gymnafia 
erexerunt, in quorum urbe tria extitifle tcftantur Paufanias & 
Suidas , alterum dkdhpto vocatum, in quo Plato philo- 
iophiam fuam profeflus eft 5 alterum kvkhov , ubi Ariftotclcs 
cdocuit , quod Apollinis Lycii templum fuifle lczitur apud 
• Lucianum ; alterum kuvook^ , ubinothi, ipuru, acigno- fi diatogo. 
biliores omnes exercebantur : f iquidem apud Grcccos tanto o- 
dio , tantaque infamia vilcs ac fpurii notabantur , ut qui vcre 
legitimi ac nobiles eflent, cum iis confuctudinem , aut com- 
munem fefe exercendi locum habere recufarent. Prxtcr hccc 
tria mcntioncm facit alterius , quod Canopum vocat PhiJoftra- 
tus in vita Hcrodis Attici. Dixi in urbe Athcnicnfium tria fuifle 
gymnafia, quod licet extra urbem eflent, erant tamcn haud lon- 
geaedificata, utquaeproximacflenturbi,inea fuiflc dicipotuc- 
rint. In his ctenim mortuos quoque fcpeliendi confuctudincm 
Grxcos habuifte fcriptum eft apud b Ciccronem , cui Servius fc J ^ if} / amJ < 
Marcellum interfe&um in Academia Athcnienfium nobilifli- 
mototiusorbisgymnafiofepclivifle fcribit. Qux vero Ligori- 
us antiquitatis totius peritiflimus invenifle fcribit in vcftigiis 
Hadriani Impcratoris Tiburtinae villx rcpra:fentata , Athc- 
nasum, Hermeum, Panathenaicum,minimc gymnafia, ubi 
corpora cxercerentur , fuifle puto : fcd loca , in quibus aut 
difciplinarum , &aliarum artium ftudiis opcra dabatur, vel 
fcfta aliqua cclebrabantur , ut in Panathenaico fefta Pana- 
thenaica.Corinthum quoquc gymnafium habuiflc, Crtmeum vo- 
vocatum , au&or cft Laertius libro tertio. tandcm nullum pcnc 
oppidumfuitGraecorum, quod gymnafiumnon habcret, ut 

Ana.~ 



21 HlERONYMI MERCVRIALIS 

- h iibr. dc Anacharfis dicere folebat. Romani poftrcmi omnium gymna- 
££'"' fu , palxftras vocata , in urbe ad Grxcorum xmulationem, 
Varrone au&ore, aedificare ccepcrunt : quos tamcn cetcros 
quoscumque tum magnificentia operum , tum inxftimabili 
pulchritudine in hoc genere antccefliflc, ex illis Thermarum 
ruinis, qux ad hanc usque diem non fme omnium ftuporc 
perdurantes, confpiciuntur, facile convincitur , ne fileam 
illud, quod dcNeronis gymnafto fcribit Martialis lib.vu. 
Bpigr. xxxiv. 

Jguid Nerone pejus ? 
QuidThermis melim Neronianis ? 

attamcn ante Neronisquoque tempora fuiffeRomx gymnafta 
exPlauttBacchidibus, cujus locum apponam inferius , col- 
ligerelicct. Namgymnafta totaaliquandoThcrmas ob aquae 
calidx ufum ibi frequentem nuncupari , apud auctorcs Latinx 
lingux nemo dubitat, ficutetiam interdum Thcrmx ftgniu- 
cant eam gymnafii partcm, in qua lavabantur , ubipropni- 
<rcum, laconicum , calda lavatio fitx erant, ut ex multis 
auftorum teftimoniis, & prxfertim ex Martialis verfibus nuper 
citatis clare perfpicitur. Gjmnajium, therma, Jiadium efthac 
parte. His omnibus poteft jam umcuique perfuafum efle,quan- 
tumin crrore vcrfatus ftt(invitus fateor)BlondusForolivien- 
fis conctvis mcus, qui in (ecundo Romx inftauratx commen- 
tario thcrmas folum ad lavandi ufus inftitutas fuifle fcripftt. 
Porro ne quis forfan admiratione capiatur , quod dixcrim 
Platonem atque Ariftotclcm in gymnaftis philofophari con- 
fuevifte 5 fcirc dcbet in hujuscemodi locis varia hominum ge- 
nera convenirc folita fuifle, qux omnia infequcnti capitea 
nobis figillatim dcmonftrabuntur : tanta enimerathujusce- 
modi locorum capacitas , tamque fpatiofa amplitudo , ut abs- 
que ullo impedimcnto diverfx , ac fere innumerx exercitatio- 
ncs, & corporum & animorum peragi poftcnt,qucmadmodum 
cx Vitruvii allata dcfcriptione perfpiccre quivis mediocritcr 
hac in re verfatus potcrit ; quam cum in rcbus plurimis divcr- 
fam ex Odavii Pantagathi viri tempeftatenoftrafummijudi- 
cio in prima editione tradiderimus, nuncipfa diligcntius con- 

fide- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 23 

fiderata ( ut fempcr curae pofteriorcs cflc meliorcs folent ) cafti- 
gatiorem, & omnibus Vitruvii vcrbis cxa&e corrcfponden- 
tem exhibcmus, ad quod agendum clariflimus Aloy fius Mocc- 
nicus, f rancifci filius , Joanncs Vinccntius Pinellus , Melchior 
Guillandinus, viritumob acrcin cunclis judicium, tumob 
fingularcm cruditionem apud omncs fpcctatiflimi , nccnon 
Andrcas Palladius prifcjc totius architc&ura: peritifltmus non 
parum adjumentonobis fuerunt. ita ut non verear , quin hoc 
pa&o do&is Vitruviiquc fcientia: ftudiofis probata evcniat, 
&quemadmodum ad hanc fere diempala:ftra:ratiofuitinco- 
gnita , fic in poftcrum clara atquc manifcfta futura fit. Immo 
Vero, fi O&avius ipfe revivifceret , non dubitarem, ut erat 
homo fan&iflimus atque do&iflimus , quin etiam ipfe huic 
defcriptioni , & Vitruvii contextui non mutato , fed in aliqui- 
bus tantum melius ordinato libentiflime fubfcriberct. Placuit 
antem duas ejus ichnographias proponcre , quia auctor & qua- 
dratas 6c oblongas ficri poffe docet. 

De paUftrarum tdificatione , & xyjlis , 
ex Vitrwvio Lib. V. Cap. XI. 

NVnc mihi videtur ( tametft non fint Italica: confuctu- 
dinis) palaeftrarum xdificationes tradere cxplicate, & 
quemadmodum apud Graecos conftituantur monftrarc. 
In palaeftris pcriftylia , quadrata , five oblonga ita funt facien- 
da , uti duorum ftadiorum habeant ambulationis circuitionem, 
quod Grxci vocant Mocvkgv, cxquibustrcs porticusiunpliccs 
difponantur, quartaque quas ad meridianas regioncs cft con- 
verfa duplex, ut cum tcmpeftates vcntofx funt,non poflit afpcr- 
go in intcriorem partcm pcrvenire. Conftituuntur autcm in 
tribus porticibus excdras fpatiofx habcntcs fedcs, in quibus phi- 
lofophi , rhctores , reliquiquc quiftudiis dclcdtantur, fedcntcs 
difputare poflint. In duplici autem porticu colloccntur hxc 
membra , Ephebaeum in medio ( hoc autcm eft excdraamplis- 
fima cum fcdibus , qux tcrtia parte longior fit , quam lata ) fub 
dextro coriccum, dcinde proxime coniftcrium, aconifterio 
in verfura porticus frigida lavatio, quam Gra:ci taTgoWoei- 

tant ; 



24 HlERONYMI MERCVRIALIS 

tant , ad fmiftram cphcbci elaeothefmm , proxime autem 
cla:othefium frigidarium , ab eoqne iter in propnigeum in ver- 
fura porticus. Proxime autem introrius e regione frigidarii 
collocetur concamcrata fudatio longitudine duplex , quam 
latitudinc , qux habeat in verfuris ex una parte laconicum ad 
cundcm modum , uti fupra fcriptum efl , compofitum. Ex 
adverfo laconici calidam lavationem. In palxftra periftylia , 
quemadmodum fupra fcriptum eft, ita debent efle perfefte 
diftributa. Extra autem difponantur porticus tres , unaexpe- 
riftylio exeuntibus , duxdextra atquefiniftraftadiatae. Exqui- 
bus una , quas fpe&averit ad Septentrionem , perficiatur du- 
plex ampliflima latitudine , altera fimplex ita fada , ut in par- 
tibus , qu# fuerint circa parietes , & quac erunt ad columnas, 
margines habeant utifemitasnonminuspcdumdenum, me- 
diumque cxcavatum , uti gradus bini fint in defcenfu fesqui- 
pedali a marginibus ad planitiem , quxplanitiesfit ncminus 
lata pedum duodecim : Ita qui veftiti ambulaverint circum in 
mar°"inibus non impedientur ab cunclis fe excrccntibus. Haec 
autemporticusapudGrxcos fcct vocitatur, quod athlctac per 
hibcrna tempora in tedis ftadiis cxerccntur. Proxime autem 
xyftum & duplicem porticum dcfignentur hypxthrae ambu- 
lationcs , quas Gracci ^^o^ou; , noftri xyfta appellant , in 
quas per hiemem ex xyfto fereno caclo athlctx prodeuntes excr- 
ccntur. Faciunda autcm xyftaficvidentur, utfintintcrduas 
porticus filva? , aut platanoncs, & inhisperficianturintcrar- 
borcs ambulationes , ibique ex operefigninoflationcs. Poft 
xyftum autem ftadium ita figuratum , ut poflint hominum 
copia: cum laxamento athletas certantes fpectare. Quac in 
moenibus ncceflaria videbantur efle, ut apte difponantur, 
perfcripfi. 



A Peri- 






Wi 


















Tigura pala?<strc cuyri periftylio quadrato . 
Occafus 








• T ? t * 


T S 


^r • ■ 


a 




a 


• • 1 • — i • 

• e • o • P • 


A-JL 

• • 


-1 . . 
• • • 


T • 


"t • • 


a 




a 


• • • — ♦ — • • 

• • • • h • 


i-X- 

• • 


-4 • • 
• • • 



* r-g- i. 



T-f-1 



■ P 



*--5-* • • i-^4 • . 



* T— «~f 



t— rt 



• 


1 


* 
--•- 


4 


• • 


1 


* 
— •- 


4 


• 


• 


• 


• 


• 


• 


• b. 


• 


• 


• 


• 


. 


• 


9 
















■ 




liVura pala?sfr-a? cum periftylio oblontfo. ¥&<* xt 

Occafus 3 ' i> 














• • T ? ? 


• • ? t ? • • 









a 






a 








o 


o 












« 


a 


• 


s 
















• 





? £ T 


• • 


^ 




• 


• 




T 


? T 



a 



• • •— *♦ — * • § • — •?— • • • 




• • * •* » • • • — •*-• • • 



I 
« 


a a 




a a 


• • • ■•* • • • i •*_• e • 

• • • ••••■• e • # e 




• • • — • i —i • • • — •* 4 • • 

• • e • o • i • e • • « • 












ortus 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 25 

A Periftylium in paUftra quadratum & oblongum , habens ambu- 

lationis circuitionem duumftadiorum. 
B Tres porticm Jmplices. 
C Porticm quarta ad meridianas cdi regiones converfa ,qu*du- 

plexeft. 
D Exedr* in tribm porticibm Jpatiofe, in quibm philofophi,& rhc- 

tores dijjtutabant. 
E Ephebeum, id eft, exedra, tertiapartc longior, quam lata. 
F Coriceum aparte dextera. 
G Conifterium. 

H Frigida lavatio in verfura porticm. 
I EUothefium adfmiftram ephebei. 
K Frigidarium. 

L Iter in propnigeum in verfuraporticm. 
M Propnigeum. 
N Concamerata fudatio introrfus e regionefrigidarii, longitudine 

duplex, quamlatitudine, habens f ex unaparte P laconi- 

J nicum 
Q Exitus e perifiylio j E x altera O calidam 

L lavaitonem 
R Portictis extrapaUfiram prima exeuntibus. 
S Porticus fecunda jpeclans ad feptentrionem duplex amplijjlma 

latitudine, &ftadiata. 
T Porticm tertiafimplex, itafaclta, ut habeat 
V Margines circa parietes. 
X Mftrgines ad columnas. 
Z Medium excavatum uti gradm bini fint in dejcenfu fesquipe- 

dali. 
a HypdLthrA ambulationes proxime xyftum , <jr duplicemporticum , 

qu£ d Latinis xyfta, a Gr^cis t&tfyo pifeg vocabantur. 
b Silv£ velpUtanones inter diclas duas porticm. 
* Stationes exopere fignino, 
d Stadium itafiguratumut pofjent hominum copix cum laxamcn- 

to athletas certantes fpeclare. 
c Loca de quibm etfi ?ton mcminerit Vitruvius , fuiffe tamen inpa- 

Ufira neceffe eft, ut lignarium, aquarium, vafarium, latrinx, 

miniftrorum ce/U, &fimilia. 

D C a- 



meth. 



26 HlERONYMI MERCVRIALIS 

C A P V T VII. 

Ve variis hominum generibm, cpu& in Gymnafiis conveniebant. 

TAnta , adeoque varia hominum in gymnafiis converfan- 
tium erat multitudo, ut referente * Galeno, faepenumero 
inter ipfos contentiones cxorirentur , atque etiam maxi- 
* Epift. 56. mU s quidam,& infuavis clamor, de quo conquerebatur b Sene- 
ca, continue exaudiretur; & quem etiam inthermisVarro 
tempore fuo teftatur fieri folitum , his verbisapud Nonium : 
Ita uti foliti Rom& eramm in balneis plodere ccepimus , & murmu- 
rari. Sed ne fingulis enarrando nimis a propoiitorecedam, 
prccipua quaedam ipforum genera perfequar. Primum itaque 
genus in gymnafiis converfantium erant philofophi , rhetores, 
reliquive, quiftudiis delcclabantur j ibilegebant, colloque- 
« satyr. 7. bantur , inter feque difputabant , ficut « Juvenalis his verfibus 
demonftrat, quibus rhetoris & praeceptoris conditiones ex- 
ponit : 

Sedvosfevas imponite leqes , 

Vtpr&ceptori verborum regula conflet. 

Vt lcgat hiftorias , auclores noverit omneis , 

'Tamquam ungues , digitosque fuos , utforterogatm 

Dumpetit, autthermas, autPhcebibalnea, dicat 

Nutricem Anchif , nomen* patriamquenoverca. 

d 1:5. meth. Et ftcuti etiam & Galeni teftimonio comprobatur, qui Thcage- 
nis cujusdam philofophi Cynici in Trajani gymnafio quotiche 
publicc difputantis mentionem facit : Tria enim fuifife Roma; 
loca, in quibus littcrariae exercitationesobirentur, ex variis 

e in i.b dcr > Galeni libri cognofcitur, templum pacis antequam conflagra- 
s ' rer,gymnafia publica, & **.*wt**» Inter quae fcholam medico- 
rnmappellatam fi quis recenfeat, mea fcntentia a vero non er- 
rabit.fuit autem ea in Efquiliis aedificata,multisque imaginibus, 
atqucmarmoribus ornatiflima , utex ruinis illius partis a plu- 
ribus , & praefcrtim a Ligorioobfervatum fuit. Quid potillr- 
mum in hac fchola fieret , nondum apud quemquam legi. At 
exiftimo praeter difpofuiones, & alia medicinae ftudioforum 

exer- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 27 

cxcrcitia fimile quid tra&ari folitum fuifle , atque nunc in col- 
legiis vocatis fit , quando & fcholam ejusmodi proprios tabu- 
iarios habuifle , oftendit marmor cum hac infcriptione Remas 
ad D. Sebaftiani repertum. 

M. LIVIO. CELSO. TABVLARIO. 
SCHOLAE. MEDICORVM 
M. L I V I V S. E V T Y C HV S. 
ARCHIATROS. OLLD. II. 
IN. FR. PED. IIIL 

Alterum gcnus crat adolefcentes , qui ut cxercitationum ob- 
fcrvationcs atque modos addifcerent, ad gymnafia accede- 
bant, ubi agynmaftisipfisquascumquecupiebantexercitatio- 
nes , edocebantur. Adolcfccntes liberos pateftram cdifcerc • 
folrtos fuiflfe facile convincitur ex illis Parmenonis apud * Tc- 
rentium verbis , quibus ille Cheream fub forma Eunuchi inEunucho 
Inaidi ofterens ait : ^. 

. Facpericulum in litteris , 



-FacinpaUftra, inmuftcis. qu&liberum* 
Scire aquom eft adolefcentem , folertem dabo. 

id quod clarius infra demonftrabo. Tcrtium genus crant Athle- 
tx qui ibi fe excrcebant , ut in publicis ludis feu in facris certa- 
minibus poflent & populum dele&are , necnon vi&oria ac pra- 
miis potiri. & quod hoc fucrit , praeter Vitruvii au&oritatem 
Suctonius clariftime demonftrat, dum refert Ncronem quan- 
doque gymnafium ingredi folitum , ut certantes athletas fpe- 
cJaret. Quartum genus erantomnes illi five nobiles , fiveig- 
nobiles, qui vcl militaris difciplinx & fortitudinis, veltuen- 
dx fanitatis & boni habitus comparandi gratia variis exercita- 
tionum generibus incumbebant; de prioribuseftlocus apud 
Caftiodorum libr. v. epift. xxm. maleaPamdio adnot. ad 
Tertull. lib. defpeft. intelicftus, ubi itafcribit. Oftententjuve- 
nes noftris bellis , quod in gymnnfeo didicere virtutis. In po- 
fteriorbusvero* Galenumnoftrurnnumerare poflumus>cum *ini.de»tt\ 
fcribat fe anno xtatis fuae trigefimo quinto pafliim fuifle luxa- 
tionem fummi humeri in palasftra.Quintum gcnus crat corum, 

D 2 qui 



x z. tueue. 



Cap. ij. 



28 HlERONYMI MERCVRIALIS 

qui fricabantur , licet enim fridtiones fierent a multis ante rc 
liquas excrcitationes , nihilominus multiquoque fine ulla ex- 
crcitatione feorfum ab aliis , ut de Vefpafiano tradit Sueto- 
nius,folum fricabantur,quod intelligi poteft ex « Galeno,fric1io^ 
y a L* " nem ad exercitationes praeparatoriam a reliquis diftinguente. 

Sextum genus erat , qui lavabantur , atque hi erant tum nobi- 
les , tum ignobiliores. Hoc tamen intererat , quod divites at- 
que primates labra & colymbithras proprias in cellis alioqui 
communibus habebant , ubi foli diverfis temporibus lavaban- 
tur , multi erant qui etiam folia vel lignea , vel argentea ( quod. 
Ltb. 3 .. recitat b Plinius ) fecum ferrent , ne pedes nudos collocarent, u- 
bi viliflimi quique ponebant , quamvis etiam referant nonnulli 
Hadrianum Imperatorem lavari folitum , ubi plcbs lavabatur : 
quod & Titum Caefarem fecifle fcribit Suetonius. Qui vero 
dumtaxat ungerentur nulli in gymnafiis reperiebantur , quoni- 
am vel exercitationum vel balnearum gratia ungebantur. Ab 
his poftremo omnibus non pauci fpe£tatores ( ne miniftros , de 
quibusinfra loquemur, nunc recenieam) in gymnafia eon- 
veniebant , qui non ab aliud , nift ad videndos exercitatores 
utpotc otiofi, & nullis negotiis occupati eo accedebant. Quo in 
loco id etiam animadvertendum cenfeo, diebus feftivis gy- 
mnafia magis frequentata fuifle , quando artifices , aut aliis fer- 
vitiis detenti dtiantcs , in illisob remittendos labores & volup- 
tatem capiundam verfabantur. An in Romanorum thermis 
mulieresquoquevcrfarentur, quemadmodmuviri, nil certi 
affirmare aufim , nifi quod Romanam majeftatem illud de- 
decuifle videtur, facileque fieri poteft, ut impuras aliquae,& fpe- 
cl:andi & ludendi gratia , quod Juvenalis & Martialis innuunt , 
publice verfarentur in gymnafiis , necnon in locis feparatis , 
quae ibi lavandis fcminis folis extructa eflent , perinde ac in pri- 
vatis balneis honeftae mulieres lavarentur tam ignobiles & me- 
diocriloconatae, quamilluftriores, cum de Poppaea Domitii 
Ncronisuxore refcrat c Plinius, quod ad augendum cuth cim- 
dorem quingentas afwas fcetas per omnm fecum trahebat , & 
balnearum etiam folio totum corpus illo Uffe macerabat : quod 
intellexit Juvenalis dum fcripfit. 

— mt 



c Lib. II. 
cap 4:. 



DE ARTEGYMNASriCA Lib. I. 29 



autpinguia toppsma 



alim. iic. 



Spirat r & 

Jncipit agnofci , atque illo lacle fovetur. 
Propter quodfecum comites educit afellas. 

In quem dealbandi corporis ufum alias mulieres farinam faba- 

eeam , alias nitrum , aphronitrumque in balneis ufurpafle memi- 

nit a Galenus. Atqui Spartanorum mulieres una cum viris in * Primo de 

palxftris exerceri fe confuevifle, practer alios , fatis teftatum fa- 

cit Propertius lib. 1 1 1 . Eleg.^xi 1 . 

Multa tu&-> Sparte, miramurjurapaUJira t 

Sedmage virginei tot bonagymnafii : 
^uod non infames exercet corpore iudos 

Jnter luclanfes nudapuelta viros : 
Cumpila velocesfallitper brachiajacim *, 

Jncrepat ejr verfi cl^is adunctt trochi , 
'PulverulentfLque ad extremas flat femina metas r 

JZt patitur duro vulnera pancratio, 
Nunc ligat ad ceflum gaudentia brachia loris , 

Mifjilenunc difcipondus in orbe rotat. 

Neque de hoc Spartanorum more quisquam mirari debet , 
quando & Pftto in quinto de republ. graviflimis argumentis 
probavit ad felicem rerumpublicarum ftatum maximoperc 
conducere, fi mulicres tam juvenes, quam feniores una cum vi- 
ris nudae in palaeftris atque gymnafiis exerceantur , quod an fa- 
pienter decretum fuerit , & an ad continentiam temperantiam- 
ve ex confuetudine confequendam , ut Platoni in anirno erat r 
conferret, non eft locus examinandi. 



v 



C A P v v VIII. 

De Gymnafiorum diverfis partibus. 

Itruvium qui Augufti Cscfaris xtate floruit , folum palae- 
ftrasGrecas tradidifie ex ipfius verbis conftat,quandonon- 
dum R.omani Imperatores iuas extruere cceperant , quas 

D 3 poftea 



30 HlERONYMI MERCVRIALIS 

poftea extruftas ficuti in multis Graxorum gymnafiis fimiles 

fuifle probabile eft, ita pariter verifimile fit Romanos (ut folet 

efle poftcriorum in excolendis rebus mcs) plura fuis addidifle , 

qux vel Grxcos latuerant, vel parum ab illis xftimata fue- 

rant : Quocirca partcs gymnafiorum magis principales expli- 

caturus haudquaquam folas a Vitruviofigmficatas inmedium 

afFcram, fed illas nullo fitus ordine fervato enarrabo , quas di- 

fperfim ab AuCtoribus traditas invenio , quasve rei ipiius ratio 

cxpoftulare videtur in Gra?cis atque Romanis palxftris exti- 

tifle : quamquam Vitruvii aucloritatem nunquam multifacien- 

dam exiftimavi , nempe quem ntffeJoi;o\oy» & fua aitate minime 

xftimatum puto, quod enim ab Augufto nullis cgregiis fabri- 

cis, nifi folis Baliftis prafc&us fuerit, quando fcilicet in urbe & 

cxtra urbem magnifica zedificia cxtruebantur, quod ctiama 

nullo fere pofteriore au&ore nominatus inveniatur, praster- 

quam in capitum Plinii librorum catalogo , qui ab aliquibus 

minime Plinianus, vcl faltem adulteratus putatur , magnam 

ccrte ipfius exiftimationis fufpicioncm merito parit. Ergo pri- 

mx gymnafiorum partes fuerunt porticus exedris five cubiii- 

bus apertis plena: , in quibus philoiophi & rhetorcs, mathe- 

matici, &omnium dcnique difciplinarum amatores difputan- 

do,legcndo, ac docendo exercebantur : atque has non longe ab 

aliis admodum fitas fuifle conjicere poflumus tum ex ipfa rigu- 

ra , tum ex proverbio inde nato ( difcum quam philofophum au- 

dire malunt ) quod in cos dicebatur, qui in eodcm gymnalio in- 

ter philofophos fedentes, atque indc dilcorum crepitus audien- 

tes , reh&a fapicntix fchola , ad proximum certaminum locum 

erumpebant. In exedris philofophorum adolefcentes atquc 

pucros illos , qui difciplinarum ftudiis opcram navabant , ver- 

fatos efle rationi confentaneum eft : quod eflent illas veluti 

fcholae qua:dam, ubi poflent facillime poftanimorum exer- 

citationes corpora adfanitatem, velfortitudinem juvcnes& 

pueri exercerc,iubindeque lavari. cxtat enim Lampridii autto- 

ritas, Alexandrum Scvcrum^<?/? leciionem operam modo paUJlr* , 

modojph&rijlerio , modo curfui,modo lenibus luclti dedijje , mox bal- 

neum wtroivijfe.lntcr has adnumero quoque mcdicorum fcho- 

las. Secunda pars erat Ephebeum,quo mihi vcrifimile apparct 

cos 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 31 

cos convenire, atque de praemiis, & exerccndi genere pa&ioncs 
facere folitos , qui fimul exerceri , ac certare volcbant : quam - 
quani fciam Philandrum ejus opinionis fuifle , quod in Ephe- 
beo puberes exercerentur. qua in reipfum valdemcliusfen- 
fifTe exiftimo, quam Guljelmum Choulnm , qui in fuo de anti- 
quorum exercitationibus libro in Ephebco juvenes fiudendi 
gratiafedije , fcriptis mandavit. Vtrum vcro apud Romanos , 
qui cum viris ante decimumfextumannumpucroscommer- 
cium ullum habere verabant , hoc verum fuerit, affirmare non 
auderem.Neque item negare poflumus, * Galeni tempore, pue- * u de ? Y XC . 
roscxerceriinpalaeftraconfuevifle, cumiscujusdamaegritudi- a ° ' 
nis , quam Commodus puer , atque Impcratoris filius in pala> 
ftra acquifiverat , mentionem faciat : *t« j *, oW dvaphxaTtq tf& 

%oivtx KKjelfTEp & Tmhcdqfoc yv(jt,vd£xoi t« zscuSoia «V dJiovicw rs>%t- 
eH&dgovns. id cft \fic autem,& quicumque per Junem fcandit quem- 
ndmodum pueros tn paUfira exercent , eos ad robur pr&parantes. 
Ex quibus verbis pueros in palaeftris exerceri folitOS fuilfe fatis 
conftaret, nifiidquoque b Plautus in Bacchidibus apertilli- »»&a. 3.^.3, 
me teftatus eflet , ubi Lydus Piftocleri psedagogus , pa- 
trum erga filios fui temporis indulgentiam taxans , dc antcacli 
temporis moribus ita loquitur. 

Nego tibi hoc annis viginti fuiffe primis copU 
Digitum longe a padagogo pedem ut efferres didibus. 
Ante Solem exorientem nifi in paUfiram veneras , 
Gymmnafii prafe$o haud mediocres pcenas penderes. 
jdquoi obtigerat , hoc etiam admalum accerfebatur malum , 
Bt difcipulus & magifier perhibebantur improbi. 
jbi curfu^ luclando, hafia^ difco , pugilatu, pila 
Saliendo fe exercebant magis, quam fcorto , aut faruiis. 

Vnde mihi conjiciendum videtur pueris fummo mane pakc- 
ftram adeundi praceptum fuifle , ut virorum , qui tunc non 
aderanr, commercium vitarent, atquc etiam litterarum ftu- 
diis incumbendi otium fupereflet. etenim non defuifle, qui 
pueros nudos videre, &ncfandumeorum amoremfibi conci- 
liare ex palssftvis ftuderent , facile ex amatorio Plutarchi libro 
colligitur. habeturautem cx citato Plauti loco gymnafia publi- 

ca 



32 HlERONYMI MERCVRlALIS 

ca Romse etiam fuifle anteNeronisprincipatum, ficut&ex 
Catullo, acaliis. Tertia pars erat Coriceum , qui locus (ut 
mea fert fententia ) pro denudandis hominibus , qui vel exer- 
ceri, vellavari, vel utrumque agere volebant, inferviebat, 
aliasaGrxcis iwfo-n&w , & a Galeno wim#w£w vocatus. Ni- 
ft enim Coriceum apud Vitruvium talem locum fignificat , pa- 
laeftras ab ipfo defcriptas absque hac parte omnium maximc 
neceflaria extitifle dicendum eflet , quam non folum in publi- 
cis gymnafiis , verum ctiam in privatis afFuifle credo, fi qui- 
* uk *e- dem * Plinius Caccilius in defcriptionibus villae fux Laurcntinas 
j.ep'ii.6- '°' ac Tufcorum apodyterium intcraliaadnumerat:undeillorum 
fententiasprobare nequeo , qui Coryceum in Vitruvii textu le- 
gendum putarunt, a coryco, pilse fpecie , quafi ibi ludus talis a- 
geretur, aut couriceum pro tonftrina, aut coryceum, tan- 
quamineopuell2e& virgines, K0p**Grxcis vocatae exerceren- 
tur. Quarta pars erat elaeothefium a Iulio Pollucc «Aw^e^ . 
J Vy\ x E pi fi: ^ £ Caxilio Plinio un&uarium vocatum, atque in ifto luctaturi, 
& alias excrcitationes , vel balneas mitun un ge bnntur, redun- 
gebanturque. Sed , quoniam opportunitas rci poftulare videtur, 
ut de hoc gymnaftico ungendi munere verba faciam , neque 
Metrodof i Scepfii *&* *$ dhetjftiKKs , ideft, de ungendi ratione, 
citatus ab Athena;oliber, hodieextat, quatuor ego dicam : 
pritnum, autmdo dr quiungerentur , fecundum qu£ ejfet unffio- 
nismateria : tertium, cujus finis gratia ungerentur : quartum, 
quo modo, & * quibus unciio adminijtraretur. llli qui vcl loturi vel 
iefc exercitaturi in gymnafium venicbant , majori ex parte fpo- 
liabantur in apodytcrio : poftea horum nonnulli , & praefertim 
qui velluctam, velpancratiuminireintendebant , (nampu- 
gilatores, curfores, ac alii ftmltiunetionenonegebant) ali- 
ptcrium ingredicntesungebantur, atqueita undi ad locum, 
ubi erat pulvis , dequoloquarinferius , tranfeuntes pulvere 
confpcrgebantur, ficque dcinceps in excrcitationes diverfas 
diverfi prodibant : poftquam vero io.(c y quantum libuerat, 
cxcrcuifient, iterumadunctuariumrcverentes,ibia mediafti- 
nis & reunctoribus Jlrigilibus ferreis , de quibus Martialis 
lib. x 1 v. Epigr. xli x. 

Ter- 



M uili immM 




« 1 i') |,Cj 
c Lib.i4.jr. '8 

t li dc lim. 
med.Vi.cV^dc 



3 .4. HlERONYMI MeRCVRULIS 

Pergamus has mifit curvo deftringere ferro , 
Non tam fipe teret lintea fuho tibi , 

detcrgebantur, in qua deterftone oleum , pulvis, & fudor, 
quae deradebantur, fimul mixta in ufum medicum adfervaban- 
tur , & ab Atticis xo»/<t*a.o? , ab aliis vero v*tos vocabatur , ut 
cx " Diofcoride, *Plinio, c Galeno, & d Aetio facillime confir- 
mari potcft : tametfi Avicenna libro fecnndo faciat mentionem 
tu.va. Lib*7- etiam fudoris ftcci athletarum, quem puto fuifle illum, cui 
mc!i° & * neque oleum , neque pulvis inerat. & quamvis Galeni aetate 
d lib.i. c 17. ftrigiles adhiberentur ad balnei ufum, nihilominus balneorum 
ftrigiles plerumque fpongiae erant,vel linei, neque communiter 
fcmper adminiftrabantur,fed quisque proprium fecum gerebat, 
&prxfcrtimquicunquecommunia cum aliis inftrumenta ha- 
bcrefugiebat, ut inftnuat Perfius Sat. v- 

Ipuer, & ftrigiles Crijjtini ab balneadefer. 
Ferrei autem erant , vel aurei , vei argentei , vcl cornei , vel c- 
burnei, velaenei, quibus ftrigmenta & fordes exercitatorum 
a corporibus radebantur. ^Enei ftrigiles erant , quorum pi- 
dura prxcedenti pagina pofita eft, quive olim inter Trajani Im- 
peratoris thermarum ruinas invcnti funt. 

Dcterfi tandem iterum diligentiores aliqui valetudinis aut 
deliciarumgratiaungebantur, & nonnumquam inunfti bal- 
neaingrcdiebantur, fedpoft egreflldenuo ungebantur, modo 
fimplici olco , modo variis odoribus condito , modo diapas- 
«Bb-iic. »9. mateadcoercendosfudores, utfcribit • Plinius, adeo quod 
varia crant ungendi tempora , interdum poft balnea , quod 
Homeritemporibusobfervatumlegimus, ut in 1 1 1. Odyf. 

aW#p izethSciv n (c i^tnv \'nr ihodu 9 id eft , PoftcjUOm lavit , ejr 

pingui oleo wixit , & libr. 1 v. iterumque x v 1 1 . wt J iV« 

JfMocq xxcwi , ilf ^owi iKouu , id eft , Hos /mtem poftquam famu- 
U laverunt , & unxerunt o/^jinterdumquoqueante, ficuti 
rcfert Galenus v 1 . de valetudine confervanda. DeArchime- 
dequaedam apudStobaeum fcitu digna lcguntur : eum fcilicet 

abaco incumbentem, frfiguras quasdam ducentem afamulis vi ab~ 
ftrattum ungifolitum futjfe-, atque ipfum in corpore tta uncJofiguras 

mathe- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 35 

mathemarica» ftpe defignare conjuevife. Hac in parte gymna- 
fiorum manfiffe puto illos miniftros , qui vi&us quaerendi 
gratia fervandis veftibus infervientes , olearii nuncupabantur, 
quos etiam in balneis Afiae folitos effe perhibet Epiphanius ha:- 
ref. xxx.Materia un&ionis pro exercitandis varia fuit. Ariftotelis 
tempore, & oleo fimplici , & aqua mixto ungebantur : Is e- 
nim quinta problematum particula fcripfit , iccirco aquam oleo 
admixtam , quando exercitatis adhibetur , magis lajjitudinem tol- 
lere, quam oleum jimplex , quoniamitainterius penetrans exicca- 
tamembrafaimeclat > addoetiam ex Hippocrate u.de diaeta 
minime hujusmodi un&iones permittere , ut corpora plus ju- 
fto incalefcant ; au&or eft « Plinius Gracos vitiorum omnium « Lib.15.c4. 
genitores oleum primos in gymnafia invexijfe , de quo dicebat 
Anacharfis Scytha efie infaniae pharmacum , quoniam eo 
perun&i athlcti infanirent. Butyrum quoque apud nonnul- 
las barbaras nationes , quibus deerat fortaffe oleum , interdum 
pro ungendis exercitandorum corporibus in ufu fuifle tefta- 
tumreliquit * pimius , acpoft ipfum* Galenus: fuit&aliud '*$£$% 
mixturx genus pofterius inventum ex oleo , pulvere , & cera 
commixtum, quoungebantur : atque illud ceroma a Plinio 
vocatuminvenio, quo juventutem Romanam corpora exer- 
cendo vires animorum amififfe dicit : ficut & apud Martia- 
lemlibro iv. deEndromide: 

Seu lentum ceroma teris . 
& lib. v. epigr. l x v. 

Et cajiigatum Libya ceroma paUJira ; 
& lib. vii. epigr. x x x 1 1 . 

Vara nec inje&o ceromate brachia tendis. 

Quamquam dubium non eft , quin apud eundem Plinium , Se- 
necam, &D. Hieronymum & aliosceromavocatusfitlocus 
ubi ungebantur , alias alipterium vocatum. Scribit item Plini- 
us oleum in gymnafiis condiri odoribus , fed viliflimis confue- 
viffe. Quaeomniadeundionibusanteexercirationes adhib ; tis 
intelligi debent : cum poft exercitationes , & poft balnea in- 
finita prope variorum odoribus conditorum unguentorum ge- 

E 2 ncra 



5. de aliment. 
fac. cap. 1 j . 



36 HlERONYMI MERCVRIALIS 

nera tradantur adhibita : quae foli lafcivia* atvjUe libidini m- 
ferviebant , atque hsec a Plutarcho in Amatorio nobis indica- 
ta puto , quando fcripfit , Solonem vetafle fervis unctiones ftc- 
cas, atque puerorum amorem, non item mulierum conjugium, 
nifipotius unctiones extra baJnea fadas, feu diapasmatain- 
tcllexerit. hunc morem oleis odoratis utendi apud exteros quo- 
que viguiffe hiftoria ab Athenaco relata Deipnofoph. V. fatis te- 
ftatumfacit, ubifcribit Antiochum Epiphanem apudDaphnem 
eonfuevifje certaminis die exhibere certantibus olea edorata » 
crocinum , amaracitum , telinum , irirmm , & alia quibus unge- 
rentur corpora. Quo fine demum prasdictis un&ionibus gymna- 
fia adeuntes ungerentur , divcrfa ab au&oribus tradka inve- 
nio$ Hippocrates in iii. de diaetamemoriaemandavit terra- 
rum pulverem oleo admifceri folitum , ut fuo frigore & ficci- 
tate olei xftum & humiditatem temperaret, Alexander in i .' 
f prob. u 5 . a p ro bj vo i um i ne f cr ipfit athletas ideo oleo ante exercitatio- 
nes pernngi confuevifle , ut membra emollita labores fine rupturx. 
ulliuspericulo futfinerent , quam lcntentiam fcow tl « e ft quoque 
Lucianus in dialogo n&X yvpvumuv. Lucianus videtur fenfifle 
lu&atores pulvcre fefc confpergere folitos fuifie , ut corpora 
fortiora redderentur. De Hercule namque & Ant#o fermo- 
nemfacieiisait. 

Auxilium membris caiidas infundit arenas. 

Flutarchus in libcllo dc primo frigido hujus fententia: fuifle 

videtur, quod athletx in un&ionibus pulvcre uterentur tum 

adrefrigcrandacalefa&acorpora, tumad cohibendum fudo- 

rem , ne tantopere delafiarentur. Ego autcm cum Luciano exi- 

ftimo poti flimum ufum pul veris extitifie , nc oleo manus labe- 

rentur , fed faciiius exercitatores fcfc comprehendere valerent, 

neve fudore diffluerent , aut venti corpora aperta ingrederen- 

tur, atque hac de caufa a Martiale pulvis ille £$n vocatus fuit, ut 

ibi {flavefcit haphe ) undefi qui adverfarios perunctos, &fi- 

iLib.35.c1p. nepulvcreccrtantcsvinccbant, majorigloria digni habeban- 

cLib. 6. Eiia. im > qualisfuitapud * Plinium Dioxippus, & Dioreus apud 

Ttib Ei/f c P auiarnam ? «xovj7i nomenpromeritus. cujusrcimentionem 

«pift.il pI ' fecit d Horatius , ita ad Maeccnatem fcribenSi 



nr. awtk HrMNASTKA Lib. I. ^ 

Jjhtis circum pagos , fr circum compitapugnax , 
Magna coronari contemnat olympia, cuijpes y 
Cuifit conditio dulcis fine pulvere palm& f 

Ix quo fatis mirari nequeo Budauim, virum fane dodiflimum, 
qui in fuisadPande&asadnotationibushocnon viderit, ma- 
lueritque «mm wn , i d eft , dv <£ dyuv<@r> , feu fine certamine fimpJi- 
citer diclum efle , quamquam & hoc quoque non abnuo inter- 
dum aliquos efle coronatos ftnc certamine , vel , quod> adver- 
farius tempore conftituto non comparuiflet, vel, quodobro- 
bur & vincendi confuetudinem a cun&is vitaretur, cujusmodi 
fuifle complures Paufanias , Diodorus, Heliodorus, atque Sui- 
das commemorant, dwml propterea nominatos. Aliifunt,qui 
crcdant oleo exercitatores un&os ad arcenda frigora & levan- 
das laflitudines. A Galenus fentit oleum tam adexolvendam * * ^mtn: 
praetcritam laftitudinem,& futuram mitigandam,quam ad prcc- va< " F * ulu 
parandum ad motus conduxiflc. quibus ceram additam cum 
Galeno opiuo* , quo oJcum alioqui fluxile diutius adhcereret, 
Quae vero poft balnea adhibebantur un&iones , nemo dubitat 
infervifle , ne humiditasin balneis acquifita evanefceret, neve 
referatis a balnei calorc meatibus nativa caliditas exfpirarcr. 
quamquam etiam aliqui delicatiores voluptatis & lafcivix gra- 
tia odoriferis unguentis , aut ficcis diapasmatis ad comprimcn- 
dum immoderatum fudorem, ut fcribit * Plinius, poft balineas * ?£:\*'lf' 
ungebantur, de quibus * Martialis. Pffceaniaaw 

£uid quod 'olct gravius mixtum diapasmate virus. 

Ceterum quo modoungerentur , nil certo deflnitum invenio : 
eft tamen valde probabilc , nonnullos, cum prius feipfos fricas- 
fent,manibus proprris hoc cgifle,aut alterum ab altero viciflim 
undtum , quod Lucianus in gymnafiis fcribit ; licet ctiam a 
fervis gymnafticis, atque rcun&oribus vocatis ungerentur : qui 
& ipft prius ad majorem unctionis penctrationem fricantes,tan- 
dem univerfum corpus modo lenirer , modo fccus prcmcntes, 
pcrnngebant, & prouttemporisconftitutiopoftulabat, alias 
tepidum, alias caiidum, aliasfrigidumlinimentumapplica- 
bant : atquc hxc omnia ut plurimum in alipterio fiebant : c ( ui 

E i nhso 



^8 HlERONVMI MerCVRIALIS 

nitro & aphronitro Ccfe fricabant, ut meminit Cyprianns Epift. 
vn.lib. iv. acMartialislib.xiv. exiftimo illud eos agere fo- 
litos, ut ibrdes a corpore melius eluerent , atque exiccarent , 
quantum cnim abftergere poflit aphronitrum nemo ignorat. 
Prope quoderat conifierium, Polluci kovJsjo* vocatum, quinta 
gymnafii pars , in quo pofitus pulvis confervabatur , ut poflcnt 
un&i ftatim illo confpergi. Ex variis regionibus in hunc ufum 
pulveres advectos legimus , fed duo palmam habuerunt , Puteo- 
lanus, dequo Sidonius Apollinaris , 

Namque Dicarchea translatuspuhis arena , 

& tsfigyptius, quem Romamin hunc ufum advehi folitum re- 
;.cap..45. fert « Suetonius in Nerone, quemadmodum & Patrobium 
t Lib 3J c 13. i Plinius tradit Neronis libertum ex Nilo arenam tenuiffimam 
non multum a Puteolano pulvere diftantem ad debellanda 
corpora palaeftrae ftudiisadvexifle , eandemque a Leonato Cra- 
tero, &Meleagro, Alexandri Magni ducibus , cumreliquis 
militaribus commerciis portatam. cui forfan haud abfimilis 
illa erat,de quaOvidius,Acheloi pugnam defcribens,loquitur. 

Inque vicemfulvx traciufiavefcit arenA. 

* Lib. 7. Nam , & c Martialis , Philxnim irridens , quod palaeftritarum 
exercitationes iniret , dixit ipfam flavcfccrc hac arena , quam 
haphem ab illo vocari diximus, quoniam contre&ationibus 
excrcitatorum infervicbat. «cp^v namque tactum ftgniricare, 
ncmo nefcit. Scncca Epift. lv i i . a ceromate nos haphe excepit. 

C A P V T IX. 

De PaLfira, & aliis Gjmnafii partibus. 

Actenus quinque gymnafii partes , quseetiaminpalae- 

ftra Graecorum a Vitruvio defcriptse invcniuntur, phi- 

lofophorum exedras , ephebeum, apodyterium , un- 

ctuarium , & conifterium explicavimus : nunc ccteras partim 

ab eodem praetermiflas , & ab aliis indicatas , partim ab ipfo- 

met cxplicatas profequemur. Erat itaque fcxta pars locns qui- 

^inBacd,- fam paLfira vocatus, ubi (dicebat Lydus ille ^Plautinus) 

curfu , 




DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 59 

turfu , luBando , hafta, difco, pugilatu , pila, falienco fe ex- 
ercebant magis , quam fcorto , aut Javiis , & ubi fcribit * Galc- 4 %.&em r 
nus has exercitationes peragi folitas lutfam, pugilatun, af- vaLc P'-* 
penftonem manibus ad funes , exercitationem , qua flabant pedtbus 
ejr manibus in pugnum vinclis , easque alteri aperiendas porri- 
gebant , qua pondera manibus attollebant , & tta perfifiebant , 
quodgenus halteres vocatum eft, fchiamachia, & armorum ptt- 
gna : Galenovero aflentiens Oribafius Pcrgamcnus fafllis cft 
non modo has, fed & alias fexcentas fuifle palsftra excrci- 
tationes. Vndeanimadvertendum eft, palsftram apudutrius- 
que lingux auftores multa figniflcare, primo totum ipfum 
gymnafium, ut eft vidcre penes Vitruvium ; fecundo locum 
quemcumque exercendis corporibus ideoneum , quo paoto lo- 
cutus eft Cicero in Epiftola tertii libri ad Q. F. prima , & 1 1 . dc 
legibus, dumvillamfuam Arpinatem defcribens , pateftram 
ibi nominat , nec non Virgilius fexto JEneidos. ) 

r*rs jrhgr*mweis excrcent membra paUftris , 

& Geta apud b Terentium in Phormione , ubi dixit, eccum afua * Aa u . 3 .rcetu 
paUftraexit foras. Tertio certam gymnafii partem, inquaex J' InB achidi- 
fententia < Plauti, d Galeni, & « Oribafii tot exercitationcs $5J b de 



fa&as praediximus , & cujusparietum fordes colle&as in pan- fimpi.me^ 
no applicatas furunculos maturare fcripferunt/Plinius & Theo- ca P - M 
dorus g Prifcianus : in qua ftgnificatione acccpifle Catullum f 



no applicatas furunculos maturare fcripferunt/Plinius & Theo- «p- 1 4 . 
dorus g Prifcianus : in qua ftgnificatione acccpifle Catullum { ap L ** ' 
puto, ubidixit. g J££** 

Abero firo , paUftra , ftadio , ejr gymnafw f 

Mifer ah mifer. 
& Afranius fcribens. 

Et eam depellis mihi manum per paUftricos , 
Ideft, 

paUftr* ufum ( ut ait Nonius ) callentes. 

Quodautem a palaeftracmuris, ftatuis , atque columnis ftrig- 
menta quacdam a pulvere & lu&antium corporum contactu 
ibi factae abraderentur, & in varios medicinae ufus fervaren- 
tur , abunde teftati funt Diofcorides , Plinius 6c Galenus , quae 

ftri- 



4-0 HlERONYMI MERCVRIALIS 

ftrigmenta quandoque a ludorum magiftratibus odingentis 

wtb.ijcjp» fcftertiisvenditafuifte tradit a Plinius. Invcnio quoquc exer- 

*' citationem iplatn pakeftrarum interdum palaeftram vocari , fic- 

uti quandoque M.Tullius pro pakeftra adiones ordinate Sc 

vcnufte fadas metaphorice intelligere vifus eftaudoritate Lu- 

cilii , cujus hic verfus legitur apud Prophyrionem , ludicis Hor- 

tcnfi efl ad eam rem natn paldflra. necnon Plato in Cnatmi- 

deproTaurcipalaeftra locum fignificavit, quo viri dodi ad 

colloquendum difputandumque conveniebant. Ad hxc Plu- 

tarchus in fccundo fympofiacon palaeftram vocatum fcribitlo- 

cum, ubiathletaeexercercntur, &inquofolum luda&pan- 

cratium, noncurfus, non pugilatus agerentur. quemadmo- 

dum & -Galenus quandoque palaeftram nuncupavit , ubi 

athlctx folum , & craftitudini corporis ftudentes excrccrentur , 

quopado accipiendum reorapud Hippocratem,quum in prin- 

cipio primi Epid. narrat tubcrcula iis elTc oborta , qui in palas- 

ftra & gymnaiiis cxercebantur. Forfan autem dubitavit ahquis, 

h i, dc tncn- an in pal&ftra hac pulvis ftratus effet quoniam * Galenus ipfam 

vai.cap,?, ^} OC o 9 u bipulviscrat,fcparaflevideturhisceverbis : aWto/^ 

ivhxvtdc >i ^we/ff 9m\cugptv; * % fiaQelxt v^viug Jvvocnq yiyve&VA x#9' otiSv 
vwg/ov cfcmKfi otbv opQcov k^uiuv. oazc 3 mxhcuovng etg cc^Aag fyconv acncivnc 
^ivvovy ywi vjvzcag fictQeiav; , ri7ncKaci^px4 ^«TOJ. Sed&h&C absque pte* 

l&flra & alto pulvcre in quocunque loco conculcato ereclis ftanti- 
bm fieri pojfunt : qu£ vero luciainter Je contendentes aguntro- 
bori acquirendo incumbentes , vel alto pulvere , vel paLeftra optts 
habent. Cui ita refponfum volo, etiam in palxftra fuiflfe ftra- 
tumpulvercm, fcd humilcm, ac modicum, itautduofue- 
rint ioca pulvere ftrata , alterum palaeftrx , alterum extra pa- 
taftram : in illopulvis humilis, in hoc altus & copiofus cf- 
fet : cujus pulveris in utroque ufus crat, tum ut certantes 
firmius contenderent , nequepedibus labercntur : tumetiam 
utqui in tcrram dejiciebantur, minus laederentur : Ataltus 
pulvis hoc amplius habebat , quod dum homines in illo 
pedcs alte figebant , majori conatu ac vi ad eos tollendos 



clib, 1 1, de 

tifu rurtiutn 



opushabebant, atque inderoburmajus comparabant. Quas 
&i«b,decau. omnia fignincavit Lucianusin hbello de cxercitationibus. ae 
ftprocatarn- hoc ^.^ ^ q ^ ym i ocutum p U to < Galenum, ubifcribitfe 

vidifle 



D5 ARTE GYMNASTICA Lib. I. 41 

vidifTe athletas , faepius , ne a pulvere fufFocarentur , periclitan- 

tes, & ubi adolefcentem quendam narratex concitatomotu 

per locaprofunda & arenofa fa&o valde exiccatum ad gymna- 

fium fe contuliffe : quodexiiseffet, quiillaexercitationede- 

lectabantur , ac ibi identidem exerceri vellent. Quod palacftra 

quoque di&a fit ars oratores in a&ionibus exerccndi , ut proba- 

re in fuis ad Pande&as adnotationibus conatur Budaeus , fane 

non video. Septima gymnafii pars fuit Jphdriflerium , ubi varise 

exercitationes, & praefertim cun&apilae cxercitia , quac plurima 

extitifie * infra demonftrabimus , frequentius , quam alibi per- * lib - z - c 4? 

agebantur. Hoc non effe coriceum a Vitruvio defcriptum fatis 

in fuperioribus probavimus , & licet ab eo non ponatur , in gy- 

mnafiis tamen fuiffe multis verbisoftendit Budajus, quinimmo, 

& in particularibus gymnafiis, hortisve Sphaerifterium una cum 

aliis extructum fuiffe , locupletifilmum teftem habemus junio- 

rem * Plimum, qui villas fuas defcribens Laurentinum &Tuf- t 7 L .' a * Eplf * 

<zos, in utrisque fph:rrifteriumponit , quod plura exercitatio- 

nis genera, pluresque circulos caperet, idem & cx eo Pandecta- 

rum loco confirmari poteft , ubi hsec c VJpiani verba Jeguntur : 

Cum Aurelius ^uietus ho/piti fuo medico mmdajje diceretur , 

ut in hortis ejus quos R&venm habebat , in quos omnibus annis 

fecedere folebat , Jpharifterium & hypocaujla & qu&dam ipjius 

valetudini apta fua impenfa faceret. Unde quoque faciJe con- 

jicitur in fphasrifterio nedumpilx ludos, verum etiam alias 

exercitationes fieri confueviffe , quando in ipfo Vefpafianus 

fauccs , cctcraque mcmbra ( ut tradit Suetonius ) fibimet ad 

numerum defricabat. Octava pars fuerunt vix illac , qua: in- 

ter porticus , ac muros , ut cgo puto , fitce erant , ab om- 

nibus aedificiis nudx , necnon tota periftylii area qux & ad 

fubminiftrandam porticibus ac celiis Jucem factce crant , 

& adfpatiandum, aliasveexercitationesobeundas, qucenec 

in altopulvere, necinxyftis, aliisve Jocis fieri poffent. Has 

locum conculcatum paullo anteex Galeno a nobis nominatum 

fuiffe opinor itavocatas, quod nullislapidibus, lateribusve 

ftratac , fed rudes & «quato tantum folo forent. In his 

curfum fa&um exiftimo , atque ad id tum dimli , tum 

dolichij a quibus dolichodromi ? & diaulodromi formas atque 

P ter- 



c Le». 16 ff- 
dc mandif 



42 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Lib. 5 .c ap . tcrminos ibi conftitutos, tametfi apud 'Vitruvium nil aliud 
r ' fuerit diaulos, quam peryftiliorum quadratorum circumi- 

tioduobusftadiis definita. In ipfis etiam faltus , & difci exer- 
citationes, quas pateftra negavit Galenus(ut mea fert fententia) 
interdum habebantur. Nona pars erant xyfti , & xyfta , nam 
utraque apud Grccos & Latinos non parum difcriminis obti- 
nenr, fiquidcm xyftos hi vocant porticus tc&as ubi athleta; per 
hiemem & xftatem , tempore luctationibus alieno, exerceban- 
tur : xyftaautemfubdialesambulationes, ubihyemetempe- 
ftate leni e porticu prodeuntes, & seftate fere femper exerceban- 
tur , acambulabant : atque has K&Atynp®*; a Graecisnomi- 
natas fcribit loco citato Vitruvius , quae duplices erant , aliae 
nudae, aliac platanis aliisve arboribus confitse ad prxftandum a- 
mcenitatem , atque illis , qui a fole offendebantur , umbram.dc 
Uib.iz.cap. his loquebatur * Plinius , dwm platanos Atheni* in academU 
«• ,., _ . n ambulatione celebratas fuiffe fcribit : De iisdem quoque c Plinius 
17- &" junior fermonem habuit, quanJr» \n Mcpingenais luicisac 

i.b.j.epift-6. Laurcntmav in isui is xyftos toties decantat. Nec aliumintel- 
lcxit Ifchomacus apud d Xenophontem , quando ambula- 
tionem in xyfto faftam nominavit , ftcuti nec Phacdrusapud 
Platonem , ubi ex Acumeni fententia falubriorem facit 
ambulationcm in viis , quam in curfib.us fub hisce verbis : 
TS o <r« $ !f*«8T*ip« ar«9»f4«(^ Ax»^/« j?w &&*< ™&m T « ^- 
vn*w,'<p*l<n ^«W«^>s?Tc^rcVl"°'?" v <*> Idcft : Tuo mtem & 
meofocio obtemperans Acumeno , in viis ambulationes facio , nem~ 
pe quas minorem lajfitudinem Us , qudfiunt in curfibus , parere di- 
cit. IdquodfiFicinus rede penfitaffet ; melius Platonis verba 
in noftramlinguamtranftuliiTet, fed de hac re plura infcrius , 
quando de exercitationum locis tra&abimus. Easdemambu- 
lationes intellexit Juftinus martyr, cum in principio dialogi 
fuidixit : *&ArmrwT\ pu v» •ms % %\j?x i&ATMTitf , hoc eft, ambu- 
lanti mihi m xyfti ambulationibus , quod ejus interpres haud 
exaftc percepiffe videtur. Nemora, quz & in thermis publi- 
cis deputaffe , & in fuis juxta Neronianas diruptis a:difichs 
Alcxandrum Severum feciffe fcribit e Lampridius, nullaalia 
fucrunt, quamplatanones & xyfta Graxorum. 

C A- 



d In Oe 

nom. 



t cap* »f. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. J. 45 

C A P V T X. 

T>e Balneis gymnafiorum, atque etiam de Stadio. 

DEcima gymnafiorum pars fuit balneum, quam obdcli- 
cias atque fanitatem omnium maxime sftimatam fuifie 
certumeft, quamve cun&is aliis majorcm & pulchrio- 
rem extitiffe opinor ego, tum quia (ut Galenus fua tcmpora de- 
plorat) omnes ferehomincsquotidielavabantur,quod tcmpore 
Hippocratis , & antiquorum fere omnium usque ad Afclepia- 
dis &Pompei aetatem,non eratjquando ut fcribit«Hippocrates a ,. com. de 
& Galenusnondum publica balnea , autprivataaccommodc ^ c rat- in 
aedificata videbantur, rarique&rarolavabantur : tumquia 
multislocis balneaindigcbant pro variis lavandorum commo- 
ditatibus , quae neccflario fpatium majus requircbant, & ob id 
columnis, ac fuperbiflimis marmoribus extrucbantur. utin- 
terim non omittam quanta privati viri ufi fint in privatis balneis 
£cditicandis^nasniriceriria,acquaicriptumefta ^Seneca, quod t> Epifu*. 
quisque pauperfibi videbatur ac fordidus, nifi parietes balneorum 
magnis ac pretiofis orbibns refulfijfent , nifi Alexandrina mar- 
mora Numidicis cruftis diftintta fuiffent , nifi illis undique opero- 
fa-> & in pictura modum variata circumlitio prttexeretur , nifi 
vitro conderetur camera , nifi aquam argentea epiftomia fudijfent . 
Ne ftatuarum & columnarum nihil fuftincntium ornamen- 
tum fileatur , quod libertinorum balnea habebant , ut nil nifi 
gemmas calcare vellcnt. Etrufci balneum a c Martiale, & d Sta- < Lib 6 
tio elegantiilime defcriptumquileditarit, nonpotcrit majo- fU.usiw. 
rum in extrucndis balncis magnificcntiam , atque luxum fatis 
admirari : fed de his fatis. Vt autem de gymnafiorum balncis 
paullo plenior habeatur cognitio, hax in praefentia folum 
(quando jam Andreas Baccius Elpidanus multa: lcdtionis atquc 
doctrince vir poft primam horum commentariorum editio- 
nem univerfanl de Balneis materiam abfolutiifime trachvit) 
explicabimus , Primo , qualia ejfent, & qua loca balneis deflma- 
ta : Sccundo , qu£ vafa & &ris dijpofitio , ubi lavabantur : Ter- 
tio , cujusgratia lavarentur : Quarto , qui , & quando lavaren- 
tur : matcriam enim , qua lavabantur , plerumque aquam dul- 

F 2 ccm , 



44 HlERONYMI MERCVRIALIS 

cem, vcl pluvia collc&am , vel abaquaedu&ibus,autflumi- 
nibus , aut aliunde corrivatam omnes fciunt. & quamvis apud 
Galenum , aliosque faepenumero de medicatis balneorum 
aquis mentio fiat, illis tamen aegroti, aut valetudinarii ute- 
bantur , non gymnafia ingredicntes , de quibus folis nos loqui 
intendimus. nifi immenfam Neronis &profufam libidinem 
in mcdium adducamus , qui dulcibus non contentm aquis , mari- 
nas tefte Lampridio & Suetonio atque Albulas injuas thermas 
* iib 3 epift. deduci curavit. Loca balneum univerfum conftituentia a « Ci- 
Mift.'f M " cerone balncaria vocata, plurima fuifle reperio , frigidam 
lavationcm five **?foV, frigidarium , tepidarium, fudatio- 
nem calidam, & calidam lavationem. Quas vero balneis infer- 
viebant , fuerunt hypocauftum , aquarium , & vafarium : Haec 
omnia loca concamerata & fornicum modo fabricata fuifle 
cognofcere poflunt, qui Romanarum thermarum reliquias 
contemplari voluerint. Nec quis miretur a nobis hic loca plu- 
ra balneorum recenferi , quam a Vitruvio defcripta invenian- 
tur , quoniam , quae ipfe defcuippa , 4 cr«« C i S omn i a f e re acce- 
pit, quando Romani nondumthermarumeaadmirandaacdi- 
ficia extruere cceperant, in quibus multo Graecis lafciviores , 
plura etiam loca difpofuerunt. Frigida lavatio , five a»t?ov , lo- 
cus erat , in quo frigidae aqux lavacra,& praefertim pifcina,alias 
baptifterium a Plinio juniore vocitata , pro nationis ufu ab au- 
ctoribus citata pofita erant, tum ob aeftatem quando fimili* 
lavatio diligitur , tum ob eos , qui omni tempore illam profe- 
quebantur five ob valetudinem, five ob delicias, qualis Alexan- 
der Severus, quem rarijjime in calidariis , fere Jimper inpifcinis 
laruijje fcribit Lampridius. Dc hujus ufu plura apud Oribafium 
ex Galeni fententia videri poflunt in decimo collcd. lib. Audlor 
cft Lampridius Heliogabalum nunquam in pifcinis fe lavari 
pajjum ejfe , niji UU croco, aliisve pretiofis ungutntis fuiffent 
infecla. Ab hac aderat frigidarium ob eos fabricatum , qui 
itatim poft egrcflum tepidarii , aut calidarii frigido aere frui 
optabant : neque enim ulla ibi aquae vafareperiebantur, .ut 
poflent a:ftate plures convenire. non defuerunt qui in hac par- 
te pifcinam pro natationis ftudiofis , de qua copiofius lib. 1 1 1 ► 
axattabimus , pofitam fuifle crediderint. At mihi verifimilius> 

videtujr 



<* 2. de 
Juft. in pro. 



DE ARTE GyMNASTICA Lib. I. 45, 

videtur eam in frigida lavatione , ubi alia frigida aqua fcrvaba- 

tur, extitifle, cum in frigidario aquae nuliius apud au&ores 

mentio habeatur : In parte fieri poteft , ut loturi exuerentur 

quoque, tum quia apodyterium communis procxercitatori- 

bus fpoliandis locus non parum diftabat , adeoutloturos, fl 

ibi veftimenta depofuiflent , nudos perephebeum, frigidam 

lavationem , & reliqua loca tranftre necefliim clTct : tumquia 

probabile eft in ephebeo hominesfxpiusinveniriconfuefie, a 

quibus loturos haudquaque nudos confpici honeftum erat. ex 

quo ad hxc omniaevitanda facile eft infrigidario fcfc exuifle, 

eo magis quod * Varro atque * Plinius tcftati funt, tamin ur- 

bibus, quam ruri apodyterium quoque fuiflebalneipartem, ii&f4pi&£. 

qucmadmodum etiam Galenus atque c Oribafius fignificare J t ,0 £ oUeA 

vififunt, ubi qua hora juvenis temperati corporis balneo uti 

debeat , exponentes , gymnaftcrium temperari debere manda- 

runt, quod nullum aliud efle poteft , nifi frigidarium ipfum : 

in. quo & iudores detergebantur. ftquidem Gaknus. x. Me- 

thodilibro parfcs bainei enumerans quatuorftatuit, calida- 

rium , calidam iavationem , quam tetfov vocar, frigidamJa- 

vationem , & quartam , in qua fudores detcrgerentur : fcd ha?c 

potius conje&ura, quam ullo certo judicio intelligere concc- 

ditur. nec quisquam hic dubitare dcbet quum Vitruvius unam 

partem, Galenus aliam tetfov vocent, quandoquidem non 

eft rationi diflcntancum , utrasque eo nomine defignatas efle , 

cum in ambabus hornines lavarentur. Illud etiam hoc in loco 

commcmorandumeft, publicas balneas hanc partem admc- 

dum vaftam , & cuivis perviam habuifie , ita ut veftimenta cc~ 

rum qui lavabantur , facile furripi poflent , ob quos lege cau- 

tum fuit fures balncorum gravius efie ple&endos, quemadmc- 

dum prae ceteris copiofe docuit Ariftoteles fec. xxix. prob, 

xi v. quamquam & capfarios vocatos in eum conducerc ufum 

confuevifle balneatores atque alros fciam, ut veftimenta lavan- 

dorum a furibus confervarent , quodintcllexifleputojuvcna- 

km eo verfu x. Satyr. 

£htem fequitur cujlos angufta vemula capfe y , 

fit Ovidium lib. ui.de arte amandi. 



46 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Cum , cujlode foris tunicamfervantepuelU , 
Celent furtivos balnea tutajocos. 

Et M artialem lib. x 1 1 . 

Linteaferret apro vacuus cum vemula nuper , 
Etfupra togulam lufcafederet anus. 

Frigidario adnexum tepidarium duobus hominum gcneribus 

inferviebat, tum illis,qui tepore aeris aut aquae , vel utriusque 

ob voluptatem , five valetudinem frui volebant , tum illis , qui 

aut frigida , aut calida lavari quaerebant 5 hi etenim ne ab apo- 

dyterio fivc frigidario ad calidarium , & rurfum a balneo cali- 

do ad frigidarium, feu frigidam lavationem , tanquam ab cx- 

tremo ad extremumprodeuntes,horrerent, aliterve offendc- 

rcntur , tepidario pro medio quodam utebantur, in quo exeun- 

tcs de frigido , feu calidoloco tamdiu morabantur, quousquc 

ad altcrum eorum citra noxam recipiendum ^c(z dispofuiffent. 

quamquam etiam fieripoten, "«■*** r-w^isbaineariiscepida- 

rium <*& apodyterium idem locus fucrint, obfpatii pcnu- 

a. tib. 3. q.ift. i-iam, vcl quod ita major commoditas habcretur. Cicero enim, 

prima.' ep ' cum Arpinatem villam , quae judicio Quin&i fratris fui a^difi- 

cabatur, invififlet, fe ajfa in alterum apodyterii angulum in bal- 

neariis promovijfe fcribit. in quo fatis aperte dcmonftrat, apo- 

dytcrium & laconicum, fivecalidam, aflamve, ut ipfe & 

Celfus vocant, fudationem conjun&a, fuifleeopropemodo, 

quo nos tcpidarium & laconicum conjun&aintcrdumfuiiTc, 

faltcm poft Vitruviitcmpora,opinamur, etfi is lib. v. cap. x. 

huic fententiae omnino adftipulari videatur. Calidarium,quod 

iiibica^I^. * b Vitruvio & c Cclio laconicum nuncupatum fuit, cella 

erat nullam aquam intra fe continens, ad provocandum fudo- 

rem potifllmum inftituta , & ob id a nonnullis calida fudatio , 

c F i'it 3 , a F " ilcuti a d Cicerone & Corn. • Celfo affa nuncupata. dequa fer- 

/ ideSnS. monem fociens / Collumella , hxc contra fui temporis mores 

fcripfit. Mox deinde ut apti veniamus ad ganeas quotidtanam 

cruditatem laconicis excoqmmm , ejr exucio fudore jitim qu&rimus. 

In hac vapor calidus, feu calor ficcus inclufus fudorem pro- 

vocabat, haud alitcr, ac fupcr Bajasmyrtetis, ubitempore 

Celfi 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 47 

Celfi e terra profufus calidus vapor aedificio inclufus maxi- 

mos fudores ciebat. cujus "Horatiusquoqucmeminit inEpift. yjjj^ 1, ai 

ubiait. cpift. 15. 

fane myrteta relinqui 



Ditfaque cejjantes nervis elidere morbos 
Sulphuracontemni* 

Qiii apud b Vitruvium tepidarium & laconicum idem faciunt , sLUM.cap.10. 
verba ipfius Vitruvii le&itantes facile cognofcent , utraquc ab 
ipfo feparari , dum praecipit laconicum , fudationesque tepida- 
rio conjungi , praeterquam quod manifefte Celfus laconicum 
vocat ubi calor ficcus eliciebat fudorem, quam conditionem 
tepidario minime convenire quivis intelligcre valet. id quod 
etiam clariffime fignificavit f Martialis, balnea Etrufci defcri- «£fo.s.epigr. 
bens fub his verbis. 

Ritusfi placeant tibi Lticonum , 

Cruda virgine , Marciaque mergi. 

Scio quoque nonnullos , quod laconicum rotundum , ac 
velutiturricula in hemifphaerium camerata foret, idemcum 
fphaerifterio , a nobis fuperius explicato, efTecifle , quibus plane 
aflentiri nequeo , quoniammihi irrationabile videtur, ut in 
loco calido fudationibus acdificato ludum pilae atque alias excr- 
citationes, quas in fphserifterio fieri confueviflb tradit d Plinius , d s.Bp»*-ii. 
exercerent : fuiflet namque ( ut eft in provcrbio ) cnmino oleum 
addere , fiexcrcitationes per fe corpora valde calefacientes in ca- 
lidiflimis locis egiflent. Delaconico pofliint verba e Iuvcnalis «Lik4.sat.1r,; 
intelligi , fi verfus ita rcftituatur. quidquid dixerint alii : 

Jj)ui Lfued&monium proptysmate lubricat orbem : 

nam taxat quendam quod in laconici folio copiose exfpucndo 
efficeret , quo minus in ipfo pcdcs ambulantium firmari valc- 
rent. Poft laconicum fequebatur cella calida, labris aquae con- 
tincndae pofitis referta , inqua quodlavarentur, calidse lava- 
tionis a Vitruvio , & a / Galeno ast^ov nomen adepta eft. hanc / »°- Me*« 
puto Archigenem apudGalenum vi 1 1 . de compofit. medicam. 

fec. 



4* HlERONVMI MeRCVRIALIS 

fec. loc. vocafie £s»v. Erat narnque primaria balnei pars , & 

proinde a neminc de ipfa quidquam cft in controvcrfia pofitum. 

Cur Vitruvius in balneis gymnafiorum conftruendis nullam 

tepidarii mcntionehi faciat, cujus , dum privatorum balnea 

doceret, aperte meminit^ non fum admodum certus, quo- 

niam fi illud fub concamerata fudatione intcilcxit , fequcretur 

etiam in tepidario fudari confueviflc, cum tamen fuperiori 

capitefudationes&tcpidarium diftinxerit; fi fubcalidalava- 

tione tepidarium abipfo comprehenfum fuifieplaceat, quo- 

modo ergo calidaria, atque tepidaria in decimi capitis ejus- 

dem libri initio tamquam diveria fecit? itaque dicendum eft 

forte concamcratam fudationem & laconicum, & calidam 

lavationem complecti ; tepidarium vero omiflum, quia Grasco- 

rum pateftra: id non habercnt. Qtiod porro fcripfit Pollux 

libro fcptimo , dhetntie/ov apud Alexim fuifle balneorum par- 

tcm, nullomodoprobarevaleo : cum idem alias ipfum inter 

gymnafiorum partcs adnumeraverit. nifi velimus penes anti- 

quos /3fltA«*e~ov ftgnificafle totum gymnaiium iprum. Atque 

hxc fufficiant de publicorum in gymnafiis balneorum partibus. 

Fuerunt&innumerafereprivatorumbalnea, quae & aliquibus 

exprxdi&ispartibuscaruific, & alias habuifle verifimile eftj 

fcd dehujusmodi non eft inftituti noftri verba facere. Quae 

autcm loca non effent intra balneas , fed ipfis tantum infervi- 

rent, primo hypocauftum contincbant , quod fecundum 

Vitruvii defcriptioncm erat fornax feu caminata ftru&ura fub- 

tcrrancacalidario, calidxlavationi, atque vafario fubpofita , 

in qua ad calefaciendum tum aquam , tum pradi&a loca 

ignis fuccendebatur, & nc cxtinguerctur a fervis fomacatori- 

bws ob id in Pande&is a Papiniano vocatis, frequenter cum 

pilis & glomis pice illitis excitabatur , de lignis autem in 

huncufumadhibitis narratPlutarchusx. prob. lib. 1 1 1. fym- 

pof a:dilescavifie, neignis balnearum ex olea ficcenderetur, ne- 

que in eum co?ijiceretur lolium^ quod horum nidorcs gravcdi- 

ncm capitis, & vertigines lavantibus invchant : praedi&arum 

pilarumapud Vitruvium libr. v. cap. x. mcntio clara habetur, 

itbi docct felum caldariorum ita fcmendum ejje inclinatum ad 

hypocmfim , uti pla cum mittatur non pojfit intro refijlere , fed 

rurfws 



DE ARTE GrMNASTICA Lib. I. 49 

rurfus redire adpr&fumium , atque fic facilius flam?na perva<?ari 

fub fufpenfione. De his loquebatur Statius in defcriptione bal- *Lib. 1. sii v , 

neorumEtrufci. 



crepantes 



Auditura pilas , ubi languidus ignis inerrat 
e^£dibus , & tenuem volvunt hypocaufla vaporem. 

Vnde cuivis manifeftum efle potcft, in quam gravi errore 
verfentur illi, qui hypocauftum & laconicum idem fuifle 
crediderunt. Au&or eft Seneca 111. nat. quaeftion. capir. 
xx 1 v. nec non Epiftolaxc. tempeftate fua inventosefle pa- 
rietibus impreflbs tubos, per quos circumfunderetur calor , qui 
ima fimul & fumma foveret arqualiter : illum vero calorem 
immitti confuevifle ex hypocaufto, & a jurifconfultis memo- 
riae mandatum eft, & ab Aufonio in Mofella flc expreflum : 

Jguid quA fulphurea fubflrucla crepidine fumant 
JBalnea , ferventi cum Mulciber hauttus operto 
Volvit anhelatas tefioria per cava flammas, 
Jnclufum glomerans aflu expirante vaporem ? 

Horum autem tuborum veftigia adhuc quamplurima Romaj 
confpiciuntur in Diocletiani atque Caracallx gymnafiis. Ante 
hypocauftum via qua:dam crat propnigeum , quaft dixeris pra> 
furniumaVitruviovocata. Aquarium cellaerat calidae lava- 
tioni , atque calidario adnexa , in qua alveus magnus aedificatus 
eratad continendam aquam ex aquxdudibus , aut aliundc 
invc&am , atque in frigidam lavationem , & calidam per fiftu- 
las corrivandam. Non longe abhocfitumfuitvafarium ,ubi 
vafa confervabantur balneorum fervitiis neceflaria,& ubi aqua 
pro ipfts caleficbat. de hoc ita tradidit b Vitruvius : Ahenea vafa b Lib c |0< 
fupra hypocauftum tria compoflta fuiffe , unum caldarium , alte- 
rum tepidarium, tertiumfrigidarium , & ita collocata , uti extepi- 
dario in caldarium-, quantum aqua calida exijjet, influeret , defrigi~ 
dario intepidarium adeundem modum. De atre balneorum,qui ex- 
trinfecusadmittebatur, (ut Vitruvius innuit) ea in calidiilimo 

G loco 



Lib. 



50 HlERONYMI MeRCVRIALIS 

loco averfo a feptentrione & aquilone fita erant , tum calda- 
ria atque tcpidaria ab occidente hyberno lumen habebant. 
V coi- Qnod « Oribafium ftgnifkafie puto , ubi ex Galeni fententia 
archite&os optimos balneorum domos ad odtavam horam 
verfas conftruxifle fcribit. Sin autem natura loci impedivis- 
fet , utiquc a mcridie : lumen vero ita capiebatur , ut in medio 
camerx foramen Jatum relinquerctur 7 fub quo labrum cxtrue- 
batur : circa labrum erant fpatiofi quidam margines , aut porti- 
cus, a Vitruvioy^A* vocati, in quibus occupato a prioribus 
lavationis loco, reliqui circumfpectantes recte ftabant , nec fuis 
umbris lucem,quas fuperius capiebatur,obfcurare poterant. De 
i idft. S6 . asris porro intra balneum exiftentis ftatu a * Seneca & c Plutar- 
pr<i,j. choau&oribusgraviftlmisfcriptumreperio, antiquiores mol- 
libus ac moderate calidis balneis ufos , ita ut Alexander in la- 
vacro etiam febriens , Galatarumquc mulieres pultis ollas in 
balnea ferentes una cum pueris lavarentur , & manducarent : at 

eorum tempeftate maxime calidas in prctio habitas fuifle, adeO 
quod de illis dicere licebat , 

■ huc 

Cocytus* phlegetonquefluunt Acherontapetentes. 
Quales fortafie Neronianae thcrmae extiterunt, dequibusMar- 
tialis jfic fcribit libro tertio, 

Si temperari balneum cupis fervens 

Faujline, quod vix lulianw intraret-, 

Roga , lavetur , rhetorem Sabineum , 

Neronianas is refrigerat thermas. 

Nihilominus tempore Galeni , qui paullo poft Senecam & Plu- 
tarchum floruit , balnea usque adeo calida in ufu nequaquam 
fuerunt. Quinimmo etiam morem illum calidioribus utendi 
haudquaquam tunc omnibus communem fuifle, fed aliquibus 
d Epift. u. peculiarem,pro comperto habeo: etli * Seneca teftatur apud ve- 
teres hoc quoque nobilijjtmos adiles ojfcio funttos ejfe , intrandi ea 
balneorum loca, qu&populum recipiebant, exigendique munditias, & 
utilem ae falubrem temperaturam procurandi : fedtemporefuo 
illud in defuetudinem abiifle , ut balnea tunc ftmilia incendio 
forent , narrat Plinius libro xxx 1 . cap. 1 x. ut convalefcentes bali- 

nearum 



52 HlERONYMI MERCVRIALIS 

nearum &ftw tolerare pojfent falem lingua fubditumprdftitijfe. Va- 
fa quibus lavabantur , alia immobilia , alia mobilia fuerunt : 
Quae ncn movebantur, ex lateribus & marmoreficbant, alvei- 
que & labra in calida lavatione , in frigida pifcinae & baptifte- 
ria nuncupabantur : adcoque magna erant , ut etiam in ipfts ali- 
quo pado natare concederetur : atque horum veftigia adhuc 
Romaein aliquibusthermarumruinis confpiciuntur: Quasmo- 
vcripoterant, tametfi in privatis balheis utplurimum lierent : 
attamen in publicis quoque, fed ob privatorum forfan ufus, ex- 
titifie opinor : & haec diverfas figuras habuerunt , alia quadra- 
tam, alia quadratam oblongam 5 alia rotundiusculam, alia ova- 
lem , ficuti nunc apparet cx vetuftiflimis , quae adhuc Romae fu- 
pcrfunt. Hic autem unam duntaxat formam damus , a Pyrrho 
Ligorio cx fuispracclariflimisrerumantiquarummonumentis 
communicatam ; quod eam & pulcherrimam, & promultis re- 
bus intelligendis fagaci leaori accommodatiiTimam putamus. 
Yaria eorum porro materia fuit, alia ex lapide, alia ex marmo' 
<xib. 7. re, alia ex aerej quorum omnium nomina a * Julio Polluce fcri- 
ptis mandata ieguntur, fuerunt & qui lignea pro balneis lava- 

* P b -9- cra faccre tentarint, qualis Tucca a * Martiale fubhisverii- 

bus derifus. 

NonftUce duro,ftruttilive c&mentcr y 
Nec iatere coc7o^ quo Semiramis longam 
Babylona cinxit , Tucca balneum fecit , 
Sed ftrage nemorum , pineaque compage 
Vt navigareTucca balneo pojjit. . 

Tongillum qucndam ex Rhinocerotis cornu labrum fabricas- 

* sat.7- v«- fe crediderunt aliqui, his c Juvenalis verfibus addu&i. 

Ai »jfl. 

exitits hic eft 

Tonqilii-i magno cum Rhinocerote lavari 
JVuifolet , &vexat lutulenta bahea turba. 

In bclio quoque folitum portari haec labraobimbecillorum 
commoditatem, cx Paterculo conjiccre licet, quiJibron. 
non longe a fine cciebrans Augufti curam erga imbecillos mi- 
lites,inter alia dicit non defuiiTe optantibus & indigentibus ba- 

linei 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. L 53 

linei inftrumentum. Sed eorum fententiam admodum probare 
nequeo, potiusque credo fub Rhinocerotis nominc nafutum 
aliquem a maledico poeta notari. Finis , cujus gratia lavaban- 
tur, non unusextitit. (defanis loquor, & gymnafiorum ftu- 
diofis j nam dea:grotantium & valetudinariorum lavationibus 
fermonem haberi non poftulat locus ) Primam balneorum in- 
ftitutionem fcmper fuifle exiftimavi , ut quotidianas fordcs 
cluerent , poftentque mundo corpore cenare , qui fingulis dic- 
bus lavabantur : antiquitus enim cum nondum lineorum pan- 
norum, qui corpora a forditie tuentur , ufus inventus , aut 
falteminfrequenseflet: magnaqueex parte corpora nuda fer- 
rent, a pulvere , & omni alia illuvie confpurcabantur , atque 
inde vel faltenxter quaterve in menfe, vel,, fi fempermundi 
cenare gaudebant, fingulo quoque die lavari cogebantur: 
quod pofteriores,qui in gymnafiisanteexercitationes ungeban- 
tur, &pulvere, acfudoribusconfpurcabantur, ad eluendas 
fordes fa&itafie femper r &ob idinipfis gymnafiis balncarum 
ufum inve£rura jrationi conie/itanenm eft, ficuti namque pri- 
mi illi locum, ubi juventus Romana exercebatur , Tyberi 
propinquum conftituerunt , ne longius ad deponendas inter 
cxerccndum contra&as fordes ire cogerentur , quemadmo- 
dum fcribit a Vegetius : ita poftquam gymnafia ob exercitatio- * ub.i. dc 
ncs inftitutafuerunt, aequumerat & balnea ibi ad mundanda Z. mUt ' cap * 
corpora conftruere* Ab hocautemufu etiam femcl tantum 
in die ccnandi , & in ftratis dum cenarent accumbendi, 
uc infcrius cOpiofe demonftrabo , confuetudo introdu&a fuit. 
Pofteriori tempore majorem hominum partcm balneis ob 
delicias, atque mollitiem ufam efle clare conftat , & pra> 
fertim tepidis , quibus exiccatas, hxc ab excrcitationibus, 
vel fole , vel frigore ardentes corporis partes attempcra- 
frant. Nec folum dulcibus aquis , fcd & medicatis ol> 
dclicias ufos homines tcftatur Galenus in principio tcrtii 
de medicamentis localibus. Balneis aliquos uti confuc- 
vifle, quod non polTcnt , neque ferrent cibos capere nifi 
loti , audor eft * Plutarchus , qui Titum Impcratorem b In Uhr - ^ 
hac dc caufia intcriiffc, ex relationibus corum, qui aegrcr- 
taiiti miaiftrarunt , prodidit. Quod ctiam qui invalidumad 

G gj conco-- 



54 HlERONYMl MeRCVRIaLIS 

concoquendos cibos ventriculum habebant , ejus corroboran- 
iAtthisiib<s. di, & cibos conficiendi gratia lavarentur , a a Pofidonio me- 
"uJzp.ca.i. dico reiacum eft 5 utnontemere b Plinius in medicos inve&us 
fit, quodperjuafijfent balneis ardentibm cibos m corporibus coqui, 
a quibus nemo non- minus validus exiret , obedientijjimi vero ejfer- 
rentur. Summatim ob quatuor caufas balnea in ufu extitiffe 
i ub. ;. p*- fcribit c Clemens Alexandrinus , v kxJx^qtht^ 'ivw* , >J oLAixt , | 
a s- "p-9 Cyeico; , * •» nK&Txtov Wovyr , five ob corpora mundanda , tepefacien- 
dave, five ob fanitatem , five ob voluptatem. Calidis balneis 
utebantur majores ad levandaslallitudines , necnon ad corpora 
emolienda : qux ideo dv^umyv&qZot, vacarunt. Calidis & tepi- 
dis ad conciliandum fomnum ; Frigida lavabantur , & ob vo- 
luptatem , & ut robuftiores redderentur , calorque naturalis 
intro repulfus major evaderet ; ideoque fere poft calidas bali- 
neas ea adhibebatur. quem ufum primos omnium Euphorbum 
Iub# regis , & Antonium Mufani Augufti medicos , fratres , 
monftrafie refert Plinius lib.xxv. cap.vi i . Charmis quoque me- 
*pun. libz^. dicus * Majjilienfis , damnatocalidorumbalneorum ufu , hyberno 
tempore etiamfrigida lavari hortabatur , atque in lacus &gros mer- 
gebat, qua dere extat Seneca: adftipulatio, fcfc pfychrolutrem 
aub.xxxi. vocantis. praeterquam quod etiam (ut referunt ^Plinius, & 
. lu?'i« coi- Agathinus apud • Oribafium)ad prorogandam vitam,multaque 
k.cap. 7 . a ij a praeftanda, frigidam lavationcm conferre opinati funt; 
haec enim de feipfo refert Agathinus. Equidemfepenumero a cozna 
cum agre infomnum delabor , propter &flum , m frigidam defcen- 
dere conjuevi; & mirabile efi quam jucundam noclem tranjigam. 
Qui balneas ingredicbantur publicas , ante decimum quartum 
/satyr. 2. annum nihil folvifie , tcftatur / Juvenalis. 

Nec pueri credunt , nifi qui nondum &rc lavantur. 

Aliiquadrantem balneatori dabant, & od id balneum rem 
rEpin. %6. quadrantariam vocavit £ Seneca , de quo b Flaccus. 

h Lib. i.fcrm. 

dum tu quadrante lavatum 

Rex ibis , 

;sat.6. & '' Juvenalis : 

Cxdere Stlvano porcum quadrant£ lavari. 

Queritur 



DE ARTE GVMNASTICA Lib. I. 55 

Queritur tamen *Martialis,quod pluris fibi balnea conftarent * 9 ^; 7 f 
ubi fcribit. 

Balneapoji derimam lajfo , centmnque petuntur 
Jjtuadrantes. > 

Quod forfan vel ob diuturniorem moram , vel alterius rei 
gratia , & ipfl , & aliquibus aliis contingere poterat. Sat eft , 
quadrantem commune pretium fuifle : quin & Antoninum 
Pium balneumfmemercedepopuloconftituifie, tradit Julius 
Capitolinus, & Athenaeusvm. Deipnof. fcribit apud Pha- 
felitas fuifle lcgem, ut peregrini carius lavarent. propterea cum 
ita vili pretio liceret , nullum genus hominum a publico bal- 
neoarcebatur : puerijuvenes, virifenes, decrepiti, nobiles 
& ignobiles lavabantur : fed prae ceteris, phonafchos , cytha- 
roedos, pracones, tragoedos, comcedos frequentare balnea fo- 
litosrefert *Galcnus,quodvoccmobl»fam,&afliduisvocibus > n ffi°** 
cxaiperatam aanarum dnlciut» humeaatione curabant , inte- 
gramque fervabant. Hoc fimiliter videtur c Martialis in his de < lib 7 e P ; s r ' 
Menophilo verfibus fignificafle. 

jfrfenophili penem tamorandisfibula vejlit , 

Utjit comcedi* omnwus unafatu. 
Hunc ego credideram ( namfape lavamur in uno ) 

Solicitum vociparcere , Flacce ,fu&. 
J)um ludit media populofpeclante paUJira^ 

Delapfa eji mijerofibula , verpus erat. 

Qui Menophilus comcedus erat , & ficuti ceteri, Iicet recutitus, 
infibulatus erat,atque faepe cum Martiale in communi therma- 
rum balneo lavabatur. Mulieres Lacedsemoniorum in balneis 
gymnafiorum lavari confuevifle perfpe&um eft , & nedum in 
his, verum & una cum viris promifcue : quod tamen non tn 
cun&is evenifle credendum eft, quandoHefiodus fcriptor anti- 
quiflimus balnei muliebris mentionem ibi facit. 






Ideft: 



Hcfiod. 



56 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Id eft: 

a Neque in muliebri bdneo corpus ahlutto 



inii:^e. 2. opc. Vir. 

& JJC. 

Vbi & fceminarum lavationes etiam antiquitus apud Graecos 
diftinctas fuifle, & viris eas ingredi ob falubritatem vetkum ap- 
paret : quod praeterrurpitudinemctiam a corporibusmuliebri- 
bus , ac menftruis recrementis effluxusquidam exeant , ut Pro- 
clus meminit , quibus fi viri inficiantur, tam pcr aquae cornmu- 
nis,quam per folius aerisingreflum ftatim eorum fanitas inqui- 
natur. An apud Romanos primis illis temporibus cadem utrum- 
que fexum promifcue lavandi confuetudo fuerit,neque prorfus 
inficiari , neque affirmare audeo : quoniam ex una partc gravi- 
tati, atqueprifcaeilli cducationi Romanas minime convenifie 
videtur : quando fcilicet nec parentibus cumfiliis , necfocero cum 
genero Itwari licuijje tradit Cicero primo offic. lib. Ex altera 
Varronis teftimonium mulieres una cum viris , fi non codem 
lavacro , eodem faltem loeo etiam anriquiius lavifle compro- 
bat, qui libro'deanalogiafecundotraditinbalncoconjuncl:a 
fuifle axiificia bina, unum ubi viri , altcrum ubi mulieres lava- 
rentur : praeterea , C. Gracchus in oratione de promulgatis le- 

i Ub.j0.c3. gibusidcmconfirmarevidetur,cujusverba apud* Gelliumita 
leguntur : Pudor enim non patiebatur utrumque fexum fimul la- 
vari , fed commoditat conjungi defiderabat. Nifi dicamus ifta 
omnia non de publicis balneis , quse tunc vel nulla , vel angu- 
ftiflima & viliflima extitere , fed de privatis efle intelligen- 

Mib.j.c.io da : quemadmodum forfan c Vitruvius intellexit , ubiutrius- 
que fexus lavacra conjungenda monftravit. verum enimve- 
ro pofterioribus feculis mulieres promifcuis balneisufasefle, 
quamplurimarum probatiflimorum auctorum teftimoniis 

rfSat&verr. comprobari poteft, inter quos primo fefe offert ^Juvcnalis, 
qui difiblutos Romanarum fceminarum mores carpens haec. 
fcribit : 

gravis occurfu ■> teterrimavultu 

Balnea noclefubit , conchas cjr cafira moveri 
Noflejubet , magno gaudet Judare tumultu. 

Cun* 



4»7 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. $7 

Cum lajfatagravi ceciderunt brachia majfa , 
Callidus & crifia digitos imprejjit alipteu 
Ac fummum domin& femur exclamare coegit, 

cx quibus ncminem efle exiftimo , qui non vidcat muliercs 
tempore Juvenalis publicas balneas adivifle , ibique & excrccn- 
do, &lavando jfine pudoreullo viris fe immifcuiflc, quod aU)iim 
fimiliter ejus tempeftate * Martialis confirmavit. BWram. 

Omnia foemineis quare dilefia catervis 
Balnea devitat Blatara ? . 

& b * Lil >- 3- '* 

**• ( Vctuftin-im, 

Cum te lucerna batneator extintia 
Admittat inter bultuarias moechas. 
«Clemens Alexandrinus , qui fub Antonino & Severo floruit , .Um»* 
in eo , quem Paedagogum infcripfit commentario non modo 
fceminas communcs viris balneas , ataue publicas in ufu ha- 
buifTe tcftatur x fed omo» F udore depoiito externis quibusque 
libidinis gratia fefe nudas in ipiis fpe&andas prsebuifle. Quos 
mores poftea deteftans Caecilius Cyprianus hxc in libro dc 
virginum habitu fcripta reliquit. Jhiid vero qu& promifcuas 
babteas adeunt : quA oculis ad libidinem curiofis pudori , ac pudi- 
citiA dicata corpora prostituunt , qua cum viros , ac a viris md& 
vident turpiter , ac videntur , nonne ipfe illecebram vitiis pr&- 
flant. Cui fcntentiac multa etiam fimiliima a D. Hicronymo 
in Epift. ad Lastam de filiae inftitutione fuerc prodita. His 
itaque omnibus cuivis pcrfpcctum cflepotcft, nonpaucotcm- 
poreeummorem &Romx, & alibi pcrdurafle , ut fceminx 
atque viri in promifcuis balneis lavarentur : quando ctiam non 
defuerunt qui interdum hanc mulierum impuram procaci- 
tatcm coercere tentarint : qualis fuit Hadrianus princcps, qucm 
fcribitDion Caflius viros difcretos a fceminis lavari voluifle: 
ficut & Marcum Aurelium Antoninum balnca promifcua 
fuftulifle, eademquc ab Hcliogabalo rcnovata Alcxandrum 
Sevcrum prohibuifle , rcfert Capitolinus & Lampridius. Ob 
quod item aliquando ccnforia lex lata traditur, ut mulieres a 
promifcuisbalneisabftinerent, nec communc lavaerumcum 
viris libidinis caufia intrarent, fub repudii & ddtis amiiUo- 

H nis 



5* HlERONYMI MERCVRIALIS 

nis poena : quod poftea in leg. fin.titul. de repttd. & in authentica 

de nuptiis pro fancito receptum fuit. Qua ratione fieri poteft,ut 

balncae aliquae muliebres in fceminarum duntaxat ufum fue- 

rint cxtru&ae , quales Agrippinx Auguftae Neronis matris: 

necnon Olympiadis in Saburra , & quas Ampelidem ac 

Prifcillam trans Tyberim ad evitandum forfan hominum 

con fpe&um habuifle refert Vi&or. Tempus lavandi penes ve- 

« Epift. 86. teres, quemadmodum narrat "Seneca, fuit , quod quotidic 

brachia & crura abluebant : toti nundinis folum lavabantur. 

Ceterum poft M.Pompeji aetatem coeperunt fmgulis diebus 

toto corpore lavari. Hora vero usque a temporibus Homeri fe- 

rc a pluribus obfervata fuit paullo antequam cibusfumeretur, ; 

non deerant tamen Galeni tempeftate , qui etiam a cibo , nul- 

la valetudinis habita ratione, lavarentur. ob quod ipfe rigo- 

rem fine febre vifum tempore fuonarrat, quem aetate anti- 

quiorum medicorum, cum rari poftcibumlavarentur, non 

eflc vifum fcribit. Vt plurimum autem major pars liberorum 

hominum prius exercebatur, deinde balnea ingrcdiebantur, 

» in r.b. dc nonnulli fmc exercitationibus lavabantur. Adnotavit b Gale- 

Eft* pi1 * nus, antiquos poft pilac ludum calidis balneis lavari confue- 

cpmJ «it vi ^ e : °l uoci fi miuter ante murn innuiffc ' Martialem eo verfu 
videri poteft. 

Rcddepilam ,fonat as thermarum , luderepergis ? 
Virgine visfola lotus abire domum. 

Nam dum hora balnearum appropinquaret , tintinnabulo 
quodam ftgnificabatur , quo pilas lufores , atque alii exercita- 
tores ftatim accurrerent : zlioqui ingelidiffimavirgine, quam 
^Lib. 31. c 3. & taclu jucundijjimam , ficut haujiu Marciam , refert ^ Pli» 
nius, & fic di&am quod nullis fordibus pollueretur tradit Caf. 
fiodorus v 1 1 . 6. Var. jam claufis thermis lavabantur j fcribit 
enim Capitolinus , ante Alexandri Severi tempora nunquam 
thermas ante auroram apertas fuifle , & femper ante folis occa- 
fum claudi confucvifle, ipfumque Imperatorum publicarum 
thermarum luminibus oleum addidiffe , quo & in no&e pate- 
rent. quod etiam feciffe Lyconem philofophum juventuti Gras- 
cae fcribit Laertius in ejus vita. Non me latet quosdam aliis 

horis 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 59 

horis lavifle,fcd vel extra gymnafia, vel ingymnafiis gratia 

.alicujus affe&ionis, aut alterius rei , vel confuetudinis , utfcri- 

bit * Martialis de Fabiano. «i/>b.j epigt, 

36. 

Lajfus ut in thermas decima , velferius, hora. 

Tefequar, Agrippa, cumlaveripfeTiti. 

Hoc certum eft , quod Vitruvius loco citato memoriae manda- 
vit, tempus lavandi maxime a meridianoad veiperum fuifle 
conftitutum , cum enim fcmel duntaxat in die faturarentur 
majores , nulium tempus hoc ipfo opportunius habebatur, 
quodcircao&avam diei horam paullo ante cenamerat , ut 
* Martialis teftatum reliquit. *Lib.4.epigr.g 

Sujficit in nonam nitidis oclavapaUfiris , 
& 

c Ottavampoterisfervare, lavabimuruna. •ub.u.epi^ 

Hadrianus Caefar referentc Spartiano emte octavam horam nc- 
minem nifi dgrtm lavari <volmt , quam horam etiam Julium 
Caefarem prioribus feculis fervafle , conjicere poflumus ex 
Epiftola d Ciceronis ad Atticum , ubi de Caefare loquens, hasc Aub. i 3 , e p . 
ait : Ille tertiis Saturnalibus apud Philippum adhoram feptimam, ullim *' 
wec quemquam admiftt , rationes opinor cum Balbo 5 inde ambula- 
vit in Uttore , pofi horam odiavam in balneum , tum mdivit de 
Mamurra, nonmutavit : unffus efi, accubuit, IfMtMfitp agebat, 
itaqite & edit , & bibit £fom , &jucunde. Sed an perpetuo illam 
vit# rationem fervaret Cxfar haud clare ex eo loco habetur 5 
quando ejus foliusdiei rationem exponit, inqua iecundum 
roultorum confuetudinem vomere deftinaverat , atqueobid 
«<JW?, id eft : finetimore, &jucunde ederat, biberatque, ut 
( quod crat • medicorum praeceptum ) varii generis potu, cibo- e Hippa. i« 
que rcpletus poflet , dum iret dormitum , vomere. ita namque S b «a C £1^ 
locus ille (if^i-nnyiv agebat) intelligi judicio meodebet : quod fic- Ga1, 
uti JiouTiww a Graecis ftmplici vocabulo dicitur ea medicinae ra- 
tio, qua; in rebus ad humanum vittum fpettantibus ftta eft , & 
xivuttKt) q\xx ad exinanitiones pertinet, haud fecius e^e™»} eft 
illa xyuyti, ftveratio, quaeinrebus & modis vomitum paran- 
tibus collocata eft. Tot itaque de balneisgymnafiorum, ac 

H 2 privatis 



60 HlERONYMI MERCVRIaLIS 

privatis breviter dicta funiciant, quorum ufus cumapudan- 
tiquiores rarior efifet, Afclepiades Prufienfis aetate Pompeii 
orator habitus ex illa arte nullum quxftum trahcns , cum ad 
medicinam fe contuliflet , in eaque magnam gloriam & au&o- 
ritatem brevi comparaflet , ob blandimenta , quibus aegros 
curabat, ob perpetuam fanitatis firmitatem , &quodRomae 
quendam pro mortuo ad fepulturam elatum miro gentium 
tub'x6.c 3 p.). ftuporc, ut «Celfus *Plinius,& c Appuleius tradiderunt , vi- 
«+moxiA. yere cognoverat, eum frequentiorem reddidit. Vndecima, 
ac omnium poftrema in gymnafiis pars fuit yW/##z , ubipo- 
pulus cum voluptate athletas certantes fpe&abat : nilque aliud 
crat, quam hemifpha^rium quoddam , multis gradibus con- 
itru&um , unde poterant commode fpcttatores , qui femper 
plurimi eo confluebant , certatores intueri. An autem inter 
iplum & xyftum , feu peridromidas murus intercederet ; atque 
inde per oftium ex platanonibus gymnafiorum athletae in are- 
nam ftadii prodirent , etfi a Vitruvio nil explicatum habeatur , 
rationi tamcn confentaneum videtur , univerfum aedificium , 
ne cuivis pateret (quod etiam fupra citati Capitolini teftimonio 
comprobari poteft ) muro conclufum , & propterea a gymna- 
fioftadiummuri feptodivifum fuifie. De aliis gymnafio ferc 
neceflariislocis, veluti lignario , vafario, latrinis, tricliniis, 
atque ejus generis multis non loquor, quod horum in pa- 
lacftrarum defcriptione mentio non habeatur, ad noftrum- 
que inftitutum minus pertineat : fient nec quomodo am- 
bulationes iiiae fubftratis carbonibus , atque cloacis proxi- 
mis extruerentur. Qiias omnia tanquam clara , aut alibi com- 
modius explicata , a Vitruvio in difcribendis xyftis praetermifla 
puto. Iuxta publicas thermas invenio extru&as fuifle popinas , 
quas Ifidoruslib. etymolog. xv. cap. 1 1. tradit huic infervifle,, 
ut , qui ob exercitationcs aut lavacra eflent admodum exi- 
nanitidiflblutive, babercnt, tibi ftatim refici pofient. atque 
has forfan Plinius intellexit Epift. 1 1 1. lib. i. quando poft bal- 
neum & triclinia popinarum memink. Hactenus. de antiquo- 
uun gymnafiis- 



C L* 



de arte Gtmnastica Lib. I. 



6i 



C A P V T XI. 

J)e ctccubitus in cena mtiquorum , & femcl dumtaxat w 
die cenandi confuetudinis origine. 

QVoniam balneorum explicatorumoccafiojam fuadct* 
nosque fupra polliciti fumus de ccnandi femcl in dic , & 
in ccna accumbendi antiquorum confuetudinis origine 
fermonem habere ; etfi extra rem noftram videatur , atque 
aGalenodeaccubitunihilexplicatumhabeamus : haudprae- 
termittendumeft, quin fententiam noftraminmcdiumpro- 
ponamus, alias eam libentiflimc mutaturi, fi quis melion judi- 
cio , ac eruditione prxditus, veriorem aliquam, & magis ratio- 
ni confentaneam demonftraverit. Quod etcnim majorcs no- 
ftri mane exiguum quid comederent, quod prandium voca- 
bant, & vefperetantum faturarentur, dum cenarediccbantur , 
( exccptis iis, qui coitu ufuri erant , quibu* * mcdicis vcfpere ce- 
nare interdianm f uiflc fcripfa * Ariftotcles , & exccptis Syracu- 
fanis, quosbisindiecibisimplcri, quafircsnovacflcttradit, 

Lateranenfis & Mutinenfium mormorum forma ,. 
accubitum probmtes. 




mwmBwnWW 



■i . ii i — m m 



a i p?rtic. 
i J »ol.l, :i. 



H 3 



Plato 



62 HlERONYMl MERCVRI ALIS 



■ »i i iii i 




DE ARTE GvMNASTICA Lib. I. 6$ 

* Plato) fatis ab Horatio, Martiale, Plutarcho , arque Galeno 
(ne multos alios nominem) comprobatum eft : fed his fufius & 
melius in variis lectionibus noftris tra&atum eft; quod iimiliter 
fere omnes dum cenabant in ftratis accumbercnt,prerer Japides 
Komaaos, quos hic damus, id clare oftendentcs,doCtiillmusPhi- 
lander in fuis in Vitruvium commentariis au&orum antiquo- 
rum teftimoniis clarum fecit, ut id amplius demonftrandi labo- 
remmihiomnem dempferit. Ceterum undenam hx dux con- 
fuetudines principium acceperint , & quomodo vere accumbe- 
rent,nemo,quem ego viderim,ftve ex antiquis,ftve ex recentio- 
ribus, ita appofite & diligenter declaravit, quin pofteris dubi- 
tandi,& plura defiderandi occafionem reliquerit. Quod an ob 
rei obfcuritatem, an ob negleetum evenerit, ignoro. Ego fane 
utrasque illas , & accubitus icilicct , & unius in die cenae con- 
fuetudines a balneorum ufu manafle exiftimo , & primo ut ita 
de accubitu fentiam, pluribus,iisque non fpernendis conjettu- 
xls adducor, quacum prima eft,quod Homeri tempore, quando 
jionadeofrequenterbalncis utebantur, cenaturifedebant, ut 
in convivioProcorum apparet. 

EV<T>jA0ov pvmfis dywo£ts' olpfyj tffttm A. odyif. 

E'|W>jf tgovio k»tk Khicfjujs n OpoW n . 

Ideft: 

At proci ingrejji funt , qui mox inde fuperbi 
Ordine federunt fcamnis , & ordine thronis. 

& ubi Telemachus, ejusque focius a Menelao hoipitio accepti 
poft lotioncm cenant fedentes. 

EV pcc Spova? e£ovTO nvcp AVpwVJu/ MevgArtov* 

Ideft: 

Thronis fedebant prope Atridem Menelaum, 

ftcque tempore majoris Scipionis ac Plauti, crefcente paulla- 
tim balneorum ufu, unaquoquehujusmodi accubitus incre- 
mentum, praefertim apud Romanos ccepit 5 neque tamen mul- 
tum , quando fcilicet viri tantum , &. non tr ulieres , ut Vitru- 
vius , Valerius Max. & Iftdorus ex Varrone teftati funt, accum- 

bebanr,v 



a l.Dc «rte 
airanili. 



64 HlERONYMI MERCVRIALIS 

bebant,nec cum ipfis lavabantur, ctfi Tyrrhenos una curamu* 
lieribus \san t£*^' luxmco accubuifie legaturapud Athenaeum* 
Nam & Ariftotelis tempore Grxcos difcubuifle in publicis ce- 
nis credi potcft ex ejus in v 1 1 . Politic.fcriptis,ubi pucrorum i n- 
ftitutionem tradens junioribus praccepit, ne tragcedias,aut jam- 
bos audirent, priusquam in commeflationibuscumaliisdis- 
cumbere (**?»**<«»? vocc utitur) valerent : a Pompejivero 
Magni xtate usque ad Galeni,atque etiam Conftantinilmpera- 
toris tempora, cum in frequentiflimo ufu balnca efient,non (b- 
lum penes divites atque nobiles , verum etiam quoscunquc 
alios , tun: omnes fere , atque etiam mulieres cenantes fimul 
accumbebmt, ficuti hisce verfibus innuit * O vidius. 



Ergo ubi contigerint pofiti tibimunera Bacchi* 
Jtque erit infociifcemina parte tori. 

*Lib.i.«nor. & b 

ck s- 4- Cumpremit ille torum , vultu comes ipfa modefio 
ibis , ut accumbas ; . 



eLib.z. cap. I< 



& ficuti c Valerius idem de aetate fua fcribit. Quamquam apud 
Gr&cos nunquam mulieres accubuijfe 1 . Verr. tradit Cicero , & 
apud Romanos diverfo fitu muiicres a viris accumbentes ce- 
naflerationiconfentaneumeft : non folum, quod honeftatis 
atque dignitatis utriusque ratio ita poftulafle videtur , fed quia 
in Romanis lapidibus, in quibus mulieres cum viris accum- 
bcntes rcprxfentantur , illae certe flgura quadam ab ipfls aliquo 
pado diverfa,quaftque fedentes,& nullialteri rei cubitis innixac 
accumbentes & edentes confpiciuntur. At quo patto viri ac- 
cumberent , opcrse precium me fa&urum auguror , ft poftquam 
d T . Sym pof. locus invitat, breviter cxpiicuero. Viros enim fcribit * Plutar- 
probi.o. chus, in principio cena: cubito iiniftro innixos pcdoribus (ita 
interpretor tta*t£? ) menfam, utplurimum tetigifle : quo fola 
dextera manu illam circumire poflent , in fine vero fe ipfos in 
latus ita, ut acutam corporis flguram redderent, vertifle. 
g k& SMmhv , «'&* # ye^pjW %»?** d$$i$#f* ideft : nonfe- 
cundum latitudmem , fed longitudinem locum tangentes. Quam 
etiam rem Alexander ille , five ftt Aphrodifienfis, five Trallia- 
nus, ( ut magis fufpicor ) libro problem. primo, probl. 8 2. cla- 

riorem 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 6> 

rem facit ; ubi inter alias caufias , ob quas vetcres in principio 
cenas ar&ius accumbebant , hanc eflc unam putat , quod tunc 
iriTov QJ&iKoiXj tbo Ts-KolrnrSc-oo^ocTQ- difponebantur : fatiati vero 
ixl t« 7rhotyto6 vertebantur. ita quod ubi edebant , capite erccto 
ac humeris , fpina vero dorfi modice reflexa, ac reliquo cor- 
pore refupine locato , & jacentc manebant. dum autem multa 
loqui volebant in latera verfus auditores vertebantur , ob 
quod * Juvenalis. * s«>r 4 . 

. Nam flurima dixit 
In Uvam converfus ; at illi dextra jacebat 
Bellua ; fic pugnas Cilicis laudabat , & icius 
Et pegma , & pueros inde ad velaria raptos. 

Saturati pariter interdum unum in latus , nonnumquam fupra 
dorfum fupini, faepe more fedentium kk componebant. Ser- 
torium enim cum moleftas importunorum convivarum rixas , 
& fraudulenta convicia avcrfaretur , mutata discumbendi 
forma fcfc iupinum locafle, atque inde facilius ab iniquifll- 
mis, qui in eumconjuraverant, convivis trucidatum efle in 
ipfius vita narrat Plutarchus. Quod accubitus in menfis apud 
vetercs hunc in modum fierct , praeter allata fcriptorum tefti- 
nionia locupletillimam fidcm unicuiquefacerepofliintduae, 
quas infra ponendas curavimus , pi&urae , quarum alteram ad 
tripodem cenantium , ut plerumque folebant , Ligorius maxi* 
mx au&oritatis antiquarius exvetuftismonumentis commu- 
nicavit, altcram ex antiquiflimo, & omnium rariflimo mar- 
more , quod in Paulli Rhamnufii viri optimi , ac bonarum lit- 
tcrarum, omniumque pulcherrimarum rerumftudiofiflimi, 
luculentis xdibus Patavii confpicitur , accurate & fideliter 
rcpraefentari fecimus. Ex hac namque poftrema , nonmodo 
fententia noftra de vera accubitus forma , quamprimi forfan 
omnium Romae O&avio Pantagatho,Onuphrio Panvino,aliis- 
que graviflimis viris , & poftremo Patavii Ligorio, absque mar- 
moris ullius teftimonio, ac fola conjectura propofuimus, libro- 
rumque au&oritatibus tutati fumus, apcrtiflimeconfirma- 
tur , quaeque fuerint vetcrum triclinia perfpicuo cognofcitur , 
immo vero Lambini, ac aliorum qui ex ingeniis accubitum 

I variis 



66 HlERONYMI MERCVRIALIS 

variis modis defcribere aggreffifunt, opiniones refelluntur , 

fimul plura fcriptorum obfcura & praxlara loca illuftrantur, ut 

non immerito debeant cunfti bonarum artium , & antiquitatis 

amatores in primis do&iflimi viri Joan. Baptiftae , qui lapidem 

comparavit , manibus 5 tum Paullo Rhamnufio filio , qui eum 

cgrcgie cuftodivit, & nobis indicavit,immortales gratias agere. 

a Yib.ac(ymp. Etenim ei quod a Plutarchus de loco confulari , nec nondc 

probi. 3 - tribus tricliniorum le&is difleruitjam non obfcurum eft,quam 

miriflce quadrer propofita triclinii Rhamnufiani figura. Simi- 

tLib.i. scrir. y ltcv ^ & q Ua , a b b Horatio de convivarum fitu variis in locis nar- 

rantur , non aliunde melius intelligi poflunt, prsefertim quan- 

do fcribit. 

S&pe tribus lectis videas cenare quaternos : 
E quibtts unus avet , quavis afpergere cunttos 
Tr&ter eum, quipr&bet aquam. 

Quem locum dum Lambinus cxponeret, cnr arifiqwos confue- 
vifle in quolibet le&o magna ex parte quaternos cenare palam 
afieruerit, fane miror, quafi non fit cuique perfpe&iffimum , ut 
c Geiiius lir . narrat t Varro , leges extitiffe qusc numerum convivarum novem 
13- ca P . n. exce £ ere ^ necpauciores tribus efle vetabant, ficut & adagium illud 
vulgatiffimum feptem convivium , novem convtcium , atteftatur. 
Quinimmo Julius Capitolinus refert L. Vcrum Imperatorem 
praeter exempla majorum , cum duodecim folemni convivio pri- 
mum accubuijfe, ita ut prioribus feculis potius ternos, atque pau- 
ciores adhuc fingulo le&o convivas discumbere folitos fuifle 
convincatur : nifi cpula publica, & nuptiales cenas excipiamus, 
in quas cum magna hominum copia conveniret , nequaquam 
d y. Symp. j. accumbentium numerus fervari poterat , ut ex d Plutarcho , ac 
Rhamnufiano lapide colligitur , quo vel epulum publicum, vel 
nuptialem cenam repraefentari non eft dubitandum, utob hoc 
Chacrephon apud Athenazum in vi. videatur admittere convi- 
vas triginta dumtaxat in nuptiis, in quibus verifimile eft necefla- 
rium fuifle vocatorem illum, cujus meminit Seneca libro 1 1 1 . 
de ira cap. xxxv 11. & qui fecundum cu j usque dignitatem con- 
vivas ad loca debita vocabat. Quod autem Turnebus & Lam- 
binus idem depueroaquampraebentefuntinterpretati, equi- 

dem 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. L 67 

dem non improbo, at foran nec abfurdum fuerit, fi Flacci ver- 
badeeopueroexponantur, quemtam omnes fere menfarum 
fculptura antiquae , quampoetarum teftimonia convivisfem- 
per frigidam & caiidan praebuifle ofterudunt , quemque 
cun&os, ne ab ipfo mae trattarentur , rcveritos effe, & a 
quomordendoabftinuilTvVerifimilcfit. Jam veroMariaMag- 
dalena ut ftans retro pedes Chrifti cenantis laverit , atque Joan- 
nes fupra ejusdem Chrifti pc&us rccubuerit , ex hac eadem 
JRhamnufiani tricliniifigura, fecusquam pittoresantiquarum 
rerum ignari faciant , & quamGajetanusCardinalis inutiliter 
commentatuseft, facileconjicitur, etenim Hebrxos acChri- 
ftum accumbendi P v omanorum confuetudinem obfervafle 
pneter Architriclini accutitusque nomen , in Euangeliis faepe 
ufurpatuni,ctiam id teftan poteft 5 quod Judad frequenter Roma? 
con verfarentur , fimiliterque Romani in Judaea , ac in ufu po- 
fitum fit ut populi principum mores frequenter xmulentur, 
ncque pariter ar^uumcftpereiperequid «Martialis fignificare « Lib.3. cpicw 
hocdiftichovoluerit. - 23< 

Omnia cum retro pueris obfonia tradas 
Cur non menfa tibi ponitur apedibus ? 

Siquiden cenantibus alte jacentibus fpacia retro relinquebantur 
inquibus fervis varia miniftrantibusmulta offerre, &ablata 
recipere facile crat, fervos namquead pcdes cenantiumftare 
acobid apedibus ,yc\ adpedcsvocari folitosexmultorumfcri- 
ptis intclligerelicet. h Sencca libro 111.de beneficiis. Servus k Ca . 
qui cenanti adpedes jleterat , narrat , quodinter cenam ebrius dixis- 
fet. c Martialis. Mixto Ugenam ad pedes replet vino. Suetonius c ub. 7 . ; B 
in Galba. cap. x x 1 1 . inter cenam vero usque eo abundantem , ut 
congefias fuper manus reliquias circumferri jubcret Jpargique ad 
pedes fiantibus. Theophraftus in Chara&eribus hunc morem 
daudi ex menfa fervis a pcdibus tribuit lmpudcnti , de quo 
etiam Athenaeus initio libri quarti. Lucianus in lapithis, & 
Lucilius fecundo epigramm. gracc. titul. in gluttones. Sed 
practer alia mox difta , triclinium hoccc tria non adeo vulgata 
monftrat nobis. Vnum eft , quod memorix prodidit Varro , 
fcilicet quo tempore ufus cameras ignorabatur , vela ad ex- 

I 2 cipiendum 



Siiuiuam. 



68 HlERONYMI MERCVRIALIS 

MM 




cipicn- 



DE ARTE GyMNASTICA Lib. I. 69 

cipiendum pulverem, ne fuper menfas fpargeretur,atquedapes 
fimul confpurcaret & convivas, folita in tricliniis fufpendi, at- 
que ab « Horatio auUa vocata, his carminibus dciignari. „ Lib . 2 . Str& 

Intereafujpcnfagraves auUa ruinas 
Inpatinamfecere trahentia pulveris atri 
^uantum non aquilo Campanis excitat agris. 

quem morem hodie principes & monarchas fervare comper- 

tum eft : apud quos menfas fub quibusdam veluti tentoriis feri- 

ceis parari fa:pe videmus. Alterum eft, quod in variis nofiris le- 

ttionibm docuimus, prifcis illis temporibus priusquam corona; 

ex floribus, herbis, & auroin ufum venirent, cenaturos,cum ad 

dolores capitis cx cibo & potu averruncandos , tum ad ebrieta- 

tem compefcendam,laneis, aut lineis vinculis tempora & fron- 

tem vincire folitos.qitod minime puto absque ratione fuifle ex- 

cogitatum,cum vena?,arteriae, ceterique capitis mcatus,quo ma- 

gis coac-H atque adftricfti funt , eo minus vapores a vino Sc cibis 

furfum elatos , iimulque moleftias varias inducentes rccipiant. 

Tertium eft , id quod luculentiftime * Athenams tradavir, apud ' D«p»or<* 

quem fcriptum & probatum invenitiir , prifcos illos primum " 

cornibus boum potafle , indeque xe^'c*f, id eft temperarevinum 

aqua &n> r y.t^rav, id eft , a comibus vocatum cfle : tum cornua 

illa non folum auro & argento ornara , vcrum ctiam aro-entea, 

& aurca cfle fa&a , illisquc convivas fibi ipfis mutuo propinare 

confuevifle : ut ex his omnibus jurc colligendum videatur, lapi- 

dem Rhamnuflanum efie vetuftiflimum, inquo&aukca, & 

convivarum cin&x lancis, feu lineis vinculis frontes , & cornu 

fa&a propinatio clariflime reprxfcntantur, una cum aliis inftru- 

mentis nonnullis in dcxtro margine expreflis, quse aliis,in anti- 

quitateexplicandamagisverfatis, relinquodeclaranda; quos 

etiam monitos cupio , nc,fi quse discumbentium & menfarum 

figurx in hoc ipfo triclinio minus integra confpiciuntur , ulla 

admiratione capiantur, quoniam ut cft hodie marmor ipfum 

vetuftatc corrofum , & pcne dcletum, reprxfentare fatiusduxi- 

mus , quam addcntes aut dementes quicquam , fidem noftram 

fufpedam rcddere. 

I 3 MAR- 



phift. lib.vr. 
cap. 7 . 



5 



70 



HlERONYMI M^RCVRIALIf 



MARMOREVM TRICLINIVM VETVSTISSIMVM 

Pdtavii, in zMdibus Rhamnufiani* , pofi CurievmVrbis 
Pr&fecti , in vico Patrmrcha, , adVivi Petri. 




Nunc 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 71 

Nunc itaque ad id quod fupra propofueram rcdicns dico , 

cum & lavandi , & aecumbendi mores fimul introduci, au- 

gerique cceperint, verilimile fleri, alterum eorum ab altero 

ortumduxiffe : non autem eft dicendum ab accubitu balnca, 

utpote valde antiquiora , ortum duxifle : igitur remanet , ut ac- 

cubitus a balneis principium habuerit. Secunda ratio eft, qnod 

veteres usque ab Homeri temporibus ftatim poft balnea cenita- 

bant , quinimmo ex locis Homeri a nobis fupra citatis clare eli- 

citur, menfas prope locum ubi-lavabantur , parari folitasfuiffe. 

exquo fi commoditatis, voluptatis, ac valetudinis rationes 

confideremus , valde rationi confentaneum erat , illos prefer- 

tim , quibus privata erant domi balnea , jam lotos & dctcrfos, 

ne noxam ullam incurrerent,fed laffitudinem effugerent, ledu- 

los ingredi , a quibus non difcederent , fed mox prope menfas 

& cenam parari curarent , ficque comederent, perinde ac tem- 

peftate noftra major pars eorum medicorum faciendum jubet, 

qui aut valetudinarios , autctiam fanos lavarimandat , nam 

xxiirfxoi illi ; in quibus procos lotos Homerus federe facit , dum 

cenant , haud multum ledulis accubitoriis diflimilcs erant, ut 

hinc quoque conjicere valeamus , tunc accumbcndi morcm 

principium quoddam obfcurum habuifle 5 quod pofterioribus 

deinde feculis paullatim crefcens in eam formam terminatum 

fit. Nam& «Pliniushocinnucrevoluiflemihi videtur,quan- ub.14.cM. 

do nonnullos vino nimium deditos improbat, quod poft balnea 

ledos ingredi prius , tunicamque induere non patercntur 5 fcd 

nudi protinus ad bibendum accurrerent. Accedit tcrtia ratio , 

quod cum neque ob voluptatem , commoditatemve ullam 

aliam, authoneftatem ita accumbere inchoarint, quando fi 

fedentes atque accumbentes in cenando invicem compare- 

mus, illivaldemajori commoditate,faciltate, dignitate,ac 

honeftate utuntur , quam accumbentes : conjiciendum videtur 

aliqua alia jufta ratione confuetudinem illam invedam fuiffe, 

quse opinione mea , nulla alia fuit , nifi quia quotidie lavaban- 

tur 5 a lotione ne offenderentur, laffitudinemve incurrercnt, & 

humcclatione balnei magis fruerentur , ledos ingrediebantur, 

atque ibi vel lacema , aliasvefte nuptiali vocata, induti, vel 

nudi, ut in marmoribus aliquibus oftcnduntur, menfas fibi ipiis 

apparari 



72 HlERONYMI MERCVRIALIS 

apparari jubebant. Ex quo paullatim hujuscemodi confuetu- 
dine crefcente factum fuit , ut non modo femper menfx & lecti 
fimul pararentur , verum etiam magnum dedecus foret, fi quis 
Afl.y.fcen. cenans non accubuiflet,ut ex hisce « Plauti in Sticho verbis col- 
ligitur ; 

— potius in fubfellio 

Cynice accipiemur , quam m Iefits. 



6 Lib.y. & ut b Martialis figniflcavit , ubi Syrifcum damnat , quodin 
popinis fellulariis non accumbens cenaret. Excipio tamen in 
bello vcrfantes ubi non eft verifimile ullos accumbere potuiffe , 
cum etiam Auguftum inter alios cenantemfederefolitumfe 
vidiffe in exercitu narretPaterculus lib. 1 1 . Quodfiquisfenten- 
tiacnoftrae id refragari velit,quodverifimilenequaquamvidetur 
in epulis publicis , in nuptiis , in cenis privatis , femper balnea 
ante cenam adhibita, ut eorum gratia in le&is accumberent 3 Sc 
quod magna pars hominum in publi c i s balneis gymnafiorum 
lavabantur 5 in privatis vero domibus cenabant 5 unde neceffe 
crat excuntes ab ipfis indui , & praeterea minime credendum 
efle , artiflces , & omnes denique qui accumbendo cenabant , 
femper antea lavifle, quando prafertim, ex Plauto, Terentio,5c 
ex lapidibus Romanis fcitur accubituris foccos & foleas detra- 
hi folitum. quod argumentum eft , eos non femper a balneis 
tunc difcefTilte, & quando fimiliter conftat triclinia a balneis 
feparata fuitTe, atque le&os accubitorios & cubicularios,in qui- 
bus dormiebant, diverfosextitifle. Huic primo refpondeo, mi- 
nime mihi plene conftare , quod omnes indifcriminatim fem- 
per accumberent , uti ccrtum eft de nobilioribus , atque ditio- 

c lib.i. sam. nbus , qui privatas domi balneas habebant, quando « Horatius 
privatam fui ipftus vivendi rationem exponens, accubitus nul- 

wLib.5.7o- lam mcntionemfecit, & quando d Martialiseos,qui in fellula- 
riis,vocatistabernis comedebant minime accubuiffe fignificat, 
ubi dc Syrifco in hunc modum loquitur : 

Infufum fibi nuper k patrono 
Ylenum , Maximc , centies Syrifcus 
Jn fellariolis vagus popinis 

CircA 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 73 

Circa balnea , quatuor peregit. 
O qumta efi gula centies comejfe ! 
Jjhtanto major adhuc nec accubare ! 

Sed efto quod accumberent, quin etiam pmneslavarentur, 
minimenegari poteft, cum vel rariilime , vcl nunquam de 
accubitu apud au&ores mentio habeatur , quin lotionem quo- 
que aliquo pa&o nominari appareat. De publicis epulis atquc 
nuptialibus conviviis , fateorquidem omnes in ftratis tunc ac- 
cubuiflfe : haudquaquam tamcn jure quis inficiabitur, quod 
etiam quilibet antc feparatim,aut fimul in privatis, aut publicis 
balneis non lavaretur : immo veriftmile fit , accefluros ad pub- 
lica,vel privata amicorum convivia prius fe lavifle, ne fordibus 
in die necellitate quadam contractis infecli , ceteros mundio- 
res perturbarent , & propterea ipfis nunquam non ftratos fuiile 
ledos , jam vero foleas & foccos accubituris detrahcndi mos 
certum argumentum eft prius lefelavare conruevifle,acnein- 
ter eundum a balneis ad Jcftos pedes confpurcarentur iis tegere 
confuevifle, dumqueaccumberentfemper detraxifle, acfortc 
Apoftolos lotos, dum ad cubitum cum Chrifto irent neque fo- 
lcas, neque foccos,quibus minime utebantur, habuifle ; propte- 
rea audivifle a Chrifto Cefc quidem lotos fuifle , fed ut pedes la- 
varenturindiguifle. Addo huic nequaquam me fentire pofte- 
rioribus feculis omnes propterea accubuifle ccnantcs , quia fta- 
tim e balneis exirent, fed exiftimo accubitus originem inde 
emanafle 7 quoniam antiquiores balneis egrcdientcs ad jam 
contradam, aut futuram laffitudinem vitandam poft modicum 
temporis intervallum leclos intrarent , atque ibi modo nudi , 
modo lacernis , aliisvc in id paratis vcftibus induti cenarent , at- 
que inde moxaufta balneorum confuetudine ufque adcoac- 
cumbendi morem crevifle, ut nobiliorcsindeliciis maximis 
eum habentes , ledos nunc marmorcos, nunc argcnteos (quod 
de Heliogabalo ferunt ) in id feparatim extrui curarint , neque 
in iis, in quibus tamen quam plures, (ut de Lucio Vero Impera- 
tore tradit Capitolinus, & prxfertim pauperes dormirc confue- 
vifle puto) fed in cubiculariis vocatis dormirc volucrint. quem 
morem accumbendi poftea viliores & pauperes ad ditiorum imi- 

K tatio- 



-^ HlERONYMI MERCVRULIS 

tationem, tama balneis, quam illoti, ita frequentiflimum effe- 
cerunt, ut Cclumella prsciperecoa&usfit, ne viUicw nifi fa- 
cris diebm Mcumbem cemret ; in qua re non fecus contigit , ac 
evenifle confp citur in balneis , atque plurimis aliis rebus, quae 
in honeftum ufum , & quafi necefTitate quadam primum re- 
perttf, deinceps ad luxum, lafciviam, voluptatem, aliosque ufus 
tradu&a: fuerunt.Quiseft,qui nefciat veteres in conviviis omnes 
prope excogitaife voluptates , nihilque reliquifle , quod ad dcli- 
niendos animcs faceret : fic enim fermones convivales ad animi 
intelligentias afficiendas magno ftudio invenerunt, ad auditum 
oble&andum muiicx varia genera adhibuerunt , unguenta pre- 
tiofiflima odoratui dicarunt , flcut & coronas ex foliis floribus- 
que contextas , quas modo manibus , modo collo, modo capitc 
v rob?r p ' ut lapides Romani , * Plutarchus, b Galenus , & « Clemens Alex- 
c.dc ?ne&.' andrinus teftantur , tenebant 5 quo fragrantia & colore naribus 
« 2. facdag. at que oculis arriderent, fomnum conciliarent, ebrietatem vita- 
cap ' ? rent. quantum porro cibis & potibus delicatiffimis conquiren- 

dis ftudium adhibuerint,non modo fidem faciunt fexdecim illa 
d «b. 7. ca P . eduliorum genera , ut ex Varrone refert * Gellius, a longinquis 
lS ' regionibus Romam adveda, atque alia quamplunma a Julio 

Polluce nominata , verum etiam multa , & prope innumera 
audorum de re coquinaria commentaria ab Athenaeo citata. 

De andquorum in diefemeltantum Ccfc cibis implendi con- 

fuetudine, ejusetiam opinionis fum , ut cum ad emundanda 

corpora quotidie ante cibos , ut fuperiori capite diximus, vete- 

reslavari cogerentur, & a lotione leclos ingrederentur , vix 

femel comedendi in die otium ipfis fuppeteret : quoniam ft 

privata cujusquc negotia fpectemus , fi & exercitationum , & 

balncorum, accubitisque apparatum confideremus , magna 

temporis pars ipfis infumitur , ut fi bis in die faturari voluiflent ,. 

aut ncgocia omittere, aut balnea interdum ventre pleno adire , 

aliosque multos errores, & in valetudine,& in alia vitae ratione 

committerefuiflentcoadi.Comedcndivero horam & modum 

balneorum tempore atque commoditate metiri inftitutum 

;ie«td. tucnd ' foiffc pofliimus a • Galeno intelligerc, qui fi interdum ob xgro- 

tantium infpectiones tardius fe lavandum dubitabat , panem 

mane fumebat , quo cenx tempori fufficere valcret , quando 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. 1. ?$ 

alii fimili de caufla, panem,vinum, olivas, aut quid aliud capie- 

bant, uti non modo Galenus faflfus eft , fed etiam « Horatius " Lib ,Serm - 

ubidefefcribit: ' Satd - 

Pranfus non avide , qumtum interpellet inani 
Ventrediemdurare. 

Quod porro vefpertinam horam cenac dedicarint, in cauffa 
fuiffe pracipue vitae commoditatem exiftimo : fiquidem diffi. 
cile foiflet polt exercitationes , balnea , & cibum, agendis rebus 
operam navarej praeterea cum accumbentes cenarent,aliiftatim 
fomno capiebantur, alii modico tcmporis fpatio vigilantes dor- 
mitum ibant : ex quo adhaecomnianullaopportuniorhora 
quam vefpertina inveniebatur, quamquam etiam nonnullos,& 
prxfertim medicos in hoc valctudinis quoque rationem fpe- 
ctafle opinor, quando in no&e melius,quam interdiu, cibi con- 
ficiuntur , tuncque pcrfpicuum eft plus edendum , quando plus 
coquitur. H«c funt quae de accubitus <3c cenas antiquorum 
origine mihi mx^i^us dicenda volui. 

A P P E N D I X 

Ad cnputantecedensubi iterum de accubitu , triclinio^ & 
^marijs magdalen^ hiftorm trattatur. 

IN antecedente capite dum accubitus veterum rationem 
afferre multis feculis antc ignotam tentalTcm , exejusquc 
notitia fignificaffem intelligi pofleMarixMagdalenx fa- 
&um iliud a LucaEuangeliftafideliternarratum, quandoil- 
la ducuwbentem chrtfium apud Phartfumrcperit , illmsque pe- 
des Uchrymis Uvit, captliis terfit, & unguento preciofo unxtt, com- 
plurcs meis rationibus incitati eammulicres adionem repra> 
ientare, & fine coloribus , &cumcoloribusfuntconati, quo 
factum cft, ut cjusmodi figura tam folis typis , quam etiam co- 
lonbus exprefla in varios orbis locos fit divulgata ; & quamvis 
plerisque ejusmodi reprazfcntatio tamquam verbis Euangelii 
mirum in modum confona,maxime vcro pidoribus, qui hadte- 
nus fefe fefellifle agnoverint apprime arrifcrit, attamennon 
defuerunt , quibus illud nunquam probari potuerit, tum 

K 2 quia 



7« 



HiEiourMi Mercvrialis 




quia ejusmodi accubitus ftbi %'alde indecorus, atque a Chriiti 
vita & moribus alienus, ftmulque edendo & bibendo non 
parum incommodus videretur, tum quia a cunctis pracfertim 
antiquioribus Euangclii interpretibus fitpcnitus ignoratus , aut 
faltern omnTus, minimcque confideratus, tum quiaa pictoribus 

nuu- 



dearteGymnastica. Lib. I. 



77 




nunquam nec lbmnio quidcm aut cogitatus , aut ullo modo 
expreffus invenitur quafi vero haud fit verifimilc potuifle tanto 
tempore , totque peritos artifkcs , atque dodtiifimos interpretes 
latere rcm non ita cxigui ad percipiendam Euangclii veritatem 
momenti. PcmisCiacconius, &Fulvii*s Vrfinus rcnim an- 

K 3 tic l lia - 



V& HlIlONYMI MeRCVRIALIS 

tiquarum peritifHmi, quique multis annis poft meam gymnafti- 

cam de triclin;o> f cripferunt,procul dubio ad veritatcm accubi- 

tus acceflerun: , aitque ii xquus lector noftras cogitationes illo- 

rum fcriptis connparare velit , certe ftatim animadvertet , fcre 

quicquid hac de re boni dixerunt , e noftro Iibro acccpifle, pras- 

teritatamenniemoria, iecus quam fecit eruditlflimiisGaiiias 

ocellus Petrus IFaber , qui non modo fumma ingenuitate m 

hbris fuis ngoniftUis incredibih do&rina refertis, non erubuiit 

profiteri feie magnopcrc ex libris de re gymnaftica ncftris pro- 

fecifie, verum etiam fegetcm, quam ego primus illius pcne 

obliteratacartisrenovavi, ita fmgulari ftudio & ubcrtate pro- 

pagavit , exornavitque : ut ab omnibus pro tanto bencficio fibi 

gratias immortales agi mereatur. Itaque ut omnem cx animis 

dubitantium cximam fcrupulum , & aliquid majoris lucis tantas 

rei obfcuritati afferam , a compluribus quoque rogatus , non- 

nulla hoc in loco tam de ipfo accumbendi ritu , q uam de ipfius 

.Magdalcnae fitu , &operandimodoadjicercdeliberavi, ratus 

me hoc labore id effecturum , ut gentes tandem , re ipfa melius 

confiderata , paullatim incipiant vctuftum errorem exuere 

atque fimplicibus animis pictura veram ejus fa&i hiftoriam piis 

& veritatis amantibus repraefcntare. Quod itaque vetcres tam 

Graici, quamLatini, atque Hcbrad epulantes accumberent, 

nomen lpfum apud hascc cun&asgentes rcceptiflimum facile 

perfuadere potcft , quemadmodum a paucis dubitatum inve- 

nio quin triclinio pro commode & faciliter cdendo atquc 

bibendo, paflim aliquot fccuiis ufi fint. Quid autem propric 

antiquis cflct triclinium non ita ab omnibus confeflum habe- 

tur; Etenim qui nupcr ad Athenacum cruditiiTimasanimad- 

verfioncs haud fine magna laudein luccm mifit Cafaubonus, 

monftrafle fibi pcrfuafit , triclinium intcrdum fuifle acceptum 

pro ipfohabitaculo, ubilcclifternebantur, propteraque srw- 

tcIkaivov , Jikxt%{k\ivqv , JWgjca-r^ucAJvov inveniri nominata, prout 

pauciores pluresvc leftos capicbat, ncquc ipfc idabnuoapud 

aliquos fuiflcfic appcllatum, fedquia in illo. Athenaei convi- 

yio unusquisque in medium idproponcre conabatur, quod 

infrcqucntius crat, atque aliquam fcitu dignam raritatem ha- 

bebat : iccirco exiftimandum eftillud perquan rarum cxtitifle, 

& 



DE ARTE GrMNASTICA Lb. I. 79 

& ficuti quae gentcs Romanis ferviebant ,, ctcros ipforum 
moresimitabantur, ita credere oportct, & nnominando, 
& in utendo triclinio eundem efle fenfum fecitos , quem & 
regina urbium Roma fequebatur. Atque de hoc ipfo cum lo- 
qucretur antiquus & gravis fcriptor ScrviusinComment. ad 
primum Virgilianae ^ncidos , dixit vetercs fibadia nonha- 
buifle fed ftratis tribus le&is epulaflc ( unde tiiclinium fterni 
di&um ) atque eos errare , qui vocant triclLnkm ipfam bafili- 
cam, vel cenationem, Nequeminusfalluritui, quiputarunt 
tripodas illos, de quibus mentio efl: apud Athensum cx Eubolo 
comico, & in quibus duo vcl tres edentes repaefe.itantur ia mar- 
moribus vetuftis fuiffe triclinia, quandoquidemnullaibi trium 
lettorum imago , nequeaccubitusconfpicitur, fedfuntdum- 
taxat fepulchralium cenarum effigies , de quibm tra&ant , qui 
iepulchrales veterum ritus defcribere funt aggrefli j Et Vulpia- 
nus, qui apud Athenaeum ejus vocis infolentia offcnfuscft, 
tamquam indignxjiM menfae nomine reputavit. Ncque vero 
alia forma tricJimorum & accubitus eft quajrcnda ab ea , quam 
ex antiquiffimo Ramnufiano marmore nos primi in gymnafti- 
ca dedimus , & in qua prxter ledos tres , veftigia fatis manifcfta 
confpiciuntur ejus menfie , quae quod quattuor pcdcs habercr, 
ufus obtinuit apud Graecos , ut vocaretur <t$*m(& Hujusmodi 
autemtriclinii&menfx, tametfi non adeo frequentcs figurx 
inveniantur in marmoribus , arbitrandum eft id cvenifle, quod 
deplerisquemajorumnoftrorum rebus, qua? quod populares 
&vulgatifllmaeeflent, eas ad pofteros confignare monumcn- 
tis neglexerunt, ficut locupletiffimein libello derebm deper- 
ditti docuit nuper Guidus Pancirolus. Ncque vero fimile prx- 
dido marmorequicquam aliud fidum, vel falfum reprsfen- 
tari , quam ipfummct triclinium , atquc accumbcndi fcu dis- 
cumbcndi morem tunc ufitatiflimum , ut plenius in primo de 
gymnaftica oftendimus. Verum etfi haec fatis comprobata 
videantur, illud tamen a plerisque in controvcrfia ponitur circa 
Mariae fadlum , fcilicet utrum Chriftus itajaccret, ficuti pi- 
dura declarat , an potius federet, ficut hactenus pictores omncs 
finxerunt. Pro qua lite dirimenda, (quae aliquid facit pro 
inteliigcntiatcxtusfanaiEuangeliftx) duofunt conftituencia; 

unum 



SO HlERONYMI MERCVRIALIS 

unum eft , haud potuiflc aliter Chriftum fuifle collocatum , il 
quod Lucas capite fcptimo fcripfit , verum efle debet , alte- 
rum eft , utrum Hierofolymis tunc in ufu eflet more Romano 
difcumbentes epulari, an potius fedentes. Qupd fpe&at ad 
primum propofttum tria Euangelifta dicit maximc ad rem 
noftram facientia : quorum primum eft, Mariam audivifle 
Chriftum difcubuifle apud Pharifaeum , atque ftatim ingreflam 
adeum fuifle: fccundum eft, illam ftantem fcfe penes illius 
pcdes pofuiffe rctro : tertium eft ita ftantem lachrymis cjus pe- 
dcs lavifle , capillis tcrfifle , atquc unguento , quod fecum 
attulcrat, unxifle. Jam vero circa haec omnia declarandacae- 
cutifle omncs ha&enus loci interpretes faciie unusquisque 
comprehendere potcrit , qui illorum commentaria perlegere 
volet. excipio tamen duos graviilimos juxtaque do&iflimos 
Jefuitarum familia; viros , Francifcum Toledum Cardinalem, 
necnon Joanncm Maldonatum , qui cum rei difficultatem 
guftaflent , veritati proximius accedere nova quadam induftria 
contenderunt , haudquaquam veriti adverfus imbibitam tena- 
citer pi&orum falfitatem palam decertare , qui , cum contra 
Euangcliftx ipfius verba Chriftum fedentem, Mariamque 
ipfam non retro , fed ante , neque ftantem, fed genibus humi 
procumbentem ufque ad hacc tempora depinxerunt , & feipfos , 
& alios ( fi ita loqui licet ) deceperunt , practerquam enim quod 
vix imaginari poteft hujusmodi omnia perfici a muliere potuiP 
fe 5 certum eft etiam , neque a miniftrantibus illud permiflum 
iri debuifle , iimulque indecorum valde futurum fuifle , fi 
mulier fubtus menfam genibus fefe humi pro abluendis & 
exiccandis Chrifti pedibus ftraviflet ; quac omnia incommoda 
cum evitenturtrichnio & accubitu noftro, haud intelligere 
poflum, curdebeant a quoquam ingenio & guftu praedito 
repudiari , eo maxime quod nulla turpitudinis fpecies in iis 
fpcctatur , quac debeat ab ea re credenda quempiam pium de- 
terrcre, quinimo fi accurate ingreflus mulieris expendatur, 
miniftros & accumbentcs latere potuit. haud fccus, atquc 
ubi fcfe in exteriore triclinii parte juxta pedes Chrifti locavit : 
quod ii aliquid in illo accumbendi modo non ita laudabile for- 
te apparebat, quisque fibi illud perfuadere debet etiam qua? 

inde- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. Sl 

indecorafunt ob populi confuetudincnaftfpeomnemfadita- 
tem amittere, nam mulierum aliquibus raon citra notam fpon- 
tc convivii publici locum adire , ibique audere viro adhaererc, 
cumquecontre&are & ungereprocul dubio turpe & indignum 
caftitate Chrifti potuiflet videri , nifi mos prope omnium 
Orientalium eam invitaflet. Certe Maldonatus intelligcre non 
potuit, quomodo dicatur ftetifle mulicr ere&a, quafi non 
cflent le&i fuper quos difcumbebant ita a lti , ut ipfi licucrit fic 
ftare, & pedcs ejus lachrymis lavarc , interpretans ftarc pro 
confiftere. Sed hujusmodi ofcitantiam commifit ob vcri tri- 
clinii ignorantiam , quod pedes altos habuifle non eft dubitan- 
dum, utfacile ex ipfa pictura elucet, & Virgilius deiEnea 
loquens accumbentc dixit initio fecundi libri : 

Inde toro pater zJEneas fic orfus ab alto. 

Atqui Toledus Cardinalis ob longam , quam Roma; traxit , 
moram, vidcndi, audicndi rerum vetuftarumperitos uberem 
occafioncmhabuit, forfanque noftram fententiam &pittu- 
ram compcrtam habuit , quod eam jampridcm cum dodifti- 
mis Jefuitis, quorum confuetudine dclector magnopere , com- 
municaflem , priusquam publicarem. undefacile confcntit to- 
ros tricliniorum ita altos extitifle, ut mulier nullo labore poflet 
ftans retro pedcs epulantis contretlare , lachrymisquc abluere : 
& ccrtc licct vir dodiilimus non cxplicatc docucnt discumben- 
di modum, attamenex ejus verbis vcritatem fibi maximcom- 
nium innotuiflc patet. Itaque hoc jam conftitutum fittricli- 
niumdiclum cfle , quod tres lccti ftcrncrentur , in quibus ita 
jaccrent, ut verfus mcnfam cubitis finiftris innixi dcxtcra manu 
utcrcntur, pedcsqueinextcriorem partem protcnderent, ubi 
miniftrierant,& ubi ftetit erecta Maria,quemadmodum difcr- 
te fatis & copiofe alibi ex variisfcriptoribusdcclaravimus, & 
ficutcximagine antcpofita clariiiime clucct. Supra quid vcro 
fterncrentur lcdi, non cft ita proditum , attamcn licct conjicere 
fxpius fupra tabulata altiuscula cflcextenfos, qua: nonnum- 
quametiam apud Hebrsos ex argento aurove conflata fuiflc 
colligitur cx primo capitc Hcfter,in illius magnifici convivii dc- 
fcriptionc, quqd paritcr a Romanis factum teftatur pra: cctcris 

L Plinius 

5 



S2 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Plinius libro xxx 1 1 1 . cap. undeeimo , fuifle vero fa&a kfti- 
fternia pritrum lignca conjiccre licct ab eo quod narrat ex Se- 
necaAgelliuslibro duodccimo, capite fecundo, nempe So- 
tcrichum lignarium fabrum extitifie , qui le&os tricliniares 
ligneos faciebat , ob idque data eft occafio adagii , ut cum 
vellent rcm exigui prctii, nec multi artificii fignificare Sote- 
richi lecfis aflimilarent. Nunc vero fecundum propofitum 
aggredior , fcilicet an apud Hebracos , quo tempore Ckri- 
ftus arfuit ccnse Pharifxi , mos fuerit discumbendi in tricli- 
niis , quemadmodum Romae , qua de re cum confuluerim Vi- 
talem Medicauim Florentiac , artem medicam fan&e ac fe- 
iicitcr exercentem, rerumque Hebraicarum longe peritifli- 
mum, is mihi adeodo&e & diferte refpondit , utinhujus- 
modi gravi difccptatione vixquicquam doctius & elimatius 
defiderari queat : quia tamen ab fententia noftra nonnihil 
difceflifle vifus eft , pro mea confirmanda necefle puto ali- 
quid in mcdium afferre. Etenim dubitare minime oportet, 
quin apud vetuftiflimos Hebraeos varius cvnvivia agendi mos 
fuerit , fiquidem libro Gcnefeos in celebri illo convivio , quod 
Jofephusfratribus, aliisque magnifice dedit, omncsfeduTe 
memorantur , fimilis quoquc moris libro Judith , libro pri- 
mo Rcgum , atque alibi fa^pius mentio clariflima habetur : 
atque fi Tobiae , qui vixit ante captivitatem Babylonias liber 
legatur , ibi accubitus non obfcuram mentionem fieri cogno- 
fcetur, quamquam fortafle dicere licerct tunc illum apud 
Alfyrios vixifle , apud quos in ufu erat ccnantes accumbere. 
Jam vero dc Trojanis atque Tyriis fimiliter exiftimare debe- 
mus , cum apud Virgilium primo & fecundo libro discum- 
bcndi confuctudinis commemoratio fiat, ficuti librofepti- 
mo non dubia memoria reperitur fedendi ad menfas ufus fub 
illis vcrbis: 

Hd Jacris fedes epulis ; hic ariete cdfo 
Perpetuis foliti patres confidere menfis. 

Vbi quamquam in aliquibus contextibus legatur loco (confi- 
dere) accumbere , attamen Servius cum locum interpretans 

dixit , majores ej/ulari confueviffe fedentes , atque ilium habuif 

fi 



DE ARTE GYMKASTICA Lib. I. S$ 

p morem k Laconibus & Cretenfibus , ut Varro docuit 'm libris 
de gente populi Rommi , in quibus dixit quid k quaque tr&xerint 
gente per imitationem. Ha?c autem fedendi ad menfas con- 
iiietudo Romanis certe illis vetuftiflimis diu , &in aliquibus 
occafionibus ufurpata fuit, ifcut etiam monumentis rclatum 
invenitur Alexandrnm Magnum aliquando fexcentos, utait 
Athenseus , vel fex mille , ut eft apud Euftathium , duces convi- 
vio excepifle , eosque omnes fedilibus argenteis federe fecif- 
fe. Atqui pofterioribus temporibus, tam florentis Reipubli- 
cae, quam Imperatorum , non eft dubium nobiliores fal- 
tem accumbere confueviffe , idque praeter innumeros La- 
tirtx Hngux au&ores marmora quoque teftantur , ut locu- 
plctifEme alias demonftravi, atquc alii quoque docuerunt. 
Gracos pariter conftat eundem accumbendi morem eflc fc&a- 
tos , & quod turpius eft , narrat Athenseus matuUs pro exci- 
piendo k vefica exeunte vino geftare confuevifie m triclinia , 
quas fepe^ nbb %>ino mcfblner/mt , ad capitn frangebcmt , intro- 
du&o hoc more a Sybaritieis populis fordibus omnigenis 
olim deditiflimis. Verum de Hebrads dubitatur an llmiliter 
illi ad Romanorum imitationem accumbere potins, quam fe- 
dere foliti fuerint, ut hacratione liccat exiftimare Chriftum 
ita fuifle locatum , ac propterea Magdalenam potuifle ftan- 
tem retro pedes illius lavare , exiccare , & ungere. Jam vc- 
ro complura funt , quae ex fcriptoribus conftat eos a Roma- 
nis fuifle mutuatos, & Jofcphus in libroantiquit. narratHe- 
brxos femper efle fccutos ritus Romanorum , poftquam fub 
corum ditionem devenerunt , modo non contrariarcntur pa- 
triis legibus , & ut diccbam antea , manifeftum cft cx iacris 
libris ante captivitatem Babylonix eam gentem in conviviis 
tam publicis quam privatis femper fedifle. Verum poftquam 
in Babyloniam ducti fuerunt captivi utroque modo edcre con- 
ftieverunt, fenes fcilicet fedentes , juvencs vcro accumben- 
tes , ut mos erat Babyioniae , veluti Rabbini tradiderunt, apud 
quos etiam legitur accubitum fieri folitum , vel ftragulis fu- 
pra terram extenfls , vel tapetibus preciofis , & pulvinaribus , 
ita ut cubitis innixi firmum corpus univerfum fervarcnt ; facla 
autem fuit dcinde lex, ut rempore Pafchatis ffi durar fub 

L 2 Pha- 



84 HlERONYMI MERCVRI ALIS 

Pharaone fervitutis, liberationisque commemorationem quis- 
que accumbcnio epularetur, ceteris vero diebus licerct uni- 
cuique prout liberet fedendo, vel accumbendo cenare : ex 
quo patct apud Judaeos pariter accubitum gloriofum quando- 
que fuifle habitum. Porro modus, quo Hierofolyn.is in fe- 
cunda domo , fcilicct poft liberationem ab^Egypto, atque 
potinlmum tcmpore Ghrifti convivia fierent , nonitacom- 
pcrtus eft j illui vcro conftat , & in Vrbe femper quinque lin- 
guaruin extitifle ufum Hebrsea? , Chaldaeae , Syriacae , Graecas , & 
Latinx , quarum Syriaca in frequentiori uf u erat. Hebrasa ve- 
ro non niii a do&is , & in difciplinis comparandis ufurpata^ 
ftcuti olim Romae Graeca, & nunc paflim Latina. Fuitau- 
tcm in Iudaeam Syriaca lingua introdu&a , quando decem 
tribubus a Salmazaro AfTyriorum rege captis, inearumlo- 
cum miflae funt in Samariam , partesque ei circumvicinas Af- 
fyriorum colonias , ut legitur xvi i . cap. quarti libri Reg. qui 
ob ib ad Hebrais dcinde femper funt Samaritani vocati , atquc 
idco avcrfati , quod Idololatrae eflent , Mofaicosque ritus mi- 
nime, utparerat, obfervarent , etiamfi a facerdote illuc in id 
miflb inftructi fuiflent. Hunc ergo in modum Syriaca lingua 
apud Hcbrxos indu&a , propagata , & confervata eft , quemad- 
modum Chaldacam Syriacx valde ftmilem ipfimet Iudad ex 
Babyionia , ubi illa ufurpabatur, fponte tranftulcrunt. Poft hoc 
vcroGra:cisrcrLimpotitis,Rabbini do£tiorcsipforum linguam 
itaapprchenderunt, ejusque copia & fuavitate funt dele&a- 
ti , ut Hebraicx ipfam a:quarent. Vndc pariter fucceflit , ut 
pleriquc eruditiores non folum Graece loqucrcntur , fed etiam 
iatis elcgantcr fcribercnt, quales fuerunt Paullus, Iofephus, 
Philo, atque alii plurimi. Romani poftremo cum Iudaeam 
fubjugaflent , nccefle fuit ut ille populus ipforum linguam La- 
tinam addifcetet, eaque pro negociis agendis uterctur ; quze 
etiam fuit ratio , quamobrem titulus crucis Chrifti Hebraicc , 
Graece , atquc Latine fcriptus fuerit : illud tamen de hisce lin- 
guis, & potiflimum de Syriaca vere conftat ipfam fuifle 
omnium Kicrofolymis ufurpatiflimam, atquc multis Gra:co- 
rum vocibus pcrmixtam , five id fucrit ob Gracae deic&atio- 
nem , qua ludxi afticicbantur , ftvc aiia de caufa : foicnt enim 

qui 



DE AllTE GYMNASTICA Lib. I. 85 

qui peregrinis linguis gaudent , farpe illarum vocabula propriis 
commifcere. Irgo hiscc conftitutis, cum JudaulinguaRo- 
manorum, Gracorum &Alfyriorum, apud quos in ufu crat 
accubitus , uterc.itur, verifimile eftquoque cosdem accum- 
bendi morem ab tis accepifle , quod forfan a pervicacibus ne- 
gari potuhTet , ni.i complures Euangelii loci , ubi difcubitus 
&accubitusfitmentio, aperte teftarcntur. Vtrum autem ac- 
cumbendi modusHierofolymis eflet, qtialis apud Romanos 
in triclinio , fcilicct le&is tribus altioribus circa menfam ftratis, 
vclligneis, vel argenteis, autaureis, qualeshabuhTealiquos 
narrant Plinius, Athenasus , & alii, haud itaclarum eft. Sed ut 
omittam Iudceos veteres, apud quos forfan vox triclinii ufitata 
infacrislibriscubiculumdumtaxat, in quocenabatur, figni- 
ficare poteft, dequo Vitruvius lib. Aixhitccturae quarto tra- 
cTavit , certe cum in Euangelio nominetur Architriclinus, 
negari nequit Iudxos imitatos efife Romanos & Grccos, in 
quorum con viviis erant eWg£«« , id eft, car/vivii principcs. 
Ceterum do£tiflimi viri , quiaccubitumquidem inconviviis 
Pharifatorum conceflerunt , fed more Hebrconm ftratis fupra 
terram lecTis, non autem alte locatis, more Romano, in 
eam devenerunt fententiam potiflimum , quod contextus fa- 
crorum Iibrorum Syriacus ubi de architriclinio & triclinio lc- 
gitur , fimpliciter accubitum , non autem modum ftgnificct , & 
quod Pharirci juxta prcceptum Levitici cap. xvi 1 1 . conaren- 
tur in cuncTis Ccfe a ritibus quibusvis peregrinorum alienare 7 
maxime Romanorum ,quos quotidicintuebantur idolis fcrvi- 
re,usqueadeo alege damnatis. Quantum veroad Magdalence 
acTum,animadvertentcs quam dimcile fit eam fecundum Luca^ 
litteram accommodare , fi lecti fupra terram dumtaxat fta- 
tuantur , ad evitandum eum fcopulum imaginatifunt, pri- 
mum ingreflam Magdalenam re&am aliquo tempore illa- 
chrymantem ftetifle , demum icfc inclinafTe gsnuflexam , flc- 
que Iavifle Chrifti pedes, terfifle, atque unxifle. Ver.um 
pacchorum, cogor ab hujusmodiplacitolongcdiiTentire, fi- 
mulquc oftendere figuram triclinii & accubitus Ghrifti non 
aliam potuifle eflc , quam a nobis dcfcriptam, atque tunctcm- 
poris paflim a Romanis ufitatam. Quis enim ignorat eam 

L 3 fcroger 



%6 HlERONYMI MERCVRIALIS 

fcmper viguiffe confuetudinem , ut populi principum mores j 
quantumficripoteft, imitentur \ maxime viri nobiles, &in 
cxiftimatione habiti, qualcs erant Pharifasi ; quos fi non ob 
aliud , faltem ut Herodi & Pilato , tunc pro Imperatore Tibe- 
riogubernantibus, fimulque Romanorum mores , ut aitjo- 
fephus , introducere fatagentibus , rem gratam faceret , vero- 
ftmile eft conatos in accubitu , qui nil lege repugnabat , ficut 
& in multis aliis , forfan minoris momenti , Romanos imitari , 
quod Chrifti tcmpore omnes Orientis nationes faeiebant. 
Quod porro Hebrai in aliis plerisque Romanorum fequerenmr 
ritus , absque multo labore indicabo ; tum id quod imaginan- 
tur dc Maria haud qnaquam conftftere porTemonftrabo. Itaquc 
non eft negandumpoft rcda&amaPompeio inRomanorum 
potcftatemjudaeam, & poftArchelaum julfu Augufti inexi- 
lium expulfum cam nationem per procuratores fuifte guber- 
natam, qua occafione Hierofolymis , atque in omnijudaea 
innumeri militcs , cives, atque equites Romani omni tempore 
habitabant, quos aiquum eft exiftimare fecundum Vrbisritus 
vixifle, atque ipfis Judans, ut contingere ubique folet , eos com- 
municaffe, neque id Hebraeos potuifle afpernari, ne multo 
magis odium principis iibi adfcifcerent. Et ft recle expendan- 
tur qua: dc Romanorum moribusin conviviis fcripferunt Var- 
ro, Cicero, Seneca,Plinius, Plutarchus, Suetonius, Gale- 
nus, Athenams & alii, proculdubio intelligere concedetur 
fere omnes cos temporc Salvatoris noftri fuifle a Judads ob- 
fervatos , veluti ex variis Euangelii locis colligere iicct Nanai 
ut anteadi&um eft, triclinii conclavis, & cenaculi nomina 
clara habentur inEuangclio ; haud fecus atque a prophanis 
rerum Romanarum fcriptoribus memorata reperiuntur. Efor 
bebantRomani, ficuti recitant Plinius &Martia!is, inmore 
patinas grandes adeo ufurpare interdum , ut poflent ex unis eis 
convivx accipere , quod fimilitcr fecifleChriftumincenadis- 
cipulorum memorix mandatum eft. quod ctiam dixi in primo 
de gymnaftica , Romanos fere femper lavari , foccosque rcpo- 
nere folitos, priusquammenfasaccumbcrcnt^ idcmfa&itafie 
Salvatorem nemo inficias ire valct. Jam de ungendi utapoft 
balncum & ant ecenam copioftflimeicripfitprxcerCkmcn- 

tem 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 87 

rcm Alcxandrinum Athenscus quintodecimo libro Deipnofo- 

phift. apudqucm proprium, & odoratum unguentum fingu- 

liscorporis partibus dicatum legitur, ut obidMariaquoquc 

Romano & Grxco more utens , volucrit & caput ec pcdcs 

Chrifti, tam viventis quam mortui ungere , qui quafi incre- 

pans Pharifaeum quod fimiliter non feciflet , certum indicium 

attulit , fibi placuifle Romanorum & Grxcorum ungcndi 

confuetudinem obfervari. Et quod dixit Chriftus de illo , qui 

accedens ad convivium nupt.iale , lacerna adhuc indutus vc- 

ftem nuptialem noninduiflet, dubio procul ex ritibus Roma- 

nis totum fuit captum. De loci nobilitate tum in pontificali , 

tumincivili, tum in confulari convivio habebantRomani, 

utnamtPlutarchus in Sympofiacis , atque Macrobius , non 

exiguum difcrimen , ut interdum medius medii le&i, intcrdum 

imus ejusdem , atque primi nobiliores reputarentur , cujus rei 

iuuftre exemplum eft id, quod dixitChriftus adverfus illos, 

qui primos accubitus ambiebant ,in quo accubituita locaban- 

tur, ut pofiet facile quisque rcclinare fefe, & recumbcre in 

finu proximioris , quemadmodum fecifle Joannem ipfcmct 

in fuo Euangelio teftatur , qui cum carus eflet magiftro , non 

eftmirum fl penes ipfum accubuit, veluti Romanis ufitatum 

crat in privatis &publicis conviviis uxorcs , filios, aliasque 

perfonas chariores juxta fefe collocare. Cum igitur cx his , ac 

pluribus aliiscerto conjiciatur Judtfosfuiflc Romanorum mo- 

res in conviviis maximc fe&atos, cur non etiam in triciiniis 

conftruendis , atque altioribusfaciendiseosdemnonflntimi- 

tati , cauflam nullam video. Neque moveor ab hac fcntcntia , 

quod Syriacus Euangelii contextus ambiguus videatur, potius- 

que vctuftum Hebraeorum fuper terram accubitum , quam in 

altis toris infinuare videatur , quandoquidcm in miraculo 

quinque panum , 6c duorum pifcium ita facile eft accipcre , pro 

quo faciendo jufllt , ut turbae fuper fcenum difcumbcrent j at 

in convivio nobili coram ipfis Romanis idem facere dedccus 

plane non exiguum attuliflet 3 Prxterea fi Judazi interdum 

Chriftum murmurarunt , quaft difcipuli ejus non lavarent 

manus, antequam menfae accumberent, multomagisfuiflct 

immurmurandum , fi accubuiflent le&is &: cervicalibus fupcr 

ter- 



gS HlEROHMI MERCVRIAHS 

tcrram conftratis , nsra antem altc pofitis. Qui vero Syriacc 
Euangelium fcripfvt , veltranfumpfit , cum forian nomcnfibi 
haud fuppeteret prorrium , quo explicare poflet verum Ro- 
manorum triclinium , maluit quod habebat ufurpare , quam 
rempenitus indeclaiatam relinquere. At nihil hoc cft, prx 
ipfaMagdalena ingr:diente, & ftante retro fecus pedesejus, 
quae omnia uti acconimodari nullo pafto queunt , A fupra tcr- 
ram fuit immediate pofiti le&i , fic triclinio noftro judicandum 
unicuiquc permitto, quam apte congruant. Neque enini 
credibile eft , fi icfc mulier genibus in terram inclinaflet , fuifle 
id Euangeliftam taci:urum , poftquam minime ftlcndum puta- 
vit, quod ftaret retro &fecuspedes, laclnymisqueeosriga- 
ret : nam qui tanta diligentia retulit , quaecumquc fbi contige- 
runt, nondebebatetiamgenuflexionemomittcic, 6cmulto- 
minns poftquam jam dixerat ipfam ftctifle. Quare jamfatis 
monftratum arbitror Chriflo accumbcnte cum ita alte fuifle 
locatum , ut Maria , qu£ nec parvx ftaturse crat , potuerit 
ftans ereda rigare ipfius pedes lachrymis , nec non manibus 
contredare, & capillis ficcare, demumque ungerc. Quod 
totum luculentiilime cxprimi in antepofitatriclinii noftri figu- 
ra , neminem negaturum coniido. Cum hucusque orationc 
perveniflem , jamque ea ad prelum mifllonem acccleraret , ob- 
lata eft occafio Alphonfi Salmcronis olim Jefuitae dodiflimi 
prolcgomena in SacrofandamEuangelicam hiftoriam iingu- 
lari eruditione referta legere : atque inter legendum cum mihi 
canon quadragefimus fextus prolcgomeni undecimi occur- 
riflet, ubi difertiflime de univerfa accubitus ratione , dequc 
Magdalense in lavandis atque ungendis Chrifti pedibus iitu , 
nec non de Joannis in ejusdem Chrifti fmum recubitu difputat, 
incredibilem quandam fcetitiam fimul &admirationempepe- 
rit, etenim lsetatus ium , quod meas cogitationes , quas femper 
novas , & forfan a nemine alio propoiitas exiftimavi, a viro 
fapicntiflimo , & rara dodrina prxdito , ita clare confirmatas , 
quafique inconcuflas redditas invencrim. Admirationemvero 
ccepi non cxiguam quomodo fieri potuerit , ut in re usque adeo 
obfcura & vetufta fimul nos convenirc , acin nulla re difcrepa- 
re licuerit j Etfi enim quo temporc gymnaftica mea in lucem 

exivit, 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. S<) 

exivit, isadhucviveret, quippe quemi faepius concionantem 
Rom# aufcultaverim , ubi eosllbros dumCardinalisFarnefii 
medicum agebam , & compofui , & m lucem edidi , attamen 
utrum eos viderit haudquaquam afnrmare audeo. Neque ve- 
ro credibile eft me ab ejus fcriptis, quse diflerui dcaccubitu 
accephTe, cum ea ha&enus latuerint, neque ipfum eadem 
de re ita diligenter fcripfuTe, ne fomniare quidem valuerim. 
Vnde quae folet efife veritatis ingensvLs, putoeodemfpiritu 
ambos nos ad ea fcribenda fuifle impulfos , & propterea quic- 
quid ea de re dictum fuit, provero&irrefutabilihabcndum 
cfle; ea namque eft gcns Iefaitamm , ut in qualibet difcipli- 
na, immo in tota rerum tam divinarum quam humanarum 
natura, n.ihilitararum, excuitum, &rcconditumhabeatur, 
quin ab aliquo ipforum fit perfedinimc elaboratum , & felicis- 
fimc pofteris ipfis traditum. 

CapVT XI L 

Z>e AuttoribtM Gymnaflhdt , & Gymnafiomm miniftri*. 

QVemadmodum ccteras artes proprios au&ores habuc- 
runt , qui earum facultatcs , regulas , atque ufum fcriptis 
mandarunt : fimilitergymnafticam iliis nequaquamca- 
ruifle conftat, qui & ipfam voluminibus illuftrarint, & ab obli- 
vione vindicarint; fed fa&um eft, ut quam jacturam pluri- 
mx res hominum fubierunt, ifti quoque auetorcsfccerint, 
quandoquidem hisce temporibus ncminem corum habemus, 
quos Galcnum , atque alios antiquiores vidilfc, ac le&itaife cer- 
to fcimus. Quis etenim aetate noftra Hippocratis, Dioclis, Pra- 
xagorae, Philotimi, Erafiftrati, Herophili, & Afclepiadis dc hac 
re fcripta , a Grsecis atque Latinis audoribus citata vidit> 
quorum praeclariilima commentaria nifi hodie defidcraren- 
tur , forian haec ars , quae jam dudum pcne abolita eft, non mi- 
nus ceteris dignitatis atque fplcndoris haberct ; nequc nos 
hunc laborem ad luccm cam revocandi affumcrcmus : prajter- 
eo Theonis de hac eadem libros , Diotimi gymnafta: dc excrci- 
tionibus & fudoribus, a Theophrafto celebrata commcnta- 
tia: quibus dum nos carcrc confidero , nonmagnopere com- 

M moverl 



$0 HlERONYMI MERCVRIALIS 

naovcri ncqueo , atquc interduni etiam ab inccpta opera valde 
dctcrrcri, fed haec dimittentes jam gymnafiorum miniftros 
declarcmus , intcr quos primum locum tcncbat gymnafiarchits , 
cujus munus erat toti gymnafio praeeffe, & vcluti princepsqut- 
dam omnia moderari, tempus & horas pracfcribere, ordi- 
nem ponere, &alia denique, qua* ad artiuin & locorum pu- 
blicorum principes fpe&ant, fedulo curare : liunc Lydus pajdar 
gogus apud Plautum gymnalli praefe&una vocavit h-is verbis : 

Ante folem exorientem nifi in paUstram veneras , 
Gymnafii prxfeclo hmd mediocres pcenas penderes. 

Ex quo loco gymnaftarchum colligitur in adolefccntes , fi quid 
peccaiTent, animadverterc magno impcrio confucvifle : ut 
etiam clarius in amatorio Plutarchus docuit. dehoc & Cicero 
in fexta Verrinarum : Demoliendum curnvit Demetrim gymnafi- 
archus, quod is loco illi praerat. Sccunduni locum habebat 
xyfiarcha, hic ambobus xyftis,ftadio, & dcn*K}ue cunttis ath- 
letarum exercitationibus praeerat, ut fcriptum reliquitTcr- 
tuilianus in libro ad Martyres, & utex infcriptioneconjici- 
tur, quxRomx in foro Trajaniin bafi ftatux Grxcis litteris 
notata a nobis fic Latine rcddita cft. 

DEMETRIVM. HERM APOLITAM. ALEXAN- 
DRINVM. PANCRATIASTEM. PERIODI. VI- 
CTOREM. PALAESTRITAM. ADMIRABILEM. 
ALIPTAM. PONTIFICEM. TOTIVS. XYSTI PER- 
PETVVxM. XYSTARCHAM. BALNEIS. AVGV- 
STI. PRAEFECTVM. PATREM. 

M. AVREL. ASCLEPIADES. QVI. ET. HERMO- 
DORVS. ALEXANDRINVS. HERMOPOLITA. 
MAGNI. SERAPIDIS. AEDITVVS. PANCRA- 
TIASTES. PERIODI. VICTOR. ALIPTA. QVEM. 
NEMO. DETRVDERE. POTERAT. 1NCVLPA- 
TVS. XYSTARCHA. FILIVS. PONTIFEX. TO- 
TIVS. XYSTI. PERPETVVS. XYSTARCHA. ET 
BALNEIS. AVGVSTI. PRAEFECTVS. 



DE ATRI GYMNASTICA Lib. I. 91 

Ab hoc , fententia mea , diverfus fuit prxfectus lu&£ a Gale- 
no cftisww ™x,Kou<rpat,T®> vocatus, qui pcrinde ac pxdotriba 
quidam lu&antium dumraxat magifter erat, cum xyftarchus 
plurium exercitationum moderator, victorumque, & omnium 
pmniorum decernentiorum judex forct.nominatur & ab * Hip- 
pocrate jra*««spo<puA*£ , nos cuftodem palasftrae dicerc polTumus j * * Epa» 
quod non folum ipfe lu&aretur , verum etiam pal&ftra curam finem. 
haberct. Agoniftarcham vero eum fuifle puto, qui certami- 
numpublicorum praefe&us eflet, quive & in amphitheatris , 
& in gymnafiis, ubi athlc.tae , in publicos ludos prodituri, 
prius cxerccbantur , munus fuum obibat. ejus habetur men- 
tio in hac vetufta infcriptione aLigorio mihi communicata. 

APOLLINI. INVICTO. 

SACRVM 
M. AVRELIVS. M. AVG. 
LIB APOLLONTVS 
AUUNISTARCHA. C O M. 
MODIANVS. 

Poft hos aderat gymnafles , quem Galenus fecundo dc tuend. 
valetud.cap.i i. voluit magiftrum omnium cxercitationum ex- 
titifle , qui eorum vires ac potentias ad fanitatem conducentes 
callens, quomodo fieri debercnt, quam diu, & quae quibus con- 
venirent, tam athletas , quam ccteros omnes cxcrcitatorcs edo- 
cebat j eoquod velmedicus cflet, velmedicoin multispar,ut 
ex Platonc xi. de legibuscolligitur. ubi Ji quis fcrvum ae.grum 
medico, aut gymnaftse vcndat, non cflc rcdhibendum vult , 
quafi uterquc languentcs a fanis dignofccre fcirc debeat, immo 
Bafilius homil. in Hcxamcron xi. de hominis natura acque 
gymnaftem ac mcdicum fpcculari, &quxrerefolitumdocet. 
huncXenophon, utrefert ]u\\us¥ o\\ux, progymnajiem appel- 
lavit , Plato vero p&dotnbam , referc.ntc b Galeno , vocarc ma- b J n ,i ibr - ad 
luit. iscnim in tertio de rcpublica Herodicum medicum , qui 
primus gymnafticam medicinae junxit , paedotribam nomina- 
vit , & in Protagora ita fcriptum reliquit : $n nhwj r^ejg t*W 

«? &cu$OT£/,£sv; ■&iU7rx<nv , 1vct> tk (Tw^tk /3sAtjw l^ovn? xjzrqgZToijcn tvj 

M 2 2jctvoioo 



92 KlERONYMI MERCVRIALIS 

sfevol» tftifi i^ id eft : Tr&ter h&c adhuc ad p&dotribas mittunt , 
ttt corporamehora habemes menti bona exifienti inferviant. Ga- 
lenustamenin confilio pro puero epilcptico pardotribas rudes 
& bardos, ac ex ignaris hominibus ele&os miffe tempore iuo 
tradit. Protogymnafios videtur Seneca epift. lxxxit i. eos vo- 
caffequi fumil excrcentur, vocabulo (quod equidem fciam ) 
nulli altcri ulurpato, quamquam Murctus progymnaftas le- 
gendum malncrit in fuis ad eum locum notis. aW«Wk? quo- 

«iib. 3 .c.47. que ab Ariftotele n. Ethic. capit. vi. a Paulo a iEgineta 
i*T&\ein\lw , & a Latinis aliptam hunc cundem vocatum repe- 

* ub.j.cap.1. rio : fiquidem * Celfus, ubi dixit fanum hominem nulfc fefelegi- 
bus obligare dcbere , neque medico , nequc alipta egere ; nullum niii 
gymnaftam intelligere voluit; ficutietiam Cicero inepiftola 
1 x. ad Lentulum, inqua haec fcripta reperiunrur : Sed vellem 
?wnfolumfalutisme&i quemadmodum medici , fedetiam-, ut alt- 
pta , virium , & coloris rationem habere voluifjent. Ex quo Cle- 
mens Alcxandrinus vi. Strom. dixit, fanitatem per medici- 
nam , bonam vero corporis habitudinem per alipticam com- 
parari , quamquam etiam aliqtiando pro unftore ipfo , vel pro 
undorum magiftro aliptam accipi fciam : ut apudPlutar- 
chum in libro detuendavaletudine, & Cxlium Aurelianum 
fspius videre eft. quo in cafu ' Hippocratem ifcxeifilw po- 
tius dicere voluiffe notat Galenus in linguarum explana- 
tione. Poft gymnaftem erat p&dotriba, qui licet fecundum 
Platonem ab eo differre non videretur, Galenus tamen eos 
valde diverfos fuifle fcribit, dumgymnaftam medico&im- 
peratori, paedotribam militi & coquoaflimilat, merumque 
gymnaftae miniftrum nuncupat. nam ficuti miles nihil eorum, 
quse ad bellicam fcicntiam pertinent , & coquus eorum , quae 
ad medicinam novit, fed altcr imperatoris, alter niedici 
dumtaxat mandata exequitur , pariter psdotnba excrcita- 
tionum omnium facultatem ignorabat, gymnaftxque prae- 
cepta folum faciebat, utpote qui & ufum, & differentias, 
& modum exercitationum experientia quadam calleret , kd 
ob ignorantiam fxpenumero aberraret , ut innuere voluit 
Galenus in libello de puero epileptico , ubi dixit , difficile fuis- 
fe prudentem pxdotribam invenire. Hanc gymnaftae & 

paedo- 



DE ARTE GYMNASTICA Ilib. I. 53 

paedotribx difTerentiam Ariftoteles quoque fphilofophus co- 
gnovilTevidetur, dumvin. Politicorum comcludit, adole- 
fcentes gymnaftica? atque paedotribicx tradencclos fore : qua- 
rum altera qualem quendam facit corporis hiabitum, altera 
operationes j & quarto * Politic. loco antea citatto : dicit : Mtfh * o P 3- 
*1t\ov $ zrcuJortlGis tb $ yvy.vc&sixS ftfr^oKdhoccuj n , x, xcuirnw t$i -rhjiSvvxpw* 

Gymnaftes itaque erat prafe&us cxercitationuim , pacdotriba 
minifter , & panifici , coquo, ac aedificatori p>roportione re- 
ipondens , facere panes , obfonia , scdes fcientib'us quidem, mi - 
nime tamen , quid in ipfis optimum fit, quid non optimum, in- 
telligentibus , quamve facultatcm ipforumuniumquodquead 
fanitatem haberet , non dignofcentibus. Haec duo nomina 
apud Homerum non exiftere narrat Galenus : quod, utantea 
declaravimus , femina dumtaxat artis gymnaftics tunc tempo- 
ris apparebant, neque ars ad regulas ac formam reda&a , & 
proinde neque artifex & minifter erant. Aderat & fth&rifli- 
cus , eorum, qui pila ludebant , inftitutor, acvelutipa:dotri- 
ba, quivefecundum ^Galenum, omnem pilae iacTum, cxce- h Iib ; 2 •& 
ptum , repulfumve callebat , minime tamen , quem corpon 
arTecTum parerent hi , nofcebat. Aderant fervi fricandis cor- 
poribus deftinati, qui ad prsefcriptum gymnaftae , autpaedotri- 
bx , modo nudis manibus , modo uncTis , modo cum linteis 
alias duris, alias mollibus, aliasmcdiocribus, vario ac di- 
verfo modo, prout opus erat, corpora fricabant. Poft hos erant 
&reu7t<%ores, ita a Plinio acCelfonuncupati, quodcorpora 
jam exercitata ungerent,reungerentve. hos, fuere qui credidc- 
rint, a Paulo ^gineta J*##A.«n?<« vocatos : fed deceptifunt, 
cum alium fuiflfe ab his lAt^a.KH^lw oftenderimus. Mediasiini 
quoque gymnafiis miniftrabant , pavimenta everrentes , nec- 
non multa alia pro fervitiis gymnafiorum obeuntes. Pyrrhus 
Ligorius inter alia antiquitatis ejus praeclarifTima monumenta 
hanc infcriptionem habet , in qua mediaftinorum fit mentio. 



M ? DIIS. 



94 HlERONYMI MERCVRIALIS 

DlIS. MANIBVS. S. 

TITO. FLAVIO. OLENO 
SERVO. ET. PROCVRAT 

BALNEI. T. FLAVI AVG 

VCT. MEDIASTINO 

VIX ANN. XC MEN 

VII D. VIIII. 
T. FLAVIVS. T. L. 

POLYMNESTVS 

MEDIASTINVS 

AVG.N. FAC. CVR. 

Adcrant fervi balneares , lotos in balncis primo cum fpongiis , 
modo purpura tin&is, utrcfcrt Plinius,modo candefa&is, dun- 
dc cum lintcis exiccantes. hos quoquc arbitror ego confuevis- 
fe ftrigilibus corpora exercitatonun diftringcre , atqueaftrig- 
mentis dcpurare. Aderant pilicrcpi, q U i fphjeris pice oblitis cu- 
rabantmc ignis balneorum extinguerctur. quidquid alii dicanr, 
qui pro pilicrepis lufores pilac, utpoteobftrepentes, intelli- 
gcndos putant, male fententias Martialis&Statii, dequibus 
nos locis fuis loquemur , interpretantes. Alipili , qui (ut refert 
* EpiK. 56. a Scneca) ad vellendos ab) aliquibus corporis partibus, & pra:fer- 
tim alis pilos adhibebantur : nifi vclimus , ut do&i viri cenfue- 
runt, pedicrepos,& alipcdos apud Senecam legcre,quafi in gymna- 
fiis eflcnt, qui a pediculis homines purgarent, & inter occiden- 
dumipfos magna voce fingulosenumerarent, ita ut Seneca ab 
hujuscemodi vocibus ofFcnderetur. quorum tamen fenren- 
tiam non probo , quod * "Juvenalis ccrto teftatum faciat , fuifte 
in thermis , qui ab alis pilos avellerent , ubi fervos fuos defcri- 
bens Perfico ait : 



b Sat. ii 
v^rf. ij6. 



Necpugillares defert in balnea raucus 
Tejiiculos , nec vcllcndasjam pr&buit alas. 

Atquehos modo volfellis ad id obeundum ufos efle : nunc rcfi- 

na , ( hanc enim in cvellendis virorum corporibus pilis maxi- 

L1b.14.c20. mum honorem obtinuifte confitetur c Plinius ) nunc pfilothris , 

opinor, quando narrat Suidas in colle&ands , cphoros, morum 

apud 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 95 

apud Lacedamionas cenfores, coa&os aliquando fuifTe lcge 
& edi&o cavere , ne in balnea iinferrctur pix, utque omnes dc- 
pilatores explodcrcntur. Janitores quoquc gymnafiorum unum- 
quodque habuit ; Jornacatores ,, dcquibus fupra locuti fumus. 
Miniftrabantprxterea gymnafii.s variorum rerumvendiiores , ut 
polTent illi , qui in ipfis vcrfabaintur , & cupiditatibus, & neces- 
iitatibus fatisfacerc intcr quos adnumcrantur a b Scncca libarii, 
hoceft, utprudenternotatRhadigmus, liba vendentes, botu- 
larii , truftularii , & , quoniam i;ntcr cxerccndum fxpe vulncra , 
contufioncs , contorfioncs , luxationes , multaque alia flcri fo- 
lent, ob id gymnafia medicos fumiliter habuifieopinor,qui ma- 
ne & vefpcre hujusmodi cafibusoccurrendi, atquc mcdendi 
gratia praefto adeffent , quemadmodum & in ludis, fcn publicis 
fpc&aculis. quod eo magis verum puto , cum Rom?: inventx 
fmt hac dux antiquae marmorcx infctiptiones, quibus medici 
ludimatutini, & ludi magni explicatahabetur mentio. 

DIS. MANTBVS 
M. CALPVRNIO. M. F. MEN 

VOSENNIO 

VIX. ANN. XXX. M. IIX 

M. CALPVRNIVS M. F. MEN 

HILARIVS. MEDICVS 

LVDI. MAGNI 

FRATRI. PIISSIMO. FEC 

EVTYCHVS. AVG. LIB. NERONIA- 
NVS. MEDICVS.LVDI MATVTINI. 

FECIT. SIBI. ET. IRENE. LIB. CON- 
IVGI CARISSIMAE. BENEMERI- 
TAE. ET. LIBERTIS LIBERTA- 

BVS. Q^ POSTERIS. Q^ EORVM 

Qui autem effent ludi matutini & magni , ita proditum invc- 
nio , quod fpe&acula , quze ad populum ficbant , partim manc , 
partim poftprandium , quod in urbe publicedabatur populo, 
edebantur. Mane bclluarum inter fe, & hominum cum bclluis 
certamina proponebantur , ut ex Sencca epift. v 1 1 . nccnon in 

fine 



h Erifl '6 



96 HieronymTi Mercvrialis 

fine tertii libn de Ira cuivis perfpe&um efie poteft. Poftpran- 

dium hominuminter fe.pugnx committebantur : quod genus 

gladiatorium munusapud hiftoricos fxpe nominatum inveni- 

tur : dequoetiam meminit idemSeneca epift. vi i. lllosqui 

adverfus beftias certabant, befiiariosj gladiatores autem meri- 

dianos a Suetonio in Claudio vocatos , facile eft intelligere. 

Curautem mcridianum fpe&aculum fit vocatus ludusmagnus, 

exiftimo caufam 5 quia major pars fpc&atorum confluebant ad 

videnda hominum, quam beftiarum certamina ; ut jure omnes, 

& prxfertim Seneca hanc populiinfpe&andishomicidiisde- 

ledationem fint infc&ati. Non eft tamen illud ignorandum , 

icholas quasdam Romx magnos & matutinos ludos efle vo- 

catas , forte quod in illis meridie , in his mane homines exer- 

cerentur. Concludo igitur gymnafia hos omnes habuiiTe mi- 

niftros , gymnafiarcham loci principem , xyfiarchum-, athle- 

tarum magiftrum , gym&aftam omnibus exercitiis prasfectum, 

atque non ignobilcm , cum corum facultates pro fanitate, mo- 

dum , & tempus utendi ac alia dignofceret. Subjccti gymna- 

ftx multi erant miniftri , p&dotriba , qui palxftrx miniftrabat , 

exercitationibus luc~i& pr&fecius , Jp&riftericus , fricator , reunttor 

& mediaftinus , pilicrepus , alipilus,janitor , fomacator. Vtrum 

autcm temporibus lu&us gymnafia apcrirentur Romae non mi- 

hi conftat. Athenis fcribit Laertius in morte Socratis fuifle 

claufapublicagymnafia, caufaquod Athenienfes pcenituiflct 

eum occidiflc. Atque haec de gymnafus antiquorum a nobis 

di&a fint. 

C A P V T XIII. 

T>e trium Gymnaftica fpecierum differentiis , bellica , legiti- 
ma , fivc mcdica , & vitiofa feu athletica. 

Vicumque artcm , aut rem aliquam fibi exacle tractan- 
dam proponunt , operx pretium eft , ut non modo illius 
'naturam , atque fingulas condiciones explicent , verum 
etiam illam ab aliis, qux ftmilemnaturamperinde acnomen 
obtincrevidentur , itadiftinguant, ne le&ores xquivocatione 
decepti , vcl circa res ipfas infigniter decipiantur. & ideo cum 

nos 




DE ARTE GymNASTICA Lib. I. 97 

nos gymnafticam vcram traftare propofucrimus, qu* medi- 
cinae pars efle dcfinita jam a nobis fuit , alixque fint gymnafti- 
cx circa eadem fcre vcrfantes. necefium arbitror de his ipfis 
fermonem facerc , quo habito poftit diverfitas omninm facil- 
limc internofci. repetcntes igitur quoe luperius diximus , tres 
flatuimus gymnafticae totius fpecies , gymnafticam vernm feu 
legitimam (ut Galeni more loquar ) bellicam , tertiam vitiofam 
a Galeno nuncupatam : hae omnes licet circa easdem fcrc hu- 
mani corporis exercitationes tra&ationem opcrationcmque 
habeant , mhilominus finibus , quorum gratia fingulse inftitutae 
funt, magnopere, ficut etiam fupra monftravimus , difte- 
runt. Nam gymnaftica fimplex & medicinae pars id folum 
curat , ut homines exercitationum moderatarum ope , & fa- 
nitatem acquirant , tueanturve ; & bonum habitum adipifcan- 

turj opoKoyw (dicebat * Plato) W rd mf^», «£i« roi piritx yopvoto-t* t\w \^f' f" 
&i%4«a> i[A7roieiv m~s dvfyojirois > id eft , Fateor haud multas , fed 
moderatas exercitationes hominibus bonum habitum inferere. 
Hoc ita eue quoniam Galenus tum in libello ad Thrafybu- 
lum , tum in libris de tuenda valetudine non minus copiofe , 
■ quam luculentur demonftravit , & nos quoque fuperius aliqua 
ad hanc fpeciem pertinentiadeclaravimus , haud amplius in ea 
celebrandaverbisimmorabor, fed ad bcllicaiii tranfibo : cu- 
jus unumftudium erat homines, pueros, atque ctiam apud 
nonnullos mulieres earundem exercitationum adjumento ita 
difponere atque aptare, ut &inbellofefe fortitcr gercrc , & 
hoftes propulfare , &patriastueri, &omnemdcniquemi]ita- 
rem peritiam tenere valcrent. quamvis enimhax quoqucficut 
& fuperior bonum corporis habitum compararet , & fanita- 
tem quodammodotueretur, quia tamcn proprius illius finis 
erat homines bellis gerendis idoneos atque fortcs cfricere, 
propterca eandem non efie fatis aperte conftat. quod vcro 
bellica gymnaftica nullam aliam naturam habeat , pra:ter a 
me explicatam , locuplctifllmum teftem Platonem in medium 
afferam,quiinfeptimodelcgibus (poftquam dcclaravit juvc- 
num&puerorumcducationem majorem partem in rcbuspu- 
blicis obtinere) decernit publicos magiftros habcndos, qui 
gymnafticam pueros atque pucllas & virgincs edoceant , 

N quod 



9$ HlERONYMI MERCVRIALIS 

quod ad aflequendam militarcm peritiam , nil melius palxftri- 
ca & faltatoria gymnafticx partibus inveniatur , id quod etiam 
clegantifTime in tertio de Republica & alibi faspe profecutus 
fuit. PoftPlatonem Ariftotelesfimilitergymnafticambellicam 
in o&avo Politicorum expreife indicavit, ubitamcas, qusc 
athletarum habitudinibus corpora juvenum deformare , & eo- 
rum augmentationem impedire ftudent civitates, quam La- 
cones cfferatos laboribus adolefcentes eificientes reprchendit , 
eamquc pueris gymnafticam tradendam confulit , quas mitio- 
ribus laboribus , & magis manfuetisexercitationibusillosro- 
buftos , & in bellicis negotiis vere fortes reddere queat. de hac 
gymnaftica clare locutum Galenum non reperio, nifiveli- 
mus ipfum dumlegitimam celcbrat fub ea iftam comprehen- 
dere, quod & ipfa bono habituicomparandoincumbat, li- 
cet ad bcllicam peritiam & aptitudinem cun&a fua ftudia di- 
rigatj atque illi qui medicinx gymnafticse operam navant , 
etiam dum oportet, bellica uti valeant. Vegetius inter Lati- 
nos quantopere conferret haec gymnaftica militiae , quomodo- 
que addifccnda , atque cxerccnda fit , in fuis de re militari libris 
luculenter edocuit : ut non fit ulli dubitandum , quin hujusce- 
modi ars apud Graecas & Latinas nationes in pretiohabita 
fuerit. Pr&ter has duas eft etiam gymnaftica alia vitiofa , & 
athletica a Galcno nuncupata, quaj hominibus robuftis effi- 
ciendis (talisenim fuit Milo Crotoniata, & athleta illt, quem 
Ol) mpiodorus quarto meteorolog. cap.de duro & molli roi ficJ- 
hi* comminucre folitum fcripfit) quoin certaminibus vincere, 
& prxmia, ac coronas mcreri poftent, operam navabat, quam- 
ve pluribus nominibus apud audtores vocatam invenio. Nam 
Graeci modo dyuvi&Kbj}, modo *e§w olyuvxc , modo d&M-n%\w , 
modo yvfxuxlu) appcllant. Latini alias gynmica certamina , alias 
facra, alhsludos, alias gymnicos ludos , alias athleticam artem 
dicunt. Prout hujuscemodi ccrtamina in honorem alicujus 
Dcorum cclcbrabantur , vel facra certamina , vel Iipo) dyung 
diccbantur : eorumque exercitatores aYiquando facrorum certa- 
minum athletas vocatos invenio , ut apud Xenophontem in 

libro dc didtis , & fadtis Socratis : ooojti^ ol r yupviKuv olyuvwv 

MKy,Tn\ f*J\u$ 7tfaTdjQ?vm9 oipiKwi <$ oi<niYi<riwc , id eft , J^uemadmo- 

dum 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 99 

dum gymmcorum certaminum athletdfrcile primas tenentes, exer- 
citationem contemnunt 5 aliis vero nominibus vocabantur, 
quando aut in amphitheatris & circis ad oble&andum po- 
pulum peragebantur; aut in gymnafiis , velaliis publicislo- 
cis exercitationis gratia dumtaxatfiebant, nomcn hoc tamcn 
omnes fecundum A Julii Pollucis fententiam , hujuscemo- a ub-u. 
di certatores commune habuifie rcperiuntur , quod athlcta: 
utplurimum vocati funt fimplici nomine vel a fine, qui «9aov, 
live praemium erat, cui operam navabant, vel &xd £*$*», 
ideft, a certamine nifi potius (quodmaluit ^Galenus) dica- * in f«. ad 
mus nomen illud &»£*#*/*> five ^ ^ «SAio-wr®- dedu- 
ctum , ad fignificandam hujusce generis hominum incrcdibi- 
lem miferiam , qnod tamcn non eft ncccfie crcdere. Dixi 
quoscumque exercitatores tales gratia praemii ccrtantes fim- 
plici nomine athletas appcllatos, quoniam Plato etiam in 
gymnafticas bellicac profeflbribus interdum eo nomine , fcd 
nonfimpliciutitur, immo fere fcmper aliquid apponit, ficuti 
in 1 1 1 . de Republ. ubi athlctas veros a bcllicis diftinguens ita 

inquit : KopcdTi&cg «Fe w& Uv ef' iyu oio-Kyotag ef« ToTg mKiui'^ «Gajj- 
Toug , s?V ye uaffi^ kvvou; ol^v7n/ag n olvolyv.v\ Hvon , id eft , Eleecmtiore 
quadam exercitatione, inquam ego, athletis be/Ucis opus eji , quos 
tanquam vigiles canes ejje necejjarium eji. & rurfum (cptimo dc 

Rcpilbl. Toolfxoo «T' bnvoia hkyoov , yjt <x'9aj;tk? fxivrot ntXzy,x i(pa.jj^j TXT%g 

dvocxouov eivon viag qvt*a ; id eft , hoc autem inter dicendum mihi in 
mentem venit. Nonne belli athletas jwvenes ejje deberc diximus? 
Atquealibi iimiliter. Ex quibus omnibus apparct, quod ubi 
Plato athletas appellat gymnafticac belliea? cxcrcitatores , fcm- 
per apponit , mKtpw$ig , vel «basju* , vcl aliud , ut in finc fcptimi 
de Legibus , wm 7wt( ^lv o&iqTcue , non ob aliam rationcm, nifi ut 
eos ab athletis veris diftinguat. Quarc concludcns dico, prirnac 
& fccundas gymnafticx profcflbres nunquam proprie athlctas 
vocari, fcd tantum profcflbrcs tertia: , quo nomine vcrc proprie 
palajftritas, pugiles , pancratiaftas cctcros, gratia pramii ccrtan- 
tes , minus proprie vocatos fuifie confitctur Galcnus primo dc 
alimcntorum facultatibus iibro,qui palacftrita:,& rcliqui,cum id 
folum propofitum haberent , ut ad certamina fc compararcnt , 
in quibus intcrdum totum diem , aut lu&ari , aut jzwyx«$<7i*£?iv 

N 2 coge- 



100 HlERONYMI MERCVRIALIS 

cogebantur,iccirco cibo indigebant corruptu & evaporatu dif- 
ficili , cujusmodi eft cibus ex fuillis carnibus , quibus foli veri 
athletae vefcebantur , atque tales erant , qui in ludis , in amphi- 
thcatris , & etiam in aliis locis ob prxmium & gloriam ccrta- 
bant , in hoc a ceteris diverfi , quod folum vincere, & coronam 
aflequi ftuderent , cum alii vel bono habitui corporisacquiren- 
do , & fanitati tuenda: 5 vel militari fortitudini & peritiae acqui- 
rendce intenderent,quos fimpliciter gymnafticos &exercitatos, 
vel athlctas bellicos nuncupariinvenio, exquocolligituralium 
efie fimpliciter athletam , alium fimpliciter gymnafticum , nec- 
non trcs fuifle artes in exercitationibus verfantes , communi 
nominc gymnafiic& vocatas, quarum medica omnibus magis 
proprie ita dicta fuit , altera nempe bellica •( apud medicos lo - 
quor, quod aliiforfan hanc primariam effecerint) minus 5 tertia 
omnium minime, nimirum, quae a praedidis degenerans, vitio- 
fa appellata fit : quxve robori , non fanitati operam daret : ro- 
bur enim diverfum habitum a fanitate exigcre, tcftis eft Arifto- 
tclcs vi 1 1 . fcct. problem. vi . quo in loco pnguem habitum ro- 
bori,Jmitati vero rarum convenirejcribit, 



P 



C A P V T XIV- 

De vitioja Gymnajlica , Jive Athletica. 

Oftquam de bellica gymnaftica , atque etiam dc gymnafti- 

ca ftmplici , quantum ad prafens negotium fpc&abat, fatis 

diflcruimus, jam opportunum erit de athletica fermo-* 

a iniunf. ad ficm habere. qua; quoniam temporibus a Galeni, atque etiam 

bo 3r.c., r .6. f U p cr i ribus maximam au£toritatcm fibi vcndicaverat j ideo ei 

opus fuit, ut cam longiftima oratione , atque impuriflimis con- 

tumcliofiflimisque verbis infeclaretur. quod quam fapienter 

ftmul ac jufte feccrit,ex his, qux de illius profclTorum moribus, 

aliisquc conditionibus di&urusfum, facillime clarum futurum 

i;i>. 7. c. 36. fpcro. & ut a principio exordiar , *> Plinius au&or eft gymnafli- 

cos ludos k Lycaone, athleticam ab Hercule olympia inventam 

ftiifle : ut tota ha?c ars duos parentcs habucrit, quitamctfi 

infigncs fuerint , atquc artem illuftrem, & admirationc dignam 

primo condidcrint,illa tamcn longopoftea tcmporis intcrvallc, 

atquc 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. lot 

atque pravis hominum moribus ita corrupta, ac adultcrata 
eft , ut verius tutwnxyiott , quam artis nomcn ei convenifle dixe- 
rit * Galenus, fiquidcm illius exercitatores dum fpcvi&orix lJ n / ! i, 1 ' ad 

o ■• t • 1 11 fhrafyb. 

ocpra?mii (quorum gratia qui certabant omnes , athktasvo- 
catos proprie docuimus.) corpori incraflando , roboriquc 
comparandonimiumincumbebant, mentem etiam craflam, 
fenfusquc omnes hcbcres , torpidos ac fegnes rcddcbant. un- 
de non immcrito b Plato athlctas fomnolentos , fegncs , * Temo de 
ignavos, dcfides, vertiginofos , tandemque morbofos nun- 
cupavit : c Hippocratem medicum fccutus, quihabitusath- JJ; Apho * 
lctarum veluti periculofos , maximisque jEgritudinibus ob- 
noxios ubique deteftatus eft , ficut & d Plutarchus eos faxis, <*in lib. d c 
atque gymnafiorum columnis fimiles efFecit , alias itcm con- 
feflus quod Gracis nihil aliud mollitiem , atque fcrvitutcm 
invexerit, nitl haec gymnaftica vitiofa, cujus operatorpcn- 
tes atque relanguefcentes ab armis delapft funt , contenti pro 
ftrenuis atque fortibus militibus fcipibs bonos palxftriras 
& athletas dici. Caftiodorus Jib. v. variarum cap. xli i. lo- 
quens de folemnibus ludis , qui ab athlctis exerccbantur eos ab 
Athcnienftbtis in honorcm Diana: primum inducTos tradir. ubi 
etiam longa fatis oratione, ut fierent, & qua arte,quibusquc in- 
ftrumentis adverfus immaniftimas feras dccertarcnr , mortcque 
pramiia confequerentur difcrte docet. Porro hanc rcm ita efle 
ncmo lane dubitabit , fi totam ejus naturam breviftima oratio- 
ne ab * Ariftotele cxplicatam pcrpenderit : is enim in primo * c *p ?• «r- 
Rhctoricorum lib. de agoniftica (ilc etiam athleticam appcl- 
latam fupcrius diximus ) haec fcripta reliquit : A'ymisvui j s o-«'ju«- 

t@- odpnvi avyK&Ttq c/a jxejiQag iu i%y@* >u tcc^vs , iL yi> q Tw/yglcyy^og 
Ifiv , o y% $iwx(a%j<§f m oTtihvj , Kj pl^eiv uug , iL Kiveiv tu%,v k. Tropfco , <fyo- 
jUixs?. o £i B-hiSetv , ^ KXTt^eiv , 7nxAous~>y^g , o Jl waq ry ■tihvyy twy1\wc)<; , 

Ji UfA<$QTi(>Ql$ TSTQtg , 7tVCyK^iTlOC^i\3g ', Q j£ TTVCCl TXTOig STl-VtoO A(gV'. 

id eft : Agonijiica. autem corporis virtws ex magnitudine , & ro- 
borc, cjr celeritate componitur : nam & celer fortis eji : qui enim quo- 
dammodo cruraprojicere,& velocitcr ac longe moverepoteji^ciuibi", 
qui vero comprimere fr continereMxdLator-, quipercujjione impellere, 
pugil ; qui autem utrisque his , pancratiaftcs 5 qui vero omhibus his, 
quinqucrtio efi.utium autem vox (•«%»*) in Ariftot.iit retincndaj 

' N' 3 an 



c.i futm. 



102 HlERONYMI MERCVRIALIS 

anvero (i*xm) fcnbendum dubitari poffct ob verba fequen- 
tia, quibus innuit robur effc fuaptc natura conjunctum cum 
pcrnicitate; vcrumtamcn, utnoninficioretiamvocem rityntg 
idcft, artis, quadrare, cum ars maximcvaleat inathletica, 
in qua eam robori & magnitudini primum omnium addidiffe 
Thcfcum teftatur Paufanias in A&icis , fic non video cur a ro- 
bore quoquc celeritas feparari nequeat , cum res ipfa doccat 
plcrosquc viribus mognopere valere , qui tamen in agendo 
tardipotius, quam cclercs funt. Scd utcumquefitclarcpa- 
tct athletarum omnium inftitutioncm , atque difciplinam huc 
tantumfpcftaffe, ut corporis magnitudincm , robur, atque 
celcritatemcompararent, quibus foli ceteros antagoniftas fu- 
pcrarc, & pramiio honoreque poriri valerent. id quod licet 
pluribus certaminum gencribus contenderent, quinque tamen 
prarcipua crant , in quibus vcl fcmpcr , vel plcrumque tam in 
facris certaminibus, quam in ludis, amphitheatris, & publicis 
fpe&aculis, fcd praefertim m ftadio, quod fere folis athletis 
propriedeftinatum erat, certabanr, lu£}*, f>ugil*tu* , curfws , 
faltm , & difcus. unde luctatores ,pugiles , curjores , faltntores , 
discoboli nuncupabantur, qui feparatim infmgulispollerent, 
ficuti jjancratiafta dicebatur , qui in lu&a & pugilatu valebat : 
quiveroincunctisquinque, pentathlus, & vocabulo Roma- 
no qmnquertius vocabatur , ut docet Feftus ; etfi quinquertio- 
nes apud Livium Andronicum athletas flgnificare fcribatidem 
Feftus, apud quem etiam pcriodon vicifle dicebaturis, qui 
Pythia, Ifthmia,Nemea, Olympia viciffet,nomine a circuitu 
eorum fpedaculorum accepto. narrat Laertius Democritum 
philofophum efle vocatum pcntathlum , forfan quod in juven- 
tutc viciffct. Erant poftmodum hdteres, jacuU, atquenon- 
nullaalia, quorum quoque certamina athletae obibant , atin 
publicis ludorum & facrorum certaminum celcbrationibus 
raro illa pcragebantnr, una excepta monomachia , quam Gra% 
cos faccrdotes a:ftatis tcmporcinpergamoexcrcere confuevis- 
3 dear.13. fc memoriae prodidit * Galenus. Quanquam monomachos , 
five glacjiatores apud vetcres ab athletis diverfos fuiffe fciam , 
quod M. Ciccro teftatum fecit Epift. fam. lib. vi 1. Epift. 1. 
iiis verbis : Nam quid ego te athletas putem defiderare , quigla- 

d/atores 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 103 

diatores contempferis ? Nifi dicamus quod memoria? proditum 
habetur aDionyfioHalicarnaffeoantiq. Rom.lib.vi 1. athk- 
tas alios fuijje leviorum , aliosgraviorum certaminum , atque hos 
pofteriores fuijje gladiatores. De iis in leg. v 1 1 . §. 1 v. ff. ad leg. 
Aquil. ab Vlpiaiio fcriptum reperio. Siquisincolluciationevcl 
inpancratio , velpugiles dum interfe exercentur , alius alium occi- 
derit, cejjat Aqui/ia , quiaglorid caufa& virtutis , noninjuria 
videtur damnum datum. unde patere arbitror apud majores 
hanc athleticam in maxima cximmatione habitam. cujus ea 
erat ratio , quod homines femper illas rcs extollere , ac hono- 
re dignas efficere folent, a quibus voluptates ac deiedatio- 
nes obtinere ftudent. ob quod cum athletica in publicis ludis 
ceterisque fpectaculis maximas voluptatcs publice atferrct , in 
honore habita , atque a multis expetita fucrit : quandoath- 
letis ludos ingredientibus , ut refert * Plinius , omnes ajjurgeba?it, * «b 16 .«. 4 . 
etiam fenatus , iique fenatui proxime fedebant , necnon cum pa- 
tribus , avis pttemis , a quibus-vi* muncribus Vacabant , & vicfo- 
res in patria* triumphantes invehebantur , immo athlctis in- 
genuos cxdere atquc occiderc , quod aliis vetabant leges , non 
modo licuifle , verum etiam honoriiicum fuiffe audor eft in 
iii. hypot. Pyrrhon. Sextus Empiricus. Ne dicam, quod Eufe- 
bius in v. de Pracparatione Euangelica multo fermone damnat 
veteres, fcilicet eo fuperftitionis atqueinfaniaeinterdumde- 
venifle , ut pugilcs atque athletas in Deorum numerum rcfer- 
rent. Quibus omnibus rationibus fatis clarum efle potcft, 
athleticam antiquitusmagnae au&oritatis fuifle : & proptcrca 
non temere illam Galenum infedatum cfle , dum animadver- 
ret, quantum damni cx ea artis athletica: reputatione hunu- 
no genet i accederet 5 fiquidem nonmodocundaanimi, ve- 
rum etiam corporis bona itacorrumpebantur , ut nihilinvc- 
niri poflet , quod majus hominibus , qui gloria? & prauniorum 
ratione illam undique ambiebant , detrimcntum affcrret, 
quemadmodum Euripides quoque elegantiflime tcftatus fuit 
fub hisce verbis. 

OvJtv kcckiqv i$iv o&Mtwv ylvxs. . 

Ot 



104 HlERONYMl MERCVRIALIS 

O/ 7rtcoTW outeiv » & pcwfyxvxcriv &?/ 

O VT CCV SvVOUVTO , 3T&J? £b OST? £5"' #V>Jg 

rv<»S^7t cFxa©-», vjj^u'©- jj^ju^J^ , 

Ktkowjt #v oa£op «V \Jsr£>CTf o<pkt) arotT?fl4< ,* 

O u<J' «*) arevso&ttf , >c#£v7nj£gT«v tv%ous» ,•■ 

£ }>j ^ avcfpe? s/x, 15io9-£VTf? >c«A« , 
2xA>jf wj (Aiivlhoiosiiiri? «f dy>eiViV#. 

Ideft: 

Cw» *»/*/* innumera fer Grtciamferpant , 
Nullum deterius athletarum genere eft , 
Jj>uiprimum bene incolere haud difcunt , 
Neque pojfunt etiam 5 £#0 etenim modo 
Jguis quis eft guU deditus , ventrique indulget , 
Divitms parabit , #/ /?//&/• familiam ? 
Neque item egcni cffe , e£* fortunis mfervirc 
Sciunt : nam in malis dit* 'verftti 
Moribus , #00 jW/Y^ mutnntur in melius. 

Quibusnihilcft,mco judicio, quod magis athleticae ftatum 
prodat. Neque tamen dcfuerunt , qui hanc perniciofam ar- 
tem commentariis cclebrare niterentur, quales fuerunt Try- 
phon, ac Thcon Alexandrinus, qui ab athletica, in qua excelle- 
bat, cognitaejus pravitate adgymnafticamtandem defcivit. 
<*>. /Eneidos. Nc taccam Platonem , quem «Servius, &* Laertius prodide- 
runtathletamfuifle, & ea dimifla ad philofophiam fecontu- 
lifle. Sed quia athlctas praemii gratia certare , atque vitam mil- 
le necisgeneribusexponere confucvifle non femel dixi, idhoc 
in loco nequaquam praeterire volo, athletis non eadem quo- 
cumque tempore fuifle praemiorum genera propofita , verum , 
ut Clemens Alexandnnus 11. Paedag. cap. viii. memoriac 
prodidit, primo fuit &ws feu donum , fccundo pUufus , tertio 
foliorum conjeciio , poftremo corona. <?oW autem apud Clcmen- 
tem , nifi aliquid in ejus vulgato codice defideretur , puto nil 
aliudquamcongiariumfignificare : quo pa&o apud Herodia- 
num quoque ea vox ufurpata invenitur. nifi potius leve ali- 
quod munusculum defignet, quod pofterioribus omnibns 

viiius 



b invi:al'lat. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. I o> 

vilius extitcrit, quamquam non abnuo pofie quoqne legi 
o^KaUSonv , id eft , pr&miorum largitionem , ut do&iflimus Sue- 
tonii interpres propofuit. Atqui de plaufu, cujus vox Graxa cft 
Clementi elm^^ov varias criticorum do&iflimorum invenio 
fententias , cum aliqui eam interpretcntur exercitationem , ali- 
qui fcribendum velint iw*ym*ov , quem dicunt fuifle morem 
athletarum colligcndi munufcula a fingulis fpe&atoribus. 

C a p v t XV. 

De vivendi athletarum ratione. 

QVoniam de athletica pravitate quamplurima cgregie 
fimul ac eloquenter ab Hippocrate , Platone atque Ga- 
leno difputata funt , nosque etiam illos imitati nonnul- 
la diximus, jam athletarum eorum, qui proprie vocati funt 
paUJirit* , vivendi rationem inmedium proponere decrevi- 
mus, qua perfpe^a, facile cuiviserit judicare, quodgcnus 
hominum , qu#ve illorum ars foret , & quam fapientcr illi 
fecerint, qui ipfam explodere , &contumeliofaorationeim- 
probare conati funt. fed, quoniam tota vivendi ratio infex re- 
bus , quas non naturales appellare medici voluerunt, colloca- 
ta eft , videlicet cibo & potu , fomno & vigilia , quiete & mo- 
tu, aere , animi affechonibus , atque excrementorum evacua- 
tionibits , quomodo in unoquoque horum genere fcCc gere- 
rent, explicabo. Primum itaque in cibo ac potu quadrupli- 
citer errafle confpiciuntur , qualitate, quantitate, ordine, 
ac tempore. Quod ad qualitatem pertinet , variis cibis ath- 
letas ufos diverfts temporibus invenio. fiquidem primis iilis 
antiquioribus vefci caricis praefcriptum fcribunt «Plinius, at- 
que b Oribafius. quod, ut pinguefcercnt, fa&itafie cxiftimo. ^-"p-* 3 
Quis vero primus carnes eis conceflerit , au&ores inter fe dis- 
fentiunt : Plinius exejxitatorcm quendam Pythagoram athle- 
tis primum carnem comedendum exhibuiflefcribit, Oriba- 
fius Pergamenus Goram caricarum ufum , & antiquam vivcn- 
di illorum confuetudinem fuftulifle, primumque Eurame- 
ni Samio carnes appofuifle , atque talem vivendi rationem 
•in pofteros cmanafle tradit. utcunque fn , ante Hippocra- 

O tis 



a Lib. z^.c.y. 
b Lib. 



106 HlERONYMI MERCVRIALIS 

tis aitatem athleta: carnib-us vefcebantur , & prxfertim fmllis,. 
ut ipfe de Biante pugile refert in v. Epid, §. 70. Ceterum nequc 
uno carnium genere fempcr illi victitarunt , quoniam inter- 
dum caprinis vefcebantur , quemadmodum Thebanusquidam 
athlcta , quem Clitomachus Carthaginienlis , nova: academiae 
fc&ator prxclarus, reliquos fui temporis athlctas viribus fupe- 
rafie refert , quod caprinas carncs manducaret. Apri glandu- 
4 EpJgt. 9n las etiam athletis pro cibo fuifle innuit a Martialis in libro ter- 
tio , ubi Zoiii cujusdam procacitatem , & obfcoenos mores 
dcfcribens ait : 

Jnter catellas anferum exta lambentes 
Tartitur apri glandulas paldfritis. 

Attamen illos in frequentiore ufu habuifle carnestumbubu- 

ias, tum fuillas, fatis conftat ex Galeno, qui ex illis & pane cum 

cafco fine fermento confetto , quod coliphium vocatum eft, 

victitafle fcribit, ut duritie, ac alimentorum craffitie , non 

modo uberius nutrirentur, fed etiam diutius faturi permane- 

rcnt , quo genere vi&us cum Biantes pugil a»*u6opp@* imrao- 

dice uteretur, eos morbos incurrebat, quos refert in quin- 

4 4 . de rcme. to Epid. Hippocrates. Scribit Plinius h Valerianus nullum ath- 

letarum cibum absque wetho extitiffe, forfan quod crederent 

ab eo nutrimentum folidum produci, aut quo hujuscemodi 

herbae odore alii cibi condirentur , ficque magis ipfis fape- 

rent, aut quo fomnus illis major provocaretur pro conficien- 

dis cibis duris 5 anethum enim fomnum provocare fciunt me- 

dici. Quantitas cibi athletarum quam fuerit ceteris hominum 

menfuris fuperior , fciri potcft ex iis , quae fcriptis mandavit 

Galenus fecundo de digno. pulfuum, videlicet carnisminas. 

duas paucum cibum athletis fuijje , ut aliqua ex parte fabulofo 

llli fidem adhibere valcamus , quod de athleta Milone Croto- 

niata, & Heraclide pugiie celebratur. quorum alterum carnium 

minas viginti deglutifle , & panis totidem , vini choas perfic- 

caffetres, ac aliquando taurum , quem per ftadium rctento 

anhelitu geftarat,folum abfumpfifle j alterum prope infiniti ci- 

bi ac potus capacem,nullique parem extitiife ferunt; atque hinc 

c ca P 3, perfpicuum fit , quam vere c Ariftoteles i.v. de gen. animalium 

dixe- 



DE ARTE G-YMNASTICA Lib. I. 107 

dixerit , fepenumero athletis membra variis formn ajfici , cum ob 
multamedacitatem natura haud valet oequc in toto corpore omnes 
cibipartes conficere , & confecias aqualiter distribuere , ficut o&a- 
vo Polit. cibum eorum , qui exercebantur athletice , modo 
/3/W i^o(pfw/ , modo oiwywQayicu/ vocavit, ut * Galenus iu.de 47. metbod. 
tuen. val. iMv\v pgg* wwy*w quafi plus, quam ferre (quanquam 
fcio non defuifie , quialiter eam vocem apud Ariftotelcm fint 
intcrpretati, ) poflent, edere cogerentur:qua etiam utitur Cle- 
mens Alexandrinus lib. 1 1 . Pasdagog. c. 1 . Ex hoc autem loco 
corrigendus eft Themiftii locus in orat. ( qutnfitprmcipaliffima 
virtutum,) ubi pro dvotywQctytcv; perperam legitur kwy*$Q%<n@» 
Tertullianus etiam lib. 1 v. de pallio meminit ficca; faginationis 
athletarum, qu& ut fieret ab aliquibus dubitatur,ego vero fem- 
perputavixerophagiam illam apudCadium &]oannem Cas- 
flanum commemoratam , qua fcilicet iicus aridas , nuces , & nil 
co&um, nil humidum fumebant,non placentas,ut ait Arrianus 
inEpidreto, non frigidum potum , 6cde qua b Plautus in Mc- b ^ 1 - T 
ftellaria, ubi adofcfcens quidam ita loquitur : fccna *' 

guo neque indufirior de juventute erat 
Arte gymnafiica , difco , hafiis , pila-, 
Curfu, armi* , equo. vittitabam volupe : 
Parfimonia & duritia. 

Ordinem fimiliter nullum , aut perpufillum athletas in comc- 
dendo fervafle , ut & temporis nullam rationem habuiilc , fa- 
tis ex fuperioribus ciarum efie poteft , nifi quod refcrt Galcnus 
eos non xquc mane ac vefperc cibos validiflimosaccipere con- 
fuevifle, fed duntaxat in cena^ non modo ratione , verum- 
etiam experientia do&i cibos in fomno , quando calor magis 
viget intus,facilius confici, alioqui concoclo difficillimos ipiis, 
cum ob qualitatem eorum valde calori refiftcntem, tum ob im- 
menfamquantitatem. quamvisfecus videatur ienfiife c Plinins, e «b-n.< «* 
qui fcribit athletas maluijje femper cibos ambulatione, quamfomno 
perficere , ratos fomnum ad corpulentiam , quam ad firmita- 
tcm magis confe.rre. quod fi d Plutarchus iv. Sympcfiacorum 1 Prob.i- 
ecsaem Jimplicijfimis cibis viciitajje, omnemqiie varietatem pror- 
fi*s ejjugijje tradit, ejus fcntentiam ita accipcre dcbqmus , ut 

O 2 volue- 



108 HlERONYMl MERCVRIALIS 

voiuerit athletas uno folum carnis <3c panis genere, quod- 
cumque & quantum cumque fuerit , ufos . quod neque nos ne- 
gamus , qui fupra dixinuisfrequentiflimos eorum cibosfuifle 
folas bubulas, aut potius fuillas carnes. Atqui fomno & 
vigilia qualem modcrationem ceteris vitse eorum partibus 
refpondentem arhlefae adhibuerint, clariflime demonftravit 
Plato , eos ubique fomnolentos appelknsi In motu quoque & 
quiete nullam menfuram fervare folitos athletas teftatur Gale- 
nus , qui eos modo tota die laborare , quando fcilicet exerci- 
tium, Wa«ov , five *a>ni<r>i&lu) apud Galenum tertio de tuend. val. 
1 1 . vocatum inibant , modo no&e, modo a cibo , modo ante 
confuevifle narrat. quafi propofitum in omnibus tenuerintHip- 
pocratis prxcepta hax de fanitate univerfa contemnere , (Ubo- 
res, cibi, potiones, fomni, venus, omnia moderata) illudque 
unum fibi propofuerint, immoderate femper , & nullahabi- 

- ,8.pa«i. taregula claborarc. quod cum * Ariftoteles intelligeret cauf- 

r^bi.j. famquxrens, quaremediocriter infudantes ftatim abexerci- 
tatione colore amceno hilarentur , athletae vero pallidi longe 
evadant , dixit ideo evenire , quia athleta prorfus nimium Ubo- 
rmt, nimiits vero Ubor colorem cumfudore & Jpiritu extrudit* 
pa/loremque inducit , Jicuti mediocri calore infumma corporis re- 
tento leviter colorem provocat , & ad corporisfuperficiem invitat , 
ut calefaciu , aut pudcfaciis accidere folet . Qui igitur fine men- 
fura femper laborabant, athletas minime mirum eft ^Gale- 
num dixiffe quinque annis ad fummum »V»o9-ev«* perdurafle. 
]am quoque aeris ipfos nullum difcrimen effccifle credere 
poffumus , quod fub ardenti fole exercerentur , nec vento- 
rnm , aut aliorumboni aeris condicionum ullam rationem 
haberent. quamvis,dum fead futura certamina cxercerent, 
antiqui curarint , ut illud in falubri aere fa&itarent , ficuti 
manifeftum cft e xyftis , quas ideo fabricatas in gymnafiis 

w.. y " '" fcribit 'Vitruvius, quo athleta? in hycme ad vitandas aeris in- 
jurias inibi in faiubriori aere commodius exerceri valerent, 

JHomii/)* qtio tcmpore multas plagas, uttradit ^BafiliusMagnus, per- 
ferebant , cx pidotribis , nec non victum haud jucundum, 
fed a magiftns exercitationum prxfcriptum fequebantur. Ita 

jGcognph. ctiamapud * Strabonemlegimus, veteres conjuevijje athlem 

Ravex- 



i In libr. Je 
morhorum 



DE ARTE GYMNASTIU Lib. I. 109 

Ravennam mittere , tut ibi in fnlubriori atae commodms exerceren- 
tur. Ab animi affe£tionibus athletas vehcmentius, quam par 
fit , affe&os fuiffe nemo negabit , qui ccnfideret quam levi ex 
cauffa certatorcs omnes excandefcant , quantopere vi&i tri- 
ftentur, quantum vi&ores exultent, & dcnique quo femper 
animo vivant illi , «qui tum immodicc faturi , tum jejuni , 
quales athletse , excruciantur. lib. 11. dc iracap.xiv.Seneca 
Pyrrhum maxiwum certaminis gymnici prueptorem fblitum ait, 
iis , quos exercebat , pracipere , ne irafcerentur , quod ira pcr~ 
turbet nrtem , id quo>d etiam apud Caifianum capit. v 1 1 . libr. 
vi. legitur. De excrementorum exinanitionibus (quod erat 
fextum & ultimum ) pauca dicenda forcnt, quod forfan in 
hiserrarentminus, quam in ceteris : at quoniam venusinter 
neceffarias fanitati inanitiones a medicis rcponitur , quo modo 
fefe gererent in illa , videamus. Dum enim & Hippocrates & 
Galenus venerem moderatam effe deberc prarcepcrunt , tam 
eos , qui immodice , quam cos qui nimium parce illa utcren- 
tur, coarguiffe ab omnibus in re medica, vcl mediocriter 
eruditis judicantur. unde magnopere in hac athlets peccaffc 
confpiciuntur , qui perpetuo feipfos coitu interdicebant, cum 
ceteris forfan ob nimiam alimenti & fanguinis copiam magis 
neceffe haberent , de his namque Galenus vi.de loc. affe. cap. 
v. loquebatur, quando multos calida; & humidx naturx 
Jarw dc-M<nug , id eft ob exercitationem (non praj pudore , aut 
fobrietate, ut interpretes plerique transferunt ) a veneris ufu 
abftinentes torpidos atque pigtos effe&os fefe vidiffe fcripfit. 
Quod porro a venere prorfus athlctae abftinucrint, pra:tcr 
* Platonem , qui Aftylum , Diopompum Criffonem , Iccum , 
Tarentinum tales extitiffe mcmoriae prodidit. * Galenusquo- afiarfafii» 
que teftatum fccit , & poft Galenum Bafilius Magnus, qui in 
homilia l 1 1 . fcripiit , p&dotribas confider antes ex veneris vo- 
luptatibus corpus imbecillius , ejr ad neceffariorum operationes pi~ 
grum atquedebile reddi , temperantidt legem promulgaffc , qu<e ado- 
Lefcentum corpora h voluptatibus tuta, confervaret , & decertan- 
tibus ipfis ne afpicere quidem venuftas formas permittereL Id ctiam ^ ^ ^ . 
fignificavit * Martialis , qui de Blatara quodam athlcta fermc- Biauram. 
nem habens , ita fcriptum reliquit : 

O 3 Cur 



a 8. de iegib. 
b 6. de locis 



110 HlERONYMI MERCVRIAHS 

Cur Lacedtmomio luteum ceromate corpus 
Perfundit gelitda virgine ? ne futuat. 

« Lib.de «r Et d Horatius: 



l'oet. 



^ui ftudet pptatam curfu contingere metam-, 
Multa tulit , fecitque puer , fudavit^ & alfit : 
Abftinuit venere , ejr vino 5 ■■ 

ubipropuero accipiendum cfle adolefcentem cumPaufania 
non dubito , alioquin pueri ante decimumquartum annum 
non hoc egent , cum ad venerem nondum ftimulentur, & con- 
ftet cos poftmodum folitos appellari viros; nam ut pleriquc 
alii fcriptqrcs teftantur, &Plutarchus vi. Sympo. 1 1 1. docet 
pucros introduci confuevhTe ad ludandum , eosdem quoque 
confucviflc in palaeftris exerceri , & prafertim Plato vin.de 
Icgibus , qui tria genera fecit palaeftritarum , pueros , imberbes, 
& viros. ISIon modo enim fe athletae ad inhtbendam venerem 
frigida lavabant , verum etiam laminas plumbeas renum & 
lumborum regionibus ad arcendas no&urnas pollutiones , & 

i iib. 34 . ca P . libidinis impetus frangendos adhibebant , ut teftati funt * Pli- 

' 6.dew. V a. nms > f Galenus, &Johannes Caflianus libro vi.cap. vi i. 

c vlt - quam rem etiam intelligere voluifle D. Paulum arbitror , dnm 

dixit, £)ui inftadio currunt, ab omnibus abftment , & hi qui- 
dem ut mortalem coronam , nos vero vt immortalem accipiamus. 

d ubadmar- Quam fententiam fufius enarrans d Tertullianus hsec dicebat: 
Nempe enim cjr athleu fegregantur ad ftriciiorem difciplinam , ut 
robori tdificando vacent, continentur a luxuria, a cibis Utiori- 
bus , a potu jucundiore : coguntur , cruciantur , fatigantur ; & 
D. Chryfoftomus i. ad Corint. c. ix. atque iElianus : Idem 
& Clemcns Alexandrinus lib. 1 1 1 . Stromatum , & Simplicius 
in commcntario fupra Epittetum intellexit, qui ftudio corona 
athletas a venere abftinere fcripfit, & Csefar vi. de belloGal- 
hco fcribit Sueviis ante vigcfimum annum fuifie prohibitum vene- 
ris ufum , ut corpora vclociora& proceriora evaderent. & quamvis 

< i.b. 2 3 c.6. alibi^ Plmius athletas interdum coitu uti folitos lentire videa- 
tur , ubi eos torpentes reftitui , venereisque vocem , cum e candi- 
da declmat infufcam , revocari dicit , id tamen intelligendum 

eft, 



DE arte Gymnastica Lib. I. m 

eft, utEuftatnius, niniirum toto ccrtaminum tempore con- 
grefium venereum athletas evitaflc, reliquo tempOre ufos mo- 
derate fiiifTe. Hoc itaque fuit athletarum vivendi inftitutum , 
quod qnantum fanitati detrimentum afferret , ut Hippocratcm 
fileam , ajfectum athleticum haud fecundum naturam effe dicen- 
tem , argumento efle poflunt, quae ipfis quotidie evenire fblita 
recenfet a Galenus , videlicet repentina obmutationes , fenfus & a ln 'm£ zA 
motus amifjiones , fuffocationes , vaforum ruptiones. ut non fine b'ijb ad 
maxima ratione D. ^Hieronymus athletas nequaquam diu vi- T\&\%.*. 
vere potuifle fcripferit , Hippocratis & Galeni au&oritate ver - l0 vm. 
ufus. Igitur non fatis mirari poffum , qua ratione du&us Cor- 
nelius c Celfus medicus alioqui & eruditiffimus , & eloquen- \ [^nt C3p ' 
tiffimus in laterum inveterato dolore viclu athletico utendum 
confulat : nifi pro valido & fivmandis viribus accommodato 
ciborum genere , ut Budaeus , interpretemur. Sed de athle- 
tafUm profeffione , quoniam ad inftitutum noftrum plura di- 
cere non pcrtinet, haec furficient, fiunum addidero , quod 
</ Clemens Alcxandrinus quafl ludens mcmoriz mandavit," gin!!cap p *?*" 
athletas hanc unam honejiatis imaginem habuiffe , ut nunquam m 
publicum ad cert andum fine fMigaculis prodirent , quem morem 
ab Herculc primum inve&um , iicut a Palxftra Mercurii filia 
pudendos locos obtegendi comfuetudinem inter mulieres, 
quae curfu & aliis exercebantur , introductam effe memoriae 
mandatum eft. Quamquam 'Dionyftus Halicarnaflaeus fcri- 
bat ex Homero coiligi , apud prifcos illos turpe habitum ejfe nu- 
dos certare , primum autem omnium Olympiade qmntadecima 
Neanthum Lacedamonium Olympiaco Jladio decurrentem totum 
corpus demdaffe , pudendis tantum fubligaribus campefiribus 
obteclfis. 



e lio. 7 amiq, 
Roman. 



HIE- 



II* 

H I E R O N Y M I 

MERCVRIALIS 

D E 

ARTE GYMNASTICA 

LIBER SECVNDVS. 

C A P V T L 

£)uidfit excrcitatio-» & quomodo differat h laborc & motlt. * 

POflquam de gymnaftica, quidfit,ejusoriginem,nec 
non verae , & non verae differentiam fatis explicavi- 
mus , confequens eft , ut , ceteris non prorfus omiflis, 
illam praecipue oratione noftra profequamur , cmae ad 
medicinam facit , & de qua tra&ationem habere pollieiti fu- 
mus. Quoniam vero, dum gymnafticas definitionem in medio 
proponeremus , cam efle artem qumdam facultates omnium 
exercitationum nofcentem-, earumque varietates opere ipjo gratia 
fmitatis edocentem indicavimus : re&a dottrinae ratio poftulare 
videtur , ut , quid fit exercitatio , prius cognofcatur , deinde in 
proprias fpecies dividatur , atque illarum unaquaeque fingula- 
«<s.nthic. tim explanetur. hoc etenim fa&o , cum ars (diccbat * Arifto- 
teles, ) fit recta operandi oratio , videbimus , quas fit in obeundis 
exercitationibus haec re&aratio, quomodo illarum unaquae- 
que , vel ad parandum bonum habitum , vel fanitatem defen- 
dendam conferat. Exercitationem itaque definivit Galenus , 
fccundo de tuen. val. & ipfum fecutus Aetius , efje motum vehc- 
mentem , anhelitum altermtem ; ubi yvpow-*ov , »'v>j<riv, & nwov , five 
exercitationem, motum, atquc laborem intcr fe differre de~ 
monftrat : propterea quod motus cft res qua:dam magis com ■ 

munis , 



6. dc morb. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 11} 

munis , atque pluribus convcniens , quam excrcitatio , cum 
fajpe multi moveantur , neque exerceri dicantur , exercitatio 
vero non fit, nifi vehemens motus : fimiliter labor licet fit vc- 
hemens motus , tamen non omnis labor proprie vocatur exer- 
citatio , fiquidem fodientes , atque metentes laborare , fed non 
proprie exerceri dicuntur 5 tametfi etiam aliquando communi 
quadam appellatione labor , exercitatio vocatur : quemadmo- 
dum a Galenus ab * Hippocrate vocatum efie cenfet , quando is ™ig. comT'^ 
dixit, labores cibumpracedant , & ubifames , Uborandum non eft % b a. 3 A' P ii. i<j. 
ibienim vocemhanc^@-, qua: & dolorcm & laborem, five 
damnum , ut c Erotiano placuit, & exercitationem fignificare «iaonomafti- 
folet , pro exercitatione duntaxat accipi debere j udicat ergo ex- 
ercitatio nihilaliud erit cx fentcntia ^Galeni, & e iEtii nifi ^1*1«?^ 
motus vehemens anhelitum altcrans , ^p«<nov aGrsecis appel- ' lib -3. c ap*- 
latum , quod plerumque nudi, aut faltem cum paucioribus ve- 
ftibus exercerentur 5 quemadmodum etiam locum , ubi fiebat 
yvpvairiQv appellatum fuperiore libro abundc monftravimus. 
Sed quoniam poffet aliquis ctiam in gymnafiis ab altcro per 
vim vehementer moveri , qui tamen nullo pa&o exerccri dice- 
retur, iccirco haec GalCnica exercitationis (paceejusdicam) 
definitio haudquaquam integra eft. &proinde /Avicenna,{.doc ' 
Arabum omnium doc~tifiimus,cum animad vertiflet haud plene 
exercitationem a Galcno dcfinitam fuifle , aliam definitionem 
inmedium attulit, videlicet quod exercitatio eft motusvolun- 
tarius , propter quem anhelitus magnus & frequens eft necejja- 
rius. Quo in loco eos quoque merito damnat , qui levem 
quamlibetambulationemexercitii nominccompellant : non 
enim appofuit {/uehemens ) quod , ubi magnus & frequens fit 
anhelitus, femper neceflario fequitur motum illumvehcmen- 
tem exiftere. fed neque hscc definitio Avicenna: mihi plene fa- 
tisfacit, quoniam , ctfi conveniat omnibus triplicis gymnafti- 
cx exercitationibus , eas tamcn propric non complcftitur : 
de quibus ad medicum tractare fpe&at , & nos etiam loqui 
inftituimus : fiquidem omnia quatuor caufiarum genera 
haudquaquam complcctitur , cum ncque materiaiis cxplicc- 
tur , neque caufia cujus gratia. Accedit itcm illud , quod mul- 
ti voluntaric vchemcnter & cum anhclitu au&o raoventur, 

P qui 



C. I. 



H4 Hieronymi Mercvrialis 

qui nullo pa&o dicentur proprie cxerceri , ficuti fervi cum ce- 
lcritate dominorum mandata exequentes, & fieuti illi , qui vel 
inimicorum impetum, vel quid aliud trifte efFugientcs, Sc 
vehemcnter nioventur , & frequenter ac magnopere anhelant : 
tf.coy.c. 2. ex q UO * Aviccnnae definitio haudperfe&etotamexereitatio- 
nisnaturam comple&itun ftcut neque illa Averrois, quadi- 
xit in libro colk&aneorum , exercitationem ejje membrorum 
motum,diqua voluntate fa£tum. ldeo nos aliter definientes dica- 
mus , quod exercitatio , de qua medici intcrcft tra&are ; proprie 
ejl motus corporis humani vehemens , voluntarius , cum anhelittc 
alteratovel fanitatistuenda ^ velhabitus boni comparandigratift 
facius. ita namque definitio omnes cauflas comprehendit , at- 
que foli definitoconvenit : verum enimvero poflet aliquisme- 
rito a me fcifcitari , numquid motus equitando , vel navigan- 
dopera&usexercitationis nomen mereatur, eo quodnon li- 
bere a voluntate hominis , fed ab alio depcndere videatur > cui 
refpondeo^ nonminus equitantes & navigantes aliis exerceri 
dicidebere, fmonproprie, faltemcommuniter, dummodo 
gratia fanitatis , vel ctiam militaris ftudii illud efficiant : quan- 
doquidem proprie exerceri dicuntur,qui exercitationem nuper 
a nobis definitam fufcipiunt. quibus vero aliqua ex conditioni- 
bus neceflariis deeft , illi potius communiter, quam proprie 
exerceri dicentur , five a feipfis , ftve ab aliis moveantur, quem- 
admodum equitans , qui voluntarie ideo movetur, quo- 
niam motusequi, ratione cujus ipfe movetur , ab equitantis ap- 
pctitu, &dirigitur, &pcragitur; id quod de aliis quoque ii- 
milibus a nobis femper erit intelligendum. atque hanc fuifle 
Galeni ipfmsfententiam, ejus vcrba in fecundo de tuend. val. 
cap, i i . fcripta indicant : ubi ait eos, qui fodiunt,& qui equitanty 
non laborare modo ,fed etiam exercitari , communi faltem exerci- 
tationis appellatione , quemadmodum claris adhuc adftruit 
quinto de tuend.val. cap. 1 1. ubi omnem motum communiter 
exercitationem vocat , proprie vero motum vehementem , ut 
etiam videturappellaiTePaullus^Eginetalib. i.cap. xvi i. ubi 
excrcitationem a geftationibus , ambulationibus, & vocifera- 
tionibus diftinguit. Prxtcrea , quoriiam dixi excrcitationem 
a Grxcis pwdncv vocatam fuifle , haud fecusac locum, in 

quo 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 115 

quo fiebat : ambigeret fortafle aliquis num exercitationes, quae 
extra gymnafia peragebantur , proprie tales eflent, annon? 
cui refponfum efle volo, definitione exercitationis cum non 
jfit appofitus peculiaris locus , indicari eum haudquaquam 
exercitationi neceflarium fore , & propterea motum volunta- 
rium vehementem cumanhelitu alterato, gratiafanitatis tuen- 
dx , vel optimi habitus comparandi factum , ubicumque lo- 
corum ageretur , nihilo fecius cxercitationem vocari debuifle, 
atque debere , quam in gymnafiis a&um. nam ambulationes 
per vias, pilae lufus , jaculationes , & fimilia , quis fanae men- 
tis non vocet exercitationes ? etiamfi ruri & in Vicis efficiantur, 
dummodo ceteris conditionibus minime careant ? qua re ita 
fefe habente , etiam ad gymnafticam facultatem de cxcrcita- 
tionibus omnibus fivc in gymnafiis fiant , flve extra , tra&a- 
tionem fpe&are dicendum erit , co magis , quod Galenus , 
alioqui verborum proprietatis obfervantiflimus, etiam in 
aquis wv»&kccs hcuXk a pueris tcmpore fuo exercen folitas 
fuifle in 1 v. de loc. affedl:. libro fcriptum reliquit. 

C A P V T II. 

De Gymnaflicd medicinA divifione. 

Trlactaturi medicinac gymnafticam , quid fit exercitatio • 
declarare coadi fuimus j ordini autem nunc nobis pro- 
pofito valdc confentaneum eft , gymnafticam ipfam par- 
tirij ex qua divifione fcfc clarum orTeret iter , quo ad inve- 
niendas exercitationum omnium fingulas antiquis ufitatas fpe- 
cics incedamus. Quod enim hujusce gymnafticae verum atque 
prcecipuum principium a natura acceptum fit , animantia bruta 
fidem facere meritofcripferunt & * Plato & * Galenus : fiqui- l I.aVxI:' 
demillaftatim ac in mundanam hanc lucem veniunt, fcCc va,€tuii 
movere, agitare, ac faltare confpiciuntur : veluti quoque 
pueri faditant , qui tametfi in hoc brntis imbecilliores ad 
truendum hac vita exeant , nihilominus & ipfi , quantum con- 
ceditur , Ccfc movere nituntur 5 atque ex motibus non parum 
voluptatis accipiunt. qui motus poftmodum crcfcentibus an- 
nis, dum conditiones fupra defcriptas recipiunt , nil aliud 

P 2 plane 



2. dc k 



i\6 Hjeronymi Mercvrialis 

plane funt , nifi ipfiftima facnltatis gymnafticae opera : ut om* 
nino diccre cogamur ipfam, fi non a natura facTam , faltem fe- 
cundum naturas propenfionem efle. Hujusce facultatis cum 
Plato duas primarias atque univerfalcs partes eftecerit ; pro- 
inde allatam abipfogymnafticae divifionem in medium propo- 
nemus , non quod fub ipfa omnium cxcrcitationum fpecies ap- 
pofitccontineantur, fed quod a nullo alioartemhanc melius 
divifam hucusque videre contigerit. ncque nos quisquam re- 
prehendere debet , quod in pluribus Platonis , quem mcdicum 
ncmo fanus reputat , au&oritatem in tra&anda re medica tan- 
ti faciamus : quando Galenus illc, cui non minus medici,quam 
Pythagorae ejus difcipuli credere tenentnr , fcriptum reliquit , 
Platonem Hippocratis imitatoremfmffe, nec usquam ab illius pla- 
citis receililfe : nam Galcnum hoc in loco fcqui non poflumus, 
quoniam , ubi fimilem divifioncm aggrelTus eft , excrcitatio- 
numpotius, quam ipfms artis partitionem inftituilTe videtur. 
Plato igitur libro de lcgibusvii. cum demonftraiTet finiflras 
manus a natura nihilo dexteris imbecilliores effici , atqueea- 
rum apparentem debilitatem potius confuetudini , cxercita- 
tioniquc , quam narurali defedui adfcribendam fore , tradit ad 
cos pertinere , qui pucris alendis ac educandis praeficinntur , ut 
cos ftniftris etiam exercendis aiTuefaciant. poftca docens quae 
fint illx difciplinx , dudu quarum pueri excoli debeant , alte- 
rammuficamex iis efle, alteram gymnafticam fcribit : gy- 
mnafticae rurfns duo membra facit , unam ?W iMw , alteram 
-Aw o^yjtnv appellat : atque ifwnus alterameflcdiciteorum, 
qui res turpes motibus imitantur , alteram eornm , quibonas 
corporis habitudini , agilitati , membrorumque pulchritudini 
opcram navant. Quo in loco tametfi Plato de gymnaftica 
bellica duntaxat fermonem habere videatur , nihilominus ea- 
dem ferc eft ac mcdicinae gymnaftica , fine folum dirTerens, nec 
prorfus fine, eoquodPlato quoquc bonum corporis habitum 
parare, valetudinemque confervare intendit, ficut medicus,fed 
alium finem addit , nempe ut ejus exercitationis ope ad bella 
gerenda aptiores homines evadant. Nos itaque dicamus fe- 
cundum Platonem gymnafticam dividi in faltatoriam , atque 
paUJlricam, fub nomine palaeftricae intelligentes univerfam 

illam 



DE ARTE Gymnastica Libi II. ri/ 

illamexercitationumfericm, quae vei in palacftra gymnafio- 
rum , vel in loco palceftrae vicem gerente pcragebantur. Cum 
enimgymnafticafacultasqucedam exiftat, utfcepius diximus, 
quae & naturam qualitatesque excrcitationum nofcit , & eis 
utendimodos, ac regulas fanitatis, aut boni habitus gratia 
prsefcribit . cunftae fcre cxercitationcs cum arte fa£tae , quce nil 
aliud funt , quam motus quidam humanorum corporum , aut 
afaltatoria, aut a palaeftricadefcribuntur, praefiniunturque i 
id quod forfan Galenus innucre voluit , quando in fccundo 
libro de mufculorum motu fcriptum reliquit : tygvsMufc ^ mcKou- 
stKxsfolos facile cruraflecJere : neque enim fum nefcius ( ut paui- 
loantedixi) minime hanc gymnafticae divifionem perfcctam 
exiftere , neque ab illa iingulas exercitationum fpecies com- 
prehendi potfe , quoniam ambulatio, equitatio , & (imilia gy- 
mnafticae exercitationes funt , nihilominus faltatorix aut pala> 
ftricae nequaquam fubfunt. Attamen hanc etiam veluti anti- 
quam , & a graviflimo auctore traditam aliqua ex parte fequc- 
mur. quod R ncs etiam eam magis illuftrantes dixcrimus gy- 
mnafticamduplicemefie, alteram, quasmotus hominum a 
feipfis factos folum , alteram , qux motusab aliis fa&os con- 
templatur, atque primam tum in palxftricam, tuminialta- 
toriam dividi, non modo cum Platonc fentiemns, verum- 
etiam ipfips rei veritatem fortaiTc afiequemur ; fiquidcm nul-' 
iam exercitationem potcrit quis cogitare, quam fub aliqua 
praedi&arum fpccie contineri non oftendamus. Ncc quict- 
quam fcntentiae nofta obftabit, quod Galenus in libro qui 
/<*t€oV, fi is eft Galeni genuinus, aut potius, quod alii cre- 
dunt, Herodoti medici ) fub alio artis genere palaeftricam & 
orchefticam , fub alio medicinam , cujus partem gymnafti- 
cam efFecerunt veteres, collocarit ; quia ibi loquitur de falta- 
toria , quae erat hiftrionicae fpecies , ut inferius declarabimus , 
& non de qua nos loquimur , fimiliter & de palseftrica vitiofa , 
quam athleticam nos vocamus , & omnino a medicina alie- 
nam cum Galeno ftatuimus 5 non autem de palaeftrica ,_neque 
de faltatoria a Platone , & a nobis intellectis. 



P 3 Ca- 



US HlERONYMI MERCVRI ALIS 

, Capvt III. 
~De Saltatoria. 

CVm itaque gymnaftica tota in eam dividatur, quae motus 
hominum a feipfis , & quae ab aliis fa&os fpeculatur , at- 
que prima adhuc in faltatoriam & paUftricam partiatur, 
ne confuia evadat trattatio noftra , primo faltatoriam , dein- 
dc palaeftncam omnes in palaeftra , vel loco fimili actas exer- 
citationes comple&entem explicabimus, poftremo eam , quae 
circa motus ab aliis fa&os verfatur, gymnafticam adnede- 
mus, quibus tra&atisimiver&gymnafticanotafiet. Saltato~ 
ri<e igitur, five afe^imfj tres fpecies Homerumnovifie, quiejus 
libros le&itarunt , intelligere facile poflunt. Prima eft cubifti- 
ca , quam Xenophon atque Suidas fcribunt fuifle artem quan- 
dam , qua homines variis modti pedes ac manus contorquente% in 
caput /altabant , quomodo ctiam tempeftate noftra circula- 
tores nonnulli faciunt, qui lucri gratia homines decipientes , 
varias urbes comcediis recitandis pererrant; hanc, *vGiny.# 
vocavit Lucianus , & in gloflario habetur cernulat , quam vo- 
cem etiam ufurpavit Seneca Epift. v 1 1 1 . etfi cernuat plures co- 
dices habeant. Secunda fpecies dk Jp&riftica, ftve pilae ludus. 
nam quod ludentes pila faitarent , praeter Homeri teftimonium, 
qui fexto Odyflex deNauficaa haec tradit : 



Ideft: 



T>}<n |) Nwuo-iKdoi A<5CjcwA£i'@- iJfj^eiB MoA.7i>fr» 



Ludebant pila , vittti velltique remotti , 
Atque his Nauftcaa ob niveas fyetiabilti ulnas 
Principium ludo dabat. 

teftatur quoque Athenxus ex au&oritate Demoxeni, ficuti 
inferius indicabimus. Tertia fpeeies eft kffl** fimpliciter di- 
&a , nos Jlmpliciter faltationem dicere poflumus. Tota hasc 
orcheftica quamvis majores noftri utplurimum ad voluptates 
ac lafciviam potius , quam ad aliud uterentur , qui mos etiam 

usque 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I. 119 

usque ad haectemporaperduratjnihiloiriinus; gymnafticam bcl- 

licam, athleticam, atque mcdicamillaquioque prorfusnon 

caruiffe conftat , ficut nec ceteras excrcitat ioncs ab ulla fere 

harum triumomifla fuifle dcmonftrabo, ubi in fingulis exer- 

citationum fpeciebus declarandis , quo modo unaquaeque 

gymnafticae illis feparatim ufa fit , indicare ccnabor. Bellicam 

enim absque faltatoria non fuifle locupletiflhnum tcftcm 

Platonem habemus, qui in feptimo de lcgibus faltationem 

intresdivifit, militarem, paci aptam, atquz mediam -, milita- 

remque vocavit eorum , qui modo cxilitionibus in altum, 

modo depreflionibus , modo inclinationibus hoftilium incur- 

fuum , invafiones evitationesque imitabantur ; quique figuris 

variis jaculatores & percuflbres fimulabant : atque hanc tan- 

ti fecit, ut voluerit inrepublica magiftros haberi, quimer- 

cede publica condu&i viros fimul ac muliereshanc edocerent,, 

arbitratus hac una non parum adjumenti acceflurum ad adi- 

pifcendam militarem peritiam. & nobilis author Quintilianus 

lib. 1 . inft. cap. 1 1 . tcftatur Laccdamionios faltationem quan- 

dam tanquam ad bella utileminter exercitationcs recepiflc. 

Quod vero athletica gymnaftica inter ceteras cxercitationcs 

habuerit aliquando faltationes, comprobari poteft ex a Plinio, * Hb 7 m3, 

qui Stephanionem togatd faltationis primum inventorem utrisquc 

fecularibus ludis , tjr T>. Augujii , & Claudii Ctjaris [altajfe me- 

moria: prodidit : quemadmodum & Plato loco nuper citato fal- 

tationem a nobis mediam, ab ipfo d^icZyn^^luj nuncupa- 

tam , in facririciis atque expiationibus fieri folitam , quam a 

Mantinenfibus & Arcadibus coram Cyro faftam rcfert ^Xe- & «brod d©- 

nophon, tradens, aperte infmuarevidetur, athleticam , cu- ■ Cyn xpCC 

jus & ludos & facnficiorum celebritates efle jam decrcvimus , 

faltatoriam habuifle. Galenus porro nec medicina? gymnafti- 

cam faltationes a fe refpuifle tamquam fanitati & bono ha- 

bitui inutiles plane confitetur , quandoquidcm in « fecundo cwp-uMiw 

«§< vy«vwvmultos imbecillcs valetudini rcftitutos a fc luctis, 

pancratiis , faltationibus , atque aliis hujuscemodi excrcita- 

tionibus refert. id quod ^Antylluspariter teftatum fecit, ubi cSSc^' 

mterceterasexercitationcshominibus adfanitatcm confcren- 30. 

tes hanc ponit , mediamque inter chorcam & umbratilcm 

pu- 



120 HlERONYMI MERCVRIALIS 

pugnam naturam rctincrc, & ob id pueiis, mulieribus, atque fe- 
nibus , quorum corpus mirum in modum imbecillum & gra- 
cile eft , conduccre icribit. An vero hxc ea fit faltatio , quam 
liato «pnvixW, fivepaciaptamnuncupavit,quamqueanimiin 
profpentatibus , & in moderatis voluptatibus temperati exifte- 
refcnpfit, haud tuto affirmareaudco, fat fit nobis haclenus 
oftcndificnullum gymnaftic* gcnus hac faltationc caruiffe, 
in quam & m palaeftricam exercitationum artcm a Platone d i- 
vifam.eflejamdiximus. 

C A P V T IV. 

De Sphariftica. 

SAltationemincubifticam, fphaerifticam, & orchefticam, 
live commum nomine vocatam faltationem divillmus, 
quarum unaquaeque jam nobis fufius dcclaranda foret. Scd 
quomam de eubiftica ab auftoribus pauca admodum tradita 
repcriuntur, omifia illa, rcliquasr duas profequemur. Atque pri- 
nio fphamftica fcfc ofFert ., qu* tamctfi Homeri temporibus 
nmpliciorcfler, attamen poftcrioribus feculis miram varieta- 
tem acquifivit,ita ut & ipfa in gymnafiis tam locum «p*.^*/^, 
quam prazfedum <rQoup&w vocatum habere meruerit. Quis 
veropnmus fphaerifticam hanc, five pilae ludum invenerit, fcri- 
*iib. 7 .c.j6. ptores diverfa fentiunt. «Plinius intcrLatinosPythocuidam 
hunc acceptum rcfert. Agalis Corcyrea grammatica Nau- 
itcaam ludi pilae inventricem , fed ignoro qua ratione , apud 
Athenjeum facit : HippafiusLaccdxmoniis,Dica:archusSicyo- 
nus mventum iftud attribuerunt. Ex quo fit, ut certi quidquam 
fentire nequeamus,& eo magis quod Timocratis Laconis,alio- 
rumque de hoc ludo commcntaria non habemus, quibus for- 
taflis & tanta: varictatis rationem intelligcre, & incognita propc 
Judendi pilagcncra certiuscognofcerepoflcmus. in quibus cx- 
pucandis cum huc usquc fcriptorcs non parum confufi fuerint, 
atque interdum a veritate longercceflerint, nos , quantum fic- 
n potent , trattationem hanc clariorem , minusque antiquo- 
rum fcnptis repugnantem errkerc ftudebimus. Pila itaque lu- 
ticndi genera quatuor duntaxat apud Grgecos cxtitifle rcpcrio , 



DE ARTE GyMNASTICA Lib. II. 121 

fXiyolhlw erQcuggtv , uik&cv cQouegtVy Ktvlw o-Qouogtv, jt, Kagwtgv , five par- 
vampilam , magnam , atque pilam inanem , & corycum , rcpo- 
no corycum inter pilx gencra, quod licctGalenus, Oriba- 
fius, & Paullus ab illis fccrevcrint , inftrumentum illud , ut de- 
monftrabimus , vel pila erat, velpilae alfimile. Parv& lufus fe- 
cundum Antyllum trcs fpecies diverfas habuit. prima erat ^pi- 
la valdeparva , in qua qui cxcrcebantur , corpore maxime 
elato ludebant, & colludentes manus manibusproximead- 
movcbant. fccunda erat pilamajuscula, qua eubitos cubiuis lu- 
dcndo immifcebant , ncc corporibus m utuo hserebant , nec an- 
nuebant , fcd variis modis movebantur , & propter varios pilae 
ja&us huc atque illuc digrediebantur : tertia ctzxpila adhuc ma- 
jor fecunda , in qua homines inter fe diftantes ludebant , & in 
qua cum ftataria , ac motoria pars effet , qui manebant , pilam 
emittebant cum vehementia & concinnitatc. inter has fpe- . f 
cies adnumcrari debere gcnus illud judico, quod pencs a Athe- ub. i.cap. \ 
naeum dg-m.<^v & <£ev*v<f«vocatur, tum quia a Galenoinlibel- 
lode parvae pilae ludo flmul cum aliis idquoque explicatum 
habetur , tum quia b Clemens Alexandrinus , fcriptor gra- i ,. p*^. 
viflimus, uti demonftraret ludum parva: pilx, & praefertim 
Qvtte*» exercitationem efle viris valdeaccommodatam, eam 
parvsc pilse fpeciem fuiffe hac oratione clarum facit : ofj* £ 

cQeutf T>j uskpx mxttfvTM rlw (tyzvlvSa muhm a> »?Atw poixw. Id eft : 
Alii autem parva quoque pila ludunt eo ludo quem dicunt Phe- 
nindcn, maxime m fele. quod & a Polluceconfirmatumin- 
venitur, ubi etiam harpaftum vocatunn innuir. hujus etcnim 
inventorem extitiffe Phanaeftrium paedotribam , fcripfit Jubas 
Maurufms , cujusitem defcriptionem Antiphanes in huncmo- 

dumattulit: ^Votlfitui Ku^uv t T<Z u\v c^S^i-^ou^ r &' ity&y etuot, , rov &' 

Sf Ix^sre , t &' dvi<r,<rt tscckiv *A«y>cm7<n (puvuT^ .. Vocavit autem Anti- 
phanes ludum iftum Qwh}* , £?ri ^ d<pi<nEuf r o-tpouajtfvTuv , quafi 
fic ludentes fibi ipfis pilani mutuo ma.ndarent : nifi i$trlv$a, 
lcgatur , ut nonnullis placuit ex Euftathiio corrigendum , vel fic 
vocata eft a Phennido primo invcntorc „ aut &ri tS <pevotxJ£eiv , id 
cft , d decipiendo , quoniam alio fimulant cs in aliam partcm mit- 
tunt , decipientes credulum , ficuti menioriac prodidit Pollux , 
apud qucm legitur, epifcjrum lufumfucrifolitum,ubiparibus 

Q^ ad 



cajj 



121 HlERONVMI MeRCVRIALIS 

ad pares in duas turmas dijpofitis , rnedia linea educebatur , quam 
fcyrum vocabant , cuique pilam impofitam quisque contendebat , 
ut intra alias duas lineaspofi utrorumque ordinem defcriptas adver- 
fariorum , metas Jcilicet , immitteret , nimirum qutbus contatfis 
a pila vicioria haberetur. nam lufores dum pilam capiebant, 
atquc alteri mittebant,alterum fugiebant, altcrum expellebant, 
alterum magnis vocibus elevabant, five evcrtebant , verifimile 
fit fpe&atores,atque etiam feipfos magna dcle&atione affeciiTe, 
eomagis, quod interdum motuum concinnitati operam da- 
Athcti«u$ bant. unde * Demoxeni concinnitatem laetitiamque ex tali 
ludp partam apud eundem cxplicaturus hax prodidit : 

Ne<w/«^ 71V \<r<poug/£zv uv hoSv 

1 aug i7? Ot,KOUo t iKX , 

Ku@*. 9^»V >& <§ouvi§r ¥i VYif(& <$i(>eiv* 

O f iffet 7IZT ifA.&h.l^eii -reiV KotrfyuivQtg , 

H* Kotu-£oivuv t\w o-Qougpv y «A^yV , otpoo , 

TlolvTii i€oUU.%J , ( Y[ $' dfpuG^ltfJ , 

To , T f$& nn TBc|<f 0071 , 

E'v tw 1\ Kiyetv jj Trtoifleiv iQouvzro ) 
(Uz&giTi) KollLxg otvtyig- jjV oIkws* 
Ej[*7ifoo9-gv , »9-' Iw^xix toiouitIw %*£/?>* 
Katvjv otv 71 |W£ eA#6ev , h cshetu %fiovov 
E*ju«v# , ^ viu/ <T «x vyioitvetv poi $okw. 



i. Dc*pno 
fopliiftarum 



Id cu: 



Juvcni* quidam 



Ludebat pila annorum forte Jeptemdecim , 
C00J : videtur ferre deos h<ec infula : 
£>ui quoties afjidentes non conjpicaretur , 
Pilam vel fumens , vel dans , continuo 
Acclamabamus omnes : tanta erat concinnitas , 
Tantus ingenij lepos , tam venufius gefius. 
Sive quid loqueretur , five quid etiamfaceret. 
Tam abfolutam pulchritudinem ego antea 
Non videram : tantum aratix non audiveram. 
Mali quidpiam certe amplius evenijjet , diutius 
lllic fi fubfiitijjem , mentis tie nunc quidemfat compos 

Xlt arbitror fum. • 

It 



mcd. cip.ji. 



DE ARTE GrMlTASTICA Lib. II. 123 

ExquibusDemoxeni verbis rilaelufores compte &concinni- 
ter ludere folitos perfipiciumi efiicitur. Hae itaque funt pilae 
parvas fpecies , dequib>us a Graecis mentionem habitamfcio, 
& in quibus Epigencs philofcphus, nec non Ctefibius Chal- 
cidenfis philofophus , quo cum multi cx Antigoni regis fami- 
liaribus ludendi gratia «exuebaiitur , multum excelluhTe dicun- 
tur. Atqui Pollux alia pila? parvse ludorum genera proponit , 
t^fporraxim , & Vrwram , in quo fcilicet i^ reclinantcs pi- 
lamincxlum projiciebant, & antequam terram attingeret, 
excipiebant. Ceterum pilam magnam duos quoque ludendi 
modosnon folum ex ipfius pilse magnitudinc , verum etiam ex 
manuum flgura a fuperioribus divcrfos cffeciffe, «Oribafuis <* Lib.coik&. 
ex Antyllo teftatur, quorum unus erat ludentium magna, 
alius majore, hoc tamen ambo commune poflidebant, ut 
ficuti in ceteris praedi&is lufores fummas manus femper hume- 
ris humiliores, ita in hac fcmper capite altiores tcncrent, 
quandoque etiam fummis pedibus ambulabant, ut manus 
altius cxtollerent, quundoque faltabant, cum fciiicet pila 
fuper eos ferebatur , ia q Ua projicicnda vchementer brachia 
agitabant. Inanisporro, fivevacua, quod tcrtium pilac ge- 
nus fecimus , qualis fucrit, haud fatis cxplicatum habetur : fi 
quid tamen conjedura ex Antylli verbis affequi licet, credo 
hancpilam, quemadmodum & ceteras, ex corio confutam 
fuiffe , in hoc ab aliis differentcm , quod illae vcl pluma , vel 
alia materia ; haec folo vento, five aere plena foret , atque 
tantje magnitudinis , ut ipfa difficultcr luderetur. Corycus ve- 
ro quis effet , quomodove ludus ille perageretur , cum Antyl- 
lus apud OriBafium clariffime cxprcfferit, ejus orationem 
huc traducere ftatui, quas ita in Vaticano codice fe habet. 

Kopux^* Shi $j t~ clc&tvtfifioov \^7n-!tK»iW\ wy^goiplStev , ^olhdl^uv , o^rr 
eTe r ic^vponquv , ^xiajax' <ib «Tg piycbtQr vjjnl Grdjs n Sujjocimv , ngj\ yXmct» 
trwJX^Q^i^-ia , KgtfAXvvnu cm <nXg yvfxvonjioig otvujhv i% ogotptjg ohvi^uv ^ yyq 
Ttcarov > ttfj t 7rv$fjt%vot x§ r Q[A(pot,Aov eivcy t^ yj^vct^Q^j>i , tSv>v J^ yjifuv 
t%Qvn$ otfxQongouc: cuugSm , too ^ t^ootIw ^avyug , £7T«tk ffQofyonPQV , 
wfE i^rsuQcuveiv^srv^u^SvTi cdmS , >L ttvcKiv <&t9Q-io'vT& vkflWv e£w9y ( u#/*c 
vscro t piou;' tb 3 Tik&Tulov o&<p(ci<riv ovjtqv i%o) r x&gotiv CiTTCOOWJng , wVf 

KSZmiiwct/JTK Q~$ofyon%QV \p7ri7flelV ffU^OCTX OK T? ^tf} Tc\dj <Tf 00 g ' T» 3 V?K- 

Q_2 



124- HlERONYMI MERCVRIALIS 

rrx, &hi TShetZiv coc/Wtk cwrav ~i<nv7tip7i%<riv , a$i ck t? <arO<n$a > «|W>J 

/3r€5 <^0 ' v ' T, » ^ 7 * 3 T £ ^'§ v ? ^^ ?t&C9 q ^ v »7rtrdcfw/n? , otfko ri iarocyi$ovTi$ 

* lib- 6. coii. ^pg^pevov. Id eft, Corycm in corporibus imbecillioribus grano 

ficulneo , /?/// farina , ;» robufiioribus arena impletur : ejus vero ma- 

gnitudo ad vires corporis , *C7* W Atatem accommodatur-, fufpenditur 

autemin gymnafiu fupeme e culmine , tantumque a tcrradifiat r ut 

fundum ad ejusqui exercetur umbilicum pertineat , hunc utrisque 

manibus tenentesqui exercentur.primum quidem quiete } pofieavero 

vehementius gefiant , ita ut ipfum recedentem confequantur , c r i* e ~ 

rumredeunti cedantviolentia compulfi , poflremo vero eum e mani- 

bus rejicientesemittunt , ut cum revertitur , vehementius corpori 

adventu fuo occurrat , ,id extremum vero in fedem fram fdpijjimc 

refiituendo dimittunt , u% ex congrejfufi non valde advertant , re - 

trocedat , ex quofit , ut quandoquc manibus occurratft , dumpropin- 

quat , quandoque vero pectore manibus paffis* quandoque vero iis ad 

terga revoluiis. Ha&enus Antyllus,qui tametfi figuram Coryci, 

utpote omnibus tunc tcmporis notam , non exprimat , conje- 

clura tamcn aftequi poifiimus, & ipfum fphaericum, aut faltem 

roiundum cx matcria coriaceaextitifle,alioqui fi angulare fuis- 

fct in occurfu , & manus & pecTus non fme laefione percufliflet. 

Hxc autcm fi viduTet J uchfius , fane intcliexiflet , Valeriolam 

non fme ratione advcrfus ipfum contendifle , follem&cory- 

cum paullo minus,quam caclum & tcrram diftafle. Ncquc etiam 

fatis mirari folcoantiquifllmumfcriptorcmCxlium Aurelia- 

num,qui libro v. tard. pafl". cap. ult. dicit variam volutationem 

in paLrftra cfle vocatam a Graecis celadian , atque concoma- 

chian, nifi fit in codice depravatiflimo error , ufputo. De hoc 

inteiligendum cft adagium illud, «sres? kq\wov j*)uv*£fo9Kj. quo 

gencre certaminis Apuleio in Theflalia certatum eft. De hac 

quoque exercitatione verbafecit-Hippocrates, fivePolybus, 

ubi Yjtw&potxia* , falfo a Cornario follem intcrpretatam, ad 

attcnuandum corpus probavit : qucmadmodum & candem in- 

tellcxit Aretxus , ubi pro clephanticorum exercitationibus 

*s?vwGa\iou; probavit , quas bonus ille intcrpres , ncfcio quo fpi- 

ritu,perd , aut Jacculi jac7/^s } mcptc fatis tranftulit. Eandcm quo^- 

que intellcxilTe Cxlium Aurelianum exiftimo,cum ad polyfar- 

ciarn 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 1 2 $ 

ciam diminuendam corycomachiam ( fic enim legendum eft) 
commendavit , iisdem prope remediis ufus , quse ab Hippo- 
crate loco citato propofita funt. undc argumentatus fum 
au&orem ficuti cetera, ita & corycomachiam ab Hippocratc 
mutuatum efle. quamvis textus judicio mco dcpravatus ftr. 
Locum ubi ludebatur , coryceum apud Vitruvium nppclfari ,. 
cenfuerunt aliqui : quorum fcntentiam poftquam in fuperio* 
ribus rcfutavimus, nil aliud diccndum eft. Atque hiec dc 
quatuor piU ludi Gr&corum generibus, videlicet piU parva , 
piUmagna, pilainani, dccoryco: qusomnia diverfa inter fc 
extitifle , non modo ex dcfcriptionibus nuper allatis manifefto 
conftat, verumetiamex Galeni verbis in fecundodetuenda 
valetudine fcriptis : ubi inter ceteras gymnaftorum exercitatio- 
nes corycum , pilam parvam , & pilam magnam, feparatim 
recenfet , ftcut & Paulus iEgineta ipfum imitatus. quod pro- 
fe&o non fecifient , nift quxdam inter fe divcrfa cxtitiifent pt- 
larum genera , & diveriae etiam cum iis fa&ae cxercitationes. 
Quse numquid omnes in Graecorum gymnafiis cxcrcercntur , 
parumfcirerefert, fat fit intelligere, medicam gymnafticam 
atque bellicam , &prxfertim pueris edocendis incumbentcm 
pilarum exercitationcs ufurpafle , neque ad valetudinem ac 
agilitatem comparandam augendamve eas ceteris infcriores 
exiftimafTe. atquead hocid maximc facit quod Euftathius fcri- 
pftt ad x. Odyf. Hcrophilo medico pofttam fuifie ftatuam , ac 
prope eam inter alia gymnafticae inftrumcnta etiam pilam. 
Admirari autcm nemo dcbet , ft nos in fupcrioribus ludos in- 
ter athleticas exercitationes repofuimus, & fubinde multas 
quoque bellicas medicasque excrcitationcs ludos vocamus , 
ut nuperrime de pila di&um eft a nobis : quoniam & veterum 
& recentiorum tam Grsecorum, quam Latinorum loquendi 
mos obtinuit , ut multas exercitationes ■mzi<hcts , & ludos voca- 
rent, aut quod a pueris qui »•**<*« Graxe dicuntur, utpluri- 
mumfierent, autquodilli, quicxerccntur, non fcrio, fcd 
joco agerc videantur , ftvegratia fanitatis, ftve altcrius rei id 
efficiant, ludi vero, quos athleticae cife nos dicimus , ita pro- 
pric vocabantur , quoniam folatii , & voluptatis folius gratia. 
in otiis feftivis agebantur. 

Q_ 3 C a= ; 



a. Aflu. }. 
icena 4. 



126 HlERONYMI MeRCVRHLIJ 

C A P V T V. 

De PiU ludo fecundum Latinos. 

POftquam pila ludendi Grascis ufitata genera fatis expla- 
navimus , fupercft & ea quae a Latinis & in ufu habita , & 
fcriptis tradita rcperiuntur , explicare : unde, in quibus 
ambo convenerint, & in quibus diverfi fuerint , perfpicuum fu- 
turum fpero. ^uatuor igitur fuifle piUgenera etiam apudLa- 
tinos, quibus ludebant, invenio, follem, trigonalem, pagani- 
cam, & harpafium^ quae omnia fub nomine Italicae fphaerae k 
Cadio Aureliano medico complexa nonnulli credunt. Tollk 
erat pila magna ex aluta confecla , foloque vento repleta , quas 
fimajorerat, brachiis impellebatur, & ftmpliciterpilainter- 
dum nuncupabatur , ut apud Nonium ex Varrone, purga- 
tumfcitOy quoniam videbi* Rom& mforo ante janua* pueros pila 
cxpulfm ludere ; & apud Propertium lib. 1 1 1 . Elegia xi 1 . 

Cum pila veloces fallit per brachiajatlus* 

interdum quoque pila vclox , ut apud Horatium Serm. lib. 1 1 . 
Satyr. 11 :• 

Seupilavelox 



Molliter auflerum fiudio fallente laborem , 
Seu te difcus agit. 

Hujusmodi etenim pilae excrcitationem licet videre in Gor- 
diani tertii Imperatoris Romani nummis , quos hic depi&os 
adpofuimus, &exquibusconjicerclicet, unumquemque lu- 
forum propriam pilam habuilTe , atque cum ludum in facrifi- 
ciis Pythiis apud Apolloniatas adhibitum efie , ut tum ex voce 
n T 1 a , tum cx palma , atque facrificatoriis vafis colligere 
non eft difficile. 

Si vero minor erat, pugnis ejiciebatur , atque pugillaris foiiu , 
ut apud «Plautum in Rud. extemplo hercle ego tefollem.pugil- 
latorium faciam 3 vocabatur. Interdum quoque hanc eandem 
$\\zm folticulum appellatam credo, ficuti a Suctonio in vita 

Augufti , 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. j 2J 




S2& HlERONYMI MERCVRIALIS 

Augufti , quem hoc pilae ludo valde delc&atum narrat. Quo 
DeEndro- modovero «Martialislib. iv.dixerit. 



r.side 



Tlumect , feu Uxi partiris pondera follis , 

cumex corio vento repleto pila hxc confueretur , & non plu- 
ma , ut omnes fere Latini au&ores uno ore fatentur , quidquid 
aliirefpondcant, opinoregoob levitatem follis ponderaplu- 
mea dixifle. cujus levitatis gratia nequepueri, neque fenes, 
alioqui imbecilles , inter ludendum vel nimium quid defatiga- 
Epigri?. bantur, &propterea idem b Martialis alibi fcriptum reliquit. 

Jte procul juvenes , mitis mihi convenit &tas. 
Folle decet pueros ludere, folle fenes> 

Nam ut hoc genere ludi corpora imbecilliora exerceri valerent, 

non modo levis pila efficiebatur , verum etiam dicatus lufui 

locus nullis lapidibus aut lateribus fternebatur , ne laberentur 

pedibus ludentes , & , fi forte lapfi eflent , ex cafu damnum 

non paterentur > & propterea , cum folum minime pavimenta- 

tum foret , ex continuo terrae attritu pulvis excitabatur : quan- 

quam etiam fieri poteft , utpavimento luderent, fed pulvere 

humili & exiguo illud adfpergeretur, ita ut pilamrefilire non 

impediretur , atque ludentium pedes magis firmarentur. Nam 

in pulverulento folo fieri hanc exercitationem confuevifie , in- 

e Epigt. sz. nuit c Martialis lib. xi i. ubi Menogcnem quendam ex ther- 

mis ob dele&ationem exire nefcientem in hunc modum 

carpit. 

Ejjugere e thermis , & circn balnea non eft 
Menogenen , omni tu licet arte velis , 

Captabit tepidum dextrct Uvctque trigonem, 
Imputet exceptas ut tibi fepe piUs , 

Colliget , & referet Upfum depulvere follem , 
Et fi jctm lotus , jam folecttus erit-, 

Numquid autcm ludus ifte fuerit unus exiis, quosfuperius 
fecundum Grxcosaudorcsenarravimus, varix fcntentiae fue- 
runt. Alii enimcredidernnt pilam magnam Grarcorum , & 
follem Latinorum idem fuiffe, intcr quos fuitThomas Lina- 

cer, 



valetud, 



*DE ARTE GYMNASTICA Llb. II. 129 

cer, qui cum inn.de tuend. vaL corycum follem traduxiflet, 
in fextopoftmodum libro magna.m pilam iterum follem trans- 
tulit, quafi corycus & pila magma non differret apud <Gale- ^jj* 1 " - * 
num , qui exprefle & pilam parvam , & magnam , & corycum 
diftinxit. Alii maluerunt corycurn Graecorum, follem Latino- 
rum fuiflc : atque hanc opinioncm major pars recentiorum fcri- 
ptorum habuit , inter quos fuere qfuidam , qui apud Oribafium 
caputCoryci, de follepugillatorioinfcribendumjudicarunt. 
fed hi omnes magnopere halluciniantur : & primo , qui credi- 
deruntfollem&magnampilam idem fuifle, duabus rationi- 
busredarguuntur, quarum alteraeft, quod ludentes magna 
pila femper fummas manus capite altiores tenebant , quando- 
que etiam fummis pedibus ambiulabant, ut manus altiores 
tenerent : altera eft , quod Oriballus ludum pilae magnae non 
modo segrotis, fcd etiam convalefcentibus, atque bene va- 
lentibus inutilem judicavit , quorum neutrum habuiffe fol- 
lem , facile eft ex fuperioribus juciicare. Qui vero follem co- 
rycum fuifle exiftimarunt, multis rationibus & ipfi errafle 
deprehenduntur. Primo , quoniam corycus e culmine gy- 
mnafiorum fufpendebatur, follis li.bere emittebatur. Secundo, 
corycus nculneo grano, aut farina, aut arena implebatur, 
follis folo vento. Tertio follis in piulvere exercebatur , corycus 
veronon. Fuerunt item qui follem pilaminancm fuperius a 
nobis ex Antyllo defcriptam fuifife credidcrunt. quibus ego 
libentcr afientirem , nifi Martiallis dixilfet, follem mitiori 
tetaticonvenire, &Antyllus pilx inanis exercitationem non 
admodum facilem , nequeaptam , &ideo omittendamefle 
cenfuiflct. Colligo igitnrexhis oimnibus, quod cumfollis, 
nequeinanispila Graecorum, ncq^ue magna eorundcm, ne- 
que corycus fucrit, eum iilosignorafle. ncmo enimcft qui 
parvam pilam follem reputaverit. Porrotrigonalispila, qua 
ludebatur, parva erat, ita nuncupata vel a loco, ut volue- 
runt nonnulli, ubi ea cxerccbantur, qui locus triangularis 
erat; velpotiusa ludentium ( quod magis credibile eft)nu- 
mero, figura , & fitu. hanceiTeailiquandopilamfimplicino- 
mine appellatam invenio, ut apud Martialem lib. vn. ad 
Atticum. 

R. Non- 



130 HlERONYMl MERCVRIALIS 

Non pila , non follis , non te paganica thermis 
PrAparat , aut nudi ftipitis iclus hebes : 

Vara nec injecJo ceromate brachia tendis , 
Non harpafta vagm pulverulenta rapis. 

Si cnim fola quatuor pilx gcncra facimus , ncceiTario cum ce- 
terae nominentur , trigonalis fub pila fimplici comple&etur : 
de hac fimiliter locutum credo Celtiim, quando dixit, ab 
alvo citata vexatis pilam , £r reliqua fuperiores partes exercen- 
tiaconvenire, quoniam in hujusccmodi ludopartcs inferiores 
ferc femper firmae manebant , fupcriores perpetuo agitaban- 
tur. Quomodo vero perageretur exercitatio ifta , facile conji- 
cerc pofTumus cx Martialis verbis , in quibus demonftrat , lu- 
fores ita triangulari fitus figura colluderefolitos, ut manibus 
utrisque modo finiftra , modo dcxtra pilam viciflim expellere , 
& excipere valerent , ne unquam caderet. in quo fummam 
ludcntiumlaudem fuifie verifimile fit, ficut in lib. vn.ubi 
Polybum qucndam laudat ob agilitatem fmiftra: manusinja- 
ciendaexcipiendaquc pila. 

Sic palmam tibi de trigone nudo 
Vnc~i& det favor arbiter corome , 
Nec laudct Polybi magis fmiftras : 

& lib. xii. 

Captabit tcpidum dextra , levaque trigonem-> 
& lib. xiv, 

Si me mobilibus fcis expulfare ftnftris , 
Sum tua , fi nefcis , rufiice , redde pilam. 

Ex his meherciepatct confueviffe trigoneludentes a fe invicem 
modomittcre, modoexciperepilam, modo finiftris , modo 
dextcris , eo prope modo , quo noflrates pila parva fupra 
funiculum ludunt , & quo etiam Antyllus tertium parva: pilae 
lufum defcripfit. Cur vero Martialis tepidum trigona dixerit 
tiim loco fupra citato , tum lib. i v. epigr. x i x. 

Seu lentum ceroma tirris , tepidumve trigona : 

haud 



DE ARTE GYMNASTICA Llb. II. 1 3 I 

haud fatis mih: conftat. attamen , fiquid divinare conccditur , 
diccrem proptcrca trigona tepidum dixifie, vel quod homi- 
nes ludendo , ob vehcmentem urriusque manus laborem , 6c 
afliduo motus pila: tenore magis incaleicerent : vel quod locus , 
ubi ludebatur , tepidario in gymnafiis vicinus foret , & propter- 
ea ludentcs tam loci , quam pike teporem quendam percipe- 
rent. ita vero fuifle , verifimile videri poteft : cumfupra tum 
ex Galeni, tum ex Martialis fententia demonftraverimus, 
poft pilse ludum ftatim confuevifle balnea calida ingrcdi. Nili 
malimus dicere , poetam trigona tepidum dixifle , quia ex 
continuo motu pilae in manibus ipfa tcpida evadebat , eo mo- 
do , quo Propertius lib. 1 . in elegia januae conquerentis , dixit 
tepidum limen , quod ex continuo fupra ipfum ftatu tepefceret. 

Janua vel domina penitus crudelior ipfa , 
J>)uid mihi tam duris claufa tacesforibus ? 

Cur nunquam referata meos admittis amores 
Nejciafurtivas reddere moTapreces ? 

Nullane finis erit noftro conceffa dolori ? 
Turpis & in tepido limine fomnus erit ? 

Exemplum trigonalis pila: mihi videtur illud, quod in nummis 
M. Aurelii Antonini apud Byzantios cxcuflis in modum quo 
hicexprimi curavimus , apparet. Quem itemludumin facri- 
ficiis Apollinis Pythii A&iaci adhiberi folitum , mcmoriae pro- 
ditum eft. de hac pila quac dicit Seneca 11.de Bencf. cap. 
xxxi 1 . efle intelligenda putant aliqui. Eundcm prope aut fi- 
milem paganicse pikc lufum defcribi exiftimo a a Petronio 
Arbitro in fatyricis , ubi hunc in modum fcribit. Videmus 
fenem calvum tunica veflitum ruffea , inter pueros capillatos luden- 
tempila. Nec tampueri nos , quamquam erat oper&prctium, adfpe- 
Baculum duxerant, quam ipje paterfamilias , qui Jbleatuspila /far- 
Jiva exercebatur , nec eam amplius repetebat , qum terram conti- 
gerat , fed follem plenurn habebat fervus r fufficiebatque ludenti- 
bus. Notavimus etiam res novas. Ntim duo fpadones m divcrfa 
parte circulifabant , quorum alter matellam tenebat argenteam , 
alter numerabat pilas , non quidem eas , qum inter manns Ittfu ex- 
pellente vibrabant ijedeas , qua in terram decidebant. 

R 2 Suc- 



i Tri- 



132 HlERONYMI MERCVRIALIS 




DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 133 

Succedit paganica pila,{ic appellata , quod eflef vulgaris ad- 
modum, &in villis, pagis vocatis 5 vel inpagisurbis utplu- 
rimum i n ufu haberetur. Nam Dionyfius Antiquitatum libro 
1 1 . & 1 v. refert , Romam in quatuor tribus olim partitamfuijje , 
qu£ & pagi , ficut earum habitatores pagani , ncminabantur. 
five igitur ab iftis pagis, five a villis paganica piladenomi- 
natafit, parumreferre credo, fat eft, pilam fuifie ex corio 
pluma repleto , trigonali latiorem , non ita tamen ut efl fol- 
lis, laxarn, fed duriorem 5 fiquidem follis , quivento reple- 
batur, etfi quanto durior erat, tanto facilius eo ludebatur, 
quantolaxior, tanto difficilius, ut etiam tempeftate noftra 
quotidianaexperientia comprobat, tamen paganica pila quo 
etiam durior effet , & pluma replebatur , & non ita replebatur, 
ut laxa usquam foret , fed undcquaque duriflima , & propter- 
ea difficulter ea ludebatur , quemadmodum venuftifllrne 
* JMartialLs hoc difticho oftendit libro xiv. * E P'SMw 

Haec qu& difficilis turget paganica pluma , 
Folle minm laxa eji , & minm artia pda. 
Subnomine enim fimplicipite intelligi aliquando follem , ali- 
quando trigonalem , paulloantefignificavimus. Iterum illud 
lgnorari hoc in loco nolo , etiam in gymnafiis paganica; pilae 
exercitationem in ufuextitifle, ut idem * Martialis lib. vu. * AdAtti- 
teftatum rcliquit. CU11T ' 

Nonpila, nonfollis, nontepaganica thermis 
Pr<eparat , aut nudi ftipitis icius hebes. 

Nam cum fapius a nobis indicatum fit, confuevifle fereom- 
nes , qui fefe in gymnafiis pila exercebant , prius pila ludere , 
& deinceps ftatim balnea ingredi , Martialis illis verfibus de- 
monftrat, inter cctcrospiladudosingymnafiis fecxercentium 
ad balnea praeparatorios paganicam quoque adnumeratam 
efle. Vltimum & quartum Latinorum pilae genus harpaftum fe- 
cimus. quod ob nominis fimilitudinem idem prorfus videtur 
quod <*?™&v Graecorum : erat enim pila , quam ludentes al- 
tcr alteri eripiebat. cujus vero magnitudinis , & ei qua matcria 
foret , haudquaquam ab ullo au&ore explicatum habemus, nifi 
quod Athenxus his verbis manifeftum facit, mrpaftum ro- 

R 3 tun- 



134 HlE RONYMI MERCVRIALIS 

tundum fuiffc. TftS j xxhitpfaov J$ £ elpoutyq (jtfj^jBv, Q ivb&cb IxuXeiTVy 

o tya TffdvTuv [juitofai ciaffd^ai^ : ld cft , Lufus autem piU har~ 
pafium nuncupatmm pheninda vocabatur , quem ego maxime 
omnium diligo . Siicut etiam verifimile fit ex corio ficut ceteras 
pilas conftaiTc. quae omnia , propterea quod tunc temporis 
nulli ignota eran r, au&orcs fcribere dimifcrunt. Ceterum ejus 
magnitudinem omnino cxplicaffe Galcnus videtur , quidum 
in libro de ludo parvac pilac harpaftumappofitiffimedefcribit, 
illud parvam pilam , & non mediam inter parvam & magnam , 
qucmadmodum voluerunt nonnulli, fuifle comprobatur. un- 
de & ludus, qui hodie a calce nuncupatur, etfi in aliquibus afli- 
miletur harpafto , in hoc tamen ab harpafto antiquorum dif- 
ferre videtur, quod illud parvum erat ; pilaautem, quano- 
ftrates calcc ludunt , major eft. Nam & antiquiores in pulve- 
rulento folo hac pila ludebant, ut teftatus eft Martialis libro i v. 

Sivc harpafia manu putverulenta rapis. 
& lib. vn. 

Non harpafia vagus pulverulenta rapis. 
Sclib. xiv. 

H<ec rapit Ant&i velox in pulvere Braucus > 
Crandia qui vano colla labore facit. 

Qux omnia, argumento effe poffunt, hanc exercitationem 
perarduam miffe , folisque validioribus hominibus conveniffe. 
quod etenim nequaquam mulieres hoc genere ludere valerent, 
anundi! anc pra te * * O vidii tcftimonium de ludis virorum ita fcribentis , 

Ho$ ignava jocos tribuit natura puellis , 

Materia ludunt uberiore viri. 
Sunt illis celeresque piU-, jaculumque trochique , 

Jrmaque, & in gyros ire coatlus equus ; 

ejusdem poetae verfus comprobant, ubi Philaenim quandam 
tribadem exprobrans, quod omnibus fere virorum muniis fun- 
geretur , quafi rem mulieribus pras aliis maxime infuetam age- 
b Maniauib. ret , poft multa h dixit , 

7 vcrt. 6 . * ' 

Harpafio quoque fubtigata ludit. 

Ideo 



$. tt.ft 2. 

cap. 2. 



t> liti r. Fen. 
3. dcfl; 2. c.2. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 1 3 5 

Ideo mirari foleo, cur "Cadius Aurelianus in orandapuc- * J;'V' fer 

rorum epilepfia velit nutriccs fphaera ludo, vel aliqua faltatio- 

ne exerccri, nifi fit fphaera apud ipfum foilis, qucm &pue- 

ros & fenes ufurpafle, fupra docui. b Avicennc cujusdam 

pilae ligneae mentionem facit , de qua poftcrius verba faciam , 

cum ad praefentem dc fphsriitica, altera faltatoria? partc, tratta- 

tionem minime pertineat, de qua hxc fatis. 

C a p v t VI. 

De Orcheflica , five tertia faltatorix parte. 

TRes faltatoriaepartes, cubifticam, fphxrifticam, 8cqua5 
nomine generis vocatur fimpliciter, faltationem, in 
fuperioribus eftecimus : quarum duabus ]am dcclara- 
tis tertia modo,qmm ficrupulofijfimam vocavit c Columella,fub- c H r b n 1™.^"!° 
nettenda venit, dc qua haec a nobis declarabuntur, primo a] ^- 
quid fuerit , fecundo quot fpecies habuerit , tcrtio cur ea ute- 
rentur majores noflri , quarto & uitimo m quo loco, <jr a quibtts 
exerceretur. Ariftoteles itaque in principio fux poeticcs , cum 
dixifiet omnia poefeos genera in hocconvenire, quodimi- 
tationes fint, imitationes dividit, quarum alias tradens di- 
verfis generibus imitari ut vel harmonia , vcl rythmo , vel nu- 
dofermone, alias divcrfasrcs, ut vcl meliorcs , vclfimiles, 
vel detcriores ; alias diverfo modo , ut vel agentcs , vcl intro- 
ducentes, vel narrantes, atquc aut alienam perfonam indu- 
tos, aut non mutatos ; dc faltationehaecconcludit : AVrwjj 

rco pvQpai (jufASv&q %&&$ afpovlou; , ol r of%>i?wv , yjj^ fi> «tb< tyg. r ^jW«- 
Tigopfcwv pvQpwv , nipSvTzq , ^ rffx% , k, %% , % 7^d^etg. Id cft : Numero 
<vero ipfio fine harmonia, imitantur fialtatores : ifli enim nume- 
rofia gefliculationis varietate, mores , pajfiones , & attionesimi- 
tantur. Ex qua orationc apparet, ofxv™ > fivc faitationcm, 
nihil aliud fuifle, quam facultatcmquandam motibus , ac ge- 
ftibus corporis , artificio quodam , numero & rationc fadis , 
imitandihominummores, affe&us, &a&iones. quicnimin 
vi 1. d civiliumdixcrat, nihil ejje inrerum natura, quodma- <* cap. 4 . 
gis exprimat rerum fimilitudines , quam numerus & cantus , 
fapientcr etiam fcripfit, faltatores in imitandis acliombusnu- 

mero 



136 HlERONYMI MERCVRIALIS 

mero uti. Quomodo hax per numerofos motus efficeretur 

imitatio, unus omnium clariflime pott Ariftotelem expreflit 

c probi.u- a Plutarchus , qui in i x. Convivialium faltationem trcs partes 

habuiffe fcripfit , Utionem , figuram , & indicationem .; co quia 

tota ipfa ex motibus, &habitudinibus, & quietibus confta- 

ret, perindeacharmonia ex tonis, atque intervallis : latio- 

nemdicitiple nil aliud fuiffe, quam motionem affeftus ali- 

cujus, vela&ionis, vel potentise repraefentativam : figuram 

vero fuifle habitudinem , dispofitionemque, inquammotio 

five latio terminabatur , nempe quando faltatores quiefcen- 

tcs fccundum Apollinis , vel Panis, velalicujus Bacchae (ut 

b 7 .dc kg. eftapud ^Platonem) figuram difpofiti in corporis fimilihus 

formis graphice aliquantulum perfiftebant ; indicationem au- 

tem fuiffe non proprie imitationem , fedalicujusrei, nem- 

peterra, casli, vicinorum numerofis , atque ordinatis mo - 

tibus fa&am declarationem. quemadmodum namquepoetae, 

dum imitantur , alias nominibus fittis , alias translatis utuntur > 

dumveroindicant, propria nomina ufurpant : fimiliter falta- 

torcs imitantes , figuris , & habitudinibus 5 declarantes autem , 

res ipfasprsdidis indicationibus utunttir : adeo ut fecundum 

Platonem, Ariftotelem, atque etiamPlutarchum, totahax 

faltatoria facultas in imitatione , folo motu facla , confifteret. 

ipfique faltatorcs nil aliud aftitarent, nifi quod fefe moven- 

tcsnumero, & ordine gcfticulantes , aut lationibus & figuns 

mores & affedus imitabantur, aut indicationibus declarabant, 

automnibus fimul mores, pcrturbationes , atque adioncs 

hominum rcpraefentabant. unde non absque iumma ratione 

Simonidcs poeta faltationem poefim taccntem , ficuti poefim 

faltationem loquentem vocare folebat : quamquam refert 

Plutarchus, tempcftate fua veram faltationem a muflca , cui 

affociabatur,depravatam fuiffe 5 atque a caelefti illa decidentem 

in tumultuofis ac indodis theatris inftar tyranni cujusdam im- 

perium tenuifle, idque poftmodum usque ad tcmporanoftra 

permanaffe,in quibus omnis faltatio corrupta eft\omnes corda- 

ti viri cognofcunt. Quis autem pritnus hujuscemodi faltatio- 

nemhominibusdcmonftraverit, fatis compcrtum nonhabc- 

tur, nifi quodTheophraftusapud Athcnxumrefert, Andron* 



c Loc. citat. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 137 

Cataneum tibicinem , dum fonaret , motiones atque numeros cor- 
pore ejjecijje , & ob id apud veteres faltare vocatum fuifle me- 
a/£<v , id eft ^ficelijjare ; poft quem Cleophantus Thebanus , & 
^Efchylus multas faltatoriae figuras invenerunt , quas £***<rp&s 
Sicula voce appellatas Epicharmi auttoritate infinuat Athe- 
nseus. unde & hodie apud multas Italix nationes balli nomen 
adhuc perdurat. Fuit porro haec faltatio tantze exiftimationis , 
atque honoris apud antiquiores, ut Apollinem vocarent,quem- 
admodum Pindarus : 

0*pj£»isw A'y\eucbS oivotosut ^fv^dftt^ tfmftov : 

Ideft: 

Saltator rex Jplendoris , pharetrateque Apotlo. 

atque illa quandoque ad tibiarum , vel lyrx , vel alterius in- 
ftrumenti fonitum, vel ad cantum, vel absquealiare perage- 
batur. Species autem illius innumcras fere recenfuerunt Ho- 
merus , Plato, Xenophon , Ariftoteles , Strabo, Plutarchus, 
Galenus, Pollux , & Lucianus : quze illarum praeftantiores & 
illuftriores habebantur , vel a regionibus , in quibus in ufu 
erant , aut repertae & illuftratse fuerant , nomen fufcepcrunt j 
vel ab inventore , & modo , quo efficiebantur : a regionibus 
appellatae funt Laconic<& , Troexenic* , EpirephyrU , Cretenfes , 
Jonic* , Mantiniacdt , Gaditam , de quibus fic * ] uvenalis. * Sit ^ l u 

JForfitan exfpectes ut Gaditana canoro 

Jncipiat prurire choro , plaufuque probata 

Adterram tremulo defcendant clunepuelU , 

Jrritamentum Veneris languentis , & acres 

Divitis urtica : ^ 

& hujuscemodi alia?. Ab inventore autem & modo voca- 
tx fuerunt aliae PyrrhichU a Pyrrhicho quodam Laconc, 
feu , ut alii malunt , a Pyrrho Achillis filio inventas , in qui- 
bus armati faltabant cum cantu , & fine cantu. ut videre licet 
ex icone ab antiquis lapidibus excepto , quem hic ponendum 
curavimus. 

S Pyr- 



i$S Hieilonymi Mercvrialis 




DE ARTE GYMNASTiCA Lib. II. 139 

Pyrrhichias autem noftris tcmpbribus semnlantur illa pugna- 
rumgcnera, quas Morejcas populari vocabuloappellant. At- 
quc hae varias nominationes obtinuerunt , ut Orjitis , & Epiche- 
dios pencs Cretenfes, Carp&a apud ^nianenfes & Magnetes, 
de qua Xenophon. v. de exped. Cyri libro , apochinos five ma- 
Brismos, quam mulieres faltabant, &obid MartypU voca- 
bantur , & quae ftabiliores , & varietate majore pratditx erant , 
x&daclyli, jambici, molojfica , emmelia , chordax ,ficinnis , Perfi- 
ca , Phrygia , nicatismus , Thracius , Calabrismus , Telefias a quo- 
dam viro Telefio , qui primus eam armatus faltavit , fic voca- 
ta, qua utentes Ptolemaei milites Alexandrum Philippi fra- 
trcm fuftulerunt , aliae tornatiles five verfiorU , quod fe in cir- 
cum vertentes faltarent. Erotianus , qui Andromacho Nero- 
jiis, quod fcribit Galenus , archiatrocontemporaneusextitit, 
has faltationes faxs vocatas fcribit, aliac infanse, ut caudifer* 
mongas , Thermauflris , ncc non anthema , quam faltantcs obi- 
bant , ita dicentes > ubi mihi rofik , ubi mihi lilia , ubi mihi apia : 
aliae ridiculas, ut igdis , maclrismus , apochinos , &cJobas, mor- 
phasmus , Glaux,&leo : aliae fcenicae , quales tragica , comica, 
& fiatyrica ? alix lyricae , quales pyrrhichia , gymwp&dica , & 
hyporch&matica. quae omnes quomodo fierent , non eft prae- 
fentistractationisdeclarare : fatis fit intelligcre , hanc tertiam 
faltationem tot atquc plures adhuc diverfas fpccies, quibus 
libellum proprium dicavit Lucianus, habuifle; ficut etiani 
diverfis motibus tampedum, quammanuumutebatur. cum 
cnim motus omnis, ex fcntcntia Ariftotelis, ex impulfu at- *7 P! : f 
que tra&u componatur , faltantes aut impellebant corpus , aut 
trahebantj & hoc furfum , veldeorfum, velprorlum, vel 
retrorfum , vel dextrorfum , vel finiftrorfum : a quibus poftca 
motibus componebatur fimplex ambulatio , flexus , procurfus, 
faltus , divaricatio , claudicatio , ingeniculatio , elatio , ja&atio 
pedum, permutatio : quibus tota faltatio perficicbatur. 



C A- 



140 HlERONYMI MERCVRIALIS 



C 



Capvt VII. 

De fim falt ationis , <jr de loco. 

Vm antiqui in certaminibus atque venationibus , pc- 
dum exercitationibus fcrc fcmper ftuderent , manibus- 
que movcndis nullam curam adhiberent , verifimile fit , 
ut prius faltatoria, partes inferiores duntaxat exercens, inventa 
fit , deinceps £«povou«* , qux ordinatas manuum motiones 
edocebat , ei adjun&a fit , ut una cum ceteris praedi&is mo- 
tionibus manuum connexionem , confcrtionem, compe&i- 
nationem , diftentionem , complcxum , alternationem faltato- 
rcs peragerent : atque ita univerfa faltatio ex motibus tam ma- 
nuum, quam pedum ad repraefentandasresformatisconflata 
flt. quod autem faltantes praecipuc brachia moverent , fignifi- 
i. & i. c cavit & <t Ovidius ubi dixit : 



arte amaiicu. 



. Sivoxeji, canta^fimolliabrachia, frlta- 
& 

Brachia faltantis , vocemmirare ca?ientis. 
Hujusfinisprimariuslicet (utdiximus) imitatio foret, nihi- 
lominus alios etiam fines cam habuifle comperio ; nam ad thea- 
tra & ad ludos voluptatis gratia , nec non ob rcligionem quan- 
dam ad facrificia in ufu fuifle prasterPlatoncmatquePlutar- 
y loc.cit tis. chumteftatur ^Galenus, qui inprincipiocurativae artisvehc- 
menter contra fui temporis homines invehitur , quod faltato- 
riae nimis opcram darent , quafi folis voluptatibus & ludis de- 
diti bonas artcs ncgligercnt. Quod pariter ad quaerendam cor- 
poris fortitudinem militaremque peritiam eadcm faltatione 
majores noftri uterentur , tametfi fupra ex Platone comproba- 
tumfucrit, tamen addendumeft illud, quod omnis armata 
faltatio, pyrrhichia vocatatamon ob aliud inventa fuit, nifiquo 
virtute illius tampueri, quam viri & muliercs , modo hoftes 
cffugcre, modoinvaderc,aliosque gcftus bellis gcrcndisncccfla- 
riosperdifcercnt. undeapud f XenophontemPaphlagoncs Mi- 
mam faltatriculam a Myfo pyrrhicham faltare juflam confpica- 
ti,admirantcsGra:cos interrogarunt,numquid mulicribus ctiam 
in pngna utcrentur. in hoc quidem faltationis gencrc cum 

Phry- 



e Lib 6- <ie 
C^ijcxptdit 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 141 

Phrynicus fe excellenter in fabulageffiflet, illum fibi Impcra^ 
torem Athenienfcs delcgerunt. Neque etiam difficile eft indi- 
carehanc eandem faltationem & bono habitui comparando, 
& fanitati confervanda: non parum conduxifTe, quandoquidcm 
de manuum gefticulatione , quam ^«gov«pW vocant Graeci, 
fcriptum rcperitur & ab Hippocratc & ab Aretxo , atquc aliis , 
pro exerccndis & fanis & intcrdum aegris corporibus ufur- 
patam cfle. Temporibus vero noftris faltationcs alias tcmporc, 
ordine , & certo modo fa&as talcm utilitatem praeftarc ncmo 
negaret, quemadmodum * Galcnus fc plurimos fanitati refti- J.J^S/S 3 ' 
tuifle, aliosquein eafoliusfaltationisauxilioconfervaflccon- cap.z, 
fltetur j qui fimiliter & faltatorum exercitationes intcr cetcra 
a medico petita reccnfuit. dumdixit: q'w?m aiavvmQiMwae 

a/ oug do/kovmi fxiynxy vj\ ts&tchvSvnq qacpo^ot 'myj.ax. » ^ cwhoMnwns 
i^owiScwTim, )L isrOavfaai , ilj %lg,%t£x<nv cJ3n zsh&fc v ro ffKiM> Id cft , fal- 
tatorum vehementes motus , in quibm maximefaltant , & velo- 
cijjime njolutati circum circa "vertuntur , nec nongenuafccientes 
furfum exfurgunt , atque crura plurimum attrahunt-, divari- 
cantque. ut dubitare ncmo dcbeat , quin orchefticam in 
gymnaftica medicinae jure collocaverimus; praecipuc quod So- 
cratcs in convivio Xcnophontis fc faltatoriam tum acl valetu- 
dincm eniciendam, confervandamque,tum ad corporis robur 
comparandum cxcrcuiffe palam profitctur , cu jus quoque gra- 
tia cum fibi amplam domum optaflfe fcrunt. Qui vcro hanc 
orchefticam exerccrent , varios fuiflc rcpcrio. Cinaedos maxi- 
mc omnium filtandi arti operam navafie fignificavit b Plautus : * rnmime 
apud qucm Pcriplc&omenes fcnex ftc ait : ?c«.°i?" *** 

Tum adfaltandum , non cimdtts magis aptus ef,quam ego. 

quamquamNon.MarccllusLuciliiteftimonio,atqjctiamPlauti, 
vult cinxdos dictos a veteribus faltatores ipfos, atquc pantomi- 
mos,^ ( % mveiv 75 <ru(Ax m Poetas ilmilitcr omncs non modo hiftrio- 
nes motus figuratos cdocebant, verum & ipfi quoque interdum 
faltabantjnam Thefpias,Pratinas,Cratinus, Phrynicus poetac o- 
mnes iccirco faltatorcs nuncupabantur,quia non modopropria 
drammata inter faltantes choros rcprcefcntabant , verum etiam 
extra propria poemata, volentcs omnes faltare edocebant. pucri 

S 3 quo- 



142 HlERONYMI MERCVRIALIS 

quoquc & mulieres omnium frequenti.ffi.me in faltationibus 

verfabantur , pott quos etiam faltationi operam navabant 

quibuscumque valetudinis &roboris gratia vel a medicis , vcl 

a gymnaftis illud agere praeccptum erat. Loca autem in quibus 

faltationes pcragerentur , primo , dum nondum excultse forent, 

fueruntvici, & platcae publicas j deinde, cum majorem di- 

gnitatem atque ornamentum recepiflent,ad theatrorum partes 

quasdamtranflataefuerunt, quae & ab Ariftotele , &aPolluce 

ob id orcheftra vocatae fucrunt , unde etiam chorea , nomen 

faltationis perelegans , emanavit. a theatris ad palaeftras , iive 

* Lib. i 4 . gymnafia illas tradu&as fuifle audor eft * Athenasus , cui aflen- 

i ?wbi P iV!' tiri videtur b Plutarchus in nono fympofiacon , ubi mentio- 

nemcujusdamfacit, qui pyrrhicam adeo cgrcgie faltaverat, 

ut pueros in palaeftra gefticulantcs excellcre vifus eflet. quo 

etiam in loco Meniscum paedotribam faltationis judicemcffe- 

cit , ut inde plane conje&ari valeamus paedotribas , gymnafio- 

rum miniftros, orchefticae non parvam cognitionem habuif- 

fe. In conviviis item faltationem cxerceri folitam fuifle tefta- 

tum clarifTime reliquit in Sympofio fuoXenophon , ficuti Plu- 

tarchus & Plinius , nec theatra eandem refpuifle memoriae 

prodiderunt. Concludo itaque faltationem a gymnaftica omni 

acceptam efle , ficuti fphaerifticam , quae orchefticae partes , in 

quam , & in palaeftricam univerfam gymnafticam divifimus : 

atque haec fatis de ipfa. 

C a p v t VIII. 

Ve Luftatoria. 

DEclaratajamfatis, quantum adhanc trattationem fpe- 
ctabat, faltatoria, modo palaeftricam , quae erat altera 
gymnafticse pars, ut aggrediamur, operaepretium eft, 
cui poftmodum & reliquas exercitationes tam in gymnafiis , 
quam extra fattas fubjungemus. Palaeftram multas fub fe exer- 
citationes habuifle demonftratum fuperius fuit, inter quas 
continuo primum locum obtinuit lu&a, a Gracis communi 
nomine zs»M y quandoque k*tw€a>j7**>7 five dejectoria aLaco- 
. hibus nuncupata. qu« illa ipfa fuit , quamhabuifle Jacob cum 

An- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. I43 

gelo, ac inde fuifle pcde IxCum narrant * facri libri, qui * ccner,j 2 . 
quod ajunt contigifle Jacob & Efau in vcntre matris , id etiam 
contigit Epeo equi Trojani fabro, qucm Euftathius ex Ly- 
cophrone narrat in ventre matris cum gemcllo lu&afie , & ve- 
lutivincitorem prius fibi viam ad exitum parafle. Hax nihil 
aliud fuit, nifi exercitatio quadam m loco gymnafii peculiaru 
nempe paUfira, five porticu tecla, qu& xyfius vocabatur , fieri 
folita , in qua luftatores bim nudi , untti oleo , & pulvere afperfi 
fefe brachiis complicantes , invicemque concertantes , alter alte- 
rum dejicere humicontendebant , ad quod peragendum cmbolx , 
parcmbolae , parathefes , & fyftafcs necejfano requirebantur , 
i!ludquepr& ceteris qu&rebatur, ut pedes primo comprehenderentur, b ^ k ^ 
quod ^Pfeudolus ebrius apud Plautum fignificavit , dc vino 1. 
dicens : 

Captat pedes primum , luclator dolofus efi. 

Scd anteqnam ccrtamcn inirent, mufculos prius calefacic- 
bant, pcrfri&ionibusque ac lenibus motibus explatiabant. quod 
fi aliquando haec agerc intermififlent , iis qucedam partcsrum- 
pebantur, convellcbanturque , ficutitradit * Galenus iv. de «ca P .» 
locis arTedis : qui etiam alibi fcriptum reliquit, hunc gymna- 
fticisin lu&is obfervatum efle ordinem, ut numquamvche- 
mentes inirent , nifi prius faciles & fimpliccs cffent edo&i , ne- 
quchasaggredi folitos antequam fricarcntur, nequc fricari , 
priusquam ungcrentur. Dixi binos, quoniam etfiplurcs pos- 
fcnt uno tempore eodem in loco lucta contendere, tamcn fem- 
per unus uni dumtaxat complicabatur, & apud nonnullos non 
folum viro vir concertabat , fed puelke quoquc juvcnibus con- 
tcndcbant, quemadmodum apudLaconcs, 6c itcutide Chiis 
refcrt Athenxus. Lu&am, quamnontcmcregymnafticarartis ^ ^ 
minimam partcm crcdidit d Galcnus , non dcfucrunt intcr an- pu iiu U m. " 
tiquos, qui omnibus aliis exercitationibus vctuftiorcm cxti- 
tillc autumarint, nominis illius qualitate du&i, quippecum 
(sraAon) apudGraecosnilaliud, quam vetuftatcmindicare vi- 
deatur : nam & locum exercitationum palacftram nuncupatum 
udhlw primo nominatum conftat. quamquam etiam non dc- ^ ^ 
fuerint, ut rcfert e Plutarchus , qui non palaefta nomcn P rob. 4 . 

&XP 



144 HlERONYMI MERCVRIALIS 

iffn^aiKvfi quafi antiquiffima res fu luda, deduaum cflfe voluc- 
rint, fed potiusquod folum hsec cxercitatio mhS , ideft luti, 
pulveris, & ceromatis egerct 5 atque ad id magisimpugnan- 
dum aliam quoque rationem addebant , videlicet haudqua- 
quam verifimile vidcri , ut lutta , qux omnium cxercitationum 
artificiofiflima & aftutiflima exiftit,omnium etiam vetuftiflima 
fuerit , cum manifefte apparcat , primo in ufum ea vocari , 
quse fimplicia finc ulla arte , & via magis quam methodo con- 
iiftunt : undeSoficles w*a^-Wt5 awA^eur , quod eft dolo & 
infidiis dejicere^ fuifle derivatum maluit. Pliniusautem W5 
vmKousxy id eft a conjunclis , fimulque connexis quatuor digi- 
tis , quia lu&atores hac manuum partc praccipue operantur , 
quafi ita ipfa appellata fit, perinde acpugillatoriaapugnis, 
quam fcntentiam aperte refellere videtur Julius Pollux , ubi 
nomen illud folam quatuor digitorum menfuram fignificare 
fcribit, a qua menfura deduci poftmodum exercitationis no- 
mcn valdc longinquumeft, & proinde melius fcnfifle viden- 
tur illi, qui W J w*a5v«i natam & di&am w*W, credunt, five 
&td £ wol&eiv £ ar^eo9rtj , quorum alterum apud.poetas, dejicere, 
& projicere & /pargere, quod poftremumab Homeroquoque 
ac Hippocrate ufurpatum teftatur Erotianus ; alterum apud 
Platonem in Cratylo a terra , vel in manibus elevare , qux 
omnia a luftatoribus intenduntur , fignificare conftat : nift 
quoquc velimus, ut.alii , .ita.di&am fcrf £ »M<n*£«v , x, tfn&m 
vrihotA, hoc eft appropinquari & vicinos fieri : quandoquidem 
curfores femper diftabant , nec unquam appropinquabantur, 
pugillatores pariter a defignatoribus numquam complicari 
permittebantur , fed foli luftatorcs hoc agebant : ut omnia me- 
lius in Syracufanorum nummis recognofcere poflumus , in 
quibus fic luttatores varios repracfentari , indicavit nobis Ligo- 
« Cap: «?. r j us> £ t a d hoc propofitum a Tertullianus inlib. de Spe&acu- 
lis ita locutus eft : PaUftrica diaboli negocium eft. Primos ho- 
mines diabolus elifit : ipfegefius colubrinavis efi tenax adoccupan- 
dum , tortuofa ad obligandum , liquida ad elabendum : Quam- 
quam non defuerint qui absquc hisce geftibus , fed tantum 
ftando &manus extendendocolludatoresvincerent,qualem 
fuifle Melancomam qucndam a Tito Imperatore vchementer 

ada- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. I45 




1.VCTAT0MS 



wmm» 



lib.de ma 
chinamcn. 



146 HlERONYMI MeRCVRIALIS 

adamatum narrat Theraiuius in orat x. de pace. 

TotahaecFacuitasin gymnafiis trcs fineshabuit, tempore- 
que Galeni mirum in modum ejus pcritia crevit, nempe quan- 
do refert ipfe primo dcart. xxin. lu&andi magiftros varias 
ac multiformes membrorum diftorfioncs, circumnexiones- 
queinvenifle : primum, ut athletxin illisexcrcerentur, quo 
in iudos , facrificia , & amphithcatra excuntes , vi&priam adi- 
pifci poflent : atque hujus luctatorix audores fuifle Antheum , 
• deieg. & Cercionem fcribit * Plato : Secundum , ut ad bella homines 
cxcrcerentur, quod exercitationis genus , primo in ufu poiitum 
alii a Thefeo Athenienfium principe ; alii a Phorbante Thefei 
paedotriba referunt. Tertium,ut homincs &pueriluttantes o- 
ptimum corporis habitum acquirerent, ficque fanitatem cura- 
rcntj inquo usque adcoelaborabant, & tons viribus conten- 
debant , ut non raro fic luctantibus oila aliqua frangerentur & 
luxarentur,quae illis palaeftrico quodam pa&o ab aliis diverfo fe 
rcmitrcre confuevilfe teftatur b Galenus. Hoc tamen animad- 
vertendum efle duco , Galenum non modo luttam athleticam, 
quamrefpublicasbeneinftitutasodiflefcribit,improbaflc,verum 
& fanitatiftudenteminterdum parce laudafleaitpotequa robur 
quidem augetur, at luxationis ac fra&ionis oilium, necnon fuf- 
focationis periculum immineat. Similiter & Clemens Alcxan- 
drinus qui tempore Galeni Romae floruit, in 1 1 1 . Pa:dagog. li- 
bro cap.x. ubi exercitationum tra&ationem habet, luttas omncs 
improbat, eam tamcn honcftiorem, & magis viro dignam facit, 
quae pir &%jixcv& & gratia bonae ac utilis valetudinis efficitur. 
Praterea , quoniam Plutarchus folummodo lu&am & pancra- 
tium volutatorium in palxftra cxerceri folitum fcribit,duo con- 
fideranda funt. Alterum, quod palarftra aliquando fignificat to- 
tum gymnafium , ut fupra declaravimus , aliquando locum in 
gymnafio,ubi tot exercitationcs a nobis in primo libro cnume- 
ratae peragebantur , aliquando locum , in quo foli luctatorcs& 
pancratiafta: volutatorii cxerccbantur , quorum certamina gra- 
via apud Galenum libr. 111.de tucn. valet. cap. 1 1 .appellantur. 
quemadmodum hic innuit Plutarchus, atquc etiam innuere vi- 
fus eft Galenus in fine libri de ludo parvae pilae. Alterum quod 
dtiplex eratpancratium, primum, dc quo agcmus infra, cx lutta 

& 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I J. I47 




148 HlERONYMl MERCVRIALIS 

& pugilatu compofvtum. Sccundum, quod volutatorium nun- 

cupabatur , fpeciesque luclae crat , nam in iuda ccrtantes fefe 

dejicerefUidebant, rectique mancbant '■> in pancratio autem 

volutatorio humi proftcrnebantur •■> atque ibi invicem , fequc 

mutuo convolventcs, alter altcrum fibi fupponere nitcbantur : 

qucmadmodum clariilime monftrant depidi hic nummi cu- 

jusdam Saluftii Audoris , qui fub Valentiniani Sc Placidiae Au- 

guftae principatu Africa: regno vi occupato , ludos fimiles at- 

quealios obvi&oriam edidit. 

x Lib. dc De hac exercitatione verifimile mihi fit , * Ariftotelem verba 

5r ilD " fcciffe,ubinullumereaum &ftantcm continenter &tutoince- 

g refru. dcre p 0l Y e demonftrat , quia perinde fe moveret ut palasftritae , 

qui per pulverem in genua fubfidentcs procurrunt. De hoc item 

*Sw£ dc alicui probabile videretur, locutum effe * Martialem,ubi dixit : 

Non nmo qui vincit , fedquifuccumbere novit 
Et dicit melitit ilw olvcMKtvQ7rciKlw. 

nifi potius exponendum efict dva^KivQ-miKlM, reflexionem , qua 

palaeftrita redutto pe&ore adverfarium rctrahebat, aci&um 

illiusdevitabat, aut potius ( ut erat poeta fcmpcr obfccenita- 

tum amator ) cam le6li lu&am interpretemur , quam y.Kivo7rocKtiu 

Domitianum vocafle tradit Suetonius. & quam a fpurciflimis 

tam viris,quam fceminis cxcrceri confuefle narrant Spartianus 5 

Lampridius & Capitolinus. De eodemitem loquebatur An- 

e 6.coiia. tyllus apud c Oribafium dum dupliccm luftam effecit, alte- 

cap.27, ram erc ftam, alteram fuper pavimcnto 5 pro luda fuper 

pavimcnto nil aliud intelligens, nifi pancratium volutatorium, 

quod tamen valde diverfum erat ab altera volutatione , ab 

w iib.de di^u. d Hippocratc eLhnMri®' nomine fignificata, qua homincs in 

pakftra humi proftrati vel foli , vel cum aliis circumvolveban- 

t r.b. 2. de tur, & de qua 'CxliusAurelianus verba fccit , ubi voluta- 

S " *' tionem in palxftra pro dimmuenda carne laudavit • fiquidem 

in ea nec certabant , neque complicabantur, led folum celeriter 

fupra pavimentum nitidum, aut pulverc confperfum fcfe 

/*.dcw.v*J. rotabant. unde/Galenus eam inter celeres motus non fine 

ratione pofuit. 



Ga* 



DE ARTE GXMNASTICA Lib. II. 149 

C A P V T IX. 

DePugiUtu, & Pmcratio, &Ceftibus. 

PVgilatoriam my^mlw a Graccis vocatam ante Trojanorum 
tempora in ufu fuifle , teftati funt Plinius, & ante Plinium 
Homerus, quem etiam <*Plutarchus in 11. Sympofiacon «Pwb.y.- 
obfervavit , continuo pugilatum lu&ae & curfui iccirco prapo- 
ponere , quoniam hoc exercitationis genus prius illis originem 
accepit , ficuti quoque b Lucretius hoc verfu innuere videtur, 1 uv *. 

Arnm antiquammus , ungues dentesquefuerunt. 

Quid vero efiet hajc exercitatio , quomodoquc perageretur, 
pauci ( quod ego fciam ) diligenter explicarunt , & minus ccte- 
rishancremintellexeruntilli, qui pugnam ceftuum , &pugi- 
latum idem penitus extitifle voluerunt. ex au&orum tamen 
fcriptis conjettura confequi poflumus, in hac exercitatione 
homincs nudos concertare confuevifle, pugnisque ftrictis vel 
nudis vel amea, vel lapidea fphxra pleniSjUndeir^po^a^eiV, 
vel loris , laminave circumfepti CcCc invicem percutere, modo 
caput, modo dorfum, modo brachia petcntes, neque un- 
quam fcfc mutuo complicantes 5 in qua pugna fuperabat qui 
vel adverfarium pugnorum ictibus in terram profterncbat , vel 
gravius & damnofius feriebat 5 quamquam non defunt qui 
etiam calcibus hujusmodi pugnam factitatam tradant,ob idque 
apud Scnccam cpiftola lxxx. non v$*»p\kw$«M fed f(pv^»x' Mf 
legendum putant. Qupd ctiam vi&oriae fignum eflet ipfius 
adverfarii confeflio , vel manu , vel aliquo alio geftu fa&a, qui 
ncgaretplane expers rerum cflet. Tyrrhenos ad tibiam -twm&w 
id eft pugillatu contendere folitos fuifle , ex fententia Eratofthe- 
nisrefert Athenaeusiv. Deipnofoph. Hoc certamen ^Plutar- '^T^ 
chus quidem exercendocorporiinferviifle, teftatum reliquit. 
egoveroitafcntio, pugilatum inter exercitationes a Galeno 
in 1 1 . de tuend. valetud. adnumerari , fed pro fanitate tuenda, 
proque bono corporis habitu comparando parum in ufu in 
gymnafiis fiufle. adquoxfcredendum duabus potiflimum ra- 
tionibus adducor, quarum prima eftv quod Galenus bis,= 

T 3 vcli 



150 HlERONYMI MERCVRIALIS 

vcl ter folummodo pugilatum nominavit ; & Antyllus , qui. 
hanc rem diligentiffime tra&avit,nullum poeta: verbum de hac 
exercitatione habuit, ficuti nec ullus alius lide dignus mcdicus 
exccpto Areta:o,qui in vertiginofis pugilatum commendare vi- 
detur : nift (quod ego fufpicor) fit Grxcus contextus deprava- 
tus. Quod fi pugilatus medica? gymnafticx exercitationis ge- 
nus extitilTct , acquum certe erat, non adeo abomnibus filentio 
praetcriri. Altera ratio eft , quod , ii naturam pugilatus exa&e 
fpe&emus , cum percuiTiones & evitationes bellum gerentibus 
neceflarias xmuletur , ut dicebat Plutarchus, edoceatque, quin 
militarem peritiam magnopere adjuvet, inficiari nonpolTu- 
mus 5 at cum folum brachia, atque pugnos excrceat , interdum- 
que potius plagis acgravibuspercuflionibuscorpusoftendat, 
quomodo valetudinis confervationi , bonique habitus acquift- 
tioni conferre pollit , non video : ut tuto dicendum fit, pugila- 
tum in gymnaftica medica exiguum ufum habuifle , in militari 
veromultum, inathleticaplurimum : cujusprincipes&aucto- 
res fuiflcAmycum atque Epeum,prodiderunt Plato & Galenus; 
nec non in qua adco Glaueus Cary ftius excelluit , ut quinta & 
vigefima Olympiade coronatus^/&* , id cft, pugilatoris nomine 
per excellentiam merucrit vocari. Pugilatorcs iftos pinguedi- 
a inF.un.aa nicomparandae opcram dedifle legitur apud * Tcrentium.quod 
*■ <«• 3. agebant, ut gravius pcrcutere valercnt, & piagas iplis illatas mi- 
nus fentircnt : cft enim experientia & ratione comprobatum , 
obefos minus ex carnibus injurias fentirc. Cur autcm Tefprio 
ille Plautinus ab Epidico interrogatus , quomodo hcrilis filius 
valeret, vcfpondcat, pugilice atque athletice , non eft admodum 
* 3 . deaiim. difficile conje&ura confequi. quodetiam ^Galenus fcriptum 
reliquit , lu&atores potiflimum athletas vcros efle vocatos , fcd 
paullo ante ipfius' tempora etiam eodcm nomine appellatos 
t piaut in e- f u j(f e pugiles , & pancratiaftes. qua de re ficri potcft nt c plauti 
aetatepugiles ab athlctis diverfi effcnt, utrique tamen robori & 
corporis craflitiei ftuderent,& iccirco fervus illc merito pugila- 
tum & athleticam feparaverit, hcrumq; fuum robuftum & pin- 
gui vcntre cfte fignificarit.Ex luda & pugilatu tcrtium quoddam 
exercitationis genuscomponebatur, quod pancratium commu- 
niter gymnaftici omnes appellabant,in hoc (ut tcftatur i Arifto- 

teles 



d Cap.j 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. i 5 x 

tcles primo Rhetoricorum) qui exercebantur,adverfarios,& pu- 
gnis ferire , & comprimere, & continerc, & dcjicere ftudebant : 
nam pugiles folis pugnis contendebantmec unquam complica- 
bantur; ut commcndanda fit urbanitas Horatii, qui 111. Satyr. 
lib. 1 1 . venufteadmodum phreniticos, quod pugnis miniftros 
& adftantes fcrircnt pugiles vocavit.lu&atores complicabantur, 
& comprimcbant , ut dejicercnt , fcd pugnis minime pcrctitic- 
bant, pancratiaftae tum utroque utcbantur, & tum etianiqua- 
cumque alia rationc, ut dcntibus , genibus , calcibus , talitris, 
deniquetotocorpore (utdixit«Paufanias)adverfariumvincere * in '-? Efa- 
contendebant, atque in eo a pugilibus differebant, quod illi pu- C 
gnis ftri&is, hi digitis folummodo inflcxis certabant, atque hoc 
fignificare voluit * Galenus ubi fcripfit : £/ jj «W@^ r Juktvkm Jj^jj motw 

xoifAQQyj, 10 %K(A& *$ X^ g }tvono (axKisk TvTf hv TmyKpgcnw cTOmttVS<riv 

coutJw ofAQw, hoc eft , fin autem unusquisque digitusfle&atur , tna~ 
nusfigura iis masimefimilis evadet, qui ipfkm in pancrmio proten- 
derint. talis etenim manuum figura prehcnfandisadvcrfariis, 
cui maxime ftudebant pancratiaftae , ut nomcn quoque ftgnifi- 
care vidctur, valde accommodata crat,his de caufis exercitatio 
hxc7m^»x loV vocata eft quandoque, ficuti Plato Euthydemum 
mpit*%fi¥ dixit , nccnon ambobus difficilius ccrtamcn habeba- 
tur, ob quod Galcnus in vi . Epid. ubi rcnibus affectis exercita- 
tionem commendat Hippocratcs , fub tali excrcitatione non 
deberepancratiumob magnitudincm laboris intclligi credit , 
qua itemrationepermotum opinor Platonem , dum vin.de 
legibus fua illa parum ab aliquibus approbata feminasexercen- 
di ratione ductus , mulieres folummodo poft nubilem aetatem 
pancratio exerceri confulit. dcPanctatii fpeciequapiam loquc- 
batur mca fententia Galenus , quando in commentariis fuper 
libellum de falubri diarta dixit, gymnaftas fere, quos impingua- 
re volebant,conftituiffe,interexerccndum ^oa^tSvjj, £ <ru[Axn- 
fx»x^ v > (crant enim quaedam cxercitationum gcncra ) ut fcilicet 
jungerentur, & toto corpore certarcnt, fed nudi, ac fine com- 
plcxu. Panaetius quoque apud Gellium libr. xi 1 1 . cap. xxv 1 1 . 
pancratiaftarum geftus & lufus hunc in modum pinxit. Ut Junt 
s4thletarumquipamratid(iYic\xuspa.ncratlaft.x) vocantur, nam 
ficuti illi adcertandum vocatiprojehu alte brachiisconfifiunt , ca- 

put- 



valct. cap.ult. 



152 HlEROKTMl MeRCVRIALIS 

putque & osfuum mtmibus oppofitis , quafi v allo pr &muniunt ■, mem~ 
braque eorum ommn , priusquampugna mota eft , aut advitandos 
iclus cautttfunt , aut adfaciendosparata , &c Hanc excrcitatio- 
nem ex his fuifle , quae in gymnafiis peragebantur, perfpicue 

m Lib Ek& llgnificavit a Propertius, ubi palaeftrarum Lacedamioniorum 

»• exercitationes decantans dixit : 

.£> patitur duro vulnera pancratio. 

Neque tamen ob id colligerc dccct , pancratium apud medicos 
multum in fanitatis ufum venifle, quoniam , ft pugilatus & lucla 
rarius ab iiscorpori cxcrcendo probabantur , tanto minus pan- 
cratium ex pugilatu & lu&a conftans fanitatimultum exufu 
L?;r d t«™ e ^' eflfcpotuifiecredendumeft. quod fi b Galenusaliquando fcri- 
pftt ; fe plurimos pancratio fanitati reftituifle , aut in ipfa con- 
fervafle , illud efFecit in iis , qui exercitationibus hujuscemodi 
folisdeditierant, atque tunc magna prudentia & dcxteritate 
adhibitis: ut nequaquam inferendum ftt,pancratium in gymna- 
ftica medicinae locum aliquem pracipuum habuiffe;quamvis 
fecusplurimumejusau&oritas inathletica valuerit,atqueetiam 
in bellica ; quandoquidem in ludis & certaminibus usque adco 
pancratiaftarum fpedtaculum oble&abat atque rcputabatur , ut 
etiam nobiles illud exercere non recufarent , qualis fuit Phry- 
nonAthenienftum dux pancratiaftes clariflimus, quemPitta- 
cus Mitylenacus fingulari contendens certamine refte fub cly- 
peolatenteinvolvit, atque hoc modo fuperavit : qualisitem 
fuit Autolicus,cui ob gloriam pancratii in Prytaneo loco Athe- 
nis dignifiimo ftatua erecta fuit. Invenio etiam quoddam pu- 
gnse genus apud veteres pancratium nominatum , fed advcrfus 
beftias tantummodo id committebatur, ut videre licet apud 
Caflianum lib. collat. v.cap.xiv. Simile profe&o pugilatui 
vcl potius ejus quaedam fpecies erat certamen illud , quod cefti- 
bus peragebatur. ii autem erant laminac aeneae manibus alli- 
gatx , quibus autem alligabantur , erant lora quaedam punttis 
interftincta, quae manibus & brachiis circumcirca alligabantur, 
irt non modo pondere aliquo & crafiitie , verum etiam foli- 
ditate ceftibus certantes feipfos ferirent. unde patct hos aliqua 
cx partc diverfos fuifle a pugilibus proprie vocatis , nempe qui 

folis 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 153 

folis manibus in pugnos conjun&is inter fe dimicabant.-quam- 

vis etiam ita certantes nonnumquam pugilesvocarifcio, ut 

apud M. Tullium 1 1 . Tufculanarum quxftionum libro. Cefti- 

phoros in gymnafiis quoque exerceri folitos teftatum fecit a Pro- * Lfi».j.ciegr4 

pertius,qui lib. 1 11 .in pakeftris Spartanorum puellas ctiam cum n ' 

ceftibus cxerceri confueviffe, in hunc modum fcribit. 

Nunc ligat ad ceflum gaudentia brachia loris. 

Quod vero hujuscemodi certamen potius athletae, quam fani- 
tatis ftudiofi exercerent , ex iis , qux fupra de pugilatu fcripfi- 
mus , facile cognofci poteft : quandoquidem tanto deterius 
percuiliones ceftibus impadae corpora hominum, quampu- 
gnisafficiunt, quantopugniexpanlis manibus. quarenoneft 
credibile fanitatis ftudiofos hocexercitationis genus adamaifc, 
& qui fe verberibus , plagis , &i&ibus pugnisque exponeret, 
fanitatiadmodum confuluhTe : ficutex advcrfo athletas non 
parum eo dele&atos, hinc conjicere poftumus , tum quia maxi- 
ma populum hujuscemodi pugna dele&atione afficiebat , tum 
quia gloriam &pramia ex ea populi voluptatein amphitheatris 
& facrificiis comparabant. Ceftibus enim clarum fuiflc Amy- 
cum Bebryciorum regem , Neptuni filium a Polluceoccifum , 
fcripfit ValeriusFlaccus iv. Argonaut. 

Sparta terapnaa pugilem cum Gymnade pinguem 
Straturh Bebryciis Amicum fufpexit arenis. 

fimiliter * VirgiliusEntcllumac Daretem, & * Ovidius Bro- b 1 ■^ ne;d - 
thcam ac Ammonem ceftibus valuiffe fcripferunt. itaquc inter morph. 
pugilatum, pancratium, &ceftus, unumpancratiuminme- 
dicina gymnaftica frequentius, ccteros duos rarius ufurpatos 
cffejam liquct. Narrat PlutarchusLycurgum ea certaminum 
gencra fuftuliffe,inquibus #«p *v*T«veTWf manus adferiendum at- 
tollitur, quod hujusmodi exercitiafrangant & dcbilitent potius, 
quamfoveant corpora. Pugilum autem, qui ceftibus ccrtabant, 
necnon ccftuum ipforum varias pi&uras hic damus, ut ipfas 
velex fcpulchrorum , vel ex gemmarum antiquarum fculpturis 
captas nobis dcdit PyrrhusLigorius, in vcterum monumcntis 
renovandis pcritiiTimus. 

V C a- 



1-54 



HlERONYMi MERCVRIALIS 




DE ARTE GVMNASTICA Lib. II. 155 




JJ6 HlERONYMI MERCVR.IALIS 



CAJESTVS 





DE ARTE GYMNASTICA Lib* II. 157 

C A P V T X. 

De Curfa. 

INtcr cetera , quae ob vitse confervationem animalibus a na- 
tura tributa fuerunt , currendi poteftatem prascipuam efle , 
omnes qui eorum ftatum coniidcrare volent, finelaborc 
intelligcnt , fiquidem cetcra quarque , quibus feipfa tuentur , 
velnonftatim connafcunrur , vel non perfe&e corpora defen- 
dcrevalent, quin ab infidiantibus aliqua expartelxdantur; 
at curfus cunctis fere ab ortus principio donatur , atque ita cor- 
poraab infidiatorum , & omnium offendere valentium injuriis 
tuetur, ut nullam lasfionem ea fuftinere patiatur. quo magis 
homini valde conquerendum eflet, cum multo tempore ad 
currcndum ineptus degat j niiT&ipfe, cui crura ambulatio- 
nis & curfus gratia a natura in eam figuram fabricata a Arifto- iSSSS 
teles & b Galenus prodiderunt , hanc ja&uram cuftodia paren- J^jjj. , 
tum, fub qua tunc vivit , facile emendaret , qui etiam naturas ufa parttun. 
donis non modo ad vitam confervandam , verum etiam ad 
camjucunde fimul atque fane traducendam velfolus,velom- 
nium animalium maxime uti novit , ficuti in curfu vidcrcpof- 
fumus,qui cum vitx duntaxat confervandac caufla homini tri- 
butus foret, eo tamen ad gloriam, ad voluptatem,ad fanitatem 
confequendam uti non azgre tulit. Quis nefcit majores noftros 
intcr alias exercitationcs , ut difputat Plutachus 1 1 . Sympof. v. 
ad fpectacula,admilitarescxercitationes, ad fanos habitus ac- 
quirendos inftitutas,curfum quoque habuifle ? cui locum pecu- 
liarem in gymnafiis alTignatum nullum videre licet , quod hxc 
exercitatio in viis ipforum communibus , dum ab aliis non oc- 
cuparentur , fieri pofTct , atque etiam quandoquc in loco , ubi 
altuspulvisftratuserat, ficredimus c Luciano, agcretur. ne- c d 
que enim peridromidas ad curfum , etfi nomen innuat , fcd ad 
deambulationis ufum inftitutasfcimusex fuperioribus. Athle- 
ta; , qui ludorum & certaminum gymnicorum celebritates rc- 
prxfentabant , usque adco currendi vim interdum xftimabant , 
ut (quodrefert^Plinius) licncm fibiipfisinurendum curarent, rfiib.11.c37 
quominusille currcndi celeritatem, ficuti folet, impediret: 

V 3 Hujus- 



In clia!o°Q 
egyinnajiis. 



corum 



S58 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Hujusce curfus certamen , ftcut & lu&as primos Eleos fme ullo 
&6.Eiia yeteris mcmoriae exemplo inftituifle au&or eft a Paufanias : 
apud quem fimiliter legitur , Endymionem filiisde imperiota- 
lc certamen in Olympia propofuilfc 5 necnon currendi mo- 
rem, Nemiacis &Ifthmicis intermiflum, abHadriano refti- 
tutum efle. Exquo loco fcire poflumus 6c fervos & ingenuos 
antiquitus in curfus certaminibus contendiflc : eomagisquod 
tradit Lampridius , Alexandrum Severum nunquam curjbrem 
nififervum voluijfe , quod dicerct , ingenuum non nifi in facro 
certamine currere debere. Et laconicos , unaque Cynicum 
Diogenem curfum tanquam militibus futuris inutilemda- 
mnafle conftat, quod quoque in libro ad Thrafybulum conrlr- 
mavit Galenus, illud tamen puto veriflimum , non omnes fer- 
vos,nec in omnibus agonibus contendifle, fed tantum in igno- 
bilioribus,aquibus arcebantur ingenui facris dumtaxat addic~ti: 
ficut etiam liberti , prasfertim imperatorum , quos fingularibus 
privilegiis eos donafle hiftorici plerique referunt.EtAriftoteles, 
qui 1 1 1 . Politic. 1.11. fcribit apudCretenfesadcertaminafervos 
nonfuiffe admiffos, innucre videtur apud alias gentes iervis quo- 
que efle conceflum. Ex altera partc * Plato ad bellicas exercita- 
tiones ita curfum commendavit, ut non modo viros & juvencs, 
verumetiamvirgines, pueros, eosqui grandiores erant , & 
mulieres, omnesque tam nudos, quam armatos ad curren- 
dum exerceri voluerit , non in ftadio folum , fed & in dolicho, 
* rrobi. j. m diaulo, & in ephippio, ut jure difputetur apud « Plutarchum, 
n.fymp. antiquiorne fucrit in bellico & concertatorio uiu 
lufta & pugilatus , an curfus. Platonis fententiam fecutus 
d Lib.i. ca p.9. d Vegetius in commentario de militari exercitatione fcriptum 
1'eliquit, ad curfum pr&cipue juvenes , qui militari difciplinac 
incumbunt , ajjuefaciendos ejfe , ut majore impetu in hoftem cur- 
rant , ut loca opportuna celenter , cum ufus venerit , occupent , 
veladverfariis idem facere volentibus prtoccupent : utadexplo- 
randum alacriter pergant , alacrius redeant : ut fugientium 
faciliustergacomprehendant. Refert Salluftius deMagniPom- 
peii cxcrcitatione eum cumagjlibiis , faltu \ cum velocibus , cur- 
fu; cumvalidis, vechccrtajfe; neque aliier Sertorio &quandum 
'umquam fuijfe, nifi fe, & fuos milites hujusmcdi frequentwus 

C'\ L 1 - 



l g. de legib. 



DE ARTE GVMNASTICA Lib. IL I59 

exercitiis ab beUa praparajfet. Ex quibus colligitur , curfum 
hunc in gymnaftica bellica maximi momenti fuifle , & quem- 
admodum athleticum quatuor praxipuas habuiflc fpecies, 
ftadium de quo D. «Paulusloquebatur, quandodixit curren- * » Corinth. 
tes in ftadio ob corruptibilem coronam certare ; dolichum , diau- 
lum , & armatum , in quorum poftremo bis Callicratem vi- 
citTe fcribit b Paufanias, unde sw«To^e>oi , M/£octyo^o< , tiswKotys- b Llb - 5 - Eliac: 
fxoi oTTtoTotpoytQi , di&i funt horum exercitatores. Qui pra> 
terea Ariftotelem 1 . lib. mag. moral. & Galenum medicum 
in n.&invi. detuend. valet.libro nonofcitantervidit, in- 
telligere facile poteft , curfum inter exercitationes fanitati , 
ac bono corporum habitui conferentes non exiguam partem 
habuifle, quando etiam c Seneca inter exercitationes corpo- * Epin iy;. 
ris, quarumrationemhabendamcenfuit, primum locumcur- 
fui dedit, etfi non admodum percipio, quid epiftola lxxxiii. 
indicare voluerit dumfe hieran fecijfe , quod raro evenit curfori- 
bus, ait : namfi (ut eruditiiHmus Muretusputat) prohiera 
mediam ftadii lineam concipiamus , quomodo curforcs eam 
raro facere dicat , non fatis aflequor. Hujus tres tantum fpe- 
cies effecifle Antyllum reperio , alteram in anteriora curren- 
di , alteram in pofteriora , alteram in orbem. quamvis item 
apud ^Galenum, & dolichum, & diaulum reperiri fciam , di.detmai.. 
quorum alterum refert ipfe , Graecis continuatum diu cur- 
fum llgnificare , quem tamen major pars auctorum duplicis 
ftadii fpatium extitifle cenfct, alterum vero definiunt fere 
omnes fuifle curfum , quo ftadium femel currebant , & re- 
currebant. Itaque ftadium erat curfus , unius tantum ftadii , 
dolichus duplex uno curfu ftadium 5 diaulus duplex & ipfe 
ftadium , fed reflexo curfu. ut fieri pofle credam peryftilii in- 
terioris ambitum, quem diaulum, ob duorum ftadiorum 
menfuram vocatum tradit • Vitruvius, hujuscemodi curfui * Llb ^ clJ 
infervifle. Quapropter falfum illud efle deprehenditur , quod 
apud Suidam legitur , ftadiodromos longiorem traclum metiri cur- 
fudolichodromis, cumhujus contrarium manifefto intelligatur 
cx Parmenonis epigrammate : 



160 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Tlcfis.' civotxvx.heiTU\ £oX{%g JV^©"* ev s«<A'w ^g 
O'£0c \Kou)vq'$u@* mdjpoiTQg i$i tcv^. 

Idcm ex proverbia p>/ £fW cv sw#a> ^oaj^ov a Polluce libro 1 1 r, 

citato magis adhuc confirmatur , quo fignificatur , in re mi- 

nori non efie quaerendam majorcm. Ad haec habuit curfus 

muitas fpecies a locorum varictate defumptas , quoniam fi 

quando cxtra gymnafia curfitabant , prout neccffitas com- 

moditasve poftulabant,aut pcr plana loca , aut per afpera , aut 

pcr xqualia , aut pcr insequalia , aut per prata , aut per montes 

curium agebant. Ncque hic mirari debet quisquam, quod 

valetudini ftudentes extra gymnafta quoque currerent ; pro- 

ptcrca quod loca funilia cum haudquaquam omnesformas 

cxcrcitationibus quibusvis aptas haberc poffent , cogebantur 

interdum homincs , prout valetudinis ratio exigebat, extra 

gymnafia prodire, ubiperindeacinillismodoinduti, modo 

l*;partic. nudi currcbanr. de quibus omnibus extat a Ariitotclis fenten- 

p «!c X" & tl * , quod currentes nudi vefiitis colortitiores redduntur , ut omnes 

qui loca libera & afpiratiora incolunt , melius colorantur , 

quam qui impcdita & filentia tenent. 

C a p v x XI. 
De Sdtu. 

CVrfui faltus, **/** a Graxis gymnafticis vocatus, non 
parum allimilatur , nempc qui , ficut curfus efl continua- 
tus faltus , ita ipfe fit intercifus curfus j hunc a faltatione , 
de qua fuperius fermonem habuimus , longcdirTerre,^ nullus 
ambigit, cum opus alterius o?x*>o$v4, alterius »&i&m , & a Plato- 
ne,& a Galeno,& a reliquis probatis auftoribus dicatur. Hujus 
cxercitationcs nullum fere ad bellicam cxercitationem crTatu 
dignum , aut non faltcm necelTarium , aut non admodum cre- 
brum ufum cxtitiffe , inde conjiccrem , quodPlatointeralias 
nullam prorfus dc illo mcntionem fccerit , fcd unius * Vegetii 
in hac rc non contcmncndi audoris teftimonium me fecus 
fentire cogit , ubi fcribit juvenes , qui wilitia operam navant , ad 
fdtum prdcipue exercendos cjfe , quo velfojfe tranfiliuntur , vel 

impe- 



b Lib. t.dc re 
milic. cap. 9. 



DE ARTE GVMNASTICA Ub. II. 161 

impediens aliqua altitudofuperatur , ut , cum ejutmodi difficulta- 
tes evenerint, poffint fine Ubore tranfire. In athletica vcrofa- 
cultate faltum locum habuifie , praeter Pindaricos interpretes , 
qui inter ludos in pentathlo contentos, faltum primumhoc 
verficulo fecerunt : 

ideft, 

Saltus , tum difcus , tum lucla, &jacula, curfus y 

teftatur abunde Ariftoteles , quiinlibro de communi anima- 

lium greflii fcriptum reliquit , pentathlos athletas halteribus 

utraque manu comprehenfis majorem & concitatiorem ialtum 

edere , quam non comprehenfis , quod item poft ipfum Theo- 

phraftus in libro «fei k*W plane confirmavit. Porro gymna- 

fticam medicinae faltu nec ipfam caruifle , fatis comprobavit 

Galenus , dum eum inter ceteras palxftrarum exercitationes 

ftfpius recenfuit : fed Antyllus penes Oribafium diligentius 

omnibus, & faltum exercitationem fanitati idoneam efle , & 

quidfit, demonftravit , ubi hanc fententiam habuit : quod 

exilire & faltare inter fe dirTerunt, quoniam W*i' , five 

exilire, eft motus quidam curfuifimilis, quando fcilicct eo- 

dem in loco corpusmanetpoplites infle&endo & circumvc- 

hendo, faltus five «V* cftmotusferme continuus infublime, 

vel tamquam medium , vel tamquam metam , nulliscertis lcgi- 

bus , ncque imitationibusterminatus , ob quod a faltationc dif- 

ferre apparet, nempe quam legibus , numeris , & imitationibus 

utioftendimus. Has faltus fpccies * Senccam intellcxifle exifti- * E P ift.i$ 

mo, dum proexerccndocorporefaltumcommcndabat, vcl 

qui corpus in altum Jevat, velquiinlongummittit, vclqui 

falmris, aut fulonius dicebatur. Exilitionc olim utebantur 

Lacaenaj mulieres , ad natcs faltando, qux rctroflcxiscruri- 

bus ita faltabant, ut calcibus nates attingercnt, quandoquc 

cruribus alternatim inflexis, quandoque veroutrisqueuno& 

codcm tempore. Has rnulieres poftmodum sereis ftatuis rcprx- 

fentafle Callimachum ftatuarium , ob nimiam diligentiam Ca- b 

cirotechnum nuncupatum , au£tor eft *Plinius. quem autcm c 

X p.o- 



lib ^.cg. 
i: ca finetfr 



162 HlERONYMI MSRCVRIALIS 

proprie faltum , Antylli au&oritate , vocamus, ingymnafiis 
duplicimodo ufurpatum invenio; altero, quando ialtantes 
vacuismanibusfcipfos in fublimc agebant : de quo verba fa- 
*u:>.i'.;coir- c i en s a Ariftotelcsferipfit, arduum & difficile efle faltu con- 
fidi. tincntemagcremotum, argumentum afterens equorumillo- 

rum , quos pompa; gratia feflores fuftinere , nec progredi finere 
foient , & qui ita fefe moventes cito laflantur , & fatigationem 
fentiunts alteroquando manibus ponduscula capiebant , ut 
illis firmati vchementius faltarent, quae ponduscula tametft 
ab Ariftotele & Theophrafto «A-nie^? nuncupari fciam, ta- 
mcn dteH&s aliud exercitationis genus cxtitifle, inferiusde- 
monftrabo. Intcrim lapfum Cottiarii adnotare placet , qui in 
cc mmentariis in fecundum Galeni de compofit. medicament. 
fec. loc. librum, hujuscerei ignarus , damnandum putavit 
Budanim,quidixerit, certantes faltu hdteribm ufosejje j nam 
utilli fortaffe donem, quae ait de halterum & hal&erum di- 
vcrfitate; nihilominus Ariftoteles v. probl. vi i i. & Theo- 
phraftus libro de laflit. ajunt,(quod ipfe negat) Quinquertiones, 
&aliosmcliusfaltare, filapidem, velhalteresmanugeftent, 
quam fi brachio inani jactentur. id quod etiam a Themiftio in 
quarta oratione confitmatum reperitur. Vnde fortafie & apud 
Galcnum i i.detucnd.valet. &apud Arremidorum legendum 
non *hKiy£ts & dhKTYi^u , fcd dKiti^f & dhTYiejH : quando fcilicet 
apudnullum alium au&orem hanc vocem *A>cwp«? ufurpatam 
invenirc mihi contigit. Quomodo vero faltatio ifta tam ab 
athletis, quam ab aliis perageretur, haec equidcm conjicio, 
videlicct quod interdum per plana loca continuatis faltibus 
faltabant, atquetunclimitem, unde principium faltandica- 
piebant, $»-m& appellatum , & menfuram *«woV<* di&um ha- 
bebant, quemadmodumquoque &terminum, quem attin- 
gerc, magnam; pneterire, maximam laudem fuifle verifi- 
mile eft,«rx^tt«c, icu forfan,ut eft in Gloflario antiquo,lw«ju/$/'ai 
interdumvocatumputo. Etfiquoque fcamma & i<ncap$^<x, i\- 
gnificaflefcioaggcres, & tcrminos illosqui conftituebantur 
dccertantibus, perindeachodicluforibus &monomachiscon- 
ftitr.untur funcs» vcl ligna , qua: nec attingere, nedum tranfilere 
licet, undc fathim cft adagium in eos , qui mctam tranfiliunt, 



zr,« 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. 1 1. I63 

mm 



lilftlllilil i llllllillllillll i 




v. Seft. 
orob< 



164 HlERONYMI MERCVRIALIS 

tt^xv vkrsp ™ eo-x^^votjaliquando ex humili loco in altum falta- 
bant , aliquando ex alto in humilcm , intcr quos majorem la- 
borem afferebat , qui ex humili in altum efficiebatur, cum fim- 
pliciter adfcendere, quam defcendere continuo laboriofius 
praedicaverint * Ariftoteles & h Theophraftus. Neque folum 
n?;.dciaff.- manibus ponduscula faltantes, ut melius exercerentur, ha- 
buiife invenio, immo vero & graviora pondera interdum fu- 
pracaput, nonnunquamfuprahumeros, aliquando in pedi- 
bus geftafie , quemadmodum videre eft ex vetuftae tabulae 
pidura, inquafaltantesappofitiirimerepraefentantur : quam- 
quc ut antiquam & veram a Ligorio accepimus. 

An ea pondcra dumtaxat ad majorem exercitationem fa- 
ciendaminfervirent, ita exiftimo , iis , qui gratia valetudinis 
exercebantur , hunc finem habuiffe. At aliis ad gloriam quan- 
dam inanem potius tendebant quod fcilicet, quimajoribus 
ponderibus onerati longius & altius faltarent , ii majoribus 
prcemiis atque honoribus decorarentur, Erant quoque qui 
fupra utres olco unctos & vino plenos pedibus faltarent 5 inter 
quos vi&ores ii cenfebantur, qui ita Mz dexteregerebant, 
ut prx lubricitate humi non cadcrent. atque hi pro vi&oria; 
prjemio utrem cum vino fcrebant:qui vcrotcrram natibus per- 



./Wolttbu/ vn pralur unchf saX\ere 
er uWcj 




pp« JfiZ ZZ^drttm SUpha.nomum tnyemma_ 



cuu:- 



DE ARTE GyMNASTICA Lib. II. I65 

cuticbant , non (ine magna voluptate fpedatoribus rifum mo- 
vebat. Id autem antiquitus obfervatum in ludis Baccho dica- 
tis, quos *<ntuKtx vocabant,proditur,in quibusutrcs caprinis pel- 
libus conflati faltibus calcabaiitur in caprarum contemptum, 
quasadeo vitibus infelte creduntur. Dehoc Ariftophanesin 
Pluto k'*tuKletgwreuifa^sTlu}*lbeJ*'. ideft, hicjub dio Jupra 
ntremjdlta, &Eubulusapud Ariftophanis interprcrem k* jdf 

1* rSn dmov «V fxinv «««JsWf einlfhec&e, 3 **yx*&'n ^ri rottxetmliixa^ 

id eft £htare utrem inmedio collocantes fupra ipfum Jaltate , & 
eos qui humi ceciderint , cachinno profequimini. De his etiam Vir- 
giliusii.Georgicorum: 

atque interpocula Uti , 



a 2 de *uend. 

valerid. 

q Lib-jEleg. 

IX. 



Mollibus m pratisuncios faliere per utres. 

Sedilludnonignorandum, quod fcriptumeft apud Julium 
Pollucem dmwtoetfriv , tam de his , quam dc unofublevato 
pede , altero folo faltantibus , di&um efle apud veteresi 

C a p v t XII. 
De T>ifco & Halteribm. 

Dlfci ja&um inter excrcitationes gymnafiorum haudqua- 
quam infimum locum habuific, non modo <*GaIenus 
clariflimis verbisaffirmavit, b Propertius praedixit, vcrum 
etiam « Vitruvius elegantiiTima quadam hiftoria aperte infi- eL,b - 
nuare vifus eft , apud qucm legitur , quod cum Apaturius Ala- 
bandeusTrallibusfcenam excellentijfime fnxijjet , adjpectusque ejm 
propter afperitatem eblandiretur omnium vijus , & jam id opus 
Drobare fuijfent parati , tum Licinius mathematicm prodiit , c r 
ait,. Alabandeos Jatis acutos ad omnes res civileshaberi, fed pro- 
pter non magnum vitium tndeceniia infipkntes eos ejje judicatos * 
cftiod in gymnafo eorum qu& funt Jlatud , omncs funt caujjas 
agentcs, inforo autem dtjcos tenentes , aut currentes , Jeu pila 
Uidentes : notavit enimmathematicus, quod , itcuti ftatux 
caufTas agentes fori funt propriae, ita difcum tenentes gymnafti, 
& ob id indcccntcm intcr locorum proprietatcs ftatum ftgno- 

X 3 rum 



166 HlERONYMI MERCVRIALIS 

rum publicae civitati vitium exiftimationis adjecifife dixit. Erat 
itaqueantiquisillisdifcusgymnafiicxercitatio, quam an bel- 
licae peritias fitudiofi inter ceteras exercerent, nonadmodum 
mihi conftat , nifi Plato inter jaculationes illas varias, quas ma- 
gnopere futuris optimis militibns commendat , difci quoque 
jaculationcm fubintelligi voluerit , quemadmodum Homerus 
quoque i 1 . Uiad. fignificavit , ubi finxit Achillem Agamem- 
noni iratum Myrmidonas fuosapugnando removuTe, atque 
illos ipfos ne torpefcerent in marislittore fefe difcisarqueja- 
culis, tamquam militibus aptis , excrcuiflfe : quafi non la.'dendis 
hoftibus, faltem varise agilitati ipforum comparandae hujus- 
modi exercitatio accommodata cflet. Athletas vcroineofe 
exercuifie, necnon inpubliciscertaminibuscontendifle, ma- 
nifeftum facere poteft communis au&orum fententia , qui in- 
ter athletarum certamina difcum omnes uno ore adnumerant, 
& praeter hos pictura quam hic damus. ficutetiamGalenus, 
^Etius , Paullus , & Avicenna inter exercitationcs fanitati & 
bono corporis habitui conferentcs difcum recenfent. Scd, 
priusquam longius progrediar, rationi confentaneum puto ad- 
monere, difcum penes fcriptores varia fignificafle, nam te- 
flatur Suidas , difcum fuifle inftrumentum quoddam rotun- 
dum , quod aliquando adeo grave erat , ut vix ab uno homine 
elevari poflct; veluti aD.Hieronymo de fcipfo fcriptum cft. 
De hoc equidem locutum opinor Solonem apud Lucianum, 
ubi interrogans Anacharfin, numquid in gymnafio globurn quen- 
dam jacentem &neum , atque teretem , in parvi fcuti figuram 
formatum, neque lorum, neque balteum habentem vidiflct, qui 
gravti , & comprehenfu difficilis erat , eum manu furfum extor- 
tum in Mrem aliquos jaculari co?ifuevifle fubjungit : Aliquan- 
do ctiam invcnio, inftrumcntum illud figuram folis corpo- 
ri fimilcm habuifle, quod ab Alcxandro in 11. problcm. 
(five is Aphrodifienfis, five Trallianus , quod magis fufpi- 
cor, extitcrit) folis corpus $iffx.<&> vocctur. Vocatus fimili- 
ter fuit difcus quadra rotunda , qua cpuke in mcnfas fercban- 
tur. Vndc <ho-Kc<po%ot appcllati funt, quiquadrisfercndisdcfti- 
nantur. Sic lcgimus caput D. joannis Baptiftx faltatrici in 
difco obJatum cfle. Poftremo difcum inftrumcnti, de quo 

nos 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 167 




I6S HlERONYMI MeRCVIOLIS 

nos loquimur , gcnus defignafle reperitur. Quale porro inftru- 
rhentum is cflet, ita proditum invenio. Interpres Homeri 
Euftathiusexponens verba illa n. Uiados, 

AlffxoHnv tifmvn > id eft , ludebtwt dvfcis , 

inquit , ti(mo$ isi /3«gu? A.«S@- , e IfWnfev of ypvctfyufyoi > t ^ «^»V , 
czhov vr£$oKY>$dJis<r.. Vnde iecundum hujus fenrentiam patere 
poteft , dijcumjuijje lapidem gyivem , quem exercentes fe proji- 
ciebant , & cum ferreus erat , majjdm vocabant. Huic atteftari 
Difi!' 14 e vifuseft * Martiahshisverfibus: 

Splendida cum volitant Spartwi pondera difci, 
Efieproculpueri , fit femel ille nocens. 

Alii, quibus egoaffentior, crediderunt difcum fuiffelami- 
nam quandam trium vel quatuor digitorum craflltudine, lon- 
giorem paullo pluspede , alias lapideam,alias ferrcam (aeneam 
quoqueex fepulcro Marci Mannii Philopatris Athleta' in via 
Salaria pofito fe vidifle teftatuseft nobis peritiflimus Ligorius ) 
eujusmodimajorem partem, ne, dum exalto ruerct, fran- 
gcretur, fuifie, puto, planam, quafi lentis fpecicm referen- 
rem, quam in aercm projicicbant, fed modo a jaculorum 
miflione diverfo , fiquidcm in mittendis jaculis brachia pande- 
bant , mox prorfum impellcbant , contca in difco manu ad pe- 
dusaddu&a, atquc cxtrorfum & deorfum redu&a , rotationis 
t ub.j.Eiegia. inftar illum in aerem ejaculabantur,ut perbelle cxplicavit h Pro- 
pcrtius hoc vcrficulo : 

Mijfile nunc difcipondus in orbe rotat. 

Quod cnim difcus figuram , quam diximus , lenti fimilem ha- 
bucrit , prsetcr Diofcoridcm lcnticulam £/'<«©- nuncupantem , 
exprcfia hic comprobat Difcoboli marmorea ftatua , quas hodie 
Roma: in axiibus Joannis Baptiftx Vi&orii fervatur, incujus 
rnanu difcum figura a nobis exprefla pofitum videre licct. 

Quod itcmoftendit alteriusdifcoboli brachium lapidcum 
hodiein magni Tufcix ducis ardibus Vittis vocatis ; fcrvatum , 
cx quibus fimiliter difcum ejaculandi modum intelligere li- 
cet, utprudenter nos monuit do&ifTimus Pctrus Victorius, 

aetatis 



DE *ARTE GYMNASTICA Lib. II. 




170 HlERONYMI MERCVRULIS 

mtmmmtmnmm 




DE ARTE G^MNAStlCA Lib. II. 171 

artatis noflrs ornamentum , qui brachii figuram ad nos mifit- 
Harumftatuarum fimilcs aliasduas difcobolorumfuilTeverifi- 
mileeft. qmrumunam ex aere Myronem praeclariflimum fta- 
tuarium finxifie, a Quin&iliano cclebratam , aliam Tauri- 
fcum pi&orcm illuftrem excellenter pinxifle , refert < Plinius. «Lib.j5r.cn: 
Hanc formam difci una cum praedi&is teftimoniis fi vidiftct, 
ac maturc examinaflet Guljelmus ille Choulus , nunquam cer- 
te affirmare aufus eflet , difcum pilam rotundam in medioperfo- 
ratam fuiffe ; nifi bonus ille vir nomine pilae qUamlibet rcm 
orbiculatam praeter Latinx linguae ufum intellexerit. Atque 
hocdico, quoniam D. Cyprianus in libro de fpeetaculis di- 
fcum vocat orbem meum, & in Marci Aurelii Imperatoris 
nummis quibusdam Apolloniae Illirii excuflis , quorum exem- 
plar fupra pofitum eft , hujusmodi difcobolorum lufus reprae- 
fentatur , in quo difcum quadram quandam orbiculatam, & in 
medio perforatam fuifle apparet. Vthinc conjiciam,non unam 
difcorum formam extitifle, qua five in facrificiis, five in 
gymnafiis uterentur. Illud attamen praetercundum non eft , in 
difco jaculando artem quandam , ut Pindari interprcs often- 
dit , necefiariain extitifle 5 alioqui jaculatores laude fruftrati de- 
ridebantur, & faepc damna infignia ipe&atoribus afferebant; 
quod a Phcebo adtum fuit , quem difco Hyacinthum interfe- 
cifle fabulantur. Difco fimile erat alterum exercitationis ge- 
nus , *A/n5g«ff a Graecis appellatum, quod in pala:ftra a&itari fo- 
litum fcribit Galenus, hoc ab halteribus fupra nominatis, quos 
faltatores, ut vehementius faltarent,manibuscomprehenderc 
confucvifle, dcmonftravimus, diverfumfuiueapcrte declara- 
vit Antyllus , cujus vcrba apud Oribafium ita fcripta rcperiun- 
tur in capite «&)> «at^o&a./^. id eft, de halteris jaculatione, 
Aiatyoggi H i$-.v cwrtSv t oIktyi^cov , % fi /3#?i\ov7Wj ^%t f*s£©° t 5 %&&%* 
c/Aretvo^iov tz , f(cfjf avyY.ct\XTc]oyJivcov , jj k^thV7HJ\ (jcovov cm <5rfjTcc<r<i t %ei- 
gcov vovy/x^crwv cog rtx, 7roft\oi /B^^^atv Ti yJvyitiv zivay^Scov aurtSv ti t? 
yjy.vocfyy.ivcov iy.Qouvovrm , vjp^ oivoKTetQVTcov <n~s 7WX,Tcug oyolcog , $ y^ ovv4j- 
cnv t 5 pct,%ico$ rocis "Xje(>n i^^x»y7?,QVTcov r yvyvoc?oy$/)cov. Id eft : Vijfe- 
rentia autem eji halterum ipforum , aut enim projiciuntur mani- 
bt*s exrenfis , dt vicijjim injiexis , aut in manuum protenfione , 
cjtixquiefcunt , <jr ut plurimum brevi motu moventur , folum con- 

Y 2 tmen- 



\jl HlERONYMI MERCVRIALIS 

tinentur > ipfi vero , qui exercebantur , non fecus ac pugiles 
introibant , & concutiebant , vei qui fe exercebant , fecundum 
dorfi ajjenfum manibus vicijjim fe fieciebant. Ex quibus verbis 
plane indicari videtur, quod , licet halteres hujuscemodi 
ex eadem materia, atque eadem forma, qua faltatorum 
pondera efle poflcnt , nihilominus ab illis difFerebant , quod 
nonmodomanibus, ut faltatores , tenerentur, verumetiam 
variis modis emitterentur, perinde ac tcmporibus noftris 
apudmultos inufuhabetur, qui fcfe exercent, aut lapidem 
vel ferreum , vel plumbeum manibus ac brachiis extcnfis , 
& circumadis in altum mittcntes , dc quibus locutus fuit 
Aretacus, au&or non minus probatus , quam antiquus? 
ubi in dolore capitis t <*atj?'§«v $qkIw commendavit. Et ut 
pofiit certior formae hujusce exercitationis notitia haberi , 
adponendas curavimus halteriftarum imagincs, quas ex 
gemmis antiquis fculptis acceptas ad nosmifttPyrrhusLigo- 
rius. Et nequis a nominum aequivocatione crrandi occa- 
fionem aliquando capiat, illud animadverti volumus, ab 
eiM>ie@ J * K '™& 1 non parum dirferre : quandoquidem *at*?p 
exercitationis genus jam a nobis dcfcripturn, ^ec non pon- 
dera a faltatoribus manibus apprehendi folita fignificat, 
d\T*&t vcro genus fuifle orcheftics, five faltatioriis apud Sy- 
cionios ufitatum refert Athenaeus. quo nomine Ithacenfcs 
quoque unam excrcebant , quam non ftnc Vlyflis fortuna 
atque aerumnis conftitifle arbitror; fiquidcm d^vu ex Ho- 
meri verfibus , ex Hippocratis ufu, atquc Galcni intcrpreta- 
tione mendicum atque erroneum ftgnificat. Qualcs porro 
fuerint hujusmodi halteres, nihil aliud explicatum reperio, 
iciwafinem. n ift id quod a Paufanias in v. Eliacorum fcripfit in hunc 

modum : 01 3 «At^sc stci Tiu^i^/ovro %/ipoo iciivh xv>cA* <5^ft>7- 
Jt>js*£a , ^tf «» 6c to avykGisKiov <u&AQi§&s «Vjv. tjfxnn , ototojtwj j «? ^ 
ts?c fotKTvAxe r £«f uv Siiivxi , K«tJoi7Fif <h' o\ocvuv dam$@'. Idctt, Hl 

autem halteres circuli oblongioris figuram habent , nequedimidw 
ad exaclijjimam rotunditatem perveniunt. Ita verofacla eorum 
eft figura , ut manuum digiti tamquamper clypei anfam immittan- 
k r*. 4 . chto. tur : a quo paullo diverllus fenlUfe vidctun b Caelius Aurelianus 
medicns inter Latinos antiquos mcthodicusnon infimus., ubi 

fcribir , 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. j 



71 




174- HlERONYMI MeRCVRIALIS 

fcribit , arthriticis convenire ceram digiti* emolliendam dart , vel 
manipulos tenendos , qttos paUJirit* halteras appellant , tum moven- 
dos cereos , vel ligneos ,primo cum parvo plumbo interfufo , tumpro 
modo profecius graviores. Ex quibus verbis clicitur halteres fuiffe 
maffulas quasdam , five manipulos cx variis materiis modo le- 
nbus, modogravioribusconfe&os,eamagnitudine, utmanu 
quilibet caperetur. qui mea fententia nedum folis manibus , ve- 
rum etiam funiculis halteribus ipfis circumfufis , deinde intcr 
projiciendum explicatis , emittebatur , perinde ac faciunt hisce 
temporibus multi , qui fic aut rotulas ferreas , autcafeos, aut 
quid aliud fimile projiciendo certant. An vcro *Awg« a Plato- 
ncintcrceterasadfortitudinem militarem comparandam ex- 
cogitatas exercitationes nominentur, nihil certe explicatum 
habetur : opinor tamen ego ipfum , ubi vin.de legibus hasc 
de mulierum propriis excrcitationibus fcribit , % \fan &* %"& 
■Ti, yjjf <r$ivJovous dfjuikQiJfim 9 nil aliud animo concepiffe , nin* 
quod iilae tum lapidibus a manibus , tum a fundis emiilis inter 
fe certare dcberent. nam & dhix^ aliquando lapides erant,quos 
a manibuscxcrcitatores ejicere confueviffe indicavimus : undc 
fub nomine lapidis a manibus emifli olhiH^i Platonem intel- 
lexiffc non eft prorfus rationi diffentaneum : veluti certum eft, 
fundam , ab halteribus diverfam , funiculum qucndam fuiffe, 
qui duobus capitibus manu capiebatur , altero cum anfula ne 
cxiret , altero fine , ut dimitti poffet , atque in medio latior erat, 
ut ibi lapis contineretur , quem , circuma&o valide funiculo, 
& ab uno capitc dimiffo , vehementcr projicicbant funditores. 
quam proje&ionis formam duabus de cauills a Phcenicibus , 
«iib.7c.56. q UO s * Plinius fundx inventores fecit , repcrtam credo; altera 
utminusmanibuscx lapidum afpcrorum attre&atione nocu- 
mentum accederet , altera, ut longinquius & majorc impetu 
lapides projiccrentur. unde Davidem ad profternendum Go- 
liatem funda uti voluiffe exiftimo , quoniam adverfus robuftif- 
ftmum Gigantem maximo armorum impetu opus cffc co- 
JvwtiMde. anovcrat. Hocscnuscertaminisapud * Balearium infularum 
cap.<j. populos usquc adco celebrabatur, ut matres nlios luos alns 

ivibus vefci non patcrcntur, nifi quas funda fibi ipfiscom- 
paraffcn^. 

£t 



deartie Gymnascati Lib. II. 175 

Etideo a Virgiliu.s fundam cognominc Balearem hocverfu * lGf0i " 
appellavit. 

Stuppeatorqu£ntem Balearis verbera fund^. 

& Statius libro primo. 

Roboraque & gravidas funda Balearis habenas ■> 

Ovidius libro 1 i Metamorph. 

Nonfecus exarfit , quam cum ¥>2i\ta.nC2Lplumbum 
Fundajacit : volat illud, & incandefcit eundo. 

Quod vero bellica gymnaftica hujusmodi exercitationem in 
ufuhaberet, faciliter ex * Vegetii commentariis unusquisque * Ub.+ «p. 
cognofcere poteft. 2Z 

G a p v t XIIL 
Ve Jaculatione. 

QUamvis *? jn*W /AJ*»* five jaculationis omnis nomine 
apud c Platonem quandoque omnem five lapidis, ftve c 7 .dcie S . 
jaculi,five alicujus alterius proje&ionem noffe valeamus, 
nihilominus duas pracipuas illjus fpecies effcciffe vi n.de le- 
gibus dialogo videtur, alteram w&xk^altcram «nsvn^ vocans , 
quarum duarum Apollinem atquc iEfculapium praefides exti- 
tiffe tradit Galenus 5 nos ^nmvm fagittationem , fecundarn/^Mw- 
lationm , cunttos fere Latinos fecuti , nuncupabimus , fagit- 
tationcm tribus prascipuis modis fieri folitam invenio , tum fo- 
lis amentis « de quibus Silius lib. x 1 v. 



haftajuvatur amento 



tum arcubus , tum baliftis , quibus fagittas fubtilcs , exilesquc 
infigentes, ac primo tendentes , deinde rcmittentes illas eja- 
culabantur , atque hi communi appellatione ™|<&wf , vel to^-m 
vocabantur 5 unde venenum quoddam w£<*9v nominari fcribit 
Paullus ^JEginetamedicus, quodBarbari fagittas ad fericn- ^*"* 
dumlethalius illo inficerent : Jaculatio vero nonmodoftnc 
amento , arcu , baliftavc efficiebatur , verum ctiamgrandiorcs 



fagit- 



176 HlERONYMI MeRCVRIALIS 

fagittas , crafliorcsque virgas , & plerumque graves palos 

requircbat 5 quinimmo fagittarii folis brachiis fefe move- 

bant , d»svTi£ovns autcm , five jaculatores in jaclu brachia con- 

torquebant, cxtendebantquc, & praetcrea dorfum , necnon 

femora pedibus immotis fle£tebant , agitabantque ; quemad- 

modum temporibus noftris, quos pali jaculatorcs appellant, 

factitare confpicimus : utrique tamen in hujusmodi exer- 

,. citationibus obeundis non paucis viribus indigcbant , un- 

aquis, & io- de non fine ratione a Hippocrates multos ex Scythis pra im- 

as ' potentia humiditatis humerum , neque arcum inte?idere , neque 

telum contorquere potuijfe memoriae mandavit, qui pariter in 

initio libri de fra&uris dicebat brachii figuram aliam efle 

ov dwrurpu) >(J 4>t/<nv , ulkQ $ iv rCpgvtfVv^criv , o?&o 3 c* Ai^SoA/^wv 
Ideft, injaculationefundarum, & lapidum emijjifeone , necnon 
pugilatu. Habebant vero , qui fic exercebantur , tcrminos & 
fcopos fibi propofitos , quos modo praeterirc , modo attinge- 

b \ ib. 1 car. re > vidorix gratia quisque conabatur, quod explicavit Hora- 

ode. i tius hoc verfu : 

— — - — — — fepe difco , 
Sape transfinemjaculo nobilis expedito ? 

Ceterum hoc in loco id praeterire nolo , quod balifta fuit 
riibro 4 dcre tormenti quoque genus , quo fccundum c Vegetium la- 
rn.it.cap. aa p . des & fagittaB ejaculabantur 5 & quod fimiliter fagit- 

<Mib.i ca tas catapultis & fcorpionibus antiquos ejicere confuefle 

*j- " P " fcripfit d Vitruvius , de quibus tra&arc ad inftitutum no- 

ftrum minime pertinct : quas vcro nos fagittationcs & ja- 

culationes tra&amus , illas funt, quas gymnaftica facultas 

tamquam proprias fibi exercitationcs compleetitur. Quod 

enim medicinae gymnaftica jaculationcs atque fagittationcs 

pro fanitatis adminiculis in ufu habuerit , ( licet apud autto- 

rcs raro fcriptum inveniatur) inde tamen conjicere poflu- 

r in fuar. ad. mus , quod antiqui , referente » Galcno , eosdem medici- 

konas ams. nx & ragittationis j ac ulationisve Deos , Apollinem nem- 

pe atquc iEfculapium effecerunt. At jaculationis utrius- 

que tamcdmarcu, quam flne, pra?cipuum in bcllica gymna- 

ftica ufum apud priicos fuifle, locupletiflimum tcftem Pla- 

toncm 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. II. 177 

tonemhabemus, quimulieres & viros futuros bcllis aptos 
hisce in primis cxercendos curavit, i4 quod mulieres Scy- 
tharum antea facere folitas fciebat, quas <* Hippocrates & < Locodut. 
pcdibus, &ex equis arcubusuti, & fagittas ejaculari con- 
fuevifle , fcriptum reliquit > ut fUeam Homerum , qui 
Myrmidonas Achillis milites , dum a belio vacarent , fefe 
jaculando exerccre, ne peritiam militarem amitterent, fin- 
xit. quam peritiam quantopcre jaculandi & fagittandi exer- 
citatio adjuvet, quantumque eadem roboris lacertis afferat , 
clarc indicavit Vcgetius in i. de exercitatione militari lib. 
xiv. Athleticam neque jaculandi exercitatione caruifle , Her- 
cules illius au&or fidem facere poteft , quem fagittandi peri- 
tiffimum ea facultate centaurum Nefliim quamvis remotum , 
& cervam aeripidem transfixifle , harpyasque volucres in 
medio aere confecifle, tradit Seneca, atque cum eo alii. 
Ad hax etiam diverfae illas , atque multiplices belluae , quas 
in publicis fpec~taculis , ac ludis athleta; modo fagittis , modo 
aliis armis interimebant , clariflimum argumentum prxbent , 
certatores illos athleticos jaculationem quoque exercuifle , nec 
modoignobiles, verum etiam maxime illuftres viros , atque 
ctiam imperatores lpfos, inter quos duo adnumerantur , 
Commodus videiicet Fauftinae Pii & prioris Fauftinae filiae , & 
Marci principis filius ; ncc nonDcmitianus, quorum hunc 
centen&s varii generis feras in Albwo fecejfe fagittis plerumque 
multis videntibus confodijje-, fcribit b Tranquiilus .$ illum cen- * cap i* 
tum ic7ibus in arena totidem ferasftravifje , tam vdidis viribus , 
ut mukas unc conficeret iffu , tradit c Hcrodianus : qui funili- «Lib. i.cj^. 
ter fcribit adeo illi certam manum frifje , ut , quidquid oculo 
deftinajjet, jaculo & fagitta contingeret. Ergo jaculationem& 
inbcllica, & in athletica , &in mcdicina? gymnaftica locum 
habuifle, compertum eft; cujus quidem jaculationis duo 
potiftimuin inftrumenta fuilTe dixitnus , ftrcnm & fagittas, 
quos aiii A Scythem lovtsfilium , alii Verfen Perfeifilium invenilTe 7. «!£"f* 
dicunt. Jam vero fagittarum multas fpecias fecimus, alias 
fubtiles & exiles , quae arcubus & baliftis ejaculabantur , quas- 
que plumbatas fuifle exiftimamus : quamplurimorum , & 

Z prs- 



!?■ 



d Pliniu» lifc 



173 HlERONYMI MERCVRIALIS &C 

prsefertim Pacuvii in Paullo ita loqucntis , fagittis \ plumbo & 
faxisgrnndinnt , nivit ■ : nec non Ariftotelis auctoritate du&i , 
qui inif.de cado fcripfit, fagittas per aerem latas ipfum 
ignire, atque ipfum ita ignitum plumbum poftmodum, 
quodin eis continetur liquefacere, alias crafllores, jacula a 
Latinisvocatas, a Graecis »wit*> quarum inventorem iEto- 
lnm Martis filium , credit Plinius : alias adhuc crafliores Sc 
graviores j>do$ noftri vocant. 



Explicit libcr ficmdus. 



HIE- 



179 

HIERONYMI 

MERCVRIALIS 

D E 

ARTE GYMNASTICA 

LIBER TERTIVS. 

C A P V T I. 

De agendti, & de ratione fr&fentis traclationis. 

MVltasexercitationum fpecies ab antiquisin ufu ha- 
bitas fuperiori libro, qua potuimus perfpicuitate 
enarravimus 5 multa: adhuc reftant non minus for- 
tafiefcitudignas, quamilke, quarum majorpars 
tametfi haudquaquam in gymnafiis prxcipue perageretur , ne- 
quc item ad iattatoriam pertineret, in quam, & palaeftricam vifi 
fumus fuperiori libro univerfam gymnafticam diftribuere, 
cun&a tamen tractari oportere duximus , quia illa etiamft non 
proprie , faltcm communiter exercitationes vocari merentur , 
& propterea nullo pa&o a gymnaftica excludi debent. Am- 
pliujeadem ad bonum habitum corporis , atquc valetudinem 
conferre omncs medici fatentur : unde, cum ftudium no- 
ftrum in hoc prarcipue verfetur , ut eas omnes corporis cxerci- 
tationes tradamus, qux & valetudinem juvare , &optimum 
corporihabitumparere judicatac funt, de hisque fmgulisgy- 
mnafticamconfiderare ftatuerimus, vel unum aliquod intra- 
ctatum relinquere praeter ordinem , & pr£ter inftitutum no- 
ftrum foret. Nequeveronobis illud vitio objicidebet, quod 
de medicina: gymnaftica fola fermonem habere in animo ha- 
bentcs , multa de athlctica, plurima debellica immifcucrimus , 

Z 2 atque 



I$0 HlERONYMI MERCVRIALIS 

atqu ? adhuc in fequcntibusidem fa&uri fimus : propterea quod 
primum atquc prsecipuum confiiium nobisfuit dc mcdicinx 
gymnaftica verba faccre. at poftea tribus de cauflls reliqua ad- 
junximus, tum ut aliarum duarum condicionibus breviter 
cognitis , tota tertix illius natura magis perfpe&a forct, tum, ut 
quae confufe dc iingulis fimul, vel indiftindte faltcm ab auclo- 
ribus tam Graecis , quam Latinis tradita fucrunt , ex diftin&io- 
nibus noftris perfette difcerni poflent , neque ulla le&oribus 
crrandi occafio relinqucretur, tum , quiaexdcm exercitationes 
ab athlctis , a militia: ftudiofis , & deniquc a ianitatis profefib- 
ribusufitatx reperiuntur. quod fi de mcdicinae dumtaxatgy- 
mnaftica fcrmonem habuiflemus, neceliariopenefecuturumi 
crat, ut vel hanc unam extitiffe credercnt lc&orcs , vel faltemt 
alias ab hac una & normas, & originem fiifcepifle. quod quan- 
tos in au&oribus lcgendis errores peperiflet , nemo vel medio- 
criter in bonis artibus verfatus videre non poteft , praeterquami 
quod fi quae dc gymnaftica medica fcripfimus, quaeque uberius 
in fequentibus di&uri fumus, iis, quae de ceteris duabus anobis 
dicla fuerunt , alicui comparare placuerit , cognofcet profc&o 
iila minimam partcm obtinuifle, & proinde nunquam jurc 
inriciabitur , quin manifeflc appareat nos de gymnaftica arte ? 
medicinx fubjccta , & non de ulla alia tra&are voluitfe : hacc 
cftcnimilla, quac tametfi corporis uni curas operam navarc 
vidcatur, itatamen& illius, & animae fimul exercitationis, 
quod in Timaeo admonebat Plato , curamgerit, ut nonfinat 
ita corpus prae roborc , atque craflltie infolentcr ferocire , quin 
animi motionibus fecundum rationem fcfc domandum , ca- 
ftigandum, atque dirigendum fubjiciat : idquodathlemcam 
non effecifle , & icciro ab omnibus rc&e inftitutis rebuspubli- 
cis fummopere damnatam, atqucignominiofe explofam fuifle, 
Galenusfaepiusprazdicavir. utetiamhac ratione merito excu- 
fari debcamus , fi plura quam par aliquis judicaffet, de ea lo- 
catifumus, quod ob id facere potuimus, ut ejus natura ex 
ungue ( ut ajunt ) xftimata , & cxercitationum , & in vivcndo , 
ac converfando athleticorum morum pravitatem cognofcere , 
cognitam detcftari , atque evitare liccrct, 

Ca- 



<* 3-de ufu 
partium 
cap. y. 



DE ARTjS G^MNASTICA Lib. III. i$* 

C A P V T II. 

De ambulntione. 

QVantum commodi humanae huic vitae deambulatio pra?- 
ftet , fatis aperte fapientiflima natura dcmonftravit, qu<c 
mirifico quodam artificio , fingularique , & prope divi- 
na providentia nobis pedes non ob aliud fabricavit, nift ut 
deambulare, atque deambulantes a&iones illas, ad quas nati fu- 
musjperficerevaleremus. quod cum praedo ille circa Coraci- 
filan Pamphiliae animadvertiffet , ne homines , qui in cum inci- 
debant , ambulare amplius , & reliqua vitae munia plene hone- 
ftequeobirevalerent, pcdesillis, Itcutrefert *Galenus, me- 
morabiliquodam crudelitatis exemplo amputabat. Dcambu- 
latio ergo , quam veluti neceffariam , atque in primis commo- 
dam ftve natura, fiveDeusnobis tribuerunt, quanto ftudio cu- 
ftodienda , atque adjuvanda fit , nullus non videt 5 eo prxfer- 
thti , quod fi ullce exercitationes corporis inveniuntur , quae va- 
letudinem confervarc,imbellicitatem a morbo contraftam pcl- • 
lere , & bonum corpori habitum comparare valeant , quseque 
apud omnes homines , omnesque nationes in frequentiori ufu 
lint, una profe&o exiftit deambulatio, quam non modo 
medici praecipuam cornm gymnafticce partcm efFeccrunt, ve- 
rum etiam antiqui omnes usque adeo aeftimarunt,ut inter cetc- 
raprivatisexcrcitationibus deftinata, & in gymnaftis , &cxtra 
loca , nullius majorem curam gefliffe, nullique magis ftuduiffe 
vidcantur. quam ut accommodata omnitempore deambulan- 
tibus loca exxdificarent. Nam ( ut ceteros auftores fide di- 
gnifllmos omittam) *Vitruvius quantopere in dcambulacris b nby.c 9 ; 
fabricandisinvigilandumcenfuerit, unusquisque exejus fcri- 
ptis facile comprehendit : ego certe ante , & poft Vitruvii tcm- 
porainnumera in urbibus deambulationibus loca magnifice 
extrucla fcio. quce omnia apud metribus generibuscomple- 
ctuntur,quia vdporticus enm,vc\fubtiiales loci , velfubterranei. 
Porticus enim quandoque theatris, quandoque templis, & illu- 
ftnumvirorum domibus adjungebatur, ante balnea fimiliter 
,uiffeporticusambulationidicatas,fcribit^Galenus,quandoque e J%T^ h 

Z i foltf, 



182 HlERONYMI MERCYRIALIS 

folae & feparatsc cxtrnebantur , quales plurimas Romas olim 
fuerunt, quarum veftigia nunc admirationem fpe&atoribus 
pariurit , & qualis fuit Pompeiana , de qua & O vidius : 

Tu modo PompeU lentus fpatiare fub umbra. 

Sc Propertius iibro 1 1 . Elegia. xxxn. 

Scilicet umbrofis fordet Pompeia columnis , 
Porticus mUis nobilis Attdicis. 

& libro iv. 

Tu neque Pompeia fpatiabere cultus in umbra, 
Nec cum Ufcivum fternet arewforum. 

Martial. lib. xi. cpigr. xlvi i i. 

Cur necPcmpeU lentus fpatUtur invmbra. 

Ex quibus trium poetarum vcrbis clare patet , Pompeianam 

porticum ad deambulationes exacdificatam fuifie , quemad- 

modum & quamplures alias in id conftrudas cffe , apud Cice- 

ronemtertiodeoratorelibrodifputatur. Quod porro fubdia- 

les quoque locos ad deambulantium tam commoditatetruquam 

iucunditatem majorcs noftri cxtruerent , atquc illos modo ar- 

boribus confererent , modo nudos rclinqucrent, praeterVi- 

truvium , qui eos in gymnafiis & cxtra gymnafia quomodo 

ftcrideberent,copiofilTimeedocuit,argumcnto quoque funt 

xyfta illa a nobis fuperius declarata , & praecipue dcambulato- 

rium illud Athenienfium in Acadcmia , quod pulchcrrimis 

,Lib.u.c ap . platanis confttum ad id fuifte fcribit - Plinius, & ad cujus 

1 imitationem Alexandrum Severum nemora in publicis thermis , 

atqueinfms duijje exiftimo, Subterraneos vero locos quos- 

dam ambulationibus deftinatos fuifie, quos ob id hypogaos 

Hegefippus & Petronius vocarcnt , haud vero diflimile vi- 

detur : quoniam tcmporibus , quibus mirum in modum luxus 

crevcrat , ficri poteft , ut una cum innumeris aliis blandimen- 

tis excogitati ftnt advitandas aeftivi caloris moleftias. niiicos 

potius credamus fuifle crypto porticus undiquc parictibus 

teftas, 



DE ARTE GrMNASTICA Lib. III. 183 

te&as, iccirco in eam formam fabricatas, ric ambulantes a 
ventis , & a reliquis aeris injuriis Iaederentur , qualis hodie Ro- 
mx in viridario Vaticano vifitur,& quales fuifle illos verifimile 
cft, quos fe inter ruinas villarum Luculli tam in agro Tufcu- 
lano, quam inmonte Paufilippo vidifle, teftatus eft nobis 
Ugorius; quosve * Plinius Caxilius in villae fuse Laurentini, & ? 7 L J \*f,^ 
Tufcorum defcriptionibus pluribus verbis depinxit.De his Var- Epift- 6 - 
ro apud Nonium. Non 'vides in magnisperiftylis, qui cryptas domi 
non habent , fnbulumjacere k pariete , mt Euripis , ubi ambulare 
fojfint? Quienimambulationibusfefeexercebant, omnesfcre 
fanitatisgratiaillud agebant, ut neceflariocogerenturfecun- 
dum temporum mutationes varios locos habcre , quibus citra 
valetudinis ofTenfionem ambulationes perficerent. Softratum 
Gnidium archite&um celebratiflimum ambulationem etiam 
penfilem primum omnium Gnidi fecijfe , refert Plinius 1 ib. xxx v 1 . 
cap.xn. Nam athletas ambulationibus nunquam uti folitos 
ex eo credere debcmus , quod neque in ltidis, neque in am- 
phitheatris, neque in facris certaminibus , quibus omnibus 
inferviebant , unquam eos ambulando contendifle lcgitur. 
Quod fi locus in gymnafiis athletarum exercitationibus, <5c 
locus ambulationibus deftinatus, quem * Xenophon & c Vitru- J d L 'k 5 r de 
vius xyflum vocatum fcribunt , vicini erant, non ideo infcrre doind *- 
debemus, athlctas deambulando exerceri folitos . fedaliosin u.' " 
xyftis ambulare , athletas feorfum exerceri confuevifle : ni(i 
dicamus athletas quoquepoft vehcmcntesexercitationcsam- 
bulafle , atque illam ambulationcm apud medicos imfy&nticur- 
vocatam efie, & non proprie exercitationem : quid autem 
apotherapia foret, inferius declarabimus. Militari fimiliter 
peritia; ftudentes ambulationem patum curafle credendum 
eflet , poftquam nec Plato ullam ejus mentionem fecit , nec in 
ullo bellorum genere adjumentum effatu dignum praeftare vi- d \ ,],.,, ^?rc 
detur , nifi d Vegetius edocuiflet valde militibus futuris ex ufu m c '.' iu c u 9 & 
efle , ut affiduo exercitati ambulare celeriter , & aqualiter difcant , 
atque ob id veterem confuetudinem permanfiflfe, nec non 
D. Auguftini, atque Hadriani conftitutionibus prascautum 
fuilTe , ut in menfe tam peditcs , quam equites educcrentur am- 
qulatum, & nonfolumin campis, fed etiam in clivofis & 

arduis 



184 HlERONYMI MerCVRIALIS 

arduis locis defcendere atque adfcendere cogcrentur , quo nul- 
la resvel cafus pugnantibus accidcre poffct, quam non ante 
boni milites aflidua exercitatione didiciflent. Habuit vcro 
hxc exercitatio multas fpecies tum a naturaillius, tumaloco, 
tumafincdcfumptas;a natura quidem , quoniam, cumarra- 

* j.dc ufu bulationem definierit * Galenus ex crurum motu ac quiete 
conftare, rnotusille, & per confequens ambulatio, autcrat 
magna , vel parva 5 aut velox , vel tarda 5 aut vehcmens , vel 
remifla : a loco autem variabantur pariter ambulationurn 
fpecies , quandoquidem modo in urbe fiebant , &"in gymna- 
fiis , modo extra urbem , quemadmodum Phaedrus & Pro- 

liflmia."' dicus apud * Piatonem faciebant, necnon Ifcomachus apud 

Xenophontem, qui dum in agrum pedibus fervum fuum 

equum duccntem fequeretur, meliorifecxercitationeuti di- 

cebat, quam fi in xyfto ambulaifct 5 modo in locis planis, 

ii US Au mo ^° afperis, modo arenofis, quos pro paralyticis « Afcle- 

rd. i.b. chron. piades , Erafiftratus , ac Themifon malc commcndabant , mo- 
c ' 3 ' do aequalibus , modo inasqualibus , modo longis , modo 

brevibus.de quibus omnibus copiofiffime diflcruit Arittoteles 
in v. probl. partic. A fine demum accipiebantur deambulatio- 
nes , nempe quando velut auxilia fanitatis ac boni habitus ad- 
hibebantur , vel ad corporis recreationem peragebantur. poft> 
quam enim graviores exercitationes confcccrant , ne ftatim ad 
quietem tanquam acontrario ad contrarium tfanfitus fieret, 
ambulationes paucas & remifllores adhibebant, ficut&poft 
mcdicamenta ac vomitiones , atque univerfum hoc exercita- 
tionis genus i#nfyc&Ti&>T\*sv appellabant : quamquam etiam 
gymnaftx in mediis laboribus , potiflimumque in iis , qui gra- 
ves vocatas exercitationes obiiffent, apothcrapia interdum 

d ,.detuend. utebantur, quod ^Galenus fummcpcre laudandum judica- 
vit. Apud Varronem quoquc , ut meminit Nonius, habctur, 
aliquos ad excitandam fitim ambulatione ufos efle. nam iu lege 
Mamiaitafcriptumerat : gxercebam ambulmdoy ut fiti capa- 
cjor ad cemm vemret guttur. 



Ca- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 1$$ 

C A P V T III. 

o/» erettum ftare fit exercitatio. 

QVi rerum ipfarum naturas levitcr perfcrutati funt, nihil 
ambulationi ipfi, motuique diffimiliusefie, quampe- 
dibus eredum ftare judicarunt. At quoniam profun- 
diusquaerentesinhanc fententiam eunt , eredos fcilicet pcdi- 
bus ftantes fi non ambulant , faltem aliquo pado moveri , pro- 
ptereaque ftatum hujuscemodi ab exercitationum ccnfu cx- 
cludi minime debere : ideo etiam de hoc fcrmoncm facere 
decrevi 5 eo prafertim , quod multi falfis rationibus dudi hanc 
opinionem ita arumis imbiberunt, ut pertinaciter credant, 
ftantes pedibus nullo modo fefe exerccrc , fententiam fuam 
huncinmodumprobantes, videlicet , quod definitum apud 
omnes audorcs reperitur , exercitationcm motum exiftW, cui 
motui ftatum plane contrarium effc : pmer cetcros * Plato 4 ^^°P hifl - ,; . 
ubique pradicat, dum inter prima rerum principia ftatum & 
motum ycluti duo contraria collocat , quos tamen apertifll- 
me allucinari facileconvinciturj quandoquidemomnesilli, 
quipedibuserediftant, licet moveri lenfibiliter nullomodo 
videantur, attamen ratio ipfa , quod aliquo pafto moveantur, 
certiftime perfuadet. Nam & multorum vetcrum fententia 
luit, non qu$moverivi( i canmr) eamoverifola, fedmulta 
nnmobilia apparere unum eundem locum obtinentia, qux 
nihilommus niOVeri efficaciffimis rationibus , ac fere fenfu 
ipio dcmonftrantur. Aves etcnim non tam quando modo fur- 
lum, mododcorfumvolitant,inmotueiTeccnfcntur, quam 
dum m aere locumunum fere immobiliter occupant. id quod 
itc probatur, quia fi avis quse ftarc in aere immobiliter videba- 
tur, in eo ipfo inftanti moriatur, protinus in terram dccidit 
(ut de apodeilla ave manucondiata , quam nifi mortuam in 
terris viden & vivam femper in aeremanereferunt) non ob 
aham profedo cauflam , nifiquoniamcorpusilludin fublimi 
motus ahcujus ab anima in corpore fafti auxilio confiftcbat, 
quo motu poftea privatum corpus , atque naturx fua: dimifium 
ad centrum declinat , ftcuti dum contra natur* fus inclina- 

A a tioncm 



i 



186 HlERONYMI MERCVRIALIS 

tionem furfum fuftinetur, haudquaquam cadit , nequeitena 
pertc&c quiefcit , fed quafi duobus motibus contrariis agita:- 
tur, altero corporis dcorfum a natura a&i , altero animae fur- 
fum contra naturicorpus moventis. Idem ferme evenit in ho- 
minibus cre&is ftantibus, quorum corporibus natura adtcr- 
ram inclinantibus , & anima contrafurfumilla fuftincreob- 
nitente, motus quidam fenmi manifeftus fuboritur, cujus itidi- 
cium illud habetur , quod fi anima a corpore crccto ftamtc 
exeat , illico ipfum in terram delabitur , quia motus illc defi- 
cit , cujus beneficio anima corpus naturaliter ad terram incli- 
natum , furfum elevatum continebat : ut his rationibus omrai- 
no cuivis perfuafum cfTcdcbeat, cos, quipedibuserettiftant,. 
ob continuos & contrarios animae corporisque obnixus ali- 
quo pa&o movcri , atque ipforum mufculos omncs corpus ge- 
flantes, & a terra attollentes, erigentesque vehcmenter in- 
tendi : cujus intenfionis, atque etiam ipfius occulti motus me- 
rito poftea crficitur, ut ftare majorem laborem, ac laflitudinem 
moleftiorem pariat , quam ambulare , ficuti praeclariflimc a 
Lib. de uc « Galeno fcriptis mandatum eft. Neque Plato, ubi intcr princi- 
pia rerum ftatum pcrindc ac motui contrarium collocavit , vc- 
ra prorfus locutus cft , cum Ariftotcles v. Phyftcorum libro 
longa orationc 11011 ftatum motui , fed motum motui contra- 
rium efte dcmonftraverit; nifipotiusaliquisdicat, Platoncm 
aliudgcnusmotusacftatusmyftice (utfolet) intellexific , cum 
ex ipfis naturas quoque divinas conftare aflerat. Si igitur tot 
rationibus fatis comprobatur ; ercdos ftantes aliquopafto mo- 
veri, atque interdum non modicelaborarc, confentaneum 
vidctur, ut non ob id ftatusabcxercitationumordinercmo- 
vendus ftt , quod cxcrcitatio dcfiniatur efle motus , & ipfc mi- 
nime motus appellationcm mereatur , quinimmo ftcuti quam- 
plurcs motus, qui fanitati & bonohabitui confcrre judican- 
tur, etfi vere ac propric cxercitationes non ftnt , communiter 
tamen efle a nobis fupra abunde oftenfum fuit : ftmiliter & fta- 
re ercctum communi notione excrcitationem efle cenfcmus. 
Vndc fapientiflimus Hippocrates,qui ulcera curanda quicte in- 
digere alias prasdicavit , ftare & federe ipfis inimica efte fcripfit : 
quafi innuere volucrit, dum corpusfurfum vel fcdcndo, vcl 

ftando 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 187 

ftando detinetur , mufculos magnoperc contendi , atque etiam 
motum quendam inter animam & corporis naturamgcnerari, 
qui ulcera ipfa in cicatricem coalefcere minime permittat. at- 
que hoc efie puto, quod a Cselio in epilepfisc curationey?^5 
exercitium vocatur. Num vero antiqui gymnafta; inter alias 
corporum exercitationcs hujusmodi ftatum rcceperint, nil 
certi affirmare audeo. Athletae enim cum nullum ferc ufum 
in ftando habercnt , nifi quando Milonis imitatores re&i ftan- 
tes CcCc ceteris a loco dimovendos oftentandi roboris gratia 
praebebant, vcl ftatu non per fe, fed ob alium utebantur : ideo 
haudquaquam feipfos in hocgencrcexcrcuifTemihi verifimile 
redditur. Qupd qusefo certamen in ftando folum effe&um 
cerni poterat , quod aut fpe&atoribus dele&ationem afFerret, 
aut facrificiis , vel alio modo amphitheatris , aut ftadiis infer- 
viret , ut hotum gratia athletas (cCc exercere, vel certare ftan- 
tes folitos dicamus ? ftabant tamen qui athletas certantes fpe- 
ftabant, fed non ob aliud, nifi ut amphitheatra illa Jignca 
majorem hominum multitudinem capere valerent , quando- 
quidem antiquitus fubfellia quisque iibi ferebat, quibus ad 
commode , & citra moleftiam fpectandum , nec non aliquan- 
do pro telis , dum pngnabant dc loco, utebantur , isque ufus 
primum M.Meflalla& CafTio Cof. crcvit, moxP. Scipione 
Nafica cenfore Senatusconfulto cautum , ne cui in urbe , pro- 
piusve millc pafiuum fubfelliapofuifle, fedentive ludos fpe- 
ctare licitum cflet. Quod porro traditum eft antiquis Roma- 
nis lege cautum fuifle , ut adorantcs ftarcnt ere&i , ftantesque 
Tovi facrificarent , quemadmodum Valerius * Martialis de 4 Lib - '** 
quodam fcnbit: 



efgr.77. 



Multti dum frccibm Jovcm fdutat , 
Stans fummos refupinm usque in ungues 

ZsEthon , ■ 



minime ad athlctas in facris certaminibus, vcl incelebran- 
dis facrificiis ludere folitos pertinuifle arbitror , quin potius 
altiore & xquiore cauffa illud faftitatum pro certo teneo , nc 
fcilicet fedentes, five jacentes in adorando, fomno (quod 
intcnte fpcculantibus facpenumcro contingerc confuevit ) ca- 

A a 2 pcren- 



jSS HlERONYMI MERCVRIALIS 

perentur,fed attente fimul ac vigilanter diutius in adorationibus 
perfcverarent : nifi dicamus illud pariter veteres effeciffc ad 
prxftandam Diis ipfts reverentiam majorem. Nam multa hu- 
juscemodi pro majoribus revcrentiae fignis apud majores no- 
ftroshabebantur, quxhodiernadie fecus reputantur , veluti 
cooperto capite facrificari pro maxima reverentise iignificatio- 
nehabebatur,ut in Romanis problematibus fcriptum reliquit 
* Aftu. 3, Plutarchus , & ut Curculio ille apud « Plautum infmuat di- 
cens : Jguis hic eft , qui operto eapite oJEfeulapium falutat ? cum 
dete&o capite iemper ambularet. Haud fecus itaque & cre- 
ctum adorare pro maxima honoris demonftratione reputa- 
bant, ficuti nos genuflexum : quamquam &Pythagoras, vel 
fecundum Plutarchum Numa adorationes fieri fedendo vo- 
luit , quo fic vota rata firmaque cffe debere fignificaretur. 
Vnde quod cre&i facrificarent , nequaquam athletas in facri- 
ficiis ftatu uti confueviffe, argumentum eft. Bellicx fimili- 
ter difciplinae amatores parum utilitatis in ftando confequi 
potuiffc, ut in eo genere exerceri potuerint , mihi valderatio- 
ni confentaneum videtur; fi quidem folaexcepta tolerantia 
militibus profe&oneceffaria, quamalteram militarem virtu- 
temaut efricere, aut adjuvare queat ere&a ftatio, nusquam 
video , praterquam quod neque Plato , neque Xenophon , 
neque Ariftoteles, neque Vegetkis futuros bellatores ftando 
fcCc cxcrcercpraceperunt ; tametfi Flavium Vefpafianum pa- 
trem dicere folitum acceperimus imperatorem fiantem mori 
oportere. Verum enim vero medicorum gymnaftas tam fa- 
nos , quam valetudinarios aliquos interdum ftando exercuiffe, 
nunquam negarem ; quoniam plurimos ufus tam ad con- 
fervandam fanitatem , quam ad praeftandum cruribus robur 
habere confpicio : dumenim mufculiomnescontenduntur, 
& corpori anima obnitens laborat , utrique validiorcs efli- 
ciuntur , interim quoque humores & excrementa promptius 
ad inferiores ductus feruntur , cibique in ventriculi fundo , 
ubi perfedta concodio abfolvitur , honeftius accommodan- 
tur. ex quo conjicio , hoc unum exercitationis genus poft 
fumptos cibos in ufueffe potuiffe, quando non minus adac- 
commodandnm in ftomacho nutrimentum, quam ad cxci- 

tan- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 189 

tandum nativum catorem , ifomnumque prohibcndum valet, 
iicuti vulgaris illa, &ion pemitus abfurda opinio, quod *prm~ 
diojiandum k cena ammlmidum iit , comprobare vidctur. Ulud 
vero hoc in loco praettrire noHoj difFerre,quisne ere&us fub fole 
ftet (u'ai^«o3»m vocat Galenus) an in umbra, quod inumbra 
nullam aliam alteraticncm patiuntur , nifi eam , quam ratio- 
neftarusoriridemonfravimus ; atilli, qui fub fole perftant 
pra?ter jam di&am aiterationem , non parum a calore folis 
mutantur : nimirumcum ^Ariftoteles fcripferit, ipfosetiam * y-pa«<> 
vehementius incalciccrc , qu,am illi qui moventur , quod ' tOJ * 3<5 ' 
ipil ea aeris perfrigcratione careant, quam iftosopera motus 
obtinere omncs quotidie cxperiuntur , ne taccammedicos, 
a quibusfebrcsexhujuscemodifub fole ftatu generari credi- 
tur. ex quo minime fitis mirari foleo, quomodo ^Plinius J.&^b.'! 
Caxilius memoria; mandarit , avunculum fuum Plinium, alio- cpift " ' 6 ' 
qui in vivendo folertiflimum , poji cibumftpe , quem i?iterdiu le- 
*vem &facilem , njeterum more , fumebat , ajinte, fi quid otii , 
infole jacere (quod ego ftare interpretor ) confueviife ; atquc 
etiam paullo antequarn ex Vefuvii concrcmatione interiret, 
folc ufum, frigidam bibijft. Non eftpraetereaignorandum, ere- 
cTumftare, perinde atcuc ceteras exercitationes , ante cibum 
quoque prodeflc , fentcntiamque noftram , qua poft cibos vc- 
tercs ftare confueiTe judicavimus , ita interpretandam cfle , ut 
fola haec exercitatio frequentius poft mcnfas ufurpata fuerit, 
non quod in ufuquoqueante cibum non extitcrit , cum quis- 
queapprimecognofcerevaleat, eos, qui ceteris cxcrcitatio- 
nibusobeundishaudquaquamaptifunt, fivefani, five vale- 
tudinarii, poiTe aliorum loco, fi non xquc bene, faltcm 
paullo minus pro fanitatis confervatione in ftando fcft exer- 
cere; atquc pro ambulatione levi diuturnioreftatuantecibos 
uti, modoreliqux, quis infcrius demonftrabimus, condi- 
tiones obfcrventur. 



A a 3 Ca- 



*9° HlERONYMI MERCVRIALIS 

C A P V T IV. 

X>e pugnarum generibus. 

QVamvis pugnx nomen apud Latinos atqnc Gra?cos 
fcriptores muita fignificare comperiatur , ea tamcn , de 
qua nos hic tra&are debemus , nonaliud fuit , nifi exer- 
citatio au&dam , in qua duo utflurimum mter fe dimicabant , vcl 
ut ad bellicas pugnas ineundas , & fortitudinem & peritiam 
compararent, vel ut in ludis , * Amphitheatris , atquealiis 

publicis 

* Haftenus pluribus in locisa Mercuriali noftrofaclaeft mcntio Amphitheatro- 
rum , nunc fpeciali hoc capite diverfa pugnarum & certaminum , quae in illis com- 
mitri folebant genera exequitur. Sed enim cum non defuturos arbitremur , quibus 
volupe lit , vidhTe partes & formam Amphithcatrorum , omnia breviter & fuccinfte 
hic adumbrabimus , id tantum monunfe contenti , Amphitheatrorum nomine apud 
Romanos defignari locum fpettandiscertaminibus & ludicris dicatum. Alii a parte 
operis interiore concava , loco Cave<e nomen indiderunt : alii Jrena : etcnim cum 
in tam frequenti & copiofa fanguinis effufione facile ficrct , ut lubricum redderetur fo- 
lum, ab arena petitum eft remediun , quae, ut naturaliter eft bibula, & abforbere 
cffufum humorem, & renovari per intervalla ludorumfacili ncgotio poterat. Hi sin 
antcceffum majoris lucis ergo praemifTis , en tibi Le&or benevole Amphithcatri a Ve- 
fpafiano ex Tiburtino lapide in ipfo urbis mcditullioextru&i , a Tito dedicati , & a 
Domitiano exornati formam & faciem , cujus rudera ut nos anno M D C L X Ro- 
mx non fine ftupore vidimus , ita cunclis fupcriorum temporum hiftoriam Iegentibus 
documento efTe poffunt, quam nihil in rebus humanis perpetuum fit. Porro orbis il- 
lius circuli oblongi,feuut planius loquar, ovi formam rcfert,& fi P. Viftori fidcs,gra- 
dus amphitheatn vel graduum pulvilli fupra ocloginta feptem fpectatorum millia ca- 
piebant. Quod G ambitum fuperiorcm & circumjc&as porticuum figuras refpiciamus, 
illuftris viri Tufti Lipfii judicio denis adhuc vel viccnis hominum millibus , five ftan- 
tibus , five allatis cathedris fedentibus locus erat. Vniverfa machina quatuor confta- 
hat ordinibus , Dorico, lonico, Corir.thio, & Compofito, omnibus na difpofitis, 
ut tardius adventantibus accedendi , & citius abcuntibus recedcndi facultas fine alio- 
rum incommodo daretur. Area Amphitheatri. tota libera crat, nifi quod in ea alibi 
ara cernebatur , ]ovi Latiari facra , ad quam maftatio ftata & horrenda unius ex be- 
ftiariis. Sub ipfaarea cloacae fubtcrranea , pcr quas inufum Naumachiarum occulte 
& fubito indudas & eductas effe aquas idem , nonfine multa honoris prsfatione 
nominandus Lipfius exiftimat. Cetcrum ex eorumnumero, quicum beftiis pugna- 
hant, vel ad beftias , utajunt, damnabantur, Chriftiani erant, & hoc mortisge- 
ncre obiiffe S. Ignatium , fortiflimum illum Chrifti martyrem , & S. Johannis difci- 
pulum conftans fama eft. Quicquid porro huc fpedat , fuis, ut a Lbfio annotatum 
cft , numcris hic defignatur. 

I. JvA 



mpliitiieatri Titiani 



Tacies ititerior Pag. tgo. N°i 




»: 



1 



AMPHIT. VEROlSTElSrSE . 



Pag\ igo. N°i. 







cp. ult. 



DE ARTE GyMNASTICA Lib. III. 191 

publicis certaminibus, fpectaculisquc coronas vi&oriaj confe- 
querentur, populumqueoble&arcnt : vel ut optimumcor- 
poris habitum , atque fanitatcm ipfam acquirerent, tueren- 
turquc. Hos apud Eufeb. v 1 1 1 Hiftor. Ecclefiacl:. cap. xv 1 n. 
IxkxZtxa nuncupatos exiftimo, ut ii, qui pugiles co in loco 
tranftulerunt , incpte fefellerint. Quomodo vcro cfficcretur , 
quoniam fatis quisquc cx fe conjicere valet , in hoc explicando 
haudquaquam immorabor : illnd folum practcrmittcre nolo, 
apud Oribafium duplicem pugnamin medicinx gymnaftica 
cxtitifle: altcram cum telis fempcr,alteram plerumque fine tclis, 
quam oy.iot,y.»yJou> Graeci, umbrMilem pugtmm vocarunt noftri. 
telorum pugna cfficiebatur, quando finguli inter fe armis rudi- 
bus,vcl incidentibus & pungcntibus ccrtabant , unde j uoVo i u«;//W 
nomcn antiquitus utraque fortita fuit, & a a Cadio Aureliano 
hoplomachia, hoc cft armorum fi&a confrixio vocata , ncc non a s- chr0 - p 3 « 
ad diminucndam ^AyjKp^W laudata fuit. At fciamachiam fuiffe, 
quando homo advcrfus umbram , & brachiis, & cruribus 
pugnabat , praster Platonem , qui & in Apologia , & alibi 
cKiupxxeiv dcpugnantibus fme adverfario dixit, auctor cft Ori- 
bafius, qui cx Antylli fcntentia tradit, ita certantcs confuefle. 
non folum cum umbra manibus atquc cruribus pugnarc, 
verum ctiam adverfus columnam , & adverfus palum, de quo 

fccit 

1. v4ra , qux iacra Jovi Latian. 

2. TortuU, per quas immiflse in Arcnam beftiae. E.is claufas januis fuifTecredimus : 

non folum ad belluas , ne egreffus pateret jamfolutis; fcd eti.un ad aquas 
coercendas , cum i i ■> Amphitheatrum impleturn. etfi januac tunc fortaffe magis 
compatta: addi pro tempore potuere. 

3 . Todium , cum fuis columellis : & in medio fuggeftus Imperatoris. 

4. Tracintlio , fiveDiazoma, id eft , gradus altior & latior : cujus generis tres 

fuifTe in theatris Vitruvius docet. Sed ineo numeio videtur etiam prima prae- 
cinftio coliocanda , quae ad ipfum podium. Itaque fculptor nofter una am- 
plius expreffit. Ambigo etiam , an non alise praecinctioncs ornatx cofumel- 
lis fuis fuerint, uti podiumipfum. 

J. Vbmitom, fiveaditus. ideft, portuJx qua»dam quadratce in ipfis gradibus , per 
quas in fedilia diffundebantur. Ad eas , minuti illi gradus fcalares , ut per eos 
quisque 3d deftinata fubfellia fua iret. Spatium medium inter Scalarcs binosj 
Cunettm vocamus : quia quodamtenus ea forma eft , ut in acie inftruenda Cu- 
neum item vocanr. 

6. Toruminu , ad transmittendos majos , quae pauca hic exprclTa ; fed tamen ibant m 
orbem : & cxterne a mutuJis quibusdam maJi fuftinebantur. 



jd 



l9 2 HlERONYMI MERCVRIALIS 

* r* 6. rerf. fecit mentionem * Juvenalis , aut murum , nec non aliquan- 
m6 ' do fummis pedibus pugilcs imitari, & mterdum tanquam 

falientes, interdum, tanquam pedibus cedentes, id quod 
tunc potiulmum veteres facere confueviffe opinor, quando 
antimachus , fivc adverfarius deerat , ilve quando ita exercen- 
dus adeo delicatus erat , ut non poflet minimum quid dam m 
pati , quod accidere folet illis , qui armis quibusvis adverfurn 
alterum contendere folent , Primum enim illud innuiffe yide- 
i r dc ie S . mr b Phto,ubi dixit : K* U hwt«v, r n «pWjfc*», i * *Ww"'* n <r> 
cwnis ««, kwk afrn**** > *&* *'* *™*f«W*' ™™ «&; if«w 

«? T ^ *w *»*!**%**'. hoccft, Siomnibus mm*tis& mmtmis 

careamus , wmm*^ wj ^ «r«w , f« w*«««w cxerce/wtur, tno- 

piam advcrfus nosmetipfes vere umbrtfitipugn* cert*re audebmu^ 

* Prob. .» & poft ipfum * Plutarchus in v 1 1 . Probl. convivialium : a * 

<video , iw/, wy^w umbr*ttlipugn* *dverfus idol* cert*rep*r*tos. 
Ncque vero admirari quis dcbet , quod antiquos cum umbris 
pugnaffe ( quafi id ridiculum fit ) affirmarim 5 quoniam etiam 
hiscetemporibus non pauci reperiuntur, qui cx feipfis, ut 
exerceantur, adverfus aercm pugnis , brachiis, armisque 
certant, vel quando adverfarius abeft , velquando a nemine 
4 .corintb. vidcri amant. Dc hac i Paulus Apoftolus loqucns dixit: 
"p- * o*t« TWKr&u, , «V «* «H& iit»* , id eft, lt*pugms certo, qu*Jt *erem 
non cxdens. Tam vero non minus tclis, quam pugms & brachiis 
nudishujuscemodicxercitationemufurpatam effe rationi eit 
confentaneum. Hx itaque fuerunt dus pugnx fpccics , quas 
maiores noftri exercitationum loco in ufu habuifle rcpcrit ur : 
ita ut nulla gymnaftica extaret , qu* inter alias excrcitationes 
hanc nonrccepcrit. quod enim athletica vetuftiffimis usque 
tcmporibus pugnandi armis incidcntibus cxcrcirationc utere- 
e *. Proii. r locupletiffimumteftem • Plutarchum habemus , qui m 

v. Sympof fcriptum reliquit, antiquitus monomachiam, aut 
fmgularc certamen inPifa civitate, & in Ehdc Peloponnefi 
regione iuxta Alphsum fluvium , circa quam quinto quohbct 
anno, hoccft, utPindari interpres teftatur, alternis olym- 
piadibus, fivemenfibusquadragintaoao, aut quinquaginta 
certamina olympica Iovi facra celebrabantur , usquc ad mor- 



DE ARTE GTMNASTICA Lib. III. 193 

tem dcvictorum , cadcntiumque jugulationem proccdcrc con* 
fucviflc. Prasterca narrat Galenus , facerdotcs in Pcrgamo pri- 
fcum morcm retiriuiflej utxftatistemporemonomachias vo- 
catas cxerccrent, quas ne quis crcdat foli Graecornm nationi 
propriasextitifte, ? adeunduseft *Athena;us,quiin iv. Deipno- * Ca F- l 'i % 
fophift. auctoritate Nicoiai Damafccni philofophi peripatetiei 
refcrt, Romanos monomachorum jpeclaculo non modo in fefiis at- 
que amphitheairis , njerum etiam in conviviis a Tyrrhenis conjuetu- 
dinem mutuatos adhibuifje^ quamvisRomani non monomachos, 
fed gladiatorcs hos omnes nuncuparc maluerint, quos Julii C&- 
faris &tate inforo wvifjime pugnajje , quosque pugnantes Smaragdo 
Neronem JpertaJJe fcribit * Plinius. Hi quoniam artcm plurimis i> Ljb.iy.ci*. 
abfurdis plenam exercebant , ut a cctcris pugnantium exercita- ' r ' 
tionibus integre dignofci poflint, nonnulla de ipfis brcviter ex- 
ponam. Nam illud primum deteftandum plane habebant,quod 
certantes quam gravius poterant , fcfc fcrire ftudebant , & non 
folum (quod fcripfit * Scribonius Largus, quiTiberiiCsefa- « Compofit., 
ris , & Meflalinae zetate medicinam Rom$ excrcuit ) contufio- 
nes in luctationibus patiebantur 5 fcd etiam non raro usque ad 
alterius , vel etiam amborum pugnantium intcritum ccrta- 
men protendebatur : quemadmodum, praeter Athenxum, 
atque Plutarchum,Galenusquoqueteftatur, qui fegladiatores 
gravirer vulneratos curafie, & ob id a fua: civitatis pontifice in 
eorum mcdicum cooptatum fuifle fcribit. Qiiin au&or cft 
d Gellius , gladiatori compofito ad pugnandum pugnt hancpropofi- 
tmn fortcm fuifje , aut occiderefi occupavijjct, aut occumbcrcji cef- 
fajjet. ut id verum putarc debcamus , quod Marc. Tullius. 1 1 . 
Tufculanarum quaeftionum memoriae mzndav it,athletasetiam 
vulneribus confectos ad dominos mittere folitos-, qui qu&rerent , 
quid njellent , fi fatisfattum iis ejjet , fe velle decumberc. nam 
usque adeo mortem ac vulnera intrepide obibant , ut ncc 
ingemifcerent , nec vultum mutarcnt , hujusmodi vero ne- 
fandas hominum csedes cum fuftinerc oculis non poflet opti- 
mus Impcrator Antoninus , narrat Dion eum edi&o cavif- 
fe , ut gladiatores non acuto fcrro , fed obtufis gladiis , & terc- 
tibus dimicarcnt , quod hodie fa&itant , qui pugnandi ar- 
ti difcendas operam navant. Sccunda turpitudinis fpecies, 

B b qua 



d Lil> 7. c -2> 



' 



194 HlERONYMI MERCVRIALIS 

qua monomachiae hujus profcflio notabatur, fuit cibomm ge- 
* iib.18.c7. nus f iiquidem u Plinius mcmorix prodidit gladiarores hordea- 
rios vocatos , quia antiquitus hordeo vi&irabant, ficur poft Pli- 
fcprimode nium b Galenus eosdem & faba & ptifana vefci folitos fcri- 
ptum prodidit. Tertium gladiatorum abominandum inftitu- 
tum erat, in ipfo certamine fanguinem cx vulnere advcr- 
farh bibere , tanquam iis ad connrmandum animum, & 
vires efficaciter conferret , nec non polt pugnam cinerem pro 
« Ub.%i m. medeia potare, quod retulit c Plinius. Itaque dc his prseclare 
d lib.z.epifi. admodum fic a ^Cypriano declamatum eft. Paratur gladia- 
torius ludus , ut libidmem crudelium luminum fan<7uis oblectet. 
Jmpletur infuccum cibis fortioribm corpus , & & ruina toris mcm- 
brorum moles robufta pinguefctt , ut faginatus in pcenam carius 
pereat. Homo occiditur in homtnis voluptatem ; & ut quis pof- 
fit occidere , peritia efi , ufus eft , ars eft-, fcelus non tantumgeri- 
tur, fed docetur : quid potefi inhumanius , quid acerbms dici? 
difcipltna efi , ut perimere quis pojfit , &gloriaeft, quodperemit. 
Jguidillud, oro te,quak eft, ubifeferis objiciunt, quos nemo damna- 
vit , dtate integra , honeftafatis forma , vefte pretiofa viventes in 
ultroneumfunus ornantur , malisfuis miferigloriantur , pugnant 
ad beftias non crimine , fed furore : fpeBant filios fuos patres , 
frater in cavea , & feror prafto eft , & (pectaculi licet pretium 
largior muneris apparatus ampltficet , ut mterortbus fuis mater in- 
terfit : hoc , proh dolor ' mater & redimit , & in tam impiis (pecta- 
culis , tamque diris ejjefenonputant oculis parricidas. Ha&enus 
virille Chriftianus, cujus orationem hic exfcribereplacuit, 
quod ad gladiaroria; excrcitationis pravitatem oftendendam, 
nil luculcntius habcri pofllt. Qua tamen pravitatc illud mihi 
valde turpius-exiftimare in mcntcm venir, quod & reipublica?, 
libcrtatis, & impcratorum tcmporibus rari fucrint ftve nobi- 
les, fivc ignobiLes, ftve confulares, five impcratores, qui fpecta- 
cula adeo inhumana , ac omni flagitio & faevitia plena li- 
benter, atque maxima cum voluptate non intucrentur. N um- 
quid autem cujusvis generis homines , an ignobiliflimi dum- 
taxat gladiatoriam exercerent , anccps valde fum. quod 
enim Lentulus Capuae, utfcrunt, gladiatores aleret , quod 
' Uh ' i5 ' c ' 9 ' C. Terentius Lucanus , au&orc < Plinio , gladiatorum triginta 

parta 




E3£. Ji¥ 



t 3. dt uac. 



b Lib.hilU. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 195 

parid in foro per triduum avo fuo , k quo adoptatus fuerat , dc- 
derit, quod vcnalcs eflent, & triaillanefandaanobis prasdicta 
profiterentur , mihi certe pcrfuadcnt cx omnium hominum 
ignobiliffimo fimul ac impuriffimogenere, veluti fcrvis ex- 
titiflc. Ex altera parte cum a Galenus referat , facerdotcs mo- 
nomachiam cxercere folitos , cum Athenaeus fcribat illu- 
ftres viros,atqueducesmonomachiamexcrcuifle, cum *He- 
rodianus , atque Iulius Capitolinus Commodum impcratorem 
gladiatorem eximium fuifle , & in publicis theatris , fpreta im- 
peratoria dignitate , gladiatoris partes adimplefle fcribant, cum 
tradant c alii imperatores ad bellum profe&uros munus gla- e spanianus 
diatonum ac venationes edere confuevifle , ut civium langui- & A ib,no. 
ne fic effufo pugnae quadam imagine Nemefls fe , id eft Fortu- 
nx vis quaedam expleret , vel ut infuefcerent milites vulnera , 
atque casdes infpe&are. qua item ratione Solon apud ^Lucia- a in Anach: 
num narrat lcgem Athenienfibus fuiffe, ut juvenes cothurni- 
cibus five qualeis , ac gallis pugntwtibus fpefimdis ftudium im- 
penderent, quoilli, volucres usque ad extremam viriumde- 
feclionem roftris certantes intuentes , ad fortiter fubeunda pe- 
ricula , & contemnenda vulnera , ne avibus ingenerofiores ap- 
parerent, inflammarentur, cujus ftudii mentionem quoquc 
fccit iEfchines contra Timarchum , & Columella libri o&a- 
vi capite fecundo. Cum inquam haec omnia mentc contem- 
plor , quafi credere cogor , tum nobilcs aliquando, tum igno- 
biles ut plurimum athleticam hanc atque gladiatoriam pu- 
gnandi fpeciem exercuifle : quando etiam apud • Athcnxum « DetpoofepW 
reperio , nonnullos teftamento cavifle , uti pulcherrimae etiam 
puellae monomachorum inftar deccrtarent , aut qui in deliciis 
fuiflent impuberes. Sed gratiae Deo Immortali funt haben- 
dx qui ad abolendum hujusmodi ncfandum morem quoquc 
principes impulerit , quod primum ab Honorio imperatorc 
fa&um efle perhibet Theodoretus cap. xxvi. lib. quinti hi- 
ftorise ecclefiaftica:. Atque ex his clare patet , armorumacu- 
torum pugnam inter athletarum exercitationes adnumeran- 
dam efle. quos fciamachiam quoque interdum , five umbrati- 
lem pugnam exercuiffe , indefatis conjicerepoflumus, quod 
Glaucus Caryftius athleta ftrenuus non minus ob pugilato- 

B h %i riam, 



196 HlERONYMI MERCVRIALIS 

riam, quaminumhra pngnandi exccllcntiam celebratus fit , 

* eique ftatua habitu , formaque in umbra pugnantis erecta, 

A Eiiacomm ut a Paufanias narrat , tradatur : niii certius comprobarent 

6 - - illud hxc ^Dionyfiinlibrodedivinisnominibus vcrba: oVsp 

b cap. "xin t t , / ' » > ^, >a ~ > / 

6oittpi»s. o ovQqs *k ifVotjffK? [muStio\ t«c r a^K^ruv ct7rei(>cvix.cv; ^ c? jtt^cocj?, 

fitid-tveis eivou; t»V divni.yuvi^ki rj&v^ufyuoi , j(£ «re <?o>c?v ia-t/Tcr? £ «srciff 
^otbvtkc j euurxg olvo\eiug cmiocf^a^Svnf , o<ov7W{ t otvnxTtxKutv ouuruv jtg- 
x&TVKivou : Id eft. £)uod fapiens minime intelligens inexpertos 
vincendi athletas imitatur , £«/' y^ antagoniflas imbecillcs ejje 
fupponentes , ^r<w/ /£//.$• videtur , necnon adverfus eos abfentesfor- 
titer umbratili pugna certmtes adverfarios ipfos vicijje putant. 
Habuit & athletarum gymnaftica pugnae adverfos palum 
riib. t. dere exercitationem : cum f Vegetius fcribat , palorum ufumnon 
iwiic cap.u, tanium militibus , fed etiam gladiatoribus plurimum profuijfe* 
9tec umquam aut arenam , /*#/• campum vicjores ullos declaraffe^ 
nifi qui diligenter ad palum fuifjent exercitati. Hujus meminit 
quoque Platovn. de Legib. Ariftotcles in Polit. &luvenalis 
Satyra vi. * 

^Aut quis non vidit vulnerapali , 



£)uem cavet ajjiduis fudibus , Jcutoque lacefjit, 
Atque omnes implet numeros. 

Ad haec bcllicam gymnafticam , pugnarum armatarum utra- 

rumque exercitationibus minime caruifle, abunde demon- 

rfdcLc»ib Us . ftratum eft & a rf Platone , & ab Ariftotelc , qui in libris Poli- 

ticorum feminaquaedam hujusce excrcitationis monftravit, 

ac fortafle in illis pcrfccit , quos ab eo fcriptos a nobis dcfiderari 

omncs docti fciunt. quamvis credibile eft , dum ad pcrdifcen- 

dum cxcrcerentur , rudia tcla plcrumquc in ufum venifle. 

Quod enim hujuscemodi conccrtationcs maximam ad bclli 

pcritiam utilitatcm praeftarent, nemo qui hisce temporibus 

eorum profeflbres fpectaverit , ncgaret , quando fimiliter 

Plato tanti cas facit, ut ceteris exercitationum gencribus pro 

orTcniionefimul & defenfionc prxpofucrit , in ipfisque mulie- 

* Athcnzus lcs ^ viros e ^ aD01 ^ re voluerit. Hanc rudibus armis factam mi- 

Ub. 4.cap. ij. litarem monomachiam illam fuifie, quam e Hcrmippus Manti- 

nscos invenifle & Cyrcnxos xmulatos efle fcribit , ego fermc 

crcdo: 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 197 

credo : ficuti fimilite* exiftimo , quam fcrimiam vulgus dicit , 
eamiplam, &nonumbratilempugnam, ut Budaeus in Com- 
mcnt. ad Pande&as, Guljelmus Choulus & alii nonnulli 
falfo autumarunt, efle, de qua locutus PJatomea fententia 
videtur, quando in Lachete fcripfit , juvenibus conducere, 
Ut armis pugnare difcant , quoniam fic habitus corporis robu- 
ftus acquiritur , nec ulla exercitationc inferior haeceft, aut 
minus laboriofa. In hac haudquaquam certatores qucm- 
admodum gladiatores fe usque ad necem feriebant, fed rudibus 
tclis qnafi (cCc pcterc invicem fimulantes, quandoque etiam re 
vera fericntes , & plagarimi infli&iones , & averfiones edifce- 
bant. Aliquando tamcn cum umbra armis etiam pugnabant : 
quod Celtas poft cenam fa&itafle , Poiidonius au&or eft. Jam 
veroomniumfrequentifllme pugnam adverfus palum exer- 
cebant, qiu militarem difciplinam comparareoptabant,quam 
cxcrcitationcm ita fa&itatam fcribit <* Vegetius , quod ,afingu- JjJ^ \ //" 
lis tyronibusfiin^tdipalidefigebantur in terram , ita ut micare non 
pojjent , & Jex pedibus eminerent : contra illumpalum veluti ccntra 
adverfiarium tyro cum cratc & clava , tamquam cum gladiofie 
quisque excercebat , ^rficuto : ut nunc quafii caput aut fiaciem pete- 
ret , nunc a lateribus minaretur , interdum contenderet poplites & 
crura fierire , recederet , afifiultaret , infiliret , & quafiipr&fientem 
adverfiarium , fiic palum omni impetu , omni bellandi arte tent.aret. 
Exerceamur ad yalum ait Seneca Epiftol. xviii. Quomodo 
autem mcdicins gymnaftica hoc exercitationis gcnus recepe- 
rit, facilecos;nofcctillc, qui Antylli orationemapud Oriba- b Coik&m. 
iiumpenhtavcnt. Isquidem vetcrcs Grscos naudquaquamar- 
morum pugnam pro valetudinariis in ufu habuiffe , fed dunta- 
xatadcfficicudosinbellum paratioresmilites, fcribit, addit- 
quc Romanos primos cam , qiKe pro fanitate excrceretur , in- 
vcnifle , quos idoncis quibusvis locis , rudibusque tclis primo 
eam exercuifle , & dcinde in gymnafia invexifle verifimiic fit, 
cum Galcnus intcr alia gymnaftx muncra ctiam armorum ex- 
ercitationcm , tamquam bono corporis habitui conduccn- 
tcm, reccnfeat. Nam gymnafticos tam armorum , quam 
umbrs pugnam , propofita fanitatc, ufurpaife , fatis clare el de tuend 
monftravit Galenus, ubi ad excrccnda brachia atque crura va.wp.xt. & 

B 3 fcio* 



19« HlERONYMI MERCVRIALIS 

fciomachiiam commendavit, hoplomachiam vcro a Demea 
inventara rnulrorum membrorum optimo ftatui conferre tra- 
didit. Quam cnim armis peragebant exercitationem , hoplo- 
machiam vocatam fuhTe, prater nominis ipfius rationem , 
non modo Galcnns tcftatum reliquit, verumctiamCaelius 
< Lib.?.in Aurelianns , utpaulio ante demonftravimus , nec non * Mar- 
TanT' 1 tialis \ qui medicum qucndam hoplomachiam prave exercen- 
tcm , fiVc potius advcrfarium graviter , & praefertim in ocu- 
lis fcrientcm , hiscc vcrfibus carpit. 

Hopiomachus nunc es , fueras ophthalmictis ante 5 
Fecifii medicns , quodfacis hoplomachm. 

Quaraobrem ex his omnibus perfpicuum cuivis e£Te poteft,pu- 
gnam tum armorum utramque , tum umbrae in omni gymna- 
fticae fpccic locum habuifle. Jam ad alias , quae reftant enar- 
randae, antiquorum exercitationes, transeamus. 

C A P V T V. 

De nonnullis aliis exercitatiomm Jpeciebtes. 

iRatcr exercitationes , quas jam perfpicue quantum m 
tar.ta licuit rei obfcuritate , explicavimus , multoe aliae 
cxitere, quae licet ubique locorum, prout temporum 
&hominum variae occafionespoftulabant, agerentur, prae- 
cipue tamcn in gyirmafiis effici confuevifle , Galenus fentire 
vidctur. Eac vcro funt ™ Sf& %wi* «ftfe^ig&dni rl otK^x^eJ^^* to 
c4«rAe0&if«v, roTtvnJJ&w, id eft , per funem adfcendere , manibus 
collutiari , ac plcthrijfare , & pytHiJfare. Quomodo fcfe per 
funes adfcendcndo cxercerent , fine labore cognofci poteft 
cx hac, qux in fculptis gemmis vetcrum fpeftatur, dcfcri- 
ptionc. Vnde jure fimilem exercitationcm inter vehemen- 
tcs Galenum repofuifle colligitur. nam funambulos , fchce- 
nobatas a Iuvenale Satyra m. vocatos, qui hoc tempore 
lucri gratia pcr orbcm vagantur , ctiam veteres ad populum 
oble&andum adhibuifle , non modo ex praedicta icone reeo- 
t in proiojo gnofcitur , verumetiam * Terentii in Hecyra locupletiflimo 
|:,mo * hoc teftlmonio confirmatur : 

Jta 



P 



DE ARTE GY MNASTICA Lib. 1 1 T, 199 




£00 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Ita populus ftudio ftupidm infunambulo 
Animum occuparat. 

punambulis nonadmodum dilTimilefuitgcnus idludi, quiod 

apud Hefychium & Polluccm tmetmx^cb vocatum invcnitiur, 

in eo enim trabs folo depatta erigebatur , in cujus fummo fwra- 

men erat , per quod funis trajiciebatur ex unaparte funicult , al- 

ter averfius circum ligabatur , alter flb altera trahebat , fique Ura- 

hensfocium-, usque ad fummumtraxerat , prottnus victor deraun- 

ciabatur , fin alter refiflens minime fe trahi finebat , penesipfum 

vifloria judicabatur. wqbyprify&H non defuerunt, qui luiftx 

partem quandam fuiiTe putarint, quando fcilicet luctatoircs, 

primoribus tantum digitis infertis, periculum roboris facie- 

bant. Sed hos male fentire unus Galenus fidem facir, qui in n. 

de tuend. valet. cap. v x 1 1. ftatim lu&am ab acrochirismo dis- 

jungit. Erat igitur acrochirismus colluclatio quAdam fummis 

tantum manibus facia , in qua nulla reliqui corporispars flb ipfts 

digitis tangebatur , donec adverfarius deficeret , pcrdurans. Hac 

athlctae pcrraro in publicis fpcclaculis contendcbant , aliquan- 

* .6.Ei»acor. do tamcn cam ad ufum revocabant, fiquidem apud <*Paufa- 

niam lcgimus , Softratum cognominc Pancratiastem in hu- 

juscemodi certamine maximam laudem confecutum , & 

ob id #x?o%ete/?lw quail per exccllentiam nominatum , cum ad- 

vcrfariorum fummas manus tam fortitcr apprehenderet , ut 

non prius eos dimitteret , quam elifis digitis dolore confectos 

intelligcret. Quicunque pariter militari glorix invigilabant, 

interdum «Vfc«e>»£e&a< folcbant, nimirum qui & brachia 

fortiora & agiliora fimili ratione effici fibi ipfis perfuade- 

rent. De Geltis refcrt Poiidonius , quod in armis cxercita- 

ti intcr fe acrochirismo certabant. Porro valetudinis ftudio- 

j-s.dcwend. fos huic exercitationi operam navaiTe , & ^Galenus & Pau- 

lus cJEginetaconcorditeralTernnt; Hippocratem , fivePoly- 

bum fecuti, qui in libris de dixtaacrochirismumvariiscor- 

poris affc&ionibus commendavit. Quid autem fuerit W U- 

jl 2 detuend. jrAs0e/f«v » tam <*Galenus,quam e Aviccnna Arabumomnium 

rlS. C ifFea docTiiTimus explanavit , dum uterque verbis plane iisdem fcri- 

3 . (ioc-2.cz. pftt, ecplethrtjfare , fuifle, cum in plecJro , ideft in fextapartc 

fta.Hi 



Lib. *. 



DE ARTE GymNaSTICA Lib. III. 2Ct 

fiadii , quisprorjum , retrorfiumque vicijfim , idquefidpe in utram- 
que partemfime fiexu curfitans , unoquoque curfu breve quiddam de 
fbatio demebat , quoad denique in unico grefju conftitifet , vel , ut 
dixit clarius Avicenna , donec infine illius in mediofietiffet. Ce- 
terum 7n7v\!£*v idem fuifle quod gefiiculari , & crebro motu 
manus cicrc , opinatus fuit a Politianus , quem alioquin crudi- * In Mifc - 
tiiTimum, toto cado aberrafTe,facillime ex Galeni ac Avicennac 
oratione convincitur , a quibus pityJiflare defmitur fuifle , fi 
quando fummis pedibus quis ingrediens, velfians , ut fcntit Avicen- 
na , tenfas in Jublime manus hanc antrorfium , iliam retrorfum 
celerrime movijjet. qua exercitatione maxime ante parietem 
ftantes uti folcbant , quo fi intcrdum abcrraflcnt facile pariete 
apprehenfo erigerentur. Dc hoc fermonem habuiife poteft 
b Plutarchus, cum dixit, Lycurgum olim propofito dccreto illas fj^ . Vlta Ly * 
exercitationes , quae manibus in altum fublatis cfficiebantur, 
vetuifte,ne quis laborando confuefceret defatigari. de hoc item 
locutum eife « Juvenalem arbitratus Scaliger legebat. 'eSf?*" " 

£)ui Laced&monium pitylismate lubricat orbem. 

Sed nos aliter ^fuperius legendum demonftravimus. Praeter dL,huc ^ 
haec cnumerantur alix exercitationcs a e Galeno, veluti ficui- vaktifdSpi 
piam alter jujjijjet , ut Je vioienter detraheret inflefieretque , 
dum ipfe non manibrn modo , verumetiam cruribu* fpinaque con- 
ftans , (jr non ftexus refiftebat : quo genere Milonem ipjum exer- 
cuijfie Je ferunt , dum alios convellere fie movereque e difico inun- 
c7o , fiuper qucm eretfus manebat , ( ut ex fcquentc pictura ap- 
paret) mandabat, inter quas etiam rcponi poteftid, quod fLoeociwto; 
dc eodem Milonc narrant /Galenus & g iElianus, qucmrc- cap.'*^' 
fcrunt manu punicum malum adeo arcle tenere fiolitum-, utillud 
a nullo praterquam ab ipjius amafiia eripipojjet , nempe qux ea 
in dcccrtatione fxpius cum ipfo fcfe exercuiflet; quamvis 
enim haec potius ad roboris oftcnfionem efficercntur , ni- 
hilominus ad bonum corporis habitum firmandum confcr- 
re crcdcbatur; qucmadmodum item , cum alterum quis mc- 
dium compiexus , aut etiam ipfe medio comprehenfus manibus di- 
gitisque pecUnatim junciis , aut quem compleciebatur abfioivere 
fife jubebat , aut ipfe fie a compleciente fiolvebat. Ita quoque 

C c fiquu 



20Z HlERONYMI MERCVRIALIS 




DE ARTE GVMNASTICA Lib. III. 203 

fi quis alterum , qui ipfum verfusfe inclinabat , k latere aggrefius 
ilia manibus complexus, ceu onus aliquod fublatum invicem pro- 
tendebat, reducebatque , ac magis, fi dum gefiabat ipfi, nutu 
renutuque corporis ufus effet , cxcrcitationem agere dicebatur 
perindc ac iili , qui a cervicibus pendentes deorfum trahebant' 
ac alii multi ab Avicenna relati , quos enarrare nolo $ quoniam 
omncs fimiles motus potius luctatorum varise roboris ja&atio- 
nes, quam exercitationes per fc feparatae erant. Qualesitem 
erant illae quae a Socrate in Platonis Theseteto fignificantur fub 
hisverbis : Ktfiw o-^^ov ^ ^iovns h&fompfrmpQimtm «V rifntm 
ZFvflawnc , $ 81* p4 ™* dpwoufaoi 24&Qvyu$u , Jhluu iJozf^u ucanp ol a/ 
rous TutKou^ous Sfy tfotpu-qs mxtgovns , orov m* df/t^ori^iav MQtyivTts zKkojv- 
7?tf «V rd a/cwnoi» Id eft : Paullatim enimprocedentes in medium am- 
borum ignoranter cecidimus , & nifi aliquo modo nosmetipfos de- 
fendentes evadamus , panas luemus , perinde atque illi , qui inpa- 
Ufiris in linea ludunt , quando ab utrisque capti , in contraria di- 
firahuntur. De his enim loquitur Iulius Pollux , quando de- 
fcribens ludum diftra&orum hasc verba habet : h' j AicAxvpW* 

Voufcriu p$f «Sg <Rn to xv\v a> rous mxKou^pous , * fjfi dfhd ^t) efaarfb, 
bvo j (aqIzch imlim eiaiv th^evj xhs ingVS ol m^ot, Urotv *»$' tvobptrx- 
wmvTiu, mx,( cuJTo~sol*&rhns. hoc eft : Dielcyfiinda autem ple- 
rumque in paUfiris luditur , verumtamen etiam alibi. Du&autem 
funt puerorum partes,alii trahentes alios, fique ad illampartem 
transmigraverint ,penes illam vicloria eft. 

C A P V T VI. 

De Spiritus cohibitione. 

SPiritus etiam cohibitionem inter exercitationes , & praefer- 
tim apotherapeuticas ab optimis gymnafticis repofitas fuif- 
fememoriauradidit «Galenus u 1. de tuend. valet. libro, « <**&!«. 
& ante lpfum Cailius Aurelianus inter medicos noninfimus. 
Hanc vero tunc effici omnes dofti fciunt , quando cuncJi thora- 
cis mufculi, qui circa coftas habentur , usque adeo intenduntur , 
cogunturque , ut expiratio vocataperfici nequcat : nam duas funt, 
quae univerfam fpirationem complent, infiiratio fcilicet, & 
expratio. Infpiratio eaeft, quando aer ad temperandum cordis 

Gc 2. fervo* 



104 HlERONTYMI MERCVRIALIS 

fervorem r ftiritusque gener 'andos , inpeclorisjpatiatrahitur. At . 
expiratio tunc agitur , cumfuligines in cordegcnitaper ccwa ipjiu* 
pecioris extra educuntur. undc cum per mulculos thorax , cetc- 
raque fpirationi dcfcrvientia mftrumenta coar&antur, itaut 
ncc acr intus ingrcdi , nec fuliginofa recrementa exire queant , 
refpirationem intcrcipi five cohiberidicimus. qua cohibitione 
tum gymnaftx medicorum in primis , tum athletae cxcrcitatio- 
nis & auxilii loco non raro utebantur. Medici quidem vel me- 
dicorum gymnafta; duplicem fpirationis cohibitionem in ufu 
habebant , alteram , in qua univerft thoracis mufculi tende- 
bantur , remiftis, qui funt in fepto transverfo atque abdomine , 
ut facilius excrementa deorfum truderentur j alteram , in qua 
abdominis quoque mufculi tenduntur , quo videlicet ea , qua? 
fub fcpto funt , vifcera, exercitationis fruclum fentirent. in am- 
babus vero fafcias quasdam adhibebant , quibus thoracern at- 
que coftas , nec non ventrem cingentes, felicius propofitum af- 
fcquebantur. Propofitum autem habebant hujuscemodi exer- 
citatione , modo calorem in exercitationibus acquifitum , five 
ipfum nativum auctum confirmare, modo fpiritualia membra 
juvare,modo excrementa pectoris expurgare 5 fiquidem fpiritns 
in tali inhibitione undique compulfus, dum in anguftos fc mea- 
tus recipcre cogitur, eosquc, fi amplius trufus propulfusquc fue- 
rit , etiam penitus pertranfire, extenuati jam excrementi fecum 
nonnihil arripit 5 quinimo , quanto is ulterius per vim coaftus 
impcllitur , tanto magis ab ipfo qucedam impelluntur , quac- 
dam attrahuntur. impclluntur quidem,quae ante occurrunt : 
attrahuntur , qux ad latus funt pofita , impctu ipfo motus utra- 
quc coada. ut nemo his rationibus perfpe&is mirari debeat , 
quod Eryfimachus medicus in convivio Platonis ad curan- 
dum Ariftophanis fingultum , fpiritus cohibitionem in pri. 
mis commendarit, quam poftea <* Ariftotelcs non folumob 
P rob. j. "' antcdictas caufas fingultum cxtinguere , verumetiam partes 
corporis interiores calefacere, plaribus verbis probavit. quod 
1 3 .dcsym- idem *Galenus,&afleveravit,&clariflimaorationcconfirma- 
pto.c a ui-is. viL inhuncigiturmodum, atquehisdecauflisagymnafticis 
inftitutamfpirituscohibitionem, legitur,quos, utmeliusres 
ipfis fuccederet > etiam hanc regulam obfervafle arbitror, ncm- 

pc 



u- p»rt. 



DE ARTE 'GYJMNASTICA Lib. III. 20$ 

pe ut primolevitetracbreviter, deinceps vehcmentius &diu- 
tius fpirationem inflatis buccis contineri, imperarcnt, de- 
mum relaxari juberent , ita namque fecundum praxeptum il- 
lud Hippocraticum omnia o% <Bts<ncyc0rfc agcnda , antiquos 
medicos voluilfe r^perio. Athlctae autem quamvis hoc cxer- 
citationis gencre iorfan non uterentur, nimirumquodnul- 
libi ad gloriam , fiVe fpe&atorum oblectationem aflequcndam 
ipfis deferviret , nihilominus eos inter ceteras obeundas cxer- 
eitationes, fpiritus quoque retcntione duabusdccauiTisufos 
credo , tum ut a lalTitudine recrearentur , perfpirabileque 
fimul & purum ad fubfequentes labores corpus rcdderetur, 
quemadmodum < Galenus fignificafie yideturj tum (quod Utl™**' 
rationi magis confentit) ut majus robur in impulfionibus, 
compreffionibus , faltibus , atque fimilibus ex fpiritu rctento 
compararent. in his enim omnibus agendis majores quodam- 
modo vircs effiei, fi fpiritus detineatur, quotidie declarant one- 
ra geftantes , necnon ceteri omnes graviores operarii , quos , ut 
maximos laborcs facilius fuftinere queant, fpirationem cohibc- 
re cernimus , quafi ex tali rctentionc fpiritus intus au&i , & ro- 
burcrcfccrcfaciant, & impetus efficaciores reddant. Accedit 
his, quod , ficuti dicebat kKx\&oxs\ts t retentus(j>iritusvenasim- • i-p* nic - 
plet , itaque humores exire, difflarivc non patitur : undc poftca pr ° 
retentis illis , neque laborantes fudoribus diffluunt , dclaflan- 
turve, neque vis , quam in humoribus , ipiritibus , & mem- 
bris folidis confiftere mcdici omncs fatentur, uila ex parte flac- 
ccflfcrc , aut diminui folct. Scribit Plutarchus in libro de pra- 
ceptis fanitatis, confuevifle aliptas, dum athletas fricabant,ipfis 
jubere, ut fpirituminterciperent, ficquefricationibus contra 
niterentur, quafi ita partes corporis inunctas & contre&atas 
diftendcrent. quo in loco apud Grxcos cum lcgatur t^svtk? , 
legcndum efle t«vovt^ omnis ratio pcrfuadet : ctfi bonus Eraf- 
miiSjdiligcns nimis interpres,hoc non viderit. Ex quibus omni- 
bus clarum efficitur, athleticam gymnafticam non parum cx 
fpiritus retentione adjumenti capere confuevific, qucmadmo- 
dum medicinae gymnafticos eandem quamplurimum aeftimaf- 
fe (ni fallor) abunde probatum eft. Immo vero etiam athletas 
oftentationis, & fpeciatorum voluptatis gratiainfpiritusreten-- 

C c 3 tione 



o6 HURONYMI MERCVRIALIS 

tionc fe quandoque cxereuiffe , inde conjicere licet , quod Mi- 
lonem illum capite, & prarfertim fronte, ac etiam ccftis & 
pedore robuftis vittis ligato, tamdiu fpiritum retinuiffe legi- 
mus quousque prse impetu intumefcentes venae ligamin a illa 
difcinderent. id quod fatis confirmare poffunt imagines , quas 
Ligofius inter xneallluftrifiimiBerrariaePrincipis fummibo- 
norum patroni iigna fe invenifle , atque ab eis hasce feqnemes 
propria manu exprefliffe nobis fignificavit. In ipfis namque 
videre licet fafcias peftori , & coftis , ut meminit Gaienus , cir- 
cumvolutas, tum ventres atque fcrota (ficutfitinvalidis fpi- 
ritus retentionipus ) magnopere inflata : cur vcrofintrafoca- 
pite folis quibusdam in fummo vertice capillis apparentibus , 
fmiulque halterem e brachio finiftro pendentem gerant , puto 
nuod & fervi effent , & halteribus quoque valerent , qui veluti 
in fpiritu retinendo celebres ab artifice repraefentati fucrunt. 
etenim fervos apud multas nationes caput rafiffe legimus, 
quemadmodum & Dacas fervitiis nobiles, toto capiterafo, 
atque cirro tantum in fummo vertice reli&o , incedere cort- 
fueviffc, memoria: proditum eft. 

C A P V T VII. 

De Vociferatiotte , & Rifit. 

INter ceteros, quos plurimos atque neceffarios in humana 
vita ufus habet fpiratio , non infimum locum obtinuit 
vociferatio. qux cum nil aliud fit, quam aens vehemens 
perculfio, tammateriam, quam effedorem , & formam , vel 
l refpiratione fola, vel faltem non absque ipfa fuppeditan, 
Ariftoteles & Galenus praxlariflimis in id cditis commenta- 
riis probarunt. & iccirco non ab re futurum effe duxi , fi , poft- 
quam de fpiritus retentione verba feci , ftatim vociferatioms 
tradationem fubjungerem. Neque enim ab hac me rcmoverc 
debuit , quod Galenus medicorum princeps aut nulla , aut 
quampauciflimade vociferatione fcriptis tradiderit , quafique 
eam inter exercitationes numerari debere non cenfuerit : quan- 
doquidem Antyllus apud Oribafium medicus celebratiflimus 
non modo eam exercitationem effe voluit , verumetiam cum 

ad 



i 



DE ARTE GYOTKASTICA Lib. 1 1 1. 

wm 



207 




dvili 



208 HlERONYMI MERCVRIALIS 

ad morborum diverforum curationcm , tum ad vocis ipfius 

cultum valde acftimatam fuiiTe fcripfit. quemadmodum item 

« iib i.fera * /Etius Amidcnus , & b Aviccnna Arabs uno ore pofteriori- 

"?* , bus fcculis comprobarunt. Nunquid vero athleticx profelTo- 

b hb i fen 3, .,. • ,-r- i- n. j- pi • 

doc.i c 1. res , aut mihtaris diiciplmae itudioh hoc excrcitatioms genus 111 

ufu habcrent, etfi apud nullum au&orem notatum adverte- 

rim : perfuaium tamcn mihi cftyieutros horum vocifcrationcm 

tanquam proprix ipforum profeflloni aut convenientem aut 

faltcm neceflariam exercuifle. Quod fi dicat quis , & athletas 

in certaminibus , & milites in pugnis conferendis clamoribus 

3. dc bciio non fine utilitate ufos , quando c Csfar haud fruftra antiqui- 

tus inftitutum fuifle fcribit , ut in bcllo committcndo figna 

undique concincrent, clamoremque univerfi tollerent , qui- 

bus rebus , & hoftes terreri , & fuosincitaricxiftimaverunt : 

propter hoc minimc fequitur , vociferationis exercitationem , 

dc qua nosagimus, militari difciplina?addifcenda:conferrc. 

Duo folum hominum gcncra vocis cxcrcitationi fedulo ope- 

ram dediflc reperio, hiftrionics videlicct profeflfores , & medi- 

corum gymnafticos. Hiftrionicam enim proritentes,fub quibus 

prxcones, choriftas , tragcediarum & aliarum fabularum fimi- 

lium recitatores , necnonvocibusccrtantcscolloco, vocifera- 

tionibus exerceri folitos, locupletiiTimus teftis cft Plato in Ionc, 

d M. & 19 . & d Ariftoteles in problematum libris, inquibus legitur, Phry- 

panic * nici,ncc non etiam antiquioribus temporibus tragcedias,comcc- 

dias , dithyrambos , atque leges ipfas cantu recitari confuevifle. 

ob quod vocis cxcrcitatio tantx exiftimationis fuit, ut , flcuti 

dc athletica monftravimus , publicas vocifcrationis certami- 

c Hb. 5 . ciuo. na a e Carlio Aurcliano fub modulationis agoniftica: nomi- 

nc intcllcda , propofitis vi&ori pra:miis , inftitucrentur. qucm 

morem usquc ad Galeni tempora pcrdurafle , cx co conjiccrc 

pofliimus , quodvii. de mcdicamcntorum compofit. fe- 

cundum locos libro multa medicamenta reccnfct , quibus 

antiqui medici in iis, qui voce contcndere debebant, tum 

ante, tum poft certamen utebantur, ubi fimiliter narrat, 

tempore fuo phonafcos omncs , citharcedos, fcilicet prceco- 

nes, ncc non tragcediam ac comcediam perfonatos rcprx- 

fcntantes, qui magno vocis cxercitio utebantur, fi qiundo 

vocem 






DE ARTE GrMNASTICA Lib. III. 20* 

vocem contcndendo obtefuTent, balneis multis , &cibis J le- 
vibus , atque laxantibus uti folitos. Ex quibus verbis cuivis 
intelli< T ere l.cct, non modo hiftrionicse profeflbres vocc & 
cantu (quoidixit <*Plato) fimpliciter in recitandis dramma- * inioac. 
tibus, rhapbcdiis, aliisve imitationibus fuis, verumetiam 
alta vocc ufcs ., atque iis interdum uniformibus > interdum va- 
riis & mmatis, veluti in tragcedia ad mccroris calamita- 
tisque niagritiudinem augendam fadumolim, fcribit *Ari- ^g£ nW 
ftoteles. Quaire mirari debet nemo, quod c Cornelius Cel- « iib' 7 .'c.iji 
fus memoria prodiderit , apud nonnulios morcm fuiiTe , vocis 
gratia adoleccntulos inflbulare 5 quandoquidem illi , qui hi- 
ftrionicx op:r:am navare ftbi propofuerant , cum opus magna 
voce habereit , ad evitandam venerem , a qua fummopere 
illa labefadauir , infibulatione non parum juvabantur , & ideo 
ipfa in tam fjequcnti ufu recepta erat , ut omnes fere eomcedi , 
aliive hiftricnes infibularentur. quemadmodum d Martialis * i*-7.episfl 
atteftari vidctur his verfibus, in quibus de duobus hiftrioni- 
bus verba facit, 

Menopbih penem tam grandis fibula veftit , 
Utftt comcedis omnibtts unafatis. 

& paullo poft : ^ 

Dum ludit media populo jpectante paUftra 
Heu cecidit rmfero fibula , verpns erat. 

& quemadmodum e Juvenalis infinuat, ubi fcribit : «snAwtf» 

Solvitur his magno comcedifibula : 

fdC 1 Ibid. verfc 

377. 

Si gaudet cantu , nulliiM fibula durat , 
Vocem vcndentis pr&toribik : 

Satis itaquc conftat, vociferationis exercitium majorum no- 
ftrorum tcmporibus in ufu extitilTe hiftrionibus , magiftros- 
que phonafcos, ficuti artem phonafciam a Theophrafto fuif- 
fe appcllaram. Sed ubinam locorum perageretur, &curin- 
ftitutum ibrer , quid apud probatos au&orcs legerim , in me- 
dium affcram De loco certum eft , tam Graecos, quam Ro- 

D d manos 



2iO HlERONYMl MERCVRIALIS 

* u Atticis. monos locum fccundum « Paufaniam imaginc theatri con- 
ltructum habuifle, in qucm defercbantur pocmata priusquam 
in theatro agerentur, & cx quo certamina mufica ipc&abantur, 
fi&n a Graccis , a Latinis ipfis odeum vocatum, in hoc vocis 
excrcitationes , atque certamina praedi&a cffici confucviffe 
Finga exiftimo, quando h Suctonius Tranquillus Ncroncm , mu- 
viucap. 12. ft cum ccrtamcn inuituifle , Domitianumquc odcum , ubi prsc- 
ter citharccdos , chorocitharifta:, atquepfallocitharifta: certa- 
rent, excitaviifc fcribit- quamquam alibiquoquc, &prarfcrtini 
in gymnafiorum excdris , in quibus philofophos & rcthores 
difputarc folitos acccpimus, vetercs vocifcrationibus ccrtaffc, 
fcipiosque cxercuiflc fufpicor, cum ad formandas cxcolendas- 
que voccs alios in concavis locis , alios propc maris littora , ut 
dcDcmofthenc fcrtur, vocifcrari , lcgcre, cantare confuc- 
S vifle lcgamusj qucm Dembuhcnem cum lingua ob fpiritus 
imbecillitatcm hxfitaret , Neoptolemo hishioni decem millia 
drachmarum numerajje , ut eum uno Jpiritu njerfuum periodos 
proferre faccret ; auctor cft-Plutarchus in dcccm oratoribus. 
Porro finis , cujus gratia hujusccmodi excrcitationcs vctcrcs in 
ij^pS ufum provcxerint, multiplcx fuit, ficut a * Platonc, ^Ari- 
TiniTac ftotelc , ac < Plutarcho intclligcrc polTumus : nam vociferatio- 
fcnu. wcnda. njbus^cxerccbantur, vcl ut in choris, in Sophiflarum ac aliorum 
adhoc inftitutis ccrtamimibus, in dithyranibis t»? dvnspoQxs 
fiveadverfariosfupcrarcnt, velutinfccna & thcatroquisque 
muncrc fuo cum laude fungcrctur,Cctcrum an codem tempo- 
re vocifcrationiscxercitatio,& ad hiftrionicum, & ad medicum 
ufum tra&a fnerit, haudquaquamccrtofcio. fcd cum anim- 
/Lib. i.c. u advcrtcrim, / Cornclium Cclfum intcrexcrcitationcsimbc- 
cilliftomachoconfcrcntcs, claram lecTioncm commcndaifc, 
I. h& Hb^" fimiliter & g Cadium Aurelianum antiquum intcr Larinos 
**p 6 - mcdicum in dolorc capitis vocis cxcvcit\um,anaphcp/efn a Gra:- 

cis vocatum , probafle, ncc non in vocisamputatione , & aliis 
morbis cxcrcitium idem adhibito prxccptore adminiftrandum 
confuluiflc,ad crcdcndum adducor,cetatc illa vocis cxercitatio- 
ncm in mcdicorum gymnaftica locum habuiflfe,atqueipfos gy- 
mnaftas voccm excrccndi,modos,tempora,& rcgulascalluiflc : 
tamctfi poftea Plutarchi atquc Antylli tcmporibusipfa majus 

incrc- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 2 II 

incremcntum fl.fccperit. nempe quando pluribus jam cxpcri- 
mcntis compro3atum crat , exercitationcm vocis ritc initam 
non modo ad vccis confervationem , & ad aliquorum morbo- 
rum curationem, fed etiam (quod ait a Plutarchus) ad tucndam iilfte? 
bonamvaletudhcm , & ad corporis roburvcrum efficaciflt- 
mam cfle , utpcte quae thoracem ac vocalia inft rumcnta per- 
bclleexcrccat,nsturalem calorcm cxcitet,partibusque maxime 
vitalibus , &principaliflimis viminternam, vigorcmquc fir- 
mum & genuir.um infcrat. ob qus fortafle rcfcrt * Galcnus b MethoA 
TheflTallum illum,xtateNeronis,ut fcribit f Plinius,magna cxi- ff iJb.j 9 cap.K. 
flimationc habitum & a fe ipfo jatromcemappdlatum , eam et- 
iamcurandis malignisulceribusadhibuifle. Modusautem quo 
hujusccmodi excrcitatio peragebatur , talis a Cadio Aureliano 
in capite de furorc prod\mr,quodprine?pia leni voce promebantur, 
narratio vero & demonfirationes extenta.atquemajore , tum epilo- 
gus demifja & indulgenti ; qucm vero Antyilusindicavit , erat, 
quod,£//w alvus dejeceratprimo leniter fricabantur,ac pr&cipue in- 
feriores partes faciesque Jpongia aut madefiebat , aut abluebaturje- 
inde pritt* fienfim,ac per tntervalla mediocna loqui incipiebant , non- 
nunquamprtus deambulabant , pofi vero advociferationem accede- 
bant , tn qua^ doclrin* expertes ea dicebant , quorum meminerant , 
qu£ve clara & multas habere lenitatis fr afperitatis mutationes ha- 
berevidebantur. fin autemverfus faebant .jambicos dicebant , fr 
tertius locns ElegU dabatur , quartus modulis & numeris , atque in 
his omnibusprdfiantiusjudicabatur memoria rccitare, quam legere, 
^^X^mo\v\\tdV\\xt^):c\ms,mediocribiispotius,quammmtscom' , , ,., , 
motis vocijerationWus vjurgiojis clamorwus uti : inprimis vocife- tucnd - »» let - 
rabantursuocem quam gravijfimis fieri Jonispoterat , producendo , 
tum ad acutijjlmos earn redigendo : deinde cum non multum in acuto 
fonopermanfimnforet , retrovicijjim refieciebant , paullatim vo- 
ccm diminuendo , donec ad gravifjimam , a qua ducium initium 
erat reverterentur : atque hunc in modum tota vocis excrcka- 
tioabfoivebatur, adhibita intcrim rationevirium, alacrita- 
tis , confuetudinis , & dcnique aliorum, dcquibtis Plutarchus 
inlibro, quem dc confcrvanda valctudineinfcriplit, copio- 
fe diflcruir. ea autcm omnia agcbant tam accumLfcntcs, 
'quam fedentcs, aut ftantes : ut hac ratione loca ampla hujuscc- 

Dd 2 modi 



212 HlERONYMI MERCVRIALIS 

modi exercitationi minime necetTaria judicaverit Socrates. 
Ad hoc pertinet & illud , quod a Piimo lib. xxx i v. cap. xv 1 1 1 . 
relatum eft , Neronem principem lamina peciori impofita jub ea 
cantica exclamantem alendis vocibut demonfirafje ratwiem. Et 
quoniam diximus, in hoc exercitationis gencrc, quartum 
locum numeros & modulos obtinuifle, merito quis a no- 
bis fcifcitari poflet , qua ratione illud fa&um crcdamus , cum 
Piato compluribus in locis diverfam& pene contrariam °y- 
mnafticaj muficam efFecerit,quod altera animum,altera corpus 
refpiciat. Cui refpondendum efle judico, muficamprout ex 
rythmis, melodiis harmoniisque compofita cft, omnino k 
gymnaftica feparari , quia fic animorum folatioatque jucundi- 
tati folummodo ftudet,moresque hominum aliquo pafto com- 
ponerc apta eft : ob quod eam Plato & Ariftotelcs in or3timis 
rcbuspublicis pucris addifcendam ftatuerunt. Quatenus vero 
muiica ipfa vocc utitur , & modo graves , modo acutos , modo 
mcdios fonos , qui non fine aliquo corporis laborc eduntur , 
admittit,ingymnaftica eam locum obtinere perfpicuum fit. 
cujusrciillaaflignariratiopoteft, quod mufica tota ordina- 

Prob P 8 rtc ' tiS voc ^ s niotibus plcna exiftit, qui fecundum «■ Ariftotelis 
fententiam, naturam, viresque noftras & augent, &fervant. 
ut hac de caufa nemo inficiari debeat, quin mufica , perin- 
de ac vocifcratio gymnafticae, medicorum exercitatio qux- 

l^&iib?»" dam reputctur , quando id * Caelius Aurelianus medicus fepe 

ca P . 6. & i 3 . teftatum fccit , & prccipue dum in furore , atque in catarrho , 
vocisve abfciflione curandis modo vocis cxercitium mufico 
monitore compofitum , modo anaphonefin adhibito praece- 
ptorc,& temporum ordine fervato,modo eandem fub magifte- 
rio aliptae , vel mufici praxipientis ineundam praccipit. Ad 
hxc gemitus quoqueinter gymnafticas vocis exercitationes re- 
ccnfcri debere ccnfco , ncmpe qui ultra clamorcs , atque ulu- 
latus, quos ferefcmperfibi afiociatosgerunt,lacrymasquoquc 
eliciendo , excrcmcnta capitis aliarum multarum exercitatio- 

«£ dt llf * num inftar exinanire poiTunt. Et iccirco * Ariftoteles jure eos 
improbandoseflevoluit, quipucris lege ploratusprohibent: 
ita enim ab ipfo fcriptum invenitur : t*V 'j aj*mV«? r nxttw, % 
%\xv$px$ 3 gvx Ifi&s dbiuy^djvciv ol Kco\vovrts iv rols vopcis. cwpQtgvfi $> 



DE ARTTE GYMNASTICA Lib. III. 213 

Kx$t%is, ?m£ rlw l%u» OT ^ mvxriv , cvfxGcuvj ^ roTg muiioig 2^Tetvof^uoig. 
id cft : Puerorum vere dijlenfiones atque ploratus, qui in legi- 
bus prohibent , hamd recie faciunt , conferunt enim ad incre- 
mentum-, cum fint quodammodo exercitationes corporum , fpiritus 
n^mque cohibitio daborantibm robur parit , quod etiam pueris 
inter plorandum diftenfis contingit. Ex quibus plane patetAri- 
ftotclemploratum & excrcitationem , & utilem excrcitatio- 4 iTofc< 
ncm ccnfcre. Na.ni & a Cicero athletas inter exercendum in- q«ft. 
gemifcere confueviffe memorix mandavit , quafi iliud ad au- 
gendas a&ionum vircs nonparum adjuvarcr. Rifum pariter 
fiquisintcrvocis e:xercitationcs adnumeret, minime judicio 
meo hallucinabitu.r, quod (five is titillatio praecordiorum ia . depart 
exiftat , quemadmodum ^Ariftoteles fenfit , five, ut eft anim»ii Um ,& 
apud c Meietium, motio, quae in facie exiftentes mufculos 3 



f in libr, <U 



diftendat, fivemufcularis dilatamentimotus, qui a fpiritus nat ' hoin ' 
agitatione ab intimis vifceribus impellitur, five quid aliud 
fenfum atque intelicctum humanum latens) proculdubio 
illum corpora noftra agitare , & non parum exercere apparet. 
Quisenim non videthominibus, dum rident r tota vifcera 
commoveri , ignefcere faciem , caput & pe&us concuti ? innu- 
merisque fere affeCtionibuseorum ftatum affici, qux llcuti 
nonnullis aliquando magna detrimenta, aliquando mortcm 
attulerunt, itaquoqucallidsnon parum juvcrunt : utfalfum 
dixiffe apud * Xcnophontem Aglaitadem illum ferme conftct , Cyriiib.^ 
qui rifum movcntcs ncque ridentium animis , neque corpori- 
bus prodctfe credidit. 



s 



C A P V T VIII. 

De Cricilafia , Trocho , Petauro , & Pilamalleo. 

I ea omnia , quac antiquis temporibus ufitata , ac , ut ilc 
dicam , pervulgata erant , aut ad nos per manus tradita , 



ficut de anatomica arte narrat • Galenus , perveniflent, aut a 
ab au&oribus fcriptis mandata non intcriiftenr , multos profc- P rint ' 
tto labores , quos homines quotidie in obfcuris , ac antiquatis 
rcbus ad lucem revocandis fuftinent , citra ullam ja&uram 

Dd 3 dflfu» 



le ana» 



214 HlERONYMI MERCVRIALIS 

effugiflcnt. fcd quoniam aliatemporis diuturnitate afperita- 

tequeobfoiuerunr, alia difficili obfcuritate depravata funt, alia 

fcriptorum intcritu defecerunt , alia communi quadam fecu- 

lorum ncgligentia nunquam proprium nitorcm rccuperarunt, 

hinc fa&um cft , ut in dics cogantur homines obfoleta reno va- 

re , depravata reformare, abolita reficerc, tandemquc neglectis 

& dcturpatis fplendorem reftituere , nec non 111 tanta obfcuri- 

tatccoafti, fomniantes quandoque a veritate procul aberra- 

re. intcr quos cum ego quoquefimiiem provinciam fufcepc- 

rim , qui artem gymnafticam olim in magno prctio habitam, 

nunc penitus obfcuratam & cmortuam ad luccm rcducere ftu- 

deo, mihi tanto majorc cxcufatione dignus videor, quanto pau- 

ciorcs , aut fere nulli fcriptores fuperfunt , a quibus inftitutum 

meum dirigi queat , ne filcam plurima exercitationum genera, 

quae quod tcmporibus noftris defueverint , vetcrumquc per- 

agcndis eas ratio non habcatur, quomodo ficrcnt, qualesve 

cflcnt, divinandum cft potius, quam ccrtiquidquam afrirman- 

dum. Quemadmodum de cricilafia atque trocho contingit. 

Nam Keswh**ix4 9 qux circuli impulfum latinefonat, modum 

rfLib.coiieft. atque riguram tametft <*Oribafius cx Antyllo explicafle videa- 
tur , tamcn rcs ipfa usque adeo tenebris involuta cft , ut pcrarr 
duumomnino cuivis eruditofiat , talis exercitationisfonnam 
& conditioncs dignofcere. Sed nc quis nos vel crafTx ignoran- 
tiac , vel tcmeritatis , vel timiditatis, vel arrogantix crimine 
juftc notarc queat , ipfius Oribafii vcrba Grxca cx Vaticano co- 

i> ca P . %6. dice dcfcripta in medium adducam, qux ita in libro b Collc&a- 
neorum. vi. ad Julianum lcguntur. E'fcol<xrovo!.'j %ixu o *?/*& 
■Ajm ZI&[aztZm £ p/xsc £ oLv^ccnx , w<n ii uty©- "»tx t*i%&A ^ p^uv e£'- 
Jtv«oS»|, ihcjuvc&vJ, § pn $ f*W<&' > oifkoi >§ Trm\otvvi$lov , Uu &l o ihot- 
'iv, i cn^pyc |uAjvov i^v rlw /\ot,&lw , t«c y,ivrti Ae7iW JCg/rt^c ts*c >sj^x«- 
14&XS tw T^o^w uYifyawJ Tivgc etvon 'S&ttJsc , 10 5 *X «twc , tyj df^ o 4°$©^ 
o ytvo^^r e£ eum&v %\a.yjj<nv igyxfeiiq , (c JJovLu x|J \vx$ * ld eft , Ha- 
beat vero circulus diamcirum hominis lcngtiudine minorcm , tta ut 
ipjius altitudo wquc ad mammas pertingat , neque fecundum lon- 
gitudtnem , fedin transverfum impellatur , fit autem impulforfer- 
reus ligneam anfam habens. Nonnulli tenues annulos rotd cir- 
cumpofitos fupervacaneos ejje putarunt : at hoc mtnime tta Je 

hnbet , 



de AHTE Gymnastica Lib. III. ±1$ 

habet , qumimmo finus <ab ipflts genitm relaxationcm , atque <vo- 
luptatcm animoOarit. Ex quibus vcrbis ciarc patet, in hac exer- 
ciratione homines circulum quendam magnum, cujus cir- 
cumfcrcntia: annuli parvi infixi erant, quadam ferrea vir"-a 
anfam habcntc in transvcrfum latus impcllcrc confucviflc a 
quo du&a mctaphora M. Ciccro 1 1. epiftolar.ad Atticum ix. 
icripfit : Feflne, mihi crede , & minore flonituquam putaram 
orbis hic m republica eft converflus , fcd cnm hac actate in ufu non 
habcatur, pofiiimus fane aliquid divinarc, atejusformam 
& conditiones penitus cognofcerc minime licct. quod cnim 
trochus Grxcus fuerit , de quo Horatius libro n i. carminum. 
Odc. xx iv. 

Seu Gr&co jubeas trocho , 

ficri quidcm poteft, at ob hoc nil amplius ccrti habebitur, 
cum & ille acque fit nobis ignotus. Quod itfem petaurum fuc- 
rit , aliquis fortafTe in animum induxerit fuum 5 vcrumtamcn 
rcm fccns fe habere facillimc pcrfpiciet, dum fcire velit, id 
machinam quandam ligneamfluijfe , quahomines rotis quibusdam 
in aerem jaclabantur , ut , pra:ter nominis illud indicantis 
vim, teflams cft tum Lucilius, cum dixit, Sicuti mechar.ici 
cmn alto extluere petauro, tum etiam luvenalis Sat. xiv. hoc 
vcrfu : 

An magis oblcciant animumjattatapetauro 
Corpora , quiqueflolent recium deflcendere flunem. 

& Martiaiislibroxi. cpigr. xxi r. 

£>uam rota transmiflo toties impaiiapctauro , 

undc gcnus hoc cxercitationis deleaabilis minimc cricilaiTx 
affimilaripatct. quamquam credo pctauro valde fimilem elTe 
jadationcm illam, quas hodie apud multas puellas & pucros 
cificitur, aflcrc funibusquatuoradlaqucaria fufpenfo, &ibi 
iedcntibuspueris, aut puellis velutiper aerem jaclatis. quod 
gcnus fub ofccllarum appellatione a vetcribus ilgnificatum pu- 
to : atque ld forfan eft , cujus meminit Avicennas prima quarti 
-tract. 1 1 . gap. x 1 1 1 . ubi ad coercendum fudorem laudat, ut 

seget 



216 HlERONYMI MERCVRIALIS 

seger ponatur fuper inftrumentum, quo pueri, vel juvcmes 
folentin aere concuti. etenimiElius Stilo apudFeftum air, 
petauriftas dici proprie Grxce , quod ii ortjg di& , vel ^tst cuS&s 
vriTzvnq » five , quod ad aerern , vel ad auras volent. qnod 
exercitationis genusetiamin ludis gymnicis ufurpatum fu ifle 
apud Thracas , ^Egyptios , aliosque populos ex hiftoriis uni- 
cuiquc perfpe&um efle poteft. Nec minus iftud indicant Au gu- 
fti , atque Tiberii Caefarum nummi , in quibus hunc in rno- 
dumofcellarumludus rcprxfentatur. Qui iicet ab hodiernis 
ofcellisdiverfusfit, quoadmodum, nihilominus re ipfa ne- 
quaquamdiftarefacileperfpicitun quod in aere videatur non 
fecusluforesquaffan folitos fuifie, atque nunc agunt, quifi- 
militer exercentur. Sago pariter confuevifle ja&are fefe in aera, 
* L> .1 cpigr. p raetcr 4 /vlartialem id hoc verfu tcftantem. 

jbis ab excujjo mijfus in aftra fago ; 

eft etiam tcftimonium Salviani & Suetonii in Othone, qui 

eo motu ipfum fuifle dele&atum fcribit hbrovi. devero jud. 

cap. i v. v. ut fago in fublime jacularetur. 
Neque forfan prorius abfonum eft raptorium illud machina- 
b %. chron. mentum a * Caelio Aureliano macron Jparton vocatum , vel 
cap ' " ipfummet petaurum , vel faltem non ei diffimile fuifle. Jam 

vero ii quidapud Latinos au&ores legitur, quod criciiafiae 
eu .H.epigr. 2e q U jp arar j q UC at , id profeclo eft trochus, qucm f Martialis 

ita pluribusin locis defcripfit. 



d ibiJem.' 



d & 



eLib-ii.epigr. e s^ 



Jnducenda rota eft , das nobis utile munus , 
jfte trochus pueris , at mihi cantus erit. 

Garrulus in laxo cur annulus orbe vagaiur , 
Cedat at argutis obvia turba trochis. 

Lydia tam laxa eft , iquitis quam culus aheni , 
^uam celer arguto quifonat are trochus. 



in trocho namque primo erat circulus , & in circulo annulus , 
/ Lib Eic °l u * *~ ono fpe&atoribus voluptatern arTerebat;aderat & impulfor 
g>ai2. cum anfa , a /Propertio ^wvocatus, ubi dixit, 

Jncre- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. 1 1 1. 217 




Ee 



218 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Incrcpat & verfi clavis adunca trochi. 

qux omniaAntyllus in cricilafta fua appofttiillme depinxit, 

nifi quod Antylkts circulo tenues annulos , non annulum cir- 

cumpofttos tradit , praeterea cricilaftam virorum exercitatio- 

nemefFecit. Martialisautem pucrilem quendam ludum tro- 

chum fuifle fignirlcavit , quinimmo apud Xenophontem in 

Convivio dc mulicre pfaltria narratur, quod in faltando mifi 

fos plures trochos exciperet , fimulque fialtans eos projiceret in M- 

tum, & rurfum concinne exciperet , quanquam dubitari poteft, 

ne is trochus valde ab hoc noftro difcreparct. His ergo duabus 

poftremis rationibus addu&us in eam fententiam venio, 

quod cricilafta exercitatio aliquo pac~to diverfa a trocho Lati- 

norum cxtiterit j propter hoc tamen quid trochus foret , mi- 

nimequidquamaffirmare audeo, licet certo tcncam, illud 

genus turbinis 5 quem loro baculo alligato emifliim pucri in 

orbem rotare faciunt , & deinde plagis rotatum impellunt cer- 

tatim, quemveGrxci^V&^nuncupant, ut ex hoc antiquo 

epigrammate. 

0( £ &% ^sm <mvm\ou<n Joocs fiipGiKev; ifcovns 

id eft: 

x^/ft pueri ficytalis ludentes turbine acuto 
Vertebant lato quisque fuum in trivio. 

a t.MMid, Etquemappofttiflimedefcripftt i Virgilius his verftbus. 

Ceu quondam torto volitansfub verbere turbo , 
c )uempueri magno ingyro vacuaatriacircum 
Jntenti ludo exercent : ille actm habena 
Curvatis fertur fpatiis : fiupet inficiaturba, 
Jmpubisque manus mirata volubile buxum 
J)ant animos plaga , 

minime trochum efle , ut voluerunt nonnulli , ftcuti & exer- 
citatio illa , quae hodic fupra ligneas tabulas pannis contectas 
unacumligneispilis efficitur, frtruchus nuncupatur, trochi 

anti- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. 1 1 1. 219 

antiquorum apud me fimilitudinem parvam gerit. Nam tro- 
chus primo in publicis gymnafiis , aiiisve locis peragebatur. 
Secundo is annulum fcu annulos habebat ftrepitum edentcs , 
ut homincs per viam ambulantes fonitu audito longiusab in- 
curfu trochi caverent. Poftremo ex zere conflabatur, atque cla- 
vem aduncam habebat. quse omnia nec feparatimmec ftmul in 
turbine, feu trucho noftris reperiri fenfus ipfe docet. ut merito 
credere debcamus,ab hislonge diverfum antiquorum trochum 
extitifle, quem (ut ego puto) apprime reprasfentat haec figura 




a Ligorio ad nos mifla , quam fe ex forma in vetuftiflimo at- 
que ampliflimo cujusdam Comici vel Satyrici poetse monu- 
mento cxprefla in via Tiburtina prope Romam accepifle retu- 
lit. nifi quod pmer annulos dentes quosdam circulo infixos, & 
mobiles monftrat. quos ad ftrepitum majorem edendum appo- 
fttos fuifie vero confonat. Trochum autem cum Horatius in- 
ter exercitationcs connumeret in arte a poetica. * p»«o ame 

r fiaem- 

JndoBmque piU , discive, trochive quiefcit , 
Ne fpijja rifum tollemt impune corom : 

E e 2 Cumque 



locicUatis. 



220 HlERONYMI MeBCVRIALIS 

CumqucPropcrtiusinter gymnaftorum exercitationes recen- 
fcat : proculdubio ad gymnafticam aliquam pertinuitTe , con- 
fentaneum rationi videtur. & ob id cum neque militari , ne- 
queathleticxjure attribuiqueat, fupercft medicinae gymna- 
fticx exercitationcm fuiiie, & illius prxfcrtim, quse pueris cxcr- 
cendis operam navabat. Poflet tamcn exiftimari ctiam ad mili- 
tarem aliquo pa&o pertinuifle 5 quod referat Ammianus Mar- 
cellinus lib.xxi. Julianum Csefarcm apud Parifios <variis fejc 
exercuiffe motibus in campo , & inter alios quodam quem dumface- 
ret i axiculis queis orbis erat compaginatus in vanum excujjis, anfam 
remanfijje illam , quam retinensvalida manufiringebat : ex quo 
loco Turnebus fummi judicii & eruditionis jure cenluit ejus- 
modi exercitationem fuifle trochum. His dimmilem formam 
habet excrcitationis illudgenus, quod, nonmultisab hinc 
annis in Regno Neapolitano inventum , hodieque in univerfa 
fere Europa ufltatum , apud Italos pilam &malleum vocant. 
inhoc ctenimprimo brachia & dorfum exercentur , quando 
malleis ligneis pilam ligneam longe pellere coguntur : de- 
mum ex ambulatione, qux tali exercitationi perpctuo aflo- 
ciatur , ca commoda fere trahuntur , quas ambulantes homi- 
nes pcrcipiunt. ut his rationibus , licet antiquum non fit , mi- 
nime contemni mereatur. quamquam aliquis antiquos eriam 
hac exercitatione non caruifle forfan contendat , cumapud 
* Avicennam inter ceteras exercitationes unum nominetur, 
quodvirgisretortisdiais/»//«%^cum pilamagna, autpar- 
valignea efficiebatur, quasconditioncs apprime noftrapila- 
malleoconvenire unusquisque vidct, nifialias tacucritAvi- 
cenna , quod fuo tempore notiflimae eflent. 

C a p v t IX. 

JDe Equitatione. 

HA&enus eas exercitationes profccuti fumus , quas homi- 
nes a feipfis citra alterius rei adjumentum obibant.Super- 
eftde iis modo fermonem habere , in quibus homines 
quidemfponte, &quodammodoliberemovcbantur, ateo- 

rum motus altcrius movcntis ope perficiebantur. quod cnim 

Ga- 



DE ARiTE GYMNASTICA Lib. III. 221 

«Galenus iftis imobus addidit genus exercitationis a medica- * *fc'wna.« 
iientisfa&um,iminimeadinftitumninoftrumpcrtinet : ideo V 
i.udfemper dimiifliirn hacratione intclJigatur. Inter haec po- 
firema primun oicum jure fibi vindicat equitatio , a Graecis me- 
cicis i7raW* vocata , nempequa? ceteris digniorfit, & libe- 
rjm hominem , ut fcripfit in Lachete Plato , maximc dcceat, 
rccnon utriusque exercitationis naturam , illius fcilicet , qux a 
robisipfis, &lll.ius, quae ab aliis in nobis peragitur , fecun- 
cum Galeni lententiam fapiat. Equitationis primum invento- 
rcm Bellerophcn tem extitiflc , au&or eft h Plinius. poft Belle- h u b . 7 . c j6 . 
rophontem Ttafiali, ob id Centauri nuncupati , equitatione in 
b:llis uti cceperunt , qux paulatim usque adeo crevit , ut c Hip- c ub.de aere, 
p)cratis tcmpore omnes fere Scythae equis veherentur. qui atiUls ' & locis * 
cim ob ailiduasequitationes coxarum doloribus cruciarentur, 
purvenarum poftaurcs incifioncm ab illis curati, adcoitum 
vilde impotentes evadebant; quamquam multi erant infcecun- 
dtatem eam a Diisproficifci fufpicantes, quos Hippocratcs 
rcdarguit, quod divites femper diis amici , pauperes vcro mini- 
ne fint, (ut etiam d Ariftoteles id ab Hippocrate mutuatus con- * i.Rh«o. 
fi:mavit, ( & proptereaaequum fuiflepotius inopes,quam opu- 
leatos eo vitio corripi,cu jus tamen contrarium evenicbat. Poft 
Hppocratis tcmpcraequitatiofemperquemadmodumin Hip- 
pu a Platonc traditur , in maxima exiftimatione habita fuit , & 
ldcirco omnesgymnafticae fpecieseam inter reliquas fuas exer- 
ciationes rcccpcrunt. Nam quod in circis & ludis majores no- 
ftli equitationis certamina adhiberent , praeter Olympicos 
lnios, in quos vicefima quinta Olympiade cquorum curfus 
cctamen inductum tradunt ; teftatum facerc pofliint quatuor 
ille Romanae fadiones , albati fcilicet, rujjati , njcneti , & 
prifini, quae tum in circis , tum in ludis, ac aliis equeftri- 
bis certaminibus adhibitis cquis , ftve ad equitationem , five 
airigationcm fcmper certabant , tantumque ftudium equis 
opimis eligendis ac parandis exhibebant , ut*Galenus di- 
xe.it , veneta? , ac prafinae facrionis homines etiam ftercora 
eqiorum odorare folitos , quo ex illis animalium habitus , 
atcue temperaturas internofcere , & cognitis inde meliori- 
bu> uti valerent , fiquidem harum fa&ionum contentiones 

E e 3 potiundi 



e 7. Metlia, 



222 HlERONYMI MeRCVRIALIS 

potiundi vidorix caufia tales erant , quss nec ullis fumptibius; , 
neculiis laboribusacftudiisparcere quemquam permitteremt : 
eo magis quod tota urbs quafi quadripartita erat , aliis uni , a.li.is 
alteri fa&ioni faventibus , nec ulla pars civitatis reperiebatur 
autullus hominum conventus , inquibus certaminum tem- 
pore dc hujuscemodifa&ionibus aut ftudiofifTime non difoe- 
ptaretur,autfaltemfermononhaberetur, quemadmodumcx 
«tb.i4.q»gr. pii n iif e xta noni libri Epiftola , atque his «Martialis vertibus 
quisque conjc&ura affequi poteft. 

Sdpius ad palmam prafinm pofifata NeronU 
Pervenit , & viffor pnemiaplura refert. 

I nunc , livor edax , dic te ceffijfe Neroni. 
Vicit nimirum non Nero , fedprafinus , 

& Lib.io. cpigr, 48. 

T>e prafino convivameus , venetoque loquatur. 
Nec facient qucmquampocula nofira reum. 

jsitiMtrf. qnamquam * Juvenalis majorem Romanae civitatis partem 
prafinae fa&ioni favilTe tempore fuo , quando Martialis quo- 
que floruit , teftari videatur his verfibus. 

Totam hodie Romevm circus capit , &fragor aurem 
Tercutit , eventum viridis quo coliigopwni. 
Namfi deficeret , moefiam , attonitamque videres 
Hmc urbem , veluti Cannnrum inpulvere vicltis 
Confulibus , 

Has vero in favendo diverfis fa&ionibus hominum acerrimas 
contentiones inde ortas femper exiftimavi , quoniam Roma- 
norum quorumlibet veftimenta quatuor duntaxat coloribus 
texcbantur , vel rubeo, vel albo , vel veneto , fed prsccipue ru- 
epigr.'i 7 . beo magis fufco, ut 'Martialis hisce verfibus indicat, de 
Canufina lana rubea fufca fcrmonem habens , 

Roma magisfufcis veBitur , Gallm rufis-, 
EtpUcet hicpueris , militibusque color. 

& ob hoc quicumque ci fa&ioni faverc cogebantur , qua: fibi 

fimi- 



de artk Gymnastica Lib. III. 223 
ftmilem colorem profitebatur. Etfi huic fententiae reclamare 
videanturea «Ovidii verba. « »■*?*» 

amandi. 

C#/V« equi venient , facitoftudiofe requiras , 
Necmora : qukquiserit , cui fiavet UU ,fave. 

Sed de equitatione ludorum & fpedaculorum , quam & athle- 
ticam vocare licet , plura non dicam : quoniameruditifllmus 
Panvinus luculentiflimefimul & copioftfllmc in libris de ludis, 
quos jam edere parat , univerfam hanc materiam pertractavit. 
Ad bellicam gymnafticam accedo, quam ad acquirendam 
cqueftrem pro bellis difciplinam cquitationis exercitio uiam 
fuiffc, locuplctiflime teftatus eft b Plato : ubi non modo viros h §• t1ele s- 
equis armatos , atque inermcs exerceri ftatuit, verumpucllis 
quoquctalesexcrcitationes inire conceflit, easque intcr cetc- 
ras bellica: gymnafticae ipccies , ftve partes evidenter collocavit, 
ftcuti c Xenophon paritcr fentire videtur, apud qucm Ifeho- c i n0ccon - 
machus vita: fuse rationcm Socrati exponens ftc loquitur : 

MsTOt 'j towtu. wg tk 7n>fhot otvotCoig cPn t \txttqv 'i7rvrotoK/u,lw l7izya<nav, wg otv 
iyta ^uVw^ ofioioTUTWJ Toug bv tw 7n>/\iftoj dvotyxououg l7mot,<noug , xn tshct- 

yiXi XTi KOtTttVTXg, XTi TK<P£», «TE QXiTX dwZXOpfa&i ug ftiVTCl JlWCtTVV T0UJ- 

m 7niiSvTtx, , Sfapihofyn ftn &n>£«A<£ , tfWf t 'Wov. id cft. Pofl h<£c autem 
equum adfcendens ut plurimum , equitationem illis, qu& fiunt in bel- 
lo necefjariis equitationibu$,quamper mefieripotcftfiimil/imam exer- 
ceo, modoper transverfum, modoper declive,modo fuprafiojjas, modo 
fiupra aqua rivosillum agens , atque hac fkcientem equum , ne clau- 
dum reddam valdcftudco. Quas verba,poftquam multis aliis ejus 
vivcndi rationem dcclarantibus addidifiet Ifchomachus,ci tan- 
dcm Socrates ita refponfum dedit: N>; rU y&v coVa^ofxot^ ^fiomcv 

Tb>g ye y.oi toujtu, mieig , tq fi bti tu cwrtS %govco o-wjtondjottrf^ug xf^ot* 
ts7? n crfi? Tliw vytetcw iL vsfjg rw) pWfjtlw ttt$£c{,o~Kdj ctffficin , j^tf tomt eig t 
7ii/\iftQv oitmr,uctan , Jfs^ tk»V <£ •ssAs/t» SfaftzKetcug , tcujtoc 7TUVTot olya^oi f*.oi 

Sqk& etvm. Hoc eft. Per Iunonem jfichomache fiic agendo mihi 
pUces , qumdoquidem uno tempore col/eclim fiznitati atque robori 
acquirendo operam navas , necnon udbel/a te exerces , divitiisque 
accumulundis invigi/as , qu& omnia admiratione digna mihiplane 
videntur. Ex his enim &Ifchomachi, & Socratis fermonibus 
clariflimum argumentum elicitur, antiquosadbellicasdifci- 

plinas 



224 HlERONYMI MERCVRIALIS 

plinas comparandas cquitationibus ufos. Qupd vero medico- 
rum gymnafts equitationes ad fanitatem rccuperandam tuen- 
damve , necnon ad optimum corporibus habitum ingencran- 
dum adhiberent , praeter Socratis modo citatam orationem , 
«t.cktucnd. unum * Galeni teftimonium fufficere deberet : qui inter reli- 
vai cap.ii. as gy mna fticae exercitationes minime infimum locurra cam 
obtinere,cum nedumcorpus,fed etiam fenfus exerceat, fcribit: 
t Loc.citat. nifi quoquc Antylii, Mtii 9 & poftremo b Avicennae com- 
probatio accedcret, qui tam equis , quam camelis ve&ari in- 
ter opportunas exercitationes rcpofuit. nam & Germanicum 
Tiberii imperatoris nepotcm, cum crurum tenuitate detur- 
paretur , equitatione a medicis imperata illam curaffe memo- 
riae prodidit Suetonius : ut hoc exemplo perfuafi credere de- 
beamus , equitationem tanquam utilillimam a medicis fem- 
per magnoperc exiftimatam fuiffe : quamvis & apud ipfos 
valde referret , numquid mulo , an equo vehcrentur , & ilhs 
an gradariis , an afturconibus , an fuccuffatariis , an concur- 
rentibus : quorum omnium diverfas operationcs fuo loco 
explanabimus. 



D 



C A P V T X. 

T>e Curuli <veclatione. 

Iximus duoeffeexercitationumgenera, alteruminqno 

j homincs a fe ipfis folum moventur, alterum ab alns, 

five , ut A riftotelis more loquar , alterum in quo fnapte 

natura , alterum in quo alio movente fefe exercentes movcn- 

tur. De primo fuperius tra&aviraus , de altero quod gesiatto 

a Cxlio Aurcliano & Plinio communinominc, ab Antyl- 

lo , Herodoto , Galeno , aliisque antiquioribus medicis Graeqs 

«i«'e? vocatur, in fcquentibus verba facere polliciti fumus: 

. » ckmend. atquc jam de equitationc, quam < Galenus mixtum motum 

vauap.ii. f ec j tj fcrmonem explicavimus. ad alia igitur tranfcuntibus 

prima fcfe offert in curribus vetiatio , quam antiquiilimam 

fuiffe, nemo inficiatur, fiquidern, ut Arati vetuftus inter- 

d piin. iib. 7 . prcsteftatur, primus,quiequoscurribusjunxeritfuit rflnch- 

caps<5, thonius , qucm ob id inter caelitum imagines relatum fcribit 

Mani- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 225 

M4nilius primo aftronomicorum. Porro forma & modus cur- 
ruum diverfus cxtitir. Nam a Plinius matcriam curribus fa- « Lib.,*. c *- 
ciundis idoncam abietcm probat, rotarum vero axibus ilicem, 4l 
fraxinum, atque ulmum. Vnde elicitur vetcres ex hujusce- 
modi lignis currus fabricafic , qui prioribus illis fcculis duabus 
tantum rotis conftruebantur , alias duas au&ore * Piinio addi- * L .b. 7 . ca ? 
deruni Phrygcs. Scythas poftea etiam fex rotiscurrusconftru- f<5- 
xifle memorias tradidit vetuftiilimus' au&or Hippocrates. qua: e lib de aifrc 
rota: Homeri temporibus ftannoornabantur, ac pofterioribus * qW 
feculis non modo rotas , fed tota vehicula ebore ornata fuifie , 
legimusapud Plautum in Aulularia, ftcutHPlinii tempeftate d Lib J4 op , 
tota efleda atque vehicula auro ac argento infignita confpi- '?• 
ciebantur. Variis praterea rebus cooperta fuifie verifimile vi- 
detur, plerumqueautempellibus, quemadmodum inprobl. 
Romanis fcriptum rcliquit Plutarchus : ficuti aliquando equis, 
aliquandomulis, aliquando bobus, interdum viris agi foli- 
talegitur. Quin ' Heliogabalum non modo varia & monftruo- e 
fa animalia , kd etiam ?nulieres mdas curribus junxifle , iisque 'm vL Heiio- 
ipfumve&um eflc, tradunt. Hasc porrogeftatio incurribus §ib " " p Z9 ' 
fa&aolimRomsc inter mulieres in maximis deliciis habeba- 
tur: adtantumque luxumaliquandopervenit , ut easipfa uti 
fenatusconfulto vctare,coa&i ftnt Romani. cujus rei gratia cum 
mulieres ira percita? inter fefe confpiraflent,ne qua eorum con- 
ciperet , neve parerct , atque ita viros ulcifcerentur , Romanos 
mutaflefententiam, atqueitcrumillis curribusuti permiftfie, 
fcriptis mandavitPlutarchus. In quibus deinceps ne federent , 
neve equis per urbes veherentur,M. Aurelius Antoninus philo- 
fophus,matronarum c.onfulcns modeftix,denuo prohibuit.Ne- 
que minus apud gymnafticos hxc ipfa geftatio sftimata reperi- 
tur : quando , five ludos & facra certamina fpe&es , five medi- 
corum libros perfcruteris , inomnibus ea ufitata apparebit. 
Quis quaefo nefcit nona & nonageitma Olympiade curruum 
certamen in Olympicos Iudosinve&um. Quis ignoratSynori- 
das , quibus animas noftras Plato in Phaedro elegantiilime aili- 
milavit , necnon bigas quadrigasve curruum genera in publicis 
facrisfrequcntcr certafle? quod poftea ftudium itaapudRo- 
manos excultum atque au&umfuit, utpauca, velnullafere 

F f publica 



« lib. 27. C. 7. 



|. In patdia 
Cvri. Jjb<6- 



c Oribafuis 
lib. c. 2j. 



d cle tucnd.' 
valcc. c. lt. 



e Tn probl. 
Komanis- 



226 HlERONYMI MERCVRIALIS 

publica fpe&acula ederentur , quin curruum certaminibus; ha- 
norifica praemia propofita fpe&arentur. Ob qu& refert «Pliinius 
in quadrigarumcertamine , quod Latinarum feriis in Capitollio ce- 
lebrabatur , pro pramio viciorem abfinthium bibere confueivrjfe , 
quafi fanitatem inpramium dari valde honorificum arbitranentur 
?najores. Anverogratia bellicx difciplinac adipifcendae vtedta- 
tione in curribus uterentur veteres, nil certi affirmarc auideo. 
Exiftimo tamen , cum ab Homeri astate usque ad b Xenophiontis 
tempora , atquc etiam pofterioribus feculis perduravcrit rmos , 
ut in bellis e curribus quoque dimicarent , quemadmoduim in 
equitatione excrcebantur, quo fierent bellis gerendis aiptio- 
res : fimiliter & in curribus fe exercere vetercs confuevilTe: , ne, 
cum pugnandum erat, tanquam inexercitati , &diverfarum 
agendi currus modorum expertes fuperarentur. Ceterum 
quod medici gymnaftici fimilem ve&ationem tam pro fanis 
confcrvandis , quam pro aliquibus asgris curandis in ufurn rc- 
ceperint , clariflime teftati funt Galenus , c Antyllus , Hcro- 
dotus , atque Avicenna : qui non modo eam inter gyminafti- 
cx vera: exercitationes reponendam voluerunt , immo &c fe- 
bricitantibus (quod pauciflimis exercitationibus attributum 
invenitur ) tanquam maxime commodam celebrarunt. hu- 
jus ctenim quafi duo genera effeciffe videtur ^Galenus, alte- 
rum, in quo homines vedi fedebant, alterum in quo jace- 
bant. atque utraque hxc raro in urbe , frequentiflim<e per 
vi-as , & extra urbem peragebantur. iccirco fcriptum eft a 
e Plutarcho , Romanos coa&os fuiffe in Septimontii feflo pro- 
hibere , ne ea die vehiculo uti liceret , ut urbs , & fefti celebratio 
non relinqueretur. Nunquid autem fani fimul & valetudina- 
rii iri iisdem vehiculis exercerentur, indicaffe mihi videtur He- 
rodotus, apud quem legitur , febricitantes curribus , qui raanu 
ducuntur, nec non bigis geftari folitos, atque illosa princi- 
pioper trigintaftadiamoveri, deinde ea conduplicare 5 hos 
a ftadiis triginta, aut quadraginta initiumducere, &usque 
ad fpatium altero tanto majus progredi confueviffe. Sanos vc- 
ro omnibus curribus , & tc&is , & apertis fine ullo difcriminc 
ufos effe , verifimile fit : ctfi fortaffe principes tcclis potius , 
quam dete&is ve&os crcdere poffumus , quando refert Dion 

hifto- 



* Epift.2i, 



b 2. de ttfena. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 22? 

hiftoricus , Claudium Cajfarem dum profpera valetudine utc- 
retur, caputque tremulum & manus ac linguam titubantcs 
habcret , primum omniumRomanorum vchiculo undique 
obtedogeftatumefle, ficuti 'Plinius junioroboculorum in- 
firmitatem fe aliquando ufum illo teftatur Epiftolarum libro 
V 1 1 . ita fcribcns ad Cornutum fuum : Pareo collega cUriJfime , 
&infirmitatioculorum, utjubes,confulo. Nam&huc, tettove- 
hiculo undique occlufus, quafi in cubiculo pervtni. Ex hisigitur 
omnibus cuique cognoiccre Jicet, talcm exercitationemnon 
minus ceteris gymnafticis probatam fuiffe, quippe quos, & non 
aurigas motuum omnium ex hac geftatione contingcntium fa- 
cultates & conditiones probe intellcxifle fcribit°*Galenus. i 
quafiha-cexercitatio, quemadmodum ckalix, propriospra> ^ cap * "' 
fedos nimirum aurigas poftideret ; infuperque communi to- 
tiusartismagiftrofubjiceretur, qui&modum& mcnfuram, 
& qualitatem, & tcmpus in ftmili exercitatione obfervanda 
diligenter pranniret. Habuerunt veteres multa curruum aut 
vehiculorum genera , ut plauftrum , ejjeda, petoritum , ar- 
cirnam, birotum, cantherinum, carrucam, carpentum, then- 
fim, cifium , covinum, rhedam, pilentum, burdones] qux 
omnia quod rotis agerentur in hoc erant fimilia, diftabant 
veromodoforma, modomateria, modomagnitudine,mo- 
doaliis. Atdehisnon eftquodloquamur, cumvedatio o- 
mnium fere eadem effet, & idcirco medici cunttafub uno 
currus genere iint complexi. 

C a p v t XI. 

T>e gefiatione in Leclica & Sella. 

LE&icam atqucfcllam obcommoditatempotius eorum 
quivelfenedtute, velmorbo impcditiambularepedibus 
nonpoterant, vel ob delicias , quibus femper homines 
ftuducrunt, inventam fuifle, quam ob aliud , non defunt 
quiopinentur: nec forfan fine ratione 5 quandoquidcm nulla 
apparctprobabiliorcaufla, quaindufti vetcres hujusccmodi 
initrumcntaexcogitaverint, quamquodequitare, &pedibus 
irc ncqucuntcs, aliquam rem optavcrint , qua domo exire , 

E f z pec 



228 HlERONYMI MERCVRULIS 

per urbes vagari , iter facere quam commode valerent : nifi *di- 
camus, imperatores,rcges, atque principes ne in faciendis itine- 
ribus a fole , a vento, pluvia, tempeftate, atque fimilibus offen- 
derentur, le&icas & fellas, undique obtegi & retegi aptas, inve- 
nifle, quas alii poftea divites luxus ac volnptatis, five commodi- 
tatis gratia , & poftremo medici gymnaftaeque ad ufum horni- 
num fibiipfisconcreditorumtraduxerint. utcumquefit, con- 
ftat, quos nuperrime dixi medicos atque gymnaftas illas ad 
exerccnda fa?pe valetudinariorum, rarius fanorum quoque cor- 
pora ufurpafle. Seneca enim Epiftola lv. ita de geftatione lo- 
quitur. A geftatione cum maxime venio non minus fatig&tus , 
quam fi tantum ambulajfem , quantum fedi : labor efl enim dr diu 
ferri , ac nefcio-, an eo major, quia contra naturam efl 3 qu& pedes de- 
dit utper eos ambularemus , oculos-» utper eos videremus. hebilita- 
tem nobis indixere delitU , & quod diu noluimus , pojfe defivimus , 
mihi tamen necejjarium erat concutere corpus , utfive bilis infede^ 
ratfaucibus discuteretur : five ipfe ex aliqua caujjajpiritm denfior 
erat.extenuaret illum jac~latio,quam profuijfe mihi fenfi. Qux vero 
tam le&icae , quam fellse forma fuerit , nil ita certum habetur , 
quin dubitare cuivis liceat , attamen verifimile eft, in ea pulvi- 
nar & lechilum ftratumfuifle, quod&jacere, & federe, & 
prout libebat,quigeftarentur,poflent. an in ceteris fueritnoftrae 
diflimilis , vel potius fimilis 5 credo non admodum diflimilem 
extitifle, nifi quod noftra amulis, vel equis fere femper gefta- 
tur, illa antiquorum utplurimum a fervis fex portabatur , atque 
4 Lib. 6 °b id hexaphoros nuncupabatur, uti ex his verfibus * Martialis 
Hk'77- perfpicuum fit , in quibus Afrum quendam pauperem & juve- 
nem deridet, quod le&ica geftari vellet. 

Cumfis tampauper quam nec miferabilis Jrus 5 

Tam juvenis , quam nec Tarthenop&us erat ; 
Tamfortis , quam nec , cum vinceret, Artemidorus 5 

^uidte Cappadocumfex onus ejjejuvat ? 
Rideris , multoque magis traduceris , Afer , 

Jguam nudus mediofi fjatiere foro , 
Non aliter monflratur Atlas cum compare mulo , 

£>u&quevehit fimilcm bellua nigra Lybin , 

JfrviL 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 229 

Jnvidiofa tibi qtamfit leftica , requiris ? 
jtfon debes jer?i mortuus hexapwro : 

fimilitcr & ubi Zoiluin a carpit , quod le&icam fandapila; five * Lib. 1 .c P ; g r. 
ferctro mortuorum fuiilcm haberct. 

Laxior hexaphoris tuafit letfica licebit , 
J)um tamen hec tuafit , Zoile , fandapila. 

Nam ex his liquido intelligere quisque poteft ledicam fere 
femper a fexrfervis cffc gcftatam. ( In quem ufum Cappadoces 
Martialis, Germanos Tertullianusadhibitosfcribunt) fique 
interdum aliquis lc&icariorum numerum angere voluiflet,pro- 
tinus fuilTe notatum v quemadmodum idem b Martialis indica- t, Lib.6.e P ; gr . 
vit, ubi Philippum qucndam infanum vocat,quod ab o&o fer- 8 *' 
vis ledica cjus ob quandam divitiarum inancm oftentationcm 
pcr urbem geftaretur. 

Ociaphoro fanus portatur , Avite , Philippm: 
Hunctufifamm credk , Avite , furis. 

Cum itaque le&ica antiquorum ita fe haberet , non modo pro 
fedc commoda, verumetiam conciliando fomno, dum claude- 
batur inferviebat, ut ' Juvenalis tcftatur his verbis : ;* 9y«- 

Namque facit fimnum claufa leclicafenefira. 

tamque frequcns illius erat ufus , ut caftra le&icariorum , qui 
folum gcrendis lctticis, veletiam matronisineisdeponcndis 
ac gcftandis, ut eft apud Jureconfultosmentio, deftinaban- 
tur, pluribus in locis habcrcntur , inquibus & jura ipfisdaban- 
tur , & alia in caftris ficri folita agcbantur , quamquam libcrtis 
omnibus le&ica pcr uibcmgeftarivetitumcredam, Suetonii 
auctoritatc indu&us, qui Claudium imperatorem Harpocrati 
liberto lettica per urbem vehe?tdi fpetiaculaque publice edendi jus 
tribuiffe fcribit. At qui fellam duplicem fuifle tradidit Antyl- 
lus, five potius cjus interpres ; alteram, in qua fedebant, quas vel 
cooperiebatur,vel aperta finebatur,& a nonnullis,veluti a d Cx- JWj *• 
lio Aureliano ^portatorizfella , ac fertorium dicebatur, alteram 
in qua jacebant , primam quoque tcmporibus noftris videre li- 

F f 3 cet, 



230 HlERONYMI MeUCVRULIS 

cet, cum podagrici , divites, atque alii principes, deliciis nimis 

dediti , illa quotidie vehantur , qua item viros magiftratum ge- 

rentesolimgeftariconfuevifle, atque inde curulis fe/U, inqua 

tantum fedebatur, nomenemanafle arbitror : fecundam,in qua 

jacebant, non habemus, quod ego fciam, nifi dicamus le&icam 

noftram illius vicem gererc, atque ipfis eandemrcm fignificafle 

lecTicam, & fellam, jacendo fcdendove idoneam. Cui fententix 

« Lib 3 . c.6. plane fubfcripfiffe vidctur a iEtius Amidenus , qui intcr gefta- 

tiones, fellas omittens , folum le&icae duplicis mentionem fecit, 

cjus fcilicet, in qua vecti fedebant, & ejus in qua jacebant. Fue- 

runtigitur tum lc&ica, tum fella inftrumenta quxdam, quibus 

divites, fenes, & qui ambulare non poterant per urbcs, & in iti- 

neribus a fervis vehebantur , quibusque medici gymnaftici ad 

exercendos valctudinis gratia tam fanos , quam infirmos non 

, y. aewend. raro utebantur. narratenim b Galcnus, Antiochum medicumjam 

c * 4 ' oc r tuagenarium,0' in vivendo folertiffimumfi quando longius ire vel- 

let,modo feella, modo vehiculo gefearijblitum. Narrat fimiliter c Pli- 

c tibij. niusCaecilius, avunculumjuum Romafee//avehiJblitum, nec&li 

ajjteritas ullumftudii tempus eriperet. Vnde judicari poteft , fenes 

tam in exercendis feipfis, quam in obcundis privatis aftionibus 

geftationes in fellis in ufu habuifie,perinde etiam acin languen- 

tibus medici easdem ufurpalTe animadvertuntur ; in quibus is 

d onbafius modus fecundum ^Herodotum obfervabatur, ut neque minus 

4ca C p a i 5 med quinquefladiis,nequeplus quam hujus duplumfimilesgeftationespro- 

ducerentur,atque itajequentidie obfeervarentur-jertiovero diequin- 

que ftadia fingulis diebus usque ad trigintaftadia addebant. Et ne 

quis forfan fufpicetur, fellam atque le&icam idcm extitifle, prse 

t ub. 10. ceteris unum » Martialem adducere pofliimus, apud quem ob- 

q»ig* !»• fcurum efle nequaqtiam poteft , illas. diverfas fuifie, cum ait : 

Lecticam , feellamve feequar ? necferre recufo , 
Per medium pugnas , jedprior ire , lutum. 

quod fimiliter his Tertulliani verbis in libro de pallio confir- 
matu r , ipfeas quoquejam leclicas , &fecllas , queis inpublico quoque 
domeflice , ac fecrete habebantur , ejeravere. ]am vero fellarum 
alias faiffc pe//iceas, alias ofeeas, nonnullas eboratas, aliquas argen- 
tatas, ex Lampridio in Heliogabalo certo fciri poteft. 

C A- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 231 

C A P V T XII. 

De agitatione pcr Leclos Penfiles , & per Ctmasfa&a, 
& de Scimpodio. 

QVod agitationem percunas, Sde&ulospenfiles, quos 
duos fub xa/fW vocabulo a Graecis complcxos fentio, 
fa&am inter gymnafticce exercitationes recenfere velim, 
forfan aliquis mirabitur , cum hac tempeftate cun# folis pue- 
ris eblandiendis inferviant, pauciffimique fint, quibus medi- 
ci penfilcs le&ulos parari jubeant : verumtamen is mirari de- 
finet , fi Galcnum , Herodotum medicum , ^Etium , & Avi- 
cennam diligenter legere placuerit : qui cum hujuscemodi 
agitationes inter alias corporum humanorum cxercitationes 
adnumerarint, cur a me filentio prateriri debeant, non vi- 
deo. Nam cunas ob pueros potius , quam adultos excogita- 
tas fuifle non equidem diffiteor , fed puto talem motionem in- 
terdum viris cum ad leniendos dolorcs , tum ad conciliandum 
fomnum non parum adjumenti praeftare pone,ut prscclare fcri- 
ptumeftab * Antyllo , & JEtio , apudquos leclusfulcramobi- *° rib - r ; u s 
lia juxta angulares pedes habens nil aliud mea fententia %ni- ca P .' a y° c ' 
ficat, quam cunas ipfas, quas etiam intellexit b Celfus, ubi dixit, £ ^w i^ 
fi nc id quidem eji , uni leBipedi certe funiculus fubjiciendus cfl , at- 
queitaleffus huc & illuc impellendus. etfi Oribafii interpres 110- 
mcn *a»V pro le&ica transferre maluerit, & iccirco omncs 
lllos pronuj falli credo , qui in gymnaftica medicorum eas 
nullum ufum habcre cenfeant. Quibus fimilis quoque eft exer- 
citatio illa puerorum, dum in ulnis a nutrieibus geftantur, 
quae & a medicis, & a 'Platone proipforum valetudinemi- <7-^Re P ub], 
rum in modum probatur. Eadem prope efttamledulorum, 
quam balneorum penftlium ratio. qux omnia quoniam ab 
Afclepiade Prufienfe frequenter ufurpata apud <* Plinium tra- dUb.i&*#, 
duntur, ut is infirmorum voluptatibus , ac jucunditatibus 
inferviens, penes homines au&oritatemadipifceretur, ficuti 
inventori fuo gloriam , atque exiftimationem incredibilem 
pepcrerunt , ita quoque utentibus multam utilitatem fimul 
atque dele&ationem attulifle rationi confentaneum videtur: 

atque 



232, HlERONYMI MERCVRIALTS 

atquc inde emanaffe , ut pofteriores medici fimilem motum ad 
exercendos homines comprobarint. quamquam pauci , vel 
nulli ( quod ego fciam ) talium inftrumentorum formam , ac 
utendi modum tradidcrunt , a quibus certo admoneamur fre- 
quentem illorum ufum aliquotempore extitiffe. nifi credanius 
-antiquos fcriptores propterea hujuscemodi res fcriberc negle- 
xiffe, quia Vulgatae , cvomnibusmanifeftseeffent. Quaetern- 
poribus noftris cum a plerisque ignorentur , operae pretium rne 
fa&urum fpero, fi brevitcr quid fentio, in mcdio afferam. 
Namdele&ulispenfilibus, quosprimumab Afclepiadeexco- 

«iH>. 26. C3. gitatostradit«Plinius, opinor eos fuiffe le&os quosdam par- 
vos, modoexlignis, modoexa^re, modo ex argento ( ma* 

iiib.33 *.»• jores noftrosetiam argenteoslettos habuiffe fcripfit b Plinins ) 
conftrudtos , qui quatuor angulis funibus ad cubilium laquea- 
ria alligabantur , ita ut a terra fublati aliquantulum , quafi in 
aere , pendere viderentur. Balnea flmiliter pcnfiiia a Sergio 

«Bb.p. c.54. Orata, tefte c Plinio , primum invcnta, nonquae fupra te&a 
fiebant, autconcamerataloca, ut voluerunt aliqui , fednul- 
h alia fuiffe credo , quam labra UUvel marmorea , veldnea , 
<vel lignea ad lefiulorum imitationem laquearibus appenfa , quo mi- 
nimo quolibet manuum impulfu , alias leniter , alias vehementius 

^ Eplft. 9?. antari valerent-, quod <*Seneca ad Lucillum fcribens nobis 
manifcftavit his vcrbis. Balnearum fufpenfura inventa eft : ne 
quid ad Uutitiam deejfet.His igitur motibus quoscunque exercc- 
ri medici prxcipicbant , huic uni potifiimum ftudebant, ut 
motum citralaborem, lallitudincmveullam afferrent: dein- 
ceps curabant , ne in exercitatione illa jucunditas defidcrare- 
tur, quEprofecto magna in le&ulis, at maxima in balneis 
rcpericbatur , nempe qua; prseter fuaviflimum illum motum , 
aquse dclc&ationem addebant, dumeamollifiime, blanda- 
que titillationc quadam fingula corporis membra tangcbant. fi 
namque balnea penlilia ea fuifle intelligantur , qua: fupra te&a 
fierent, quomodo in illis major illa voluptas, obcium fe- 
cundum Senccam & Plinium cxcogitata fuerunt , repsrirctur, 
quam in aliis , non video. De penfili le&o dixit Herodotus , 
qeftationem in illo tamdiufaciendam ejje , quamdiu quispim infel- 
la gcftatus quadragintaftadiorum iter conficiebat. alteri tamcn 

cjus- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 233 

ejusdcm aucfcoris fententia? libentius acquiefco , videlicet hu- 
juscemcdi exercitationem , quanta efie debeat , facile numero 
definki non pofie. quod non tantum in his, fed & in omni- 
bus aliis fentio ob varias ac diverfas segrotantium affectiones , 
quibus non eadem ullo modo convenite polle , omnes vel me- 
diocriter in medica artc periti uno ore praedicant. Le&ulo 
penflli fimile aliud inftrumentum veteres habuiffe invenio , 
quod owf*noJiov Graeci , fcimpodium Latini eodem vocabulo ap- 
pellarunt. hoc licet nusquam appenderent, erat tamen vel 
lectus parvus , vel quid in formam le&i penfilis conftru&um : 
atque ipfo per urbes , & per vias tam viri , quam mulieres ge- 
ltabantur, ut Dion hiftoricus demonftrat, fcribens, primo 
Auguftum ac Tiberium in fcimpodii* quandoque vehi folitos , cu~ 
jusmodi mulieres tempore fuo gejlabantur , fecundo quod Seve- 
rus , dum Britanniam obiret , fcimpodio undique obtcclo fereba- 
tur. Ceterum qualis hujus inftrumenti figura extiterit , haud 
fatis conftat : putandum eft tamen fellam fuifle ita fabrica- 
tam, ut lectum plumeum parvum caperet, itavinctum, ut 
pendcre videretur , in quo fi non penitus faltem ex aliqua par- 
te , qui ferebantur , jacebant , & undique , ne ab aeris injuriis 
laederentur , cooperiri poterant. hoc intellcxifle meo judicio vi- 
dctur * Juvenalis , cum Crifpinum quendam mordens dicebat. jJWg.** 

£)ui dedit ergo tribwpatruis aconita , vehatur 

TenfilibMplumis , atque illinc dejpiciat nos. 

de eodem interpretanda eft haec infcriptio , quam mihi dedit 
Aldus Manutius, Paulli do&iilimi & eloquentiflimi filius eru- 
ditiifimus , quamque Parma ad Andream Naugerium olim ai- 
iatam rctulit. 

D. M. 
L. AEMILT. VICTORI. QVI.PRIDIE. NATALEM. SV VM 
VICESIMVM. ET. SECVNDVM. PRVNA. IN. PENSILI 
POSITA. VRGENTE. FATO. SANVM. ISPE. NECA- 
VIT. SE. L. AEMILIVS. VICTOR. PRINCIPALIS. ET 
AELIA. VENERIA. FILIO. PIENTISSIMO 
E T. S I B I 

G g ncquc 



234 Hl^RONYMI MERCVRIALfS 

4 i . Meth. n cque aliud fignifkavit * Galenus , quando balnea ingreciien- 
di modum he&icis prasfcribcns h#c fcriptis mandavit ; A'tf »***• 

iw (bthoagt xsp£o&M $*<fin$ <nilp7n$& «V w /3#A*v«ov. Id cft , -rfgrtf- 
tantem volo portari infcimpodio ad balneum , neque aliud Li ba- 
nius rhetor in libro de lua ipfius vita intcllcxit , dum dixit : 
cum domifum , in lefhjaceo ; ubi vero in fchola , in fcimpodio , 
!Llb.i*oio. ficut etiam idem intellexit b Gellius,ubifcribit, £ frontonem 
Comelium pedibus gravitcr agrum in fcimpodio Gr&cwnfi cubaiir 
tem invenijje. Patet itaque non modo ob delicias atque volu- 
ptates a majoribus noftris lcctulos ac balneas pcnfiles , necnon 
fcimpodia ; verum etiam & a medicis gymnafticis ad exercen- 
da valetudinariorum corpora ufurpata fuifie. Quale porr o fue- 
rit inftrumentum illud machinamentum raptorium , & macron 
ii/,b. 3 ,c.6. & fparton a c Caelio Aureliano vocatum , qualisque apud eundem 
|b.j. cap.uit. recu jfMis fera Italica nominata , quibus duobus geftabantur, 
nondum mihi plene compertum eft , cum a nullo alio au&ore 
ipforum mentionem hucusque fa&am invenerim. nifi fuerit , 
ut fupra diximus , petaurum , vel potius lit Caeiii contextus 
depravatus 

C A P V T X I I L 

De ~ Navigntione , & Pifcationc, 

INter geftationis fpecies, qux plures exercendis corporibus 
extitcrunt, navigationcm quoque repofuit Antyllus, quem 
fecutus ^tius , & poft eum Avicenna manifefte eam pro 
exercitatione habitam demonftrat ; id quod utrique non tam 
ab experientia meo judicio defumpferunt, quam ab antiqua 
*; Aphi 4 divini d Hippocratis fententia , qua navigationem & movere 
corpus,&perturbaredixit. nifi quod Avicenna navigationem 
inter dcbiles exercitationes adnumeravit, Hippocrates vero 
cam corpus magnopere perturbare afferit, idquodpotiusvehe- 
mentis quam remifli motus argumentum videtur. Hac navi- 
gationis exercitatione duas prafertim gymnafticas, fed non ad- 
modum ufas invenio, medicam fcilicet, & bellicam. Medici ea 
utebantur vel ad aliquorum fanorum habitus confervandos,vcl 
ad nonnuUorum «grotantium fanitatcm comparandam. ad 

fanos 



DE AltTE GyM^ASTICA Lib. III. 235 

fanos utebanti«rnavigatione,quod (ut ab a Ariftotele fcriptum * »4-p«u*a 
eft) mare ob placidas afpirationes falubritatcm infignem fa- 
cit, unde navigantcs iemper coloratiores exiftunt, quamin 
paludibus dcgenrcs. Ad aegrotos vero,quoniamidem luimo- 
rcs putridos ac nocuos tum vomitu , quem frequentiflime in- 
fuetis praefertim parit , tum ventis ac vaporibus ficcis exiccare 
natum eft. quarc dicebat * Avicenna navigationem leprae , hy- b Ldoc '^ 
dropifi , apoplexix , ftomachi frigiditatibus, nec non inflationi- 
bus cjusdcm magnoperc prodeile. c Plinius vero & phthificis , c Ub * h c •& 
& fanguinem excreantibus adjumentum afFerre Annaei Gallio- 
nis poft confulatum ita curati exemplo teftatus eft. qui item ab 
hujusccmodi affc&is ^gyptum peti non ob terram ipfam , fcd 
propter navigandi longinquitatem cenfuit , ut etiam ejus d Ne- La.^9.' 
posPliniusfccundusZofimum libertum fanguinem rejectan- 
tem eo fe mififTe , & confirmatum a valctudine rediifle narrat. 
quamquam auclor ille nomine Plinii falfo infcriptusin libro 1. 
de re mcd. fenfcrit phthificis utiliusefle in faltibus morari , ubi 
pix nafcitur, quam in mari navigare, & marina loca vifita- 
re. quod etiam traditum eft a Marcello medico. nam & Gale- 
nus 1 x. de fimpl. medic. ubi de terra Samia loquitur , memo- 
rat , multos pulmone ulceratos Roma ob id in Libyam profe- 
fectos , annis aliquot inculpatos vixifle , poftea vero morbum 
recruduifle , ubi non pari cura vivebant. Modus in navigatio- 
ne valetudinariis obfervatus fic ab Herodoto defcribitur , quod 
a fexaginta ftadiis incipiebant> & in duplum horum definebant. 
POITO navigationis plures fuerunt difFerentiae , quando alias 
mmarii aliac wfluminibus , alix inmagnis , aliae inparvisna- 
vibm, aliae remis, aliac remulco, aliae vento , aut vehementi, 
aut placidiore fiebant. De navigatione per flumina traditum eft 
a e Plutarcho , eam minus naufeam producere , quam mare , quod ' ^jfc*' * i 
tam odor , quam timor e maris adfpectu proricifcentium cor- 
pora perturbant, atque fic vomitum cient, quas res a fluminibus 
minime contingit. contra Caelius Aurelianus in invcteratis ca- 
pitis doloribus ccteris praetulit longam per maria navigatio- 
mm,quoniam (ut ipfe m<\uh)fluminales>velportuofie navigationes, 
necnonftagnorum , incongrua judicantur , nimirum qu& caput ter- 
rena exhalatione humetfantes infiigidant , maritim& vero latenter* 

G g 2 atque 



2$6 HlERONYMI MERCVRIALIS 

atque fenfim corpus aperiunt , & falfiz proprietatis cauffa corpus 
adurunt , atque ejm habitum quadam mutationt reficiunt. Hic 
igitur fuit apud gymnafticos mcdicos navigationis ufus, quam 
paritcr bellicx ftudiofos amplexos fuiffe diximus ; quandoqui- 
dem naumachix illac , qux a Romanis in circo , vel aliquo 
tcrrae ftriu prope Tiberim manufado talicxercitationi defig;na- 
to rcprsefentabantur , fuerunt quidem ad populumoblectan- 
dum fccundum aliquos pracipue inftitutce , quales lllae , quas 
ab impurifllmo Hcliogabalo inEuripis vinoplenis intcrdumt ex- 
hibitas tradit Lampridius : attamen probabile cft quoquc a pud 
me , huic fummopere illas infcrviffe , ut in ipfis ad navalium 
pugnarum difciplinam acquirendam milites exercerentur. at- 
queadhoc exiftimandum, ea rationepotiflinium adducor, 

« ia.1. Hift. quod Romahi , * Polybio referente , bcllo Punico Carthagi- 
nicnfibus mari bellum indi&uri milites in navali difciplina 

b cap. 16. exercuerunt. iicuti ctiam fcribit * Suetonius , Auguftum, dum 
contra Pompeium pngnaturus effet , inportu Iulio, apud Bajas a 
fe efjecfo , milites in navali exercitatione tota una hyeme detinuijje. 
uthincclarum eflepoflit , Romanos exerccndis copiis fuis tam 
mari, quam terraoperam femper dedifle, atquehujus fmdii 
gratia * naumachias inftituiffe, & non modo pontem nau- 
machtariumzz rationcnuncupatum, quem concrematurr, ex la- 

39- ' rice in R&tia c&fo Tiberium refeciffe fcribit f Plinius, habuife , ve- 

rum ctiam locum peculiarem , cujus veftjgia adhuc manent , 

quem- 

* Naumacbia ita di£ta a praelio navali ; ad exercendam eniin juventutem Komanam 
navjli prselioNaumachice inftruebantur j Harumuna aDomitianoextruftafuit, filb 
coile Hortulorum, loco ianecommodo, quodfacile ia vallemhanc, qua; 'Aartia di- 
cebatur , poterant aquce pcraquarum duttus exlocis editiotibus dcduci. Eoita cnim 
tei ra undique muro clnjcit fbfTim ampliifimam , in quam ex aquxdu&ibus eniffa aqua, 
lacum feupclagus efEciebat Iatillimum, ita ut navibus actriremibus eiTet lccus valde 
commodus, talienimartificionunc inducebatur aqua , nunc cducebatur fiiito prse- 
lio , ut ubi modopelagus , nunc tellus viderctur - } cum peregrc adventancum prae- 
fertim ftupore atque oblectatione. Adhuc fuperfunt nonnulla veftigia , exquibus 
aliquomodocolligitur , quanta fuerit ejus. magnitudo. Non defunt qui volunt ad 
Tiberim terme excurriife : navibus enini hic, triremium inftar , navalia ut dixi, 
committebantur prselia , non minore fpe&antium voluptate , quam ea gerentium 
utilirate. Ex his enim cxercitationibus iiie fructus promanabat , ut ipeclartium ocu- 
li animique replerentur , & Romana juventus ablegato otio afluefieret praliis , qui- 
bus Ronunum propagaiidum & tucndum erat imperium , commmendis. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. 1 1 1. 237 

quemque tempore naumachiae tanta aqua replebant , ut ma- 
re quoddam videretur , ficuti venuftiflime * Martialis demon- * uk dc r pe . 
ftravit , ubi naumachiam a Domitiano Imperatore cditam f 6 ac * ep ' sr 
hoc carmine defcripfit. 

Si quis ades lcngisferus fteftatur aboris, 

Cuiluxprima facrimuneris ipfafuit : 
Ne te decipiat ratibus ntwalis Enyo , 

Etpar unAft fretis : hic modo terrafuit. 
Non credis ? JpecJes , dum Uxent aquora Martem ; 
Parva moraefli dices, hic modo pontus erat. 

Scd ne fruftra in fuperioribus dixifle vidcar , gymnafticam 
medicinam , atque bellicam praecipue navigationis exerci- 
tium habuifie , illudunumfcirivolo, in ludisquoque, quos 
athlctica: partcm efle oftendimus , aliquando fimilem excrcita- 
tionem locum habuifle , at propter ingentem appararum ne- 
cefiarium raro fieri confuefle. quod enim h Virgilius de /Enea b uh .- s- 
inAnchifae funere, una cum cetcris ludis naumachiam celc- * n " d " 
brante finxit, aut vcrum extitifie, aut non fineveri imita- 
tionecredcndum eft, quandoquidemaliosludos, quiibifa- 
c~h* a poetapinguntur, fi veri nonfuerunt, faltem verorum 
4mitationes fuifle , nemonegabit. Inter navigationis fpccics 
pifcatio non fme navigiis fa&a fimilitcr ab au&oribus adnume- 
ratur, atqueapud c Plautumcxercitationisgymnafticse viccm '*&»■«■<*•»• 
fubiiflc videtur , cum in Rudentis fabula pifcatores ita lo- 
quantur, 

Ex urbeadmare huc prodimus pabulatum , 

pro exercitio gymnaftico & pateftricohochabemus, quaua- 
menpifcatiocuma^Platoneimprobatafit, quod ncqucani- «-inSophuw 
mus, nequecorpus in ipfa cxerceatur, jure meritoeamtan- 
quam nulli utilem omnes fercgymnaftici rejecerunt , nifi quod 
'Galenus ipfam inter exercitationes , quac fimul operafunt, ^t\^t' 
repofuuTe videtur , ficut & Avicenna ingredientem pifcatorias 
navcs debiliter cxerceri cenfuit. quocum fententias duabus de 
cauflis infirmas reputare debemus, tum quia neutereorum 
explicatc, quid boni afferat pifcatio , declaravit, quaficxer- 

Gg 3 citatio- 



238 HlERONYMI MERCVRIALIS 

citationem hujuscemodi non admodum probarent , fed c<om- 
munem potius quandam fermonis confuetudincm fequeren- 
, 6 decomp. tur 5 tum quia ipfemet a Galenus pifcatorum habitus duro>s at- 
m ed. fecun- q Ue ^[^ c ff e dixit. cujus arid itatis ratione * Ar iftoteles p ifca- 
^8- partic tores marinos pilis rufls praditos elTe antca fcripfcrat. unde 
probi.i. mec ji c i f q U i bonum habitum corpori exercitationibus acqui- 
rere ftudent, quomodo durum & aridum efficere pifcatione 
velint , non video ; praterquam quod cuncta? propc pifcatio- 
nes fub fole , & in locis faepe malo aere plenis peraguntur ,, una 
excepta maritima : ut his omnibus credere cogamur , pifcatio- 
nis laborem medicos parvi xftimatTe. Neque tamen defuerunt 
imperatores , qui exercitationis cujusdam gratia intcrduni pi- 
fcarentur , ceu de Caefare Augufto fcriptum eft a Suetoni o , & 
de Alexandro Severo a Lampridio , de quo ita fcribit : Vfus vi- 
<vendi eidem hic fuit. primum ut , fi facultas ejjet , ideji fi cum 
uxore non cubuijjet , matutinis horis in larario [uo , ( in quo & 
divos principes , fed optimos eieclos , & animas fanctiores , mqueis 
& Apollonium , & , quantum fcriptor fuorum temporum dicity 
Chrifium , Abraham , & Orpheum , & hujmcemodi deos habe- 
bat , ac majorum ejfigies ) facra faciebat. Si id non poteratpro 
loci qualitate , *vel veclabatur , vel pifcabatur , <vel deambula- 
bat , vel venabatur. Haec Lampridius. Quid autem fuerint 
pifcatoriiludi, qui quotannis menfe Junio trans Tyberim a 
prxtore urbano pro pifcatoribus Tyberinis, aucTore Feito, 
agebantur, nondum ita certus fum , uttutoaffirmarequeam, 
athleticam gymnafticam , cujus ludos fuillc diximus , pifcatio- 
nis exercitium habuifle. 

C a p v T XIV. 

Ve Natatione. 

MAgna, & fere incredibilis apud veteres fuit. femper na- 
tationis exiftimatio „ tantumque per plura fecula illius 
ufus viguit , ut non minus pueri natandi artem , quam 
prima litterarum elementa edocerentur. quo tempore cum 
nulla major ignorantiae notainuripolTet , quam dum aliquis 
nec litteras , nec natarefcire dicebatur ; facTum fuit, ut pofterio- 

res 



DE ARTB GYMNAStlCA Lib. 1 1 1. 2$$ 

rcs illud in proverbium contra bardos dtprorfusinertesconti- 
nuo recepcrint,adhucque ita loquendi confuetudopcrmaneat, 
quando natandi peritia, fi non eosdcm honorcs obtinct , qui- 
bus antcactisfeculisafficiebatur, faltcm nec penitus neglccta , 
nec inutilis jacet. Ratio cnim , qua impulfi majorcs noftri na- 
tandi fcientiam tanti fccerunt, hsec una judiciomeoextitit, 
quod primis illis temporibus apud rcspublicas quascunque viri 
fortes pra: ceteris , ut fcribit a Ariftoteles, honorabantur, quafi « se&. i 7 . 
ab his folis , & ci vitatum falus, & imperii propagatio penderet : £«$& ?. 
& ob id quisque vel faltem major nobilium , atque etiam alio- 
rum pars comparandx fortitudini usque a primis incunabu- 
lis incumbebat. Quocirca, ut in navalibus quoquepugnis, 
quse tunc frequentius committebantur, in transeundis vadis 
ac fluminibus homines , nandi arti confifi , pericula magis eva- 
dere poffent, minusve formidarent, (quando faspenumerami- 
lites mare ingredi coa&i ob nandi ignorantiam fuffocaban- 
tur, quemadmodum excrcitui Cyri evenifie memoriae prodi- 
dit ^Xcnophon) ficque fortiores inter aquarum periculafic- ^,^. 
rent, natationis peritiam extulerunt ; qua etiam ratione Romani p«fo- 
veteres, ut c Vcgetius fcribit, quos tot bella & continua peri- « Lib.i.dere 
c ula militarem difciplinam docuerant , campum Martium Tyberi 
vicinum delegerunt , in quorum altero armorum exercitationes ini- 
rent , in altero fudorem puheremque diluerent-, ac fimul nata- 
re perdifcerent ; ut his rationibus , ac Vegetii au&oritate faci- 
le fit judicatu, militarem gymnafticam natandi exercitatio- 
ne non caruifie. Ceterum pofteriori tempore non modo na- 
tatio ob di£tas rationcs ufurpata reperitur : vcrum etiamob 
valetudinis confervationem , nonnullarumque affectionum 
curationem medicis gymnafticis ipfam probatam fuifleAn- 
tyllus teftatum reliquit. quod item fenfifle videtur Galenus 
in primo ad Glauconem , ubi laborantibus tertiana febre 
concedit , ut ungantur , balneum ingrediantur , ibique madc- 
fiant, & fi velint, etiam natent. Quod enim natatio cxercitatio- 
nis loco habita fucrit , practcr d Oribafii au&oritatem de ea in- \ ^p.Tj!^" 
ter ceteras exercitationes tra&antis , & a lavationc, de qua libro 
poftea decimo fufiflime fcripfit feparantis , ipfa quoque ratio 
perfuadet , nempe quia in hujuscemodi motione infigniter 

uni- 



affcfl. 



24O HlERONYMI MERCVRIALIS 

s ^.partic. univcrfum corpus, & movctur, & laborat; ut * Ariftoteles 

ij.j>e Iocij aiiquando cam curfui comparare non ineptum duxerit , b Ga- 

lcnusquepuerostcmporis fui in aquis j"p<*o9Wc Tm^xg facere 

confucviflefcripferit. Qtio pafto vcro fimilis exercitatio per- 

ageretur, tanquam res vulgatiflima filcntio prscterita fuit fcre 

fOribafius abomnibus, unocxcepto c Antyllo, quinataturosprius mo- 

i1b-6.cap.a7. c | eratc unx ifif ej & fri&ione corpora praecalfecifle , deinde e 

veftigio in aquam fe projicere debcre voluit , quafi omncs fa- 

nitatis gratia natantes eas regulas obfervarent. Quoautemin 

loco natationisexercitatioageretur, ita apud au&ores obfer- 

vavi, aliquando in ipfis gymnafiis , five privatisbalncis, ali- 

quandocxtraefle faclam. In gymnafiis adhuc duobusnaodis 

natabant , vel in pifcina, quam in frigidario fuifle fuperius de- 

monftravimus : tametfi pifcinas apud Varronem , & alids La- 

tinae linguae au&ores proprie loca pifcibus alendis & faginandis 

dicata fignificare crcdatur ) vel in labris illis amplis , quae ad- 

huc Romae vifuntur. Quod in pifcinis , quae in frigidario ther- 

marum aedhicatae erant , quasque thafio lapide aliquandocir- 

cumdatas fuifle tradit Seneca , natarcnt, omnium clariiTIme 

rf Epin. 17. oftcndit ^CseciliusPlinius, qui in epiftolarum libro. 1 1 • vil- 

lam fuam exa&iflime depingens , de balneis ejus ita fcribit. Jn- 

de balnei cella frigidaria (patiofa & effufi , cufas in contrariis 

parietibm duo baptifteria veluti ejeciaftnuantur , abunde capacia. 

Si innare inproximo cogites , adjacet unciorium hypocauftum , ad- 

jacetpropnigeum balinei , mox dua ce/U magis elegantes quamfum- 

e Epift, 6. ptuojk. Sed hoc clarius cxplicat c libro quinto, ubi Tufcos luos 

dcfcribens inter cctera hacc habet. Jnde apodyterium balinei 

laxum & hilare excipit cella frigidaria , in qua baptifterium am- 

plum atque opacumji natare latius , aut tepidim velis. E x q u i b us 

omnibusfatis apertum cft, in gymnafiis ftve balneis vcteres 

nare foiitos , atque in frigidarii baptifterio , zliaspifcina voca- 

ta , de qua mentionem fecit Tertullianus in libro de baptismo , 

&dequa exiftimo locutum Galcnum dum in vn. Mcthodi 

ficcitate ventriculi laborantes curandi rationcm edocens , ma- 

gis laudat lotionem in balneo fa&am ovtkk ^Kv^Y^oug. ideft, 

in pifcinis natando inftitutis , quam cv ws pxfoic 7wikots inpar- 

vis alveis. quamquam etiam pifcinam interdum in area gy- 

mnafio- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 241 

ninafiorum axlificatam credo , ut teftatur Plinius Ioco nunc ci- 
tato , in quo poft dicta verba ait. In areapifcina eji : & ante 
Plinium * Martialis, qui lib. 1 1 1 . Ligurini cujusdam infulfi irn- * Epigr.44. 
portunitatcm defcribens dixit, 

Jn thermas fiugio , fonas adaurem ; 
Vificinam peto , non licet natare. 

ni velimus Martialem potius de publica pifcina locutum eflc , 
quam fuifle Romse, ex multis, & maxime ex Regionum 
fragmento fub porticu Capitolina intelligere poflumus, ubi 
Vici publicx pifcina: claramentiohabetur, dequaitaFeftus 
Pompcius. Vifcim publics hodieque nomenmanet , ipfia nonex- 
tat y ad quam & natatum » & exerciiatio?iis alioqui caujja venie- 
bat populm : unde Luciliusait, Pro obtufo orepugil, pifcinen- 
fis res efii. Dc hujuscemodi pifcinis fcriptum eft a Dione Mtce- 
natem omnium primum in urbe aquarum calidarumnatatoriain- 
fiituififie. Qiiod vero in labris illis fimiliter natarent , vel faltem 
natantium inftarmoverentur, conjicio, cumexmagnitudine 
labrorum , tum ex verbis Galeni in 1 . ad Glauconcm , quando 
in tertianx curatione natationem in aqua commcndat > quod 
de pifcinis gymnafiorum ncquaquam intelligi debet > tumex 
Caelii Aureliani verbis, qui in capitis dolore, atque etiam 
in arthriticis curandis, natationcm minime fub dio fa&am, 
necnon fcrvcntem , atque ctiam frigidam probans , duo de- 
monftrat; primum in locis claufis, & etiam apertis, qualis 
erat arca piftinae , altcrum tam in aqua calida, quam frigida na- 
tari folitum, unde clicio natationem ferventem folum in la- 
bris fa&itatam , quod fi Plinius in locis paulo ante citatis pifci- 
nx calidxmentioncmfecit, fub hisceverbis, coharet pifcina 
calida mirifice , ex qua natantesmare afipiciunt , de calefa&a vi 
folis , & maritimo fitu potius,quam de fervefa&a ab igne, ut in- 
telligitCaelius, verba fecifle videtur. Qua: extra gymnafia , 
five privata balneaeffkicbaturnatatio, modo in fontibus la- 
tiflimis , modo in lacubus , modo in fluminibus , modo in ipfo 
mari agebatur. dc quibus fermonem habens * Ariftoteles, tii.p«tic. 
dixit, melius in mari,quam in fiwvio natari, diutiusque ibi mo- prob,u ' ,I4 ' 
ram trahi , quoniam veluti mare aquac fux corpulcntia , craili- 

H h tieque 



242 HlERONYMI MERCVRIALIS 

tieque majora , quam dulces aqiix fuftinet onera , ita facilius 
corpora hominum elevata tenct , & confcquenter minuisilla 
penetrare poteft , cum dulces aqua: ob tenuitatem fuami citius 
& levius illabantur. Extra balnea quoque apnd aliquas n.atio- 
ncs loci peculiares nando conftruebantur , &ideOK5Av^9p^ 
*Ca P 5. vocabantur, ficuti legitur apud* JoannemEuangeliftairudle Je- 
fuCsecodicente, '^saaycy «VtWksAv^^pov ^aKcax^, >2, viiXm ubi 
Mtatoriam Siloe antiquus interpres tranftulit. Itaque n.atatio- 
nem arcendis morbis , fanisque corporibus exercendjs & 
confervandis ufitatam fuifle \ jam fatis patet : quando item 
Ariftoteles fcripfit natantes in mari falubriter cxinaniri., ve- 
rumtamen illud animadverti volo , plerumque ob dlek&a- 
tionem , & ad ardores & ficcitates temperandas homines nata- 
re confuevifle , cujus gratia in seftate duntaxat natari folitum 
fuir. 

C A P V T XV. 

T>e Fenatione. 

Liopirvim- T) ^ KC ^ r iffi ma cxtat * Galeni fententia , ex omnibm corporum 
ix. ca P . i. exercitationibus eamproculdubio utilijjimam videri , qu& ne~ 

dum corpm fatigare , verum etinm animam obleciare <valeat , 
& iccirco lapientiflimos illos haberi dcbere , qui in venatio- 
ne eam exercendi corpora formam invenerunt , in qua miri- 
fico quodam modo labores voluptate , quafique laudis cupidi- 
tateitatemperantur, utfacile judicari non poflit , major nc 
fit corporis , an animi motus. Accedit huic quod natura 
Spfa , quae animalia cun&a hominis caufla produxit , venatio- 
r. Feiit. nem quafl praecipere, & acceptamhabcre, ut fcripfit Arifto- 
telcs , videtur, quum in ipfa proprias poflbflioncs acquirerc 
conetur, fpc&aculumque nullo fcclcre contaminatum exhi- 
beatur, fed llmul & corporis robur , &animivigoraugcatur. 
Ex quo nemo noiividet , quarn prudenter fcccrint mcdici, 
qui pro cxercendis corporibus iisque validis & fanis confer- 
vandis , venationem tantcpere seftimarunt , cujus nimirum 
D , vcnctione ftudioantiquiiliimcdicinxparcntes Chircn, Machaon, Po- 
% princip. dalirius , iEfculnpius ufque adeo , fkut rcfcrt c Xcnophon , ar- 

ferunf» 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. III. 243 

ferunt, ut non minus in ea laboris , quaminartibus, in qui- 
bus valde excellcbant fibi impendendumquotidieputarent. 
Neque vcro folam medicinse gymnafticam hujuscemodi excr- 
citationem fcd bcllicam quoque & athlcticam recepifie , pro- 
baffeque credcndum eft; fiquidem vel dele&ationem &glo- 
riam quarum gratia athletse laborabant, vel militarem pe- 
ritiam & fortitudinem , quibus bellica; gymnafticae exercita- 
tores invi<nlabant , ft fpe&emus , cumulatiilime omnes in ve- 
nationis exercitio reperiuntur , atque in eo praefertim , quod 
non in avibus decipiendis , fed in terreftribus animaiibus fmc 
dolo capiundis laboriofe verfatur , de quo magis noftram hanc 
tra&ationem intelligi debere volumus. Et ne fme illuftrium 
auttorum teftimoniis hanc fententiam auda&er nimis profer- 
re videar , quomodo unaquatque gymnaftica venandi exerci- 
tatione ufa ftt , jam inceptam viam infequens demonftrarc co- 
nabor. Quod enim illa bellicae fortitudini aflequendse maxi- 
mum adjumentum prabere putaretur, locupletiilime tefta- 
tum fecit Plato, qui poftquam inTheaeteto, &vn. dele- 
gibus venandi difciplinam in tres fpecies , aquatilium fcilicet , 
<volatilium , & terrestrium animalium diftinxiffet , improbatis 
aliis duabus pro juvenum educatione, de terreftrium vcna- 
tione in fine v 1 r . de legibus ita concludit. ne£«» H \nm %j<&- 

<ri$ 71 > y^ »X* ^ ' 7 ™ i** ^i * J V V ot^Kviroug > wv >j pfy r &$qvxm cu) , $ 
yAey vwi-ceioi K^9«tfw 1 "Zfyuv aivtyuv , cbt d%(* iTtvcivis , aT jj r 2>J#5rauf*«- 
tw 5tb'vwv txpax #f*vai n , *, ndyous , df^ * ^«Aootv» 4/vfcifr vhuj ^au^Jm 
ilvi #V <9V ^ ftitt®* fd^lw » pw ^K7m<n hoi7m^i 'bftm >j rmioi7miuv , Isr- 
TTois , k&\ ™<n > *) "">* ioujrcov %£jt aupxaiv , uv dimvrm K^rSot fyopns , Jtj 
zshtiyotis Kj fiohous eujii^si^u %$&6vn$ oavtc dvfyeiov; t? 9*«'<X4 SfoflMtaf. 

Id eft , Solum itaque terreftrium venatio , capturave , athletis 
noftris reliqua eft , atque harum , quA dormientia animalia , pe- 
culiari vocabulo nofiuma vocata , perfequitur , fegnibm convenit , 
nullamque meretur laudem , ficuti nec illa , qu& laborum inter- 
mijfioncs habens , retibus & laqueis non laboriofi animi vicJoria 
ferarum robur evincere conatur. unde folam illam optimam ejfe 
relmquitur , inquahominesquadrupediaequis , canibus , & pro- 
priis corporibus venantur , quos omnes fuperant illi , qui fortitu- 
dinti divinx pojfeffionem curantes propriis manibiu currendo , fe- 

H h 2 riendo, 



244 HlERONYMI MERCVRIALIS 

riendo , & jacuUndo venationi operam navant. Ex quibus ver- 
bis clare patet, quatitum Plato in comparanda fortitudine 
bellica , divina ab ipfo nuncupata , venationem dixcrit exer- 
citoribus militaribus conferre. quos quomodo ipfe fub «Oa>jtwv 
nomine comprehcndat , fuperius indicamus. , Evidentius, 
quam Plato, locum hunc explicafie videturXcnophon, qui 
de Cyro in ejus pxdia ita fcriptum reliquit : t% rmM^ms $ 

tviKX doHYivtbos cJ9n 5>)(f«v e|>j^v, «cctrep olonesv toujtzc conv^gwcn > reujriw 

*iy>£u%u& k, cAwf "Zffclw ottmy.civ 7rcAi[AiKwv etvoy , iy} InuiKri? 3 dhrfewnui <• 

Id eft , Exercitationis mtem bellicd gratin eos ad venMionem 

educebttt , quos hac exercere oportere exisiimabat , hanc ratus 

ejr omnino bellicarum exercitationum optimam , & equeftris ve- 

rijfimam. Quo in loco nemo nonvidet, quam aperte vena- 

tionem ad exercitationem bellicam omnium maxime condu- 

ccre ccnfuerit. unde poftea in libro de venatione juvenes ad 

capefiendam hanc excrcitationem duabus praxipuis rationi- 

bus adhortatur; tum quod corporibus bonam valetudinem 

comparat : tum quod eos ad bellummaximeinftituit, ftre- 

nuosque milites , & ceteris rebus agendis idoncos rcddit. At 

uiM.poiit. a Ariftoteles non tantum bellicae cxercitationi vcnandi ftudium 

conducere voluit , quinimo illud ipfius partem manifefta ora- 

tione fecit : ut nulla amplius dubitatio fupcrfit , quin intcr 

cetcras militari gymnafticac infervientes excrcitationes vcna- 

tio quoque locum obtinuific dicatur. Quod vero nec athleti- 

caprofeftio hujusce generis exercitio caruerit, venationesin 

amphitheatris ab impcratoribus faepenumero rcprazfcntatx , & 

apud Latinos fcriptorcs mirum in modum celebrata: demon- 

ftrant : qux licet ab hac noftra multum divcrfa: fuifle appa- 

reant ; illius tamen fpeciem prafeferebant , ncmpe cum be- 

ftiarii , atque alii mortis fupplicio condcmnati eo prorfus mo- 

do adverfus feras , usque ad alterius interitum ( ut rcfcrt Sue- 

tonius ) contendcrent , quo venatores contra minus imma- 

ncs belluas pugnare confueverunt. De medicorum gymnafti- 

ca , quod fcilicet venationem valetudini & bono corporis ha- 

h 2.deti!em!. bitui comparandis tucndisqueprobarent, ncmini non confta- 

& blib?odc re arbitror , quando, praeter Xenophontis fentcntiam cita- 

ludo pwx tam ^ p ra:tcr b Galcni audoritatcm , qui inter excrcitationcs 

COL- 



cap. j 



?o- con- 
traft.13.c3. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 245 

corporis fanitati infervientes eam repofuit, ludoque parva: 
pilas in hoc foluminferioremfecit, quod majoriapparatuin- 
digeat, propterca nec artificibus, nec civilibusnegotiisim- 
plicitis conveniat, pra:ter juniorem * Plinium, quivenatlo- *. Lib -* 
ne cojpus fanum confervaflc infmuar, pra:tcr aliorum argu- eFJftl8, 
mcnta, unum b Razis Arabis medici cruditifTimi tcftimonium * fn 
iufficcreporcft, apud quemlegitur, contigiffe in quadam pefte, 
ut , dum omnes fere perirent , foli venatores , ob fummam •valetu- 
dinem tffiduis exercitationibm partam , incolumes evaferint. ne 
filentic praeteream Laccdamionios, a quibus olim ad ccnam 
Dionyfus Syracufanus acceptus, fe cibis appofitis dcleftari 
negavir. cui ftatim refpondit coquus , idco illud evenitfe , quia 
nec in vcnatu, nec in curfu laboraverat, & ideo fiti & fame 
carebat, quibus Lacedamioniorum cpulac condicbantur. Ita- 
quemirari nullo pado debemus , fi Mithridatcm , quem usque 
adeo fanitatis & vita: ftudiofum fuifle fcimus , venationi ita 
avide operam dedifie lcgimus , ut feptem annis , nequc urbis, 
neque ruris tccto ufus fit. Ergo manifeftum cuivis jam efte 
potcft, quantum in exercendispro valetudine corporibus ve- 
natio apud vetcrcs jeftimata fuerit. cujus cum multa: efient fpe- 
I cies, quarum alise retibus, alia: laqueis, vifco &aucupiis, 
alia: carnivoris & rapacibus avibus , alixcanibus, fagittis, vel 
puris, veltin&is; quas idco Gallos vcnatores helleboro infice- 
re confueviflc tradit c Plinius, quia circumcifovulnere carote- c i.ib.i,. c . f , 
nerior fentitur : alia: armis modoin volatilia : modo in terre- infi:ie " 
ftrc§ l3Sllua§ peragcbantur : illas venationcs aptiores exiftima- 
tas arbitror, in quibus homincs tam pcdibus euntes, vel currcn- 
rcs,quan: cquis vcdi fcras canibus & armis infedabantur; nem- 
pe quas tum corpora magis cxercere , tum fcnfus omncs acuere, 
tum majorcm animis voluptatem affcrrc ncmo negarit. Eam 
enim venationem , qua: cum accipitribus & aftunbus advcrfus 
aves hiscc tcmporibus excrcetur,an commendarint antiqui mc- 
did,affirmarcnequeo,quod,licet ^Ariftotelcsmemoriceprodi- <t 7 .d e mm 
dcrit, in ea Thraciae parte qua: olim Ccdropolis vocabatur, ho- c "p" a £ ,m - 
mines focietate accipitrumper paludes aucupari confuevifle; ni- 
hilominus gcnus illud vcnationis noftrxvaldediiTimilcfuiiTe 
videtur 5 quandoquidem illi ipft lignis, qua: manibus tenebant, 

H h 3 arun- 



246 HlERONYMI MERCVRiALIS &C. 

arundines & fruteta movebant , unde aves ob ftrepitum exci- 
tatas , evolantesque accipitres defuper infe&abantur , quorum 
metu aves perculfae terram repetebant , ibique percuflTae ba- 
culis a venatoribus capiebantur , & earum partes accipitribus 
diftribuebantur 5 noftrum vero accipitribus atque afturibus 
edo&is peragitur. quod antiquos ignorafle, & Conftantini 
imperatoris aetate invcntum effe, infmuat Julius Firmicus: 
ficut etiam ignorarunt eam venationem , quae canibus artc 
quadam inftrudtis , & retibus adverfus qualeas , perdices , & fa- 
fianos exercetur. Sed de his fatis, 

Explicit libcr tertws. 



H I E- 



H7 

H I E R O N Y M I 

MERCVRIALIS 

D E 

ARTE GYMNASTICA 

L I ■ B E R QJARTVS. 

C A P V T I. 

Ve ratione agendorum^ & de exercitationis uftt. 

CVm gymnafticae originem , ejusque fpecics , & fpe- 
cierum (utfic dicam) fpecies ab antiquis traditas , 
ac in ufu habitas , j am clara , quantum conceditur , 
eftecerimus , ad perficiendum tra&ationis noftra: in- 
flitutum rclinquitur , prius univerfales , communesve exerci- 
tationum omnium regulas tradere , quarum du&u non modo 
fingula cognofcere , vernmetiam uti unusquisque poflit : dein- 
ceps ad particularia & magis propria transeundum crit, ut 
in f lngulis cxercitationibus , quid boni , & quid mali refidcat , 
faciliter pcrnofcerc , & cognitum partim amplc&i, partim erfu- 
gere valeamus. FuhTet profe&o inanis prope labor, ac vanum 
ftudium exercitationcs usque adeo apud vetercs celcbratas per- 
veftigafte, nifietiamutilitates, &commoda, quorumgratia 
totam gymnafticam , & condiderunt , & in quotidianum me- 
dicorum ufum eduxerunt, perfpecta & clarahaberentilli, 
quibus hasc noftra le&itare , iisque ad fanitatis profe&um non 
ofcitanter uti placuerit. Atque in hoc ideo magis mihi elabo- 
randum efte cenfeo , quoniam Galcnus, Hippocratis atquePla- 
tonis placita fecutus , in omnibus quidem artibus , fed pra:fer- 
tim in medicina , univerfales methodos parum juvare clamat, 

nift 



24 8 HlERONYMI MERCVRIALIS 

nifi particularium tra&ationes, ac individuornm fpeculationes 
accefferint, quibus tum res communi methodo invcnrse cer- 
tius confirmentur , tum earum iimilitudines ac diflimilitudi- 
nes, undc omnis humana deceptio , utinPhaedrofcripfitPla- 
to, principium fumit, probe difcernantur. Hanc i°itur ab 
antiquis philofophis, atque medicis laudatam viam inceden- 
tes, tractandorum omnium ab ipfius exercitationis natura 
initium capiemus : quam cum definierimus motum quendam 
corporis ejfe , atque omncm motum neceffario differcntise non- 
nulla; fequantur, nimirum vchementia , remiifio, celeritas, 
tarditas , & fimilia : & propterea in quovis motus localis gene- 
re corpus quod movendum eft , locus ubi moveri debct , tem- 
pus in quo moveatur , ac ipfius motus menfura , atque modus 
ex ncceflitate requirantur , confutatis eorum , qui de excrcita- 
tionibus male fenferint, opinionibus, primo differentias illas 
exercitationem confequentes declarabimw : fecundo , qu£ fint 
corpora exercitationibus apta , df qua inepta, demonfir abimus : ter- 
tio , qualis ejfe debeat locus,ubi illi exercitationibus operam nava- 
re debent , qut vel confirmanda , *vel confervandd valetudiniftu.- 
dent : quarto , quodnam tempus exercendis corporibus opportu- 
num habeatur •-, ficuti namque corpora omnia non omnem 
exercitationis fpeciem perferunt, ita fimilircr non quivis lo- 
cus, nec quodlibet tempus cuicunque aptantur. Sed , quia 
imperfecta hxc tractatio remaneret , nifi menfura exercitatio- 
nis pracfcriberetur , ideo quinto fubjungam , quantum exer- 
ccndum fit. Addam & fexto modum x quc exercitatio adiride- 
beat , atque fic ad particularium cxercitationum qualitatcs 
examinandas defccndens nihil relinquere conabor, quod in 
« udedieta. hac materia jurcdeiiderari qucat, <3c quod ab a Hippocratc, 
fivePolyboprolaboribus, aut exercitationibus traciandisco- 
gnitu ncceffarium pofitum fuerit. Sed hoc antequam aggre- 
diar , illud prius hoc in loco prxfandum effe judico , ea omnia, 
qux in hoc quarto volumine tradituri fumus , tanti in univer- 
fo cxercitationum ncgotio momenti exiftcre , ut iis vel igno- 
b i. detuend. ratis,vel neglectis,exercitationes detrimenta potius, quam com- 
iibr.de cibis moditates ullas inferant : innumem quandoquidem exercitatio- 
bon. &nu!. ne$ ^ ut p raec i arc f cr iptum eft a b Galcno opportune acpruden- 

ter 



DE ARTE GVMNASTICA Lib. IV. 249 

ter adminijirata , errores tum natura in corporis temperie facJos , 
tum hominum in vicitts ratione commiffos emendare, prorfusque 
delere nau funt , vcluti M. Tullio contigifle fertur, qucm 
mala ftomachi valetudine affe&um opportunis, ac modera- 
tis exercitationibus ita corporis fui habitum roboraffe fcribit 
« Plutarchus, ut ad multa magnaque certamina fevalidum • incjusvu^ 
reddiderit. Contra , fi eaedem temere nullaque opportunita- 
tis ratione fiant , non modo optimas corporis a natura confti- 
tutiones tributas corrumpunt , & interdum prorfus deftruunt : 
verumetiam plurima ac faeviffima morborum genera laten- 
ter inducunt. quo fit , ut , qui exercitationibus moderate & 
opportune peradis vitam fanam traducere, nullisque medi- 
caraentis indigere poffent, iidem ob exercendi negligentiam 
quafi perpetua infirmitatccrucientur, afTiduisvemedicamen- 
tis opus habeant. 

C A P V T II. 

Confutatio opinionis eorum , qui exercitationem in fanis 

damnabant , & de exercendi neceffitatei 

ac commoditate. 

SI igitur tales, tantaeque exercitationis utilitates exiflunt, 
magnopere coarguendi funt, qui de corporibus exercen- 
dis pravas omnino , atque humano generi noxias fenten- 
tias difleminare non erubuerunt. hos etenim in tres fe&as an- 
tiquitus partitos efle fcribit * Galcnus, quorum aliiquascunque ^V"„ en ,t' 
exercitationes veluti fanitati potius noxias , quam utiles peni- 
tus fuftulerunt; Alii neminemexcrcerivetandumvoluerunt; 
Alii media quadam via incedentes afluetos folum cxcrcendos 
judicarunt, inafllictis excrcitationcs negarunt. Horum omnium 
placita , & rcccnfcre , & refutare operx pretium duco, ne , fi vel 
taceamus , gratis eos reprehendere videamur ; vcl fi irrefutata 
dimittantur , aliquibus arrideant, & tamquam fanitati condu- 
ccntia intcrdum accipiantur. Erafiftratus itaque , Praxa gorac , 
& Chryfippi in medicina fucceflbr, necnon Aiclepiadcs Pru- 
ftenfis magnx au&oritatis medicus interaliasabfurdas, quas 
habucrc de remediis opinioncs, medicamcntorum fcrc , Sc 

I i lan- 



vakc. eap. n« 



£50 HlERONYMI MERCVRIALIS 

fanguinis miflionis ufum in infirmis abrogandum crediderunt, 
in fanis exercitationes corporis nihil ad bonam valetudinem 
conferre ftatuerunt , atque ad hoc poftremum afierendum plu- 
ribus rationibus addu&i fuerunt. Prima erat , quod fanitas in 
humorum omnium jufto temperamento collocatur , humores 
vero gignuntur, & in moderatione retinentur ex ciborum 
moderata fumptionc & conco&ione , concottio vero qua*li- 
bet quiete , ut indicat fomnus , magis perficitur j a motu , 
qualis eft excrcitatio , impeditur , & non raro corrumpitur ; 
unde ipfa depravata neceflario humorum harmonia , & ideo 
ipfa fanitas deftruitur. Altera ratio erat , quod omnis exerci- 
tatio laborem fibi adnexum obtinet , labor ficuti naturac quo- 
dammodo inimicus apparet , ita quoque jucunditatem & dul- 
cedincm , quibus numquam fanus homo privari debet , e me- 
dio tollit , atque fic fanitati potius obeft , quam prodeft. Ter- 
tia ratio erat , per eadem fanitatem praefentem confervari , per 
qux amifia recuperatur , unde cum deperdita fanitas per quie- 
tem , & non per excrcitationem reparetur , pcr eandem etiam, 
& non per motum ullum confervatur. Quarta ratio erat , ab 
exercitatione nimis calorem augeri , & confequenter nativum 
humidum exhauriri , quae duo fanitatcm corrumpere , & non 
eoafcrvare nemo dubitat , cum ipfa in moderato calore , & in 
commenfurato nativo humidototaconfiftat, addebant infu- 
per , multos diu in carceribus detentos fanam vitam traduce- 
re , qui nullo pado exercitationibus vacare poflunt , atque in- 
de apparere fanitatem absque exercitationibus conltftere. Tot 
igitur rationibus inducti medici exercitationes corporis fani- 
tati nullo pado conferre & crediderunt , & ccteris perfuadere 
conatifunt. fed eos vchemcnter aberrafle , omnes planc con- 
fitebuntur, fi & excrcitationisncceffitatem, & naturam uti- 
litatenive penitus confidcrare voluerint. Nam cum a corpo- 
ribus noftris continuo effluant corpufcula , qux nifi inftaura- 
rentur, vitam facillime pcrderent, ideo cibo, quoad vivi- 
mus, ut effluentes partes regenerentur , femper opus habc- 
mus 5 cibus autem , quantumvis opportunus & inculpatus eli- 
gatur, numquam ita in fubftantiam membrorum converti- 
tur , quin excrementa inutilia remaneant , quae nifi continuo 

foras 



DE arte Gymnastica Lib. IV. 251 

foras truderentur , haud difficile foret , aliquo temporis tra&u 
usque adeo accumulari , ut calorem naturalem fufFocarent j 
quod praevidens fagax natura meatus ac vias multas illis cx- 
purgandis paravit. quse procul dubio cun&is exinaniendis cum 
non fufficiant, exercitatione indigemus , ut ea per motum 
attrita alias fudoribus , alias fenfibilibus , & infenfibilibus ex- 
fpirationibus & nobis feparemus. alioqui fi ocio & torporc 
hujuscemodi excrementa retineantur periculum eft , ne in- 
rmmcras morborum exitialium fpecies generentur. & iccirco 
praclare Socrates apud Platonem in Theaetetodixit, habitum 
corporum ab ocio & quiete dejlrui-, ab exercitationibusvero & mo- 
tibus confervari 5 quod forfan ex co * Hippocratis oraculo didi- * Epid .fca; 
cerat , ubi fanx vitse traducendae rationem breviter exponens, 4 ' ap c 
ita fcripfit : &<mvi<ns Cyitis , mseMHoQw» uwh ^m^ videlicet, 
quod in hoc fanitatisconfervatiocollocatur, utfatietas cibo- 
rum vitetur , & exercitationes corporis in frequenti ufu habean- 
tur. Accedit his , quod calor multitudine excremehtorum 
per exercitationem exoneratus robuftior efficitur , membra 
rirmitatem majorem acquirunt, omnesque corporis virtutes 
in propriis perficiendis operationibus expcditiores & fortiores 
evadunt. ut re&e dixerit * Hippocrates , fivePolybus, *v0p«- fri.ded?*t$, 
zr®- tcS-tuv «' fvvetTiy vyiouveiv , %v pvj srovijj , quod fcilicet homo , qui 
comedit , mimme fanus vivere potejl , nifi laboret. Sed nc Era- 
fiftratum atque Afclepiadem gratis refutare videamur , quales 
finteorumrationes, pcrpendemus- primoconcedimus, fani- 
tatem in humorum aequalitate fitam effe , atque hanc aequa- 
litatcm ab optima fuccorum generatione & concoctione 
confervari 5 dicimus tamcn conco&ionem ipfam & a quiete 
effici , & ab exercitatione opportune ac moderate adhibita 
non parum adjuvari 5 quandoquidem fi , ut nuper diccbamus, 
calor naturalis ab onerefuperfluitatumperexercitationem le- 
vatusvalentiorredditur, magisque excitatur , & fic excitatus 
conco&iones meliores parat , quomodo excrcitationes oppor- 
tunx fuccorum optimam concoclionem non fuggerant,fimul- 
que fanitatis confervationi non valde conducant, non video. 
unde fi motum intempeftivum conco&ionem corrumpere fa- 
tcbantur , & nos quoque illis alTentimur 5 at fi motum tempe- 

I i 2 ftivum, 



252 HlERONYMI MERCVRIALrs 

ftivum , qualem cxercitationem medici antiqui efie definie- 
runt , idem cfficere adftruxerunt , in aperta faifitate verfari eo- 
rum dogmata cuivis perfpe&um eft; eo magis quia cxcrcita- 
tis profundiorcs fomni contingunt , quibus poftea meliores 
conco&iones perficiuntur : ut non finc ratione dixerit Gale- 
nusprimodealimcntis, ncque pravos cibos offcndere mul- 
tum exercitationi dcditos , nempe quibus profundi fomni a 
laboribus eveaiant , & rales deinde fomnos optimx conco- 
ftiones fequantur. Quod porro in fecunda rationc aflerebant 
exercitationem laborem adnexum gerere , & proinde volupta- 
tem fanitati conjun&am , ipfamquefanitatemadimere, par- 
tim confirmamus , partim negamus ; non diffitemurprofe&o 
exercitationcm , quam vehementem motum anhelitum alte- 
rantem cfie decrevimus , laboriofam aliqua cx parte fore , & 
tempore, quo peragitur , jucunditate carerej dicimus ta- 
mcn , fanitatem interdum cum aliqua moleftia pofle perma- 
nere , dummodo neque illa modum excedat , neque multo 
tempore perdurct, qualis eft moleftia exercitationi aflbciata , 
quazmomentaneaeftmonimmoderata, immomajoris &lon- 
gioris delcclationis praeparatrix , nempe cum corpus a fuper- 
iprobj.fcfl. fluitatibus liberet, omnisquenaturalisexinanitiojuxta *Ari- 
lz - ftotelis fententiam delecl:ationem afferat. Ad tertiam ratio- 

* 2. dcabfi. nem, qua etiam ^Porphyrius philofophus addudus carnium 
abanimaL u f um ac j fanitatem damnavit, refpondemus falfum omnino 
cfle , quod per eadcm prafens fanitas confervetur , per qux ab- 
fcns recuperatur, quoniam etiam ipfe Afclepiades & Erafiftra- 
i.ib. i. in tus per inediam trium & quatuor dierum , ut c Celfus & d Pli- 
S r L.S 'c.:. mus teftantur , multos affectus curabant , quam fanitati confer- 
.*.*■ vandaj maxime noccre, fatui quoque affirmarent. praetcrea 

Hippocrates, cjusque fequaces experimentisinfinitismedica- 
menta fanitatem rccupcrare , fi opportune llntadhibita , com- 
probarunt 5 at iidem fanos non modo a medicamentis , non ju- 
vari, fed fanitatem apprime laedi, palam enunciarunt. unde fa- 
tis patet , propofitionem , quam aflumpferunt , a veritate longe 
rccedere 5 ne longior mea evadat oratio, fi omnia quae ad refu- 
tandam illam valerent, in medium affcrre vellcm. Erat illorum 
quarta ratio , ab cxercitationibus calorcm augeri , & ob id mo- 

dum 



DE ARTE GYMNASTICA Iib. IV. 253 

dum fibi debitum , hoc eft mediocritatem tranfire , &confe- 
quenter nativum humidum, a quibus duobus univerfus fanita- 
tis ftatus dependet, exhauriri ; at eam veram minime eflfe facile 
convincctur, fi exercitatio debite adminiflrata,quemadmodum 
medici antiqui dccrcverunt, conftderctur 5 qux tametfi calorem 
nativum augeat, fuperfluosquehumoresinaniat, fitamenad- 
hibcatur eo modo, quo adhibendam inferius demonftrabimus, 
tantum abeft illam nativum humidumconfumere, aut fanita- 
tem aliquo paclo labefa&are , ut potius extraneos humorcs dif- 
fipando, fupcrfluitatesque abradendo, quse ipfumhumidum 
turbare ac inficercpoffent, idem confervet, &fimulcumca- 
lore vividum reddat, necnon carnes & cetera membra folidio- 
ra& puriora efficiat 5 ex quo venuftiilime « Galenus carnes * com. r dj 
utentium exercitationc tv$w uK^wg *m mTrvyxn , iive cajeu 
hm exac?e coagulatis , & non utcntium tv^qk <5famyyv$!oip, 
iive adhuc coagulationem fubeuntibm adftmilavit. Quod au- 
temultimo addcbant, in carceribus conclufos ftne ulla exer- 
citatione fanam vitam degere, fi intelligant fineexercitatio- 
ne proprie di&a, quam vehementem motum effc dcfinicba- 
mus, vera dicunt, & nos quoque affentimur : at ft de excrcita- 
tione communiteracccpta loquantur, uteorum fuit fententia, 
dicimus in carcere conclufos vd fri&ione , vel aliquo alio mo- 
tu fuiffe ufos 5 alioqui ab omni motu pcnitus dcftftcntcs , im- 
poflibilecft, ut multo tempore fani vivant , quandoquotidie 
ea ratione complures aegrotare , atque etiam interirc hrcarcc- 
ribus videmus. unde * Averroes pravitatem ab exercitiuiouis t> 6.coik& 
privatione nafcentemprobaturus a carceratis argumcntum ac- " ap " 2 
cepit, nempequi (dicebatis) facics cauticas, colorcn/impu- 
rum , & omnes operationes lasfas habent , quod non magis ho- 
mini , quam aliis animalibus latentibus, & volucribus in caver- 
nis dctcntis accidere diccbat , quod fi qui reperiuntur , qui in 
carceribus fine ulla exercitatione degant fani, illi perquam rari 
funt , & usque adeo valida corporis conftitutione formati , ut 
omnibus noxis fortitcr obftftant. Neque putandum eft , huic 
fcntentix noftrae c Hippocratem ullo pa&o rcfragari , quodis « 1 EpM.&a. 
peftiferam illam in Thafo aeris conftitutionem defcribens, pra- ' ' pulKpi0 
vosque in illa genitos morbos recenfens , dixerit : Eyivvn J iom- 

Ii 3 T " 



2 54 HlERONYMI MejRCVRIALJS 

tw u.eiPQMtoiat , veoJCJV , otK.u<x£«<r< , >tj ranuv <w7<ti >n&A?mhou$pxv i £ <yufjt,voi<riot> 

^fi^iff, Id cft, Fiebant autem h&c adolefcentulis , juvenibus , 
&tate florentibus , atque horumik pracipue, qui inpaUfiris, & 
gymnafiis exercebantur. quoniam fi re&e verba auctoris vetu- 
ftiffimi examinentur, didis noftris maximefavent, cum ibi 
narretur, corpora exercitata ob calorem & virium firmita- 
tem morbis illis magis reftitifle , atque feliciori ceteris fucceiTu 
evafilTe. Itaque nulli jam obfcurum efle arbitror , quam gra- 
vibus in erroribus vcrfarentur illi , qui ( auda&er ne magis , 
an infolenter , an quod novarum opinionum ftudiofi eflent , 
io-noro) exercitationem fanitatis confervationi nullamopem 
prseftare affirmarunt : & contra , quam probe , & prudentcr 
eftecerit Hippocratcs , Plato, &Galenus, &Avicenna, qui 
nullum praftantius auxilium pro tuenda fanitate reperiri ipfa 
re&a victus ratione , necnon exercitationibus opportune ad- 
miniftratis memorix tradiderunt. qux duo cum diligenter pro- 
fiterentur olim Perfae , usque adeo turpe reputarunt aliquos 
fpuere , emungere , & flatibus plenos videri , quafi fic ( ut fcri- 
* Ljb. i. de bit * Xenophon) coarguerentur neque modico vi&u uti, nequc 
cyr. i>*a.a. j aDOriDUS humiditates corporis confumere. 



R 



C a p v t III. 

Jmprobatio eorum , qui omnes homines exerceri 
debere fentiebant. 

Efutata eorum falfa opinione , qui exercitationem cor- 

poris ad fanitatem nihil conducerc aflcrebant, jameos 

confutare aggrediamur, quiomnibus nullo dele&uha- 

bito injungendas exercitationcs efle cenfucrunt : quos pras- 

tjJt^' dicTis meliorcm fententiam habuifle , & ratio ipfa , & * Gale- 

ni auctoritas perfuadent. Ifti etenim animadvertentes , Hip- 

pocratcm hanc indefinitam propofitionem enunciafle , ( Labo- 

res cibum pr&cedant) dixerunt fenem praecepifle , ut omnes 

homincs anteciborum fumptionemfefecxercerent : ad haec 

fententiam fuam aliis rationibus confirmare nitebantur, qua- 

rum prima fuit , cunftos homines naturalitcr exercitationi- 

bus inclinari, quemadmodum pueri vel mox in lucem editi 

atte- 



valet, cap. ii- 



DE arte Gymnastica Lib. IV. 255 
atteltari vider.tur, & propterea inclinationesanatura omni- 
bus tributasab omnibus etiam debere in ufum poni , nec ullo 
pa&o irritas f.eri, tanto magis quando inclinationes illas ob 
aliquod excellens bonum naturam elargiri in pluribus mani- 
feftarur , ftcuti in majori hominum parte exfcrcitationum in- 
clinationes in ufu pofitas fanitatem bonum excellentifilmum 
prseftare, nemo negat : aliaratio, qua moti ifti in ftmilem 
opinioncmdevenerunt, fuit, quod fi omnes homines necef- 
fario cxcrementa generant , qux continuo expelli neceffe eft , 
alioqui au&a & accumulata nativum colorem confopirent, 
pefTnnosque morbos citra controverfiam progignerent, atque 
hujuscemodi cxcrementorum magna pars per exercitationem 
expeliitur, diiflaturve : confentaneum rationi plane vide- 
tur, nullum reperiri poffe , qui exercitatione ad edncendas 
quotidianas fuperfluitates non indigeat, & ob idomnesho- 
mincs excrcitationem defiderare; addebant infuper, quodfi 
aliqui repcrirentur , quibus cxereitatio minime conveniret , 
procul dubio effent illi , qui natura corporis imbecillimi funt , 
qni cum ab cxercitationibus utilitatem capiant , ccteros quos- 
cumquc ab iisdem juvari , & iccirco illis uti debcre confe- 
quens eft. His ergo rationibus perfuafi cun&is paflim homi- 
nibus ante cibum faltem injungendas exercitationes elTe pra% 
dicabant : fed k ipfl apertiflime hallucinati dcprchendun- 
tur. Quoniam cum hominum naturac & conditioncs usque 
adco diverfse fint, utneminem invenire ( ftcut fcribit * Ga- pcr 
lcnus) altcri fimilem prorfus liccat, fmtque quibusmedica- 
menta noceant , quibus profmt , quos immodicus coitus, 
five teyva* fecundum * Hippocratem , * Ariftotelem , & ^Ga- f T p5«. ,cott * 
lenum juvet , quos vcl minimus lxdat , & fic de fingulis : pa- p~w. n , f 
ritcr rationabile fit , aliquos dari , qui non parum ab exercita- 22. 
tionibus corporis offendantur , ut inferius monftrabimus , & 
proinde univerfale illud prxceptum non fineingenti difcrimi- 
ne eflc. Nam au&oritas illa Hippocratis, quam fibifavere 
funtarbitrati, haudquaquam (ut bene fenftt e Galenus) in- JJ w d * ap "^f- 
finuat, quod omnibus hominibus exerceri cbnducat, immo 
dc ordine cxcrcitationis & cibi auctor ibi fermonem habuit : 
quafi innucre voluerit, quibuscxercitaricxpedit, praecedere 

exer- 



de tem- 



con. 4 



25<S HlERONYMI MercVRIALIS 

exercitationem cibos debere : quod porro idem cenfuerit^ 
exercitationem haud cun&is prodefTc , in libro de graflantibus 
morbis palam teftatus eft, ubi calidasnaturasquiefcere ccn- 
fct. Ratiovcroprima, qua fententiam fuam adftruebant , li- 
6. E F ij, cctverafit, atqiie a Piatone, ac * Galeno confirmctur 5 ni- 
hilominus eorum di&is parum opitulatur : fiquidcm homines 
a natura profe&o ad motus fimplicitcr inciinantur , & nullus 
cft, modofanamvitamdegat, quiperpetuootiotorpeat, &. 
nunquam moveatur s at quod iidem inclinentur ad eos vehe- 
mentcs motus, quos fub certis rcgulis complexos exercitatio- 
nes vocamus , nulia ratio di&at , neque ullus fanae mentis pro- 
nunciaret. Ex quo apparet rationc naturalis inclinationis mi- 
nimc cun&os cxcrcitationibus aptos judicari debere. Ad alte- 
ramrationem, quas certe multa probabilitate non caret , re- 
fpondemus excrementa continuo in corporibus noftriscolleda 
neceflario efle tollenda , at quod folis proprie di&is exercita- 
- tionibus hujuscemodi exinanitio peragatur, falfum omnino 
eft : quando balneum, fri&iones, infenfibilis tranfpiratio , 
geftationes citra motus ullam vehementiam fimili evacuatio- 
ni perbellefatisfacerepoflunt, quemadmodum appofitiffimis 
b y.dewena. Primigenis , 5c alterius cujusdam exemplis demonftravit * Ga- 
sa «. tap.i 1. j enus ^ q UOS a b imminentibus morbis cxercitationis abftinen- 
tia, foliusque balnei ufu fe liberafle,fanosque confcrvaflfe tefta- 
tur. quod vero poftremo loco addebant , cum imbecillimi na- 
tura cxercitationcs requirant , alios quoscumque etiam requi- 
rcre , dicimus aflumptum verum efTe, videlicet imbecilli cor~ 
pore natos abexercitationibusnonparumjuvamenti percipe- 
r iniib.de re, ut Socrates apud * Xenophontem fui ipfius excmplo pro- 
sacratis. * s bat , natura infirmiilimos , fiexcrceantur, fortiores evadcre , 
quam naturali fortitudine prxditos , fed incxercitatos , & poft 
Socratem Galcnus, qui multos a natura infirmo corporc geni- 
tos moderatis exercitationibus naturce crrorcs corrcxiffe , & 
quafi novum corporis , ac meliorem habitum regenerafle fcri- 
bit:attamcn confequcns falfum efle confitcmur , neque cnim 
fequitur , imbecillimi exercendi funt , ergo omncs alii 5 fiqui- 
dem calidi & ficciimmodcrate, tametfinonfintimbecillc^, 
cauflis antedictis cxcrcitationes non requirunt , quia vires non 

funt, 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 257 

funt, quae exercitationem inhibeant, fed intemperies corpo- 
ris , quae dum ab exercitationibus augetur , eas prorfus noxias 
efleindicat. «Concluditur ergo, omneshominesexercitatio- *t.dttut»i, 
nes proprie di&as minime defiderare , atquc illos , qui hoc vaIe 
afleverarunt, toto caelo aberrafle; quamvis exercitationem 
communiter acceptam , prout quaslibet vel minimas corporis 
agitationes comple&itur,nemini fano negari poflefateamisr, 
quando nihil fanitati tam hominum , quam brutorum asquc 
perniciofum & letale invenitur, atque cujuslibet motus cefla- 
tio , confumatumve otium, quibus non. tantum univerfus cor- 
poris habitus infigniter refrigeratur , calor nativus hebetatur , 
hunnditates fupervacuae crefcunt , moleftusque quidam om- 
nium virium torpor connutritur , verumetiam , ut dicebat h ^ ,5«. ^ 
h Galenus , cuncta membra tenuia, dcbilia , atque flaccida bo " l&m ^' 

' ' * JUCCI. uc oC 

evadunt, & fubinde non raro exitiales morbi nafcuntur, i«b.<jecauf. 
qui ad humoribus frigidis plerumque originem ducentes , vel £""£<*. 
ad mortem , vel ad perpetuam valetudinis offenfionem per- 
ducunt. 

C a p v T IV. 

Redarguuntur , qui ajjuetos folum exerceri volebant. 

REftat falfa eorum opinio condemnanda,qui alTuetos folum 
exerceri deberc , inaffuetos minime exercendos elTe judi- 
cabant. quorum fententia tametfi fpeciem veritatis quan- 
dam praefefcrat, ccterisque duabus jure anteponi mereatur, 
haud tamen prorfus errore vacat, dum alTuetudini nimium 
tribucre, quafique fupra naturae condiciones iilam ftatuere 
videtnr. Cetcrum, ne horum placita injufte refellere creda- 
mur , & rationes , quibus adducTi in eam fententiam iverunr, 
& errata, quae commiferunt, & in mcdium proponemus, 
ut veritas faciliuselucere asquo iudici poftlt. Ifti itaquecum " , 
legiiient apud medicorum prmcipem c Hippocratem , tos ,qui 49 JO , 
confueti funt folitos laboresferre , etfi fuerint imbecilles dr fenes , 
non confuetis , fortibm , & juvenibus facilius ferre 5 quaque ex 
longo tempore confueta funt , etfi deteriora fint , inajjuetis mi- 
?ms incommodare , aflcveranter pronuntiarunt , ncminem 

K k jnafluc- 



258 HlERONYMI MERCVRIALIS 

inafiuetunn exercitationibus , & laboribus committi debere , 

alioqui maiximopere ofFendi , fed dumtaxatafiuetos, nempe 

quos partess exercitatas robuftiores habere , & propterea labo- 

ribus line «Jamno refiftere experientia demonftrat. addebant 

his ratione.-s , primo quod omnes illi , qui cuilibet rei infue- 

fcunt, magnaexpartenaturae fuse convenientem confuetudi- 

nem deligunt ; quoniam tadentia experti , illa repudiant 5 & 

juvantibus adhaerent. unde exercitationibus affueti in illis tam- 

quamfibifamiliaribusconfervaridebent : qui vero quicfcen- 

di confuetudinem contraxerunt, ab illa nullo pa&o funt re- 

movendi, quafi tales experti fint ab exercitationibus fe ipfos 

oftendi , & a quiete utilitatem capere. Secundo , quod juxta 

philofophorum & medicorum placita confuetudo in natu- 

ram tranfit, & iccirco non fecus confuetudinem permutan- 

tes oblaeduntur , atque illi , qui naturam pcrvertere , & adver- 

fus illius impetus obtendere conantur. Tertio, quod fi confue- 

ti quiefcere longo tempore fani ita vixerunt , verifimile fit , in 

eadem quiete reliquum vitae curfum ipfos fanos pera&uros ; ex 

adverfo verendum efle, neiidem aegritudinesdiverfasincur- 

rant j fiquidem permutantes in contrarium, vivendi rationem, 

& alia ipfi confequentia in contrarium ftatum permutari , ne- 

ceftarium videtur. Hujuscemodi ergo rationibus indudti , ifti 

conftanter afrirmarunt , confuetudinem non debere mutari , & 

ideo folitos exerceri exercendos cfTe , & folitos quiefcere in 

quiete permancre debere. Sed , ut dixi , licet hi minus cui- 

pandam fentcntiam fccuti fmt , attamcn neque ipfi erroribus 

«z.Aphorif. caruerunt, quia « Hippocrates inomnibus ad wajjuetatram- 

X0, eundum ejje judicavit , ne quando ad illa defcendere coacti gra- 

viora damna patiamur , quod magis agendum eft , quando 

illa , qux confueta funt , nimis perniciofa exiftunt , qualis cft 

confummata ab cxercitationibus ceffatio, unde Hippocratis 

citata audoritas in eo fenfu accipi debet , ut voluerit , quem- 

admodum&nos, velimus, nolimus, affentiricogimur, af- 

fueta infolitis minus turbare, nequcproptcrhocinterdixcrit, 

quin ad infolita quandoque transeundum fit, & praefertim 

cum afliicta valde prava funt , & inafTueta multo mcliora. Pri- 

mx itaque rationi refpondemus, alfumptum falfum ef e ani- 

verfali- 



de arte Gymjtastica Lib. IV. 259 

verfaliter intele&um, quoniam ficuti multi confuetudincm 
naturx corum :onvenientem induunt, ita quamplures vel dul- 
cedine allc&i , vel negligentia , aut aliis detenti ftudiis , vel 
prs nimia ftuf iditate iefe lsedi non fentientes , in malis conr 
fuetudinibus, & naturae ipforum inimicis perfiftunt ? quem- 
admodum facimt quicfcendo , & afiueti , & dediti , qui quie- 
tis voluptate delibuti non fentientes offenfionem ei aftueve- 
runt 5 non autem quod eam tamquam fibi ipfis convenientem 
ekgerint , nimirum quam jam ante hominibus cun&is inimi- 
cam probavimus. Ad fecundam vero rationem dicimus , na- 
turam profe&o , & confuetudinem parum differre ; haud ta- 
men fcqui ex boc , quod numquam confuetudo mutari de- 
beat : quandoquidem fi medici naturas pravas , id eft natura- 
les intemperies emendare , in meliusque pcrmutare omni arte 
contendunt, ut fanitatem & habitumbonum corporiinge- 
nerent , cur itcm peflimae confuetudines ab illis in honeftio- 
res, & falubriores permutari nequeant, ignoroj eopraefer- 
tim quod facilius exuuntur, quae confuctudinefuerunt con- 
tra&a , quam quae a principio ortus a natura tradita. accedit 
huc, quod otiandiconiuetudoperniciofacft, quia (utdi - 
cebat « Cclfus) poteji incidere Uboris neceffitas. Tertiac prx- fUb.-i.e.|. 
terea rationi opponimus eos , qui in pravis confuctudinibus 
perflftunt , tametfi ob jucunditatem non advertant , perturba- 
ri, ut innucte voluit Hippocrates , dum haudquaquam inaflue- 
ta detcriora non turbare , fed minus turbare dixit 5 neque pro- 
pterhoelaudari, & probari debere, quod multo tcmpore in 
fimilibus confuetudinibus vitam fanam traduxerint : quoniam 
ficuti dicebat b Galenus , illi , qui cibis mali fucci vi&itant , * *•<& «W* 
longo tempore malignitatem intus alentes , tandemqualibet 
vel minima occaftonc peftimos morbos incurrunt , fimiliter 
quoque inpeflimis confuctudinibus perfcverantes faepenume- 
ro intus malos habitusconcipiunt, quos per aliquod tempus 
non percipiunt , quousquc humores pravi otio nutriti , & fu- 
pra modum aucti incurabiles, & moleftiftimas acgritudines 
inducunt. Quamobrem elaborandum eft univerfis fanam vi- 
tam optantibus , ut malac confuetudini innutriti minime fe 
voluptate atque damni ignorantia decipi finant , immo quam- 

Kk 2 pri- 



26Q HlERONYMI MERCVRIALIS 

primum ab ea recedere , paullatim tamen , & ut dixit Hippo- 
cratcs ok <m$aziyoo')*ic ftudeant , illud pro comperto habentes 
potius cum aliqua moleftia permutandas efie perniciofas con- 
fuetudines, quam in illis cum dele&atione perfiftendum. At- 
que haec pro male de exercitationibus fentientium refutationc 
di&a fufficiant. Tempus modo eft , qux corpora exercitatio- 
nibus accommodentur , quod tempus, & qui locus, demonftra- 
re : fed antequam hoc aggrediarnur , differentias, ut fupra pro- 
mifimus, ipfiusque tra&ationis ordoexpoftulat, exercitatio- 
num breviter percurremus. 



Q 



C a p v t V. 

De exercitatiomm dijjerentiis. 
Vicumque ex antiquis exercitationum facultatem fpe- 



culari , & fcriptis tradere aggreffi fuerunt , trcs prima- 

'riasillarum difterentias effecerunt , quarumaliam «cfet- 

cK&xsiKgv yvy.\>d<TiQv five prxviam exercitationem , alteram &n>9*- 

zgmdjTxw » tertiam fimpliciter exercitationem nuncuparunt. 

« 3 .detuend. Prasvia five praparatoriaexercitatiofecundum <* Galeniinter- 

vaiet. ca P . i . p retat i oricm erat motus quidam in menfura intra modum , in 

quahtate ipfa incitatior , ac celerior , quae non modo corporis 

motu , verum etiam fri&ionibus , & unctionibus, fimilibusque 

aliis peragebatur , quaque ad curandam corporis rationem, 

cogendamve laxitatem, ut plurimumpoft venerem utebantur, 

quamvis etiam intcrdumuterentur antealiasgravioresexerci- 

b + detuend. tationcs , quod proprium athletarum fuiffe fcribit h Galenus , 

rSnmd.' ne a ^ i mm °dica quiete ad magnum motum perinde ac a con- 

vaietcap.j. trario ad contrarium absque medio fubitus fieret tranfitus. 

3 de tnend. , . . ?. ...,.- 

Vaict. cap.u. a jrafcg^sr&Tixu cxcrcitatio alia ut pars exercitationis, aha ut fpc- 
cies a Galeno pcnitur,atque utraquc erat motusquidam quan- 
titate mediocris , tardus, & citra valentiorem nixum fubinde 
quietem interponens , modo fri&ionibus, modo ambulationi- 
bus, aliisquehujuscemodimotibusfa&us, qui tum emollien- 
clis cxiccatis a nimiolabore corporibus, tum laxandis meati- 
bus poft graviores exercitationes,poft vigilias, poft mcerores in- 

»kt-car?. e i»* fcrvicbat ; & proinde hic motus a « Galeno extrema exercita- 

tionis 



• •„ 



DE arte Gymnastica Lib. IV. 261 

tionis pars nominatus rcperitur , quoniam fere femper poft ma- 
gnas exercitationes , ne ad contrariam quietem illicotrans- 
grcderentur, ipfamadhibebant, utpotcquiobtarditatern, & 
frequentem intcrpofitam quietcm mcdium inter exercitatio- 
nem validam,& confummatam quietcm tencret. Porro exerci- 
tatio ftmplex apud medicos gymnaftas multas differenrias ha- 
buifie « legitur , aKas ab extrinfccis, alias ab utendi rationibus, " *- d e* u ™* 

O J Y3lCt< C3p» d. 

alias a motus ipfius tum quantitate,tum qualitatibus dcfumptas: 
quae ab extrinfecis accipiebantur,plerumque a loconomen for- 
tiebantur , quando vel fub dio , vel fub te&o , vel in mixta um- 
bra, quam \sm<n>y>pw Grseci vocant,exercitarioperagebatur : 
itcm quando aut locus erat calens , aut frigidus, aut media tem- 
pcrie, & praeterea aut plane ficcus , authumidus, autmedio 
modo attemperatus. DirTerentiae ab utendi rationibus acceptse 
hujuscemodiextiterunt, quoniam aut continuuseratmotus, 
aut intermiffiis , & fi continuus , aequalis, vel inaequalis 3 fin 
intermiftus, autcerto ordine, aut citra ordinem 5 prsetcrca, 
vel fme pulvere fiebat , vel cum pulverc , atque eo alias multo , 
alias modico 5 fimilitcr agcbatur vel fine oleo , vcl cum olco , 
atque ipfo alias exiguo, alias multo. Quae autem ab ipfius mo- 
tus quantitatibus acceptse inveniuntur dirTerentiae , tales funr, 
quod exercitationes vel multo tempore durabant, & mulraj di- 
cebantur, vel brevi, mediocri, atque paucze, & mediocrcs 
vocabantur. Diiferentise a motus quantitatibus defumpta: il- 
lae quoque fuerunt , quae a vi motrice accipiebantur : nam fi vis 
magna erat 3 magna exercitatio; iln parva,parva ; fin mediocris, 
mcdiocris appellabatur. Porro a qualitatibus ita diffcrentias 
a ^Galeno captas invenio, quod aut inbrevi tcmporc mul- h ;* detu 
tum fpatii metiebatur excrcitatione , five brcve fpatium fae- sccap.10 
pius in modico tempore terebatur , atque haec exercitatio ce- 
ler, acuta , & vclox nuncupabatur, qualis curfus, umbratilis pu- 
gna, achrochirismus , lufus parvse pilae, & coryci , vnvki- 
$e/fav > wwa/^v , & qux in palaeftris aditabantur humi circum- 
volutationes 5- autmultum temporis in brevi fpatioinfumeba- 
tur , tardaque & lenta exercitatio ralis motus nominabatur , ut 
ientaambulatio, vcdtatioinleifticaj autin mediocritempore 
mediocre fpatium , ftve breve pluries movendo peragebatur , 

K k 3 ficque 



tocnd. 
8. 



-6" HlERONYMI MERCVRIALIS 

ftcque mcdiocris cxcrcitatio evadebat : praeterea magnarum 
aliaprauer vim, ceieritatem quoque adnexam gerebat, & 
etpofyov yuyM&riw » id eft vehemens , robustaque exercitatio dice- 
batur, ut celeriter foderc , difcum mittere , fine intermiflio- 
ne faltare, grave telum jaculari, continuatis quam maxime 
i£tibus , necnon gravi armatura celeriter agitari j alia fine ve- 
locitate fiebat, & iwmw ivpvouriov 9 ideft valens exercitatio vo- 
cabatur, ficutfodere, per acclivia ambulare , quatuorequos 
habenis fimul coercerc , funem manibus apprehenfam fcan- 
dere, halteres, omnesque Milonis exercitationes. quodenim 
vehemens, & valens exercitatio communi nomine magna di- 
a con.i,aph. ceretur, ex his intelligerelicet, quae <*Galenusfextopopula- 
6 ' rium morborum fcripta reliquit, ubi inter enumeratas exer- 

citationes , & equitationem magnam vocavit. Similitcr & 
parvarum alia cum aliquavelocitatefiebat, & rcmiffa , five 
«kaut©- vocabatur , alia fine ulla celeritate , & «f-wjyoV, ^ ve 
languida, aut imbccillis dicebatur, ex quibusduobus gene- 
ribus crant ve&ationes feliis , lefticis , navibus pifcatoriis , & 
fimiles geftationes : alia neque vehemens , valcns, rcmifla, 
Janguida , fed harum omnium media erat , mediaque , & me- 
diocris appellabatur, quales moderatas equitationes , & mo- 
dcrata: ambulationes. Repetentes igitur has, & tot fuific exer- 
citationum differentiasdicimus, prdviam, apotherapeuticam, 
&fimplicem ; fimplicium aliafub dio agebatur , aliajub tecio, alia 
in mixta umbra , alia in locojrigido , alia in calido , alia in hu- 
mido , alia injicco , alia in horum medio ; prxtcrca , aut eratper- 
petua ajfiduaque.\ & vel tqualis , velin*qualis,aut intermijfa, 
cr vel inordinata , vel ordinata cum pulvere multo , vel cxiguo ; 
aut finepulvere, aut cum oleo modico , velmulto, autfineoleo, 
aut mulia , aut minor , aut mediocris , aut velox , celer , fr acuta , 
aut tarda , & lenta , aut mediocris , aut magna , & five vehe- 
mens , robufiaque , five valens , aut parva , & vel remijja , vel 
languida, & imbecillis , aut media. Superfunt modo dubita- 
tiones duae folvendse ex diftis noftris fubortae , prima eft , quod 
exercitationum differentias partientes aliam vehementem, 
M.dcwencL aliam remiffam &parvamerTecimus, cumtamen * Galcnus 
I? aph"o'i'i6. apertiffime fcriptum reliquerit , non omnem motum ejje exer- 

cita- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 263 

citationem, fed vehementiorem. Secunda eft, quod inter ce- 
teras exercitationes rbdere collocavimus , quem laborem Ga- 
lenus non exercitationem fimpliciter , fed excrcitationem 
fimul & opus effe judicavit. Primae dubitationi facile refpon- 
detur, exercitationem communitcr acceptam a nobis in tot 
diffcrentias fuifle partitam, Galcnumvero non hancmotum 
vehemcntem efle definivifle , fed potius exercitationem pro- 
prie vocatam ; &' propterea nullo modo fentcntia noftra illius 
fententise repugnare videtur; fed fi quis adhuc a nobis fcifci- 
taretur , numquid exercitatio propria ullas differentias habeat 
parvitatis , magnitudinis , & hujuscemodi , huic ita fatisfadum 
irivolumus, exercitationem propriam , quamquam cx fe ve- 
hemensmotusfemperexiftat, nihilominus alteram alteri , at- 
que etiam fibi comparatam , modo parvam , modo magnam, 
modo debilem , modo robuftam nuncupari. Nam lufus pilae 
magnx, & lu&a funt proprieexercitationes, qua? fi alias re- 
miffius, alias intenftus ab eodem agantur, nunc magnae & 
intenfaj , nunc parvse & remiffe vocabuntur : pariter ha: cx- 
dem exercitationes juveni non admodum valido magnae & 
vehementes erunt , fi laboriofe fiant , at in robuftc athlcta 
refpc&u habito parvae & remiffe apparebunt. Pro fecmdac du- 
bitationisfolutionedicimus, proprium rerum characlerem ut 
plurimum a finibus donari , & proinde easdem res , p:out va- 
riis finibujiaguntur, varios chara&eres , variaque non.ina ob- 
tinere : fi cnim tcmperaturas corporum humanorum gratia 
tantum fciendi qui§ contempletur , fciens , 6c philofoj hus na- 
turalis vocabitur 5 fm gratia eas vel confervandi , vel corrigen- 
di fpeculetur , & artificis , & medici nomine erit dignu>. Idcm 
plane dicendum eft de foflione , cujus finisfifitterraccultura 
& fru&us perceptio, opus proculdubio & laboripfavocanda 
erit 5 fed fi finis dumtaxat exiftat , corpora ad valettidinem 
exercere, profec"to excrcitatiovocaridebet, quopactcnosin- 
telleximus, quando inter exercitationes alias fodere rccenfui- 
mus , & quod de foffione diximus , idem quoque de fimilibus, 
quaeopera videntur, intelligi debere volumus. NamPittacus aLh ? ^ 
ille Mitylenaeorum Rex mola tundere folebat bvtfy^ Jinquit dag «m«\ 
* Clemens Alexandrinus ) ^veiaiu %£o>tfy&- Quin nofter b Ga- V aict. cap . s. ' 

lenus 



00 



264 HlERONYMI MERCVRIALIS 

knus dc feipfo refert aliquando hycme inagrodeprehenfum 
efle, dum ligna finderet , hordeumque in pila tunderet , & 
degluberet , aliaque excrcemii cmmtaxat corporis gratia face- 
Lib 4 ejvgr. rct, quae opera quotidie agreftes agere folent. Hoc idem * Mar- 
tialis poeta fa&itare fe folitum fuifie , hisce carminibus in- 
finuat. 

Rure tmrans quidagam , rejlondeopauca } ro#atw, 
Luce Veos oro , famulos poji arva revifo. 
Partibus atque meis jufios indico labores. 
Jndelego, Phcebumque cio , mufamque laceffo. 
Hinc oleo corpusquejrico , moUique paUJira , 
Stringo libens , animo gaudens , acfoenoreliber. 
Pondero , poto , cano , ludo , lavo , coeno , quiefco. 
Dum parvus lychnus modicum confumit oli<vi t 
H#c dat noclurnis nox lucubrata camcenis. 

Vnde patet , multa alio fine opera , alio excrcitationcs vocari,' 
& ob id non ignoranter foflionem a nobis atque ctiam a Gale- 
no , & Antyllo inter corporis exercitationes enumerari. Jam 
adaliatranseamus. 

C A P V T VI. 

De corporum morborum , &fanitatis gemribus. 

POftquam adverfus malc de cxercitationibus opinantcs di- 
fputando, neque omnia corpora hominum exercenda, 
neque omnibus interdiccndas excrcitationes efle , denion- 
ftravimus : aequumeftjam, qusecorporaexercericonveniar, 
docere. Tria enim a medicis corporum genera efle traduntur, 
&gra, neutra-, &fana', quorum tametfi multa: faftae fint fpe- 
cies, atquc dirYerentia: 5 nos tamen , qui aliud intendimuss 
folum has tres corporum fpccics accipiemus , ea fcilicct quae 
prxfenti valetudine fruuntur, atque operationes illaefas ha- 
bent , licct alioqui nec perfecte fana , nec undequaque tem- 
perata videantur; ca,quae infirma funt, acveljam dccum- 
Jbunt, vel ita operationcs fcnfibiliterorTenfashabent, utnul- 
lo modo opera fanorum obire valcant, ea quae veluti inter 

utraquc 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. I V. 265 

utraque haec media pofita ab au&oribus medicinac valetudina- 
rianuncupantur, quasve nec prorfus acgra , nec omnino fana 
noftris fenfibus apparent. His itaque fic conftitutis tertium 
aliud animadverfione dignum fuccedit , quod tria quoque 
extant morborum genera , primum in intemperie pofitum , 
fecundum m mala firmatione tertium in continuitatis folu- 
tione. Morbus in intemperie oritur, quando totum corpus 
( fub nomine corporis intelligo , & humores , & fpiritus , & 
membra folida ) five illius pars aliqua aut immoderate calefit, 
aut frigefit , aut hume&atur, aut cxiccatur, vel fimul fri- 
gefit & cxiccatur , vel frigefit atque humectatur , vel calefit & 
hume&atur, vel calefit atque exiccatur. his namqueomnibus 
totum illud morbigenuscontinetur, quod intemperiem voca- 
runtmedici ; quam alias fimplicem , alias cum humorum af- 
fluxu nuncupaffe reperiuntur, fub appellatione fimplicis eam 
intellio-entes , qux fuapte natura citra alterius afFe&ionis fo- 
cictatem corpus interturbat 5 fub nomine vero intemperiei cum 
affluxu nihil aliud infinuantes, nifi intemperiem , quae & ex fe, 
& una cum affc&ionc ab humoribus oriente , utpote imflam- 
matione , timoreve aliquo corporis operationes laedit , & fani- 
tatis ftatum e medio tollit. Morbus in prava formatione ge- 
neratur quotiescumque corpus , feu corporis pars debita figura 
caret, aut debita quantitate ,aut jufto numero, aut conveniente 
fitu. Morbusin folutione continuitatis efficitur, quandopars 
aliqua, feualiquodcorporismcmbrum a natura unum fa&um 
divifionem patitur , five talis divifio intrinfecus , five extrinfe- 
fecus proficiscatur. Tot itidemmodis fanitas morbo contraria 
conftat , nimirum qux intempcric , in optima formatione , in 
unitatepartium, eflentiam atque confiftentiam propriamob- 
tineat. Nam de fingulis iftis toVw ac in univerfum fermonem 
habuifle fufficit , cumilli, qui haec lccturi funt , fi magis ex- 
quifttam eorum cognitionem habcre optabunt, libros medi- 
corum perfcrutari queant , neque a nobishaccdiligentiuspcr- 
tra&ata requirere debcant, qui aliis ftudentcs extra propofitos 
limites nimis divagari non poflumus ; fed jam quac ex antedi- 
dis corpora exercitari conveniant examinari cogimur. 

Ll Ca- 

•IV 



Z66 HlERONYMI MERCVRULIS 



D 



C A P V T VII. 

An corpora agra ullo pacto exerceri cowvenint. 

Vbitatum fuit antiquiffimis usquc temporibus > an , ficuti 
corpora fana ac valetudinaria ad augendam , confirman- 
dam , confervandamque valetudinem abexercitationibus non 
exiguam commoditatcm capiunt , ita quoque aegra corpora ali- 
quo pa&o exerceri valerent, quo tam ad leniendas segritudinum 
moleftias, quamadrecuperandam fanitatemuti liceret. Inter 
eos qui infirmos exerceri debere affeverarunt , primus extitit 
Petronas , deinde Prodicus , five Herodicus , qui curfibus , & 
*6.Epid.fca. ludationibus febrientes interficiebat, ambo ab * Hippocrate in 
1,23 talidogmate vehementer damnati. Petronam imitatus pofte- 
rioribus feculis Afclepiades , ut hominum favorcm aucupare- 
tur , non modo languentibus varias exercitationcs ad volupta- 
tem potius, quam ad fanitatem fpectantes indulgebat, verumet- 
iam ( quod elegantiflime fcripfit Celfus ) cubantis quoque lu- 
xuriaefubfcribebat : utnonfmemagnaratione Plinius deinde 
Afclepiadem jucundum curandi modum calluifle pradicave- 
rit. Qui praeter hos fimili fententiac hxrcre maluerunt , ^Efcu- 
lapium dixeruntita vocatum : a^.iidaHetvti-mttswvoerSvreu; : id- 
eft, quod tgrotos fuaviter exerceret , quandoprius i?Wi©* voca- 
batur. Ex altera parte, non defuerunt , qui neminem segrotum 
excrcendumefie, fed cunclos in quiete contineri debere, affe- 
rucrint. Inter hos mcdii Galenus, Herodotus, Antyllus, ^Etius , 
& Avicenna , quemadmodum ab omnibus xgris non fimplici- 
ter excrcitationcs amoveri voluerunt, ita nec iis placuit , quos- 
cumque quovis motus genere exercitari , fed & in a?gris ipfis & 
inexcrcitationibuseligendis magnam diftin&ionem & curam 
habendam efle jufleruntj ut quod morbofum corpus , qua excr- 
citationc, & qua quiete indigeatme ullaspcrturbationcs,motio- 
nesque fuftineat , optime pernofcatur. Qiiocirca fecundum 
iftos corpora , quse immodica intemperie calida laborant, nullis 
vehcmcntibus rcmiffisve cxercitationibus accommodantur, 
quodcalor,quidiminuidcbct", abillispotiusaugmentum fu- 
\lu*dl?li. fcipit, qucmadmodum* Galcnus de Premigene fumma calidi- 

tatc 



*Li- l. c, 15,' 



t> Inproocm 
lib. chron. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 267 

tate laborantc narrat , qui uedum , a vchemcntioribus excrcita- 
tionibus, immo , & ab cxiguisdeambulationibusin porticu an- 
tebalneum fa&is magnopcre laedebatur. unde mcrito conde- 
mnanduseft Afclcpiadcs Prufienfis, qui in ardcntibus febribus ; 
referente* Cclfo geftationibus utcbatur , in aliis vcro fcbribus, 
& morbis, medicamenta ac vomitioncstollens , inedia, fiti , vi- 
gilia, luce primis diebus aegrotantes inftar tortoris, excruciabat , 
aliis autem diebus ambulationibus , geftationibus , balncis , le- 
ttulisquepenfilibusexcrcebat. Inhisetenim Galeni & Antyl- 
Ji fententia extat , acuta febre Uborantes ab omni motu re- 
movendos , in longi* febribus atque morbis ( quos omnes 
nonnulli cx antiquis medicis aliptarum officio transmittcndos , 
utrcfert * Cxlius Aurelianus, falfo crediderunt) ubi accejfio 
urvet , nullo paclfo exercendos , at in intervallis decubitum 
non fcmper conferre , immo aliquando utilcs efle motiones , 
excrcitationcsque \ quod innuifie Hippocratem arbitror , dum 
in feptimo epidemiorum dicebat , diquos inveniri infirmos-> 
qui , nepenitus torpeant , k iec7o expellendijunt quod item innucre 
voluit ' Ariltoteles libro moraliumNicomachiorumdecimo, 
ubi fcripfit febricitantibus in univerfum di&tam , atque inediam 
conferre , alicui tamenforte non ita conducere. Qui praeterca 
corpus aridum , ac infigniter exiccatum habcnt , ft excr- 
ceantur , aridiores evadunt , & idco illis quics apprime 
congruit , quam hume&andi vim poilidere ncmo igno- 
rat , quamque d Hippocrates dum calidis naturis conveni- h i ac , citati* 
re fcribit , uec immmodicc calidas intempcries intclligit, 
nec auctore Galeno quamlibet motus , fcd vehemcntio- 
ris tantum ceflationem , ficuti nos hic de ficcis corporibus 
intelligimus , quas geftationibus & ve&ationibus aliqui- 
bus , at non magnis motibus exerceri poflunt, dummodo 
vires pcrmittant , cxcrcitationcsque moderatae fint ; alioqui 
ficut ex moderato motu calor cxurgit , excitaturque , nec 
non humores paulatim evanefcunt ; paritcr ex immodico 
calor infirmus extinguitur , humiditatesque magis diffundun- 
tur. Corpora item calida & ficca immodcratc nullis excr- 
citationibus aptantur , minus quoque calida & humida, 
nempe quse graviori quam cetcra morbo fubiiciantur, 

Ll 2 maio- 



t Cap. 16. 



2 68 HlERONYMI MerCVRIALIS 

majorique cura opus habeant , Frigida porro , fimulque ftcca 
corporavel nullis exercitationibns,vel minimis, & valde remif- 
fis cxerceri debent , cum femper praeter morbi peculiarem affli- 
ftionem imbccilles vires habeant : exercitationibus non ita of- 
fcnduntur corpora f rigida , ftcuti neque humida. At frigida 
& humida aHorimiomniummaximeexcrcitationesfuftinentj 
quod motus exiccando&calefaciendovelutiquoddam reme- 
dium ftt , modo tamcn non cxtra modum adhibcatur. At- 
quehaxomnia di&a intelligantur de illis aegrotis dumtaxat, 
qui univcrfum corpus intemperatum habent , quoniam fi quis 
in fola corporis parte membrove , aut in pluribus intempc- 
riempatiatur , rcpcririquepolTitmodus, quo partes fanx citra 
acgrarum offenftonem exerceantur , proculdubio huic aegroto 
exercitatio rnagis accommodata eritj quippe quac fanarum par- 
tium habitunibonumconfirmans, infirmis etiam confequcn- 
tia quadam auxilium praeftet. Colligentes igitur dicimus , nul- 
lum corpus intemperie quavis laborans magna, & vehemen- 
tiexercitationegaudere; fedaliquodreperiri, cui exercitatio- 
nes cxiguae , & valde modcratse auxilium afferant interdum. 
quales vero excrcitationes fint illas , & qualibus in morbis , 
atque corporibus unaquacque congruat, in fequentibus libris 
declarabimus , ubi particulares fingularinm excrcitationum 
facultates uberius enarrabimus. De morbofis ob malam for- 
mationem corporibus fimili prope viadeterminari dcbet , mo- 
do illi non a generationis principiis, fed nuper, & cafu ( ut 
itadicam) ortumduxerint. Haec etenim five totam corpo- 
ris figuram depravatam , ut in leucophlegmatia, ftvepartem 
aliquam deformatam habeant, nift affe&us alii impedientes 
aflbcicntur , ab cxercitationibus utilitatem capiunt, ncmpe 
qux & contorta dirigere , & afpera lenire , & tumida deprime- 
re , & deprefla elevare, & oppleta exinanire , & exinanita cxple- 
re , & obftru&a aperire queant. Ad haec morbos in quanti- 
di*M. < & ra1 ' tat e genitos non raro exercitationcs tollere confueverunt, 
\cl ' e . pi a d pho- quandoquidem univerfalem corporis molem au&am nihil eft 
*cai i ^ 110 ^ nia g is auferat , quam excrcitationes vehementes , & 
differemiis veloces jejunis adhibitae : quas carnes & fuccos detrahere dixit 
morborum. ^ Hippocrates , Scpoft ipfum * Galenus. lioc namque remedio 

Nico- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 2<Sp 

Nicomachum Smyrnaeum , qui adeo craffitie creverat , ut 
nequc podicem manibus tangere , neque corpus movere pof- 
fet, ab^Eculapiocuratumeffc, mihi verifimile videtur; fi- 
milimodoextenuata&graciliacorpora nihil aeque ad carno- 
fum & bonum habitum reftituit , ac tarda & lenis exercitatio , 
quae conco&iones onmesinfigniteradjuvansefricit , utnutri- 
mentum perbelle diftribuatur : ftcque macic affe&a corpora 
probc nutrita carnem ac pinguedinem acquirant : ita fanc fe 
multos , & toto corpore & cruribus extenuatos curaflc gloria- 
tur * Galenus, ficut item Gcrmanicum a tenuitate crurum , * ^c e P id. 
equitationisbenericio, liberatumaliasdiximus. Corporafub- sewndVde 
inde, a morbo innumcro correpta , five is fuperfluus, ftve & m 2 p & a 3 m d e 
mancus fit cxercitationes ex fe minime recufant,& tunc praefer- tllc,,d valet « 
tim, quandofimilismorbushaudeitinnatus, velutiinlapillis 
renum, qui ex vehementi motu, concuflioneque ab anguftis re- 
num viis ad latiores , tandemque ad ipfam veficam dcfcenden* 
tes magnas aegroris moleftias adimunt. Corpora vero segritu- 
dine in fitu laborantia , modo non ab ortu , nullum fere exerci- 
tationis genus admittunt, quod membra dum proprium locum 
atque fitum amiferunt , non modo reponenda funt in propriam 
fedem,yerumetiam poftquam repofita fuerunt,tamdiu ab omni 
motus genere arcenda, quoad optime conflrmata priftinum ha- 
bitum repararint,alioqui fi moveretitur, majori nocumento af- 
ficerentur. quofit,uthac infirmitate capti majori ex parte exer- 
citari non debeant. Atque ha;c de fecundo morborum gene- 
re , mala formatione fcilicet laborantibus corporibus difta fuf- 
ficianc Remanent corpora tertio genere morborum conti- 
nuatis videlicet folutione correpta , quaefolutiovelin cute, 
velincarne, velinofftbus, velinnervis, achujuscegeneris 
ftmilibus contingere folet , atque modo fola , modo febribus 
aflbciata j ubi corpus aliquam ex his folutionem febri aflbcia- 
tam habet, nullo modo exerceri debet , quandoquidem , ft ra- 
ro febncitantibus exercitationes conveniunt , quanto minus 
convenient,ubi aliis morbis turbabuntur ! Quod ft citra febrem - 
fola continuifolutioadfit,eaquefttin parte nobili atque vitae 
maximeneceflaria, veluti cerebro , ventriculo , jecore, acfi* 
milibus, proculdubio exercitationes quaevis maxime nocent, 

Ll 3 nempe 



270 HlERONYMI MERCVRIALIS 

nempequae, & fpiritus parti affc&ae neceffarios valdc diftra- 

hant , & humores omnes tunc agitent, quando tirmos & quie- 

tos effe convenirct , nc ob eorum affluxum morbus ma<ns 

incrudefceret. Alia membra ignobiliora ft patiantur continui- 

tatisdivifioncm, potcrunt xgri mediocriterexerccri, modo ncc 

infignis fit affedus, ncc pars laborans excrceatur. Sunt nonnulli 

hac asgritudine capti , qui non parvam utilitatem a moderatis , 

immoderatisque excrcitationibus percipiunt , quales fcabioii , 

quorum cutis cum ab humoribus falfts & acutis difcindatur , ex 

motuvehementicfficitur, ut humores illi tam per fudorcm , 

quam pcr occultam tranfpirationem evacuentur , atqne ipfis 

evacuatis amorbo liberentur. Quamobrem acri judicio dili- 

gcntique animadvcrfione in his omnibus opus eft , quo optime 

cognofcaturinquibus morbofts corporibus congruantexerci- 

tationes, & in quibus minus , habita femper prae oculis univerfali 

hac ratione , cujus ductu rariffime contingunt errata , poffunt- 

quc pnrticularia ita dirigi , ut nunquam loco auxiliorum da- 

mna fuccedant. 



Q 



Capvt VIII. 

T>e corporibm <v dctudinariis & fenilibpn estercendis. 

Vamvis apud medicos ( ut fupra diximus ) inter corpora 

dgra atque fana reponantur neutra, illaqnc in multiplices 

diftelentias partiantur , quia tamcn parum ad noftram tra&a- 

tionempcrttnent, corumloco valetudinaria ftatuemus, cum 

quibus comprchendi volumus tum onmes illos , qui rccentcr a 

morbis ac decubitu evafcrunt , nec dum perfc&c antiquum ha- 

, bitum rccupcrarunt ; tum fcnes plcrosque , nempe quos « Gale- 

vaiet. c 11. nus eodem modo , quo VMctudtnartos , cttrart debere praxcpit ; ncc 

<u.T SilimT' absquc ratione , fiquidem fenectus , auctore Ariftotelc , eft qut- 

anfmS^ damnaturaiumorbw. unde, qui funt xtate graves , eam vivcn- 

«p-4 di rationcm fuftinere nequcunt, quam fani perferunt. Ergo va- 

letudinariis illis , qui mox a morbisevaferunt , inter cetcra re- 

mcdiaprointcgra valctudinc ipfts accommodata proecipua cft 

corporisexcrcitatio, aquamembraeorum firmantur, humo- 

rum reliquia: inaniuntur , calor excitatur, & denique totus 

corporis 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 271 

corporis habitus reftituitur. Efttamen omneftudiumadhiben- 
dum , ut a principioknes , breves, tardi , ac rcmifti motus exi- 
ftant , deinceps , prout vircs magisinvalefcunt, funiliter & ma- 
gnittido ac longitudo exercitationis augeatur, tandemquc in 
mente illud w w^y^^ tantopcre ab Hippocrate decantatum 
fcmper habendum erit , ne ob importunum ab cxtrcmo ad 
extremum tranfttum majora errata committantur, & pro vi- 
rium rcftitutione imbecillitas major, five proftratio fuccedat. 
proinde merito damnandus venit A Averroes,qui morbofacorpo- * c coiica. 
ra quotidie exercenda ejje usque adfudoris initium , atque anhelitus cap * 6 ' 
elevationem nimis libere confuluit : ita enim vehemens exerci- 
tatio tantum abeft , nt valetudinariis , five morbofis ( quemad- 
modumipfevocat) ullumeffatu dignum beneficium praeftet, 
ut potius vires adhuc debiles magis confternet, caloremque na- 
tivumexmorbovixrevivifcentem ferc extinguat, aut faltem 
infigniter hebetet ; fiqutdem bonus eft in convalcfccntibus , fed 
exiguus (utfcribit^Galenus) fanguis, atqueunacumipfofpi- b i„, neme , 
ritus vitalis&animalis; ipfeveroparticulsefolidiEficciorcs, & di «-«pui& 
confcquenter eorum vircs funt imbecilliores , atque carumdem 
rationc corpus univerfum frigidius. unde ad emcndandam hu- 
juscemodi indifpofitionem neccflaria funt quaccumquc pro- 
bum atque fccurum exhibent alimentum : & pncter ha:c modc- 
ratimotus, qualcsvehicula, ambulationcslencs 5 non vehe- 
mentesmotus, quificutifolidaspartes arefactas ficciores rcd- 
dunt, ita calorem diminuunt, & vires imbecillas confumunt. 
Geterum fenes , quorum artas plurimam ob caloris dcfcctum ; 
excrementorum copiam coacervat,exercitationibus magnopc- 
re gaudent , tum ad expurganda hujuscemodi recremcnta , tum 
ctiam ad confcrvandum , atque placidi cujusdam venti inftar 
cxcitandum , accendcnd umve calorem , qui fecus nimio torpo- 
re extingui periclirarctur. Attamen inprxfcribendis fcnum 
cxercitationibus quatuor animadverti debent , vires , corporii- 
affecim , confuetudo , & ^uitiaparticularia , quse plcrumque fe- 
num corpora infcftare folent. ratione virium, quas fenes fcmpcr 
imbccillioreshabent, acutas cxcrcitationcs , vehementes, & 
multas, quae corpus ficcant, extenuant , & infirmant , maximo- 
pere cavere debcnt, fequi vero mitiores, qualcs funtgeftatio, ac 

intra 



t.Rhctor. 



epiftoU i. 



272 HlERONYMI MERCVRIALIS 

intra laffttudinem inambulatio. Prodicusenim qui valctudi- 

nis ftudiofifllmus extitit , & ob id a ( Ariftotele au&ore ) eao- 

«p y mnia, quibus ceteri cum voluptate utuntur, rccufavit, jam 

ingravefcente xtate ( ut refert Plato in Phaedro ) Athenis adMe- 

gar#mceniaibat , indeque domumrevertebatur.opix exercitatio- 

nis menfura haudquaquam omnibus fenibus accommodari 

poflet, cumPlatoipfe eum,&fibi, cValiisnimioexercendiftu- 

dio moleftiam peperhTe dicat. Antiochus pariter medicus, an- 

nos natus plusquam o&oginta , quotidie fere, ut fcribit Galc- 

nus, domo ad forum ftadiorum trium fpatio , atque interim ad 

vifendosxgrotospedibusambularefolcbat. quod fi ei longius 

tibro 3 . ire necefle erat,fella, aut vehiculo utebatur. Ad hsc narrat b Pli- 

nius fecundus,Spurinam virum in vivendo maxime providum, 

quique , aurium & oculorum vigore integro , nec non agili ac 

vivido corpore, feptuageftmum feptimum annumattigit, hanc 

regulam conftantiflime fervafle, ut maneleclulo contineretur, ho- 

ra fecunda indueretur , ambularetque milliapajjuum tria, mox lege- 

ret, vel colloqueretur, deinde confideret, tum vehiculum adfcenderet y 

peraclisque itafeptem millibus pajjuum iterum ambularet mille, ite- 

rum refideret, velfe cubiculo,autflylo redderet; ubi hora balnei nun- 

ciataforet, (qu& erat hyeme nona, djiate oclava) infole fi caruijfet 

vento, ambularct nudus,demde pila moveretur njehementer, & diu 5 

pofimodum lotus accumberet, &paulisper cibum dijjerret. Ob totius 

corporis affectum exercitationes fenum in hunc modum deter* 

minari debent , quoniam corpus optimi ftatus, ficut in juven- 

tutc ad vehementiiTimos quosquc labores idoncum maxime 

eft , ita in fenecta fe habet ad omncs mediocrcs , qui vero fenes 

aut craflls funt cruribus , aut lato pcctore, aut cruribus , ultra 

quodpareft, gracilibus, autquorum corpus exiguo eft tho- 

race, autadmodum angufto, autvalgumeft, varumve, aut 

alioquovis pacto a mediocritate rccedens, id ad eas omncs 

exercitationcs ineptumredditur, qux vitiofa membra magis 

ofrcndcrc,quam juvare pofiunt,ut vocifcratiothoracem,ambu- 

latiocrura, &fimiliter. Jamveroconfuetudomaximam fibi 

vendicat partem ad exercitationis fpecicm deligendam,quando 

Hippocrrates dixit, eos , qui foliti funt labores ferre , etfi fuerint 

imbecilles, vcl fencs, non confuetis, f brtibus, atque juvenibus 

folitos 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 273 

folitos facilius fcrrc. nam ftcuti confucta miniime laffant , quos 
excrcent, immoctiam delc&ant, pariterinfuetatummoleftiam 
adferunt , tum lalTant. Scnes igitur omnes confuetis laboribus 
excrcitari debent , fcd tamcn vehementia corum remiffa , quia , 
11 corpora fenilia vigorem , calorem , robur , & omnia denique 
diminuta habent, juventutis refpe&u cxercitatloncs quoque mi- 
norcs rcquircre, rationi confcntaneum eft. Vltimo, vitia corpo- 
rum fcniliuni propria exercitationum ipfis nequaquam conve- 
nientium genus dcmonftrabunt. quae enim ex levi cauffa, a 
vertigine,comitiali morbo, graviophthalmia, auditus imbecil- 
litate capiuntur, cxercitationcscaput offendentesevitare necef- 
fe eft : iimiliter & in omnibus aliis affe&ibus, non folum fenes, 
verum & cujusque aetatis homines ita fc gererc debent , ut iis 
exercitationibus fedulo abftineant , quae patientes partesmagis 
cxercere, & perturbare natae funt. Sic itaque de valetudinariis , 
ac fenilibus corporibus exercendis ftatuendum erit. 

C a p v t IX. 

Ve corporibus fanis exercendis. 

QVicumque corporis exercitationcs fanitati inutiles mi- 
nime rcputarunt, in fanis eas pras ceteris commendandas 
effc dixerunt, tanquam neceflarium prope exiftat , ft excr- 
citationes ad bonum habitum comparandum , atque valetudi- 
ncm confervandamnonignobilcauxilitimpraeftant,quod infa- 
nis maxime adjumentum oftendere pofllnt. Hoc tamen verum 
cft , antiquos medicos multas fanorum corporum diffcrentias 
effcciffe , inter quas primum locum obtinct corpus illud perfe- 
c~ta fanitate prxdirum, quod mcnfura & rcgula ceteris pofitum 
fuit , potiusque mente defignari , quam in ulla rcgione reipfa 
inveniri poteft : etfi «Galenusmulta corporatempcrata in fua *2.detue*. 

• . • . . . 1. 1 . t^ i- takt.cap. 7- 

regtone lnvcntn mcmona? prodidertt. Dc tah namquc corpore 
nullibi cxiftcnte fcrmonem non fum habiturus , fed de illis tan- 
tum agam , quae ita praefcnte fanitatc fruuntur , ut valeant fi- 
ne ulla moleftia cuncTas illas a&iones obire , quae communi- 
ter ab omnibus excrcentur. cum enim medicus artifex fenfi- 
lium rerum cxiftat , quac fenfui (cfc produnt , & non qua: fola 

M m cogita- 



274 HlERONYMI MERCVRIALIS 

cogitatione comprehenduntur, tra&are debet. Haec itaquccor- 
pora fana , quoniam quotidie comedunt, atque nutriuntur, ne- 
ceflario multa excremcnta generant , quae nifl continuo a cor- 
pore per exercitationcs educantur, tandem pravas difpofitiones 
* a P h. *». ingenerant : undc prudcnter fcripfit « Galenus , hominem , fi uta- 
tur mediocri exercitatione , & bene concoquat , corpm afuperfluita- 
tibtx mimdum reddere. Verum cnim vero in fanis quoque 
plurimaconfiderationedignafefeorTerunt, tamcx partccxer- 
citationum, quam ex parte exercitandorum. Ex parte excrcita- 
tionum fciri debet , nullam exercitationem , nec violentam , 
neque immodicam ejje debere , ut in libro «&« (juk&s vQou&e 
adnotavit Galcnus:& proptcrea exercitationes fofibrum & mef- 
forum nemini fere eorum conveniunt , qui profpera valetu- 
dine fruuntur 5 celeres motus , & vehementes in robuftis com- 
mendantur, qualis lucla, difcus, pila, & hujuscemodi, eo 
magis fi confueti fuerint 5 moderati omnes quibusvis fere 
aptantur. Porro ex parte corporum cxercitandorum h is men- 
tem adhiberioportct, confuetudini , atati, habitui univerfali 
corporis , particulari rationi vivendi , necnon temperatur&. De 
confuetudinc fxpius diximus etiam in omnibus obfcrvari de- 
bere , fiquidcm qua: confueta; funt exercitationes, licct fmt aut 
nimis vehemcntes , aut nimis remifiae , inafluetis majorcm uti- 
litatem atque delectationem pariunt j at ft quis vel minus , vel 
plusquam confuevit interdum exerceatur, protinus moleftia 
evidenter afficitur , ita ut non raro fcbrcs hac ratione contingc- 
Mib.decauffi5 re , fcripferit i Galenus , dum exercitationes confuetae dimit- 
SSialui dc tLlntur ' Qupd vero ad xtatcm pcrtinet, jam diximus,provedtos, 
fcb. cap. 2. & fencs remifliorcs qua mceteros,& pauciores exercitationes po- 
fcere, pueri , juvenes , atque viri motibus fere omnibus pro fua 
quisque aetate fufficiunt , modo aliud quid non prohibcat , aut 
modumcorporibusprivatorum,&non athletarum convenicn- 
tcm minime excrcitationes tranfcendant. Juvenes enim (dice- 
cebat Hippocrates,five Polybus in primo de morbis) fi plus con- 
fueto laborent , convulfionibus fortibus , & rupturis variis car- 
nium,venarumque ftatim, & magis,quam fcnes tcntantur,quod 
corpus robuftum & ficcum habent, carnem dcnfam, validam, 
oilibus tenaciter adhserentem,cui circumdata cutis valde tendi- 

tur. 



E>E arte Gymnastica Lib. IV. 275 

tur. quscornniaminusfenibus infunt, &propterea illi rarins 
hujuscemodi malis capiuntur. De univcrfali autem corporis 
habituiic determinandum cenieo,quod pingues & obcfi,quan- 
to magis exerccantur, tantoprofperiorc fanitate utuntur,quan- 
do dicebat * Ariftoteles , motu pinguedinem eliquari 5 quod fi * ■»■ dcparti- 

r> 1 .1 . . busanima- 

etiam excrcitationcs imt vehementcs atque acutx, mhilom- immeap.9. 
nino nocebunt. Nam Hippocratcs corpulcntorum itinera ve- 
locia debcre efle voluit : quin etiam b Galenus inter cetera, quse * «4-Metiu 
ad cxtenuandum virum illum obefum quadraginta annos na- " P '* 
tum adminiitravit , fe curfum velocem adhibuifle teftatur. 
Contra graciles in confummata fere quietedetincri c poftulant, f ,. Lib - de faI - 

r *.• 1 • c rr • i « • ». * diaeta. 10. aph, 

qiua licuti corpulcnti & craiii contranas habitudines excon- a.detuend. 
trariis ortas habent,ita contraria pro ipibrum falute expofcere vi- vakt ' 
dentur, alioqui magnoperc lxduntur \ fique aliqui funt , quibus 
cxercitatioprodcfle judicetur , ii proculdubio pauca , & valde 
remifla opns habent. unde fapientiilnnus d Hippocrates fumma H e ™ dixti ' 
ratione juilit , ut graciles iterfaciuri lentispaffibus incedant , quos 
itemmangones , & mcdici craflefacere volentes , virgis vcrbc- 
rabant, utcaro elevaretur, & adeam alimentum traheretur. 
Qui vero inter pingues & graciks, vel &mym iive quadrati, vel 
parum ad altcram partem declinantcs exiftunt, ii mediocritcr, 
aut etiam vehementer, modo non immodice exerceantur,utili- 
tatcm inflgiiem percipiunt ; nimirum cum eorum calor ita ma- 
gis confcrvctLir,fuperfluitatesque quotidianx exhauriantur. De 
particulari mcmbrorum habituidem dicendum,cra(Tas fcilicct 
partes magis cxcrccndas , tenucs minus, nifi carum tenuitas ex 
nntrimenti diftributione impedita , vcl defe&u proficiscatur : 
quo in cafu , & cxcrcitatio convenit , &genus illud unguenti, 
etiam pilis avellcndis a medicis excogitatum, dropax voca- 
tum , de quo Martialis lib. 1 1 1 . lxxiv. 

Pfilothro faciemque lavas , & dropace calvam , 
Nunquidtonforem Gargiliane times ? 

&lib.x. lxv. 

Levis dropace tu quotidiano , 
Hirfutis ego cruribus , genisque. 

M m 2 Pariter, 



* ; . de uicnd. 



276 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Pariter , & partesomnes corporismediae inter graciles , & craf- 
fas exercendx funt. In ratione vivendi hoc inliiper animadver- 
ti debct , ut , qui parum comedunt , parum exerceantur , juxta 
Hippocratis legem , ubi fames laborandum non eft 5 qui item 
vigilant, ab exercitationibus arcendi, ne magisexiccentur, 
neve moleftiae moleftia major fupcraddatur, contra qui mul- 
tumcomcdunt, multum exerccri debent, quoniam dicebat 
Hippocrates, non potefi homo comedens fanut vivere , nifi labo- 
ret : in talibus cnim opus efl: multo calorc , ut multum conco- 
.vakt? ' quant , multus calor ab exercitatione , dicebat a Galenus , facilc 
fuppcditatur , praetereamultummanducantesmagnam excre- 
mentorum copiam aggenerant , quse nifi magnis , & multis la- 
boribus diminuatur, inpravas difpofitioncs corpusdeducunt. 
qui fimiliter multum , & profunde dormiunt , multis quoque 
exercitationibus indigent , quandoquidcm in iftis perfpiratio- 
nes retinentur , atque adeo fanguinis copia partcs exteriores 
defcrit , fubitque interiora , ut ada&o cultello non xquc efflue- 
& 1. deiuftor. re valeat , qucmadmodum fcribit b Ariftotcles,& ob id fomno- 
cap m ip! m knti omnes dccolorati evadunt , unde hos fatis exercitari ne- 
cefie eft, quo perfpirationibus aditus patefiat, fanguisve ad 
exteriora fervanda atque nutrienda revocetur. Demum ob 
tcmperaturae rationem fic de exercitationibus judicium feren- 
dum credo,ut ficci vel nihil omnino,vel lente fatis & minimum 
laboriofe excrceantur, nam exercitationes , quas fuapte natura 
exiccare conftat,fiin ftccis corporibus adhibeantur,quin intcm- 
periem augeant,ncmo fanx mentisdubitarit. Calidi quoque,& 
prazfertim acri, ac mordaci calore pracditi exercitationes modi- 
cas requirunt, nc a motu plus aequo incalefcant,ipfisquc, ut fcri- 
' 4 ' ^* 13 ' kit c Galenus, fola: inneccflariisa&ionibus obeundis motiones 
+ . aph.' \%. fa&ae fufficiunr. Unde d Ariftoteles, quaercns , cur alii fedcndo 
ftob?"':" 13 ' pingueiiant , alii macrefcant , ideo evenire dicit , quoniam alii 
frigidi funt , alii calidi , alii excrementofi, alii non 5 & qui calidi 
funt, pinguefiunt fedcndo, cum eorumcalorfincmotu cibi 
conco&ioni fufficiat , fimiliter&nonexcrementofi. Quivero 
excremcntis abundant, & frigida temperie funt, macrefcunt le- 
dendo , quoniam a quietc eorum calor quafi torpcfcit , & ob id 
xjiinus concoquit^pariter & excrementa non expclluntur,immo 

crefcunt. 



(cit. 



4 



probl. 5. 



de arte Gymnastica Lib. IV. 277 
crefcunt. Decalidishujuscemodi <*Hippocrates fcrmonem ha- ** *p»a 
buit , quando dixit : e\ fcp,"'? ^^ov bbto», JJ«^ , c j&ivv«i> , videlicct , 
quod calidis nnturis refrigeratio , aquapottu , e^ £#/« cowueniunt j 
iimiliter & cum lcripfit : o'nsVw ^^ **f*6*'vs«v , nsnota t ts «- 
<n«v, & rTK^KTw^" ebQeuftetv , /#" fcilicet minuendum ejje , £r 
laborem, &cibum, quosob cdorem infeftat Jitis. Exquoftmul 
clarum efficitur, frigida corpora vehementer atquemultum 
exerccnda efie. Porro an humida ab exercitationibus juva- 
men percipiant , non immerito dubitari poflet 5 eo quod b Ari- b r« p»t'c 
itoteles fcriptum reliquit, corpora humida a labore fufToca- 
ri , quia a caliditate motus humidum in vapores convertitur , 
qui mox copioii & fervidieffedticaloremnativumfuffocant: 
attamcn ratio fecus perfuaderevidetur, quae demonftrat hu- 
mida corpora excrementis abundare , & propterea ipfts labo- 
res validos congruere, tum ad cxuberantem humiditatem 
confumendam , tum ad fuperfluitatum copiam adimcndam. 
Quapropter , ficuti notat Petrus Apponenfis , fententiam Ari- 
ftotclis dc illis inteliigere oportet , in quibusquatuor concur- 
runt , ut fint humidi & calidi , ut humiditas fit multa , cvapo- 
rabilis , atque circa pulmoncm : talcs enim ft laborent , & mul- 
tum cxcrcentnr , periculum eft , ne humiditas a calore intrin- 
feco acuto in vapores converfa pulmonis , & cordis regionem 
occupando fuflfocationem inducat. Qui ab his humidam cor- 
poris temperiem poflident, nullum nocumcntum, quinim- 
moegregiam utilitatem ab exercitationibus & laboribusper- 
cipiuntjatque hac ratione cx mulieribus humida temperie in 
univerfum prxditis illae faniorem & minus moleflam vitam 
degunt , quae diutius & valentius elaborant & exercentur , ficut 
& eaedem apud quas gentes, & in quibus locis laborare con- 
fucverunt, faciliuspariunt, utfcribit c Ariftoteles ; neque ute- 
rum difficultcr gerunt, cumlaborcarecrementaconfumat, « P ,6. 
qux in mulieribus otiofts & fcllulariis augentur. Quaecunque 
vero corpora calida fimul & ftccafunt, nullo pado exerccri 
convenit ; qua: calida &humida , excrcitationem admittunt, 
at modcratam , non vehementem, non citatam : frigida 
& ficca ratione frigiditatis exercenda , ratione autem ficcitatis 
neque celeres , neque validos motus requirunt , fed modera- 

M m s tos, 



r 4 de gen. 
aninialium. 



278 HlERONYMI MERCVRIALIS 

tos, & potius lentos : frigidaatquehumidaommummaxime 
ab cxercitationibus vehementibus & velocibus juvantur , quip- 
pc quac fupervacaneam humiditatcm abfumunt, & calorem na- 
ti vum cxcitant , augentquc. Sic igitur de corporibus exercen- 
dis in univerfum determinatum fit. 

C a p v t X. 

T>e locis in quibm exercitationcs fieri debent. 

TAnta eft locorum vis atquc proprietas , quibus res in ipfis 
fa&ae variis modis disponuntur , ut non modo plantarum 
naiurx, ftcuti Thcophraftus fcribit, non modo brutorum fa- 
cultates, qucmadmodum auftor cft Ariftotcles , verum & ipfo- 
rum hominum corpora, atque animi, fecundum Hippocratis & 
Platonis fentcntiam , prout in diverfts locis vel nafcuntur , vel 
aluntur , diverfts atque mirificis conditionibus afficiantur. 
Quapropter maximis laudibus digni funt veteres medici , qui in 
ftngulis fcre eorum artis operationibus : locorum qualitatcs 
conftderandas omni diligentia praeceperunt. Nam extant loca , 
atque regiones, in quibus , 11 ea fiant , quae in aliis fcliciter agun- 
tur , contrarium prope finem confequuntur : id quod prx cete- 
ris illi quoque magnopere fpe&are dcbent, qui vel fanitatis 
tuendae,velboni corporis habitus acquirendigratia,propria, at- 
quc etiam aliorum corpora exercere volunt : qui nift ineligen- 
dis opportunis lccis valde mcntem adhibeant , fxpenumero 
dum juvarc credunt, non contcmnenda damna, neque negli- 
gcndas aifcdioncs incurrunt. Circa itaque loci ad cxcrcendum 
cleftioncm tria pracipue magna conftderatione digna occur- 
runt ; Ptimum eft, utfit ab optimis ventis perfpiratu* , & apravis 
obtecius: unde loca ad fcptcntrioncm & oricntcm,aquibus falu- 
briores aura? pcrrlant, poftta, occidentalibus, & mcridionalibus 
continuo prxferenda erunt : illa enim nequc immodico calore 
fcrvefcunt , ncque frigorc & humorc fttus contrahunt , nec per- 
niciofisvaporationibus, aflatibusadductis, inficiuntur; hxc 
vero pra?ter aeftum & frigus intcnfum, qua: modo uno tcmporc, 
modo altero inducuntur , infaluberrimas pcrfpirationes vcnto- 
rum rationeplerumquc patiuntur. quod filoca haberi potcrunt, 

qusc 



valct cap-7j 



DE ARTE GYMXASTICA Lib IV. 379 

quae ventorum tranquillitate fruantur , quaequeprorfus tcgnpe- 
rata fint , qualem & Hippocratis , & fuam patriam extititTe re- 
fert * Galenus , proculdubiohaeccim&ispraeftabunt : alioqui detuend 
maxime curandum erit , ne vehemcntiflimc falteni ibi venti 
fpirent, quodcorporafefccxercentium a motu atque calorc 
apertafacillimeventorumincurfusadintcriora admittunt , at- 
queficpofteapcrniciofos afTe&us ingcnti periculo concipiunt. 
Atque hac ratione a ventis , & optimo cseli fitu defumpta fa- 
cTum puto , ut alii hyemales , alii aeftivas thermis extruxerint : 
nam hycmales in tranftyberina rcgione Aureliaaum Caefarem 
fccifle, au&or eft Vopifcus , quae ad meridiem e^pofitae folis ra- 
diis attcmperabantur , & proinde hyemalibus eicrcitationibus 
valde accommodatae erant 5 aeftivas vero aedificaTe Gordianum 
juniorem, fcribitJuliusCapitolinus, quaeinteiCacliummon- 
tem & Efquilias pofltae , opacitatem quandam blandam , & 
gratiiTimas umbras exerccntibus fe prsebebant. Sccundum in 
ele&ione loci confiderandum eft , ut fit apertus non conclufm , 
non opacm , quoniam , ubi liberior exiftit aer , mnusque confti- 
patus, corporain ipfo exercitata agiliora & viv.diorarcddun- 
tur , quam fi in craflb, denfo & conclufo cxerceentur. Atquc 
hinc eft , quod ( ut libro 1 1. diximus ) inter loc; dcambulatio- 
nibus dcftinat, 1 i h Vitruvius , & Cornelius Celfts magis hypac- 
thron coaimendarunt, quam porticus , & hypo^eum ; ficut & 
Phaedrus apud Platonem in dialogo ipftus nomire mfcripto ex 
fententiaAcumenimedici, cujusetiama « Xerophontc cclc- e '*• <K d \*\ 
bris flt mentio , deambulationcm extra civitatan facTam ei, *** 
quann civitatibus efrlcitur , praetulit hisce vcrbis: T« Jl^ t% 

weitf[*fr& A'KX(fyu $ ms qMs xotSfw 9 tbV «r&awT*? cpW ^ dnsrunans 
TctnKfyopoiftivcii. ideft, Meo autem , &tuo obedims fodali Acu- 
meno in viis ambulationesfacio : has enim dixit mitorem lajfitudi- 
nem parere , quam illas qu* in curfibus aguntur. De hoc cnim 
Platonis loco cum fupra promiferimus> nospluradiduros, iam 
occafio pollicita fervandi opportuna fefe ofFert , o magis quod 
Marillius Ficinus, vir alioqui docTiflimus, dum Piaedrifcntcn- 
tiam efle credidit , ut faciliores fmt ambulationc; , quamcur- 
fus, duplicem errorem turpitcr commiilt; tun quia textus 
Graecilitteram, autnon intellexit, aut iine ncc:flitate trans- 



5 C3 p-7- 



mutavit, 



280 HlERONYM! MERCVRIALIS 

mutavit , dum loco r a> ws tyopQts , perindctranftulit, ac fi tcxtus 
habuuTet r Jpo'|u«v , tum quia Phacdro , & Acumeno ridiculam 
properemfe adfcripftfie non animadvertit : quis quxfo adeo 
infulfus & ignarus eft , quin cognofcat ambulare facilius. cflc, 
quam currere > Melius igitur Janus Cornarius, quinupcr Plato- 
nemLatinumfecit, fententiam illam intcrpretatus eft , cum 
Pha:drum fecerit diccmcm falubriorcs ejje ambulationes in viis , 
quamincurfibusfacias.quod.ut accipicndum atque inteliigen- 
dum fit , varias invcni doctorum hominum opinioncs 5 alii 
namquearbitratifunt Vi u * r > five curfus apud vetcrcs Graccos 
fuilfe in urbibus viasplanas , itd ob lapides ftratos afpcriuscu- 
Jas & breves, ita appellatas ob frequcntiam hominum pcr eas 
ambulantium , eo pa£to , quo etiam hodierna die apud multos 
civitatum viae magis frequentatx curfus nuncupantur. cui 
fententiacopitularivideturHippocrates V. Epid. ubi mentio- 
nem cujusdam facit , qui prope curfum habitabat his verbis : 
o' rt5%# ^ cfyo^ov oUiuv, r* w»JoV ouf/,» ipkffcu;. id eft, quidam prope curfum 
habitans nofie fanguinem evomuit , of»V vero five vias dixerunt 
fuiife quascunque vias extra civitatem nulla arte fabricatas , 
nullis legibus ftratas, fed inaequales, minimc planas, & denique 
tales , quales vel natura , vel cafu faclae rcperiuntur : atque ideo 
Acumenummagis ambulationcm in viis, quam in curfibus 
i.ibro 1. probafle : quoniam ficuti fecundum* Celfum, & ipfo antiquio- 
ProbL P «t. rem * Ariftotelem, fortafle Acumenum in hoc fccutum , r «£«- 

37- TTKTCaVoitf TK? CC?*V #KOJn>7?po/ «ViV 01 UVU^OCKOlT ot'0«WV , ld cft , ambu- 

lationum tt& minus delaffant , quafiunt in viis inaqualibus , quam 
rettis, cum ambulantcs pcr iocaplana & aequalia fcmpcriisdcm 
membrislaborent, ambulantesvero perinaequalia toti corpo- 
rilaboremmagisdiftribuant, & iccirco minus defatigcnturj 
ita ambulationes per vias fa&x , ut potc inxqualcs fa&is in cur- 
fibus nimirumaequalibusexiftentibusfaciliorcs eadem rationc 
exiftunt. Alii dixcrunt rsV ty&vxs extitifle loca quaedam tra&u 
brcvi ambulationibus dicata , ftmilia iis,quse in palxftra antiqui 
ob ambulandi commoditatcm xdificabant , quxquc Sfafyopttov; 
vocatas tradit Vitruvius , & quorum clariflimam mcntionem 
fccitEupolis, apudLaertiuminPlatone, & dltnUois fycpow \'*w> 
Mpxfcx, id cQi^inambulacris ^Jcademi Dei umbrofis. vias vcro 

extitifle 



DE arte Gymnastica Lib. IV. 281 

extithTe illas , quas paullo ante ex praxlictorum opinione indi- 
cavimus, & ob id Acumenum re&c fenfifle , dum ambulatio- 
nes in viis minus, quam in curfibus defatigare cenfuit ; quando- 
quidem a Ariftoteies fcriptum reliquit, eos ambu/ando magis * c . 4 partie; 
defatigari, qui per vias breves euntes fiepe ac fiepius repetere co- pro ' '' 
quntur , quam iili, qui longas vias perambulantes numquamre- 
petunt , cum illi priores modo quiefcentes, modo euntes ab 
inaequalimotione perturbentur, quodminus iftisevenireper- 
fpicuum eft. Hos poftremos melius ceteris fenfiflfe, femper ego 
putavi , non tam quod ambulatio in viis pera&a eligibilior fit , 
quam in curfibus , tum obrationes praedi&as, tum obliberio- 
rem,& puriorem aerem , qui non in locis brevibus , & occlufis , 
fed in viis apertis crebrius infunditur : quam quod curfum ita 
Platonem in Phaedro intclligere , verifimilius eft , quando & in 
principio Theaeteti fimili voce in eadem prorfus fignificatione 
uti videtur fub his verbis : tfyn ^wtw e|« cfyo^w faet$ovn Ircufoi 

7f*gff Stoi oujtzS, jjf cufroc , vOv $1 poi JoxSffiv dhei^oc^oi ^dCpo iivaf. id eft , 
nuper enim & ipfe , & ifii ejusfodales in exteriori curfu unciifunt. 
nunc autem uncii huc accedere mihi videntur : quod idem in- 
nuifle videtur Antyllus apud Oribafium. Atque ha&enus de 
Platonisloci explicatione. Tertium circa capienda loca illis 
conftderandum , qui ob fanitatem confervandam , atque opti- 
mum habitum comparandum corporis exercitationibus ope- 
ramnavant, eft, ut omne ftudium adhibeatur, ne a finiti- 
mis regionibus ad exercitationis locum ulla labes emanarc 
valeat, cmae aerem inficiens mox corpora excrcitatafpongix 
inftar quidvisrecipicntialabefaclct : talia namque folent cflc 
loca prope paludcs , ftagna , fpecus , lacus , fyros , atque hu- 
jusmodi , qux fedula &ingenti cura femper evitarc oportet. 
Eadem ratione &loca fccundum mareadmeridiem, autoc- 
cidentem fpcc~tantia fugienda crunt, quoniam * Vitruvio au- y iib. 1 e. 4. 
cl:ore , calum meridianum per afiatem fole cxoriente calefcit, meri- 
die ardet , iinde exercitari ftne maguo incommodo nemoibi 
poteft. Quod ft fuperbiflima: atquc innumera; illx porticus ob 
dcambulationes& alias exercitationes, ut fupra retulimus, ere- 
ctas ii ampliflima illa gymnafia ad hoc a majoribus noftris 
magnifice cxacdificata haberentur , nullus profeclo locus aptior 

N n invc- 



/ 



282 HlERONYMI MERCVRIALIS 

inveniri poffet, qui omnibus fere exercitationum gencribus 
magis fuffi cerct : icd, quoniam illorum ruinas vix nobis intueri 
licet , danda opera erit , ut unusquisque locum fecundum 
conditiones jam explicatas cligat, illud femper menterevol- 
vcns, tametfi mulrx fmt exercitationes, qua: loca an<nifta & oc- 
clufa cxpofccre videntur, in lis tamen haudpartimdelectum 
quoque haberi deberc : ut, fi non omnes qualitates, aliquas fal- 
rem earum , & meliores ex iis , quas in medium propofuimus , 

* i. «ktuecd. habeant. Quamobrem fcitilTime confuluit a Galenus,ut domus 
in qua exercitandi funt homines , hyeme calida , seftate frigida , 
vel fempettempcratacligatur, finmiuus, procuretur, neipfo 
prxfertim die calidior frigidiorve iit,quam publicus totius urbis 
aer. Quas omncs praedi&as conditiones uno verbo complcxus 

t tib.3. c 7 . efle videtur b ^tius Amidenus, ubi gcftationem , navigatio- 
nem,& omnem denique exercitationem in falubri loco, & puro 
aere ficri debcre fcripfit. Aliac fimiliter poffent indicari loco- 
rum conditiones , ncmpe inxqualitas fitus, planities , & hujus- 
modi : fed , quia partim explicatx fuerunt , partim fupcrvaca- 
ncae funt,plurima: fub prxdidis comprehenduntur,huictra&a- 
tioni dc loco fincm imponens , temporisexplicationem aggre- 
diar, ubi prius adnotavcro, cogi intcrdum homines CcCc in loco 
a fole percuiTo exercere , qui magnoperc cavere debent , nc un- 

1 3*- f P5 rtic - q 113111 fedcant , vcl quicfcant , fiquidcm c Ariftoteles fcriptum 
rcliquit, fe exercentes fub fole magis uri dum fedent , quamdum 
moventur; quoniam cum inmotufuntaeremagitant, quafi- 
que fpiritu ventilantur; cum verofedent, quia aer immotus 
permanet, vim folis acriorem experiuntur. 

C a p v t XI. 

T>e tempore exercitatiombm apto. 

DVo funt temporis gencra naturalia , ita ab au&oribus 
medicina: appellata, fine quorum obfervatione non 
modo res ad fanitatem pertinentes, verum etiam a&io- 
nes atque operationcs hominum omnes male infelicitcrque 
pcragnntur : altcrum cft univerfale , fub quo ver , acftas, autum- 
nus, & hycms comprehenduntur : alterum particularc , quod 

fingu- 



Piobl. 6. 



DE arte Gymnastica Lib. IV. 283 
fingulorum dicrum horas fcparatim comple&itur. Dixi natu- 
ralia , ad differentiam accidentalium , five contingentium, quas 
non ita perpetuo &iirmoordineeveniunt, ficutilla : nam 
tempus auftrale, aquilonare, boreale, nimis frigidum , ca- 
lidum , aut ficcum , nubilum , ferenum , lucidum , nebulofum 
funt diffcrcntiae accidentalcs inordinate atque contingenter 
evenientes : de quibus in exercitandis corporibusinhuncmo- 
dum breviter itatuendum erit, videlicetiingulasillastempo- 
rum conftitutioncs evitandas effe, in quibus vehcmentiflimc 
ventiperfpirant, praefertim quando pefTimifunt, utauitrales 
& aquilonares plurimi , a quibus corpora motu rarefa&a & in- 
firmata valde laeduntur. fimiliter quoque fugienda funr tem- 
pora nimis frigida , nimis calida , nimis ficca. Nimium enim 
frigus, cum a caloreexercitatorumfuperarinequeat, fortius 
cos afficit j quia , au&ore * Ariitotelc , pingue, h Uboribus J r obf*"** 
confumptum , calorem , & teporem fervwe non potefi. amplius 
corpora motu perfpiratiora , & folutiora effe&a , meatusque 
per fudationem patefa&i frigus intima majore vi penetrare 
pcrmittunt. accedit etiam quod fefe exercentes aercm conti- 
nuopermntant, ac permovent, &iccirco,'utidicebat * Ari- Dr 6 ^ mie » 
ftotelcs, currentahyenie, magisrigent fiantibus. quodaerno- 
Itra ambiens corpora , cum ftamus, ubi femelconcalefa&useft, 
nullam amplius moleiliam infertjcum autem currimus , alius 
atque aliusfubindefrigidusoccurrit, itaqucfit,utmagisrigea- 
mus. Pariter qui in extremis frigoribusexercentur,vehementius 
a rigore percutiuntur ■ nimius pratcrea calor exerceri vetat , 
nccnon ikcitas immodica , quoniam aker calorcm nativum & 
univcrfum corpus immoderate refolvit, altera magis, quam par 
fit , humiditatcs exiccat. Tempus itcm excrcitationibus fcre- 
num,atque lucidum eligendum erit, fugiendum vero nubilum, 
obfcurum , craifum 3 quando fic aer dcpravatus etiam absque 
exercitatione apertos corporis meatus facile fubit, humorcs- 
que fecum invehens mcmbris non fine noxa affigit , & pcr con- 
fequcns graviora non flne ratione corporareddit, animum- 
que dcinceps gravat 5 quod in fereno nusquam animadverti- 
tur, quin potius ab illo corpora ad motum adjuvari,(piritusquc 
fuapte natura luciditati amicos coniirmari, & animum rccreari 

N n 2 pcr- 



Probl. iz- 



284 HlERONYMI MERCVRIALIS 

4 Lib.de a«re perfpicuum eft. idquod * Hippocratem fignificafte puto , ubi 

dixit , rfpx rout ufcutrtv ^TTx&ccfkovnq dwihtoy , ?t, Ta7n/^'jW«TO, ven- 
tres fcilicet rfr Jpiritus temporis conjiitutionibus commuttzri. Por- 
ro de naturalibus temporis exercendi gcneribus variaabanti- 
quis determinata invenio , & primo , quantum attinet ad uni- 
hi. P artt«. vcrfale tempus, b Ariftotcles cx- fententia omnium veterum 
Sf^i.' 1 ' li ' audtorum cen fuit potius exercenda ejje humana corpora in djtate , 
quam in hyeme , fub nomine hyemis , ut Petrus Apponenfis judi- 
cavit , autumnum , hyemem , & vcr intclligens. Atque ad hoc 
credendum ca ratione pcrmotus fuit, quod in ceftatc calor natu- 
ralis languidus acdebilisexiftensminuscibos, crudosquehu- 
mores concoquit : unde excrementa plura generantur , & ob id 
cxercitatione calor nativusmagis excitandus,ut concoquat ho- 
neftius, magisquefudormotuproliciendus, quoexcrementa 
illa exinaniantur , neque intus rctenta putredinem contrahant. 
In hyemc vero , quod validiore exiftente nativo calore , & 
per confcquens melius cibos , & incoctos humores conficien- 
te excremcnta pauciflima gencrantur, atque indc minus illa 
educi neceflarium eft, neque cxercitatio convenir, quaecxi- 
guam utilitatcm afferens periculum magnum adnexum ha- 
bet, ne fcilicet aer hyeme madore oppletus corpora motu re- 
clufa illabcns magnopcre laedat. Ex aitera parte vetuftiftlmus 
c 3 .d= disu. anctor c Hippocratcs , five Poly bus tria exercitandos homines 
admonitos voluit , ut UJJitudinem omni tempore caverent , ut 
deambulationibus matutinis corpm exercerent , ut hyeme frfrigido 
tempore magis ac diutius exercerentur , cejjantes tamen priusquam 
UJJitudinem atque calorem fentirent. Hippocratem dcindcfc- 
rfin)f a? oge cutus d Soranus Ephefius, Paulus 'iEgineta, & alii mcdici 
Tvt*l'll multi a:ftate, & autumno minus ; hycme , & vcre plus excrcen- 
dum efife malucrunt , judicantcs a:Itate , -atque etiam autumno 
corpora ab ambiente aere fatis exiccata fqualentiaque reddi- 
ta haud amplius per motum arefieri debere, ncqucitemca- 
lorem alioqui languidum & imbccillem magis retundcndum 
/ 2. de tuend. minuendumve. / Galcnus vero , multarum rerum , quas me- 
"iet.cp.7. dici fequuntur, auclor bonus cenfuifie vid<jtur, quod fkuti 
corporatempcrataintempcrato tcmpore, nempevere, excr- 
ceri poftulant , fimili pa&o corpora frigida in calido , calida in 

fri- 



DE arte Gymnastica Lib. IV. 285 
frigido, humida in ftcco,(icca in humido cxcrcenda fint : quaii 
fcmpcr illud obfervari dcbeat, ut corporibus ad aliquamin- 
tcmperiem dcclinantibus tempus, atque locus contraria in 
exercendo eligantur. Neque hoc in loco praetermittendum 
cenfeo, quod «Ptiniiisjunior fcribit de cxcrcitationc asftatis a]. 1 ^ 
tempore a fe fieri folita , ubi a Fufco interrogatus , quomodo 
diem arftate in Tufcis difpenfaret , in hunc modum rcipondit 
de excrcitationibus, ubi hora quartavelquinta : (neque emm 
certum dimenfumque tempus , ) ut dies fuafit , in xyfium me , <vel 
cryptoporticum confero , reliqua meditor & dicio , vehiculum ad- 
fcendo. ibi quoque idem quod ambulans , autjacens, durat in- 
tentio , mutatione ipfa refecia paullum redormio , deinde ambulo , 
mox orationem Grdcam Latinamve clare cr intente , non tam vo- 
ciscaujja, quam fiomachi lego, pariter tamen & illa firmatur. 
Jterum ambulo , ungor , exerceor , lavor. & paullo poft. Non- 
nunquam ex hoc ordine aliqua mutantur. nam ft diu jacpii , vel 
ambulavi , poft fomnum demum leclionemque non vehiculo , Jed 
quodbrevius , quia velocius , equogeflor , venor aliquando. In par- 
ticulati porro tcmporc exercitationis defcribeudo Ariftoteles 
aliquandomotum eum ( ut ipfi etiam imputat ^Plutarchus) MibJewend. 
qui poft fumptum cibum fit, commendavit, eo quod tunc unn ' 
calor a motu au&uscibum mox ingeftum facilius concoquat , 
cujustamen contrarium cvenit, quando per motum calor a 
ventriculo ad univcrfum corporis ambitum rctra&us non 
folum non adjuvat concoctioncm , quinimmo tmpcdit , cru- 
dosquc&indigcftosfutccosintravcnas rapit. Igitur ft ? Arifto- , Loc.dc. 
teies hanc habuit fcntcntiam , in manifcfto errore dcprchendi- 
tur, tantomagisquod Hippocrates, Galenus , &omnesdcni- 
queprobati medici uno ore pronunciarunt, fcmper exercita- 
tionem ante cibum ejfe faciendum wWsp fi dicebat ^ Galenus, bo.&ma. C 

y.iyitw t& v *' tU» vytelcw to zrfs <$<riTei<£w t yvuvoLciov, htw yjj\ fiAocGtpuiuTov {uccu 

&ki oiTtnriv y, ztcIok >c/v>j<r<c. id cft , quemadmodum enim ad fanitatem 
maxime conducit ante cibum peracia exercitatio , ita quivis mo- 
tus pojl cibum permciofiffimus exiflit. Nam dum exercitatio 
cibos prxccdit, duplcx , ac utraque infignis fucccdit uti- 
litas, altcra, quod calor nativus cxcitatur, augetur, & ad 
fiituram conco&ionem pcrbellc prxparatur, altera, quod 

N 11 3 fuccos 



2 86 HlERONYMI MERCVRIALIS 

fuccos utiles in univerfum corpus , prout deftinati funt , optimc 
diftribuit, excrementis facikorem exitum praebet : qua: aiioqui 
fi rctineantur, obftru&ioncs, ac multos alios morbos retufo na- 
tivocaloreprogignerefolent. Ex advcrfo fi poft cibum quis 
exercitationes adeat , nedum univerfi corporis habitui innume- 
rx cruditates infarciuntur , vcrumetiam univerfalis fuccorum 
coctio impeditur. id in omnibus cvenirc teftatus eft Theophra- 
ftus , ubi, quae coquuntur , a motu impediri hunc in modum 
fcripfit , iar« *, tx 6\|/o'jn^/« KttAueiwj, jw>j ov kouqu ki vj^x. Quocirca 
magnopcre damnandi funt Erafiftratus, atque Dioclcs , qui fal- 
fts rationibus decepti fanguinem excreantcs phthificos , alios- 
que plurimos valctudinarios dcambulationibus poft cibum 
« CcL Aur- <* exercebant. Quae tamendemotu vehcmentiorc intelligenda 
«p.*'«. C & 14. P uto » quod Avicennas exiguum a cibo motum in ventriculo 
melius eum accommodare , praefertim quando mox dormien- 
dumeft, docet. quod etiam Ariftotelem fignificafie confen- 
taneum eft , ubi fcripfit ambulationem poft ce?iam efficere , ne ad os 
ventriculi fupematent edulia. Tria tamcn hoc in loco obfervan- 
da cfie judico : primum eft , utnullm exercitationemmoliatur , 
nifiprius excrementaper nares , os , alvum , & veficam expulerit , 
cum haud tutam efle cxercitationem non inanito corpqre cla- 

* 2. detuend. ment ^Galenus, & { Avicienna, &adha?cetiamhefternusci- 

* ui>. c ?a*3. bus apprime concottus fit $ quoniamfipriusvel pofterius quis 
doc.2.« P . 3 . excrc i tat i oncm adeat, autcrudishumoribus, variisque recre- 

mentisimplebi.tur,aut pallidx bilis proventum augebit. cogno- 

fcetur autem cibum jam conco&um efle , tum ex eruftationi- 

bus, tum exurinis, quacdumalbidioresfunt, abftinenduma 

motudemonftrant, dum veroex albidis flaviores evaferunt, 

jam tcmpus exercendi adefle indicant. Sccundum obfervan- 

dum cft , neftomacho immodice vacuo acpiane efuriente labor , vel 

exercitatio obcatur : quoniam hoc pa£to eveniet , ut ingeftus ci- 

bus , necdum accommodatus, concoctusve a ftomacho rabien- 

te, & confequenter amembrisvaldefamelicisavidenimisra- 

piatur, & proinde cruditates , & obftructioncs innumerx fub- 

d z.Aph. itf. oriantur, quodprobeintelligens ^Hippocratesdixit : otutXifMg 

fcn. 3 . a tt«. 1." * mvvTtGv , id eft, ubifames , laborandum non eft. Tertium obfer 

«p- j- vandumeft, neftatim poftexercitaUoncmcibm afjumatur , fed 

modica 



(Jepid. 3 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 2S7 

modica interjiciatur mora,quousque fervor remittitur & agita- 
tio corporis jam fedata appareat. idquod Spurinam fenem in 
fanitateconfcrvandadiligentifilmum obfervafie femper, au- 
cT:or eft Plinius Junior : quodque * Galenus, & ab Erafiiirato, & 
ab aliis antiquoribusmcdicis confirmatum fuifTc, fcribit ; craill 
tamen, qui tenuiores fieri ftudent, excipicndi funt , quos *Hip- * *" Ep ; f 
pocratcs five Polybus anhelantesab exercitationc cibum cape- 
reconfuluit in libro de falubri diaeta. 'Ariftotelesquoquehoc * partic s . 
ideo non efle faciundum cenfuit , quoniam corpus ftatim poft P ™ L * 8, & 
exercitationem adhuc purgatur , a laborc nondum quicfcit, & 
pra:tereaexcrcmentacitataredundant : unde nec fames tunc 
oritur , neque calor cibo coquendo vacare poteft. ob quod mi- 
nus etiam exercitati debent ftatim frigida lavari, aut vinum, vel 
aquam frigidam potare : afrigidaenim lotionehominem laedi 
metus eft , utpote qui jam ex multa exercitatione , & rarior eft 
redditus, & vacuus ; vinum fimiliter caputcxercitatis ftatim 
exhibitum vehementer ferit , quaratione iilud prorfus evi- 
tabant athletac poft exercitationes , fi ^Galeno credimus : fri- d ? . dcfa , ub> 
gidum autemvaldequodcumquepoft exercitationes illico af- d ' iua t'^ 
fumptumvcntrem , & jecur offendit , nonnullositemnervis 
oblxfos , atque alios fubito mortuos , quod poft vehmentem 
exercitationem vinum frigidum valde biberint, refcrt^Gale- '*<fc*e«fr. 
nus. De hora autem diei particulari , in qua homines fani , de 
quibus fcrc tota cft tra&atio , exercitationibus corporis valctu- 
dinis gratia opcram navare dcbent,ita decretum apud Galenum 
& Avicennam rcpcrio , Vere meridismam horam eligendam ejje , 
quando aeiis ftatus tcmpcratior exiftit : tsiiftate matutinam , 
utdicia:ftiis, quantum fieripoteft, cvitetur, quamhoramin 
dcambulando commendafle fimpliciter vifus eft /Hippocrates, /j. 3 j e di»ta, 
quamquc fcmper adamaflc Alexandrum Macedonum regcm , 
apud Plutarchum lcgimus : dum is reje&is obfoniorum artifi- 
cibuslongcfe commodioresfecumafferre, nempe matutinam 
ambulationcm ad condiendum prandium , & prandii tenuita- 
tem ad condiendam cenam dictitabat : Sophocles in Elutra , 
Paufanias&Philoftratus vi. de Appollonio teftantur folitum 
gymnafia Gri?corum,ante folis ortum aperiri,primum Curforcs 
comittijiit leviores excrcitationcs, a meridie vero graviores fieri 

con- 



2 8S HlERONYMI MERCVRIALIS 

confueviffe, ut lu&am, atque pancratium. Autumno & hyeme 

vefpertinam, nifi vel cibus mane fumptus , vel quid aliud vetat. 

Nam cum hisce temporibus mane aer frigidior fit, aliacque diei 

breves admodum partes in negotiisneceffariisconfumantur, 

& praeterea cibus quantumvis exiguus mane fumptus non pof- 

ftt , nift vefpere , conco&us effe , ea fola hora exercitationibus 

apta ab antiquisprobataeft? unde Marcus Antonius impcrator, 

qui valetudinis omniumfuit ftudioftilimus brevillimis diebus, 

A «.dctuend. ut refert a Galenus , fole occidente paUJiram (ubi pila , curfu , & 

vai«.cap. 5 . p U gm atu eum f e exercuiffe puto, quando hujusccmodi exerci- 

tationes ipft fummopcre placuiffe,atque in iis plurimum valuif- 

fe , fcribit , Capitolinus ) ingrediebatur : longijjimis autem hora 

nona , aut ad Jummum decima : Quam horam una cum oclava 

fcre communem omnium hominum in exercendis corporibus 

*LU>4-q^r. fuiffe , tcftari videtur ^Martialis, ubi quomodo Romse diei 

horas difpenfarentur, ad Euphemum ita fcribit. 

Trimajaiutantes , atque altera continet hora ; 

Exercet raucos tertia caujjidicos , 
In quintam varios extendit Roma labores , 

Sexta quies lafjis , Jeptimafinis erit. 
SuJJicit in nonam nitiais ociava paUJiris , 

Imperat extruffosfrangere nona thoros , 
Hora libellorum decima eji , Eupheme , meorum , 

Tr&parat ambrojias cum tua cura dapes ; 
Et bonus Atherio laxatur nefiare C&far , 

Ingentique tenet pocula plena manu. 
Tunc admitte jocos : grejju timet ire licenti , 

Admatutinum nojlra Thalia lovem. 

quamvis alios etiam fuiffeconftat, quihoraabo&avadiver- 
fa cxercerentur : ut de Alexandro Severo imperatore pru- 
dcntifiimo conftat , de quo fcribit Lampridius. ^uodfi nccejji- 
tas cogeret , ante lucem aclibus operam dabat. Tosi aclus publicos 
feubcllicos, feu civiles lettioni Gr&ca variorum auciorum operam 
dabat , poji leciionem paUJirx , aut (phdrijierio , aut curjui , aut 
luciationibus mollioribus imcumbebat,atque inde uncius lavabatur, 
ita ut caidariis velnumquam , vel raro, Jifcinis femper uteretur , m 

eaque 



DE arte Gymnastica Lib. IV. 289 

eaque una hora prope maneret : biberet etiam Jrrgidam Claudiam 
jejunm ad unum prope fextarmm. EgreJJm balneis multum latiis 
Crpanisfumebat, ova deinde, mulfum, atque his refecJus aliquando 
prandium inibat , aliquando usque ad cenam dijferebat , pranfm efl 
tamenfiepim. a Horatiusquoquepaullo diverfms, & feipfum, & |Jr > ' 1, fcr * 
alios libere viventes in exercitationibus efficerc folitos, attefta- 
ri videtur, ubi poft multa haec fcribit. 

Adquartamjaceo ,pofl hanc vagor , aut ego fec7o , 
Aut fcripto, quod me tacitumjnvet. ungor olivo , 
Non quo fraudatis immundus Natta lucemis. 
Aft , ubi mefejjumfol acrior ire lavatum 
Admonuit 5 fugio rabiofi temporafigni. 
Pranfus non avide , quantum interpellet inani , 
Ventre diem durare ; domefticus ocior. h&c eft 
Vitafolutorum mifera ambitione gravique : 
His me confolor vitturum fiuavius , ac fl 
Jgudflor avus , pater atque meus,patruusque fuijfent. 

Illud tamen hoc in loco nequaquam praetereundum exiftimo , 
quod majores noftri, quorum major pars velexiguumquid, 
vel nihil omnino mane manducabant , femelque tantum in 
die faturabantur , hora o&ava diei , vel nona commode exer- 
ceripoterant, autetiam occidente fole. Ceterum state no- 
ftra , quando vix unurn , aut alterum eft invenire, cui non fit 
in more pofitum , & vefpere , & mane cibis faturari , nulla in 
omni tcmpore opportunior apparet hora, quam matutina, 
palilloantecibi fumptionem; nimirum cum corpora leviora 
& ab excrementis magis libera , magis ob prxvium fomnum 
valida,magis deniquc aquibusvis impedimentis foluta funt, & 
praeterea minus imminct pcriculum, quin externus cibus probe 
confedus fit : ficut contra in vcfpere , cum nondum cibus con- 
coclionem aflecutus eft , corpusque fuperftuitatibus magis red- 
undat, magisquegravatur, potiusquiefcendum,quarnexercen- 
dumefle,quisquevidet : utiquoqueanimadvertifle b Aviccn- JLtoifc** 
nam arbitror , ubi dixit : Jn hyeme vero rationi conveniens 
erat , ut fere usque advefperam tardaretur , fed alta prohibentia 
hoc vetant. Erit itaque fere perpetuo noftris hiscc temporibus 

O o manc 



290 HlERONYMI MERCVRIALIS 

mane ante cibumquibuslibetfanisadeundaexercitatio, ftquc 
ullusau&orinvenietur, qui poft cibum exercitationem com- 
mendet, modo prudenter confulat, non gratia fanitatis,aut ha- 
bitus boni comparandi illud facere , fed potius gratia alicujus 
particularis affe&ionis curandae cognofcetur. Eft&aliudhoc 
in loco magnopere conftderandum , veteres tam Romanos, 
quam alios multos femper dies atque no&es feparatim in duo- 
decim horas partitos j atque alias diei maximas , ut in xftate , 
alias mimmas , ut in hyeme , alias aquinocliales vocafie : nume- 
f Libde cu - rum autem hunc fcribit "Galenus tanquam omnium utilifli- 
pec. notkia mum ab ipfis delectum ene , quoniam continet , & duplum , & 
Sp U y. mc ' quartum , & fextum , & duodecimum : quas nullus alius poft 
ipfumnumerususquead vigeftmum quartum continere vide- 
tur. Vnde, ne quis horas diei antiquorum easdem cum Italicis, 
& multis aliis noftrorum temporum effe putans,errandi in exer- 
■ citationibus , aut aliis occaftonem habeat , hanc horarum par- 
titionem apud veteres in ufu habitam memoria tcnere debet : 
ftc enim & confuetudines probe judicarc, &antiquas novis ac- 
commodare facile poterit. 



E 



C a p v t XII. 

^mmtfb fieri debet exercitatio. 

X iis rebus , quae medicorum artem conje&uralem , & 
pene incertam efficere a multis creduntur , praecipuam re- 
mediorum omnium adhibendorum menfuram efie , fem- 
per putatum fuit 5 quam nonnulli antiquorum aliquando tanti 
fecerunt , ut quaft cjus cognofcendae fpe deje&i medicina; opera 
exercere recufavcrint. Quaproptcr & medicinx profeflores, 
& illi qui exercitationum ope fanitatem tueri ftudent , omni 
cura & diligcntia opus habent , quo adionum fuarum men- 
furam , & quantitatem cognofcant , ftne quibus incredibilia 
4Lib29. c.i.- errata committi folent, &plerumque (utar * Plinii verbis) 
infcitia capitalis evadit. cumque nos exercitationis totam ar- 
tem tradere profitcamur , jamquantumunusquisqueexerceri 
debeat , monftrare conabimur. Et ne ftngula explicantibus ni- 
mis divagetur oratio , univerfa quantitatis excrcitationum 

trada- 



DE ARTE GlTMNASTICA Lib. IV. 2$>I 

tractatio ex his conftabit. £um ejje debeat exercitationu cvmmu- 
nu terminus : ^uantum fortes , quantum debiles , quantum fenes* 
quantum r oiri , quantum pueri exerceri debeant ; quantum hye- 
me, aftate, vere , & autumno ; qujwtum tempcrate viventes , quan- t 

tum humidi, calidi,fiigidi, drficci ; quantum valetudmarii ; quan- 
tum non affueti. his ctenim cognitis nihil, quatenus ad praefens 
caput attinet , defidcrari jure poterit. Sed antequam rem ag- 
grcdiar , adnotandum duco, de corporibus aegris non futurum 
fermonem; turn quia paucas cxercitationes requirunt; tum 
quia fecunduni morborum varietates variantur exercitationum 
Ipecies, atque mcnfura 5 & iccirco certa ratione definiri ne- 
queunt. Terminus igitur cxercitationumcommunis, quem 
4 Galenus , h Oribafius , ' Avicenna , d & iEtius e Hippocratem a ? . dc lods 
iecuti docuerunr, duplex eft, unus, quando fcilicet vapor fudo- I lK! coi- 
rialiquantisperpermixtusfentitur, venaeintumefcunt, atque ^"L"*. 
anhelitus permutatur : cum enimabexercitationeduorequi- **• »• «m« 
rantur , mcmbrorum robur, & calons auctio , qui luccos con- * 6. epid.con, 
coquat, conco&os nutriendis membrisdiftribuat, atquede- 
mum inutiliadiflipet, nifi exercitatio tanta fit , &adfimilem 
terminum perveniat : nequebene, nequeperfe&eillaomnia 
obtineri pofiunt, alter terminus eft,uttamdiu exerceatur unus- 
quisque , quamdiu color floridus ejus facici, & corpori ingenc- 
ratur ; motusque acriter, aequabiliter, & concinne edit ; nec ul- 
Jam efFatu dignam laflitudinem percipit. quod ft calor evane- 
fcere incipiat ; vel corporis moles paullo contra&ior videatur ; 
vel laflitudo jam immineat : illico defiftendum eft ; ne , fi ulte- 
rius progrediatur , corpus plus j ufto gracilefcat : boni fucci una 
cum malis cxhauriantur : & tandem calor naturalis debilior 
reddatur; & ideo loco roboris acquirendi vires potius deftruan- 
tur. iimiliter ubi motuum alacritas , asquabilitas , vcl concinni- 
tasremitti quippiam,collabiquecernirur; utiqueftatim define- 
re oportet ; itidem fi in fudore accidat ulla qualitatis ejus,quan- 
titatisve mutatio,quippe quem,& copiofiorem femper, & fervi- 
diorem edi pareft, prout motus vehementiores fiunt. cum igi- 
rur is aut minor,aut frigidior redditur : tum lcito corpus cxhau- 
riri, refrigerariquc, & ficcari plus jufto. & proinde corporicxer- 
citandodiligenterattendereconvenit, ut, quando praedi&o- 

O o 2 rum 



292 HlERONYMI MERCVRIALIS 

rumfignorumaliquodapparerejam incipiat, protinus exerci- 
tatio dimittatur. Atque hi funt communes quidam termini, 
quos magna fcte exercentium pars continere debet. Succedunt 
pofteaparticulares, proquibusitadecretumvolo, quod vali- 
di diutius ceteris ( nifi quid aliud obftet) exerceri pofiunt, 
quamvis etiam vires aliquantisper fatifcerent ; nimirum qux 
facillime refurgere poflunt. debiies parum certe exerceri opor- 
tet, alioqui fi in his vires vel tantilium patiantur , diflicul- 
ter , & longo tempore reparantur 5 & iccirco fat ipfis erit in- 
calefcere citra fudoris principium. Senes dum fe exercent 
omni cura fudorem effugere debent 5 nempe ficci & aridi exi- 
ftentes , ita majorem ficcitatem contrahunt 5 praeterea cum 
jamdixerimus, exercitationes in juventute confuetas in fene- 
ctute congruere , hocinloco fciendumeft, femper fenes mi- 
nusquamjuvenesfolebant, exercendos efie , omninoquelaf- 
fitudinis fenfum eftugiendum , terminumque exercirationis 
eorumfamis excitationem ponendum 3 ficuti Socratem jam 
fencm fc cxcrciiarc , donec efuriret, folitum legimus. Viri, 
fub quibus comprehenduntur omnes intra adolefccntiam & 
fenectutem exiftentes, moderatas exercitationes poftulant: 
velenimorTenduntur, fi plus jufto exerceantur, vclpaucuni 
omnino frudlum capiunt, fi minus , vcl utroque modo pravum 
aliquem habitum contrahunt : quocirca terminns communis 
jamexpofitushis omnibus mirifice aptabitur. Pueri a primo 
usque ad tcrtium aetatis feptenarium multis laboribus probe fuf- 
ficere poflunt. quocirca & incalefcere , & anhelare , & fudare 
& aliquantispcr defatigari ipfis impune conceditur : excre- 
mcntisenim plurimis ob vivendi imprudentiam exuberantes 
a fudonbus, &laboribus multis juvantur ; viribus autem va- 
Jidis pollentcs a levibus defatigationibus minime offcndun- 
tur : haud tamcn modum in labore pucros unquam excede- 
re convenit , & tanto minus , quanto primo feptenario vici- 
niores cxiftunt, fiquidem intempeftiva cxercitationis duritie 
corporis pueri adaudum , a natura quam maxime compa- 
rati inhibetur audio, obquodpa:dotribasnonnullos fui tem- 

f»nircap.7o.' boris damnavit <* Galenus quod plus aequo pueros exercercnt. 

jr.poimc || m |ij ter gr b Ariftotelcs improbandos judicavit Laconas , qui 

nimus 



i.dctuend. 



a. Tn 'ib. dc 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 293 

nimiis laboribus & exercitationibus pueros efTeratos redde- 
bant, ftcut &illas nationcs , quac athletarum habitum labori- 
businpuerisgenerareftudentcs eorumcorpora dcformabant, 
augmentumque imped iebant. Nam inter eos, qui Olympia vi- 
cerunt, duo, vel tres tantum extiterunt , qui iidem adolefcen- 
tes & viri ftnt vi&oriam confecuti , quod per violentas & plu- 
rimas pueris adhibitas exercitationes una cum auctione corpo- 
ris robur atquevisauferebatur. multum itaque cxerceri pote- 
runt pueri , fed non immoderate. Hyeme multum excrcen- 
dum,citra tamen fudorem , ne frigus magis obftt, & quoad uni- 
verfum corpus incalefcat. Vere plus, & usquead fudorem. 
Autumno minus, minime omnium aeftate, quando, (quidquid 
dixerit Ariftoteles ) neque fudare, neque incalefccre, neque 
defatigari omnibus ab ambienteaere fatis & defatigatis, & 
debilitatis expedit. Qui temperatam vitam degunt , etft paucis 
fuperfluitatibus abundent , & icciro minori exercitatione in- 
digere fecundum « Galeni fententiam videantur,nihilominus & ciii" 10Y& 
ipfi moderateexerceridebent, neocio torpefccntia mcmbra, mafuc - 
calorvc fopitus , proprium & naturalcm habitum remittant , 
neve excrementa etiam intemperate vivcntibus neceifario ge- 
nita retineantur. Incontinentes autemftcutmulta cxcremen- 
ta, multosque humoresfupervacaneosaggregant, itamultis 
excrcitationibusaclaboribusopushabent, quxhumoresillos, 
excremenraque abfumant, quaeveprofundosfomnos inducen- 
tiafeliciusconcodioncm adjuvent; fiquidcm t> Galcnus foflb- f iC , -J i,im ' 
res & meflbrcs , idco a pravo vivendi generc minimum quid 
offendi fentit, quoniam a laboribus in profundos fomnos 
dcmifli ctiam deterrima probe coquunt , & ad meliorem 
naturam reducunt : ideo ifti , modo vcl crudorum in corpo- 
ris ambitu latentiumhumorum copia, vel virium debilitas, 
quaehos plerumque comitari folet, vel aliud quid non pro- 
hibeat , quanto plus & diutius exercebuntur , tanto magis ftbi 
confulcnt 5 fivc incalefcant folum , ftve fudent , ftve etiam le- 
viter defatigcntur. Humida corpora multam exercitationem 
requirunt, quo a motus multitudine humiditas nimia exic- 
cetur; unde ifta tamdiu exerceri poterunt, donec citra vi- 
rium dcfecl:um largus efHuxcrit , ficca minus exerceri de- 

O o 3 Dent > 



294 HlERONYMI MERCVRI ALIS 

bent, neque umquam calorem, fudoremve in exercendo fc 
expe&are. Frigida quoad tota fe calefa&a percipiant , exerci- 
tari expedit. Calida vero parce exercenda funt , nec umquam 
aut fudorem , aut incalefcentiam , aut infignem anhelitus mu- 
tationem in ipfis exfpe&are decet. Calida prasterca & ficca cxi- 
gua , vel nulia exercitatione gaudent , ne tam caliditas , quam 
fccitasftmulaugeantur. Frigidis & ftccis ratione frigiditatis , 
& usque ad manifeftam incalefcentiam exercitatione opus eft -, 
ob ficcitatem a fudore valde caverc debent. Calida & hu- 
mida moderata cxercitatione uti convenit , quoniam puftlla 
humiditatem fuperfluam non diminuit , multa nimis eliquat , 
& calefacit , indeque morbofas fluxiones parere folet. quo- 
circa vehementem anhelitus alterationem , veliementemque 
calefadionem ea erfugere necelfum eft. Frigida porro&hu- 
mida eatenus exercenda funt , quatenus anhelent, incalefcant, 
atque etiam paullifper fudent. Summatim hujuscemodi cor- 
pora omnium maxime exercenda erunt,ita namque cxcremen- 
titiae humiditates , quibus oppleta funt , inaniuntur , calor na- 
turalis excitatur, & perbelle concottiones omncs perficiun- 
tur. Demum valetudinarios , qui mox a morbis refurgunt , 
exigua admodum exercitatione uti debere,nemo ignoratj quo- 
niam horum vires infirmae valde exiftentes , calorque debilis , 
& membra exiccata, fi multa exercitatione agitentur, non 
poffunt non fummum detrimentum fentire : proinde iftiintra 
anhelitus mutationem , intra caloris adventum , intra deni- 
que defatigationem quamlibet exercendi funt : prout tamen 
iftireficiuntur, viresque crefcunt, & meliusculi efte ccepe- 
runt, adjicere debent exercitationes. Poftremoquiexercita- 
tionibus inaflueti funt , cum pravam illam confuetudinem de- 
ponidebere, jam oftenderimus, prius expurgari ab humori- 
bus& fuperfluitatibus cx fegnitieortis fecundumGalenicon- 
ftlium debent, alioqui periculum imminet, ne a fluxionum per- 
niciofismorbisprotinustententur : deincepsprimo parcifttme 
exercendi funt per aliquot dies , poftea exercitationis modus 
paullatim augendus 5 quousque ad terminum illum perven- 
tum ftt , quem inalTuetis fufficere , & citra ullam moleftiam ca- 
lefacercexperientia docuerit .: eo femper ( quod fupra quoque 

demon- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV. 295 

demonftravimus ) animadverfo , omnibusimmodicamexerci- 
tationem nocere , nempe quae pueris incrementum adimit , & 
membra colliquat, viris inzequales intempericsgignir, atque fe- 
breminterdum, iicuti deillo immodice excrceri coa&o nar- 
rat * Galenus in libro de cauflisprae inchoantibus > fenibus im- « Caic. j. de 
medicabiles laflitudines atque ficcitates parit ) omnibusque tan- ymp * cau ' 
dem aliquid fcmpcr boni effluere facit. Quamquam Ariftote- 
les 1 1. Ethic adEudemum libro, ubi virtutem mediumefie 
probat , exceflum in exercendo defeftu magis laudat , ficut in 
cibo contrarium , otov ( inquit ) k& «& ™ wp* ™ $* ™ rf ™ ve>i * V V *~ 

vonfov n owepCoAJj t? i^ei^ioa jc, ifyv-nfov t»^I<t» , bi $i vff&jjj jfeJfcH- 

^ts \senfQohw t & quae fequuntur. Immodicae autem exercita- 
tionis hsec fi°-na funto , dum articuli calidiores effc&i fentiun- 
tur 5 dum univerfum corpus aridum & inaequale apparet : dum 
in motu fcnfus doloris cujusdam ulcerofi fuboritur 5 dum la- 
borcoade, &nonfpontedimittiturs dum poft fudorem pal- 
lor fucccdit, ficut in athletis immodice exercitatis evenire con- 
fucvnTeauaoreft * Ariftotclcs; duminfolita denique, acval- &$££** 
de molefta laflitudo percipitur. Tota itaque quantitatis cxer- 
citationum ratio his omnibus nobis praefcripta fit. Quod fi 
multa particularia a quoquam reperientur, qus a nobisaut 
ignorata,aut praetermifla videantur , illud fciat , nihil quod ad 
univerfam artem neceflario pertineat , cfle , quin vel explicitc , 
vel implicitc a nobis comprehenfum habeatur, quamquam 
etiam multac exercitationes funt, quarum quantitatistermi- 
num non exprciTimus , quod a termino illo communi prse- 
fcripto eorum menfuram accipi volumus. 

C a p v t XIII. 

De modo exercendi. 

PRaeter locum, tempus, & quantitatem , quaeinobeun- 
dis excrcitationibus fumma cura obfervari debere de- 
monftravimus , adeft & modus , qui ut in illis ipfis , fic in 
plerisque aliis rebus re&e peragendis tantum poteft , ut , nifi is 
adhibeatur , cetera omnia fupervacanea reddantur, infinitisquc 
prope erroribus jam via latiffime pateat. Qua de rc maximead 

hujus 



Z$6 HlERONYMI MERCVRIALIS 

hujus tra&ationis abfolutionem pertinet, ut modum, quem an- 
tiqui in exercendis corporibus tenuerunt , quoque temporibus 
noftris unusquisque fanitatis ftudiofus uti non fine fruclu po- 
teft , & debet , apertum brevi fermone faciamus. Modus igi- 
tur, quo veteres ad fanitatem ufos legimus, fuitis, quem 
« 6. coiica. a Oribafius Pergamenus Juliani imperatoris mcdicus , * JEtius 
Vilb i.Stn. Amidenus, & Arabum dodiffimus ^Avicennain mediumat- 
?*yti!'fcn. tulerunt. Viri namque & juvenes exercendi ubi lotio perfc&a 
j.cap.j. concoctioapparebat, fjecibusquealvumexoneraverant, ma- 
jor pars fcfc exuebant, mox fricabanturmediocritcr, usque 
quo floridus color in fumma cute refidens , & artuum flcxibi- 
litas , atquc ad omnem motum agilitas perfuadebant ; perfri- 
cati olco duLci inungebantur 5 quot ut magis artus quoslibet 
penetraret , manibus undequaque prementibus , & cxplanan- 
tibus apponebatur ; ab undione qui ludatione exerceri vole- 
bant, aut pancratio pulvere confpergebantur , alii protinus 
in exercitationem, prout cuique altera alteri utilior, atque 
gratior apparebat , defcendebant , p era£ta exercitatione paul- 
lum quiefcebant , deinde ftrigilibus , vel afperiusculis pan- 
nis ftrigmenta a corpore eradebant; quo fado aliquando 
rurfum fricabantur , Sonfc&v&jruiy dida frictione , funili- 
4 .iib.i.cap.i. terque ungebanturalias in fole, alias ad ignem, ut ''Cornciius 
Celfus teftatum facit : ficque fere femper balneum ingredie- 
bantur conclavi quam maxime alto , lucido , & fpatiolo , ra- 
rius feipfos induentcs ad capiendum cibum acccdebant. Atquc 
hic totus erat modus , quo vel in gymnafus publicis , vel in pri- 
vatis locis major pars Jibrorum hominum,& eorum qui valetu- 
dini curandae, & bono habitui comparando folcmniter incum- 
bebant,frequenter utebatur. Nec quisquam mirctur, quomodo 
liberi homines fingulis diebus tot corporis curis occuparentur , 
quando omncs homines, nedum clariores quotidiedcfricari 
folitos,multi audorcs, & prsfertim Columella memoria: man- 
darunt. de quo defricandi more & modo, fi Dco placuerit, ali- 
quando tradationem huic adjicicmus. Ceterum verifimile rit 
quamplurimos alioscxtitifle , qui vel negotiis publicis, priva- 
tisque impediti : vel neceflariis variarum artium operibus de- 
tentij vel aliqua valetudinis rationc coacli hocpacloniinimc 

cxer- 



NA VMACHI*. ID. EST mVAUS. FV6KX 
Ex veturti. 1**» " """""""^ 









m 


Nl 1 








1* 


,lE^'ia^ Ah~ aSa^LMK 


11 


MWs 


IRg^MS(LMKy^ 


jWtlllllllllllllllllllllllllll 

iJMiiiiiii' ild» ■ w 


llllllllllilll 

"lli.HH 


IHIhllllllll 

H£-'' S 
illllMHI 


iiiiiiiiiiiiiiiiiin 
-4m 



rn^ 



rnn 



m 

m 



mm 



ONVPHRII. PANVINII . VERONENSIS . 

tnomimentis graphica deformatio 



tTW^: 




■\ 



1 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. IV*. 297 

cxercerentur , fed fri&ionibus & undionibusdimiffis, quas- 
cumque poterant exercitationes ample&erentur 5 ficuti & mul- 
ti reperiebantur , qui prjedi&arum cauflarum aliqua nullo mo- 
do exercitationibus vacandi otium habebant 5 quibus omnibus 
cxa£fciore vi&u, & fanismedicamentisopusefletradit <*Gale- Jb^bon & 
nus. Verumenimverocumxtatenoftragymnafiaillaobexer- *«•*«* 
cendi commoditates ab antiquis fabricata in ufu defierint efle , 
neque gymnaftas & paedotribas , neque aliptas & reun&ores 
habeamus , a quibus fricandi, ungendi, tandemque quomodo- 
vis exercendi modos , atque commoditates quxramus , fat erit 
illis, qui aliqua neceflaria occalione impediti libere iciic exer- 
cendi ocium ncquaquam habent, ut potius quomodocumque 
poflunt , exerceantur , quam femper in confummata quicte de- 
gant 5 modotamen hoc unum obfervcnt,ne ftatim a cibo exer- 
citationes eas , quas gratia fanitatis facere volunt , folicitc 
nimis adeant, ied faitem aliquot horas interponant, quo 
quam minimum fieri poteft nocumentum inde fcquatur. Por- 
ro qui fus fpontis funt, &majoriociopropriorumcorporum 
cufx iibere vacare queunt , hxc omnia diligenter obfer- 
vare debent, primo , ut corpus tum afsecibus & urinis, tuma 
mucis & iputis accurate emundare , caput pe&ere, manus & fa- 
ciem abiuereirudeant, ne excrementa in variis corporum cavi- 
tatibus , atque in ipfo ambitu latcntia , a motu cxcitata vapora- 
tionibus offendant; ftrictisque meatibus nonnunquam infarcta, 
aut exercitationis calore eliquata obftru&iones , fluxionesque 
diverfas pariant. Secundo, ut corpus iis indumentis obtegant , 
qua; laborem ipfi fuperaddere ncqueant, quseve intcrim a ven- 
tis,ii qui erunt, vel a frigorc tueantur ; aut etiam fi aeftus urgeat, 
fervorem nullo pa&o augere,fivc fovere queant$nam indumen- 
ta nifl exercitandis prudenter accommodentur , prxter impedi- 
mentum , quod laboraturis in motu praeftare folcnt infigne, fa- 
ciunt quoque , & ut fine motus debita menfura fudent , & alia 
mcommodafuftineant;fiquidem fudor ita indutorum finemo- B r W m]c - 
tumuItoeveniens,veluti b Ariftotelesdifputat,deteriorefteo, 31 3 °' 
qui a labore emanat. & hujus argumentum cft , quod ita fudan- 
tes decoloratiores evadunt , cum humor per fumma corporis 
paflus, atque incalefcens ab externo aere refrigerari non pof- 

P P iit, 



Z$% HlERONYMI MERCVRIALIS 

fit , & indc pallorem facile contrahat , fimukpe corporis per- 
fpiratio , a qua gratus calor emanare confuevit a veftimcntis 
inhibeatur. Tertio obfervandum erit, ut remhTe ac lcniter 
unusquisque cxerccri incipiat , deinceps ejus intentionem au- 
geat paullatim , usquequo ad terminum , qui fibi conveniens 
videbitur , perveniat, atquevehementiamrurfumpedetentim 
remittere eatenus conetur , quatenus fibi jam fatis (cfc exer- 
cuiffe doctus expetientia fentiet : nam fubito ab intenfts exerci- 
tationibus inciperc , non folum imbecillibus ,. fed etiam robu- 
Ju Tn ep3J P . c ftis corporibus fummc perniciofum judicavit * Galenus. Quar- 
to iis , qui inter exercendum fudant , curandum crit , ut pera&a 
exercitatione veftes fudore madefa&as exuant, & ficcasrefu- 
mant, idque fi fieri poteritin loco tepido, aut temperato, 
aut faltem neque frigido , neque ventis perflato. fi etenim hu- 
mecTa illaindumenta retineantur, facile eft carnibus a caiore 
relaxatis iterum fudores imbibi , ficque denuo corporis mea- 
tus obftruitur 5 praeterquam quod panni madidi mox frigefa&i 
horrores , fcetores , ac alias moleftias inducunt , atquc inde fe- 
bres interdum oriri folent. Quinto obfervandum erit , ne (fic- 
ut etiam fupra admonuimus) poft exercitationem quampri- 
mum quieti fefe dedat, aut cibum fumat , fed blando , & val- 
deremifibpotiusaliquo motuutatur, tantumque h capiendis 
cibis abftineat , quoad perturbatio illa , quafique corporis 
flucTuatio aeftuatiove, ab exercitatione genita prorfus cefla- 
verit , eique tranquillitas qusedam & levatio fucceflerit. Totus 
kaque erit exercitandi modus, & ordo, primo corpus a fuper- 
fluitatibus quibusvis emundare, caput peclere , manus ejr faciem 
abluere, fe accommodate induere , tardos, & remijjos motus inci- 
pere , adceleriores & vehementiores procedere , iterumque paulla- 
timremittere,madefattafudoreindumenta exuere, blande poftre- 
mo moveri , & fedata exercitationis perturbatione cibum capere. 
Atque hasc de univerfali exercitationum fpeculatione & me- 
thodo difputata fufficiant.Reftatmodoparticularis fingularum 
exercitationum naturas , atque efte&us enarrare. quod in fe-- 
quentibus libris , quantum fieripoterit, plene praeftare cona- 
bimur* 

Bxplicit liber quartus. 



*99 

H I E R O N Y M I 

M E R C V RIAL I S 

D E 

ARTE GYMNASTICA 

L I B E R Q_V I N T V S. 

C A P V T I. 

JDe ordine *gendorum> &de nonnuUU fcitu dignis. 

Slcuti nullus ab exercitationum particularium cogni- 
tione frudus expectandus eflet , nifi rc&a atqe univer- 
falismethodus, quam fuperiori iibro abunde fatis (ni 
fallor ) tradidimus , optime pofliderctur 5 Ita profedo 
illa infru&uofa, ac propemodum vanaevaderet, nifi haec parti- 
cularium fereomnium exercitationum trattatio, quam aggref- 
furi fumns , illi connetteretur 5 ilquidem incerta , ac fallax ea 
cognitio videri poteft, qua exercitatio univerfali quodam pacto 
accepta juvare intelligitur. fed fi qualis exercitatio, quod no- 
cumentum , quamve commoditatem praeftare idonea fit , co- 
gnofcatur , proculdubio nihil amplius relinqui conftat , quod 
exercitationum quarumvis fcientiam optantis animum explerc 
jure debeat. Et iccirco ne inchoata a nobis gymnafticae tra&a- 
tio imperfe&a relinquatur , in fequentibus fingulos exercita- 
tionum jam enarratarum efFc&us profequemur; atquehos cum 
cxantiquorum auctorum comprobatis experientia teftimoniis, 
tum ex rei ipitus natura infpe&a , quam efle veram conditiones 
rerum inveniendi rationem fcripfit 'Galenus, dicere conabi- « »-M«hod, 
mur. Etne citra ordinem totus futurus fermo vagetur, ita 
materiam hujuscemodi dcclararc inftituimus , ut primo com- 

p p 2 moda 



30(5' HlERONYMI MERCVRIALIS 

moda in corpora humana ex unaquaque exercitationis fpecie 
emanantia,deinde incommoda figillatim explicentur : nam il- 
lud,quod quamplurimis mcdicamentis cvenire u lu comproba- 
tur,ut fialicui corporis parti, & afte&ui profunt > aliis noccant, 
ih exercitationibus item contingere,nemo ignorat. In cxpiican- 
dispraetereautilitatibusatque damnis a membris fuperioribus 
principium iumcntes,utplurimum in ultima atque infima feria- 
tim terminabimus , prius tamen illisenarratis , qu& nullum cor- 
poris particulare membrum refpicerevidebuntur. Hisautcm 
fic pertractatis, duo me faltem pera&urum efie fpcro : Alterum 
quod majori faciiitate, firmiorcque cognitionequicumquehxc 
legent,animis eorum infidebunt : Alterum quod habito a vale- 
tudinis ftudiofis exercitationum ailiduo dele&u , vel nulli erro- 
res, vel quam pauciflimi committentur , ficque demum multi 
eorum pernicioforum morborum evitabuntur, quosdefidia, 
laborimi abftmentia , ac exercitationis ignoratio non contem- 
nendos, quosqucintempeftivusexercendi ufus continuoparcre 
folet : illud namque a narura comparatum efle norunt omnes,ut 
illa , qux corporibus noftris admota inilgnitcr conduccre anim- 
advertuntur, cadcm plcrumque magnum detrimcntuminfc- 
rant, fi vel nullo pa&o, vel pravo ordine, atque omnino impor- 
tune adhibeantur. quod etiam in exercitationibus ipfis fcre con- 
tingere , judicavit a Galenus, ubi fcriptum rcliquit , eos qui ante 
ma. fuc. dfyos , atque opportune jefe exercent , haud exquifita viBus ratione 
opus habere, quin interdum naturae in valetudine commiflbs 
defectus corrigere, quemadmodum ex adverfo illos, & ac- 
curatiore victu , & ailiduis medicamentis indigcre, infupcr- 
que nativam fanitatem corrumpcre, qui neque ante cibos 
aliquopa&o, nequeordine, ac tempore fervatis exercitatio- 
nesadeunt. Cum itaquetaliordinc,qure ad univerfam gymna- 
fticam perficiendam fuperfunt, praxli&is adjungere propoil- 
tummihifit, id ante cetera prcefari operxpretium efle duco, 
nos in fuperioribus gymnafticam facultatem non in curativa, 
fed in confcrvativa medicina: parte collocafle. Et tamen om- 
ncs veterum medicorum fc&as, ac praefertim methodicos, 
quorum principes Afclepiadcs, Themifon, & Soranus cxti- 
tcrunt , in cunctis fere diuturnis morbis curandis exercitatio- 

nes 



a Tnlib. de 
cibisbon. & 



E>E arte Gymnastica Lib. V. 301 

nes aliqnas magnopere commendafie, ut ex libris Cornelii 
Celfi, qui Afclepiadem inmultisfecutus fuir, necnonCselii • 
Aurelianimcthodici, atquc Aretxiclariflimeintelligerelicet. . „J 
quod fimilitcr 4 Galenus, & qui Galenum in dogmaticorum 
fecta funtimitati, magnaexparte confirmarunt. Sednevel. 
me, velilios omneserrafife quisputet, ita fententias noftras 
accipi dcbere volo , quod fcilicet gymnaftica principaliter 
circa fanitatis confcrvationcm verfatur, confequentcr circa 
curativam : nullam etenim exercitationem , qualiscumque 
fit, usquam reperies, quin in fanis corporibus absque noxa 
adminiftrari queat, at paucis quibusdam exceptis , nimi- 
rum ambulatione, geftatione, vectione, ac ftmilibus, vix 
una , aut altcra invenitur , qux a?grotantibus impune concedi 
queat ; immo illa , qua* adhibentur , potius lif remcdia , 
-quam ut exercitationes commendatur, cum in fanis omncs 
excrcitationes folum flant, quo bonam valctudinem tucan- 
tur, optimumque corporis habitum inducant : in cegrotis 
vero iccirco cxdcm adminiftrentur, ut morbo expcllcndo 
aliorum medicamcntorum inftar cooperentur. Quando igitur 
antiquorum in variis morbis exercitationibus aliquibus utcn- 
di confuctudinem in medium adduccmus, non erit, quod 
ullus admiratione capiatur, nosque reprehcndat, tancjuam 
gymnafticam foli confervatoriac infervirc ftatucrimus, quo- 
niam, & nos rci ipfius naturam prac oculis habentcs , ita dcter- 
minandum cenfuimus , quemadmodum vctercs alias cxpcricn- 
tiisafliduis, alias morborum conditionibuspermotipaullo di- 
vcrflusfcntirequidcmvifi funt, fedrevera a fentcntia noftra 
non rcccflerunt. Aliud infuper hoc in loco fumma confidcra- 
tionedignumexiftimo, quod licet in multis exercitationibus 
diverfus cxtiterit antiquorum mos ab eo, qui hodie in ufu eft 
fereapudomnes, veluti pilae exercitatio , lu&a, difcus,pu- 
gnae, atquefimiliaj nihilominus cumparum noftra confue- 
tudo abantiqua recedat, folisque accidentibus quibusdam, 
& non in rci natura differat , fere eosdem effedus , quos illi fuis 
attribuunt , nos noftris darc potcrimus , modo unum , aut altc- 
rumobfcrvemus,antiquos un£tiones,ac pulveresin multis exer- 
citationibus adhibcre confuevifle ,quas nulli hodie , aut quam 

Pp i pau- 



302 HlERONYMI MeRCVRIaLIS 

pauciiTimi faciunt ; atque hoc multi momenti efle ad varian- 
4 t.dedteta. das utrorumque qualitates , quando de his « Hippocratcs verba 
faciens lcripfit , exercitationes in pulvere atque oleo magnas diffc- 
rentias fufcipere , cum pulvisfrigidusfit ^oteumvero calidum* atquc 
inde oriatur , quodhyeme oleum corpus magis augetfrwusprohibens % 
ne quid a corpore demat : ^Efiate vero catiditatis excejjumfaciens , 
carnem liquat , cum dratempore, & oleo, aciabore corpus caie- 
fiat ; quemadmodum ex adverjopuivis in afiatemagis aueetfervo- 
rem aeris , ejr corporis remittens , in hyeme autem frigus & atgorcm 
inducit. praterea major pars hominum femel diintaxat in vespe- 
re faturabatur , noftrates bis cibos fumunt , quod item non pa- 
rum refert ad variandas exercitationum condiciones. Vnde qui 
de noftri temporis exercitationibus aequum judicium fcrrc 
optaverit ; debebit , quid unftiones , & quid una diei faturatio 
importent, exacte penfitare,totumqueillud noftris adimentcs, 
in reliquis eosdem, vel parum diverfos effectus exiftimare. 

C A P V T II. 

Pefingularum exercitationis differentiarum effeflibus. 

TRes praecipuas exercitationum difFerentias ab antiquis 
medicis excogitatas fuifle fatis conftat , quarum prima 
exercitium afem&tma* , five prdparatorium , altera imfe- 
&i7r&TtK3v , tertia ftmpliciter exercitatio nuncupata. Exercitatio- 

* 2 <k mni nem P rac P arator i am > facultatem cogendi, meatus corporis den- 
vaiei ca P .a. & fandi , eorumque laxitatem corrigendi obtinere , fcripftt * Gale- 
vaietap.il. nus - °i ua de caufla athletae, qui denfitate corporum fudores 

impedire , & confequenter robur confervare ftudebant , ante 
ceteras exercitationespraeparatoria utebantur. qnam item ufur- 
pabant quamplures homines poft coitum , ut laxitatem corpo- 
ris in motu venereo genitam emendarent. de meridiano coitu 
loquor , cum ex no&urno oborta laxitas fatis a fomno curarc- 
tur. cujus rei gratia magnopere Soclarumlaudarefoleo, qui 

• s- lymp. a P u d c Piutarchum noctu cbitum ob hoc exerceri debere ad ver- 
57ib.t.cjj. ^ us Epicurum medicum graviflime difputat. ficuti quoque 
f Lib ep ! d fer d ^ aulli ^ntentiam , ' Galeni , atque /^Etii opinionibus prse- 
3. ca P . 8. ferreconfuevi , dumis contraipforumplacitatempus concum- 

bendi 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. V. 303 

bcndi fccundum cibum in vefpere antequam fomnus invadat , 
oportunum exiftere crcdidit : quod laffitudo cx coitu con- 
tra&a obdormienti ftatim remittatur. Exercitationem apothe- 
rapeuticam tam proexercitationisparte, quamprofpecieac- 
ceptam corpora ab immodicis laboribus exu&a cmollire, 
meatusque corporis relaxando cxcrementa purgare , traditum 
cft a a Galeno : unde jure merito poft vehementiores exercita- y a J ec d y a ue " av 
tiones , poft vigilias , poft mcerores , a quibus corporum mea- 
tusclauduntur, viresque non parum deprimuntur , utpluri- 
mum adhibebatur : in iis quoquecommendabatur, quipa- 
teftrae laboribus aflueti , ob vitae ncgotia cogebantur illos di- 
inittere. Exercitationis fimpliciter acceptae diflferentias , quae 
ab^extrinfecis defumebantur , eos effe&us parinnt , quos loco- 
rum ipforum, a quibus fumuntur, condicioncs producere 
poflunt : &ideo, quiincalidislocisexercentur, magisexu- 
runtur, quiinhumidis, humiditatcmcontrahunt, ficquede 
fingulis. corpora namque ab exercitatione rarefa&a facillime 
difponuntur ad imbibendas quaslibet aeris & locorum quali- 
tates. De differentiis ab utendi modis acceptis in hunc mo- 
dum decernendum erit, quod exercitationes perpetuas , five 
continuatae & squabiles magis delaffant , quam inoequabi- 
les. ratio eft eadem , quam attulit b Ariftoteles in problema- b r . pa «ic. 
tibus, videlicet membra, a multo motu refrangi, atque multum &"»; cap ' ' 
efle motum , qui unus & continuus eft , ac aequabilis. inaequa- 
bilem vero non ideo fic delaflare , quia ex mutatione nafcitur 
requics , laborque omnibns partibus diftributus a fingulis mi- 
nus fentitur : qua itidem ratione motusintercifus, acordi» 
natus minorcm defatigationem parit , nimirum cum inter- 
ruptio quietem , quies laflitudinis minus inducat. Exercita- 
tiones cum oleo peracfoe non modo prafentem laflitudinem 
mitigant , vcrum etiam futuram prohibent , ficcitatemque ar- 
cent, ac ad motus promptitudinem majorem generant : cujus 
rei gratia Pollio nonagenarius aetatem fuam oleoextriHfecus 
adhibito acceptam referebat. Qux cum pulvere fiunt exer- 
citationes practcrquam quod frigfdiora confervant corpora , 
efliciunt quoque , ne fudor ita faciliter efRuat , neve illa tan- 
topcre defatigentur. habet namquepulvisex « Galeni fenten- iE^jS 

tia 



4 y. 


k tuend 


valet. 


cap.j. 


* y- 


chro. 


nic. c 


ulc 


e Scft. 3J. 


prob 


14. 



3O4 HlERONYMI MERCVRIALIS 

tia emplafticam vim , refrigeratoriam , ac repercufibriam , ut 
non temere is prxcepent , juvenes tempcratos, dumincall- 
dioribus locis exercentur, pulvcre uti, qui, fi pinguis fit, corpus 
exercitatum minime extenuatj fi autem afper, inftarpumi- 
cofi, vel acer, qualis nitrorfus, exiftat, exercitationes eo peractoe 
mirum in modum extenuanr. Inter differentiasabipfiusixio-. 
tus quantitatibus defumptas primae funt multae , paucx , Sc 
mediocres. Multas corpus ficcare, mediocresobefumredde- 
re, fcripfit a Galenus. exquoliquetmagna cum ratione, b Cse- 
lium Aurelianum inter Methodicos non infimum ad prohi- 
bendam polyfarchiam multas exercitationes commendafle. <de 
quibus etiam locutum exiftimo c Ariftotelcm, quando fcripfit, 
exercitationem ideo oculorum acumini obefle , quia univer- 
fum corpus ficcando,indurandoquepupillae cutem confequen- 
ter indurat, atquc ita videndi acuties impeditur. Ex differen,- 
tiis quoque a motus quantitatibus fumptis magnse exercita- 
tiones magnopere calefaciunt, excrcmcnta inaniunt, fudo- 
rescient : minushismediocres, minime omniurn parva:. In- 
d Gaien.e.je ter differentias a qualitatibus captas fecundum d Galenifen- 
eo^X&^ie tcntiam acuta exercitatio, fiveceler, aut velox corpora cxtc- 
tuend viin.sc nuat carnes & fuccos detrahit, ob idque a Galeno , &■ • iEtio 

hb-6 cap.J. ' /* . 

i 4 . Meth. ad curandum polyfarchiam pne cetens commendatur : lenta , 
cap! 3 i!&Gat atque tarda pinguefacit , & cralliticm inducit : mediocris 
dspu. cpii. intcr utra q UC mc dios effe&us producit. Exercitatio vehemens 
atque robufta calorem quidem nativum auget, fomnos prc- 
fundos generat, & concoqucndis cibis , crudisque humori- 
bus confert, at caput ab illa rcplctur. quocirca mirari foleo, cur 
/•Lib.,.ci8. /Celfus fcripfcrit, infwientcs omnes vehementer exerceridebe- 
re. Valensexcrcitatiorobori augcndo conducit : remiflavc- 
ro languida , ac imbecillis uti praedi&os effectus obfcuriflime 
parit, ficfanitati ac habitui bono minimum juvamentum 
affert, potiusquc arguotantibus ac valetudinariis, quam fa- 
nis accommodatur. Intcr has autemmcdixtumminus, ve- 
hementibus ac robuftis , tummagis rcmiilis , & debilibuseffe- 
£tus eos producunt, & iccirco fanitatis confcrvationem non 
parum adjuvant. His igituf ita determinatis , jam facile evadit 
cuicunque vel mediocri judicio pra:dito intelligerc , quos 

effcctus 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. V. 305 

cfte&us fingute exercitationes , quatenus aliquam ex antediclis 
habcntdirYerentiam, producant. qnod tametiiin recenfendis 
ftngulis non absque animadverfione fuis locis praeterire ftatue- 
rimus, nihilominus haud inutiliter nunc quoque explicatum 
fuifife crcdo , quando jam fxpius demonftratum eft , univerfa- 
les hujuscemodi rerum tra&ationes ad integras illarum notio- 
nes acquirendas magni momenti efle. Illud hoc in loco fcirc 
oportet, in fuperioribus libris multa de gymnaftica bellica , & 
athletica nos difleruifle , ut cxpreflius tota medicae gymnaftica; 
natura innotefceret : at in fequentibus de medica dumtaxat 
fermonem habituri fumus. eo quod illarum effe&us cogno- 
fcere parum omnino confert , ad id quod optamus , affequen- 
dum , folosque fanitatem , aut morbos refpicientes addifcerc 
futficit. 

C A P V T III. 

Df Saltatorit effettibus, 

QVicunque faltationum fpecies apud veteres in ufu habi- 
tas accurate contemplari voluerit , ea ordine tempons , 
ratione , proportione harmoniaque mufica non caruifie 
fciet. & iccirco noftra tripudia j3«jfcwf**V, ac gefticulatorios 
motus, quos tammulieresqiiamvirihodiead libidines & dcli- 
cias exercent illis non prorfus diiTimilcs extare cenfebit. Ve- 
rumtamen illud inter antiquorum & noftras falratiores inter- 
cflenemo nonvidct, quod, ficutiilla? aliquando fanitati in- 
fervicbant, ita noftra, nunquam, vel raro hoc line per- 
aguntur , ut valetudinis confervationem adjuvent ; quippe quae 
utplurimum poft cenam , atque nocte inter ipfas commeffa- 
tiones exercentur , quando potius quieti & fomno vacare pra:- 
ftaret. unde fi faltatio opportune, quemadmodum majores 
noftri faciebant, & quemadmodum cunctas exercitationcs 
peragi debcre, * fuperius demonftravimus , adminiftretur, 4 ^-*«*|C 
quin commoda multa pariat, inficiari minime porcrimus. 
Cnbifticam namque, quamprimam fpeciemfuiffcdiximus, 
brachia corroborare , fimiliter & crura , nimirum quae po- 
tiflimum agitentur , quivis intelligere poteft. Itaque qni 

Q^q brachia 



306 HlERONYMI MeRCVRIALIS 

brachia robufta corpusque undequaque rlexibile habere cu- 
piunt , hac cxercitatione frequenter utantnr. cetcrum quia , 
dum in caput faltatnr illudque ad tcrram fle&itur , primo caput 
valdc repleri ncccflarium eft , fecundo vifcera omnia quaflari , 
inteftinaquc fuis locis dimoveri , & tandem dorfum ac articu- 
los, qui in flexionibus vehementercommoventur, magno- 
pcrc pati , rationi confentancum eft , ideo fugere ipfam expe- 
dit iis , qui ulia ex parte caput dcbile , vifcera infirma , lum- 
bos, articulosqucimbecilles, vel natura , vel cafu aliquo for- 
titi funt. Tertiai faltatorix fpeciei ( de fecunda in fcqucnti ca- 
pite tra&abitur ) quam veram orchefticam appellavimus , ejus 
quamplurima apud antiquos fuerunt genera , quse ferc omnia 
hodie abolita , vel faltem non ufitata efle cum conftet, fuperva- 
caneum foret fingulorum efFe&us percenfere. proinde fat erit 
illa adnotafle , in quibus praeftandis , & cuncta illa conveniflc, 
atqtie ctiam noftram convenire verifimile videtur. ^fovouixv 
etenimllve mamum geJiicuUtiomm attenuarehumores, atque 
* i. de dista. furfum carncs trahere , placuit a Hippocrati five Polybo , quam 
prop. nem. f immtcr m inveterato capitis dolore, ubi paullatim malum ibl- 
bUb.ixMn. vitur, commendavit b Aretaeus , veluti & in vertisunofis , cpi- 
lepticis, ccehacis. Saltatio demum, qux motu univcrlum 
corpus calcfacit, arcendis rigoribus, atqiie ctiam nonnullis 
tremoribus valdc accommodatur : privatim ubi ftomachus 
in concoquendo laborat , crudosve humorcs aggregat , utile 
remedium exiftit. praetcrea labantcs coxas , infirma crura, ma- 
le tutos pcdcs , usque adeo confirmat , corroboratque , ut 
pauca invcnianrur, qua; fimile auxilium pra-ftare queant. nc- 
quc itidcm altcri ccdithujusccmodicxcrcitatioincxtrudendis 
a renibus , five vcfica lapillis. Cctcrum quod praegnantibus 
einiib.dena- mirum in modum noceat, tcftatum reliquit f Hippocrates, 
p t inctpia!' in ubi cantatrici mulieri, qux ne calumnias fubirct, utcri fce- 
tum abjicere cupicbat, confuluit, nt faltarct, pollicitus ca 
faltatione conccptum corrumpcndum clTe , veluti poftca con- 
tigit. Quicunquc vcro caput dcbile , ac vertiginofisaiiecti- 
bus obnoxium habent, proculdubio ab illis circuitionibiis, 
verfuris, motibusque continuis ofTcnduntur : fimilitcrob- 
Jaeduntur quibus oculi illacrymantur, aut in vidcndohebe- 

tcm 



de arte Gymnastica Lib. V. 3 07 

tem acicm habcnt, pcrindc namque in tripudiationibus ali- 
cui evenit , ac in rotationibus , in quibus fsepe oculi tan- 
tum detrimentum patiuntur , ut nihil omnino vidcant , at- 
que interdum cadant. Rencs languidos , & fupcrcalefa&os 
habcntcs , feminisque rluxum, yjvofto/a* a Graecis vocatum,qua- 
libet dc caufia incurrentes a faltationibus abftinere convcnit : 
alioqui eorum aftc&ioncs ex motu calefaciente magis recru- 
defcunt. Atque haec omnia a me di&a intelligantur de ca fal- 
tationis fpeoic , quam antiqui ftne armis obibant. quod ft quis 
armatx , quam vocarunt , faltationis conditiones pernofcere 
avcat, in hunc modum vere atque breviter ftatuere rem pote- 
rit , videlicct omnia quac ab illa gignuntur vel bona , vel mala, 
eadem ab hac effici, nifi quod armatavchcmentiusmembra 
cxcrcct, magisque illa incalefcere , &fudare facit, ob quod , a dctuCBi 
* Galenus inter vchementes exercitationcs non in poftre- vaict. 
mo loco pofuit, dum quis gravi armatura te&us celeriter 
agitatur. 

C A P V T IV. 

De ludorum piU efjettibw. 

LVdorum pilai^ntiquitus complures cum apu4 Latinos, 
tum apud Grxcos extitifle fpccics , abundein *fecundo *c«p.***; 
libro indicavimus : ex quo nullum operaepretium eft hoc 
in loco , ubi folas exercitationum qualitatcsexplicarc propofui- 
mus , eadcm repetere : illud duntaxat animadverti volo , quod 
ctfi noftra ludorum pilae genera vetcrum gencribus undequa- 
que non refpondeant: funt tamen magna cxparte valdciimilia: 
& ideo eorum commoditates , atque nocumcnta ftngulatim 
cnarrarcftudebinius, ut fa&a noftrorum cumillis compara- 
tione, quid confcrant, quidvc noceant, utraque ftmul cognofci 
poflit. fed ne tra&atio ifta confundatur, ficut alias fecimus, 
p.rimoGrsecosludos, dcinde Latinos profequcmur codcm qr- 
dine , quo fupra ufi fuimus. In eo etenim convenire cuncta 
harum cxercitationum gencra cenfuit c Avicenna , quodfor- 'iA-i-fe»* 
tes exiftunt. Hoc prsterea commune ex omntbus hujuscemodi 
ludiscommodumpercipitur, quodqui in ipfis, vel ipforam 

Qjq 2 aliquo 



cap.jJ. 



303 HlERONYMI MERCVRIALIS 

aliquo lefe exercent , promptiores ad moturn reddantur, iisque 
vitales a&iones roborentur : peculiariter vero parvse pike exer- 
m i.detuen^. citatio inter veloces citra violentiam & robur coilocant a Ga- 
l\S.i.l%. 18. lenus atque b Paullus , cujus merito corpora crafta , ut fimilcs 
exercitaiiones facere di&um fuit, attenuat. ideoque apud No- 
nium a Lucilio fcriptum invenitur , Cumftudio ingymnafio du- 
plici corpw ficcnfjem pila. Prima autem parvae Graecorum pilae 
« onb.iib. fpecies, fecundum < Antyllifententiam, carnem folidam red- 
f 3 ^ a ' dit , brachiis , dorfo , atque pullulantibus coftis magnam utili- 
tatem prxftat, cumque in ea exercitationc crura magnopere la- 
borcnt, ad acquirendum robur non parum proficiunt. Secun- 
da exercitationis parvas pilae fpcciespraeftantiflima reputabatur 
olim , quod corpus fanum & promprum ad motus cum robo- 
reconjuntTo praftat, adfpettum firmat, neque caput replet. 
Tertia vcro fpecies oculos atque brachia juvat , fpinae propter 
infiexiones, quae currendo fiunt, commodum afifert, crura pro- 
ptcr curfum mirum in modum firmat. His porro omnibus 
parvae pilae fpeciebus cun&a illa convenire cenfeo , quae Gale- 
nus in libello fuo illis dicato , paucis verbis complexus eft , vide- 
licct quod tum animorum virtutem pariant , tum omnes corportf 
partes accommodate exercendo bonam corporis njaletudinem, (tc 
membrorum concirmitatem ejficiarit. Pilae inftgnae fpecics prima 
fecundum Antyllum totum corpus firmat, cumque ad dedu- 
cendam infra materiam vehementer cooperetur , capiti in pri- 
mis , cun&isque fuperioribus partibus , non ignobile juvamen- 
tum aftert. de hoc ludo fermonem habuifleputo d Alexan- 
^»- drum Trallianum,qnando in curatione priapismi fphaerae exer- 

citium commendavit, quo materia in diverfum retrahatur , & 
fpiritus flatulcntus digeratur, Secunda fpecies , quae plus jufto 
magna pila peragitur dum projicitur , & utraqne manu propter 
magnitudinem emittitur, brachia firmat, fed nimis duraspla- 
gas infert , ob idquc non modo aegrotis , aut convalefcentibus 
eft inutilis, verum etiam benc valentes immodica defatigatione 
afficit. Inanispila , quam tertiam efFecimus , sequecxcrcet, ac 
motoria , in qua curritur , attamen non admodum facilis eft , 
i Bb.6.cap. ?. neque apta, atque ideo omittendam eam efle confulit * Oriba- 
fms ex Antylli fententia. Fil^ * & magnae & parvx exercita- 

tioncm 



4 Lib. s.cap. 



DE ARTE GYMNASTICA Llb. V*. $09 

rionem vertisinofis obefTe judicavit * Aretauis, quoniamcapi- * Kb.a.cur. 

. ° , . . t . chron. cap. a. 

tis & oculorum circumvolutiones atque mtentiones vertigi- 

fles arTerunt. Coryci exercitationem inter veloccs adnumera- 

vit * Paullus , quas cum di&um a nobis ftt corpora craffiora at- c a L F i J'ui r diroB ' 

tenuare, fumma ratione Cxlius Aurclianus ad diminuendam 

polyfarchiam hanc exercitationem, quamaGracis corycoma- 

chiam vocari fcribit , adeoprobavit, fecutusinhoc (opinor) 

c Hippocratem , qui corycomachiam , & chironomiam idem c *• & <J««a 

£ i . ^ j- i- tt ... . ,. circannein. 

prxftare quod lu&a tradidit. Hocexercitationisgenusjudica- 
vit Antyllus musculofum corpus reddere , roburque afFerre , & 
praeterea univerfo corpori aptari , nec non ob plagas, quas infli- 
git, omnibus vifceribus idoneum exiftere. Aretseus itcm in ela- 
phanticis jcoguxoGo*»'** laudavit. fi tamenquis plagas in pectore 
a coryco fieri folitas coniideret, facile fentiet, eos, qui pe&ore 
debili vexantur , fimili exercitatione periclitari , & quandoque 
contingere pofle , nt in thorace vafa rumpantur. Atque tot 
funt qux de pilx Grxcorum ludorum qualitatibus dici poflunt. 
Succedunt lufus Latinorum genera , quae & ab ipfis quatuor 
fpeciebus complexa omnia in ufum fanitatis recepta fuperius 
demonftravimus. Horum primum locumobtinetcxercitatio 
folle a&a, quae univerfurn corpus exercet, fed dum brachiis 
impellitur, dorfum in primis atque brachia firmat. obquod 
^Cxlium Aurelianum dehocpilae ludoverbafecifleexiftimo y & Lib-i.chre 
quando in epilepticis humeros fphxrae lufu exerceri mandavit : 
dum vero pugnis emittitur , manibus major utilitas contingit : 
ambo tamen vifcera adjuvant , calculisque a renibus & vefica 
extrudcndis mirifice conferunt. coxas & crura imbecillia con- 
firmant. Nam Auguftum, qui hujuscemodi arTe&ibus corpo- 
ris folicitabatur, eorum gratia folliculi exercitium (ut refert 
'Suetonius) adamajfe opinor : quod cum pracipue fuperiores 
partes exerceat, iis , qui citatam alvum habent , & quos tremor 
corporis exercet , non fine ratione / Cornelius Celtus prodefle / r,b. 1. c & 
fcripfit. Hanc etiam exercitationem intellexifle arbitror s. Pli- ^Fy °^ u 
nium , cum Spurinae prudentiflimi , & fanitatis ftudiofifllmi 
viri rationem vitae obfervatam explicans ,fefepila movere, atque 
tali exercitationis genere cum fenettute pugnare folitum fcribit, 
ut vere dixerit h Martialis : 

Q^q 3 folk 



can. 4. 



e Tn euu vita. 
cap, tfo. & 8;>. 



h Libro. 4. . 
ep.igr.45. 



310 HlERONYMI MERCVRIALIS 

Folk decet fueros ludere , follefenes. 

Pila trigonalis , quam parvam fuifle , & tertiae ab Antyllo fpe- 
ciei defcriptae correfpondcre probavimus, eosdem plane, quos 
illa, effe&us producit : peculiariter autem oculos exagitat, 
exercetque; dum eos intendere femper , & modohuc, modo 
illuc j modo furfum , modo deorfum convertere neccflarium 

«ub.i.scrm. eft y quocirca jurc mcrito a Horatius hujusccmodi exercita- 

Satyr * r * tionem lippientibus obeffe cecinit. 

Lufum it M&cena* , dormitum ego , Virgilimque. 
NamquepiU lippis damnofum & ludere crudi*. 

fane lacrymofi atque lippitudine infe&i oculiaquolibet, vel 

minimo motu magis exacerbantur : quies vero eos recreat 

juvatquc , ficuti & crudos. diximus enim nulUm exercitntionem 

obeundam ejfe , nifi peracia cibi concoftione. Ex quo fit , ut 

neque pilae lufus ullo pa&o conveniat, quibuscrudi, atque 

indigefti cibi ftomachum adhuc male habent : veluti forts 

Virgilius, alioquiftomachodebili natus, tuncerat, quando 

de ipfo fic Horatius fcripfit : quod fi qui funr , quorum ven- 

tres , atque ftomachi flatibus repleantur , & prtf frigore dolo- 

ribus vcxentur, tantum abeft, ut exercitium pilae ipfts ullum 

nocumentum inferat, ut potius calcfacicndo , flatusque in- 

fignitcc discutiendo non exiguam utilitatem prabeat. qua de 

tLib 4 .chro. rc laudandus eft Caelius Aurclianus, qui inter ceteras pro co- 

" P ' 7 ' licis curandis exercitationes pilae ludum precipue commenda- 

vit : quomodo item ftomacho imbccillibus ftmih ratione 

rLib.i.c. 2 . commodum eflc tradidit Cornelius < Celfus. Paganica pila 

ob latitudinem atque duritiem diflicultate aliqua non carebat , 

& iccirco potius rufticis , &duriscorporibus, quamurbams 

convcmrct. hodic ncquepermittendum foret valctudinarios, 

fenes , atque pucros hujusce generis motu cxcrceri. Harpaftum, 

quod cum Graxorum harpafto convenire dcmonftratumcft, 

inter celeres & vehementes exercitationes adnumerari debet : 

quo circa attenuare , excrementaexinanire, calorem augere, 

d Gai lib. de robur eflicerc poteft : pracipuc autem brachia & humeros 

EJdTc«*2 confirmat ; quinimmo dum invicem congredientes , fique , ne con- 

' v ' ftitutus 



de arte Gymnastica Lib. V. 3it 

(litutm in medio excipiat pilam , mutuo vetantes Uborant , maxi- 
mum id vehementijjimumque eft, multis utpote colliobvcrfionibm , 
multisque paUftricis complexibus commixtum , adeo ut caput ejr 
cervix colli obverfionibus , Utera vero , thoraxque dr venter faciei 
eUtionibus , deprejjlonibus , expulfionibus , obmxibus , aliisqitepa- 
Uflricis prehenfionibus fatigentur , quibus etiam exercitationibus 
lumbi & crura , nonparum tenduntur. Et iccirco , quemadmo- 
dum fanos ac robuftos harpaftum magis conrirmat , ita eos 
magnopcre laedere credendum eft, qui vel caputdebilc, & 
colfum infirmum habent , vel quibus in thorace vitium ali- 
quod rcperitur , aut qui renes , lumbosque mpercalefa&os ge- 
runt. Atque hsec funt, qua: de pilae ludorum cfte&ibus pro fani- 
tatis ftudiofis ab auftoribus determinata inveniuntur. 

C A P V T V. 

Ve LuBa commoditatibm , & incommoditatibus. 

LVcta, qu# fere femper ab antiquisinmagnoufuatquc 
exiftimatione habita fuit , tametfi a medicis , uti diximus, 
non admodum ad fanitatem probata fit , hodicque a no- 
bilibus negligatur, Scquafia folis rufticis eomodo, qnoapud 
prifcos ab Athletis, cxerccatur, nonnulli tamen eam etiam 
profanitate tucnda, atque parandoroboreinufuhabent,quos 
fortalTe quamplures alii imitabuntur , li , quemadmodum ha- 
ctenus cflfecimus, ejus commoda, atque etiam incommoda 
ab au£toribus longa cxperientia, ac naturalirationeobferva- 
ta ipfis in medium proponcmus. Quod etcnim lucta vehemcns, 
atque magna exercitatio fit , Galenus & Avicennaprxccteris 
fatis tcftatum reliquerunt. unde certumeflecuivispoteft, ab 
hac ipfa cadem proricifci, qua; a funilibus cxercitationibus 
provenire jam declaravimus : illud addendum erit, poflfe 
lu&am ficuti antiquioribus temporibus, ita & nunc quadru- 
plicitcr fieri, alias fuprapavimentum, quod gcnus a Plutar- ' 
cho pancratium volutatorium nuncupari A praediximus : alias ^iu.i.cap. 
crcfto corpore, ac utrobiqne , modo vehcmenter , modo re- 
mifle, Ncque id hoc in loco preteriri debct, pcncs Latinos 
fcriptores plcrumquc , aut faltem interdum fub nomine palae- 

ftra: 



312 HlERONYMI MERCVRIALIS 

ftrae lu&am intelligi, perinde ac Graeci nomine vihnt conti- 
nuo fere illam ipfam accipiunt. Lu&a quae vehementcr,atquc 
**.de di*M. ere&o corpore peragitur, lecundum a Hippocratcm externis 
corporis partibus magislaborcm exbibet, carnem calefacit, 
corroborat , ac auget. Ex Antylli vcro fententia firmum & 
validum fpiritum reddit , itemque corpus folidum , ac mu- 
fcuiofum , nervos ctiam confirmat , tandemque naturales 
omnes a&iones corroborat 5 prxterea carnem denfam illam 
quidem, & exiccatam, fed tamen ex omni parte paucam 
adjicit , pinguedinem , tumores , ac omnia cedcmata aufcrt : 
fi lucta fiat interpofita aliquantispcr quicte , magis, ut fentit 

% 2. Prob. b Ariftotelcs , fudorem movet, quando humor a requie collc- 
dus, mox exercitatione educitur : fincontinuaagatur, modo 
folis eorpora cxiccarc poteft. Privatim autem capiti prodeft, in 
cujus dolore lu&ationem jugem adhibito magiftro perattam 
ub.i.chro.« laudat f Caclius Aurelianus, fenfus exacuit. ob idque fortaflc 
Theodorus ^Prifcianus illampromelancholicis curandis im- 
perat, ftomachum praefertim frigidis opprcflum morbis ad- 
juvat. in quo palxftram corpus agitantem conferre , idem 
3. chro. * Cadius memorix prodidit : non fecus quoque frigidos ventres, 
ac genitaliamernbra, fiquando humoribus, aut flatibus fol- 
licitantur, magno juvamento afficit, cum maximis illi co- 
natibus motibusque univerfum propecorpus calefaciat; qua 

/iib.6.c. 2 8. ratione/Oribafius palaeftram five luttamhydropiftm curare, 

t r.ib. a .ad. Theodorus g Prifcianus fatyriafim extinguere fcriptis tradide- 
runt. Ceterum hujusccmodi cxcrcitatio ob ipfius vehcmentiam 
febricitantibus omnibus inimica exiftit : ut nonimmcritoab 

h £E P id.con. ^Hippocratc fuerit acriter Prodicus reprehenfus, quod lu&a- 
tionibus febricntes interficeret. Humidos natura haudqua- 

< i.dcdi*ta. quam iucta exerceri confulit • Hippocrates : hacobfcura iatis 
rationemotus, ne mentwmagis cavi ejfeclirepleantur : fauci- 
bus & collo magnopere nocct : quae fcilicet partes dum in com- 
preilionibus plus cequo compinguntur, divellunturque, damna 
recipiunt. veluti evenifle Commodo Marci impcratoris filio 

iitoft. pr * r ' ^"P^ *.Galenus, quemadhuc puerumexlu&ainflammatio- 
nem oris paflum fuiflc recitat. Jacobum intcr lu&andum ner- 
vum latum oblxfifle, ob idque & ipfum in pofterum, &Ju- 

dxo- 



1 

d Lib.2 



/ Lib. 
cap.3 



de arte Gymnastica Lib. V. 313 

daeorum gentcs a nervorum efu abftinuiffe , au&or cft Jofephus 
in fine primi libri Antiquitatum Judscorum. Ad haec thoraci 
valdealienaeft, cui velvafisalicujus rupturae, velfpiritusin- 
terceptionis ex conftri&ionibus magnumimpcndetpericulum. 4 6 e M 
unde non tcmere «Galenus, ne fuffbcentur , periclitari lu&a- com,. " 
tores dixit, qui fimiliter renibus, & lumbis maleaftc&is ta- 
lem exercitationem fugiendam eiTe voluit , quanquam * Rufus fJS^JJ* 1 
Ephefius , qui cum Critonc fub Trajano Romae in medicina rcnum. 
floruit, convalefccntibus a renum morbo palxuram minime 
intcrdixit. ln ulceribus internis vitandum voluit Celfus , ne 
vellu&ando, velcurrendo, vel alia ratione fancfccntia ulcc- 
ra exafperentur. Praeterea cum inter luttandum crura faepenu- 
meroinfigniterfle&antur, debilitate crurum affe&is advcrfari 
credendumeft. Sed haecomnia intelligidebent dcerecta pa- 
la:ftra vxhemcntcr facTa. Quae vero remiftlus , & placide per- 
agitur , viccverfa fecundum Antyllum carnem multam gene- 
rat. exquOfit, ut iis,qui a morbis fefe reficereincipiunt,ilt 
fupcriore accomodatior , ac minimo periculo robur & forti- 
tudinem pariat : capiti & thoraci prodeft, nervos corroborat. 
dehac locutum effe 'Plutarchum exiftimp, ubi fcripftt Ly- » incjm^ 
curgum corpora virginum curftbus , lu&ationibus, ja&ibusquc 
discorum& jaculorum exercuiffe, ut, qucmadmodum ger- 
minum radix validum in acribus terris principium fumcns me- 
lius germinat . ira & hx partcs robufte tolerantes , honefte 
iimul ac facilt advcrfus dolores pugnarent. Quae porro fu- 
pra pavimcntum efficitur ludatio , fi credimus d Oribafio, d ^odmo: 
prxcordia atquc inteftina vitiata adjuvat , lumbos imbecil- 
los , & genua infirma fortiora rcddit, fed capiti eft meptior : 
'volutatio in palacftra , cum a Galcno intcr cclcrcs excrci- 
tationes recenfcatur , ad cxtenuanda corpora accommoda- 
ta erit , ficuti pro minucnda polyfarchia a Ca?lio commen- 
datacft, & ab IRiio ft inpulverefiat, adhydropifimcuran- 
dam : cam namque humores exhauricndo rcfrigcrare aucTor 
eftin II. de dixta Hippocrates : at fccundum « Galcni fcn- Mtacap.3. ' 
tentiam iis magno ftudio fngienda erit , quos exlevi caujja ver- 
tigines , comitiales morbi , gravu ophthalmia , *vel aurium dolores 
male habent. fimili modo & illis , quibm tonfittd , & angima in- 

R r cidunt , 



314 HlERONYMI MfiRCVRIALIS 

cidtmt , quibmque prompte in columellam , gmgvvas , dcntes , dc- 
niquepartem aliquam ex his , qua circa collum , aut totum capuP 
habentur ,fluxiones procumbunt. Ha&enus de lucta, circa quani 
oriri poffet multisdubitatio, curGalenus, qui gymnafticam 
artem omnibus aliis meHus calluit, non modolu&am ferc 
nullibi ad quidquam commendavit , fedpotius tanquam pa- 
rumutilem, aut omninonoxiamdamnavit : cum alias dixe- 
rit iuc~tatoribus vafa peCtoris rumpi , alias crura diftorqueri , 
alias fuffbcari, alias luftam a bene inftituta republica odio 
haberi. At hujuscemodi dubitationes ita diffolvcre licet, quod 
a ad Thraf. ex fententia ipfms a Galeni vere palatftra , five lu&a ; per 
*?•*«• quam exigua gymnaftica? medicina; pars extat , omnibus- 
que exercitationibus homini minus utilis : fiquidem fecun- 
dumipfum jaculari, currere, equitare , faltare, venari, na- 
vigare , fodere , quam lu&a exerceri melius eft : & ficuti 
athleticx, gymnaftica? lu&atio magis accedit, atque infer- 
vit, ita quoque a medica longius recedit : unde non eft mi- 
rum, fi Galenus ejus exercitationis facultates explicare no- 
luit , quam in medicina minimam commoditatem obtinere 
Credidit. Nos autem ea, quae ab aliis auctoribus traditain- 
venimus , explicanda effeduximus, non ut Galeni au&orita- 
tem ceteris , vel ipfo fupcrioribus , quos rnale de exercitatio- 
nibus fenfiffc fcripfit , vel poftcrioribus poftponam 5 fed ut de- 
monftrarem , fi qua a lu&a exfpe&ari commoda debent ; haec 
ab au&oribus indicata , & nulla alia fore. De ifta namque 
»'«! j r, u apud b Hippocratem fcriptum invenio, quod quiexercitationi- 
«i«w. bus utuntur , hyeme currere ac luctari aebent , djtate vero luclart 

quidem parum , currere autem minime , fed muitum deambularc , 
fecundum njentum ac firigus. £)uicumque ex curfibus fatigati fue- 
rint , eos luciari oportet 5 qui vero ex lutla fatigantur , eos cur- 
rere expedit. fic enim laborans fatigata corpom parte , vclmaxi- 
me calefieri , componique ac recreari queat. 



C A- 



de arte Gymnastica Lib. V. 31$ 

C A P V T VI. 

Ve Pugilatus , Pancratii , & Caftuum facultatibw. 

QVamvis inter ceteras exercitationes ad fanitatcm fpe- 
dantes pugilatus minimam fibi partem vindicare vidca- 
tur , potiusque athletarum , quam ingenuorum homi- 
num profeffionisfpecimenprafeferat : nihilominus ft partes 
corporis, qua: fimili motu agitantur, accurate contemple- 
mur , ncque illum fine aliquo frudu perfici ftatim judicabi- 
mus : nam tum brachia, tum manus nonnuliis usque adeo hu- 
jus excrcitationis ope firmantur, atque confolidcfcunt,ut etiam 
Japides, atque ligna pugnis ferire , & magna fpcttantium ad- 
miratione confringere non dubitent : quos certe illis parti- 
bus optime valere, firmaque valetudine frui nemo negaret. 
ideo quicunquc brachiis, manibus , atque digitis firmari , illis- 
que robufte uti exoptant , quam aptiorcm exercitationem ifta 
rcquircre dcbcant , non vidco : eo magis, quod licet antiqui- 
tus ab crcdis femper pugilatusexercerctur, poteft tamen in- 
terdum neccffitate urgente non minus a jacentibus & fedenti- 
bus, quam ab eredis &ftantibus, feque moventibus peragi : 
fed differr non parum ab creclis ne , an fecus pcragatur : quo- 
niam in crcctis & feCe moventibus primo quidcm fupcriores 
partes cxcrcitationis bcnericium fentiunt , atinfcriorcsquoque 
partcs co pcnitus non fruftrantur, quod non contingit in jacen- 
tibus, vcl fedcntibus, quorum infcriora pcnitus ociantur. No- 
cet pugilatus capiti , neque fatis mirari poffum , cur Aretxus in 
vcrtiginofis eum probarit : nocet auribus &pccl:orinimium, 
qux dum admodum debilia funt, a plagis illis , & pugnorum 
pcrcuffionibus magnopcre offenduntur : a quibus ilmiliter 
omncs illicavcredcbent,quibusdentesinfirmi &labantcs funt. 
Dcmanuum excrckatione memoriae traditum eftab * Arifto- «» aprob.y; 
telc , quod cxcrccntibus manus fudor magis cmanat , fi ceterx 
corporis partes fimilem habitum fervent : quoniam in ea exer- 
citationc fpiritus continetur, & partes fub alis cordi propinquac 
fricantur : ex qua fridionc cum calor increfcat , tum ejus, tum 
fridionis poros recludentis ope humor faciliter a corpore extra 

R r 2 cvo- 



316 HlERONYMI M E R C V R I A L I S 

evocatur.De his etenim exercitationibus omnibus iocutum Phi- 
lagrium medicum apud iEtium puto : quando no&urnum fe- 
minis profluvium exercitationibus per fupernas partcs fa&is 
curandum mandavit. Qux frequentitfime omnium ab athletis 
exercebantur, erant lu&a, pugilatus, & pancratiumj lu&x atque 
pugilatus minimus quidem fuit in gymnaftica medicaufus : 
fed pancratio multos , quibus aliquae corporis pattes male affi- 
c *. detuend. cerentur, fe curafle gloriatur a Galenus. ex quo, ficuti pancra- 
rtiec cap. uit. ^. q ^ exercentes toto C orpore,ut Paufanias au&or eft,certabant, 

fimiliter credere debemus , illud modcrate pera&um univerfo 
corpori ad robur acquirendum prodefle : vehementer fi fiat , 

b y.epid. con. folum athletarum munus exiftere. Ad hazc cum a b Galenoin- 

i. a P h. 6- ter magnas exercitationes recenfeatur , caliditatem augere , & 
confequenter frigidis habitibus apprime congruere, rationi 

r Lib.*.adTi- confentaneum eft : id quod intellexilfe c Theodorum Prifcia- 
num, quem aliiO&aviumHoratianum Vindiciani, Archia- 
trorum Valentiniani comitis difcipulum faciunt, arbitror, 
quando fcripfit hydropicos Ubore nimio , & continuis exercita- 

d Prope fi- tionumquajjationibm forfitan curaripojje : ab^Hippocrateedo- 

&us, quihaec in v. Epidem. fcripta reliquit : vfyumufe» Hov 

tot,Kxtsrw?ie-iv , itySy. quod item innuere voluilfc Caclium Au- 

relianum poflibile cft , ubi ftomacho follicitatos variis palac- 

ftrarum exercitiis adhibito praeceptore exercendos confuluit, 

ut inflationes ac frigiditates illius removerentur. qux omnia 

etiam de volutatorio pancratio fcre intelligi poflunt. Pancratii 

fpecies , quam diximus 1 1. libro fub <rt*pvny.eixp* notafle Gale- 

num , quod ac crafliores homines efficiendos mirifice confer- 

ret , indicavit ibi Galcnus ex gymnaftarum judicio. quo in lo- 

co perperam Latinus interpres athleta* tranftulit. Caeftuum 

excrcitationes , de quibus apud medicos nullam prope mentio- 

nem fattam invenio , quin aliquod brachiis pracfidium afFerre 

valeant , negare minime poffum : cum tamen exercitatio caefti- 

bus facl:a pugilatus fpecics quaedamforet, atque a « Virgilio 

Lib. y. jeo. nomine quodam infami fub hoc verfu notetur : 

Scu crudo fidit pugnam committere cafiu, 

in hanc fententiam vcnio , cxftus apud medicos, iive in tuenda 

fani- 



jmoc, 



nem 



DE ARTE GrMNASTICA Lib. V. 317 

fanitatc, five in curandis morbis, five in acquircndo bono 
habitu nullum locum habcre , atque idco funilcm exercitatio- 
nem penitus omitti dcberc. Cctcrum illud ignorari hocin 
ioco nolo , pugilatum , & casftus cxercitium absque antago- 
nifta quandoque ufurpatum , tuncque fchiamachU , dc qua 
infra loquemur, & a iupra quoque locuti fumus, fpeciem «Lib^.c^ 
quandam extitifle , dum fcilicct pugnis & cxftibus acrcm 
dumtaxat percutiebant , quae profe&o exercitatio veluti ma- 
nus atque brachia citra moleftiam exercere valet , pariter al- 
tcri cum adverfario fa&ae praeferenda femper erit : nempe 
cum plagis illis, atque percuiTionibus careat, qux plcrumque 
in hujuscemodi pugnis utrumque certatorem magna moleftia 
afficere folent. quocirca fi aliqui hoc genere exercitationis 
<Jelec~tati, afluetivc (nam& ^Galenus ipfe in exercendis ho- h ».dem«iU 
minibus magnopere advcrtebat, qua quis cxercitatione dele- va!efcca P- u,fc 
ctaretur , cuive afluetus foret ) brachia , humeros , & ma- 
nus corroborare , agilioresve reddere percupient , poterunt ci- 
tra ullius noxac periculum k{c dumtaxat adverfus aerem in 
illo exercere , atque co pa&o fine plagis & gravibus percufTio- 
nibus, dcle&ationem , ac utilitatem optatam fimul aflequi : 
modo in reliquis ea omnia ferventur , quae in cunctis exerci- 
tationibus obeundis ftudiofe obfervanda efle in libro f quar- & c [T t0 ' lt, 
to docuimus. 

€ a p v t VII. 

De Curfu* natura. 

Slcuti pugilatnm privatam manuum cxercitationcm pau- 
cos ufus apud medicos habuifle oftendimus, itacurfum, 
quo pedes fere foli exercentur , maxime utilitatis cxtitif- 
fe, & proinde amedicis, atque gymnaftis facpius commen- 
datum fiufle demonftrabitur. Cum etenim a * Galeno inter ii- j^SjJiff 
las exercitationcs reponatur , quae veloces funt citra robur at- 
que violentiam, ncgarehaud poflumus,quin corpora attenuet, 
carnes atque fuccos minuat. id quod clariffimis verbisanti- 
quiflimus au&or ' Hippocrates , nec non/Galenus ex gymna- * f 6 a c f/; c ° n: 
ftarum & medicorum fententia afleruerunt. Eft tamen in 

Rr 3 curiu 



6 cpid. 



con. j 
t 



$lt HlERONYMI MERCVRIALIS 

curfuagcndo multiplex difcrimen, quod alius velocius , atque 
vehementius •■> alius remiJJiHs^ &placidius peragi potcft : & hac 
ratione illius effe&us variari necelfc eft , quemadmodum etiam 
currcndi modi , dum variantur , alii in refium , alii in obliquum* 
alii ante , alii retro , alii circulariter , alii nudis corporibus , alii 
teclis , alii per plana , aliiper imequales , velmontuojas vias agun- 
tur. Curfum quemcumque febrientibus dctrimentum afferre , 
prudentertraditumeftab a Hippocrate,& a * Galeno , quem 
Apho. 31. ^ nemine aegrotos curfibus curari fcribentem de folo vehemcn- 
tiore fermoncm habuiffe fentio , quando ctiam in libro de par- 
vx pilze ludo , illum veluti non falubrem , & plus aequo univer- 
ium corporis habitum extcnuantcm, nihilquc virilis exercita- 
tionis habcntcm jure improbavit. De hoc itcm currcndi ge- 
nere locutus fuit Antyllus , ubi curfum vehcmcntem cxcrcita- 
tioncm nuncupavit. alioqui Galeno repugnantem fentcntiam 
tuliffet. Eft igitur curfus vchemens fere ad fanitatem dcfenden- 
dam noxius potius , quam utilis , fique ullum juvamentum 
affert, proculdubio carni, atque immodicae pinguedini tol- 

c Lb. 4. chro. , . r _ , ' '. — , .. » 1 • 

ca P . 4 . lendae confert , veluti comprobavit « Caehus Aurehanus. con- 

d i.dediata f crt q UO q Ue ex <*Hippocratis fententia valdehumidis corpori- 
bus, quo&ipfahumoreexinaniantur, &humoramplius, at- 
quc citius fiftatur. ob quod & in fplenis scgritudinibus quibus- 
dam ftrenue adeo juvare reperitur , ut /Etius Amidenus fe 
aliquos noviffe refcrat , qui folis curfibus & deambulationibus 
ab omni affe&ione fint liberati. Legitur apudPlutarchum in 
Demofthene Orchomenium Laomcdontcm ad repcllcndum 
iplenis vitiumex mcdicorum prxccptis longis curfibus ufum, 
atque ita corpore laboribus fubacto ccrtaminibus fcfc dediffe 
facris, & inter optimos evafiffc dolichodromos. Pcculiariter 
vero iis valde nocet , quicapite aiiquopaeto male afficiuntur , 
pro'^9? 1 ' ex quo e Ariftotclcsquaerens, cur, qui dctrahcrcad ima ge- 
nusomneexcremcntorumputatur, curfus fi velox fiat, tam 
in hominum gencre ,quam in cetcrorum animalium facit, ut 
capita a morbo tententur , dicit id eo evenire , quoniam motus 
velox , cum vires intendit, & fpiritum retinet, caput concal- 
faciat, cjusquevenasmiruminmoduminflat, attrahcntcsquc 
redditfacultatiscxternae, utfrigoris &calorisj pratcrca quae 



m 



DE ARTE GYMWASTICA Lib. V. 31? 

in pe&ore funt , furfum attrahi cogit , ex quibus omnibus lo- 
cum fuperiorcm aegrotare necefie eft; & iccirco fapienter * iib. 2 .ad tu 
«Theodorus Prifcianus fcriptum reliquit, curfum vehcmen- mot ' ca P-* 
tem epilepticis efle penitus inhibendum. Curfus moderatus , 
atqueplacidusad corpora perbelle calefacienda , adnaturales 
a&iones corroborandas , ad appctitum excitandumplurimum 
valct 5 privatim autem defluxicnes , atque catarrhos curare, & 
aliorfum vertcre idoneus eft.& iccirco ab Aretaeo talis pro vcr- 
tiginofis commendatur , ficut , & pro clcphanticis ab ipfomct, 
atque a * Celfo, qui , ubi ficca tuilis aiiquem exercet fpiritu re- b lu>. i,e« P . 
tento, fednonin pulvere, curfumcommendat, utietiamin 3y ' 
faucium interiorum exulceratione , necnon eo morbo quem 
Grseci jmwj^ czrotir^ nominant. licet enim primum defluxio- 
nes excitare videatur, eas tamen tra&u temporis poftea cohibet, 
& ob id ifchiadicisprodefleperhibetur , inquibus curfus initio 
vix crura moveri poflunt : fed ubi in medio funt , ita properant 
currentes, ut morbi propemodum obliti videantur. Stoma- 
chum ftrenue firmat , vcntrcs a flatibus & frigidis paifioni- 
bus libcrat : ut non fine ratione ipfum in curandis colicis ad- 
hibendum confulat Caelius Aurelianus, ficut, & c ^Etius in * irb. 3 . fcr.i s 
hydropicis: fplenis tumores dcprimit , & ob id mcrito d Theo- fiib.^adTi-'- 
dorus Prifcianus fpleniticos curfum appetere debere pracdica- mot - ca MJ- 
vit. In renum morbis, & feminis profluvio fe curfum adhibuif- 
fe, tamquam adfervatum quoddam prxfidium mcmoria? pro- 
didit 'Antyllus,quemadmodum, &iis, quorum vifcera tor- »oribaf<s 
quentur, &quifungosefitarunt,vel a fcorpionibus icli funt, 
eundemprofuifle obfervavit.quae tamen fententia in cundis rc- 
num affe&ionibus minime probanda eft : quoniam fi patiantur 
ulcus , five nuper fint pafll , a curfu non parum detrimenti ca- 
pere credidit /Rufus Ephefius. Quod praeter haec talis excrcita- f ,,b ' dc - Si > 
tio pedes r atque crura , quorum propria a&io exiftit , non pa- 
rum adjuvet, compertum habetur apud omnes. Cumigitur 
tot commoda fecum vehat curfitatio, non ftne quoque aliqui- 
bus incommodis (quae eft communis remediorum omnium na- 
tura)haberi poteft. Eam namque inprimis laboriofam efle, 
magnus philofophus g Ariftotelesprobavit, ubi currentem am- ^ b p ' 1 p. ic * 
btrlanti comparans , illum magis laborare perfuadere conatur, 

quoniam 



3^0 HlERONYMI MERCVRIALIS 

quoniam eLatus , atque pendens corpus fupra fe totum fufH- 
net , ambulans vero parte infiftente viciilim fuftcntatnr , quafi- 
que paricti admotus requiefcit. qua ratione item contingerc 
dixit , ut currentes potius quam ambulantes cadamus. Ciufus 

* y ; p 3 rtx. prxterea * eodcm au&ore carnem rcfrigerat , ncc alimenti 

prob xt reddit capaciorem ; nimirum cujus pars in imum converti- 
tur, pars a naturali calore penitus extenuata tranfit infpiri- 
tum ; neque vero hujuscemodi excrcitatio iuapte natura ul- 
lum cffatu dignum nocumcntum generat. fi tamcn vel caput , 
vel thoracem non admodum firmum , vel urinam ardore fo- 
licitanteminveniat , profe&omorbosvariosgenerat. idquod 

*Apho. njr. de capite * au&or quarti de acutorum vi&u librifignificare 
voluit, dum nonnullos ob curfium capite dolerc fcripfit. Quod 
item clarius confirmat Caftius Jatrofophifta, quimagnacc- 

c Lib, 29. c. i. lebritate , & incredibili lucro , ut « Plinius teftatur Romac me- 
dicinam state Cornelii Celfi , a quo ingeniofiflimus vocatur , 
cxcrcuit. Hic enim in problematibus fuis medicis cauffam fci- 
fcitans , qua illU , qui leniter moventur , fiiprim capitis gravita- 
te laborent , poft motum fiefie levatos fientiunt ; qui vero currunt , 
etfi nullam antea gravitatem perciperent , pofi curfium capitegra- 
vantur : idco evenire dicit, quoniam in fiefie placide moventi- 
bus materia ad wfieriora dcficendentcs ibi firmantur ; in currenli- 
bus autem, licet humores adinfima labantur , illicotamen adfiu- 
periora refiliunt , veluti contingere in pilafiuperfavimentum jacla 
cemitur , qu&fi bla?idejaciatur, inibi quieficit -,fin violenter ,ftatim 

d «€ P id. fihpra refilit. De thorace autem legitur apud d Galenum, curren- 

y.°M«ho. tium (piritum anhelum , atque afihmaticum reddi , nec non inter- 
dum aliquod ipfis vas inpulmone, aut peciore rumpi. quodnon 
tantum intelligi debct de illis, qui ad eum affe&um prius difpo- 
fui erant , verum de aiiis vehementer currentibus. Achanthio 

, inMcrca- enim iile ' Plautinus cum ad Charinum velociilimc cucur- 
riflet, dicit ex curfu rupiffe ramicem , & jamdudum fangui- 
nem fputare. fub ramicis nomine ( ut fufius diximus primo va- 
riarum lc&ionum capit. xx.) pe&orisvcnaslatioresinftarva- 

/ j.Prob. 16. ricis fignificans. Alioqui fcriptum eft ab /Ariftotele , cos, qui 
non concitate admodum currunt , numerofiefyirare , q u o d ip for u m 
motusproportionatus cfficitur, modumque refpirandi fcnfibi- 

lcm 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. V. 321 

lemprsilans cxplicare numerum valct. lllis , quivelinbuboni- 

bus , vel alibi rup$uras patiuntur , curfum cavendum prsecipit 

* Paullns. Ad hsec ardorcm urina; ex curfu augeri, &homi- * iifci".c;«: 

nes teftari poflunt , &cervi, quiintercurrcndum usqueadco 

hujuscemodi ardoreftimulantur, ut, nifimingant, facileca- 

piantur. quam rem animadvertcntes fagaccs venatores, eos 

profcquuntur, nec mingcndi ipiis potcftatem faciunt. Curfum 

item hepate laborantibus , necnon renibus male affectis inimi- 

cum efle , traditum eft a b Cornelio Celfo , & ab Ephefio Ru- * Lft.4 c . i; 

fo. Atque haec omnia de curfure&ainantericrafa&o a mc 

explicata fciantur. pro quo idfilentiononefieprcetereundum 

duco, quod t Ariftoteles fcriptum nobisreliquit; videlicet, eos, , ibkiem 

qui curfum concitate agunt , convulfionibu* maxime corripi , ubi prob ' i6 ' 

quis inter currendum eis obfiiterit : quandoquidem ea potifll- 

mum convclluntur , quae in partcm contrariam vehementer 

trahimus, atque movemus. undc fi hominicurrenti, vehe- 

menterque membra ultra propellenti quis obviam fadus ob- 

ftiterit, accidit ut in partem contrariam ea retorqueantur , 

qua: adhuc ante pertendunt , atque proripiunt. itaque con- 

vulfio tanto vehementior incidit , quanto curfus contente ma- 

gis agitur. Curfus inf U p Cr reda ad anteriora faftus , atque lon- 

gus ab d Hippocratenuncupatus , fecundum eius fententiam fi d . 2 , dedl * w 

fC&*-\f'o ciwa rniem. 

lemim nat , caietacit , & carnem diffundit , verum corpora tar- 
diora , atque crafliora reddit , multaquc comedentibus utilita- 
tem prcftat. At recurfus in pofteriora fecundum e Antyllum < oribafi u$ 
nonceleriterinitus* capiti ,oculis, tendinibus, ftomacho, & Iococitat ' 
lumbis accommodatus atque utilis eft ; iccirco non replet ca- 
put. Circularis vero curfus fecundum /Hippocratem carnem f *■ ded]xt *- 
minime diffundit , attenuat autem , diftendit carncm , & ven- 
trcm maxime : proptereaque acutiflimo fpiritu utentes humi- 
ditatem in fe ipfos celerrime trahunt. quarationeab s ipfoin l Tniib.a« 
iis commendatur, qui nigra afira in infomniis vident , nempc " 
quibus morbus forinfccus immineat. Caput valde offcndit, 
vertiginesque , ut Thcophraftus fcribit , abundc fuggerit ; tho- 
raccm & crura vitiat ; ideoque repudiari omnino debct. Sunt 
curfus per acclivia magis laboriofi , magisque thoraci , & cruri- 
businimici; fimiliter & pcr montes : per decliviavero caput 

S f vehc- 



322 JHlERONYMI MERCVRIALIS 

vehementius africiunt, vifceraomnia quaflant, coxas debiles 
perturbant j jper plana eurfus illa omnia praeftant , quae jam'dc- 
claravimus. Ceterum qui tcfto corpore obeuntur , &fudo- 
Ubdevet rem movendo magis humcftant, & carnem calefaciunt, 
5-. ideoque * Cadius Aurclianus capitis dolore laborantes , ut ve- 

ftitos currere faciamus, magnopere curandum prsecepit ; quem- 
£iib.2.sdTi- admodum b ThcodorusPrifcianusfcriptismandavit , curfum 
cumveftibus Ianeis peraftum afthmaticis prodeflc : hunc ta- 
mcn decoloratiora corpora efficere-, quoniamfincem-s (biritus MU- 
bens ipfit non depurgnt , fed in eodem Jpiritu exercentur : auftor eft 
&1ib. C de in- ' cHippocrates, quitamen eundeminillis probavit, qui fiellas 
deficientes in injomniis vident , quod fecretionem incorpore humi- 
dam ac pituitofam faffam , & in externam circumferentiam i/U- 
pfiim effe fignificetur. Qui porro nudis corporibus efrlciuntur,ii- 
cuti magnam fudorum copiam eliciunt, ita generofe per occul- 
tos halitus evocant humores, corporaqucmagis deurunt. quo- 
< *rob P " rie ' cuca A Ariftoteles fudorcm , qui corpore nudo currenti prodic- 
rit, ctiamfi minorfit, magislaudat, quam qui fub vcfte fc 
prompferit, argumento illorum , qui nudi curfum aeftivo tem- 
pore aftitant, quiquecoloratiorcsredduntur. indutis currcnti- 
bus non ob aliitd ccrte , nifi quod , ur omnes qui loca libera & 
adfpiratiora incolunt, melius coloranturiis, quiimpedita, & 
ftlentia tenent , ficetiam fe ipfo quisque coloratior eft, cum 
veluti fpiritui afflanti placide patet , quam cum pcrftriftus, ob- 
duftusque acalorenimioangitur. quod certciisacciditmagis, 
qui vcftiti percurrunt , &qui nimis dormiunt, quippe quive- 
luti adftrifti , & propemodum ftrangulati , minus reliquis fcCc 
modicofomnorccreantibus colore florent. Curfum univerfim 
acccptum magis hyeme , quam aeftate ex ufu efle crcdidit Hip- 
pocrates, live Polybus in fecundo dc dia:talibro. cx advcrfo 
Oribafiustum hyeme, tumasftate mediaconvcnirefenfit. cu- 
jus forfan fententia verior judicabitur, fi fudorem quis acftate 
magis , hyeme minus procurandum cum Ariftotelc arbitratus 
fucrit. fcddehocjam fupraabunde difputavimus , ncc quid- 
quam amplius remanet, quod ad finiendum hanc curfus trafta- 
tionem pertineat. 

Ca- 



DE ARTE (jYMNASTICA Lib. V. 



323 



j. Mcthod/ 



t> In prin. tfe 



C A P V T VIII. 

£uid pr&ftet Saltus. 

SAItum intcr vehementes exercitationes , quae ex robufta at- 
que ccleri componuntur , collocandum judicavit Galenus , 
& praefertim iilum , quifineullaintermiilionejugitercon- 
tinuatur ; qua de re ipfum calorem nativum augere, & con- 
coquendis cibis, crudisve humoribus conferre apud omnes 
perfpettum eft , licet poftea capiti , atque pcctori nocere ex eo 
conftet : quod in hujuscemodi exercitationibus alterum vehe- 
menter concutitur, alterum in inclinationibus , atque dorii 
inflexionibuscomprimitur, &ex compreilionibus moxvafa 
tampectoris, quam pulmonis franguntur : ut evenifle inter- 
dumnarrat a Galenus. Hoc prasterea faltui commune incft, 
ut gravidas mulieres abortiri facillime faciat : neque iftud ab h 
h Hippocrate folum , ceterisque vetuftiilimis au&oribus, ubique nat. n P E 
confirmatum eft ; verum etiam ipfa rerum parens optimaque 
magiftra natura nos uberrime edocuit , nimirum quae caprcas , 
& cctera brutorum genera faltantia firmamentis quibusdam, ( denf? 
utindicat «Galenus,. munivit, ne Jigamenta, quibus fcetus pauiura. 
in utcra-continetur,dum illa faltare coguntur, faciliter disrum- 
perentur; quod munimen cum humani generis fceminisne- 
quaquamconccfierk, opinor eameoconiilio id effccifie, ut 
cognofcerent homines , dum muliercs in utcro gerunt, quasli- 
bet faltandi occafiones lpfis effugiendas efle , Multse funt faltus 
fpecies, quarumduas ^Oribafius Antyllum fecutus nomina- 
vit, exilitionem videlicet, atque faltum ita proprie vocatum. 
de cxilitione, quae quodammodo curfui adfimilatur, hanc 
fententiam tulit , illam diuturnis capitis morbis accommodari, 
thoracem adjuvare, cum inflexionibus valcntibus carcat; 
matcriam, quxad parrcs fuperioresrapitur, ad infcriora re- 
clinare,cruribus imbecillis , fcfe nonalentibusexcarnibus,ftu- 
pidis, atque tremulis prafidium afferre. hanc ctiam intcllcxifle 
opinor * Suetonium , ubi Auguftum ambulare folitum , ita , ut 
inextrcmisfpatmfubfultim decurreret , fcribit , quafific inilrmi- 
tati coxcndicum femoris , Stcruris finiftri, necnon vefica; calcu- 

S f 2 lis, 



d Lib. 6. ctpl 
31- 



t In cjusvita 
cap. 85. 



324 HlERONYMI MERCVRIALIS 

lis , quibusafflictabatur, fepc occurreret. De faltu vero proprie 
fic appellato dixit , eum materiam infra exa&ius deducere , fed 
quia thoracem nimis , &violentiamotus, & magnis inflcxio- 
nibus concutit , ejus aftettionibus minime convenire 5 verum- 
tamen, &admotum, &ad a£tiones promptum corpus val- 
de reddere ; quod fi ad nates cffkiatur faltus, qualem Lacama- 

* Lxb.2. c.ii rum mulicrum fuifle <* jam diximus , caput, ex ejusdem Antylli 

fcntentia, pcculiariter purgat, &purgando ficcat. atque de 

b r.b i.cunt. hoc menrionem feciflc ^Aretaeum puto, ubr in vetere capitis 

chr.cap. 2. d i or e faltum , & £wve&7T*#c<>«v «Wajjw laudavit , ficut , & 

u$K\civ in vertiginofis. evocat etiam menftruas mulierum pur- 

gationes , & fcetus nimium adhxrentes expellit, quemadmo- 

* iniib.de dum cHippocratesteftatumreliquitj fecundas quoquereten- 

natuva puen. rr ..... x T.T 

inprindp. tasquaffatioms merito dejicit , necnon uterum, quifupra fefe 

contraxit , in fuum locum trahit , hauriorrhoidas provocat , la- 

pillos exrenibusadveficamdetrudit : genibus tamenobcon- 

tinuas & nimis violentasflexiones, fummopere nocet. Qui 

verfus altum peraguntur faltus , ficuti coxas juvant , ita pcctori 

detrimentum affcrunt : qui ad inferiora fiunt , caput a fuper- 

fluitatibus, quasreclinantadinfimaspartes, emundant, cru- 

ra corroborant ; cctcrum vifcera omnia vehementius quafr 

lant , & ob id etiam qui vel hernias patiuntur / vel quas vocant 

alias crepaturas, vel varicibus crura tumida gerunt, hujuscemo- 

d Lib.3.c.y 3 » di excrcitationes fummoftudio ex </Paulli fententia vitare de- 

bent, fed & podagrici cmnes, &qui leviqualibetdecauffa a 

deftillationibus ad pcdes, tumoribusque omnibus moleftan- 

tur. faltus igitur hi funt effe&us , quem uL)i purgatio ac phlebo- 

tomia neceilaria eft, nec vel artatis ratione, vel ob aliquod 

aliudimpedimcntum ullaearum adminiftrari poteft , proipfis 

fupplere, redundantcsque humores exinanire manifeftavit 

e .t 1? a.' con " e Galenus ; licct poftea apud varios medicinae au&ores , & po- 

/ ub. dc par- tifiimum apud /Rurum Ephefium invenerim, eundemmct fal- 

fioub. rcnum. turri iis obclle qui facile fanguinis mi£tum , autfluxum, qui- 

ve renum imbecillitatem, ac fervorem incurrunt, necnon 

ulcus in ipfis aut habent, aut mox habuerunt : quinimmo etiam 

fanisrenibusinterduma faltuvalidofrangi venas fcriptumeft 

apud iEtium. quae oinnia de faltu fimpliciter fa£to intciligenda 

effe 



DE ARTE GrMNASTICA Lib. V. 525 

cffe volo. Qui enim manibus vel lapide,-vel plumbo, vei 
aliquo alioplenis faltare niruntur. ab aliis in hoC differunt, 
utdicebant « Ariftoteles,& ^Theophraftus, quod illiinanem p r Ji, p " t! 



in libro 



jactantcs mcnummajorem brachiolaborempariunr : hivero * , 
minorem ; :iquidem brachium inani ja&atione quafi convcl- 
litur, cum itl nulla re nitatur 5 in ja&atione vero pondusculis 
manuapprchenfisfacta, nulla hujuscemodi convulfio contin- 
git, quandofaltansidmanibtistenet, cui quafi nititur, quo 
minusfatifcat, haud aliter atque currentes , qui dum manus 
invicem quaiiunt , velocius procurrunt , quam manibus tcnfis , 
atque otiofis ; quoniam ita quafi (o.(c fuftentant , in caque ma- Armot. iib. 
nuum divaricatione & explicatione innixi , vehementius, fir- fnS™ 
mius , & confequenter velocius moventur. s reflU 

C A P V T IX. 

Ve Hdterum conditionibus. 

HAltcribus fa&am exercitationem duram eflfe , atquc vc- 
hementcm,prxter rf Antyllum,comprobavitquoqueipfe J ap °'*; Hb * 
'Galenus, dum in hujuscemodi ponderibus apprehen- ^.^de tuen# 
dendis , jactandisquemnfculos omnes, atquenervos, validiili- v 
meintendiconfcffuseft. qua rationc efficitur , ut affatim cor- 
pus calcfaccre haec excrcitatio idonea fit j & praefcrtim dorfum, 
quodmaximein jadandishaltcribus fatisfacere videtur, pra:- 
terca carnem creat 5 privatim vero fupcriores partes ab illa 
exerceri memorix mandavit fGalenus : cuius ratione ante / ?. *ie wenA 

.^. ,. .. J . . valet. cap. 14. 

iplum Arctaeus nujuscemodi exereitationcm m antiquo capi- 
tis dolore, qui paullatim finiarur, ufu probavir, veluti 
ctiam in cceliacis & vertiginofis. Sed Oribafius Antylli au&o- 
ritate humeros ipfam exercitare , ftomachoque , qucm difflu- 
xio infeftat, quique imbecilluseft, & in quo cibus accfcit, 
five cum laborc concoquitur, accommodari fcribit : laudat in 
arthriticis «■ Cxlius Aurelianus, utprimomanibusceraemol- $ Lfc, f.chn 
lienda detur , aut manipuli teneantur , quos palacftntae halteras 
appellant, tum primocerci, five lignei cum parvo plumbo 
interclufo movcndi porrigantur, deinde graviores pro mo- . * 

do profcctus ; * Galenus cuidam , qui mordax , praecali- Ta iet. ca P . >* 

S f 3 dum- 



3-apl 



32(5 HllRONYMI MERCVRIALIS 

dumque femen inter emittendum fentire non tantum fe , fe4 
etiam mulieres, cum quibus rem haberet, referebat, inter 
cetera auxilia , CcCc haltcribus excrceret , fuaftt : quem poftea 

rt Lib.j>.c.uit. fccutus * Alexander Trallianus in priapismo curando hujusce- 
modi exercitationem commendavit, quod animadverteret 
ipfam non modo ad retundendum , infirmandumque femen , 
verumetiam ad materiam in diverfum trahendam , fpiritus- 

b jccomr». queflatulentosdigerendos conducere. ftmiliter quoque *Ga- 

n. c 'cip e . r 2 g . en lenus in ulcerum crurum curatione , nifi quid aliud impediat , 
halteribus pera&am exercitationem probavit , propterea quod 
fic impeditur , quo minus humores ulceribus noxiis ad partes 
r,i?l «> n - inferiores delabantur. c Idem etiam , ubi purgatio , aut phle- 
botomia requiritur, nec eas aetas, aut aegrotantis voluntas 
permittit, loco ipfarum fupplere judicavit. Verumenimve- 
ro , neque capiti , neque thoraci ftmilem exercitationem con- 
gruere ullus affirmaret, quorum alterum nimis, atque inse- 
qualiter agitatur , alterius autem vafa , ne ob maximam , qua 
brachia utuntur vim aliquo pa&o labefa&entur , periculum im- 

d ub.i4.cpi- minet. Quam rem fortafie conftderans d Martialis, foilionem, 
quam Galenus , & exercitationem fimul , & opus fecit , ftcut 
fupra oftendimus , huic cxercitationi prxpofuit fub hisce 
verfibus. 

guid pereunt fiulto fortes haltere lacerti ? 
Exercet melim vmea fojjk viros. 

Hujus cum fecundo libro tria fecerimusgenera, Primumea 
omnta pra:ftare creditur , quse jam enarravimus 5 Alterum 
vero particulari quadam facultate crura, nervosque confir- 
mare, & materiam deducere fcripftt Antyllus, veluti&ter- 
tium fpinam , illaque juvare & mollire , fed caput peffime 
afficere dixit. Vnum illud hisce omnibus adjungere opportu- 
num duco , quod quamvis hac tempeftate figura illa halterum 
et.vhcor. antiquorum a * Paufania defcripta in ufunon habcatur, cum 
tamen loco eorum apud alios maiTulae plumbca:, terrexve , 
apud alios lateres ac lapides prope fphaerici , & graves ufurpen- 
tur , nihil figura illa refert ad variandos effe&us , efficiendum- 
ve , ne eadem facultas tam in ufu noftrorum , quam in prisco- 

rutn 



de arte Gymnastica Lib. V. 327 

rum inveniatur , co magis quod haud fecus qui hodie feie exer- 
cent in lapidibus, vel mafliilis projiciendis , brachia , dorfum, 
omnesquc faperiores partes movent , contorquentur , ac fa- 
ciebant antiqui halterum cxercitatores. ut hac una ratione 
omnes arfc&us a nobis fupraexpofitiinnoftrisetiamexercita- 
tionibus expc&ari dcbeant. 

C A P V T X. 

De T>i6ci , atque Iaculationis effeffibus. 

DE difco quamvis apud medicinac probatos au&ores, 
paucam omnino mentionem factam inveniam, ob idque 
fortafle locus ifte dimitti poftularct ; quoniam tamen a 
Galeno proditum fuit , disci ja&um , nedum exercitatio- 
nem apud antiquos extitifle, in gymnafusque fieri folitam, 
verum etiam inter vehementes exercitationes haud poftremum 
locum obtinuifle, atque hodie quoque apud multas nationcs 
in ufum exercendorum corporum venire, proindc ficcis (ut 
ajunt) pedibm prtterire illum omnino nolui. Quocirca in 
primis fcicndum crit , hanc exercitationcm , modo in cetcris 
nondclinquatur , accommodatecalcfacere , & propterea fri- 
gidis corporibus, atque illis , quibus veloces cxcrcitationes 
negantur, perfeftc convcnirc , nccnon imbccillos , & infc- 
rioribus membris invalidos modcrate corroborare. cum etc* 
nim magni , atque vehementcs obnixus in longius discum pro- 
jiciendo rcquirantur, fit ut vehementia motus, ac musculo- 
rum intenfionc artus magis folidefcant, & ab cxcrementis 
purgcntur. cujus purgationis merito confuluit quandoque 
* Galenus, ut, fi quando purgatio, & phlcbotomia require- " f»»6-«p»i 
rctur, ncc ipfas aliquibus impcdimentis adhibcri poflent, ca- aJSI™! 3 ' 
rum vice per discum fadta excrcitatio admittcretur , quae nimi- 
rumidprxftaret, quod in phlebotomia & medicamcntorum 
purgatione exoptaretur : peculiariter autem exercitatio ifta 
brachia, lumbos, ac denique univerfum dorfum corrobora- 
re idonea cft , quae fcilicet partes in ipfo maxime omnium agi- 
tantur : in vertiginofis quoque ab Arctaio commendatur. Ab 
illis vero magnoperc evitari debet, quicumque aut renes, aut 

thora- 



328 HlERONYMI MERCVRIALIS 

thoracem male affe&os habent : nam illi fervidiores, atque 
flaccidiores rcdditi incredibilemquandam diiTolutionem con- 
trahunt : hujus interna aliqua vafa, <ut tcftatum fccit Gale- 
nus, non raro disrumpuntur. Et ne quis credat, eandem 
cxercitationcm extitiffe halterum , atque disci , fciendum prae- 

« Lib.2.c.n. ter variam utriusque figuram jam anobis in a fuperioribus li- 
bris dcclaratam , hoc quoquc discrimcn habuiffe, quod hal- 
tcrcs variis contorfionibus altius agcbantur, discusvcro, etfi 
inaltumprojiccretur, tamcn longitudo fpatii ja&atione per- 
acti potius mctiebatur co ferme pacto , quo hac tempcftatc fa- 
ciunt , qui fcfe in lateribus oblongis projiciendis excrcent , in 
quibus iidem efte&us videntur, qui olim indiscobolisvife- 
bantur. Jaculatio porro ftcuti a disci jaftu parum in ipfa pro- 
jedione diffcrre videtur, ita quoque vires fimiles , &adno- 
cendum, & ad juvandum obtinere credendum eft. quofit 
ut pauca de hac cxercitatione nobis diccnda rclinquantur. II- 
lud minime filentio obvolvi debere fentio, vcteres fcilicetnon 
finc myfterio ^Efculapium , atque Apollinem, ambosmedi- 
cinae audorcs , ambos fanitatis magiftros arti jaculanditam- 
quam Deos prsfeciffe 5 nimirum hac fcntentia innuentes , hu- 
juscemodi exercitationcm bonae valetudinis confervationi , 
bonique habitus acquifitioni ftrenuam opem afFerre. cujus 
exercitationis poftquam plures fpecies eftecimus , alias a jacu- 
lorum, ftve fagittarum varietate defumptas , alias ab arcu- 
bus feu baliftis , quibus illae emittuntur , acceptas , omnes 
eandem plane facultatem pollidcre autumo, nifiquodeos, 
qui in fcrreis vocatis palis jaciendis cxercentur , hoc admoni- 
tos velim, ut magnam curam adhibcant; quoniam fxpenu- 
mcro pcritonaeum disrumpi, intcftinaqueinfcrotum dcfcen- 
derc, & pcr confequens hernias inftmilibusexercitationibus 
generari experientia compertum eft : cumque in cmittcndo 
maxima vis , atque intenfa fpiritus retentio adhibeatur , pe- 
dori adftrido atque infirmo hujuscemodi jaculationem ad- 

^j.definib. verfariputo. Noneftquoqueillud ignorandum , quod ^Mar- 
cus Tullius memorias prodidit , Philodetem , dum crucia- 
retur non ferendis doloribus, propagafle tamen vitam au- 
cupio fagittarum jaculatione facl:o. quod an faceret exerci- 

tatio 



bon. & mal. 



DE ARTE GYMNASf ICA Lib. V. 329 

tatio ipfa, an dele&atio illam infequens, mihi ab utroque 
fa&um verifimile videtur. 

C A P V T XI. 

De VeambuUtionum qualitatibu*. 

SI ullum eft exercitationis genus,quod illis,qui fanitati ope- 
ram navant , maxime quaerendum , atque cognofcendum 
fit ; quodque ceteris quibuscumque frequentius a cun&is fe- 
re hominibus , omnique tempore exerceatur , unam proculdu- 
bio dcambulationem efie nemo negabit : fiquidem nulluseft, 
five puer , five adultus , five fenex , qui non modo eam praeftan- 
tillimam , fcd folam exercitationem non credat. pauci tamen 
repcriuntur, qui vel ratione , vellongoufu, quibus quaeque 
corporis partibus , & profit, & noceat , perfe&e animadver- 
terint : id quod evenifle exiftimo , cum ob varias illius fpecies, 
tum ob pofteriorum hominum incuriam, qui & in hujuscemo- 
direbus &in quampluribusaliis antiquioribus ncgligcntius, 
atque ofcitantius fefe gcfierunt. Quamobrem operae pre- 
tium fadurum me effe fpero , ft , deambulationum fpecies prae- 
cipuas recenfens , conlcqucnter quid unaquxque tam boni , 
quam mali eificere valeat , demonftravero. fcd duo ante cetera 
ab omnibus confiderari cupio. Primum quod fscpe invenire eft 
apud auctores mcdicinx Gracos & Latinos, prarcipi ftmul am- 
bulationes & exercitationes ; quafi illae ab his feparatac,nec exer- 
citationcsfint; quorum fentcntias fic interprctari volo, ut fem- 
per,dum ipfas fejungunt, fub nomineexercitationum eas, quas 
proprie ita apcllanrur,fignificent 5 cum ambulationes commu- 
niter, & non proprieexercitationesappellarimercantur : Alte- 
rum eft, duas Galenum , & eos, qui ipfiusdoctrinam fccuti fue- 
runt,deambulationis principalcs fpecies tradidifle, alteram apo- 
therapeuticam a medicis nuncupatam, necnon poft rcli&os 
aliarum excrcitationum laborcs adhiberi folitam , de qua non 
eft nunc inftituti noftri multa verba facerej alteram fimplici 
nomine deambulationis appellatam , qua uti auxilio quodam , 
aut in affediscorporibusadreparandam valctudinem, autin 
fanis adconfervandam atque augendam majoresutebantur, 

T t nos- 



JJO HlERONYMI MERCVRIALIS 

nosque uti poffumus. atquc de hac erit tota noftra tra&atio, 

cui ideo Galenus nullam propriam differentiam , ut fecit in ce- 

tcriscxercitationibus,ailignavit $ quoniam, cum tot fpecies 

habeat, non parum diverfas, fub unica illas omncs differentias 

comprehcnderc impoilibile videtur. Deambulationes itaque 

dividuntur , tum a motu ipfo , a quo ( vit fic dicam ) carum ef« 

fentia exiftit 5 tum a loco , in quo perficiuntur 5 tum a tempore. 

A motu , quoniam alia celeres funt , alia tarda , alia vehemen- 

tes , alia remijfa , alia multa , aliapauca , alia mediocres , alia lon- 

ga ejr retta , alia breves & reverfiva , atque hx , vel totispedibus , 

velfummisdigitis, <vel calcibus. Aloco, quoniam alia fiunt in 

montibm , alia in viispUnis ; & qu# in viis planis , alia in inaqua- 

libm , alia in aqualibus , & velfub porticu , veljub dio , veljubjble. 

A tcmpore, quoniam aliafiunt hyeme, aliaajiate, aliamane, 

alia vejpere , alia ante cibum, alia a cibo. Tot enim deambulatio- 

numdifcrimina, ne minutius rem partiar ) apud au&ores, at- 

que ex ipfa rei natura , expcrientiave reperio : quarum nonnul- 

* oribafius \x fane pofliint effe apotherapeuticae , ficut apud « antiquos fue- 

M |° ' cap * runt. At non eft ignorandum , tunc illas in ufum venire, quan- 

dojamcoiffe&azfmtgravioresexercitationcs, five poft purga- 

tiones , quas medicamenta fecerint , & poft fublitionem oculo- 

rum, Stpoft copiofum vomitum : atque hoc dcambulationis 

genusaptumcftanimum remitterc, fpiritum commutare , in 

ordinemque adducere , quae diftenta funt folvere , itemque tho- 

racempurgarc, &facilem refpirationem reddere, inftrumenta 

fenfus roborare , ventriculum firmare, &, quodmaximire- 

fert , omnem affe&ionem , quae laffitudinis fenfum infcrt, qua:- 

quc perturbat , explicarc , atque diffolvere. de ifta loquebatur 

roefinen' 3 b Hippocrates quando fcripfit, deambulationes pofi exercitationes 

corporapura reddere, attenuareque^ minime veropermittere, ut caro 

pra labore colliquetur,fed ipfam purgare. Atqui deambulationum 

fimplicium mcdiocris ceteris omnibus magis ex ufu eft : de qua 

tepift 6 '^b?o" mtcm gendus eft c M. Tullii locus, quando is Tironi confulens, 

kgia. li. nt valetudinem curaret , ab ipfa quinque poftulari fcripfit, 

&i>\iv i o(,h\)7nctAry <G&A7rotTt\ avp^TiGV, Tfp4 /<1 '5 dlhv<riccv KSihiov; , id eft cibo- 
rum coclionem, trijiitia carentiam ambulationem,moderatam, oble- 
Uationem , & alvi folutionem facilem. mediocrem autem ap- 

pello 



DE AR.TE GYMNASTICA Lib. V. 33 I 

pello ambul«ttioncm , quae inter differentias cnumeratasnihil 
alioquinexcedit, autdcficit, multatamen, atquecontenta fit, 
quemadmodum ambulationcm profuturam efie deberc tradi- 
dit a Antyllus , q ix, ut fentit idem, capiti , oculis , gurgulioni , ? oubfiu* 
thoraci, nifiadfit fputum fanguinis , male affec~tis auxiliatur. lb,(i - 
De hac loqucbatur Seneca, quando (c(c deftillationi, a qua 
valde aflli&abatur, deambulatione fuccurrere fatebatur ; hanc 
eandem pro infania , proque afthmate curandis * Caelius Aure- \^' c & on ' 
Jianus commendabat : eftvero etiam maxime utilis ftomacho iikj/a^* 
humefcenti , colenti , & in quo alimenta coacefcunt , corrum- 
punturve, Inarquatis, five idericiscurandis ea ufus Archige- 
nes invenitur. fimiliter efficax eft ad mulieres , quibus fuppreffe 
funt purgationes , & cum alvus fiftitur , cibi fupernatant , urina 
retinetur. non mediocriter quoque~coxcndicis morbis prodeft , 
& ad fummam omnibus iis, in quibus necefle eft , aut a fuperio- 
ribuspartibusadinferiorcsaliquid defluere, aut quae ad infe- 
riores partes propenfa feruntur , excernere. Jam vero febrien- 
tibus omnibus deambulatio hujuscemodi obeft, nimirum quae, 
ut fentit c Galenus , calorem, & confequentcr febres augeat ; ,<j. E pid. 
nocct epilepticis, fanguinem excreantibus, mingcntibusve, aut cora 3 ' aDh ?• 
feminis dcfluvium patientibus. Porro velox deambulatio 
magnopere calefacit , magnitudincm carnis , fi quid aliud , tol- 
lit, cujusgratia ^Cadius Aurelianus eamincolicis affecubus, cj Ib ' 4c J iro " 
inquibusrequiritur calor, atque in polyfarchia adhibendam j.ca P .W 
efle judicavit. Ambulationes tardae fere eadem praeftant, quas 
ab apotherapcutica effici diximus : quocirca valetudinariis fe- 
nibusimbecillioribus, &iis, quospoft cibum ambularedeJe- 
ctat, quiquc nuper a fomno expergifcuntur, aut admajores 
cxercitationes incundas (cCq praeparare volunt , aut quavis parte 
dolent , accommodata: erunt. Has etiam efle crediderim , quas 
e Hippocratcs, Aviccnna,& Haly a cena admagis cibumin ven- e 2 .ded»ati 
triculi fundo, ubicitius abfolvitur co&io, accommodandum circalmcm - 
probarunt , quasque Galenus vi 1. Mcthodi pro reficicndis 
corporibusexiccatis commendat. In capitis dolore /Caelius {^ chroDic * 
Aurelianus probavit,//^ laboram deambaUtione exerceretur,primo 
tarda, , de hinc medio tempore fortiori, atquepaullo erectiori cxtentis 
cruribmiidcm & pro epilepticis ambulationem levem probavit, 

Tt 2 nempe 



cap. 1. 



332 HlERONYMI MERCVRIALIS 

nempc quas ftne capitis concuflione humores a fupremisad 
infimadeducere, cos leniter diifipare , attenuare, & univer- 
fum corporis habitum citra noxam calefaccre valeat j quarum 
omnium gratiaeam in quartanariis, ubiparoxysmus nonaffll- 
git , juvare, minorem fatigationem quam ftare pedibus afferrc, 
* i. adGku. tradidit a Galenus. In fpirandi difticultate , & in facroignc 
fimiliter, quem Graci trm™ , Scribonius Zonam , Piinius 
circinum vocant , ambulationem hujusmodi conducere te- 
b u»b.4:«3ere ftatum reliquit ^CorneliusCelfus; quam & pro elephantiafi 
K.t "p.t». & curanda in ufu habendam efie confuluit cum eo f Caelius. vc- 
'^, 4 chro ' hemens five nimia deambulatio frigidos adjuvat, & earatio- 
ne a Celfo ad dcbellandum corporis tremorem ufurpatur; 
anhelitum auget , & flatus discutit , ac capita debilia magnopc- 
re perturbat, &ob id jure rcprehendendus eft°Praxagoras,qui in 
epilepticis plurimas, & vehcmenti motu celebratas deambu- 
lationes adhibebat : pedibus iimiliter dcbilibus, &fufcipicn- 
dx podagrx expofnis nocet ; quandoquidcm ob nimias dcam- 
bulationes non raro ifchiadicos dolorcs & podagram gcncrari , 
fcribit Galenus ; ficuti cx adverforemifiam arthriticis , & po- 
dagricis, & ulceribus internis convenire, infinuarunt Ca% 
3ius& Celfus, ubideambulationemmolliftramine,coa:quato 
folo peractam ipfiscommcndavit. debentenim (utfcriptum 
eft a Tralliano) qui podagra* & articulorum ajjeciionibustur- 
bantur , ptTeJas , & aiv& ystxx otj^S moveri , potijjimumque ante , 
& non poji cibos. Nam laflitudo his maxime adverfatur, ut 
quas articulos plus jufto calefaciat , & inflammct , ipfiquc aliam 
rurfus matcriam cx longinquioribus particulis ad fc attrahen- 
tcs , arripienresque fluxibus jugitcr cauflam fuggcranr. Multa 
a onbafius deambulatio fccundum ^Antylli fcntcntiam juvat cos, qui 
caput, vcl thoracem malc aflfe&um habent , &aquibusin- 
fernae corporis partcs non nutriuntur , quiveincxcrcitationi- 
bus vehcmcntiori motu egent; pauca vero prodeft iis, qui 
poft cxercitationcs non lavantur , quibus a cibo deambulatio- 
nibus opus cft , ut is in fundum ftomachi dcfcendat , & quibus 
* ceifus iib. gravitas in corporc fcntitur. Longa , & recta ambulatio mino- 
fLibio *. rcm , quam brevis , molcftiam parit , e capiti prodcft : ut non 
j'lTj."-.: 3 . immcrito/CaeJius,atque£ Cornelius Cclfus epilepticiscntan- 

dis 



DE ARTE GYMNASTICA. Llb. V. ^>l% 

dis eam ex ufu eflfe judicaverint -, atnimis exugithumiditates, 
atque exiccat. ob idquemeritoaccufandas eft Themifon , qui 
atrophia laborantes duodecim ftadiorum fpatiumgreiTucon- 
ficere fuadebat. Longa & concitataftngultuicomprimendo, 
fecundum Mtii fentcntiam , ftrenue prodcft : brevisficuti ma- 
gisfatigat, cum ( ut dicebat Ariftotelcs ) exmotu& quietein- 
ter rcfledendum orta conftans diverfitatis illius opera laborcm 
inferat , ita quoque reverfionibus illis continuis caput labefa- 
ctat : ckpropterea ab eodem Cadio non fme ratione epilepticis 
damnatur > cujus rei cauffa ambulatio quoque circularis meri- 
to iraprobanda eft , utpote quse caput vcrtiginofum reddat , & 
oculis vehementer noceat. * Caifius medicus antiquusinli- „ ptobi 3 s. 
bello problematum , quem Grxca lingua confcripfit , cauffam 
inda^ans , ob quam motus rc&o tramite facti vcrtiginem non 
«■encrcnt, fed folumcircularcs, obidaccideredicit, quia mo- 
tus re&i minime diflationcm materise impediunt , circulares 
vero eam fieri nonfinunt, quod aer vehementius illifus pro- 
hibeat 5 ad hxc materiae intus agitantur , quemadmodum 
& foris , ubi circumlatx , neque foras prodire vaientes mo- 
tum in capite vertiginofum afficiunt. ftcuti namque i&erici 
omnes externos fapores amaros fentiunt , & qui fuffufiones in 
oculispatiuntur, quoscumquecoloresrubeos judicant, fimi- 
literin circularibusmotibus , cum in oculis humorcs in orbem 
agantur , omnia externa circumfcrri videntur, ficquc vertigi- 
nofa paiilo oboritur. Ex ambulationibus, qua: cum intenfto- 
ne crurumcalcibusincumbendofiunt , quemadmodum fcri- 
ptum eft ab Antyllo , capiti male affcclo conveniunt , itcmque 
thoraci humidiori , utero convulfo, purgationi fupprcflac, par- 
tibus infernis ab alimento fructum non capientibus , & omni- 
no quibus matcria furfum repir. Quas vero cxtremis digitis 
obeuntur, casobfervatumfuit, proprie lippientibus , &alvo 
fuppreflx utiles efle. Qua: verototispedibusfiunt, cumfub 
aliqua femper pracdi&arum differcntiarumcomprehendantur, 
ipfarnm etiam facultates obtinere , rationiconfcntaneum eft 
Atque hxc de fpecicbus ab ipfo motu defumptis. 



T t 3 C a- 






334 HlERONYMI MERCVRIALIS 



I 



C A P V T XII. 

Iterum de deambulationum qualitatibus. 

Nterdeambulationum fpecies, quae a loco accipiuntur, illa?, 
quae fiunt in montibus , aut adfcendendo , aut defccndendo 
exercentur,fi fiant adfcendendOjValdeprofc&o univerfum 
a t. dc tuend. corpus fatigatur,quoniam referente a Galeno attolluntur eo mo- 
wict. ca P . 9 . tus g enerc t & perinde ac onus quoddam fuftinentur ab iis, quae 
* 7. partic primummoventurinftrumentis,reliqua corporismembrauni- 
prob ? k. yerfa. fcribit b Ariftoteles ambulationes per acclivia , tametfefint 
hebetiores motus,magis fudorem provocare , quamper declivia , nec 
non fpiritum profefeere^quoniam gravi cuique,ut deorfumferrifecun 
dum naturam efl , fecferrifurfum contra naturam. itaque caloris 
natura,quae noftra provehit corpora,ut nihil per declive laborat, 
fic per acclive prefla onere nititur. acriusque ob ejusmodi mo- 
tum incalcfcit &fudoremmovet, & fpiritum profiftit , cum 
etiam corporis varius inflexus non nihil afferre cauflx polllt, ut 
dire&a fpirandi reciprocatio auferatur. qua ratione fecundum 
A ntylli fententiam talis ambulatio etiam thoraci , qui fpiritum 
exiguumducat, &pra3fertim antecibum conferr,majorumque 
exercitationum viccm nonnumquam fupplet. Legitur de De- 
mofthene, confuevifle ipfum adfcendendo deambulare , atque 
inter ambulandum orationes pronunciare , quod fic produftaj 
fpirituscontentioni,qua oratores in dicendoopus habent,afiue- 
fceret. Verum enim verogenibus jnfirmis cadcm valde adver- 
fatur;proptcrea quod dicebatAriftoteles,dum adfcendimus,nos 
corpus furfum ja&are , diftentioncmque corporis &genuum 
movere 5 ad haec genna ipfa , quae fecundum naturam in ante- 
riorem partem fle&i nata funt, quafi contra naturam flecti rctro, 
ob idque magnopcre dolere atque laborare. Ex altcra parte 
ambulatiodeclivis, quxdefccndendoobitur, magisaltcra a 
capitead inferiores partcs trahit; atfemora invalida non pa- 
rumlxdit, nimirum quae ex ejusdem c Ariftotelis fcntcntiain 
hoc motu contra Naturae inclinationem anteaguntur, quafi- 
quc movendo crura univerfi corporis pondus fuftinent , & pro- 
inde vehementer fatigantur. Ambulationes, qux tum adicen- 

dcn- 



c <;. pArtic. 
piob. 



DE ARTE GYMNASTICA Ltf>. V. 335 

dendo, tum defcendendoperaguntur, a * CornelioCelfb com- « W* i. c. «. 

probantur , eo quod ita varietate quadam corpus univcrfum 

moveatur; nifitamcn idperquam imbecillumiit. Qux vero 

fiunt in viis planis, & xqualibus ex fententia Ariftorelis ob mo- 

tus, quam fervant ( ut fic dicam) uniformitatem , magis cor- 

puslabore afficiunr, & ob naturx , quam tenent fimilitudinem, 

citius labores riniunt , necnon ad fpiritum , & ad corpus xqua- 

liter conftituendum magis accommodatx funt , quam fa&x 

in inxqualibus. At deambulationes per inxquales vias fa&x 

non modo minus fatigant , verum etiam utiles iis funt , qui cito 

deambulando defatigantur. atquehoc b Antyllusintelligebat, b oribsCus 

... ° i t lib. 6. cclitft. 

cum ambulationcs , qux m vns peraguntur, minon cum labo- cap . 2 i. 
re fieri fcripfit , quam eas , quas in locis deambulationibus dica- 
tis obimus. Hoc idem innuere voluit Acumenus medicus apud 
Platonem in Phaedro , ubi ambulationem in viis, ambulationi 
in curfibus prxpofuit , dc quo fupra latius difputavimus. ne- 
que aliud intellexit lfchomachus apud e Xenophontem , quan- c inoccon, 
do ambulationem , qua ipfe m agrum fervum cum equo fe- 
quebatur, ambulationi in xyftis faCtx prxtulit. in his tamen 
difterminandis valderefert, numquid in pratis , in locis afpe- 
ris , an in arcnofis eniciantur ; quoniam fi fiantin pratis , blan- 
diflimx proculdubio funt , nihil omnino fenfus tentant , nihil 
commovent, at cas caput implcre , tum piopter odoris fuavita- 
tem , tum propter humiditatem , qux illis mhxret , au&or eft 
Antyllus. Factx in locisafperis caput replent. Quando autem 
inarena, & maxime profunda (quod genuseft vehementifli- 
mx exercitationis) aguntur, magna efficacia pollcnt ad omnes 
corporis partes firmandas , corroborandasque ; cujus gratia 
Auguftus dum coxendice , & femorc , & crure finiftro , nonfatis 
bene valeret, immofape eaparte claudicaret , hac deambulatione 
confirmabatur. fic enim locum d Suetonii interpretari debere 
cenfeo.ubi eum arenaram>& arundinumremedioufum tradit,arc- 
narumquidem,tumaddeficcandas fluxiones, tum ad confir- 
mandam,ut judicavi , coxam ; arundinum,ad continendum, & 
claudicationem impediendum. quod quo modo fieri debet, 
edocuit Cato lib. de re ruft. cap. clx. Ad materiam fubinde, e 
fupernis ad infernas partes deducendam, eamque diilipandam 

poten- 



d T.n vita Att- 
gufti. cap, 80» 



caj>. i 



336 HlERONYMI MERCVRIALIS 

nb. 2.chro. potentiflime exiftunt, & ideo male forfan a a Cxlio taxatur 
Erafiftratus , quod deambulatione in arenofis locis paralytcos 
cxercendos fuaderet. fub porticu fadfoe ambulationes, autloco 
* nb 1. c. 2. conclufo, ut fpelunca & fimilibus a b Celfo , & ab aliis non ad- 
modum probantur : quandoquidem aere libero non fruuntur , 
fed intemperato,vitiofo,crafib,corpusque univcrfum replente : 
nifi tamen porticus , aut loci cooperti in locis fint domus fupe- 
rioribus , ac tabulis ftratis , ubi ambulationes ceteris quibusque 
ab Antyllo anteponuntur , quod vaporum, qui e terra effluunt, 
fint expertes, aeremque puriorem habcant. Nec opponcndum 
eft huic fententice noftrae , quod antiqui cryptoporticus in ufum 
iftum exaedificatas haberennquia illis dumtaxat utebantur,quan- 
do pluvise, tempeftates,aut immodici ventorum impetus, aeris- 
que iniquitas vetabant,quo minus in aperto aere deambularent, 
quo tempore,neque nos illas refutamus. Ceterum quac fiuntfub 
c loco citato. di 0j omnes f ac ^i s [ n porticu a * Cornelio Celfo prxferuntur. A 
d ub. j.c. 9 . d Vitruvio quoque valde celebrantur Hypathr* ambulatiqnes , & 
prtfertimfi viridia adfint , quod tales magnam falubritatem ha- 
beant : & primumoculorum, quodexviridibusfubtili*, & exte- 
nuatus aer , propter motionem corporis infiuens perlimat fpeciem , 
cjr ?ta auferens ex oculis humorem crajjum , aciem tenuem , & acu- 
tam fpeciem relinquit. Prjeterea cum corpus in ambulatione 
calefcat, humorem ex membris aer exugcndo imminuit ple- 
nitates , extenuatque diflipando , quod plus incft , quam cor- 
pus poteft fuftinere , ex quo , ut in hypaethris locis ab aere hu- 
morcs ex corporibus exugerentur moleftiores, quemadmodum 
ex terra per nebulas videntur : confuluit archite&orum prin- 
ceps ampliflima& ornatiflima fub dio hypxthrisquc ambu- 
lando collocari in civitatibus aedificia. Verum enim vero apud. 
oribafius e medicos mbdialcs hx deambulationcs plurimas dirTerentias 
obtinuerunt. namquandopropemare fiunt, & iiccandi, & 
craflbs humores attenuandi vim habent 5 quando circa flumina 
&ftagna,humec~tare poflunt : fed utraque nocent, & pracfertim 
ftagna, ideoque non temere hasomnesin epilepticis damna- 
vit Aretseus , quando in mediterraneis partibus aguntur, qiiem» 
admodum fupradiclis funt prxftantiorcs , ita quoque faclis 
circa mare cedunt. quando in rore,humecl:ant non fine damno : 

fed 



loco ciuto. 



DE arte Gymnastica Lib. V. 337 

fed fi in locis avium volatu frequentatis ambules , cfficacifli- 
mus is motus erit ad cvocandum per halitum, & ad levandum, 
haud fecus , atque fi in fublimibus locis ambules. Quae deinde 
fub dio in locis vcnto minus perflatis ambulatio efficitur, valet 
fecundum Antylli fententiam ad evocandum per halitum , & 
ad excrementa difpergenda : itemque remittit, nec ferit. hanc 
i$Ltius in colicis doloribus a frigida cauffaortiscommenda- 
Vit. fcd quae perflante vento peragitur, fi fub borea, tuffes exci- 
tat,thoracemque laedit,at vires coliabentes firmat, fenfuum in- 
tegritatem affert,ftomachumque diffolutum roborat. atque de 
hac fortaffe loquebatur a Caelius Aurelianus, dum ftomachicis -Lib.j.chwi 
deambulationes fub diopromodo virium adhibendasconfule- " p ' a 
batj fi fub auftro, caput replet, fenfuum inftrumenra hebetat, 
alvum mollit,atque ad diflblvendum valet : fi zephyris fpiranti- 
bus,talis ambulatio ceteris omnibus,qua: in vento fiunt,pra2ftat: 
non enim habet infuavitates boreas, quin potius manfuetudo 
iimul atque jucunditas funt conjun&ae. QuaeinApeliotefit, 
mala eft , & ferit , atque ita fe habent ambulationes fubdiales in 
ventis peradx. Sequuntur, quas fiunt, vel in fole,vel in umbra : 
qua in re au&ores divcrfa fentire reperio. b Cornelius Celfus , * Lib ' «■ c - * ; 
// caput ferat , meliorem ambulationem in fole, quam in umbra 
ejje dixit , & meliorem in umbra , quamparietes, aut viridaria effi- 
ciunt, quamquAtetlo fuhejl. Ex altera parte Oribafius au&o- 
ritate Antylli du&us improbat illam, veluti quae effundat,caput 
impleat, atque inaequalitatcs gignat. quam fcntentiam non au- 
derem alteri pra:ponere, nifi & ratio , & vcterum medicorum , 
prsefcrtimque Hippocratis, & Galeni audoritates teftatum fe- 
ciffcnt, folisradios humaniscapitibus maximas noxas inferre. 
nempe qux , i\ calida & humida , magis calefiant & cliquentur j 
fi ficca , ficciora reddantur 5 & demum quxcumque fint , fem- 
per offendantur, modo vel ruftici, vel alii fub fole vivere afluc- 
ti non fint. Quod probe cognofcens c Hippocrates five Po- c ^ r *- dc 
lybus ad evitanda capitis detrimcnta non quamlibet dcambu- " 
lationem,fed folam in frigore,aut in fole pera&am vetat. Atqui 
non illud tacendum effe duco , femper eligi potius debereinfole 
ambulare, quamflare--, & ambulare velociter,quam fegniter ; ficuti 
praeccptum fuit ab d Hippocrate in libro de falubri diaeta. cu jus {$%£* 

V u rei 



338 HlERONYMI' MeRCVRULIS 

Prob pa ?' c " re * k anc ^^ rationem a Ariftoteies , quod cumfiamus , calo* 
permanct , ficque amplim calefacit. corpus etenimnofirum (dicebat 
is) vaporem quendam tepidum defe continuo mittit , quiproximum , 
& ambientem aerem tepefacit , unde aer pofiea ille corpus calidius 
reddit, cum autem quis infole movetur , fiatusexcitatur , qui refii- 
gerarenospotefi , quando motus quisque fiigidus habetur. Ambu- 
landum potius in umbra (dicebat Celfus ) quam parietes , aut vi- 
ridaria efficiunt , quam qu& tecto fubefl : quoniam aer ajjidua 
quadam , £r blanda ventilatione falubrior redditur. qui aer quo- 
niam interdum ab arboribus noxiis infici , & corpora deinde 

• contaminare confuevit , ut dc nuce arbore , atque Narcifib me- 

prob.'J mr °' morias prodidit ^Plutarchus, propterea hujuscemodi umbras 
inter deambulandum fugere expediet. Neque item curam ad- 
hibere minorem oportet, ut arbores rore fuffufx vitcntur, quo- 
niam fi per ipfas frequenter quis ambulet, membra facilitcr le- 
pratentantur , atque hujus eam Laitus apud Plutarchum in na- 
tural. quaeftion.attulitrationcm, quod ros corporibus illabens ipfa 
mordeat, atque excoriet, velpotius , quoda rore colliquatis arborum 
fuperficiebus afpergo quadam noxia inde corporibus ajjuja inhdreat , 
qu* partesextima* ipforum mordeat , atque difandat : ctcnim rori 
vim colliquativam ( thjcZj^V , non «WWv, & reipfa, ckvetufto 
codicc permotus legendum puto ) incfic perfpcctum fatis illud 
facit, quod ros bibitus gracilitatem inducit , ut muliercs ea: ma- 
nifcfto declarant, quae alioquinobefae dum tenuibus veftimcn- 
tis aut laneis rori colligendo operam navant , eo in exercitio 
carncs confumunt. In omnibus autcm fcre proderit fub iis 
umbrisambulare , quascpilcpticisprobavit Aretaeus, &vcrti- 
ginofts 5 fub arboribus myrto , aut lauro , aut intcr acres & benc 
olentcs herbas calamentum,pulegium, thymum ,mentam, maxime 
quidem agreftes , & fponte nafcentcs : fm harum copia defide- 
rctur,inter humano cultuprocreatas.Eft in hacquoqucnoncxi- 
guum difcrimen refpe&u cxli , quod , dum ferenum cft , tunc 
ambulatio levat , pcr halitum evocat , attcnuat , bonam refpi- 
rationem, & movendi facilitatem parat : dum vero nubibus 
obtegitur, gravitatem affert , pcr halitum non evocat , tandcm- 
quecaput implet. De ambulationibus faciendis, vcl hyeme, 

c cap.n. vel arftate, vel aliotempore, diximus in libro c quarto, ubi tcm- 

pus 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. V. 3 ? 9 

pus exercitationibus accommodatum definivimus ; fupereft 
tantumillud adne&erc, ambulationes qtihslibet ante cibumfieri 
debere , tum mane,tum vejpere : quandoquidem matutina tthum 
emollitSx credim\isAnty\\o,Jegnitiem#f6mno contracletm diffohit, 
Jpiritusque attenuat, calorem auget, cr appetitum excitat : quinim- 
mo*Hippocrates hanceandem humidioribus temperamentis a 2 ded* u . 
convenire,quod humoris tranfitus cxinaniantur, neque animae CIrcafincm - 
meatus occludantur, fcribit : ftcut , & attcnuare, necnon partes 
circa caput leves, agiles, acpromptasreddere, & alvum folverc 
confirmat. vefpertina vcro ad fomnum hominem przeparat, ac 
infiationes difpergit, caput tamen debilemalc afficit, od idque 
jure accufatur Serapion a ^Caelio, quod epiicpticos impcraret * Iib - 1 - chro - 
circa vcfpcram ambulare, ac rurfum conquiefcere, & deambu- 
lationem repetcre. Pofl cibum diximus e xiguam ambuUtionem af 
fuetis convenire , atque illis , quibm non fme labore in fundum 
ventriculi defcendit cibtt* : illis paritcr , quibus caput rcpletum 
eft , lentam poft cibum deambulationem commendavit, c Ga- c ?* c mend: 

r r rr \ vakt. cap. 7. 

Jenus , fecutus fortafie in hoc d Aretaeum , qui in vctufto capitis d lib - '• «irat. 
dolore candcm in ufu habendam voluit, quamquam fecundo 
de compof. medicam. ubi de dolore capitis cx ebrietatc agit,ve- 
lit, neque multum comedendum, neque ftatim a cibo deambu- 
landum. In rcliquis quo modo conveniat , non video ; & pro- 
pterea Dioclcm medicum antiquifiimum <5c clariflimum fatis 
mirari non poflum , quod pbthificos dcambulatione poftpran- 
dia vexandos cfle voluerit, qua; ficuti concoclionem ciborum 
interturbat, ita multos ad caput vapores efFerri, atque ibi in hu- 
miditatcm convcrfos ad pe&us & pulmoncm diffluere facit , 
quo nihil phthiftcis contingcre perniciofius poteft : comagis, 
quodlicet e Hippocratcs hujuscemodi deambulationes inhu- 'Medist, 
midioribus temperaturis approbct : alvum tamen , corpus , & 
vcntrem ficcare confitetur: ne illa omnia in mcdium adducam, 
qux in hujusce gcneris ambulatione fcripta funt in libro de in- 
fomniis Hippocrati adfcripto. qui liber cum multa fupcrftitiofa 
contincat, forfan aliquis iis, quse ibi de ambulatione poftpran- 
dium in pluribus commendata dicuntur , paucam fidem adhi- 
bcat. Ha&enusde ambulatione , jam cetera aggrediamur. 
Explicit Liber Jguintus. 

Vu 2 HIE- 



34° 



H I E R O N Y M I 



MERCV RIALIS 

D E 

ARTE GYMNASTICA 

LIBER SEXTVS. 



« 6. collefl 
Cap. 2. 



E 



C A P V T I. 

Jguos Erettum Jiare ejfecim pariat. 

Os, qui pedibus ere&i permanent,exerceri, quoniam 
abunde in fuperioribus demonftravimus , hanc rem 
amplius in difputationem revocare prorfus ridicu- 
lum foret , proinde , quot modis haec exercitatio va- 
rietur,quosque quaeque pariat cfFec~tus,declarabo.Quod etenim 
haec exercitatioprivatim dorfi partes afficiat, a Averroes , inter 
Arabas non infimus, fatis aperte dixit. Qui igitur illud debile a 
natura, vel cafu fortiti funt, fummo ftudio id exercitationis ge~ 
nus evitare debent, nempe quod , ut faspius diximus, majorem, 
quamipfaambulatio, defatigationem pariat : quibus etiam in 
renibus inflammatio, vel ulcera orta funt, ne ftent, magnopere 
b iib. dc paf. cavendum efTe,cenfuit b Rufus Ephefius. debent quoque hujus- 
cemodi exercitationem averfari , quos vel hernias labor follici- 
tat , vel in cruribus, aut fcroto varices dilatantur , vel ulcera in 
inferioribus partibus orta funt, aut qualibet de caufla oriuntur. 
quam fententiam nifi medicorum au&oritas confirmafiet, ve- 
ram tamen efle ipfa ratio perfuaderet : qux fcilicet oftendit, in 
ftantibus graves humores citra difrlcultatcm proruere , eosque 
modo hernias* modo varices, modo ulccra generare, foverc, & 
augere : nam quod varices generentur , etiam c ] uvcnalis poeta 



vcrf. 396. 



cogno- 



DE ARTE GYMNA3TICA Lib. V. 341 

cognovit, quicum quandam mulierem Janum rogantem de 
amici viftoria futura dcriderct , volcns fignificarc ob Lmpor- 
tunas mulicrum pctitiones harufpicem, ftcun&is infcrviflet, 
ftando , ( fic quisque harufpex pro aliis rogabat Deum ) non pa- 
rum laboraturum , ait: 

— varicojus fiet harujpex. 



a Plut. IQ 

ejusvita. 



* Marium quoque fcimus omnes , laboriofum virum extitifie , 
obquod fiquis dicat, eivarices,quibusafTli&abatur,inambo- 
buscruribus ortas ob nimios in ftando labores, eum minus 
erraturum exiftimarem. Verum enim vero , & in hacexerci- 
tatione non paucac diverfitates reperiuntur : propterca quod 
tempus , locus , atqnc fitus varias quafi fpecies efficere vidcntur. 
A tempore nafcuntur duse fpccies , quando aut ante cibum , 
aut k cibo, quis ftando , & vel pauco tempore , vel multo excr- 
cetur. A loco fumuntur differentiae, quoniam velin Jble , velin 
umbra , & hac aut claufa , aut apertaftatur. A fitu dcmum eva- 
riantur ftandi genera , quando velunopede , velambobm , & vel 
iis totis 1 & planis , vel extremitatibm eorum , calcibmfcilicet , £r 
fummis digitis ftamus, Ante cibumftare ventriculi cxcrcmentis 
inaniendis auxiliatur , afthmaticos , & difficiliter fpirantes ad- 
juvat, ventrem emollit, urinam provocat, crura & pedes 
corroborat, & fiquando deambulationi vacarc non conceda- 
tur,illiusviccsfupplcrcpoteft. Vertiginofis tamcn , &quibus 
ad fuperiora rapiuntur vapores , nullo pa&o conducit , cum cx 
taliere&aftationefaciliuscaput a fumis pctatur : namtantam 
ad hoc efficiendum potentiam fimiliscxercitatio habet, ut non- 
nulli bovcs, & cetera animantia (quod fcripftt * Ariftote- b P«ru« a p 
les ) minus homine tuifire , minusque catarrhis vexari crcdidc- 10 panic. 
rint : quoniamipfis minimeere&is ftantibushaud itavapores pco 
natura furfum tendentes ineorum capitaferri poftiint. Qua 
item ratione eos omnes damnare vehementer foleo, qui, ft 
alto capite dormiant , minus a catarrhis fe vexatum iri putant , 
cum potius contrarium cvcniat , ut fcilicetquihumiliori, & 
fcre cetcris mcmbris sequali capitis fitu dormiunt, vel aliter 
jacent , minus a vaporibus capite tententur, minusquc a capite 
ad pcctushumores defluant. Quamvis fecus judicandum fit,ubi 

Vu 3 quis 



342« HlERONYMI MERCVRIALIS 

quis ventriculi in conficiendo cibum dcbilitarc vexatur. Quo 
in cafu Pofidonius apud iEtium magnopere ftudendum effe 
juffit, ut in decumbendo caput altiori fitu contineatur , quo 
cibus magis in ventriculi fundo accommodetur, & ob nu- 
trimentum minori molcftia coquatur. Atque hoc intelligi de- 
betdeiis, qui muitum ftant : ftare etenimpaucotempore 
cxiguum quid prodeffe , ncque multum obcfle poteft. Qui por- 
ro communi iilo eftato , Prandiapoftftabis , indu&i , poft fum- 
ptos cibosftare dele&antur, iifciredebcnt, fi mediocri quo- 
dam tempore ftetur , dcfcenfui ciborum in ventricuii fundum 
id infignitcr cooperari , & confequenter illorum concoftio- 
nem perbclle adjuvarc, nec aiioqui ullam effatu dignam Ix- 
fionem afferre : verum fi multo tempore ita quis permanferir, 
prxter molcftiam , qua ob ciborum interdum pondus , prxter 
laffitudinem , qua ex labore afficitur , varias item offenfiones 
fubire cogitur. Primo namque major vaporum copia fuperio- 
rcm corporis regionem impetit, majorhumorum multitudo 
ad infcriora pracipitat , atque inde ulcera in cruribus , gona- 
gras, & podagras generat , deindc thoracem , atque fpiratio- 
nem univerfam non parum labefadat, uti ex difHcultate fpi- 
randi tunc apparente facile quisque cognofcere valet : poftre- 
mo renes , atque vcficam , & totam mingendi a£tionem vi- 
tiant, quando videlicet crudi humores ex fimili iituadeas 
partes defcruntur , renesque & lumbi vehementer incalefcunt , 
«LiKdeaffe- debilitantnrqne. ut non temere videatur pracepiffe a Rufus 
Ephcfius, ne quis ulceribm renum laborans , etiamft morbm in- 
clinare ccepijjet , ftaret. Statio in umbra fcmper aliquibus cx 
prxdiclis diftercntiis adneditur , ut ilt multa , Vel panca , vel 
acibo, vel ante cibum, & proindequalicumqueadnexa re- 
perietur, illius effedus continuocxprimet, modo umbrae ra- 
tionc aliquid fccus non accedat. hocautemdico, quia fxpe- 
numcro umbra, vcl eft iocorum concluforum frigidorum, 
atqnc humidorumj vel noxiarum arborum, velalteriuspcr- 
niciofxrei, quas omnes corpus maculare, & fanitatem de- 
ftruere ncmo negabit. Ceterum de ftantibus fub fole in hunc 
modum determinandum effe judico , quod fcilicet ftare 
fub fole in xftate fummopere calefacit. immo fcntentia eft 

Ari- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. VI. 343 

* Ariftotelis , curn ftamw infolenosmagisdeuri, quam dum mo- a r J b fl *' 0, 
<vemur , etfi per fe motus ipfe quoque calefacere valeat, quod 
alias fufius explicavimus. Si igitur ita eft, rationiconfenta- 
neum eiiicitur , juvamentum infigne valde frigeia&is corpo- 
ribus indeaccedere, velutihydropicis, cacc&icis,proquibus 
id a b CseIio, & omnibus fcrc medicis laudatur. In i&ericis * Lib. 3 .c.j, 
item curandis tali infolatione ufum Archigenem reperio. ne 
interim filentio prxtermittantur ea , quae apud ^Etium ex An- 
tylli fententia leguntur , infolatione fcilicet variis modis anti- 
quos ufos fuiffe , alias cum unctione , alias fine un&ione , mo- 
dofcdendo, modojacendo, modoftando, interdumambu- 
lando , intcrdum currendo : de quibus omnibus in hunc mo- 
dum decretum cft, quod fi infolatio adminiftretur non pur- 
gato prius corpore , maximum capiti nocumentum affert : un- 
de facpenumcromirarimihicontingit, quo genio duttus c Fli- k 3 %"XJ: 
niusmajor, non modo purgato corpore, verum etiam pofi cibum 
in aflatc fubfole maneret , ac deinde in frigida Uvaretur : de hac 
ctenim locutos fuifie medicinx d audores arbitror, quando * ™ ^JJ* 
dixerunt , ab illa corpora plusquam parfitincalefcere , febrcs, 
atque capitis doloresgigni : Nam fianteaquam corpora fo- 
li exponantur, opportune exinaniantur, aut finc un&ione, 
aut cum un&ione fieri potcft : fi fiat citra un&ioncm , capiti 
diuturna frigiditatelaboranti fuccurrit, quod illud durius, at- 
que impaflibilius reddat , & ob id merito in epilepfia curanda 
a e Methodicis nonnullis commendatur , modo fit infolatio ' c J 1 ' 1,b ' 1 ' 
moderata : ftcut item in ca infaniae fpecie juvare creditur , quae 
afrigida intemperie ortuni ducit : pra:tcrea occultas difrla- 
tioncsauget, fudores elicit , carnemconfervat, pinguedincm 
tollit, ocdcmata omnia , & prxfertim hydropica dcprimit : 
neque tamcn ipfa noxis fuis caret , quandoquidem mora quae- 
vis fub folc bilcm auget , & confequenter iis, quibus calor 
naturamordaxeft, valdeadverfatur, uta/Galeno fcriptum f.^JjJ^J * 
eft, fpiritumque crafliorcm , denfioremve efnciens , afthma,^,^^^- 
& orthopnoeam cxacerbat. Ccterum fi absque un&ione info- 
latio adhibcatur, in cetcris eosdem effectusparit, nifi quod 
corpus cxiccat magis , tanquam pingui illo adufto , & fubinde 
majori nigredine fuperfitiern totam inficit , necnon carnem 

inftar 



«Lib. i. fer 
j.cap. 12. 



344 HlERONYMI MERCVRIALIS 

inftar cauterii cujusdamdenfasminus perinfenfibilem tranfpi- 
rationem excrementa divaporari facit. qua ratione hujusce- 
modi infolationem ad minuendam polyfarchiam ab * iEtio 
laudaramcenfco. Verumtamen duohic animadverfione di- 
gna efle exiftimo, alterum , quod medicos, ubi fub fole moram 
probarunt , praetegi pannis capita voluifie opinor , quoniam, 
prseter Cselii au&oritatem , & ratio, & experientia demonftrant, 
capitadctecla, fifoli exponantur, valdeofFendi, nempequx 
fupra modum calefa&a vapores a totocorporisambitu adfefe 
attrahunt , ficque omnem malorum iliadem , & pras ceteris ca- 
tarrhos ibi generant : quod minime , ubi capita teguntur, eve- 

b i parnc. nire fufpicandum eft , propterea quod , ut fcripftt b Ariftoteles, 
induta corpora a fole minus calefiunt , quam nuda, cumab 

fismorb cauf " * mus racms mmus feriantur. atque hoc totum a * Galeno figni- 
ficatum credo, ubidixit, eos, qui nudi fub fole manent ■, um- 
njerfum corpus calefacere , qui veroinduti-, caput folum : nam 
demonftratum eft a nobis libro tertio, majoresnoftrosnum- 
quam fere caput tegere folitos : ne miremur Galenum, dum in- 
dutos fcripfit fubfole, capite tantum valde incalefcere dixit. 
Alterum animadverilone dignum eft , quod , ficuti fedentes & 
ftantes fub fole vehementius incalefcere , five potiio deuricx- 
pcrientia conftat , quam ambulantes & currentcs : pariter & 
ceteras praedi&as arrectiones, tam bonas , quam malasfacilius 
recipiunt. Atquehaec univerfa a nobis didtade ftantibus pla- 
nis , ac totis pedibus intelligantur , ftare namque calcibus in- 
nixos non modo laborem ac moleftiam inducit, verumetiam 
nullum juvamentum efFatu dignum praeftare creditunquemad- 
modum fimiliter eos , quifummisdigitisftare conantur, prsc- 
ter fatigationem illico fuccedentem, partesillas callis mo'e- 
ftiiTimis afficere compertum eft , & prafertim quando quis eo 
frequenterutatur; hi fiquidem illud unumcommodum non- 
numquam recipere videntur , ut longius multis aliis profpecta- 
revaleant, cujus gratia ab antiquis Jpeculator , five <mu^ pin- 
gebatur facie hominis ftantis fupra digitos , fummamque ma- 
num ad umbellaeformamfuperciliisadmoventis, utiEfchy- 
lus in Theoris meminit. 

Ca- 



DE 



ARTE GfMNASTICA Lib. VI. 345 



<i 6 epiJ.con, 



e 2. de tuend. 
valct. c. 8. io- 



C A P V T II. 

X>e pug,narum ejfeclibus. 

PVgnarum, quas majoribusnoftrisad valetudinem infer- 
vierunt , quaeque etia.m temporibus noftris infervicndi (i- 
militer facultatem obtinent , alU fiunt cum armis ficJis , 
nequeincidentibus , velpungentibws adverjm hominem, alU adver- 
fm columnam , aut palum , MU adverfm umbram. atque omnes 
vcl fieri po.fllmt a pugnantibus corpore , ncquaquam armatis , 
alix ab armatis. Armorunn pugnam adverfus homincm , vel 
columnam inter magnas cxcrcitationes repofuit a Galenus, i.Apno .1 
quemimitatus ^Averroes mter Arabasnoninnmusdixit, cer- 
tamen cum enfibus facium ejje ex velocibus , atque fortibus 
exercitiis. qux omnia de ill.is , qui non armati ccrtant accipicn- 
daputo, quando armatumi certare inter exercitationes ftmul, 
atquc opcra manifcfte rcpo>fuit <= Galenus , qui fimiliter certare 
advcrfus umbram ( <nu*p*x,eiv dicunt Graeci , ) cclerem citra ro- 
bur cxercitationem efle judicavit, ut & Aviccnna quoque , & JoJVlS* 
Paullus poft ipfuni cenfere vifi funt. Cum itaque res ita Cdc ha- 
bcat , pu<nii non armatorum tam adverfushomincs, quamad- 
verfus colujnnam adminiftrata in primis magnopcre calefacit, 
excrcmenta educit, fudores ciet, exuperantem carnem fuppri- 
mit : & proinde a e Ca:lio in curanda polyfarchia adhibetur,de- capTuit 
incepsbrachia atque humcros coniirmat , crura & pcdes mirum 
in modum cxcrcet , ccterum capita dcbilia , & vertigini obno- 
xia non parum labcfactat. rcnibus item laborantcs hujuscc- __ ., 

,. r • c •. fr> 1 ' / 6.Epid.con.« 

modi cxcrcitationem tugcrc praecepit / Galcnus. <mK>i^otx ioi P or " »• a ? h s- 
ro, fivc adverfus umbramcertatiocorporatcnuat, carncs& 
fuccos detrahit, quod celeribus exercitationibus convcnirc 
fupra monftravimus, propric autem fecundum s Galcnum f a k t .5. Tc." 
brachiorum atque manuum exercitatio exiftit: praetereava- 
ler , fi * Antyllo credimus , ad fedandam arTedionem laflitudi- ^j ""!,?.' 
nis fenfum referentem , ad humores firmandos , adnervorum fiumcap.«. 
imbecillitatem & tremorcm corrigendum. eftetiam utilis vi- 
tiis , quae thoracem infcftane folcnt, confertrenibus , & colo 
intcftino , matcriam ad infe riores partcs deducit , & praefertim 

X x ih 



lib. 1. chro- 



346 HlERONYMI MERCVRIALIS 

in iis , qui pedibus imitantur pugiles , quiquc non folum ma» 
nibus ctim umbra depugnant, veruni etiam cruribus,interdum 
tanquam falientcs , interdum vero tanquam caicibus casden- 
tes. Ad eadem omnia fimiliter valet pugna adverfus palum 
erTedta, qus tantummodo in hoc abumbratilidirTert, quod 
palum percutere brachiis majorem vim infert , quam aerem 
ferire. Non eft tamen ignorandum , pugnam adverfus ho- 
]ibro mincm pugnantem initam, magis exercere, & vim majo- 

Jrob. uo! rem corporibus inferre , quam iftam : quoniam , ut ab * Ale- 
xandro perbelle fignificatum eft , athletn , // obnitatur anttt- 
goniftd , fortitudinem ejus auget ; fm cednt , neque reluttetur , ro- 
bur ejusdem refolvit. Atqui ea pugna, quae corporibus pugnan- 
tium armatis exercetur, inter vehementes exercitationescollo- 
canda eft, qux,cum robufta & valida corpora efficere debeant, 
jure rncrito Niciasapud Platonemin eodialogo, quiLaches 
infcribitur, dixit, quod tc b> Itchis y.oix*<&** » five armatum pu- 
gnare corpora robuftiora, fi quod aliud excrcitationisgenus, 
reddit, nequeulloaliominoremlaboremparir. Dehacquo- 

*Lococitato. q Ue cxerc i tat i one a 5 b Antyllo proditum reperitur, corpus 
ab ipfo ad motum aptius & ad carnem fufcipiendam reddi, 
verumtamen propriam atque maximam cjus pollicitationem 
exiftere , ut corporis firmiratem , & longam refpirationem gi- 
gnat, cum illi, qui Ccie pugnis fimilibus dedunt, omnem 
aliam fpiritus expulfionem ferre pofllnt : facit autem hujusce- 
modi pugna carnem laxam &mollem, necnoncapitiadmo- 
dum noxia eft , prxfertim quando galea plus aequo obtegitur , 
cujus pondere pretTum non parum laborat. illud hic non 
ignorari volo : texoy.&x^ ftve (trmata pugn& exercitationem, 
ne quis decipiatur eandem efle exiftimans cum armata lu&a- 
fione , oitKmv»K*i ab iEfchylo vocata , quandoquidem haec 
tamquam lu&ae fpecies armis in manibus nullo modo uteba- 
ttir 5 fed dumtaxat ccrtantes totis corporibus armabantur , fic- 
que armati invicem lu&abantur , cujus lu&ationis arbitror 
detuend v °l utat i on e m Ulam armatam, five celerem agitationem, quam 

taicVcap. 10'. c Galenus in numero vehementium exercitationum repofuit, 
fpeciem quandam extitifle. An vero de hac armata pugnas 
fpecie intellexerit Cadius Aurelianus , quando in curanda po* 

lyfar- 



* 

DE arte Gymnastica Lib. V I. 347 

lyfarchia poft plurima alia cxercitationum gencra comproba- 
ta dixit. Tum hoplomachm , hoc efi armorum fittn confliftio : 
apudmedubiumnullum, ut ex fuperioribus patet , relinqui- 
tur : quoniam , etfi nomen Graecum hanc ipfam fignificarc 
videatur, nihilominus, & nominis ab ipfo illataexplicatio, 
&ufusdemonftratus manifeftum argumentum faciunt, eum 
de pugna illa fermonem facere , quae nudato ab armis corpo- 
reexercetur, quaeque ad diminuendam carnem a nobis lau- 
data fuit , cum hanc poftremam carnem , fed mollem & laxam 
potius augere Antyllus judicaverit. De gladiatoria pugna non 
videtur hic locus expofcere , ut fermo ullus habeatur , pro- 
pterea , quod cum armis incidentibus acpungentibusantiqui- 
tus ageretur , vel in lethalia vulnera, vel in alterius pugnatoris , 
aut ctiam utriusque necem , plerumque terminabatur. Vnde 
neminem non videre arbitror , quantum abftt , ut fimilis con- 
certatio ullam profligandis morbis , tuendaeve fanitati opem 
afFerre valeat : ea enim eft, quae hodie apud multas Chriftiano- 
rum nationes fub duelli nomine non fine magna civitatum ali- 
quandocladeexercetur, quamque & antiquis &noftristem- 
poribus ab uno hominum inimiciflimo Sathanarepertamad 
perdendas animas fuifle femper credidi. quod namque non 
monomachiam antiquorum , ut falfo probare conati funt , qui 
hucusque duellum traclarunt , fed potius gladiatoriam duel- 
lum hujusce temporis referat, prater multa in quarto libro a 
nobis declarata , hoc item atteftari videtur , fcilicet iisdem ar- 
mis, atque eodem propefincduellatores concertafTe, quibus 
olim gladiatores pugnabant : illud unum intercedit discrimen , 
quod illi tum glorias cujusdam inanis gratia , tum praemiorum 
ipe , Ccd fere femper vi quadam , utpote vel ad fupplicium con- 
demnati, vel in id empti, atque edocti ad certamen , duce- 
bantur : ifti vero fponte , & nullis cogentibus , nifi folius hono- 
ris vana quadam , & falfa defenfione prole&ante aguntur : ut 
hac ratione minus excufatione digni habeantur , cum fponte 
in propriam ruant perniciem. Vtinam reftpifcant tandcm ho- 
mines , videantque id quod Barbari fere nulli agunt tanto mi- 
nus Chriftianos decere : fic profc&o & multae urbes, quaeob 
hoc inteftinis & faeviffimis diflenfionibus exagitantur, ad 

X x 2 melio- 



348 HlERONYMI MERCVRIALIS 

meliorem ftatum revocarentur , & muitorum animabus cor- 
poribusque melius confuleretur. At ne longius a propofito 
noftra divagetur oratio , haec fufficient, fi illud addidero, 
*jib.'dccomp. quod rf Celfus , b Scribonius, c Plinius, Aretaeus, atquealii 
<Ti'b!a8. c r. plurimi referunt , ab antiquis fcilicet creditum fuifie, gla- 
diatoru jugulati fanguinem epotumjuvare epilepticos. quam rem 
potius ad prodendam ipforum ferinam fuperftitionem , quam 
nt ullam fidem adhibendam cenfeam, fignificare voiui. 



lib j.c.i?- 



M 



•;' 2.«Jc tuend 
valct. cap.8 



Capvt III. 

De quarundam aliarum cxercitationum qualitatibns. 

Vlta apud antiquos extiterunt excrcitationum gene- 

ra, quae quoniam non ita frequeiiter ufurpabantur, 

ab auctoribus cclebrata non inveniuntur : inter hsec 

autem primo fcfe offert « «xpo^p»'^^ , vel manibm fummu 

concertare, quod , five lu&ac fpecies aliquaforet, ut non- 

nulh crediderunt , five feparata quaedam cxercitatio , ut d Ga- 

lenns cenfuifie videtur, ubi poft luftam alias qtiasdam exer- 

citationes adnumcrans acrochirismum nominat , facitque 

vafec. "™ ' manifefte a lu&a diverfum , conftat ipfam apud e Galenum , 

* Sfc 3 " c"Vt f^ tmm > fPaulum, & h Avicennam intcr veloces flnc ro- 

*> nb. i.fen.3. bore cxercitationes locum obtinuiflc, & proinde calefacien- 

.°: C de C dhu di, corpora tenuandi, carnes, fuccosque detrahendi facul- 

encafincm. tatcm poflidcrc , ut appofite infinuare vifus eft * Hippocra- 

tes, apud quem lcgitur acrochirismum attenuare , $> carnes 

furfum trahere , proprie vero manus atque brachia fccun- 

Uococitaw. dum ^Galenum in ipfa exercitantur. ex quo fit , ut illis 

convcniat , quibus has partes corroborare in animo cft , fic- 

ut iis valdc nocet, quorum chiragra, vel alius morbns, & 

z nb. 4. cap.4. ma nus, & brachia infeftare folet. de hoc locutum cflc ' Ccl- 

fum quis crcdcrc poteft , ubi in iis qui ab arida tufli exagitan- 

tur, cxcrcitationcs manibus pera&as probat. Porro oMrKtHejlfytv, 

m loco ciu- jd c ft t ecplethrijfare , a m Galcno inter cxercitationes citra ro- 

bur & violcntiam celercs recenfetur. Avicenna autem il- 

lud ex fortioribus efle dicit, nifi velimus ipium incompara- 

tione ad dcbilia loqui, qucmadmodum ex verbis ejus vide- 

tur : 



DE arte Gy/mnastica Lib. V I. 349 

tur : alioqui & vcritati ipfi , & Galcno , a quo ifta omnia 
accepit, manifeftercpugnantiafcripfiflet. Eft igitur talis excr- 
citatio in primis ad ca omnia utilis , quibus celcres confc- 
runt : fcd pcculiariter crura & pedes excrcet : thoracem quo- 
quenonparumfatigat, cui, dum aliquo pa&o male vexatur, 
valde obefle rcor , haud fecus atquc capitibus malc affe&is 
vchementer nocere credo, utpotc quas ex jugibus illis rcvcr- 
fionibus , quafiquc circuitionibus facillime tum vcrtiginofas , 
tum apople&icas affettiones incurrere queant. Ex eodem quo- 
qucexercitationumccnfu eft, & imvKlfrn five ptylijjare, aut 
pitylisma, utplacuit 'Politiano. quod quamquam aGalcno, * ap In ^ ifcd ' 
atquc Avicenna intcr vcloces citra violcntiam adnumcrctur, 
mca tamen fententia haud prorfus vehementia aliqua caret , 
cumftatus ille fupra pcdum cxtremitates , necnon velox ma- 
nuum modo antrorfum, modo retrorfum agitatio haudqua- 
quam finc mufculorum intentione, & proindc fine vi, aut 
robore quodam peragi poflit. Vnde in hujuscemodi excrci- 
tatione obeunda vehemcnter incalcfccre corpora affirmare 
non dubito. Ad hax motus ifte brachia infigniter excrcet. fed 
cos, qui capite funt imbccilli magnopcre labefadat : pedcs 
etiam podagris fufcipiendis obnoxios rcddit. egoveropecu- 
liarem illius ufum extitifle autumo , quando poft longam bra- 
chiorum valetudincm; torporemvfc , ca.motibus undequa- 
que facicnd : s aiTucfacere, nec non a torpore liberare in ani- 
mo habebant. Sunt pr&terea a b Galcno nonnulla alia cxercira- tai^ca"™ 4 ' 
tionum gcncra adnnrtierata, &: ab c Aviccnnacomprobata, c lcco ciut<x 
quae , quod alrqtia ex parte valctudini, & corporis habitui 
confcrant, omnino prstermittere nolui : nam fi quis alteri 
jubeat, ut fe violenter detrahat, inrlc&atque, dumipfenon 
manibusmodo, vcrumetiam cruribus , fpinaque conftans, 
inflcxusquc refiftat , quo gcncre Milonem ipfum fefc exerciraflc 
fcrunt, dum convcllercfe, movcrequc de loco volcnti pcr- 
mitteret, utque vchemcntcr cxercebitur , incalefcct non parum, 
roburquc membris non lcvc ingcncrabit. dc fimili enim cxer- 
citatione locutum opinor d Caelium Aurelianum , quando pro * n, *. chro. 
polyfarchia minucnda voluit ita affectos alienis laboribus , hoc p ' u 
cft collu&antium, vel exercentium, quam Graxi haterocopiam , 

X x 3 vel 



^50 HlERONYMI MERCVRIALIS 

vel trachelismum vocant , excrceri , verumtamen illis maxime 
verenda eft talis exercitatio , qui vcl pe&ore , vel dorfo , vel ca- 
pite non admodum valent. Pari etiam pa&o fi quis ( vt Miio 
fa&itabat ) convellere fe , movereque de loco volenti permit- 
tat, crura maxime corroborare poterit , quemadmodum ma- 
nus maximopere exercebit, eisque fortitudinem acquiret, fi 
pugnum alicui apcriendum, vel malum punicum, aut tale 
quippiam manibus complexus auferendum prsebeat : quod ta- 
men arthritidi , aut chiragrae obnoxiis minime congruet. Ro- 
burautem partium tumexercet, tumfirmat, fiquis alterum 
complexus medium , aut etiam ipfe medio comprehenfus, ma- 
nibus digitisque pe&inatim jun&is, aut quem comple&itur 
abfolvere fe jubeat , aut ipfe fe a comple&ente folvat : nifi 
quod in hoc periculum imminet , ne vifcera labefactentur ex 
nixibus illis , qui adhibentur , dum diflblutio quaeritur. Ita 
etiam fi quis alterum , qui verfus ipfum fe inclinet a latere 
aggrefiiis, iliamanibus complexus, ceu onus aliquod fubla- 
tum invicem protendat , reducatque ; ac magis , fi dum geftat, 
ipfe nixu , renixuque corporis utatur : fic namque fpinam uni» 
verfam corroborabit , lumbos tamen atque renes debiles ha- 
bentibus nocebit. ^que vero qui pettoribuf ex adverfo innixi 
magno fe conatu invicem retrudunt , & qui ^a cervicibus pen- 
dentes deorfum trahunt , vehementer quidem exercentur , & 
per confequens robur corpori univerfo comparant : atpericu- 
lumfubeunt , ne thoracis vafa aliqua rumpantur ipfis , neve 
aut caput , aut collum male afficiant. Haec itaque omnia tam- 
etfi apud veteres interceteras exercitationeshaberentur,nihi- 
lominus haud ita in frequenti ufu fuerunt , & prafertim nobi- 
libus , ac illis qui non fine fuavitate quadam fanitati operam 
dabant. hac item tempeftate non defunt, qui ipfis utantur,quos, 
modo ratio adhibeatur , penitus avertere nolo. 



Ca- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. VI. 35* 

C A P V T IV. 

De Jpiritus cohibitionis facultatibus. 

DEtentioncm fpiritus fpeciem quandam exercitationis 
effe, cum abunde in libro * tertio demonftraverimus, id a °p- & 
amplius repetere non eft opus : illud dumtaxatadjun- 
gam non facile reperiri, inquanamdifferentialocatafuerit, 
nifi quod animadvertentes nos in hujuscemodi exercitatione 
mufculos abdominis , atque thoracis valentcr intendi , & fub- 
inde in partibus interioribus calorem augeri , ut * Ariftoteles , b * pmic. 
& c Galenus memorias prodiderunt, eam non fieri fine vehe- ?7.ded«w, 
mentia judicare poflumus : & propter hoc jure ab Hippo- 
crate diclum fuit , ftiritus detentionem meatus dijparare , cutem 
attenuare, necnon humiditatem fub cutem extrudere poffe. 
A d Galeno iimiliter , & ab « Avicenna fcriptum eft , retentio- £1«^™« 
nemftiritus membra fjtiritualia calefacere , corroborare , & emun- 
dare , necnon angujias cavitates ampliores reddere. Qucd ete- 
nim fpiritus cohibitus expurgare thoracem valeat, clare con- 
ftat : quippe qui in ipfa retentione undique compulfus in an- 
guftos fe recipere meatus cogitur, eosque fi amplius trufus 
propulfusque fuerit, etiam penitus transire , atque extenuati 
jam agitatione excremcnti nonnihil fecum arripere, eo prope 
modo, quo intJcmur opiflces angufta inftrumentorum forami- 
na vehementiore fpiritus inflatu cxpurgare : quandoquidem is 
quanto ulterins per vim coadus impcllitur, tantum abipfo 
quaedam impelluntur,quaedamtrahuntur : nam trudunturquae 
ante occurrunt, attrahuntur quae ad latus funt poftta , impetu 
ipfo motus utraque coacta. Quod vero ex retento fpiritu cavi- 
tates evadant latiores , hinc probatur, quoniam fi thorax in me- 
dio corpore locatur , fane illo magna aliqua infpiratione aere 
impleto , & deinceps fupremo laryngis ofculo lingulae opera 
claufo , necnon musculis toto thorace preffb , neceffum eft ae- 
rem compreffnm undique meatibus corporis univerfisinferi, 
ficque intrufum eos undequaque dilatare,modoinferiores,dum 
illuc impellitur, modo fuperiores. fic ergo per fpiritus reten- 
tionem cavitates corporis amplificantur , pectoris partes emun- 

dantur. 



lib. artis 

med. cap 87. 

e Lib. 1. fcn. 

3 d0C2. C.2. 



a tnconvivio. 

t 2. partic. 
J'roblcm. 5 



352 HlERONYMI MERCVRIALIS 

dantur , ipfseque atque etiam alise interiores calorem conci- 
piunt, cujus merito frigidx affedioncs, &prxfcrtiminflatio- 
nes removentur. ut non temere a Plato fub perfona Eryfima- 
chimedicimecnon^ Ariftotelesmcmorias prodiderint,//'/^^ 
cohibitum k fingultuliberare. quorum placita fecutus cGalenus 
f«.pat e &. ed " abeodemnon folum fmgultum , verum ctiam tuiTim a frigi- 
l^p.caur. da inftrumentorum refpirationis intemperie contraftam extin- 
gui teftatum reliquit : quod au&a in pectore caliditate ex taii 
cohibitione anguftos quoslibet meatus fpiritus compreflfus pe- 
netret , cunftaque fic adxquentur , & ad tempericm priftinam 
redeant.Hinc fit ut ferme in hanc fententiam venire dcbeamus, 
talem cxercitationem omnibus illis convenire, qui fpirituaha 
membra frigefacta , debilia , aut cxcrementis alitet obfefla ge- 
runt , quique expulfiones quascunque corporis aut tardas, aut 
vitiatas habcnt. quemadmodum ofcitationes , & pandiculatio- 
ncs calido flatus diflipante hujusmodi fpiritus retentionem fol- 
vcre clarum eft. ut merito dixerit Hippocrates 1 1. & v 1 . Epid. 
longam reftirationem crebrarum ofcitationum ejfe remedium. In 
reiolutione linguae exerceri fpiritu retenta probavit Celfus , 
ficut& iEtiusinomnivocalis inftrumentirefolutione : vim 
namque expultricem excitari , atque confirmari in fpiritus co- 
hibitione , aigumento funt multi , & praecipue pueri , qui iive 
plorando, fiveridendo, fivc alio pado fpirationcm contineant, 
autinipfoadionistcmpore, autpaullo poft, niodo itercora , 
modourinas, modo mucos, & anaribus , &ab auribusex- 
pcllunt: ilmilitcrobftcrricesiftudteftantur, qus ad partus cx- 
pulfioncm faciliorcm & celeriorem reddendam partunentes 
foiritum continere prscipiunt. in quo tamen ipfas farpe errarc 
4 n tnk 4. fcribit d yEtius, quando ex nimia hujusccmodi fpintus cohibi- 
kr 3 " c " l °" tione aneurismata , fivc arteriarum incurabilcs dilatationes in- 
curruntinfaucibus, necnon pupillaruminocuhs, ut Aven- 
, ,1 pan. zoar teftatus eft. Diccbat * Ariftotelcs fpiritu retento melius 
?tol ' l ' }2 ' audirc nos, quoniam rcfpiratio ftrepitum quendam movet, 
quo cum careant retinentes illam , melius voces percipiunt: 
quamvis Caflius Mcdicus aliter fcntire vidcatur. Extatitem 
f iib.27.ctf. /Plinii audoritas, quod cverfos fcandentcsquc acjacentes, 
fiquidingruat, contraque ictus, fpiritum cohibcrc fmgula- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. VI. 35 3 

ris praefidii cft. Si igitur a fpiritus retentionc tot commoda oriri 
conftat, prudenter fane a Cadius Aurclianus ipfam afthmati- „ ul chr<>: j. 
cis , ftomachicis, a.que colicis curandis cgregiam opcm pras- jff r c & 2 ' 
ftare fcriptum rcliquit. Neque tamcn huic tantum tribuerc 
debemus , quin etiam ipfam aliqua cx partc obcffe credamus , 
quandoquidem Afciepiades caput opplcre teftatus eft, cujus 
fententiaaGalenoccrte explofafuit. Egoveroillam prorfus 
. non efle repcllendam puto, quoniam manifefto confpicimus 
dum fpiritus retinetur , venas atque arterias colli intumcfcere, 
oculos amplificari, genas ad univcrfum vultum contrahere 
majorem ruborem , tandemque caput totum compati : quae 
omnia illius repletionis clara indicia cfle , ncmo dubitat. Ex 
quo fit , ut Dioclcm tota via aberrafic pro ccrto ten^am , dum 
fpiritum retentum in epilepfn curandn prafidium afjerre dixit : 
iicut * Cadium laudo , qui in cjusdem afte&us curationc fpiri- t Hb. i.ca P . 4 ; 
tus rctentionem vitari debere voluit, cum certum periculum 
immineat , ne tunc fanguine ad caput recurrente morbus ma- 
gis exaccrbetur. In fanguinis quoquc rcjcctatione talem cxcr- 
citationcm a c methodicis damnatam invcnio , quibus aflen- £ a c *| llb *' 
tincogor: propterea quod tum a calorc in pe&oris cavca ge- 
nito , tum ex vaforum inflatione , diftcnfioneque facillime dc> 
bilia & relaxata vafa franguntur , fraftaque iterum referantur. 
Amphus qui V el hernias , vel crepaturas patiuntur , aut perito- 
jiauimatque inteftina cxilia & fragilia ab ortu obtinuerunt , 
nuilopadoin retinendo fpiritu exerccri dcbent, quoniam h» 
partes m adione ifta vehementer contcnduntur, &perconfe- 
qUGll§, nifirobuft^lint, eiffa multum laborem divdluntur, 
qucmadmodum apertiiTimam fidem pucri facere poflunt , qui 
fi interdum nimis quam par fit flendo,aut aliquo modo fpiritum 
contincanr , protinus iis peritonaeum fcrotumve disrumpitur,& 
deinceps intcftina delabentia , aut flatus intercluft , vix lanabi- 
leshcrniaspariunt : quodfimilitcrtubicinibus,&cantoribus, 
dumnimisfpiritum rctinereconantur, facpenumcro folet cve- 
nire, & prrfertim c^ando illi sroV* l P £„ , ( qU od Galenus ait lib. 
detriot.miifc. fecundoinfine, acvi.Epid.com. iv.tex. xxiv. 
& de quo r.os in variis lectionibus cgimus , ac plure adhuc dicc- 
mus,cum kcrum librum eum recognitum atquc auttum prope- 

Y y dicm 



354 HlERONYMI MERCVRIALIS 

dicm dabimus ) five edictum facere volunt. Vna fervata ratio 
abhujuscemodipericu]istuebimr,fimoderate, aut potius in- 
fra mediocritatem fimilis retentio peragatur , ubi agenda crit : 
alioquiperficinequaquampoterit, quin praedicta incommo- 
da fequantur. 



v 



C A P V T V. 

Ve vicU exercitationumfacultatibia , &primo de 
Vociferatione , & Ctmtu. 

Ocis multas , fed unam praecipuam exercitationem efte- 
ccrunt antiqui medici, quam Graci -jlwxvxQuvwtv, Latini 
vociferationem appellarunt, nosvero, pleniorem totius 
hujus rei notitiam tradere cupientes , vocis exercitationes in fex 
fpecies partiemur, quemadmodum magna ex parte in fupe- 
rioribus egimus , vociferationem fcilicet, cantum-> leBionem-, 
fermonem , rifum , atque fletum. quorum omnium natura per- 
fpe&a nihil remanebit , quod hujusce exercitationis cognitio- 
* oribafius ni ac ^* va ^ ear - E f go prima vociferationibus , quaecumque 
i;b.6c.g. fintillae,adfcriptaab * Antyllo/Plutarcho/Paullo, <<iEtio, 

fchb de.tucnd. o« i« • « 

fanitate. <x « Aviccnna condicio eft, quod thoracem, atque vocalia 
i lib". 3* c. ?f ' inftrumenta perbelle exercent. dicebat / Avcrroes pulmonem 
ei\b.\.kn ^. p ro prie a <vocis exercitio refpici. fubinde naturalem calorem 

ttoc. a.cap. i. II n Ji r . 

f 6. coiica. auget, purgat, firmat, atque attenuat, fohdas corpons partes,ro- 
cap ' J buftas, puras, & ofteniae minime obnoxias reddit. addebat Avi- 

cenna hanc excrcitationem colorem decorare ; quod cnim ca- 
loraugmentum fufcipiat, inde oritur; quia fpiritus afliduo 
motu, tam attra&us , quam exfufrlatus colliditur, atteriturr 
que, ficque cx ea collifione & attritione calor excitatur ; purgat 
vero hujuscemodi exercitatio : tum quia carnes rariores magis- 
que tra&abiles efficit : tum quia cx motu vocalium inftrumen- 
torum humiditatesinternae confumuntur, quod evidentiftime 
declarat dcnfus vapor ex orc vociferantium prodiens , & fuper- 
fluitatcs vetuftiorum humorum unicuiquc meatui adh&rcn- 
tium, quae cxcernuntur non foluminpraech&is vociferationi- 
bus, fed etiam aliis pluribusmodis. Jam vero firmatur calor,& 
attenuaturj quoniamvafa abfterguntur, multi humores, ut 

fputa, 



prob. 87. 



DE arte Gymnastica Lib. VI. 355 

/puta, muci , & pituits confumuntur , quae ftcut antea calorem 
obfcurabant , debilitabant , & incraffabant , ita edu&a eundem 
puriorem, validioremque relinquunt, & hinc poftea folidis par- 
tibusmajus robur, maiorqueimpailibilitas fuccrefcit. Siitaque 
haec ita fe habcnt, rationi confentaneum eft, iis , qui humiditatc 
occupatasinteriorespartes, quique univerfum corporis habi- 
tum frigefac~tum habent,vociferationem generofum przefidium 
cxiftere. quemadmodum iftis praedi&is rationibus eam ab An- 
tyllo , Ccelio Aureliano , & ifitio commendatam fcimus fto- 
machicis , vomentibus, acidum ruftantibus , aegre concoquen- 
tibus , cibos faftidientibus , atrophia laborantibus , languidis , 
cachecticis , hydropicis, afthmaticis, orthopnoicis, phthificis , 
diuturno pe&oris aut fcpti dolorevexatis, apoftemata in tho- 
race rupta habentibus, mulieribus praegnantibus, pica obfeflis, 
autfecundum a Alcxandrum etiam parturientibus ad partum 4 ^ le «n. i 
facilius educendum, &deniquequartanariis, pituitofis, conva- 
lefcentibus fereomnibus. Sic Galenus vi 1 1. demed. local. 
capit. 1 v. ftomacho laborantibus , un&iones , exercitia , & vo- 
ciferationes per expertum artificem adhibitas commendat. eft 
Aretsei medici antiqui & prxftantiifimi fententia , quod in ele- 
phanticis dtoi(poovwK ?3 7rv&pctr& yu[Avoi<rK)v tq kcu^/qv esi , necnon 
etiam in codiacis. Voci quoque ob fuperfluam humiditatem 
raucas fac~t#, necnon mftrumentis voci deiervicntibus refo- 
Jutis , atque etiam malo corporis habitui , qui a Graecis xx^icc 
dicitur, eandemconducerecredidit JEims :quin , fi vox vel 
ex mot bo , vel fuapte natura male affe&a fit , tali exercitatio- 
ne fecimduni Antylli fcntentiamcmcndatur. Quoniam vcro 
vox laborat , partim propter nimiam & longam loquelam , 
partim propter clamoris magnitudincm , partim propter filen- 
tium , quafi fuarum a&ionum oblita , ideo fit ut in hisce om- 
nibus , quae di&a funt , vociferationis ufus fit utilis , cum lon- 
gam Joquelam dilTolvat, & noxae quac, ex clamoris magnitudine 
contra&a cft , placida & quieta imminutione medeatur, 
acumini vero occurrat, graviores fonos infpergcndo. cete- 
rum qui ex filentio oritur, quamvis non propriasvocisfit la- 
bor, tamcn cum vocis Jabore proportionem quandam gerit. 
quocirca ad eum quoque vociferatio eft utilis , quse voccm 

Yy 2 exer- 



356 HlERONYMI MercVRiaLIS 

exerceat, qucmadmodum fi vocalia inftrumcnta defcfia fmt , 
totumque corpus fuum tenorem non fervet , aut laf fitudine ob- 
fideatur : vocis namque exercitationern a cena factam dice- 

* i.dedista. bat " Hippocrates,poft carnis alaboribus colliquationem com- 

modam cife , quoniam humiditatis evacuationem facicns rarc- 
facit carnem. Scd cuncta ha&enus a me enarrata , de vocifc- 

* cap,?. rationemediocri, acarte, quamlibro ^tertio explicavimus, 

fa&a intelligantur, quae capitis affe&ionibus noneftidonea, 

utpote nefcio quid facultatis poiTidens ad replendum caput , 

necnon inftrumenta fcnfuum in capite contentorum. Hinc 

t Lib.i.chro. eft, quod c Cadius Auuelianus eam pro cpilcpticis in declina- 

tionc probans prudcnter addidit, fi ferre vdent &ger. Nam 

ea vociferatio , qu# vehementius pcragitur , & interdum 

A h lib ; 2 ^" r ; dwt&ws s ab d Aretaeo Qm*a*h rocatur , uno prope verbo 

& miib.de di£ta eft ab Hippocrate affligere, five autt£«v, haec praeterquam 

ESSfc 1, quod caput plenum , & magis grave rcddit , ut tcftantur e Are- 

fnS.Jdomus. t3eLls > & / Galenus ,. mirum ctiam in modum ex ejus fcntcntia 

/ 7 de com- vocem oblxdit,necnon vcnas rumpi facit. ut hac rarionc? C#- 

pofmedickc. ... r 

joccap. t. lius cxclamationcm tamquam partcs paticntes vehementer 

£ft?a. L concutientcm pro corporibus epilepticis improbarit , * Pli- 

epift b ij. epl11 niusque nepos jure conqueftus fu, quod Zofimus ejus liber^ 

tus,dum voci reparandx ftudcret ? rurftim vena rcclufa fangui- 

nem reddiderit. candem tamcn Arctaeus ftomachicis curan- 

dis, &J£tius fmgultui comprimcndo ufurparunt. lllud itaque 

hccin loconon eft ignorandum,, quod omnes fere au&orcs 

aniniadvcrtcrunt,vociferationibus nequc temere,neque incon- 

fultoutcndumforc, ac prxfcrtim iis , qili huic exercitationi 

non aflueti incipiunt. ncque enim iisutiquisquamdcbet pra- 

vorum , corruptorumquc humorum copia praefcnte : quin 

ctiam vox non cft exerccnda, fi magnis & cvidentibus crudita- 

tibus ftomachus vexctur , ne ex actione inipirationis & exfpira- 

tionis, qux firmior &citatiorfa&afit, dum voxinmagpitu- 

dincm & muititudincm accrevit , vapores corrupti largius pcr 

, i. cur.chro. corpus diftribuantur. Proptcrca monebat * Aretaeus, vocem 

* ap ' 2 ' leniter exerceri, & gravibus vocibus utentem fonum edere , 

quod acutae voces capitis diftcntiones , tcmporumpalpitatio- 

ncs, ccrebri pulfationcs ? oculorum inflationcs , auriumque tin- 

nitus 



DE ARTE GYMNASf ICA Lib. VI. 3 $7 

nitus efficiunt, mediDcriter autem vox edita capiu' prodeft : 
cavendum cft quoquc ab ejus ufupoft cibum , quoniamvox 
valdc corrumpitur. unic dicebat « Ariftotclcs, hiftriones , cho- 'J*™;?™' 
ros , & hujusce geneiis jcjuno ore vocis exercitationem adire : 
alioqui fpiritus tum ciboingefto, tumclamorefervidus effe- 
&us , inter exeundun afperam arteriam exulcerat , ficque vox 
corrumpitur. Denique fugiendumeft, ex *Plutarchi confi-^c«u«* 
lio, ncquisconfciusfbivelrepletionis, vclimmodcraraelibi- 
dinis , vel defatigatior.is acrius intendendo , exafperet vocem > 
ncve nimis commotas vocifcrationcs , & jurgiofos clamores 
cxcrceat5 fiqnidem insqualcs illae fpiritusintentiones, & inrpe- 
tus rupturas & convulfiones inducere folcnt. Poft vociferatio- 
nem fuccedit cantus, ab illa in hoc diffcrens , quodharmo- 
nia quadam confiftit, nequc adeo contenta voceperagitur: 
ob quod etiam prxtcr cetcra voiuptatemarTerrepoteft , qua 
vociferatio deftituitur. Nam fcriptum eft ab « Alexandro , one- « ub. i r rob. 
ra pertantes , fi cantant, minus modefiiam fentire , quoniam 7<5 ' 
animus modulis acnumerorum fuavitatc dcmuldus ab onere 
avertitur, atquc ita miniis angitur. qus fimiliter ratioeffi- 
cit, ut lugentibus, atque aiio modo laborantibus (quod * Ari- ^J;*™ 10 - 
ftoteles quoque confeflus eft ) tibias , &' fonum adhiberent 
antiquiorcs, &quod ad eos , qui vel morte fuorum anguntur , 
& mcerent, vel morbo follicitantur, homines congregari, 
varioque uti fcrmone folitum fit : quandoquidem animus , 
cum fe ad verba transferat, minus rem fentit adverfam. Quod 
intelligentes veteres, varia fcenarum oblecl-amina fibiexco- 
gitarunt 5 Ut animum folatiis modo his , modoillisexceptum 
abangorefejungerent. De cantu five vociferatione cumhar- 
monia adhibita fcripfcrunt Antyllus , TEtius , atquc Paul- 
lus, valctudini eam nullum juvamentum prarftare. At in mor- 
bis ipfam aliquando ufurpatam invenio : nam 'Cxlius Au- « w>.i*ht6i 
relianus vocis exercitium , mufico monitore, compofitum in- " P 5 
fanicntibus in declinatione conducere fcripfit. refert infuper 
/ Aulus Gellius, fe apud Theophraftum , acDemocritum in- f Llb -4 c -»3« 
venifie viperarum hominumque morfibm tibiarum modulos, & 
cantm mederi ; & ad haec fuiflc creditum a plcrisque , & me- 
moria; mandatum , ifchiadicos , cum maxime doleant , tum fi 

Y y 3 modulis 



35» HlERONYMI MERCVRIALIS 

modulis lcnibus vcl ipfi , vel tibiccn (quod fattitare folitum 
Ifmeniam Thebanum legimus) incinat , minui dolores, ftcut 
& Philiftionis frater inlibroxxi i. de adjutoriisconfefTuseft: 
quod remedii gcnus a Pythagora excogitatum efle nonnulli 
tradiderunt : quamvis Soranus, cujus funt libri illi tres de 
Acutis a Cadio Aureliano Latini fadi , Afclepiadem mordens, 
qui phreniticos curare cantu profitebatur , appofite fatisdixe- 
rit, eos mentis vamtatejattari , quimodulis, & cantilena paf- 
fionis robur excludi pojje crediderunt. Si igitur cantus vaktu- 
dini confervanda: parum confert , graviorum autem tonorum 
fonus utilis eft , vocifcrationi potius , quam cantui fanitatis 
ftudioii operam dare debent : quoniam fic plurimus aer at- 
tra&us thoraccm diftcndit , ventrcmque & meatus per univer- 
fum corpus diffeminatos aperit , dilatatve , cum in cantu me- 
ra quaedam ac futilis obleftatio folummodoreperiatur, qu# 
corpora robufta potius effeminare , non autem confervare , 
aut augere apta eft. unde mirari foleo , quare Socratcs ( ut re- 

^nd.vaiec^ fert * plutarchus ) fcfc cantu exercere confueverit, &nonin 
vociferationibus , cum inipfis, & concitatis lcctionibus red- 
undantium humorum excretiones contingant , & his quidem , 
qui concitatius legunt, magis , & per fudores ', qui vero mitius 
vocem intendunt , pcr occultam tranf P i r arionem. Verumta- 

b loco citato. mcn illud * Avicennae di&um femper mcmoria tenere oportet, 
quod magnam longo tempore efficere vocem efi ttmorofum , quodque 
ex prtdiclis vocis exercitationibus fapenumero hernias , aliasve 
crepaturas oriri contingit ; ficuti noftrates facerdotes , aut can- 
tores certam fidem facere poffunt. antiquitus enim qui vocis 
exercitiis operam dabant , balneis , ut libro primo fcripfimus , 
^ frequenter utebantur : quorum benefkio peritonajum , fcro- 

decomp.meJi tum , ac teftium utnculi hume&abantur , ficque emollita ma- 

loccap™ gistutoextendebantur, neque faciliter difcindebantur : no- 
ftris autem temporibus minime hujusce gencris remediis uti 
facile conceditur : ut hac ratione modum in vociferando , fivc 
cantando majorem fcrvare neceffe fit. 

■ 

C A- 



de arte Gymnastica Lib. VI. 359 

C A P V T VI. 

T>e Lcciionu , Sermonis , Rifm , $> Fletm qualitatibus. 

LEdionis a mcdicis ad fanitatis ufum probatse duas fpe- 
cies invcnio , alteram intentam , & concitatiorem ; alte- 
ram remijjiorem. Le&io intenta, quam * Cornelius Cel- * Libi.cz. 
fus auctor elegantiflimus claram nuncupare maluit, cum iit 
agitatiofpiritusnonleviter, necinfuperficie, (ut ^Plutarchus fj^'™,^ 
fcribit ) fed velut in ipfo fontc , in ipfis vifceribus valens , calo- 
rcm auget , fanguinem fubtilem reddit , omnes purgat vcnas j 
omnes aperit arterias , humorem fuperfluum non finit crafle- 
fcere , nequc concreicere , neque fxcis in morem fubfidere , iri 
his conceptaculis , quibus recipitur, & conficitur cibus. ex quo 
non tcmere a c Celfo inter ea , quae commode exercentur , pri- c ioco citato. 
mum locum recepit. Quod etiam capiti nequaquam noceat , 
fed potius conferat , locupletiflimipofliint teftes efle ^Cadius * loco citat0 - 
Aurelianus, & f Seneca j quorum illeincurando capitis dolore « Epift. 7«^ 
atquectiam infania ftmilem ledionem adhiberi confuluit : hic 
vero ad refrenandas, quas patiebatur, capitis deftillationes 
ipfam in frequenti ufu habuifle fcribit. obfervandum eft in 
hoc cafu , ne in infania , aut capitis dolore difficilia intellettu 
lcganturj quoniam talia, /Cadio audtore, non minus afli- /Lib.i.chr« 
ciunt, qu.im corporis immodicae geftationes. Juvat infupcr cap>1 
clara lcdio cum pedoris intimas partes , tum ftomachum , cu- 
jus etiam vitia , ut fcribit Celfus , corrigit , quandoquidcm pcr 
ipfam pituitofa excrementa iuavitcr attenuantur, abfumun- 
turque , & calor nativus citra ullam violentiam excitatur , & 
augetur. quod cognofcens Plinius major , dum voce atque fto- 
macho laboraret, in eorum remedium claram lc&ionem exer- 
cuifle , auctor eft illius g Nepos. qua pariter ratione JEtius eis, g Lib.pepift.-' 
qui colicis doloribus a frigido humore genitis follicitantur, pcn 
confuluit leniter exclament , aut concinne cum vociferatione 
procedendo legant. Sic ad phthificos, atque tabefcentes ea mc- 
thodicos nonnullos ufos fuifie legitur. de hac fermonemfa- 
cicns h Avicenna dixit, quod ad legendum fuaviter eft incipien- J L c ibT fcn? - 
dum , deinde vox ordinate exaltanda , poftea cum voxfortior facia 

fuerit , 



3<$0 HlERONYMI MERCVRIALIS 

fuerit , creverit, & longafuerit, tempm ipfws erit ponendum tempe- 
ratum , quoniam tunc magnum ajfertjuvamentum. Atquc haec 
«iib.4.cap. 4 . d e intenia ac vehcmentius fa&a lectione, quam a Ccifus ctiam 
in tufii ficca laborantibus non parum utilitatis praeftare cenfet. 
Ceterum qua: lcnius & remiflius agitur, ad eadem fcre omnia 
valet, nifi quod debilius cuncta opcratur, & propterea in- 
terdum ipfa poft ciborum fumptionem citra noxam uti pof- 
lumus , quod Plutarchus quoque non improbavit. dc liac au- 
/ 1«. panic. tcm loquens h Ariftoteles fcriptum rcliquit , ignaros homines , 
ac melancholicos , dum legerc incipiunt, fomno corripi , quo- 
niam intcllectum £gere ncqueunt, & ob id vaporcs crafli & 
frigidi excitantur , qui ccrcbrum frigefacicntcs fomnum indu- 
cunt, ex adverfo virosintelligentiaprxftantesminime, dum 
lc&itant , dormire , eo quia intclle&um firmantibus ipils ca- 
lor internus amplificatur , atque inde vigiles potius quam 
fomniculofi cvadunt. Poft vociferationem , cantum, atque 
le&ionem fucccdit fermo , five locutio , qux & ipla vocis exer- 
citatio cft,attamcn pradictis omnibus tum vehcmcntia, tum ro- 
borc cedit , & ideo inter debiles exercitationes rccenieri mcre- 
tur. Nam iis in primis accommodatur , qui pra:ter modum ad 
fomnum propcnfi funt , quiqucautprae humore melancholi- 
co, aut prse phlegmatc fcnfus torpcntcs, quafiquc opprcflbs 
habent. talesnamqueafermoneperpurgantur, eorumveani- 
mi ita expergefiunt , ut faciliter mox fenfus a corpore libc- 
rentur. Pituitam porro a fermone confumi , indicant fputa ex 
loquentis ore afFatim emanantia , quae partim a capitc , partim 
a ftomacho, partim a thorace excuntia,cuncta ifta mcmbra fer- 
monis beneflcio gaudere demonftrant. Jam vero fermo vim 
r oribafius quandam obtinet , fi c Antyllo crcdamus , ut caput implcat , & 
b 6. car., 7 . g rav i tatcm ar ferat, cujus rei gratia fciunt mcdici in doioribus 
capitis, pluribusvc aliisejusarTe&ibus fermoncm interdiccn- 
dum fore, fermo praeterea lippientibus, & quibus fanguis e na- 
ribus funditur, aut a pc&ore reje&atur, non parum nocct. 
d iib 4 .cap. 4 . Quapropter d Cornelius Celfus , atque ' Galenus in fanguinis 
e i. MctM. rqeaionibus filentiumneceiTario requiri voluerunt ; ilmiliter 
/•.6Epid.fea. linguamcxiccat, fitiminducit. atquchinc fapienter/Hippo- 
cratcs fcriptis mandavit , filere, & os continerefitim extinguere. 

quam 



5. aphor. 24. 



. 



de arte Gymnastica Lib. VI. 361 
quam fentcntiam explicans eruditifTimus <- Plutarchus , non * Libr.de i * 
folumfitim afilentio non generari , verum nec trifiitiam , nec dolo- S ltm ,0 
rem dixit, qui etiam multos, dum fefc a loqucndo continercnr, 
tufllm , ac fmgultum curafle memoriae prodidit. Triennio (ait 
^Plinius ) M&cemtem MeJJium accepimm filentiumfibi impera- * Lib . 2g# c5 
ov^ k convulfione reddito [anguine. Ad haec vires difiblvi a fer- 
mone,idque prxcipne in febribus,& magis quoque in acccfllo- 
nibus, teftatum fecit c Oribafius. utnullumampliusdubium e Locociut©. 
fuperfit , quin , & juvandi , & nocendi valctudini facultatem 
obtineat fcrmo : ne dicam quot damna,quotve commoditates , 
prout is adhibctiu* , fxpenumero animis ingerat. quae ft perfe- 
qui vellcm , nimis a propofito noftro recederem , quando prae- 
fertim , & Plutarchi de loquacitate libellus , & Galeni de cu- 
randis ac cognofccndis animi morbis, haec cognofcere cupien- 
tibus mfficere polfunt. Hactcnus de articulatae vocis exercitiis. 
Praeter haec autem du# funt cxercitationes , quae tametfi vo- 
cis minime proprise videantur, & ab auc~toribus ut plurimum 
pratermiiTae fmt, attamcn ipfae quoque in exercendis aliqui- 
bus corporis partibus facultate non carent : atque ex funt 
rifus , &fietus. Nam rifus, dum oris dilatatione , praecor- 
diorumvc titillatione interiora, & praefertim faciem cxagi- 
tat, quinillaspartes infigniter calefaciat, haudquaquam in- 
ficiari polTumus : eo magis quod rubor in ridemium vultibus 
efflorefcens caliditatis acutae apcrtilTimum argumentum exi- 
ftit. & iccirco crediderunt nonnulli, Homerum vocafTe ri- 
fum >*'awtk ol&iqw , ficuti grammatici ^'awc ab \m , quae vox 
cdiditatem fignificat , deduci tradiderunt. Proderit igitur in 
primis ridere illis, quibus frigidae funt Sccapitis, &thoracis 
partes , melancholicis , & a frigida cerebri intemperie defipicn- 
tibus, attonitisquc, & qui ob mcerorem ac triftitiam in fcbrcs, 
aut alios affectus delapfi funt. derifu verba feciffe Cadium Au- 
relianum cxiftimo , quando in atrophiae curatione animi 
laxationem , 24&x vffiv vocatam, poft cibum commendavit, & 
quando fimiliter in capitis doloreadhibendampraecepitean- 
dem , ne a mcntis intcntione caput impleatur. In hisetcnim 
univerfs, cum frigida intempericsdominetur, meritoauxi- 
lium praeftat rifus, nimirum qui multum aerem in pettore mo- 

Z z veat, 



362 HlERONYMI MERCVRIALIS 

* u partic vcat f & fpiritum calidiorem emittat , ut fcriptum eft ab a Ari- 
p iy° i3 ftotelc,qui hac dc caufla ridentes graviorem vocem edere quam 

flentcs judicavit. hoc autem tanto magis fperandum erit , fi 
rifu fefe exerccre volcntes alas fibi ipiis titillari facient ; pro- 
pterea quod magnus in illis partibus venularum atque arteria- 
rum concurfus extat , quae titillatx concaleflunt , & fpiritum 
fubinde ex calefa&ione genitnm per univerfum corpus diffun- 
dunt. Neque vero latcre quemquam debet , validum rifum , 
b 2. dc rcpu. ficuti dixit * Plato , magnam mutationem parere > nempe de quo 
celebratur apud Grxcos hic fenarius. 

Ideft, 

Rifus intempeftivus inter mortalesgrave malum. 

Siquidemtalis, praeter immoderatam fpirituum effufionem, 
prartcr nimiam agitationem , calefa&ionemve , non raro 5 fe- 
«lococitat cundum 'Ariftotelis & ^Alexandri fententiam, vehemen- 
^probi.19. tem rc f i ut i onem inducit : quoniam vitalis vis, & infttus 
calor immodice foras prodit , ac inde fit , ut fic ridentes fu- 
dent , ac rubeant fanguinis adventu : calorem etcnim nati- 
Vum , ignemquc ipfum, ficuti pcr loci appetitionem furfum 
effern , fic per alimenti defiderium ima patere necefle eft : igi- 
tur utralibet movendi ratione perempta , calor infitus interit, 

* odyff. 2. & vis omnis vitalis evanefcit. ut non absque ratione c Home- 
yerf. 98. rus flnxerit Procos rifu emori , 

A'tkp |uvy$jfpg? »youio\ 

X«^c olvoic^o[^jQi ythco wfavov , 

Ideft, 

tum Proci illushes 

Manus extoiientes rifu emoriebantur : 

f Lib, 2. ctc Necnon Aglaitidas apud/Xcnophontcm dixerit,rifum hujus- 

cjri pxdia. ccmoc Ji nioventes , neque corporibus, ncque animis prodeflc. 

Porro caput , ac thoracem peculiaritcr ab hujusce generis rifu 

offendi nemo negaverit 7 qucmadmodum interdum laxata , 

maxil- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. VI. $6l 

maxillarum oiTa , dorfumque oblaefum animadvertimus. Fle- 

tum tametfi Ariftoteles in pueris laudaverit, quafi eorum cor- 

poraftuendo contracJa , '& contenfa robuftiora evadant ; * Cice- * *• Tufeat 

roque fcriptum reliquerit, athletas, cum exercebantur , inge- 

mijcere confuevijfe , ut fe intenderent ad firmitatem •■> exiguum 

tamen ufum in tuenda bona valetudine habere certo fcimus : 

pueri namque fortaffe a ploratu minus offenduntur , quoniam 

ei a primo ortu infuefcunt , quippc qui ftatim ac ex utero 

parentis in lucem venerunt , plorare incipiant ; cujus caufam 

* Soranus Ephefiusexplicaviteffe \ tum quia tenus fpiritus a lu- * j n if ag02 ; 

ce concutitur : tum quia mfuetam terram attingant , quando mulic- C3 p- **• 

res in navibus parientes mutum edunt. quam icntentiam fecutus c p ro bi. <ji. 

c Alexander medicus addidit, illos minime audiendos efle , qui llb !i 

animum dicant, quod amiffb caclefti domicilio corpus inhabi- 

tare terrenum occcepit , iccirco infantem cogere dolere , atque 

plorare. Ceterum adultiorcsquemnam cx fletu capere fruclum 

queant , nusquam video. quod enim is corpora frigidiora in- 

tenta, ac debilia reddat. praeter d Ariftotelem ob praedicta rlen- * foco chno. 

tes acutiorem voccm reddere narrantem, e Galenus quoque * i.dewMid, 

attcftarividetur, ubipueros, dumplorant, interrupto fpiritu 

ob vires defatigatas refpirare fentit. qui item a fletu nonnun- 

quam febres accendi perfpicue teftatus eft. quantum fubindc 

oculis ipfis detrimentum afferat, inde conjicere facilitcr polTu- 

mus, quod lacrymisal* humoribusoculorum (fi /Cailiome- /i" proiu 

dico credimus ) derlueutibus eos confumi neceflarium eft , ut 

fumma cum rationc eioquentiiTimus au&or Cornelius g Ccl- s , Lib 6 - ca P- 

r n i • r ■ i uccur. oc. 

lus continuos jietus ciculos immmuere Jcriptum reliquerit : ne 
fileam quantum dan-mum vox recipiat , dumfauces, acvo- 
calia inftrumenta inter flendum madefa&a , exafpcratave, 
eam raucam efficiunt , tuffcsque ac noxios catarrhos la- 
tenter concipiunt. nam & apud Caelium Aurelianum le- 
gitur, ploratum poft cibum valde ftomachum labefaciare. Ex 
quibus omnibus colligitur , aut nullum , aut exiguum emo- 
lumentum a fletu c5orporibus accedere , & iccirco fimi- 
lem vocis exercitationcm dumtaxat animorum pailiones, 
ut voluit h Pofidonius, exaturare poffe , quando nonnul- *Ca'er.4.de 
li aifectibus pleni, quoties volunt , plorarequcunt, aliipaf- ?i!'« P ?ui? 

Z z 2 fioni- 



364 HlERONYMI MERCVRIALIS 

fionibus vacui etiam ft velint nequeunt. Atquc tot de voci3 
cxercitationibus di&a fufficiant. 



*. 6 collc&. 
cap. xG. 



t> Oribafiui 

Joco cit.no- 



C A P V T VII. 

J)e Criciliafi* , Trochi , & Pilamallei qualitatibus. 

CRicilafix excrcitatiotametfiapudnullas nationcs (quod 
ego fciam ) in ufu habeatur, quaequc cjus apud vctcres 
forma & modus fuerint, plene nondum mihicompcr- 
tum fir, nihilominus facuitates ejus ab a Oribafio defcriptas 
praetermittere nolo , ut fi forte alter > vel ipfiflimam Cricilafiam 
vcl aliam fimilem excrcere noverit , cjus vircs minus ignorct. 
Illam itaquc inter magnas exercitationes locum habuifle , me- 
moriae proditum eft ab b Antyllo, qui etiam dixit , Cricilafiam 
intcnta corpora mollire , & qu<& loco fiabiliri nonpojjunt , tum re- 
volutionibm , tum etiam figurarum corporis varietate fic para- 
re , ut facile fieciantur , & fiabiliantur ; nervosque imbecillos 
firmare , <jr laxare , calorem excitare , & intelligentiam , qu£ de 
via defiexit , tfr atra bile agitatur , ad fiatum fuum revocare. 
Ncque item trochus antiquorum quis fucrit , fatis mihi conftat, 
nifi vcl eundem , trochum noftrum vocatum, vcl paullo dilfi- 
milcm illi fore dicamus. Hunc proculdubio intcr exercitatio- 
nes tardas , atque remiflas collocandum etTe omnes affirmant, 
cumque virgis illis pilas in circum ferreum impellentibus aga- 
tur , nccnon modo ftando, modo ambulando exerccatur, vale- 
tudinariis, atquciis, quiprae viriumimbecillitatc, autaliquo 
alio impcdimcnto dctcnti , majorcs exercitationes obire ne- 
qucunt , in primis convenirc videtur, fecundo loco fenibus, at- 
que ceteris , qui majoribus laboribus incalcfcunt nimis , tuni 
etiam aeftate potius aptabitur ; peculiaritcr vifus in ipfo exerce- 
tur,brachia & crura s quae omnia in fimili motu fuaviter, ac ci- 
tra omnem violcntiam laborantia,quin robur acquirant,nega- 
ri minimc potcft ; ficuti in multis expcricntia quotidic compro- 
batur eum alvum citare , humoresquc all infimas partcs dctru- 
dcre , & fuccis ventriculi , ac totius corporis concoqucndis 
fuftragari. Verum cnim vero qui capitc vertiginibus obnoxio 
funt^ quique podagris , aut ulceribustemporibusquccrurum 

folli- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. V I. IS S 

iollicitari confueverunr, abhacexcrcitatione abftincre dcbent; 
quoniam in altcris fpirituscapitiscommotifacillimeaffe&io- 
nesillascxcitant; in alterishumores acl infima delabentes eos 
morbos fovcnt , ac incredibiliter augcnt. Indc eft , quod Are- 
ta?us in curaticneepilepfia: folamejus vertiginis inipedionem , 
quam facitinftrumentum illud, quod 3e/*€«c* dicunt, &dc 
quo fupra fumus iocuti, epilcpfiam induccre monuit. Hoc for- 
tafle excrcitationis genus intellexit * Avicenna , quando dixit j a iibro i h n , 
Et ludere cum virgi<s retortis dictis alfulegiam cum pi/a ma<ma % 3 iJoC2C ' s > 
tutt parva Ugnea-, nifi quod illud inter fortcs cxcrcitationes 
reponens , & pilam magnam nominans a noflro differrc dc- 
monftrar, nempc quod fit debile,folisque parvis fphserulis aga> 
tur. Habcmus & aliud motus corporisgcnus, quod pilisli- 
gncis cxcrcetur humi dupliciter , vcl pilas in circuni ferrcum 
humi defixum manibus impellendo, vcl cuboligncocas ap- 
proximando, quod quidem genus dorfum obinclinationcs 
continuas cxercct, attamcn caput offcndit,atque renes, in quo- 
rum ulccribus i&mvodxq 33mcv\£ etg vitari mandavit ^Rufusme- * in nt>. de 
dicus, neque admodum pro valetudinc probatur. lcgitur enim a!Fcd rraum ' 
apud c Galenum exercitationes inclinato capite , dorfove peraBas c y.<Jetuend. 
nequaquam illti convenire, qui occafione quaUbet levi verthine, epi- 
lepfia,ophthalmia,aurium dolore,gutturis,aut a/terius,capttis & col- 
li inflammationibus occupantur. Praedictis omnibus tum notior 
tum frcqucntior eft pi/ama//ei vocati exercitatio, quavctcres 
gymnaflas caruiffc nemo non fateturjfed quanto magis tempo- 
nbus noftris penes cunftas nationes ipfa inolevit , tanto magis 
neccftarium videtur illius facultatcs declararc. Nam quod^cx 
magnis fit cxercitationibus , ac vehcmentibus facilc cft, & a la- 
borc,quifuftincturinipfo,&abcjusnaturaconjiccre5 a labore, 
quoniamfudor,dcfatigatio,ruborfaciei,fpirationismagnitudo 
ut plurimum in fc (ek exercentibus oboriuntur y cx natura vc- 
ro cjus , quia cum , & dcambulatio fcre continua , ac rcflexa, & 
brachiorum jactatio, doriivetotius obnixio quxdam adhibean- 
tur, indubitatam fidem faciunt, nequaquam absque violentia, 
antmagnitudine hujuscemodi exercitationcm confifterc. & ic- 
circo probabile fit , ipfamcalorcmnativumaugerc, cxcremen- 
tacvacuarc, fomnos profundos generare , & concoquendis 

Z z 3 cibis , , 



valet. cap. 3, 



$66 HlERONYMI MERCVRIALIS 

cibis, atque crudis humoribus confcrrc. At caputab cadcm 

replcri ccrtum eft , quando Galenus hoc vitium magnis exerci- 

tationibus adfcribendum effc judicavit. Quantuni porro ad 

particulares effe&us pertinct , in hanc fcntcntiam vcnio , pila- 

mallei excrcitationcm prxcipuc brachia , atque dorium cxcrce- 

re, fecundocrura : & proptciea iliis omnibus conguere , qui 

membra ifta confirmare ftudent, quique muititudinem cibo- 

rum perbelie conficcre, faccos utiies pcr univerfum corpus 

diftrubuere, & fuperfluitatem , tam per fudorem , quamper 

fecretam difflationem exinanire intendunt. Ceterum ncmo, 

vcl mediocriter rci medicse peritus , ignorat , valetudinariis, ac 

debilibus , quorum vires levi de caufla deftruuntur, cxcrcitatio- 

nemiftam minime accommodari : tantominus illis, quibus 

capita male affecta funt, aut aliquo pa&o imbecillia. nam, & 

qui dorfo non admodum valent , quique renes calidos , urinas- 

que acrcshabent, ex talibus motibus fummopcre offendun- 

tur , ilcuti quoque nocet cxercitatio ha?c , ubi partcs inferiorcs 

inflammationcm, aut alium tumorem pati folent. Summatim 

poffunt, qui fanitate fruuntur , ad eam tuendam , optimumque 

habitum generandum pilamalleo fefe exercere : qui vero ali- 

quo pacto ab a?gritudine occupantur,omnino abftinere debcnt, 

illudque femper memoria tencre operaipretium cft , quse dc 

excrcitationibus bona a nobis promittuntu r , vera reperiri, mo- 

doca ratiotemporis, loci, quantitatis, modi, atquc corpo- 

rum fervctur,quam in 1 v. libro neceffariam effe monftravimus. 

alioqui fi negligatur , mirum non fit , loco bonorum incmen- 

dabiiia mala fuccedcrc : quemadmodumfsepcnumero in pro- 

pofita exercitatione evenire certo fcio, quae cum fcrc poft pran- 

dium a plurimis agatur, nullo falubritatis loci , ac tcmporis ha- 

bito delectu , non fua culpa , fcd cxercentium incuria pernicio- 

fas affcdioncs, ac pravos habitusinducit. quo magis omnes ad- 

moneo , ut diligentiam , a majoribus noftris in excrccndis cor- 

poribusobfcrvatam, quantum conceditur,imitantcs, mclius 

valetudini atque membrorum robori confulant , ncque com- 

mittant , utpropriis erroribus, & fanitatem fimul deperdant , 

* r- dctuend. erbomrem, dicente a Galcno noftro , magnum dedecus ejfe, qui 

h nnturttfamm corporis confiitutionem fortiti eam ob exercitatio- 

num-, 



valet 



de tucnd. 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. V I. 367 

num , ac recte vivendi negligentiam corrumpunt , atque morbo- 
fam reddunt. Et quoniam hoc in capite duo diximus , alte- 
rum quod pilamalleus exercet dorfum , alterum , quod illis 
evitandum eft, quibus dorfum eftimbecillum , fciendum erit, 
«•Galenumvoluifle, in fenibus debiles partes numquamcxer- a J;^" 
ccri, in aliis femper debere. rationcm, qua inductus illud 
dixit , hanc fuifTe exiftimo ; quoniam debilitas fenum emendari 
non poteft, cum ex virtutis motricis defe&u proficifcatur , alio- 
rum vero reparabilis eft. unde, quando nos aliquas partcs im- 
becillas minime exercendas confulimus , femper de imbecillita- 
te confirmata , ac inemendabili , non autem de rcccnti , at- 
que de curabili, di&a noftra intelligi volumus : ne a Galeni pla- 
citis , quem omnes medici fequi tenentur , in hac fententia rc- 
cedere videamur. 



E 



C A P V T VIII. 

De Equitationis facultatibus. 

Quitationem, quam ^Galenusaliquando interea, quar J a J* e ca £££ 
exercitationes funul, & opera nuncupat, adnumeravit, 6Epideoau 
cx cjusdem fcntentia magnam exercitationem efle , apcrte 
conftat. Quocirca, quantumfitex fc, poterit nativumcalo- 
remaugcrc, & excrementorum inanitioni opirulari. Eft au- 
tem non parva difterentia , an equus ( fic apello cquum , mu- 
lum , & aliud quodvis portandis hominibus accommodatum 
animal) lente celeriterve gradiatur, an fuccuflet; an afturco 
fit aGtolutarius, an currat. De placida & lcnta equitatione 
fcriptuminveniturab c Antyllo atque ^^tio, fiplacideequus 
gradiatur, nihil magis,quam lailltudinem, & pra:fertimingui- 
nibus afterre. de hac inquam verba faciens * Hippocrates me- , \ n Vlht de 
morias prodidit , continuam equitationem laflitudinem ma- fof C ap!"!if 
gnam parere, hominesque infcecundos & coeundi impotentes 
reddere , necnon dolorcs diuturnos , & claudicationes genera- 
re, ncquc iccirco fententia Hippocratis damnanda videtur, 
quod /Ariftotelcs contrario plane fenfu fcriptum reliquerit, f 4 frflprobi, 
equitantes djjidue libidinofiores evadere ; quoniam gcnitalia 
continua attre&atione motioneque mcalefccntia fpiritum 

con- 



e Orilauus 
Ii'j-6 c. 24. 
d /Etius lib. 3. 
c.ip. 7. 



taus. 



368 HlERONYMI MERCVRIALIS 

concipiunt , ficque coeundi cupiditasinducitur : fiquidem Hip- 
pocrates de placida & nimis frcquenti loquitur,utpote qux leni 
motu non ita calefaciat , & pcndentcs coxas atquc pedesoblx- 
dat : Ariftoteles vero de ea, quae cquo celeritcr gradientc, & in- 
terdum fuccufiante, fcd non admodum frequentercxercetur, 
verbafacit, undcparticula ajjidue, quam Latini interpretes ap- 
ponunt,cum in Grxco Ariftotelis codice non inveniatur aufc- 
rcnda planc erit. Hax etenim equitando facta exercitatio , ut 
i>. locis ci- <* Antyllus & b Miwis crediderunt,totum corpus laboriofe con- 



cutit, & magis adhuc omnibus aliis exercitationibus. Vndc ab 
c Lib.i 7 , c 7 . c Alexandro Tralliano in dolorecapitis, quem caufla frigida 
gignit , adhibetur , ficut in epilepfia, in furditate, prcefertim ve- 
d Lib.18.c4. ro ftomachum frrmat. ut non immerito fcriptumfita ^Pli- 
nio , equitationcm ftomacho & coxis utiliffimam rcputatam 
c Lib.2i.c ? o. fuifle. qua item ratione in fingultu curando ab e J$Aio ufurpa- 
tur , fenfuum inftrumenta fubinde purgat , eaque reddit acu- 
/ Loco cit.uo. tiora , hydropicos ( ut fentit /Trallianus ) fi quid aliud , maxi- 
mc juvat, folutam alvum & fluentem, dicente Celfo, coercet, 
crura quoque tenuia craflcfacit , quod Germanici exemplo te- 
ftatur Suetonius. Ceterum thoracimaximeadverfatur, nec 
non veficae maie affe&as , in cujus ulceribus curandis ante cete- 
ra hlljuscemodi exercitationcixi vitari placuit Archigeni illi , 
prscftantiflimo Hadriani Impcratons Archiatro : coxis etiam 
obeflc fcripfit Hippocrates, quamquam in hac re varias aufto- 
rum poftcriorum cxtare fententias reperio. Themifon Metho- 
dicorum princeps in coxendicum dolore , i%i*$@* nominea 
Grsccis appellato cquitare imperabat xgrotantes, quo magis ob 
vchemcntiam motus partium faceret vexationem : poft ipfum 
j Lbro 2. ad idem confirmavit g Theodorus Prifcianus , & , qucm modo ci- 
Timo.cap.1*. tavi , Plinius. Exalterapartejamdiximus, Hippocratem coxis 
equitationem inimicam,enrumque dolorum parentem putajje, qucm 
Lib.y. c 1. fecutus h Cslius Aurelianus Themifonis placita infc&atus eft, 
tamquam veram ifchiadicorum curationem deftrucntia. Ego, 
cum animadverto in hac exercitatione vehementercoxasin- 
calefcere , ac cx motu dcbilitari, ita fentio, humores dcflucntes 
faciliter ibi decumbere, atque inde dolorificas affcctiones exci- 
tare , tanto magis affe&us jam excitatos , quafique invcteratos 

accr- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. VL 369 

acerbiores & indifiblubiliores effici rcor : quibus item rationi- 
bus equitationem a a Celfo podagricis jure damnatam fuifle *J* ♦ c ** 
puto. Equitatio peracta fuccuflante equoprxdictis duabus pro- 
culdubio deterior eft, nimirum quae univerfum corpusmolefte 
quafiet, & dolores excitet, augeatque. Sicut in * Niptris illefa- T & c c ™ a *• 
pientiffimus Grtcti faucius intelligeba t, ubi diceret. qucit. 

Pedetentim ite, &fedato nifu nefuccujfu arripiat major dolor. 

Quod item e Lucilius poeta antiquus innuit , dum equum. fuc- Marc ' 
cuflantem tetrum nuncupavit hoc verfu. 
SuccuJJatoris tetri , tardique caballi. 

Ad haec fuccuffationem vehementer caput orTendere, col- 

lum, &dorfum, &nates, experiuntur illi , qui aliquandoin 

hunc modum equitare coguntur. Denique fi ulla eft equita- 

tio, quaevifcerapraecipue (idenimfatetur ^Galenus) agitare if , ^J!"JJ* 

aptafit, proculdubio nunc propofita talis eft , a quanonfo- 

lum interiora omnia concuti, verum etiam fufpendi, quafique 

arripi videntur. illudunumhaberejuvamenpoteft, utcibis, 

atque crudis humoribus concoqucndis , alvoque ciendae , ac 

urinac proliciendae , necnon a renum ( quod e Avicennae pla- \ 9 . m eL i. ca ' 

cuit ) loco lapillis atque arenulis ad inferiora deducendis ad- cap ' ult * 

juvare queat. Sed , quoniam majoribus damnis commoda 

hasc compenfantur , omnes ab cxercitatione fimili abftineant 

confulo. In afturconibus equitatio ( eam fic appello , quam 

vulgari nomine portantum* aut trainam vocant Itali, &de 

qua ita /Martialis : E ? 4r, )97 .' 

Hic brevis adnumerum rapidos qui colligit ungues 
Venit ab auriferis gentibus Asiur equus) 

quemadmodum magis corpus & mcmbra gradarii equive- 
tl:ione excrcet , itaminorcmmoleftiamparit, fiquidemmollis 
illa altcrno crurum explicatu glomeratio minimum fatigat, 
peculiariterque alvum citare ufu probatur. De equitatione 
currentibus equisfa&a, licetapud g Ariftotelemlegatur, ita jimibrodc 
equitantes, quod magis caveant, mmus cadere, tamcn cam lm- iudo. 
probare videtur Galenus hac ratione,quia frpecontingit cqui- 
tantes in terram decidere , & nonnunquam ex cafu emori , fed 

A a a pratter 



370 HlERONYMI MERCVRIALIS 

praeter hanc multae extant cauiTae aliae , ob qnas a fanitatis ftu- 
diofls hujusmodi cquitatio omni diligentia evitari debet. nam 
4i. dedixta. corpus ut fcribit a Hippocrates nimiumcalefacit,cxiccat, at- 
que extenuat , ob id ad minuendam carnis multitudinem a 
b r.b. y. ca P . * Caelio Aureliano probata , caput male afficit , fenfus hebetat , 
c U !>\&y.pro- ocluos non parum offendit : quandoquidcm c Ariftoteles cau- 
bkm, 13. £ am indagans 9 cur 9 q lu - e quo vehuntur , quo longius cquus de- 
currerit, eo magis cmittere lacrymas folent , ilgnificat idco il- 
lud evenire,vel quoniam motus calefaciens valde humores ocu- 
lorum eliquat, & lacrymas inde ciet,vel quia iicuti venti advcr.fi 
oculos pcrturbant , iic aer occurfans tanto magis ferire poteft , 
quanto equus velocius agitatur. laedit prasterea haec equitatio 
tam thoracem & pulmonem , quam vifcera univerfa. Quod 
etiam renes maximo detrimento afficiantur, fldem facerc pof- 
funt multi, quorum alii urinae ardore , alii lapillis, alii ulceribus 
modorcnum, modovcfica^, modo peritonaei usque adeo ob 
hanc exercitationem follicitati fuerunt , ut fere iis arfe&ionibus 
mortem obierint : ne dicam quot luxationes , quot oilium fra- 
ctura, quot mcmbrorum diftorftones faepenumero inde na- 
fcantur , dum brachia , dorfum , coxac , & crura fupra modum 
laborant. Videant igitur quos currentibus, atque mutatis equis 
itinera fua obire dcle&at, quot, iisque graviiTimis periculis, ne- 
dum valetudinem , verum etiam falutem ipfam fubjiciant, 
quomodoque non ingenuorum , aut fanitatem curantium ac 
vitam , fed potius pcrditorum hominum, athletarum, nihilque 
vitam, qua nobis carius, aut optatius nil rcperitur,aeftimantium 
opus exerceant. Hactenus de equitationis fpeciebus , quarum 
nullam azgrotantibus admodum conferre fcripferunt d Antyl- 
^.Lodsckat. lus, atque «iEtius; quasqueneciis, qui medicinam fumpfe- 
/ in iifagog. runt , ullo pacto congruere memoriae tradidit /Soranus Ephe- 
cap- 21. ^ ug ^ nC q Ue iHi s 9 q U i renum morbis male afficiuntur , vel carum 
s 6.c P id.com. inflammationclaborantjConvenirecenfuit.? Galcnus. Suntqui 
in cquo fcdentcs geftari deledcntur, qux exercitatio parum 
malc valentibus ufui cfle mca fententia potcft, nam,ut mollifli- 
me vcharis , tamen laflitudo inguinum lumborumque, & dura 
fufpenfio cxplicatioque pcrcipitur , quando fubpcdancis cor- 
pus fuftentare perarduumeft, nc dicam impoilibile. acccdit, 

& 



DE arte Gymnastica Lib. VI. 371 

&mala, ac doloriiica illaconcuflio, fi quo modo incitatius 
fcraris. Valentibus magis conferre eadem poteft, corpus, ani- 
mum , & ftomachum lirmando : fenfus expurgando, acuendo- 
que : fed pc&us atque pedes debilitat. 

C A P V T IX. 

T>e geftationum in univerfum viribus. 

ANteqnam geftationum fermonem aggrediamur, illud 
prius adnotandum lecloribus volumus , nos minime 
ignorarc, multos equirationcm inter geftationis fpecies 
repofuifle , inter quos fuit * iEtius Amidenus 5 fed nequaquam 4 lib.j. c.6. 
horum opinionem fequivoluifle j tum quia * Cornelius Cel- t Lib.a.«.ij 
fusantiquus fimul & celebris auttor, ubi geftationis fpecies 
adnumeravit , ne verbum quidem de equitatione facere vo- 
luit, quafi alienam ageftatione judicavcrit, idquodmultos 
alios opinatos fuifle conjicitur ex e Antyllo 5 tum quia exprefie c oribafius 
Galenus geftationcm & equitationem diverfas efle declaravit llb * 6, cap ' 25, 
in 1 1 . de tuend. valet. ubi alias exercitationes a nobis fieri tra- 
didit : alias ab extrinfeco,ut geftationCs : alias mixtas efle,qualis 
equitatio eft 5 tum quia , ft geftatio , ut definiunt omnes aucto- 
res, mixta eft cx motu & quicte, pluribus corporis partibus non 
moveri apparentibus , univerfo autem corpore a latione moto , 
haec condicio ab equitatione longe abeft , in qua fcilicet mani- 
feftiflime omnes fere corporis partes moveri confpiciuntur.fed 
ifta parum rcfcrunt, qnando etiam Antyllus atque iEtius fe- 
paratim dc cquitationc ipfa verba fecerunt. Hanc, inquam, ge- 
ftationem ab equitatione feparatam, necnon a Graecis *Vp av 
vocatam , multas quidem habuifle fpecies, in fuperioribusde- 
claravimus : at qua? omnibus univerfali geftationis nomine 
comprchenfis facultatcsattribuuntur, priuscxplicabuntur, de- 
mum particulares effcctus fingulis adfcriptos perfequcmur. fed 
prius id ignorari nolo , fxpenumero apud au&ores rcperiri ge- 
ftationes,& exercitationcsftmul nominatas, quafi utraeque inter 
fe differant,quorum fentcntix dc cxcrcitationibus propriis, quac 
vchcmentiorcs motus geftationibus exiftunt, non autcm de 
communiter acccptis interpretandae fcmper erunt. Eft igitur ge- 

Aaa 2 ftatio 



<t. b.e. Locis 

citttis. 



372 HlERONYMI MERCVRIALIS 

ftatio fecundum" Antylli, *iEtii,atque c Avicennse fententiam, 
inter placidiflimas , atque debiles exercitationes , & propterea 
non folum fanis & valetudinariis, verum etiam iongis, ac in* 
clinatis morbis,& denique iis,quibus lentae morborum reliquia? 
remancnt, nec aliter eliduntur, accommodatae funt. In acuto- 
rum nonnullis, nt ab Aretaeo in lethargicis, nephriticis pro- 
a Locociuto. b a ntur. quinimmo tradit d Celfus Afclepiadem ctiam in recen- 
ti vehemcntique febre , prascipueque ad discutiendam eam ge- 
ftationis ufum comprobafle. quod profe&o periculofe effici- 
tur, meliusque quiete ejusmodi impetus fuftinetur. In fanis 
etenim , ac valetudinariis geftatio , cum. ncc laflltudinem cor- 
poribus ingeneret , immo ea fere magnis exercitationibus 
fimiliter moveat , poteft calorem naturalem augere , materiae 
multitudinemdiscutere, habitum corporis firmare , adiones 
ftupidas cxcitare , fegnitiem diflblvere , corporis turbationem 
fedarc, iis , quos vigiliae exercent , fomnum conciliare, &con- 
tra etiam veternofis, ac diflblutis reditum ad fe, vigiliasque pa- 
rare. nam fomnum conciliat , excrementa , qux a capite ad 
ftomachum delabuntur , per halitum digerendo, quse nimirum 
partes funt vigiliarum praecipuae cauflae : fcd vigilias poftea in- 
ducit corporis tenorem ad fe revocando, & corroborando. & , 
quamquam Seneca epift. l v. videatur geftationem facere ma- 
gis laboriofam, quam ambulationem j ejus tamen oratio in- 
terpretanda eft dc eo folo , qui valetudine offenfus ab omni- 
bus ferc turbatur. In quibus morbis de geftatione periculum 
facere placebit , fic experiundum efle confuluit c Celfus : fi 
liniud non erit aftera , fi nullus tumor , nulla durities , nullus do- 
Lor vifceribus , aut capiti , aut prdcordiis fuberit , (jr ex toto num- 
quam pefiari corpus dolens voluit , five id in toto , five in parte 
eft , nifi t&menfolis nervis dolentibus 5 neque umquam in increfcen- 
te febre , fed in remijfione ejus. Nihilomin us , citra multas ob~ 
fervationes , ab au&oribus probatas efle in variis affe&ionibus 
geftationesreperitur. Cxlius Aurelianus in libris,quos dcmor- 
bis diuturnis infcripfit, eas in incubone, (quo morbo plurimos 
Romae quafi ex contagione quadam aliquando periifle , refert 
Silimachus Hippocratis fe&ator) commendavit, fimiliter &in 
VvOcis amputatione , in haemoptoicis, in quibus eandem damna- 

vit 



DE arte Gymnastica Lib. VI. 375 

vit Afclepiades , in afthmate , in ftomachicis , in elephantiafi, in 
colicis, in arthridite. Theodorus Prifcianus quoque , &ante 
ipfum Aret<eus geftationes adhibendasvoluitinmelancholia, 
in atrophia , in fplcneticis, necnon in ftomachi doloribus. lis- 
dem exercitationibus in illis , qui valde exiccati funt , atque re- 
fcctione opus habent, * Galenum ufum,aliquando legitur. Quin « 7- M«hoa. 
& ipfemet b Celfus pro facro igne curando geftationcm lauda- l Lib -*- c - 2 &- 
vit , ut non femper conditiones ab ipfo demonftratas obfervatu 
neceflarias fore hisce au&oritatibus convincere valeamus. Non 
eft tamen ignorandum , magnopere referre , quonam in loco 
quisgeftationibusutatur.quod' Arctacus caeliacorum exercita- c ub. a.cur 
tiones demonftrans, eam ceteris praetulit, quse inter lauros, myr- c raa cap ' 7 ' 
tos y atque thymum efficitur. 

C A P V T X. 

JDe geftfitionumwVehiculo, Lectica* atque SelU 
particularibus viribus. 

EXplicatis iis, quae ab au&oribus de geftationum faculta- 
tibus in univerfum tradita fuerunt , jam adparticulares 
defcenderc opportunum eft, fi prius illud iu memoriam 
revocaverimus , fcriptores fcilicct medicinae , quando fine ad- 
ditione geftationis ufum in fanis atque valetudinariis nomi- 
nant , de qualibet ejus fpecie intelligere : quoniam nulla fere 
invenitur , qu# ipfis utiliter accommodari non poflit : quando 
vero in xgrotis loquuntur , interdum omnes , fed in remifllo- 
nibus morborum , interdum placidiores fignificarc. Vehi- 
culorum multa fuere apud majorcs noftros genera , quorum 
luxuria usque adeo interdum Romx crevit , ut, referente <* Pli- d c J^° 3J * 
nio, aurea ac argcntea facere non fint veriti. fed hoc pra:ter 
inftitutum noftrum eft. Nam , qux pro fanis , aut aegris in ufu 
habita funt a medicis vehicula, alia ab animalibus , mulis fci- 
licet, aut equis agebantur , alia ab hominibus, &utraqucvel 
tardiuscule, vel celeriter. Gcftationem vehiculo fa&am quam- 
vis ceteris acriorem efledixerit e Celfus, nihilominus, fecun- ' Ijb - 2 c jj ; 
dum /Galeni fententiam, inter debiles cxercitationes recenferi vatet capfu*. 
merctur. quo fit, ut fanis, nifi aliter exerceri impediantur,mini- \'£, tuend * 

Aaa 3 me 



3 74 HlERONYMI MERCVRIALIS 

meomniumconveniat. Valetudinariis atque fenibus magis, 
EpiftTi 7 ' qucmadmodum Antiochum fefe exercuifle, & * Caecilium 
Plinium accepimus : maxime vero segrotantibus, de quibus fer- 
monem facicns Antylius dixit , geflationem in vehiculo fatfam 
vim quandam amoliendi , commovendique morbos flabiles , & per~ 
manentes habere. Quapropter SenecaEpift. lv. ad bikm fauci- 
bm infixam dijcutiendam , & ad Ipiritut denfitatem extenuandam 
Hbimirificeprofuifie fcribit, qui, quodanhelandi difficultate , 
iive fufpirio , ut ipfe vocat , non raro usque ad expirationis pe- 
riculum exerceretur, hujuscemodi exercitatione adverfusmor- 
* Lft.a. «.B*. bum utebatur. Ha?c, inquam,exercitatio duplcx ab * i£tio tra- 
ditur , altera mitior, altera vehementior. de mitiori fcriptum 
reliquit, ea in capitis afFcdtionibus , &his, quibus inteftina 
c Lib.Ncap.2. fluxione laborent, utendum effe. unde fapienter f Caelius Au- 
relianus judicavit , capitis dolore vexatos per longam viam ge- 
flaridebere, ne frequenti verfione aegrotanti vertigo induce- 
retur, velut etiam non fine ratione in furore , atque paralyii 
curandis vehiculi manibus a&i geftationem adhibendam effe 
voluit, quamquam eandem poftea in epilepftae curatione im- 
probaverit, quod motus rotarum vertiginem caliginemque 
faciat aegrotanti , qux pafiionis imaginem ferat. licet enim 

d <;. de tuend. ^ Galenus , Trailianus , St ^tius in vertiginofis , epilepticis , 

vaietcap. 3 . g rav j ophthalmia , aut aurium dolorc, furditateve captis , nec- 
non in hemicranicis fimilem exercitationem prorfus avcrfari 
nonvideantur : attameniEtiusficafFeclos lcniter moveri , & 
averfos ab itinere retrorfum defidcre in curru mandavit : mul- 
tos fubjungens fe noviiTe hoc modo curatos, qui nullo alio 

e Lococitato. anxilio indiguerunt. TEtium deinde fecntus e Avicenna addi- 
dit,hujuscemodi vc&ationem retroverfa facie pera&am vifus 
debilitati,ejusque obfufcationimagnum juvamentum confer- 
re. Hauc mitiorem in alvo fluente commendavit Celfus : quam 

{dSum 14 ' va l ct udinariis quoque & fcnibus /Aufonium Gallum poe- 
tam , & Aufonii medici a Marcello citati filium probaffe puto , 
quando is amico cuidam feni, & a morbo refurgenti fcribens , 
monet cifio , & vered$ , c\ux erant vehiculorum gcnera , tarde 
vehatur , rhedas , petorita , & equorum veloces mottts fugiat , 
his verfibus. 

Velle 



DE ARTE GyMNASTICA Lib. VI. 375 

Peffe foporiferi fenium , nubemque vetemi : 

Atofue alacri mediam carpe vigore viam , 
Sed Cifium , aut pigrum cmtus confcende veredum , 

Non tibifit rhed& , non amor acris equi. 
Canterii moneo male nota petorita vites , 

Nec celeres mulas ipfe Metifcus agas. 

Porro vehiculi geftationem vehementiorem tanquam calefa- 
ciente,attenuanteque vi prxditam in fupprimenda carnis mul- 
titudine a <* Caelio commendatam invenio : quam item ab ipfo «wb.4.cnte 
pro atrophiae curatione, & ab b ALtio in affe&ionibus pe&o- *Lococitato. 
ris , & ftomachi , in tumoribus laxis , in hydropicis , ac (hipore 
attonitoperculfis veluti optimum praefidium ufurpatum fuifle, 
conftat. In le&ica geftatio fa&a , ut prsedi&a aliquanto remif- 
fior atque blandior exiftit, fic quoque plures ufusapudme- 
dicos in exercendis a?gris habuifle legitur. quod enim in fa- 
nis quandoque eam adhibitam reperiamus , id fa&um credo : 
non ut fimili exercitatione ulla valetudini accederet utilitas, 
fedpotius,quiaafene&ute,fivealiacaufa (veluti c Alexander « Q ■ ciinfus. 
ob cruris vulnus in militari expeditione ledicaufustraditur) 
cogebantur, velut apulvere, fole, ventorum flatibus, plu- 
via, grandine, ac hyemis rigoribus defenderentur. quocir- 
ca, nifi aliqua ex pradi&is cauflls homincs fani urgeantur, 
ut a lectica abftineant , confulo : quoniam, pra:tcr agitario- 
nem illam , quae plurimorum capita vexare confuevit , genc- 
rat & in corporibus quendam torporem , dum omnia ferc 
membra a motu feriantur , ut mox difficile reddatur , ea majo- 
ribus, ac utilioribus exercitationibus afluefacere. verum enim 
vero hac particulari commoditate non mihi videtur privanda 
ledicae geftatio, quod fani viri ea poflunt uti poft cibos, non ad 
exercenda corpora , fed ad obeunda negotia ncceflaria , citra 
motus damnum,aut folatii,& exhilarandi animi gratia : quem- 
admodum fa&itafle Auguftum , quando a cenafein lecJiculam 
lucubratoriam recipiebat , audoreft Suetonius. Quantumau- 
tem ad exercitanda langucntium corpora fpe&at, duplex fuit 
illius apud medicos gymnaftas ufus , autgeftatis fedentibus, 
aut decumbentibus. Decumbentes in le&ica geftantuf, ut 

<*An- 



376 HlERONYMI MERCVRIALIS 

-lodjciuw. * Antyllus , iEtius , & Avicenna memorix mandaverunt , qui 
lethargica febri,aut femitertiana, aut quotidiana,ac phlegmati- 

' LiM.cap.3. ca vexanturj hydropici, fccundum b Tralliani fcntcntiam, apo= 
pledici , refoluti, nephritici, ac podagrici. fiquidem hxc com- 
motio pcr lcdicam habita ( ut ait Arabum medicorum prin- 
ceps ) materiam expulfioni aptam efficit. prodeft fubindc talis 
geftatio iis , qui diuturna imbecillitate laborant, qui elleborum 
fumpferunt : itemque vigilantibus, aut fegnitie & pigritia qua- 
dam opprefils, necnon iis, quibus caninum in modum appe- 
titus intentus eft, nimirum cuni intentio iiia fedetur. Ceterum 
fedentes ii lcdica, fecundum iEtium, portari debent, qui in in- 
tegra febrrum declinatione confiftunt. eadcmratione &illi, 
qni alias cxercitationcsobirencqueunt, quidiuturnoaliquo, 
& levi morbo impliciti funt , qui, cumadhucimbecillesfint, 
vires reficere cupiunt, qui tardc alimentum conficiunt. Ex 

c Lib3.ci2 quo prudenter fatis c Cornclius Celfus, ubi phthifici navigare 
nequeunt , leffica eorum corpora dimovenda confuluit : quem- 

d Libro 9 . admodum d AlexanderTrallianus, fiquid aliud hujusccmodi 
geftationes, & navi, & ledica fadas, hydropicos juvarc fcripfit. 

t Libz.c.ry. Infella, quam fcamnum vocare maluiteloquentiflimus 'Cel- 
fus,geftatio fada, tametfi apud audores faepenumero cum ledi- 
caconfufa, atque eademinvcniatur, nihilominus in duobus 
ab illa diverfam extitifle puto : primo, quia ledica duorum 
hominum capax erat, ficuti innuit Suctonius, ubiNeronem 
cum matre in ledica quandoque vehifolitum fcribit, quod. 
minime de fella (ni fallor) legitur. fecundo, quia le&ica inter- 
dum fex fervis, interdumodo, interdum pluribus geftaba- 
tur. fellam autem tamquam breviorem , & unius duntaxat 
capacem a paucioribus geftatam , verifimile vidctur. Neque 
enim ullam inter fe majorem diffcrentiam tcmporibus noftris 
fella cooperta, & ledica obtinuerunt, quam quod altera a 
duobus fervis ut plurimum geftatur , uniusquc duntaxat ca- 
pax eft,altera a jumentis portatur , & duos continere valet. In 
fella fani geftabantur , deliciarum potius & majcftatis oftcn- 
tanda?,quam valetudinis gratia : quamquam Plinium ea Romae 
e m br ° 3 ' ve & um > utetiam inter eundum ftudiis vacaret , ipfius /Nepos 
g loco citato. tradit. g Celfus hanc fellarem , & fimul iedicarem geftatio- 

nem 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. VI. IJJ 

nem navigatione inportu, vel fiuminibm acia vehementiorem 
facit. Porro ficbat hujuscemodi geftatio, tum in fella cooper- 
ta,tum in aperta, tum fedendo, tum jaccndo. /Egrotantes fine 
febre in feila dete&a potius , quam tccta geftari debere , cenfuit 
4 Antyllus. In alia utiliter portantur iacentes fcbricitantes , at- *, oribaf i&; 

••11 • • • o i j r i- *■ co11 ^. 

que cx ns lethargici potius,& quos cataphora urget. quod ii ali- ca P . 2? . 
qui fimplici permanenti, & diuturna febre jactentur, modo vi- 
res ferant, eeftari plurimum debent, ur * Ca:lius phthificis con- * Libto «• 
luluit, quandoquidem geltatio , minus movens corpora, quan- 
doquc febrem magis excitat. Ergo in febricitantibus, qui ad in- 
tegritatcm pervcniunr , vel quorum longa admodum remiflio 
eft , vel qui fcbribus tenentur longis , etiamfi non magna inter- 
valla habeant , convenit hcec geftatio , quam fimiliter in muitis 
aliis affecTibus , ncmpe in dolore capitis ; in epilepfia , fi ferri 
queat , in mania, in paralyfi a Cadio Aureliano commendari , 
cx ejus dechronicis paffionibus infcriptis libris clare habetur. 
ut ctiam nos tuto, ubi res poftulat,ftmilibusgeftationibus aegro- 
tantes exercere valeamus , dum tamen maturo morbo , atque 
jaminclinanteilludagatur : alioqui, fi, adhuc faeviente , aut 
incipientc affecTionc , geftatio adminiftretur , accidentia acer- 
biora & pcriculofiora confequuntur , quoniam motus, ut difli- 
pare utilirer concocTos humores , ac excrementorum reliquias 
poteft, fic calorem augere, fpiritusquc & humoresnondum 
quietos & rcpurgatos exagitare natus eft. ex quo fummum ftu- 
diumadhibendumcft, ne crefcentibus crudisvcmorbis, pra> 
fcrtim calidis gcftatio, aut alia quaevis exercitatio adminiftre- 
tur , fed in naturis folummodo frigidis , atque illis , qui mani- 
fefte inclinare animadvertuntur. 

C a p v t XI. 

J>4 LecJi jjenfilU , Cunarum, ac Navis gefationum 
facultatibus. 

QVi primus letTulos penfiles excogitavit Afclepiades, 
duabus rationibus (ut rcfert Plinius) illudeffcciiTevi- 
fus eft j tum ut blando eorum jattatu fomnos allice- 
ret > tum etiam , uc morbos extenuaret. quibus rationibus 

B b b ad- 



37» HlERONYMI MERCVRIALIS 

addu&i pofteriores in curandis xgris corum uium freqnentio- 

«fib.i.eap.ijr. rem reddiderunt 5 quanquam gravis au&or * Cornelius Celfus 

cxercitationem hanc tantummodo adminiftrandam aliquando 

judicavit , ubi neque navis , neque letfica , neque felldt copia datur : 

licet poftea in apoplexia cum aeger refurgit, ipfum le&i motu 

concutiendum praecephTe inveniatur. Verumenim vero An- 

tyllus, iEtius, atque Cadius, etiamfi nil aliud deficiat, pro mul- 

tis afFe&ionibus debellandis , leftis penftlibns infirmos exerccri 

voluerunt , quinimmo, quod paucis conceditur, hanc gcfta- 

tionem tam ante cibum , quam a cibo prodefie dixit Antyllus. 

nam primo febricantes , aut diuturno morbo decumbentes , in 

^Etws.iib-3. quo corpora confumpta fefe erigere non ita valent, aut *elle- 

borum fumcntes a tali geftatione utilitatem recipere judica- 

tum eft : deinde in his , qui vires a febrili affedione recolligere 

incipiunt, necnon in lethargicis, & in appetcntia ciborum deje- 

cta eandem prodeffe experimentis inventum fuit. neque dcfue- 

runt, quiipfaminfuriofis, ac phthificis laudaverint. Quem- 

c lococitato. admodum, & c /Etius, & ^TheodorusPrifcianusphreniticis 

j]mo°c.z^ adhibendam cenfuerunt, quo blanda illa agitatione fpirituum 

perturbatio lcniretur, & fomnus allicerctur. Ex generc penfilis 

lccti fcympodium quoque efle , monftravimus : &iccircoubi 

a Cselio , atque aliis geftationes in penftli le&o probatas vide- 

rimus , idem & de hac intelligere poterimus. Lc&ulo penfili 

nondifllmilem aliam le&o fa&am geftationis fpeciem invenio, 

$ ioco c.uto, quam primus ( quod ego fciam ) intcr medicos e Celfus mon- 

ftravit , ubi defkientibus ceteris geftationi dedicatis inftru- 

mentis , voluit uni pedi lecii funiculum ejfe fubjiciendum , atque 

/ioco citato. italeclumhuc & illuc manu impellendum. idquod etiam/Amy- 

denum ^Etium fignificare voluiflearbitror, quando fcripftt, 

duas ejje lec~ii geflationes , aut penfdis , aut fulcra mobilia juxta 

angulares pedes habentis. Hoc equidem illud excrcitationis ge- 

jiib. i.fcn.3. nus exiftimo, quod ab g Avicenna fub cunarum revolutione 

do&. 2 c 2. defcriptum fuit, atque idem nomen usquead tcmpora noftra 

retinuit : etfi enim ab ipfo inter debilcs cxercitationes recen- 

* i.dctucnd. fcatur,demulcendisquepucrispotiusex h Galeni fententia, non 

yjict a P . g. f an j s? aut infirmis exercitandis aptum videatur : nihilominus iis 

convenire creditur, quos fcbres debilitarunt, ftcut etiam illi qui 

nec- 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. VL 379 

necdum fe movere , neque federe valent , quique ab hellebori 
podone valde proftrati tuerunt, aut fecundum Celfum alicujus 
membri refolutionem patiuntur : quin , ft talis geftatio fuavi- 
ter adminiftretur, prxterlomni jucunditatem, quam affert, 
flatus quoque diflolvit , reiiquiis morborum capitis , veluti ftu- 
pori, &oblivioniprorfus extinguendis, conducit , appetitum 
movet,& naturam fopitam exufcitat. Avicenna Fen. i v. trad. 
1 1 .cap.x 1 1 1 . ad compeicendum nimium fudorem praecipit,ut 
segri ponantur fuper illud inftrumentum , quo pueri, vel juve- 
nes folent in aere concuti, atque ita in aere frigido concuti , 
quodquidemputocflfegenus illud inftrumenti, cujusfa&aeft 
mentio fupra lib. 1 1 1 . fub Ofcellarum nomine. Inter geftatio- 
num fpecies ultimolocopofuerunt fere omnes navigationem, 
quam ceterarum omnium leviflimam fecit a Cornelius Celfus, * Ioco c «*k 
fed & hujusquamplurimainveniunturdifcrimina : fiquidem 
non parum inrereft , an quis inftagno , an inftumine , an in mari 
ntwe geratur : & in mari , an inportu , an in litore , an in alto, an 
turbato , an tranquillo. Navigatio fa&a in ftagnis , lacubus , aut 
paludibus ceteris in ialubritate poftponitur : quoniam ut pluri» 
mum ex aquis ftagnantibus, nifi fint maris alicujus inftar, putri- 
di vapores elevantur , q U i aerem inficicntes navigationem ma- 
gis fufpeftam rcddunt. utnonimmeritofcriptumfitab *Ari- J,$gJ*" 
ftotele paluftria loca incolentes fubpallidos , ac fomnolentiores eva- & »*• 
dere. minus noxia exiftit in fluminibus navigatio, nempe quac 
audore c Plutarcho timoribus carens naufeam ullopaftonon c ln *«*>*> 

* naturaltb. 

commoveat. verumtamen tam hxc,quam illa,quae exercetur in 
ftagnis, in capite male affe&o incongruse a <* CadioAurcliano d ub.u.v 
judicantur, quod hume&antes caputterrena exhalatione infri- 
gidant. Duabus praedi&is maritima navigatio valde prseftantior 
creditur , quoniam mari femper vapores ftcci & calidi edncun- 
tur, qui latenter, ac fenfim navigantium corpora recludunt , 
necnon falfae proprietatis caufia excrementa abfumunt , atque 
hominum habitus quadam facilimutatione reficiunt,& iccirco 
hujuscemodi exercitatio incun&isferemorbishumidis acfri- 
gidis a medicisprobatur, &privatimaCelfointufliomni, a 
Cadio ac Aretaeo in dolorc capitis , in epilepfia , fi fcrri queat , 
in fanguinis fputo,in phthifi, i&eritia,in hydropifi a e Tralliano « ub.y.a^: 

Bbb 2 in 



3$0 HlERONYMI MERCVRIALIS 

in frigida ventriculi intemperie commendatur. In phthifi nam- 
que praeftantiffimum remedium navigationem femper a majo- 
k Lib.31.0.6. ribus habitam fuiflfc, teftatns fuit <*P!inius, qni hac rationc 
phthificos ^Egyptum petere confuevifle refert , quo cum An- 
naeus Gallio poft conlulatum jam fcre phthificus , & Zofimus 
(, Lib y.Epift. b Plinii nepotis libcrtus, fanguinis reje&atione laborans, profe- 
cpift. 19. £• e fl cnt? aQ - fanitatem reftituti fuerunt : quanquam barbarus il- 
le auctor Plinii Secundi nomine falfo infcriptus in 1 . de re me- 
dica libro dicat phthificis magis conferre infaltibus , ubipix nafct- 
tur,habitare,quam in mari navigari. Porro cx maritimis naviga- 
tionibus leniili mam dixit Celliis eam , quae in portu efficitur » 
quam tamen in capitis affcctionibus una cum fluviali & ftagnali 
improbavit Aurelianus. Quae vero in littoribus exercetur navi- 
gatio jucundiffima habetur,dequa celebratum hoc proverbium 
c x, sympof. narrat c Plutarchus: tsKvs $> «%t ytw 9 deAimx& jj <g>& fy^xxtw 
rjtfcs. ideft, navigatio juxtaterram, ambulatiovero juxtamarc 
jucundiffima. haec ex communi Avicennas atque /Etii fententia 
praecipuc prodeft hydropifi,elephantiafi,apoplexia:, ftomachi fri- 
giditatibus ac inflationibus : atrophiae quoque fecundum Ca> 
lium non parvum auxilium pracftat : quamvisenim a principio 
ftomachum fubvcrtat , paullo poft tamen afluefaciens illum fe- 
d Lib.31.cd. dat, qumimmo, ut dicebat > } Plinius, -vowitiones HU mflabili vo- 
lutatione commota phtrimis morbis capitis, oculorum, petforis, & de- 
ueque omnibus.propter qu& bibitur elleborum,medentur. Verum ge- 
ftatio in alto mari peracta reliquarum vehemcntiiTima cxiftit,& 
mutationcs plurimas, atque maximas facit, nimirum, cum ani- 
mus mixtos afFeftus habcat,& triftitia,& lpe,timore,atq; pericu- 
lo:modo gaudentibus & la:tis,modo in anguftiis & pcriculis vcr- 
fantibus navigantibus , quae fimul omnia magnam vim habent, 
• lfedeciocft. ut quoquc « Piutarchus cognovit, ingentes vomitus concitandi, 
«aturai b 1 . ac con f e q U entcr omncm veterem morbum profligandi: & pro- 
inde jure dixit Avicenna navigationem hancad extinguendas 
praedidas aegritudines efficaciorem efle. quin & mixtio illa mo- 
tus&quictis,qnaprcditaeft,fiquidaliud, probecorpusnutrire 
idonea eft. Quse tranquillo mari peragitur in navi geflatio non 
/ otibafiio admodum (dicebat /Antyllus) magnam turbationem , ncquc 
hb * 6 " Ci3 ' concuffioncm affcrt : exquo fit, ut fermc accommodata fit iis, 

qui- 



dearte Gymnastica Lib. VL 381 

quibus etiam geftatio in curribus convenit : nifi quod hoc ma- 
gis habct,quod in purgato aere,ubi non humidi vapores,fed ftc- 
ci,& acres fint,efficitur. Ceterum quae turbato mari obitur,ma- 
gis animum & corpus exagitat , magisque vomitum ciet , & ic- 
circo quantum fieri poteflyn omnibus iugienda eft,cum motus 
acutiffimos, dum navis a vento impellitur, vehementiiTimos,& 
neutiquam ceflantes, ficque corpori intenftffimos habeat. Non 
ftlendum,in nephriticis navigationem, omncmque maritimam 
vitam ab Arctaeo fub his verbis commendari : vj^ TshSs i^ihfa- 

Koiosyi Qionv, M7rvcvnt ir>T<ri cRn vapfav «fv ux.106. id eft , Et navigatio , (j? 
«vita in marifacla^ cmniafunt nephriticis remedia. 

C A P V T XII. 

JDe Natationis , & Pifcationis ejfecJibus. 

NAtationem inter exercitationes apud medicorum gy- 
mnaftas extitifie, maximcque omnium ab antiquisin 
exiflimationc habitam fuifle , quod homines e periculis 
maximis, (ut dixit Plato in Gorgia) liberaret, eosque ad audcndum 
fortiores, & animofioresredderet, rf jam iatis monftravimus : idco i Lib. v c.i. v - 
vires ejus perquircre folumreftat. Nam varias hanc quoquedif- 
ferentias habuifle reperio : fquidem aut natatiofiebat in aquis 
fponte nafcentibus , aut in aliis : & fi in aliis , velin dulcibus , velin 
maritimis :(i in dulcibus,a-utfluviis,aut lacubus,aut Jiagnis: atque- 
h& omnes velin calidis,vel mjrigidis. Natationem in aquis fponte 
nafcentibus,quas omnes calidas efle,& h Ariftotelis aucloritas & i> 24. partic 
ratio, &cxperientia demonftrant, pera&am improbavit Anryl- Vwii ' 
lus, tanquam impleat, eam tamenin paralyticis curandis adju- 
mentum praftare, crcdidit Ca:lius Aurelianus,ita fcilicct admi- 
niftraram , ut patientibus partibus inftatae veficx adjungantur , 
quo natandi laborem minuant. Qux porro in dulcibus aquis 
efficitur natatio, ad omnia eft maritima male affcctis incffica- 
cior. quamobrem vitanda plerumquc eft : qnia,fi in ea quis diu- 
tius immoretur, ei nervi,cum propter frigus,tum propter humi- 
ditatem laxientur : ex fadis tamen in dulcibus aquis natationi- 
bus fluvialcs minores fanis corporibus noxas inferunt , potifli- 
mumque ad inducendum fomnumab c HoratioFlaccocom- s.u>t *"/*"* 
mendantur, ubi fcribit : B b b 3 ter- 



382 HlERONYMI MERCVRULIS 

ier unfti 

Trans nanto Tyberim , fomno quibm efi opus alto. 

perniciofifllmas vero funt, quae in palud bus & ftagnis obeun- 
tur : quoniam vapores putridi una cum humiditate corporis 
meatus illabentes , non iolum caput , verum etiam univer- 
fum corpus contaminant. Lacuftres medio quodam pa&o fe 
habent : quae tanto minus infalubres erunt , quanto lacus , ubi 
efficiuntur , vaftiores & puriores apparebunt. Maritima nata- 
tio ab Aretseo in dolore capitis antiquato ufurpatur. Ab ^Etio 
ex Galeni mente in narium obturatione , & odoratus lasfio- 
ne, fi afllduefiat, probatur. ACelfo vero,&ab Antyllo hy- 
dropicis, fcabiofts, & quos exanthemata infeftant , itemquc 
elephantiafim patientibus , & quorum crura , aut aliquas aliae 
corporis partes defluxione tentantur , accommodata reputa- 
tur. facit quoque ad eos , qui ex alimento fru&um non fen- 
tiunt. &ideononimmeritoCa;lius Aurelianusnatationcsma- 
ritimas in paralyticis , ut etiam Celfus ftomachicis , jecorofis, 
lienofis , cachc&icis ex ufu effe fcriptum reliquit. verumtamen 
non pofllim non fumma admiratione teneri, quomodo is au- 
ttor natationes fub dio fa&as in capitis dolore , atque etiam in 
epilepfia laudaverit : cum Antyllus non folum marinam na- 
tationem , fed qualemcunque aliam capiti nocere tradiderit. 
quod fimiliter ipfa ratio perfuadere videtur, demonftrans, 
tum fitum ipfum natantium , tum continuas ex aquis emanan- 
tes exhalationes caput replerc , ac male afficere. lllud hoc in 
* i V pnric. loco filendum non efle duco, quod magnus philofophus a Ari- 
p fo1 '- '3 ftotelesinproblematibus fcriptum reliquit, videlicet, inmari 
faciliiis , quam in fluviis natari : propterea quod quinatat , fe- 
dulo aqu& adnitendo natat? adniti autem ad id Jirmius pojjumus , 
quod corpulentim ejl : unde cum aqua marinafluviali Jit corpulen- 
tior , crajjior , dr ad renitendum valiaior , magis natantes adni- 
tentes fibi fuflinet. idem xxi 1 1. problemat. fcribit natatione 
in mari magis corporaevacuari, quamcurru, quodanintelli- 
gendum fit de evacuatione per alvum , ut interpretatur Gaza , 
an potius de totius corporis diflipatione, non fatis fum curtus, 
cum aquam falfam alvum reftringere clarc advcrfus vulga- 

. rem 



DE ARTE GYMNASTICA Lib. V I. 383 

rem opinioncm aflferat Hippocrates lib.de aere, aquis&lo- 
cis , quod fi facit intus accepta , multo magis facere debet ejus 
vapor extrinfccus illatus in corpus. Eft praeterea dequacun- 
que natatione animadvertendum , paucos diuturnos morbos 
reperiri, in quibus uila perfe&e apta fit , &obidperraro, ac 
folum aeftate adhibenda erit natatio , quando gracilem redde- 
re , pcr halitum evocare , flrmare , calcfacere , attenuare , ho- 
minemque tandem injuriaeminus obnoxium facere poteft. A 
«Plinio fcriptum eft luxata hominum corpora , & qundrupedum « Lib. 3 i.c£. 
natando in cujuslibet generis aquafacillime in artus redire. Nata- 
tio calida emollire indurata , calefacere refrigerata credita eft , 
& ob id a Caelio Aureliano in curandis arthriticis commenda- 
ta , ab ^tio ex mente Galeni in iis , qui cutem corporis den- 
fatam habent. at ab ea caput offendi, vires quodam pa&o 
enervari , nemo ncgaret : quam alio etiam non carere vitio 
dixit Cxlius, videlicet humores fundere , nec ipfbs refolve- 
re. Frigida quod intus calorcm nativum repellens ipfum vali- 
diorem cfficiat ciborum optimam & citam concoetionem prze- 
ftat : exuberanteshumorcsdiifipat, & intus refrigeratas par- 
tcs calefacit. undc jure etiam ipfam in arthriticis laudavit Au- 
relianus, ca ratione motus , qua Hippocrates frigidam tetano 
affe&is largc affufam remedium effc dixit , ficut , & Cclfuspro 
regio morbo laborantibus in a;ftatc,&: Hcrodotus apud ^Etium 
ad evitandum seftum frigidam natationCm commendavit. ex- 
perientia tamcn conftat, 11 quis ea frequentcr utatur nervos 
laedi , & interdum furditatem contrahi, quod Agathinus apud 
b Oribafium confeflus eft. Atque haec omnia a nobis dicta ac- b Lito- me<i, 
cipiantur de illis natationibus , quaeadgymnafticamquidem 
mcdicam pertinebant , fed minimc femper in gymnafiis cxcr- 
cebantur. illse vero, quas in gymnafiis ipfis fkri confucviffe 
in 1 1 1 . libro probavimus, five in pifcinis , five in ampliilimis 
labris agercntur, duos prxcipuos fines fecundum opinionem 
noftram habuerunt, alterum ut motu illo blando, quo natantes 
agitantur, aqua magis corpora permearet, ficque membra 
copiofius hume&arentur : alterum ut majore voluptate in mo* 
vendo {^(c fruerentur : quandoquidem aqua mota, & prcfer- 
tim balneorum fuavi illa attre&atione fingularem quandam 

dele- 



384 HlERONYMI MERCVRIALIS 

dele&ationcm affcrt. De pifcatoria exercitatione, quam dixi- 
< 7 jeiegib. m usex d Platonis fentcntia nec animo, nec corpvri prodefle , &: 

& ia lophifla / i JJ 

proinde aD illo opran , ne jwvenes huic incumbant , pauca ver- 
ba faciam , tum quia ferc fub navigationem reducitur , ut ca- 
dem repetere non ftt opus : tum quiaamcdicispropenullis 

' -doftV c!>! eam in ufu habitam effe conftat : nifiquod b Avicenna intct 
dcbilcs exercitationes adnumeravit, quando quis in navicula 
pifcatoria moveatur , & ob hoc pifcationem nuilam calorem 

Jrob* 3 *' naf ivum augere credendum cft, cum & c Ariftoteles fcripfe- 
rit, pifcatores marinos , ideo rufo cotore exiflere , quomamintus 
frigent , extra njero quafi aduruntur : habent cnim qui in mari 
pifcantur hanc prccipuam commoditatcm , quod corum cor- 
pora valde exiccantur, &propterea minime omnium corru- 
ptionibus fubjiciuntur : quin fi putredo aliqua intus lateat , 
protinus exugitur, confumiturquc 5 ut magna cum rationc 

rf ». defimp. fcripfcrit d Galenus pifcatorumhabitus duros , ac ftccoseffe, eo- 

med cV f . dc r , . , ' J . . r f i- r 

comp. med. rumque ulcera permae exiccata continuo apparere , ac ji Jalita jo- 
l' in vita au- rent. Qupd vero fcripfit 'Suetonius Augufiuminterdumhamo 
gufl. ca P . 8j. pifcari confueviffe , id potius anirni laxandi caufa , quam valc- 
tudinis gratia ab co agebatur. 

Capvt X III. 

T>e Venationis conditionibus. 

VEnationis exercitationem comparans ludo parvaj pilac 
/ Galenus illud folum inter ipfas 1 difcrimen pofuilTe vi- 
detur, quodalter modico apparatu indigcrcr, & ob id 
cuivis exercitatu facilis cflct : altera vcro pluribus inftru- 
mentis opus habcret, nequc ab omnibus fed ab ingenuis dum- 
taxat atque divitibus excrceri poiTct. hoc autcm licet Galeni 
forfan tcmpeftate, atque etiam in aliqua venationis fpccie 
temporibus noftris verum foret, nihilominusinmajorecjus 
parte fccus rern feCc habcrecompertum cft, quando fsepcnu- 
mero uno, vel duobus canibus, aut paullopluribusinftrumcn- 
tis rufticos atque pauperes venandi excrcitationem frequcn- 
tare confpicimus. ut hac rationc ipfa minorcs laudcs pilx ludo 
non mercatur, neque paucioribus verbisejusfaculutesano- 

bis 



epilep. 
com. 1 1 y. 



DE ARTE GVMNASTICA Lib. VI. 385 

bis explicari debeant. Cum enim a Galcnus venationem inter " «detuen^ 
ea , quae ipfe exercitation.es & opera nuncupavit , recenfuerit : va ct " p ' 
cumque illius perfpecta natura manifeftc monftret, non absque 
vehementia , magnitudinc, atque celentate ipfam cffici, nimi- 
rum in qua multa? aliae cxercitation.es , curfus vidclicet , ambu- 
lationes, faltus, jaculatio, vociferatio, &aliajncceilariore- 
quirantur, rationi confequenseftcam his facultatibuspradi- 
tam efle, quod corpora vehementer calefaciat , excrcmcnta 
diflipet, carnes & fuccos exuberantcs minuat , fomnospro- 
fundos generet , &proindeconcoquendiscibis, crudisvehu- 
moribus magnopere conferat : quodque ait Xcnophon , au- 
ditum ac vifum acuat , fimulque feneclutem retardet. ob quas 
cgrcgias facultatcs illud eflc verum exiftimarc dcbemus , quod 
*Razes Arabs auctor graviflimus ex ^Galeni fententia me- * i«3- ^m. 
moriaemandavit, videlicet inquadampefie contigiffe, ut omnes « Lib* '&$£ 
fere perierint , ejrfili venatores ob affiduam exercitationem inco- 
lurnes evaferint. Cete* U m quod vehementibus exercitationi- 
busamcdicis attribut um reperitur, nequevenandi laborca- 
rere videtur, ut fcilic e t caput offendendi vipolleat, maxime 
fl importune emciatu*, quemadmodumin iv. deacutorum 
vi&u apud illum au&orem legitur. Quantum vero ad parti- 
cularium venationis fpccicrum qualitates attinet, deduabus 
folum verba faciam , tamquam in his folis tota vcnandi ad fa- 
nitatem , aut aegritudinem pcrtinens facultas confiftat : illje 
funt, equefirti, zzpedefiris ; nam fciunt omnes, quamlibct 
venationem , fi ve canibus ,dvc retibus , five avibus , five arcu- 
bus , five aliis inftrumentis exerceatur , ab hominibus agi , qui 
aut pedibus propriis eant , aut equis infideant. Equeftrem igi- 
tur (ita iceat mihi appellare) venationem exercentes, cum 
modocincntibusequis, modogradientibusagantur, modo 
vociferarc, modo quiefcerecogantur, omnibuspartibusla- 
borare vidcntur, & iccirco multi hac exercitatione credide- 
runt corroborari pectus , ftomachum , inteftina , dorfum, 
atque crura : ego vero eam evitare illis prsecipio , quibus ca- 
put faciliter ofFenditur : quibus fraclionis venarum in pedore 
pcriculum imminet, quibus lapilli in renibus aggregantur, 
quibus peritonxum dcbilc, aut ulla herniae fufpicio eft, & 

C c c quibus 



386 HlERONYMI MERCVRIALIS 

quibus tandem univcrfus corporis habitus calorcm plusquam 
mediocrem obtinuit ; fiquidem multos videre licct venatores, 
quos partim ob clamores , partim ob motus vioicntiam fimi- 
les morbi occuparunt, & quandoque ad interitum dcduxe- 
« Libro 12. runt. quadereprudenter a Martialis Prifco, neveredo (crat 
is equus velociter currens) in venatu uteretur , confuluit hisce 
verfibus : 

Parcius utaris , moneo , rapknte veredo 

Prifce , nec in lepores tam violentus eas. 
Sxpe fatisfecit prddx ve?iator , (jr acri 

Decidit excujjks , nec rediturus equo. 
Jnfidias & campus habet , necfojfa , nec agger , 

Necfmtfaxa licet, fafiereplanafolent. 
Non deerunt , qui tanta tibi fyeclaculapr&flent : 

Jnvidia fatifed leviore cadant. 
Si te delecltant animofa pericula , Tufcis , 

( Tutior efl virtus ) injidiemur apris. 
£>uid tefrena juvant temeraria f Jkpius illis , 

Prifce , datum ef equitem rwnpere , quam leporcm. 

Porro venatio pcdeftris eadcm fere commoda & incommoda 
in cqucuri repcrta continet, nifiquod dum curfibus, ac faltibus 
feras infc&atur venator , per montcs , pcr vallcs , pcr dcvia, per 
filvas, perfaltus, minori certe periculo, quam in equeltri , 
iiibjicitur : atmajorilaboreaflicitur, magisincalefcitjinagis 
pedes, & crura corroborat : prater hax libidinis ftimulos,coer' 
cet, quando * Hippolytum ftudio virginitatis hocvenationis 
genus exercuifle ferunt. Excitat quoquc vcnatioappctitum, 
ficut coquus ille Dionyfio dapes averfantirefpondit, ipfi de- 
fuiffelaborem venatu, qui appctitum generalTet. Ncutra ta- 
men , quod vehcmentior exiftat , fenibus, aut debilibus ac- 
commodata invenitur,fed illis tantum,qui robuftas omncs cor- 
poris partes fortiti fint, quique optime valeant. ut non absquc 
c Lib.j. c.i. judicio fummo c Cornelius Celfus dixerit, fanum hominem,& 
wEpifl. 6. n- benevalentcmmodo navigare , modovenari debere. quod fi <* Pli- 
nius nepos fanitatem fuam venationi, quam ruri in Tufcisobi- 
bat, aliquando acceptam retulifle videtur, judicandum eft, aut 

illa 



b Seneca in 
Uj<*cl\1. 



DE arte Gymnastica Lib. VI. 387 
illa moderatiffime ufum fuiflc , aut potins corpore robufto, ac 
fano ita valuifle, ut nullo pacto a tanti laboris vehementia lae- 
deretur. Erit itaque omnibus hanc exercitationem inirecu- 
pientibus duo ncccfiarium diligenter confidcrare , primum an 
corporis robore polleant, inculpataquefanitatefruantur : fe- 
cus , ne graviflima pericula fuftineant, jure dubitandum vidc- 
tur : fecundum, numquid modeftia quadam & jucunditate, 
aut potius citra delcctum ullum, & cafu quodam, ut plerumquc 
fit, vcnationi operam navent. Quicumqueenimfuarum vi- 
rium , aeris , temporis , quantitatis , loci , & modi rationem ali- 
quam habere volunt, multa profe&o eorum malorum vitare 
poflunt,quibus cetcri,cafu fcCc exercentes,fubjiciuntur : eoma- 
gis, quod venatio illud prsecipuum inlehabct, quod nulla 
alia excrcitatio in eum modum obtinuiflc apparet, ut fcilicet 
totum fcrc diem non raro fibi rcquirat. unde aut venatores in- 
ter exerccndum cibum capere , & a cibo magno labores aggre- 
dicoguntur, quo valetudininihilperniciofiuscflcpoteftj aut 
tota die jejunant , qnod tametfi fortaflc minus offendat, neque 
tamcn ipfum noxa penitus carct , quando prsetcr confuetudi- 
nem illud efficitur , necnon poftea usque adeo prse famc cxatu- 
rantur, ut vcntriculum in concoqucndo mirum in modum fa- 
tigent, ficque & cruditatis, & alia innumera mala fubeant. 

Artis gymmjlicA finis. 



Ccc 2 ELEN- 



ELENCHVS AVCTORVM 

quorum fide & teftimonio hi libri de arte Gymnaftica 

conlcripti funr. 



A. 



j/l * Gmeta (Tau/us) 92.93. 114. 
Jg^ 125- I7f- 200. 284. 

^* -Ai/ianus* 201 

zAEJchines. 197 

nALfchylus. 137. 344. 345 

nALhus Stilo apud Feftum. 21 6 

z/£lius Amidenus. 4.34. 112. 113. 

166. 208. 224. 230. 231. 234. 266. 

282. 291. 296, 302. 304. 313.31(5. 

318.319. 324. 333. 337. 344- 348- 

37 2 - 374- 377 377. 379- 3^7.3<58. 

370.371.372.374.378.383. 
Afranius. $9 

Alexander. 36. 64. i<5<5. 308. 32<5. 

33 2 -34<* 3 77-3<* 2 -3<* 8 '374-377- 

37<5. 7,79- 

Ammianus Alarcellinus. 2.2.0 

Angelus To/itianus. 201. 349 ; 

Antyllus. 119. 121. 123. 124. 128. : 

130. 15-0. 15-9. i<5i. 191. I97.20<5. J 

211. 214. 218. 224 22d.23i.240. ! 

264. 266. 2.67. 28r. 308. 309. 310. j 

318.319.324.327.325.331. 332. , 

337- 339- 347-34^- 374- 377-3^o- ! 
354. 367. 368. 370. 371. 372.37^ 

377- 3 8 °- 
Apuleius. 4. <5o 

-Arati vetujfus interpres. 2 24 

Arct&us. 124. 170. 172. 306. 309. 

517.319. 324 327. 336.338. 119. 

348. 3J<5. 372. 373- 379.381.382 
Arati vctuftus interpres. 224 

Ariftophanes. 167 

Ariftophanis interpres. 167 



Arijlcte/es. n. 12. 14. 17 3747 61. 
64 92. 93. 100. 101.106.108.112. 
^37- I37-I39- 148. iyo. 177.178. 
179. 160. 161. 162. 164 184.186. 
188. 189. 196. 204. 207. 20<5. 208. 
209. 212. 213. 238.239. 240.241. 
244. 247. 272. 277.267.270.272. 
277. 27<5. 277. 278. 280. 281.282 
283. 284. 287. 28<5. 292. 293. 297 
297- 3°3-3i2. 317. 318. 319.320 
321.327.333.338.340.343.371 
372.350.362.3(53.367. 569.379 
381. 382.384. 
Artemidorus. 1 62 

Afc/epiades. 24.9. 272.266.267.300. 

373- V1177- 
Athemus. 20. 32. 36. 77. 64 66.67. 
69. 74 79' 85. 87. 86. 87- 11 8. 120. 

121. 122. 133. 1^6. 137. 143- I49. 
172. I93. I97. 221. 237. 

Averroes. 114. 273. 271. 340.347. 

3 74- 
Avicenna. 8. 34. II 3. 114. 134. 166. 

200. 201. 203. 208. 21 7. 220.224. 
226. 234. 237. 237. 274. 286. 289. 
296. 307. 347. 348- 349« 37 r «374- 
378. 379- 367. 3**372. 374-378. 
380.384. 
Aufonius. 49. 374 



B. 



BAccius (Andreas) 43 

S. Bafi/ms. 91. 108. 109 

Blondus. 22 

Bud&w* 19. 35. 41. III. 162. 197 

Ca/ius 



ELENCHTS AVCTORVM. 



C. 



CtAElius Aureliantu. 92.107. 124, 
126. 134. 148. 172. 1&4. 187. 
191. 198.203.208.210. 211. 212. 
216.224.229.234.235.243. 267. 
301. 304.309. 310. 312. 3i,c5» 518. 

319.322. 325. 331« 33*- 33 3- 33* 
337- 545- 34f-54^349-3y.S- 3ff- 
3S<S-5S7-$S9- 3*i-3*5« 3<*& 370- 
372. 374-37^. 177* 378. 37.9. 380. 
381.382.383. 

c/far (Iuhus.) 110.. 208 Erafmus. 

Capitolinus (Iulius.) $7. 58.60.66.73. Erotianus 



D. 

Iodorus. 37 
Dion (faffius. 77. 193. 226.233.241 

Dionyfius Areopagita. 196 

Dionyfius Halicarnajfatus. 103. 111, 

Diofcorides. 34, ^9 

E. 



EPiphanius. 3 5- 

Erafiftratus. 9. 10. 184. 249.25-2 



148. 195. 279-2 
Cafaubonus. 78 

Caffius Iat rofophifta . 320.333.3^2 
Caffianus (loannes) 107.109. 11 0.15-2 
Caffiodorus. 2,7. 5 8 

CW*. 335 

Cicero. 20. 21. 39- 40. 44. 46- 5-6. 

5:9. 64. 86. 90. 92. 102. 153. 182. 

193. 213. 215. 328. 330. 363.369 
Catullus. 32-39 

Celfus. 20. 46. 47. 60. 92. 93. III. 

130. 209. 210. 231. 252. 25-9.266. 

267. 279. 280. 296. 301. 304, 309 

310. 313.319. 321. 332.335. 336 

337- 338. 34 8 - 359-3 6 °- 3 6 3- 3 d8 - 

369. 371. 372. 373. 374- 37^578. 

379. 382. 386. 
S. Chryfofiomus. 110 

Ciacconius (Petrus.) 77 

Ckmeyis Alexandrmus. 54. 57. 74. 87. 

92. 105-. 107. 110. iii. 121. 146. 

Q.63. 
ColumelU. 46. 74. 135. 195. 296 

Cornarius. 124. 162 . 280 

®KCurtius. $75 

D, Cyprianus, 3 



Eunpides. 
Eufebms. 
Euftathius. 
143. 168. 



20. 83. 



F. 



20 j- 
7. 113. 139.144 

io 3 
19 191 

111. 121. 125, 



FAber (Tetrus. 
Feftus ( Sextui Pompeius ) 
216. 238. 241. 
Firmius (Iulius) 
Flaccus. 
Fuchfius. 



78 
102. 



246 

54.67. 153 

124 



G 



Alenus. 



G. 

2. 5. 



7. 8. 9. 10. 11. 



12.14. 15. 18. 19. 26.27. 28. 

29- 3 1 - 3 2 -34- 35- 37. 35>-4 -4 x - 

42.43.44.45.47.53.55.58.61.63. 

64. 74. 7y~. 86. 91. 92. 93-97. 98» 

99. 100. & fere fingulis paginis 

usque ad finem. 

Gajetanus. 67 

Gaz.a. 382 

Gellius. 5-6. 74. 151, 193, 234. 357 

Genefis. 82. 143 

162 
GuiU 



^7* 17 1>. 194 Glojfanum antiquum, 



ELENCHVS 

Guillandinus (<JfyCelchior.) 23 

GuljelmusChoulus. 31. 171 

H. 



HEgefppus. 182 

Heliodorus. 37 

Llermippus apud Athenaeum. 196 
Herodianus. 104. 177 

Herodotusmedicus. 2. 117. 224.226. 

230. 231. 232. 23 y. 2(56. 383. 
Jlefiodus. cy 

Hefychius. 200 

D.Hieronymus. 3^. 77. 111. 166 
Hippocrates. y. 9. 35:. 36. 43. ^9. 91. 

101. 106. 109. iii. 113. 125-. 148. 

iyi. 172. 176. 177. 186.221. 22^. 

234. 2JI. 2J2. 25-4.2yj.2y7.2y8. 
266. 267- 268. 271. 274. 277-278. 
280. 284. 286. 287.29I.3O2 306. 
3I2/3I3. 314. 3i6.3i7.3i8.32l. 
322. 323.324.33O.33i.337.339. 

352.360.367. 370.383. 
Homerus. 1. 16. 34. 63.7i.Hi.n8. 

137. 166. 168. 172.177. 361. 362. 
Horatius. 36. 47. 63. 66. 69.72. 75;. 

110. 126. iyi. 176.215. 219. 289. 

310381. 

I. 

S. ¥ Oatmes. 242 

X Iofephus. 20. 8 3 . 3 1 3 

Ifdorus. 60. 6$ 

Iufinpis <JA€artyr. 42 

Iulianus Imperator. 6 

Iuvenalis. 26. 28. 4y. 47 y2.y4.y6. 

94. 137. 192. 196. 198. 201. 209. 

21 y. 222. 229. 233. 340. 

L. 



AVCTORVM. 

Lambinns. 6y. 66 

Lampridms. 30.42.44. 57. 148.1^8. 
225. 230. 236. 238. 288. 

1 Lapis Rhamnufanus. 6$. 66. 67.69. 
70. 79. 

; Leviticu*. 8y 
Liber Hefler. 81 
Iudith. 82 

! . -Rcgum. 82.84 

Tobite. 82 

Lipfvts. 190 

Ligorius (Pyrrhus.) 2 1. 26. y 2. 65.91. 
93. 1^3. 164. 168. 183. 206. 219. 
Ltvius Andronicus . 102 

S.Lucas. 7y-8o 

Lucianus. 9. 13. 20. 21. 36. 37.40. 

67. 118. 137. 139. iy7- ipy. 

Lucilms. 40. 67. 141. 21 y. 241. 369 



M. 

MAcrobius. 87 

Maldonatus. 80.81 

Manutius (Aldus) 233 

Marcilipis Ficinus. 42. 279 

Martialis. ic>. 3 o. 22. 28. 32. 3 5. 36. 
37. 38.43.46.47. yo. 52. yy.y 7 . 
y8. y9« tf/. 72. 86.94.106. 109. 
! 128. 129-130. 133.134. 148. 168. 
182. 187- 209. 2iy. 216.218.222. 
228. 229. 230. 237. 241.264.27y. 
288. 109. 326 169. 386. 
' Metrodorus Scepfus apud Athenseum. 
, 32. 

i Moccnicus (Aloyfus. ) 
Muretus. 



23 
92 



N 



Aertius. 21. y8. 96. I02. I04. T^onius. 
280. 



N. 

Augerius ( Andrcas .) 233 

T^kolaus Damafccnus. . 193 



26. 39. 126.183. 184 
Obl*- 



ELENCHVS 



O. 

OCtaviusTantagathus. 22. 6 5 
Olympiodorus. 98 

Oribafus. $p. 44. 45. yo. 5"4. ioy. 
119. 123. 128. 148. 161. I7I-IPI- 
IP7. 206. 214. 23I. 235?. 28l. 2pl. 
296.308.3i2. 313.222,323.330. 

33S- 337- 3W- 3H- 3 61 - 3*4- 3n- 
377.380.383. 
Ovidms. 38. 45. 64. 134. 140. 173. 
I75*. 182. 223. 

P. 

PAcuvius, I78 

Palladms (Andreas.) 23 

Tamelius. 17 

Tancirolus. 79 

Tanvinius (Onuphrius. 12. 65". 223 
Tapinianus. 48 

-D. Taullus 110. 159« 192 

Taullus Rhamnujius. 6*y 

Tanllns medicus. 121. 166. 302.308. 

324 340.354. 
Taufamas. 20. 2 1 . 3 6. 3 7. 102. 1 5 1 • 
158. 159- 172. lp<5. 200. 2.IO. 2.8<J. 

326. 

Terjias. 34 

Tetronius. I31. 182 

Tctrus Apponenfs. 177* 284. 340 
Thxdrus. 42 

Thilander. 31. 63 

Thiloftratus. 287 

Tindarus. 173 

Tmdari interpres. 161. 171 

Tmellus (IoannesVincentius.) 23 

T/W0. 1. 9. 10. 13. 14. 17. 20. 21. 

29. 40. 42. ($3. 91. 97- 98- 99.105. 

109. 1 10. 115. 1 1<5. H7' H9. 120. 

136. 137. 140. 144. 150. 1 51. 158. 

l(5o. 174. 175-. 17(5. 180. 183, 184. 



A V C T O R. V M. 

185. 186. 188. 191. 192. 196.197. 

203 204.209.212.221.223.225'. 

231. 237. 243. 248. 251.254 256. 

272. 279. 352. 362. 381. 384. 
Plautus. 18. 22. 31.38.39.72.90.107.' 

126. 141. 143. 146. 150. 188.225-. 

237. 320. 
Plinius Major. 2. 5". 28. 30. 34.35. 

36. 40. 48. yo. 53.63.64. 6^.66.^6. 

87-90.101.107 110. 136. 137.142. 

143. 146. 149. 1 57- 161. 171. 174. 

177. 178. 182. 183. 193.194.211. 

212. 221. 224. 225. 226.231.232. 

235. 236. 245:. 252. 290. 348.352. 

368. S73- 377.380. 
Plinius minor. 20.32.41.42.44.45'. 

47. 60. 183. 189. 222. 227- 230. 
235. 240. 245-. 272. 285.287-309. 
343- 35«- 359. 374- 376.380.386. 

Phnius Valerianus. 106 

Plutarchus. 4. 8. 9. 15. 19. 31. 36.40. 

48. 50. ^. 63.64.65.66.86.87.90. 
101. 107. 110. 136. 137. 142.143. 
146, 149. 150. ijj. 157.158. 188. 
192. 193. 201. 210. 211.225.226. 
235.249. 287. 302.311. 313.318. 

338 34i-354-35 , 7-3*8-35>3<*i- 
380. 

Polybius. 2.26 

Polybus. 10. 248. 250. 274. 284.306. 

Pollux (Iutius.) 33. 38. 48. 52. 74. 

91. 99. 121. 123. 137. 144.160.165-. 

200. 203. 
Porphyrius. 5. 25-2 

Pofidonius. 54. 197. 200. 342. ^6^ 
Prifcianus (Theodorus.) 39.312.316. 

319. 322. 3<58. 373-37^' 
Proclus. j6 

Propertius. 29. 126. 131. 152.. 165* 

182.216, 



Q 



ELENCHVS 



AVCTORVM. 



Vintilianus. 



119. 171 



24?. 387 
9$ 



R. 

Ru4z.es. 
Rhodigtnus (Cdlius) 
Rufus Epheftus. 3 1 3. 3 15). 3 24. 340. 342 

s. 

SAlluftius. i?8 

Salmeron ( Alphonfus) 8 8 

Salvtanus. 2.16 

Scaltger. 201 

Scrtbonius Largus. 4. 193. 332. 348 
SenecaThilofophus. 4 26. 35:. 3 8.43. 
49. jo. 74. 5-8.67*86.?2.94.95'.96. 
109. 118. 131. 149. 159. 161.177- 
197. 228.231. 240. 3J9. 372. 
Seneca Tragicus. 386 

Servius. 21. 79. 83. 104 

Sextus Empyricus. 103 

Sidonius Apollinaris. 3 8 

£///# j Italicus. 175 

So/o/zapudLucianum. 9. 13.20. 166. 

Sophocles. 287 

Soranus Ephefius. 284.300.370. 

Soficles. 144 

Spartianus. 59 

Statius. 43. 49. 94. 17?. 

StobAus. 34 

Strabo. 2. 108. 137 

Suetonius. 27.28.38.41.44.67.86.96. 
126. 148. 177. 210. 216. 224. 229. 

23* 3°9- 3 2 3- 33^3^8. 375. 384 
Suetonii interpres. 1 y 

Suidth. 21. 37. 94. 118. IJ9 

T. 

Srentius. 17. 39. ijo. 198 

TertulUanus t 27. 107. 110. 144. 



229. 230. 240. 
Themifon. 184. 300. 368 

Themiftius. x 4^ 

Theodoretus. , 19$ 

Theophraftus. 67. 161.162.164.209. 

278,286. 321= 32J. 
Thomas Linacer. 128 

Tibullus. 4 

Toledus Cardinalis. 80. 81 

Turnebus. 66. 220 



V 



v. 

Aleriola. 124 

Valenus Flaccus. 54.67-153 
Valerius Maximus. 63. 64 

PifJTO. 2. l8. 22. 26. 4J. $6.63. 66. 
67.74- 8 <*« 184-240. 

Vegetius. 13.5^3. 98. IJ8. 160. I74-I7J'- 
176. 177. 183. 188. 196.197.239. 
Velleius Taterculus. $ 2. 7 2 

Vitlorius ( Ioan. Itaptifta. ) 168 

Piflor (Tublms.) ?8 

Tetrus. 168 

Virgihus. 39. 81. 82. IJ3. 16J. 175". 

218.2.37. 310. 316. 
Vitalis tJ\Gedic£us. 82 

Vitruvius. 17. 20. 22. 25. 27. 29.30. 

31. 38. 41.41.44.47.46.47.48. 

49. jo. j6. 79. 60.63. 85-. 108. 127. 

159. i6y. 176. 181. 182. 183.279. 

280.281. 
Vlpianus. 41. 103 

Vopifcus. 179 

Vrfmus (Fulvius) 77 

X. 

XEnophon. 9. 42. 91. 98.118. 119. 
139. 140. 142. 183 184. 188. 
213.218. 223. 226. 239. 242.244. 
254. 2j6. 279- H5- 161. 387. 

I N- 



I N D E X 

LOCVPLETISSIMVS 

RERVM OMNIVM MEMORABILIVM 

QJV M IN HOC OPERE 

CONTINENTVR. 



A. 

ABies cft matcria curribus facien- 
dis apta. pag- 22 $ 

Abraham ut Deus ab Alexandro 
Severo colebatur. 238 

Academia Platonis. 21 

Accubkus confuetudo unde mianarit. 

63 

Accubitus virorum forma quallis fue- 

rit. 64 & feqq. 
Accumbentium numerus quis efTet. 66 
Accumbentium imagines. 61. 62. tf8 
Achilles fuos milites difco exercebat , 

neociotorpefcerent. 166.177 
Acidum rudantes vociferatione ju- 

vantur. ^^ 

Adolefcentes cur ad gymnafia acce- 

debant. 27 

Adorantes erc&i ex lege ftabant. 187 
iEger nullus cx aliquorum fententia 

eftexcrccndus. 166 

./Egroti prifcis temporibus palam ex- 

ponebantur, & qua de caufa. 2 
i£gyptus,Homero autorc,multas her- 

basac medicamentahabuit. 1 

Aer eft ex extrinfccus corpori acci- 

dcntibus. 7 

iEfculapiusEpidaurius multum artcm 

medicam illuftravit. 2. Jaculatio- 

nis & mcdicmx Deus ab antiquis 



habitus. 176. venationefummope- 
re dele&abatur. 242. jaculationi 
ab antiquis praepofitus. 328. fanis 
poftpofitis , folis morbofis ac lan- 
guentibus opem ferebat. 2 

iEtas in exercitatione eft confideran- 
da. 274 

Aglaitades erravit , rifum dicens ne- 
que corpori,neque animo prodefife. 

213.362 
Agoniftarcha quis fucrit. 9 1 

Albati erant una fa&io Romana. 221 
Aldus Manutius juvenis eruditiftimus. 

Alexander Severus imperator exerci- 
tationis caufa aliquando pifcaba- 
tur. 238. quos Deoscoleret. ibid. 
ad majorum effigies facra faciebat. 
ibid. cjus excrcitia poft le&iones 
quaefuerint. 30. idembalnea viro- 
rumacmulierumfeparavit. 57, fcre 
femper frigida lavatione utebatur, 
raro calida. 44. noluit ingcnuos 
curfu exerceri. 15-8. ncmora publi- 
ca thermis junxit. 182. quavi&us 
ratione Lampridio authore uterc- 
tur. 289 

Alexander Macedonum Rex quid 

ante cibi fumptioncm agcret. 287 

proptcr cruris vulnus le&ica in mf- 

litari expeditione utebatur. 3 7 f 

D d d Ali- 



I N D E X 

Alipilus in gymnafiis quis efiet , & I 
quidageret. 94 j 

Alipta quisnam efTet. \ 93 1 

Aloyfius Mocenicus Francifci P. lau- 
darnr. 23 

Ambulatiofub dio facta , ambulationi 
in porticu fa&32 a Celfo praefertur. 

Ambulatio fubdialis multas habet fpe- 

cies. tbid. 

Ambulatio fub fole, vel in umbra facla 

ab authoribus diverfis diverfimode 

accipitur. 337 

Ambulatio fub fble minus I3ed.it, quam 

ftatio , & qua de caufa, ex Ariftote- 

lis fententia. 338.343 

Ambulatio in umbra fa&a, quaenam fit 

bona. 338 

Ambulatio per arbores rore fufTufas 

fa&a lepram facile inducit , & cur. 

tbid. 
Ambulatio ante cibum fieri debet , & 

quadecaufa. 339 

Ambulatio poft cenam quibus conve- 

niat. ibid 

Ambulationcs quxnam fecundum Ari- 

ftotelemfintfaciliorcs. 280 

Ambulationcs tumafcendendo , tum 

defccndendo fa&a; qua de caufa 

laudentur. 335" 

Ambulationis matutinae & vefpertinae 

efre&us qui fint. 339 

Amicus Bibriciorum Rex ceftu cla- 

ruit.& fuit a Polluce interfedus. 1^3 

Ammon apud Ovidium ceftu valuit.^. 

Amphitheatrum quid fuerit apud Ro- 

manos 190. cui ufui dicatum. ibid. 
AmphitheatrorumTitiani, & Vero- 

nenfisfiguraecxprefTas. ibid. 

Andreas Baccius vir multae do&rinae. 

43 



R E R V M 

Andreas Palladius Architedtus peri- 

tiffimus. 23 

Angina laborantes lu&am effugiant. 

313 
Animus fine corporis auxilio nihil 

laudedignumefficerepoteft. 14 

\ Annoeus Gallio fanguinem expuens 

navigatione fanus fa&us eft. 23 y 

i Antheus fecundum Platonem fuit lu- 

dtationisartisauctor. 146 

I Antioehus medicus quo cxcrcitio ute- 

retur. 272 

Antiochus medicus vehiculo geftaba- 

tur. _ 374 

Antiqui bis in die, an femel faturaren- 

tur. 61 

Antiquiinftratiscenabant. 63 

Antiqui omnes voluptates in convi- 

viis excogitarunt. 74 

| Antiquorum mos Yinciendi tempora 

I incena. 69 

Antiquorum ftudium in cibis ac poti- 

bus delicatiffimis coquendis ma- 

gnus fuit. 74 

Antiquorum fcripta quonam modo 

intcrierunt. 213 

Antiquorum major pars manevelni- 

l hil, vel exiguum quid fumcbat.289 

I Antiquorum major pars in vefpere fb- 

lum faturabatur. 77 

\ Antoninus Pius Imperator balneum 

populo fine mercede conftituit. $f 

Aphonfmi Hippoc. explanatio. 275* 

Apodyterium in palaeftra quid fuerit. 

4<* 

Apollini cur Athenienfcs gymnafium 
confecrarunt. 8 

Apollo jaculationis & medicinse Dcus 
ab antiquis indicatus. 176. jacula- 
tioni ab antiquis eft praepofitus , & 
quare. 32S 

Apol- 



MEM 
Apollonius ut Deus ab Alexandro Se- 

vero colebatur. 238 

Apopledtici Tralliani fententia le&i ca 

uti pofTunt , & qua de caufa. i?6 
Aporraxis quid. 123 

Apoftemata in pe&ore rupta habentcs 

vociferationejuvantur. i%1 

Apricari quid faciat. 189 

Apuleius Celfus in Sicilia quendam a. 

cane r-abido morfum curavit. 4 
Aqua eft ex extrinfecus corpori acci- 



O R A B I L I V M. 

te, occafioneque perficitur. 7 

Ars medica qua rationeconje&uralis 

efficitur & quafi incerta. 290 

Artis gymnafticae definitio. 11. 248 

ejus finis. 12. ejus apud antiquos 

exiftimatio. 14 

Arthriticos dcambulatio lenis , &re- 

mifTa juvat, & vehemens laedit. 332 
Arthriticos geftatione curabat Afcle- 

piades. $73 

Arthriticos uatatio frigida juvat , Sc 



dentibus. 
Aquae formido , Pompefo vivente, 

primo fe nobis manifeftavit. 4 

Aquce omnes fponte nafcentes calidos 

funt Ariftotele authore. 381 

Aquarium quid cffet. 49 

^quis medicatis etiam utebantur in 

lavationeadvoluptatem. 5^3 

Archigcnes fuit Hadriani Imperato- 

risarchiater. 3<>8 

Archimedes fcepe figuras mathcmati- 

cas in corpore un&o defignabat.34 
Ariftotelis fententia de gymnaftica & 

pDedotribica. n. ejusfententiade 

artegymnaftica. 14. ejus fenten- 

tia de motu poft cibum. 28 ^ 

Ars gymnaftica , Galcni fententia, eft 

maxima pars facultatis conferva- 

tricis. 8. quibusnam rcbus per- 



quadecaufa. 383 

Afclepiades Prufienfis orator ,• & me- 
dicus clarus. 60. perinediamtrium 
aut quatuor dierum multos aflfectus 
curabat. 25:2. infirma corpora va- 
riis exercitationibus moleftabat, ut 
hominum favorem aucuparetur. 
266. 300. Iet5fcis, & balneis penfili- 
bus in segris curandis utebatur. 

231. 177 

Afclcpiadem Soranus reprehcndit, 

quod phreneticos cantu curare 

profitebatur. 3 5^8 

AJfa in balneo quid eflet. 46 

Afthmaticos curfu veftibus laneis fa- 

cto Theodorus Prifcianus curabat. 

322. Coelius Aurelianus fpiritu re- 

tcnto. 35*3. & vociferatione. 35-5". 

Afclepiades geftationc. $7^ 



jRciatur. ibid. quomodo fcientia a \ Athen&um quis locus fuerit. 



Galeno vocerur. 11. quidnam cir- 
ca corpus humanum operetur. 13 
ad bonum corporis habitum acqui- 
rendum , ac fanitatem confervan- 
dam maxime prodeft multorum tc- 
ftimonio 14. homini eft naturalis. 
15-. quo tempore inceperit. ibid. 
quomodo ordinem ac regulas ac- 
ceperit. 17. 89 

Ars confervatoria qualitatc , quantita- 



21 

Athenienfes cur Apollini gymnafium 
confecrarunt. 8. poft Laccdsemo- 
nas gymnafiainvenerunt 21 

Athenienfes juvenes quid agercnt , ut 
intrcpidiad vulncra fiercnt. ip^ 

Athletge in gymnafio fe cxercebant. 
27. quibus cibis uterentur. 100. 
quo nomine a Platone vocentur. 
ioi..cur pallidi fiant poftlabores 
ex Ariftotelisfententia. 108. a. ve- 
D d d 2 nere 



I N D E X 

nere prorfus abftinebant. 109. am- 
bulationibus non utebantur. 183. 
adverfus palum feexercebant. 196. 
ex fpiritus cohibitione non parum 
auxilii capiebant. 20 j. ftatim poft 
exercitationcm potum vitabant, & 
qua cle eaufa. 287. frequentiffime 
utebantur pugilatuju&a & pancra- 
tio. 3 j 6. oftentationis etiam gratia 
fpiritum retinebant. 205" 

Athletas fimplici nomine di&i qui fint. 

99 

Athletarum vi&us ratio quse cffet. 105* 

Athletarum remunerationes. 13. ho- 

rum segritudines fecundum Gale- 

num. 109 

Ath!etic:e finis. 12 

Atrophia laborantes vociferationeli- 

bcrantur. 35^ 

Atrophiam geftatione curabantTheo- 

dorus Prifcianus & Aretaeus. $73 

Attonitos aliquo ftupore JEtius gefta- 

tione curabat. 375" 

Author hujus operis cur de gymnafiis 

fcriberc fibi propofuerit. 7. 8 

Auditus fpiritu retento mclior fit.3 5-2 

Aves in aere ftare apparentes an ali- 

quo mo do moveantur . 185" 

Averroes reprchcnditur , qui cenfuit 

morbofa corpora quotidie ad fudo- 

ris initium ciTe exercenda. 271 

Avcrrols fententia de iis qui cxercita- 

tioncm dimittunt. 2^3 

Auguftus Imperatorlegefancivit, ut 

militcs educercntur ambulatum in 

menfc. 183. fcimpodio quandoque 

vehcbatur. 23 3 . folle fe exercebat, 

& quare. 309. in fine deambulatio- 

nis fubfultim currere videbatur. 

323. coxendice , femorc , & crurc 

iiniftro laborans ambulationc in 



R E R V M 

arena , maxime profunda , fe exer- 
cebat , 8c quomodo. 335". poft ce- 
nam le&ica lucubratoria utebatur. 

3?S 
Aurelianus Imperator thermas hye- 

males in tranftyberina rcgione fe- 

cir. 279 

Aurium dolorcm patientes lu&a las- 
dit. 313 

Aurium dolorc vcxatos geftationeGa- 
leniis Trallianus & ./Etius cura- 
bant. 374 

Axes curruum ex ulmo,illice,& fraxi- 
nofiunt. 225* 



B. 



BAlifta quale inftrumentum fuit. 
17« 

Balnca multum calida Galcni tem- 
pore in defuetudinem abierunt. 
yo. cadem non eundem finem ha- 
bent. ibid. femper ante folis occa- 
fum claudebantur,ncc unquam ante 
auroram aperiebantur ante Alcxan- 
dri Sevcri tempora. j 8 

Balneis calidis , tepidis , & frigidis 
antiqui diverfa ratione utebantur. 

Balneis pcnfilibus Afclepiadcs in x- 

gris curandis utebatur. 231. a Ser- 

gio Orata funt inventa. 23 2 

Balneis infervientia qunenam cffcnt.43 

Balncorum fitus fecundum Vitruvii 

fententiam. 49. jo. eorum magni- 

tudo , mobilitas , immobilitas , fi- 

gura. j" 2 

Balneorum acr extrinfccus & intrin- 

fecus. 49 

Balneorum hora quae fuerit. j 8 

Balncum Gymnafiorum. 43 

Bal- 



MEMOR.ABI LIVM. 



Balneum loca conftituentia quaenam 

effent. &id. 

Balneum res quadrantaria cur voce- 

tur. 5"4 

Baptifterium in balneo quid effet. 44 
Bellerophon fuit equitationis inven- 

tor. 2,21 

Bigis Plato animas affimilavit. 225" 
Bigae in publicis facris frcqucntiilime 

certaverunt. ibid* 

Blondi Forolivienfis error de ther- 

mis. 22 

Botularii in gymff&fiis botulos vcnde- 

bant. 9$ 

Brachia , dum quis manibus vacuis 

currit , quoddammodo convelli vi- 

dentur. 325* 

Brachiadifcuscorroborat. 327 

Brotheas apud Ovidium ccftu va- 

luit. IJ3 

Budaeus fallitur. 19 

Budaei crror. 197 

Budaeus defenfus a Cornario. 1 62. 



CAche<5ticos natacio maritimaju- 
vat. 382. & vociferatio. 35^ 
Cxlum meridianum quale fit ex Vi- 

truvii fententia. 28 

Casfar Auguftus exercitationis caufa 

aliquando pifcabatur. 238.384 
Cajus quidam caecus, quomodo ora- 

culo indicantc , caecitate fuerit li- 

beratus. 2. 3 

Calicrates armatus currendo bis vi- 

cit. ijp 

CalidariuminbalneoquidefTet. 46 
Callimachus ftatuarius cacirotechnm 

cur fit di&us. 161 

Calor naturalis pcr cxcrcitationem 

exoneratus multitudine excremen- 



2JI 



torum fit robuftior. 

Calor debilis ex motu moderatoex- 

citatur, cx immoderatoextingui- 

tur. 167 

Calor nimius exercitationes prohi- 

bet. 283 

Calor nativus exercitatione eftexci- 

tandus & qua de caufa. ibid. 

Calidi homines vel parum vel nihil 

exerceri debent, & quadecaufa. 

2.76. 294 
Campus Martius Tyberi vicinus erat, 
&quadecaufa. 239 

Canes rabidi m Sicilia plurimi fiunt. 4 
Cantoribus fpiritu retento perito- 
naeum rumpitur. 35-3 

Cantus exprimit rerum fimilitudines. 
135-. a vocifcratione differt. 3^7 
Capita dete&a , a fole multum laedun- 
tur, & qua de caufa. 344 

Capite cooperto antiqui facrifica- 
bant. 188 

Capitc malc affeCtos cx Antylli fen- 
tentia multa deambulatio juvat. 
332. item deambulatio fa&a cal- 
cibusincumbcndo. 333 

Capitis gravitate laborantes poft mo- 
tum leniter fa&um levantur , poft 
curfum magis laborant ex Caffii 
medici fententia unde fiat. 320 
Capitis doloreminvcteratum Aretaeus 
manuum gefticulatione curabat.30^ 
Capitis circumvolutiones vertigines 
pariunt. 3C9 

Capitis dolorem Iudatione jugi & 
magiftro adhibito facta Caeiius Au- 
relianus curabat. 312. &ta!idolo- 
re laborantes currere veftitos jube- 
bat.322. & deambulare. 331 

Capitis dolore laborantes vehiculo 
per longam viam Caelius Aurelianus 
Ddd 3 vchi 



INDEX RERVM 



vehi debere judicavit , & qua de 

caufa. 375* 

Capiri male afte&o vociferatio obeft. 

Caput debile laedit faltatio. 3 06 

Caput dolens haltere lseditur . 326 
Caput lasditur ambularione ex motu, 

& quiete fa&a, & quare. 333 

Caput majores noftri fcre nunquam 

tegebant. 344 

Carcere detenti qua cxercitatione 

poilintuti. 25-3 

Carnes exercitatorum cafeo coagula- 

to : non exercitatorum verbcafeo 

nondum bene coagulato comparat 

Galenus. ibid. 

Carnis multitudinem deambulatio au- 

fert. ^ 331 

Carnis multitudo qua ratione a Caelio 

Aurcliano minuatur. 349 

Carnis multitudinem geftatio Caelio 

Aureliano authore, removet. 3 5-7 
Caflius jatrofophifta Romas Cornelii 

Cclfi aetatc mcdicinam fumma cum 

laudeexercuir. 320 

Ccltae poft cenam pugna umbratili fe 

exercebant. ip7 

Cenae confuetudo apud antiquos. 61 
Cenae hora cur vefpertina fit data. 75" 
Cenae initio veteres arctius accumbe- 

bant, fatktiin-* t« **««/<" verteban- 

tur. 65 

Cenaturi antiquitus ad dolorcs capi- 

tis cx cibo&potu, &cbrietatem 

arcendam lineis vinculis frontem 

& tempora vinciebant, & cur. 69 
Centauri quinam lint dicvti. 221 

Cera digitis cmollienda arthriticis 

datur. 174 

Cercio fecnndumPlatonem fuit lucla- 

toriae au&or. 146 



Certariina quomodo inceperint 1 c 
Ceftiphori in gymnafio fe exercebant . 

Celtuum exercitatio. 15-2. 316 

Charmis etiam hyeme aqua frigida 

lavari hortabatur aegros. 5-4 

Chiron venarione fummopore dele- 

&abatur. 242 

Chorea faltationis nomen undefit or- 

tum. j^^ 

CHRISTVSut Deus ab Alex. Se- 

verocolebatur. 23 8 

Cibi neceffitas undenam proveniat. 

25-0 
Cibi fuperfluitates neceiTe eft , ut e 

corpore eftluant. 2yi 

Cibi pravi non laedunt eos,qui multum 

exercentur, & qua de caufa. 272 
Cibi concodio quomodo cognofci- 

Cibis mali fucci utentes homines quo- 

modofe habeant. 250 

Ciborum fatietas vitari debet. 25- 1 
Ciborum inappetentia laborantes Ie- 

Clus penfilisjuvat. 378 

Cibos faftidientcs vociferatione ju- 

vantur. . >ry 

Cibus poft exercitationem non ftatirn 

dcbet afiumi, & qua de caufa. 286 
Cinaedi unde di&i a veteribus. 141 
Cifiuseratvehiculifpccies. 227. 374. 
Claudius Caefar vchiculo undique tcl 

6to primus, & quando eft ufiis. 227 
Claudius Imperator Harpocrati liber- 

to fuo conccflit, ut pcr urbem le&i- 

ca vehi poffet. 229 

Claudus fecundum Platonem quis fit. 

J 4 

Clemens Alexandrinus Antoniai , & 

Severi Imperatorum , & Galeni 
temporeRomaefloruit. 146 

Cli- 



MEMORABILIVM. 

Clitomachus' Carthaginenfis fuit no- | Confuetudinem. permutantcs valde 



v& Academia; fe&ator clarus . 106 
Cceliacos manuum gefticulationc cu- 

rabat Aretaeus 306. & vocifera- 

tione 35-5-. &exercitationeinter 

mvrtos , lauros , & thymum fa&a. 

373 
Coitu ufuri vefpere non cenabant. 62 
Coitus quosdam bedit , quosdamju- 

vat. 2 J? 

Colicos iEtio authorc le&io alta ju- 

vat. 3 5*9 

Colicos pilae lufu C*lius Aurelianus 

curabat. 310 & curfu. 319 & de 

ambulatione. 3 3 3 & fpiritu retento. 

331. Afclepiades geftatione. 373 
Commodi Imperatoris filius in palae- 

ftra in aegritudinem incidit. 31-312 
Commodus Imperator jaculationc ex- 

celluit. *77 

Comitiales lu&am vitare debent. 313 



beduntur. 2^8 

Confuetudo ma gna ex partc convenit 

natuncexcrcitati corporis. ibid. 
Confuetudo mala quomodo exHip- 

pocratis fcntentia fit mutanda. 260 
Confiietudo exercitii quantum pro- 



fit. 



274 



Confuetudo in omnibus cft confer- 
vanda. ibid m 

Continni folutio quibus rebus acci*- 
dat. 2.69 

Continui folutioni nulluni motus 
genus ccmvenit, & qua de caufa. 

tbid* 

Continui folutioni membris igno- 
bilibus contingenti modo quo- 
dam exercitatio mediocris conve- 
nit. 270 

Convalefcentes vociferatione juvan- 
tur. 35T 



Concamerata fudatio in palaeftra ubi- j Convulfionibus capiuntur , qui curfu 



nam erat. 24 

Conco&ionem impedit exercitatio ex 

Erafiftrati fentcntia. 2 f° 

Conco&io & a quiete, 8c ab exercita- 
tionc lroderate fac-la multum juva- 
tur. 25"! 

Concoquentes difficulter vociferatio- 
nejuvantur. 3^5" 

Conifterium in pataftra ubinam crat. 

23.38 

Confervativa mcdicinse pars a qui- 
busdam foladigna videtur , ut no- 
mine medicinae nominetur. 6.a qui- 
busdam in tres patrcs eft divifa. 7 

Confcrvativam conftituentia quatuor 
ncminibus a medicis comprehen- 
duntur. ibid. 

Conftantini Imperatoris tcmporeac- 
cipitres edoccri cceperunt. 246 



concitato utuntur & quomodo hoc 
fiat. 321 

Convivis olim frigida , & calida a 
puero dabatur. 67 

Cornarii lapfus. 162 

Cornibus boum prifci potabant. 69 

Cornelius Celfus jubet , ut in antiquo 
laterum dolore vi&uathleticouta- 
mur. 111 

Corpora asgra an aliquo pa&o debeant 
cxerceri. 166 

Corpora ficcamotibuslevibus&mo- 
deratis uti poflimt. 267 

Corpora , quorum unum membrum 
intemperiem patitur,quomodof unt 
exercenda. 268 

Corpora ob malam formationem 
morbofa, quomodofuntexercen- 
da. ibid m . 

Cor- 






I N D E X 

Corpora in rumero morbofa exerci- 
tationibusutipoffunt. 269 

Corpora sgritudine in fitu laborantia 
nullo excrcitationis genere uti de- 
bcnt , & qua de caufa. tbid. 

Corpora fenum cur multa excrementa 
generent. 271 

Corpora fcnum quibus exercitationi- 
bus uti debeant. ibid. 

Corpora multa temperata in fua re- 
gione inveniri dixit Galenus. 273 

Corpora communiter fana dicta ex- 
crementa quotidie generant , ob id 
cxercitationibusindigent. 274 

Corpora frigida vehementcr , & mul- 
tum cxcrceri debent. 277 ' 

Corpora humida excrementis abun- 
dant, & ob hoc multa excrcitatione 
indigent. 293 

Corpora humida ^ Iaborc fuffocari , 
haec Ariftotelis fententia quomodo 
fit intelligenda conciliator expo- 
nit. 277 

Corpora in seftate potius , quam in 
hyeme funt excrcenda ex Ariftote- 
lis fentcntia. 284 



Corpora quibus temporibus fint exer- 
cenda&locis. ibid. 

Corpora calida & humida modcra- 
tis exercitationibus indigcnt. 294 

Corpora frigida & humida multis , & 
vehementibus exercitationibus in- 
digcnt. tbid. 

Corpora ab iisdem,quandoquc laedun- 
tur,quandoque juvantur, prout illis 
applicantur. 3C0 

Corpora induta minus a fole calefiunt 
fccundum Ariftotclis fententiam , 
& qua de caufa. 344 

Corpora luxata tum hominum tum 
quadrupedum natando in artus fa- 



R E R V M 

cillime reftituuntur. 385 

Corporibus calidis & ficcis nullae im- 

moderatse exercitationes conve- 

niunt. 267. 277. 293 

Corporibus frigidis & ficcis exerci- 

tationes remiffae conveniunt. 274. 

294 
Corporis cornofitas multis excrcita- 

tionibusremovetur. 304 

Corporis habitus ab excrcitatione 

confervatur. 25T 

Corporis virtutes per exercitationem 

fortiores fiunt,& expeditiores.;'^. 

Corporis membra per exercitationem 

firmitatem & robur acquirunt. ibia. 

Corporis habitus ab otio deftruitur. 

Corporum triagencraamcdicis con- 
fiderantur, & quse. 2.64. 

Cotporum fanorum difTercntias mul- 
tas anticjui medici conftituerunt. 

273 

Corpus humanum quo pactoa diver- 

fis difciplinis confideretur. 13 

Corpus humanum quomodo cft artis 



gymnafticae fubjectum. 14 

Corpus nullum quavis intemperie la- 

borans debet vchementiexercita- 

tioneexcrccri. 2.6% 

Corpus perfe&a fanitatc pneditum 

potius mente confiderari potcft, 

quam re ipfa inveniri. 273 

Corpufcula a noftris corporibus con- 

tinuc eftluunt.' 250 

Coryceum in pafeeffra ubinam erat. 

23. &quidcffet. 32-125" 

Corycus quid effet ex Antylli fentcn- 

tia. 123- 309 

Cornarius corycum male follem inter- 

pretatus cft in Hippocratis ver- 

fio- 



MEMORA 

fione." 124. male arguit Budaeum. 

162 
Coxas debiles faltatio confirmat. 306 
Coxis ex Hippocratisfententiaequi- 

tatio eft inimica. 368 

Craneum gymnafium apud Corin- 

thios. 21 

Crafli quando cibum debent fume- 

re. 287 

Crateri medici fervus horribili quo- 

dam morbi genere captus fuit, quo 

carnes ab offibus cadebant. 5- 

Cratinus poeta cur fakator fit voca- 

tus. , 141 

Crepaturas patientes faltum debent 

vitare.324. &difcum. 328. &fpi- 

ritum retentum. $<$-$. quomodo 

fiant. 35% 

Cricilafiae forma ex Oribaf10.214.ejus 

utilitas. 3<*4 

Criptoporticis antiqui ad dcambu- 

landum utebantur , & qua de cau- 

fa. 336 

Crito medicus Romse fub Trajano 

floruit. 313 

Crudos pitae lufus laedit. 310 

Crura infirma fdtatio corroborat.306 
Crurum ulcera haltere Galenuscura- 

bat. 326 

Cruftularii in gymnafiis crufta vende- 



bant. 



9$ 



Cubiftica eft prima fpccies faltatio 
nis. 118 

Cunis quomodo in segris curandis an- 
tiquimediciuterentur. 234 378 

Curativa medicinse pars ob neceflita- 
tem prius cft inventa , & a quibus- 
dam impoftura quoedam dicitur. 6 

Cur# fanum corpus confervant. 7 

Currendi facultas a natura data eft 
animalibus. 1^7 



B I L I V M. 

Curfus certamen Elei iinftituerunt. 1 y8 
Currens ab ambulantce quomodo dif- 

ferat. 329 

Currenfes hyeme mag;is rigent ftanti- 

bus, & qua de caufai. 283 

Currentium fpiritus arahclat. 3 20 

Curribus faciendis matcria apta eft 

abies. 225" 

Curribus manu du&is fcbricitanteSjUt 

inquit Herodotus , utebantur , & 

quantum fpacii perficerent. 226 
Curribus omnis generis fani uteban- 

tur. ibid» 

Curribus te&is principes utebantur 

potius , quam apcrtis antiquitus. 

ibid. 
Curru te&o Plinius junior propter 

oculorum infirmitatcm utebatur. 

227 
Currulis ve&atio ab Erichthonio eft 

invcnta. 224 

Currulis ve&atio apud mulieres Ro- 

manas in maximo honore habeba- 

tur. 22 j 

Currulis ve£ratio apud gymnafticos 

a.'ftimataerat. 226 

Currulem vedationcm Romani mu- 

lieribus abftulerunt , ob nimium 

luxum , poftea illis reftituerunt , & 

qua de caufa. 22J 

Currus multa apud antiquos erant ge- 

nera, &quae, &quomodofimilia, 

& diffimilia crant. 227 

Currus duarum rotarum antiquitus 

eratinufu. 22 j 

Currus quatuor rotarum Phrygesin- 

venerunt. ibid. 

Currus fex rotarum Scythx invcne- 

runt. ibid. 

Currus forma eft varia. ibid. 

Curruum certamen in ludos olympios 

E c c quan- 






I N D E X 

quando fit inve&um. tbid. 

Curfor quisiit ex Ariftotelis fenten- 

tia. 101 

Curfum pro vertiginofis curSndis at- 

que cpilepticis Aretasus laudavit. 

Curfus Galeni fententia non parum 

confert ad fanitatcm , & bonum 

habitum. 1^9. 317 

Curfus quis motus iit. 2.61. ejusuti- 

litas, &damna. 318 

Curfus tres funt fpccics ex Antylli 

fententia. IJ9 

Curfus apud veteres Graecos quid fit. 

ibid. omnis febrientibus nocet.3 18 
Curfus circularis efFcdus qui fint , & 

omnino repudiari debet. 321 

Curfus eos , qui fungos comederunt, 

& qui a fcorpionibus icvti funt , ju- 

vat. 319 

Curfus quomodo rencs laedat , & ju- 

vet. tbid. 

Curf us pedes & crura j uvat. ibid. 

Curfus qua dc caufa cx Ariftotelis fen- 

tentia caput laedat. ibid. 

Curfus a quibus vitari debet. 321 
Curfus in pofteriora factus quaenam 

auxilia ex Antyili fententia corpo- 

ris partibus praeftet. ibid. 

Curfus per acclivia , Sc declivia diffe- 

rentise. ibid. 

Curfus corpore nudo fac~tus quid effi- 

ciat. 322 

Curfus quo tempore-magis fit facien- 

dus. ibid. 

Curfu non in pulvere fa&o faucium in- 

teriorum exulccratio curatur. 319 

Cyrus Perfarum Rex corporis labores 

nwgnopere «ftima vit. $> 



R E R V M 



D. 

DAres apud Virgilium ceftu v.i- 
luit. 1J3 

Deambulatio multas habuit fpecies. 

3 2 9 
Deambulatio mediocris eft magis iu 

ufu,&quaefit. 330 

Deambulatio pauca quibusnam con- 

veniat. 332 

Deambulatio extremis digitis fa&a 

lippientibus confcrt. ^^^ 

DeambulatiotJ&da quibus conveniat. 

331 

Deambulatio quaenam fit , quam Hip- 

pocrates Avicenna & Haly poft 
cenam probarunt. ibid. 

Deambulario febres auget, ibid. 

Deambulatio minorem fatigationem 
in (pirandi difEcultate, quam pedi- 
bus ftare afFert. 332 

Deambulatio vehemens corporis tre- 
morem expellit, flatus difcutit. ibid. 

Deambulatio falubrior quae fit ex 
Acumeni medici fententia. 279 

. " 335 

Deambulatione quando uti debemus. 

33 3 
Deambuiatione pro infania, &afth- 

mate curandis Oelius Aurelius ute- 

batur. 331 

Deambulatione pro i&ericis curandis 
Archigenes utebatur. ibid. 

Deambulationibus loci apti qui fint. 

334 

Deambulationis utilitas. 181. 329 

Deambulationis efFe&us qui fint. 330 

Deambulationum difFerentiae , a loco 

fumptas quae fint 334. & earutn 

utilitates & nocumenta, ibid. & feq. 

Deme- 



M E M O R 

Demetrius Hermopolita, &ejus laus. 

90 

Demofthenes prope maris littus voci- 
ferabatur. 210. &afcendcndoora- 
tiones recitabat , & qua decaufa. 

334 

Diaulus curfus qui fit. 179 

Dielcyftinda. 2,03 

Dioclcs eft damnandus , qui multos 

aegrotos deambulationibus poft ci- 

bum exercebat. 286.339 

Diocles reprehenditur , qui epile- 

pfiam fpiritu retento curari dixit. 

Dionyfio Syracufano cibis appofitis 
non dele&anti quid coquus refpon- 
derit. 245* 386 

Dioreus advcrfarium un&um & fine 
pulverefuperavit. 36 

Dioxippus adverfarium un<5him, & 
fine pulvere fuper&vit. ibid. 

Difci exercitatio fuit antiqua. \6<$ 
ejusutilitas. 327. ejusfigura. 167 

Difci exercitatione loco purgationis 
& phlcbotomi» > fi quid impediat, 
uti poffumus ex Galcni authoritate. 

327 

Difcoboli. 102. 167 

Difcus quot fignificat & quae. 1 66 

Difcus robuftis corporibus convenit. 

274 

Difcus a jaculationc tum in juvan- 

dotum in loedcndo parum differt. 

328 
Difcus ab halterc differt. ibid. 

Dolentibus varius fcrmo fubvenit. 

Dolichus curfus quis fit. 1^9 

Domitianus Impcrator jaculatione 

excclluit. 177. locum pro vocis 

exercitationeinftituit. 210 



A B I L I V M. 

Dorfum difcus corroborat. 327 

■ Dorfum debile habentes ere&i ftare 

non debent, & qua de caufa. 340 

I Dracunculi circa crura & brachia 

multis circa mare rubfum apparue- 

runt, & quid facerent. j 

1 ^Dropax quid fit. 27? 

■ Dubitationes duaecirca cxcrcitationes 

ortae fblvuntur. 262. 263 

Duellum a quo fit inventum , & cui 
pugnae antiquorum generi refpon- 



deat. 



W 



E. 



ELaeothefium in palaeftra ubinam 
effet. 24 

Elleborum qui fumpferunt geftatione 
in ledica fa&a juvantur. 176. & 
inle&ispenfilibus. 378 

Elcphantiafis JEgypto familiaris quo 
tempore Italis innotuit. 4 

Elephanticos ufu coryci Aretaeus cu- 
rabat. 309. & vociferatione. 35^ 
Celfus deambulatione. 332. Afcle- 
piades geftatione. 373 

Elephanticos natatio maritima juvat. 

382 
Entellus apud Virgilium ccftuvaluit. 

Ephebus Athenis ferpentem pufillum, 
& ftatim ambulantem cum femine 
emifit. 5* 

Ephcbaeum in palaeftra ubinam erat, 
&quantum. 23 

Epilepfia infolatione modcrata fecun- 

dum methodicos curatur. 343. gJa- 

diatoris jugulati fanguine epoto 

fecundum quosdam curatur. 348 

E e e 2 fpi- 



I N D E X 

fpiritu retento Caelio Aureliano au- 
thore non curatur. 35$. quo pa&o 
vociferatione curetur. 3 j6 

Epilepticis vehiculo per iongam 
viam vchi non conducit Caelio Au- 
rclianoauthore. 374 

Epilepticis curfus vehemens exTheo- 
dori Prifciani fententia nocet. 319 

Epilepticis Antyllo authore natatio 
omnis obeft. 382 

Epilepticos gcftatione GalenusTral- 
iianus & j£tius curabant. 376 

Epilepticos Aret&us curabat manuum 
gefticulatione $o6.\xdk deambula- 
tio. 334 

Epifcyrus lufus quis. 121 

Equitatio an fitexercitatio. 114. eft 
motus mixtusfecundum Galcnum. 
224. 367. quid efriciat & ejusin- 
ventor. 220. 22 1. fcmper in ho- 
norecft habita. ibtd. & 223. ejus 
utilitatcs, & damna. 361 &fecjcj. 

Equitatio fuccufTante cquo facla quid 
efficiat. 3 69 

Equitatio pcr afturconcs cquos fadta 
quid efHciat. ibid. 

Equitatio an fit geftatio. 371 

Equitationis per gradarios equos fa- 
cta effe&us. 361 

Equitantes cur aliquando lachrymas 
cmittant. 370 

Eraftrati rationes folvuntur. 286 & 

infra. 

Erafiftratus miffionem fanguinis c 
medicina auferendam, atque etiam 
omnem exercitationem inutilem 
ad fanitatemjudicavit. 249. 25^0 

Erafiftrati rationes quatuor , quibus 
exercitationcm inutilem cffe ad fi- 
nitatem dixit. 25^0 

Erafiftratus per inediam trium aut 



R E R V M 

quatuor dierum multos afre&us cu- 



rabat. 



2?2 



Erafiftratus eft damnandus , qui mul- 
tos aegrotos deambulationibus poft 
cibum excrcebat. 286 

Erafiftratus male a Caelio reprehendi- 
tur , qui paralyticos deambulationc 
in locis arenofis fa&a exercendos 
judicabat. 336 

Erafmierror. 205" 

Ere&i ftantes quodammodo moven- 
tur. i8<5 

Eredtum ftare an fit exerckatio. 185" 
utilitas & nocumenta. 340 

Eredhim ftare ante cibi fumptionem 
quomodo juvat. 189-342 

Erectum ftare multas habet difFeren- 
tias, &undecapiantur. 341 

Eredtum ftare poft cibos fumptos 
quidfaciat. 188.342 

Erichthonius cu*rulem ve&ationem 
invenit. 224 

Eryfimachus medicus ad fingultum 
curandum fpiritus cohibitione ute- 
batur. 204 

Efculenta tum cibi tum remedii caufa 
segrotis exhibentur. 7 

Euphorbus Jubse rcgis medicus , & 
Antonius Mufa fratres ufum aquae 
frigidx poft balnca calida monftra- 
runt. *24 

Euripidisfentcntiadeathlctis. 103. 

104 

Excrcmcnta divcrfis modis e corpori- 
bus auferuntur. 2yo. & infra. in 
corporibus detcnta multasmorbo- 
rum fpecies gcnerant. 25-1. 2? 5- 

274. 276 

Excrementa ante excrcitationem c 
corpore expclli debent. 286 

Excrcmenta in hycme cur pauca ge- 

nercn- 



MEMORABILIVM. 

284 Exercitatio quosdam Ixdit , quosdam 

juvat. 2J5" 

Exercitatio afTuetis convcnit , non au- 

tem inafluctis fccundumquosdam. 

277 

Exercitatio praeparatoria fecundum 

Galenum quas fit. 2.60 



nerentur. 

Excrcentes fe fub fole magis incalc- 
fcunt quiefcentes , quam qui mo- 
ventur, Sc qua de caufa. 282 

Exercitandi tria debent obfcrvare. 

286 

Exercitati ftatim poft exercitationem 



nullum cibum , aut potum debent Exercitatio curativa quae fit , & quan- 



fumere, & qua de caufa. 286 



do ea uti debemus. ibid. & 303 



Exercitati ftatim poft exercitationem Exercitatio fimplex quae fit , & cjus 



veftes madefaclias debent depone 

re , idque in loco tepido, & mode- 

rato. 298 

Exercitati non ftatim poft exercita- 
tionem debent quiefcere , nec ci- 
bum aut potum fumere. ibid. 

Exercitatio viliffima quse fit ex Galeni 
fententia. 242 

Exercitatio concoftionem impedit ex 
Erafiftrati fententia. 250 

Exercitatio nativum calorem , & hu- 
midum laedit , Erafiftrati fententia, 
& pcr confequens fanitatem confu- 
mit. *bid. 

Exercitatio corporis habitum confer- 
vat. ' 2^1 

Exercitatio laborem conjunctum ha- 
bct. 2^2 

Exercitatio calorcm naturalem auget, 
unde fit , ut ipfe mediocritatem 
tranfeat. ibid. 

Exercitatio fuperfluos humores con- 
fumit. 2^3 

Exercitatio cun&is hominibus indif- 
fcrenter convenitfccundum quos- 
dam. 2$"4 

Exercitatio fanitatem praeftat. 2 j 5- 

Exercitatio excrementa expellit e 
corpore. ibid. 



fpecies. 260. 261. 303 

Exercitatio eorum , qui vitam tempe- 

ratam degunt , quanta efTe debeat. 

293 
Exercitatio proprie di&a fpecies ha- 

bet. ibid. 

Exercitatio fecundum Hippocratem 

peradditionemfieri debct. 271 
Exercitatio bonum habituminducit, 

& fanitatem confervat. 273 

Exercitatio nulla debet effe aut vio- 

lcnta,autimmodica. 274 

Exercitatio omnis in loco falubri fieri 

debct. 282 

Exercitatio ex medicorum fentcntia 

femper ante cibum a fanis ficri de- 

bet. 28 f. 289. ^9 

Excrcitatio ante cibum duplicem uti- 

litatem aflfcrt. 28 J 

Excrcitationon debet fieri , ubi fto- 

machus eft valde vacuus , & qua de 

caufa. 286* 

Exercitatio duo rcquirit , membro- 

rumrobur, & calorisaugmentum. 

291 
Excrcitatio Socratis fenis quanta 

efifet. 292 

Exercitatio virorum quanta effe de- 

bet. ibid. 



Exercitatio cundisantecibi fumptio- Excrcitatio pucrorum quanta effe de- 



nemconvemt. 



ibid. & feq. 



bet. 



e e 



ibid. 
Ex- 



I N D E X 

Exercitatio fortium hominum quanta 

effe debeat, & debilium. ibid. 

Excrcitatio fenum minor effedebet, 

quam cum j uvenes eflent. ibid. 
Exercitatio hyeme fa&a citra fudo~ 

rem fieri debet. ibid. 

Exercitatio vcrefa&ausqueadfudo- 

rem fieri debet. ibtd. 

Exercitatio Autumno fa&a minor efle 

debet ea, quas xftate fit. ibid. 

Exercitatio inafliictorum quae & 

quanta efle debet. 294 

Exercitatio immodica omnibus no- 

cet. 295" 

Exercitatio prius rcmifle , ac debiliter 

incipi debct, deinde paulatim au- 

geri. 298 

Excrcitatio incontinentium , quse- 

nam cffe dcbeat. 293 

Exercitatio cum pulvcre quid operc- 

tur. 304 

Exercitatio cum oleo fa&a quid effi- 

ciat. ^ 303 

Exercitatio magna , vehemens , re- 

mifla , & alise a quantkate fumptae, 

quid in noftro corpore agant. tbid. 
Exercitatio fieri non debet , nifi poft 

cibi co&ionem. 310 

Exercitatio capite inclinato fa<fta 

quoslxdat. 365" 

Exercitati cur a frigida lotione aut 

potionelaeduntur. 287 

Exercitatione pneparatoria quando, 

& quomodo uti debemus. 260 
Exercitatione laflitudo femper cft vi- 

tanda. 292 

Exercitationc praeparatoria multi poft 

coitum mcridianum qua de caufa 

utcrentur. 302 

Exercitationi peragendae , qui modus 

eftadhibcndus. 295" 



R E R V M 

Exercitationem omnem Erafiftratus 
ad fanitatem inutiicm judicavit. 

249 

Exercitationem juvenes , quando de- 

beantincipere. 296 

Exercitationem viri quando dcbeant 

incipere. ibid. 

Exercitationem antequam inciperent 

antiqui quidnam facerent. ibid. 
Exercitationem ftatim poft cibum ne- 

mo debet incipere. 297 

Exercitationem antequam quis inci- 

piat, quidnam facere debeat. 300 
Exercitationes corpus confervant fa- 

num. 8 

Exercitationes quomodo corpori fa- 

no utilitatem , Galeni & Avicennae 

fententia, prseftent. ibid. 

Exercitationes opportunc fa&ae mul- 

torum errores corrigere poffunt. 

248. 249 & multa bona praeftare. 

2^3. 25*6 
Exercitationes pofTunt morbos in 

quantitate auferre. 268 

Excrcitationes a quibus vitari de- 

beant. 276 

Exercitationes confuetae infenedtute 

congruunt. 292 

Exercitationes multae oculorum acu- 

miniobfunt. 304 

Excrcitationes quaenam quibus tem- 

poribus ex Hippocratis fcntcntia 

fieri debcant. 3 14 

Exercitationis definftio fccundum 

Galenum. 112. Avicennam. 113 

Averroem. 114. fecundum Mer- 

curialem. ibid. 

Exercitationis divifio fccundumPla- 

tonem. 119 

Excrcitationis differentix undc fu- 

mantur. 248 

Ex- 



MEMOHA 

Exercitationis opiniones tres apud an- | 
tiquos fuerunt, & quae. 249 ; 

Exercitionis neceflitas , & utilitas, 

2JO 

Exercitationis fa&ae poft cibum nocu- 
menta, quoe fint. 28<5. 339 

Exercitationis terminus duplex eft. 

291 

Exercitationis terminus eft famis fen- 
fus. 292 

Exercitationis excefTiim laudat Ari- 
ftoteles magis, quam defe&um : in j 
ciboecontra. 295* 

Exercitationis immodicae figna. ibid. 

Exercitationis particularis cognitio, 
fine univerfali cognitione , nul- 
lam affert utilitatem , & contra. 

299 

Exercitationis modus & ordo totus 
quisnam fit. 298 

Exercitationis mosapud antiquos di- ! 
verfus fuit ab eo , qui nunc eft in 
ufu. 2y6 

Exercitationibus homines naturaliter | 
inclinantur. 2 ^ 8C256 

Exercitationum trcs funt primse diffe- 
rentiae. 260. 302 

Exilitio faltus fpecies curfuiaflimila- 
tur, & ej us efte&us . 323! 

F. | 

FAbularum recitatores vocis ex- j 
ercitationi operam dabant. 

208 I 

Fa&ionum ftudiofihominesequorum 

fiiae fa&ionis ftercora odorabant, ; 

&quadecanfa. 221 

Fa&iones Romanae quatuor erant , & 

qu32 ibtd. Vnde fint ortae. 222 

Febre acuta laborantes ab omni motu 



B I L I V M. 

funt removendi ex Galeni fenten- 

tia. 2.67 

Febres faepe contingunt , quia con- 

fuetx cxercitationes dimittuntur. 

274 

Fertorium quidefTet. 229 

Flavius Vefpafianus dicebat , Impera- 

torem ftantem mori debere. 188 

Fletus nocumenta. 7,6 ^ 

Fluxionemindentes, gingivas, colu- 

mellam, aut in totum caput patien- 

tes, luctam debent omnino vitars. 

. 3 * 4 

Fcetus humanus ln utero matris pau- 

cioribus ligamentis detinetur, 

quam fcetus irrationalis , & qua de 

caufa. 323 

Follis pila quaenam effet. 126. utili- 

tas. 309 

Fornacatores in gymnafiis quidagc- 

rent. pf 

Foflio eft exercitatio & opus . 263 
FofTores qua dc caufa a viftu inordi- 

dinato , & pravo non laedantuv. 

293 
Frigida lavatioin palazftra ubinam 

erat. 23.44 

Frigida lavatione cur utcrentur poft 

calidam. 44 

Frigidarium inpataeftraubinam erat. 

24.44 
Frigidum quodcunque ftatim poft 

exercitationem fumptum , jecur, 

ventrem , & alias partes loedit. 

287 

Frigus nimium quid in noftra corpora 

agat. 283 

Funambuli. 15)9 

Fundae- inventores Phceniccs fuerunt. 

Fuchfii error, 124 

Gale- 



INDEX RERVM 



G. 

GAlcni tempore in pateftra pueri l 
excrcebantur. 31 j 

Galeni temporcomneshominesquo- j 

tidie lavabantur. 43 j 

Galcnipatriatemperatafuit. 2.79 . 
Galenus anno aetatisfuaetrigefimolu- ' 

xationcm fummi humeri in palae- 

ftrapaffuseft. 27 

Galcnus paulo poft Senecam , & Plu- | 

tarcum floruit. jo ' 

Galcnus gladiatorum medicus a Pon- 

tifjcefiia;civitatisfuiteledus. 193 
Galenus ut fe exerceret , ligna frange- j 

bat , & hordeum in pila tundcbat. i 

263 
Galenus obefum corpus vcloci curfu 

curavit. 275" 

Galenus judicat radios folis magnas 

capitibus humanis noxas afferre. 

337 
Gallica lucs noftristcmporibusappa- 

ruit, prifcis ignota. 5- 

Galli venatores helleboro fagitttas in- 

ficicbant. 245" 

Genibus infirmis deambulatio pcr ac- 

clivc fa&a nocet , & qua re cx Ari- 

ftotlis fcntentia. 334 

Genitalia membra flatibus opprefTa 

lu&afanat. 312 

Germanicus Tiberii Imperatoris nc- 

pos qua caufa cquitatione uteretur 

224. 368 

Germanicus equitationis bencfkio a 

crurum tenuitate fuit liberatus.269 

368 

Geftatio eft debilis exercitatio , qui- 

bus conveniat, & adverfctur. 372 

Gcftatio in mari pcrturbato omnino 



eft fugienda. 381 

Geftatio in mari tranquillo fa<fta quid 

efficiat. 380 

Geftatio fine additione acceptaquo- 

modo ab authoribus capiatur. ^7^ 
Geftatio vchiculo fa&a quibus con- 

veniat, & quibus non conveniat. 

ibid. 
Gcftatio morbis diuturnis prodeft. 

374 
Geftatione in quibus morbis curandis 

Afclepiades uteretur. 172 

Geftatione in quibus morbis curandis 

Galenus uteretur. 374 

Geftatione fclla , & le&ica fa&a aegri 

uti pofTunt morbojaminclinante. 

377 
Geftationis multae funt fpccies. 372 

Geftationis in alto mari fadtse efTedus. 

380 

Gymnafia nullus antiquorum fcripto- 

rum fuffkientertra&avit. 7.8 

Gymnafia quaenam fuerint. 19 

Gymnafia quarc , & a quibus primum 

fintinvcnta. 20 

Gymnafla dicbus fcftivis magis fre- 

quentata erant, & quarc. 28 

Gymnafiarchus quisnam effet. 90 

Gymnafium cur antiqui Tiberi pro- 

pinquum efTeccrint. 73 

GymnaftesquisefTet, &ejusonus. 91 

Gymnaftica quid fit, &: quotuplcx fit. 

9. ad mcdicum pertinct. ibid. ad 

1 fanitatem multa bona, & commoda 

affcrt. ibid. quomodo a Paedotri- 

bica difTerat. 10. unde fit dida. 18 

Gymnaftica ars apud Graecos folum in 

ufu fuit , & quo tempore ad Roma- 

nos acceffit. 18. proprios habuit 

authorcs , quorum opera fuinllu- 

! ftrata. 89 

Gvni- 



MEMORABIIIVM. 
Gymnaftica medica faltationes non | Graciles quiete uti debent. 



refpuit. iip 

Gymnaftica vitiofa quse fit. ioo. Ga- 

leno vituperata. ibid. 

Gymnaftica principaliter circa fanita- 

tis confervationem , confequenter 

vero circa fanitatis curationem ver- 

fatur. 301 

Gymnafticae artis erTecT:us. 97 

Gymnafticae bellicae finis. ibid. 

Gymnafticae duo funt genera , & quae, 

118. 224 
Gymnafticam & medicinam contra- 



*?S 



Guljelmus Choulus de antiquorum 
exercitationibusfcripfit. > r 

Guljelmus Choulus erravit exifti- 

mans difcum effe pilam rotundam 

in medio perforatam. 171. i$ 7 

Gordianus Iunior Imperator Ther- 

mas aeftivas fecit. 



27* 



H. 



H 



Abitus corporis in exercitatio- 

neconfiderandus. 274 

riaseffecurdixeritHippocrates. 9 I Hadrianus Imperatorlavabatur , ubi 

fuit Commodus & plebs. 28. curfum Nemiacis & 

Ifthmicis certaminibus reftituit. 

iyS lege fancivit ut milites m 

menfe ambulatum educerentur. 

Halteres quale inftrumentum fuerit, 
ex Oribafii fententia. 171. utilitas 
eorum & damnum. 325* 

Haltere loco purgationis & phlebo- 
tomiae exercitatio fieri aliquando 
poteft, fiquidimpediat. 326 

Haltere antiquorum etfi nos caremus, 
loco tamen ipfius aliis inftrumentis 
uti pofiumus , & iidem effe&us fe- 
quentur. 325. Sc feq. 327 

Halteriftarum imagines. 17? 

Hxmorrhoidas faltus provocat 3 24 
Harpocrati liberto Claudius Imper. 
conceffit , ut per urbcm le&ica ve- 
heretur. 220 

Heliogabalus Imperator quibus pifci-' 
nis lavaretur 44. balnca viris ac 
mulieribuspromifcua extruxit. 5-7 
le&os argenteos habuit. 73 

Heliogabalus Imperator curribus ani- 
malia monftruofa , & aliquando 
fceminasnudasjunxit. 225" 

Fff Helio- 



Gladiator eximius fuit Commodus 

Imperator. ipy 

Gladiatores apud Romanos qui e£ 

fent, & eorum abfurdi mores. 193 
Glacfiatores diverfi ab athletis. 102 
Gladiatores usque ad mortem intre- 

pide pugnabant. 193 

Gladiatores hordiarii vocabantur , & 

quare. 194 

Gladiatorcs fanguinem ex vulneribus I 

adverfarii bibebant, & quare. 194 
Gladiatores poft pugnam cinerem pro 

medela potabant. ibid. 

Gladiatores cujus ordinis ex homini- 

bus fuerint. ibid. 

Gladiatores Lentulus alebat Capuae. 

ibid. 
Gladiatorum deteftatio ex D. Cypria- 

no. ibid. 

Gladiatorum certamina expreffa. ibid. 
Gladiatorum cet tamina homines cum 

voluptate intuebantur. ibid. 

Gladiatorum munus excrcebant Im- 

peratores ad bellum profe&uri. 

Glaucus Caryftius pugilator excellen- 
tiflimus. iyo. ipj 



INDEX RERVM 



Heliogabalus Imperator Naumachias 
in Euripis vino plenis exhibuit. 23 6 

Hepatica afte&io quaedam inMeloniis 
apparuit , quse miros affe&us pafie- 
bat, ea laborantibus. 5" 

Hercules invenit morcm tcgcndi pu- 
dendaincertaminibus. 11 1 

Hcrmeum quis locus fuerit, 21 

Hernia laborantcs re&i ftare vitent. 

340 j 

Herniaquomodogeneretur. tbid. 

Herodicus Selymbrianus poft jEfcula- 
pium artem medicam multum auxit 
& illuftravit. 2 '< 

Hidropifim lu&a , vel palaeftra Oriba- 
fiuscurabat. 312. Caelius Aurelia- 
nus vociferatione. 3^5" 

Hydropici continuis exercitationibus 
ex fententiaTheodori Prifciani cu- 
rari poffunt. 3 1 6 .it emque cu r fu. 3 19 
& vociferatione. Oelius. 3 5 $ 

Hydropicis vociferatio prodcft. ibid. 

Hydropicos geftationc jEtius cura- 
bat. 375" 

Hydropici Tralliani fententia le&ica 
uti poffunt, & qua dc caufa. 3 76 

Hydropicis maritima natatio prodeft. 

382 

Hyemc minus,3eftate plus cxerceri de- 
bere quidam judicaverunt , & qua 
de caufa. 284 

Hippocrates duas medicinae partes 
curativam , & praefervativam ad 
fummum perfecit. j 

Hippocrates voluit omnia fieri «* 

Hipp. judicat, folis radios capitibus 
humanis magnas noxas afFerre. 337 

Hippo. Herodici Selymbriani difci- 
pulus artem medicam illuftravit. 2.4 

Hippocratis tempore balnea publica 
aut privata rara erant aedificata. 43 



Hipp. praeceptum de fanitate tuen- 

da. 108 

Hippoc. fententia de homine come- 

dente, & non laborante. 2 j" 1 

Hipp. parriatempcratafuit. 279 

Hippolytus vcnatione utebatur,ut vir- 

ginitatcm confcrvaret. 386 

Hypocauftum & laconicum non idcm 

fuerunt. 49 

Hypocauftum balneo fervicbat. ibid. 

Hiftriones vocis cxercitationi operam 

dabant. 208 

Hiftriones infibulabantur , & quare. 

209 

Homcri tcmpore Gymnaftica ars prin- 

cipiumquoddamhabuit. ij 

Homines nafci propenfos ad Mufi- 

cam & Gymnafticam quomodo co- 

gnofcitur. ibid. & 1 1 f 

Homines cujuscunque oetatis illas ex- 

ercitationes vitaredebent,a quibus 

laeduntur. 27 y 

Homines cur aliqui fedendo macre- 

fcunt, aliqui pinguefcunt. 2,76 

Homines excremcntofi & calidatem- 

perie prxditi fedendo pingue- 

fcunt. ibid. 

Homines excrcmentofi & frigida tem- 

perie proedi&i fedendo macrefcunt. 

tbid. 

Homines , qui ante cibos, & ordinate 

fe exercent,non indigent itaexqui- 

fita vic~t,us ratione,ut illi, qui non fe 

exercent. 300 

Homines ignari dum lcgere incipiunt, 

curfomnocapiantur. 360 

Homines excellentes , dum legunt , 

fomno non capiuntur , & qua de 

caufa. tbid. 

Homo comedens , & non laborans fa- 

nus vivcre non poteft. 2.51.276 

Hora, qua fani homines cibum fumere 

debent , 



MEMORA 

debent, quaenam fit. 289 

Horse diei Romae quomodo , authore 

Martiali , difpenfarentur , & quo- 

modo authore Horatio. 289 

Horarum confideratio ab antiquis, 

Galeno authore quomodo fieret.290 

Hordeum militibus, qui parum profe- 

ciffcnt, pro frumento dabatur. 1 3 
Humidum naturale a fuperfluitatibus 

turbatur, & inficitur. 273 

Humores crudos in ftomachoaggre- 

gatos faltatio diffipat. 306 

I. 

IAcobus ob nervum latum inter lu- 
dandum laefnm , in pofterum ab 
efunervorumabftinuit. 312 

Iaculationis fpecies duas fecit Plato. 

I7f 

Iaculationis inftrumentorum inven- 

tor. 177 

Iaculor um in ventor quis fuerit. 178 

Ianitores in gymnafus quidagerent. 

9S 

Ianus Cornarius Platoncm latinum fe- 

cit. 280 

Lfterici omnes fapores amaros judi- 

cant. 333 

Iecorofbs natatio maritimajuvat. 382 
Ieiuitarum laus. 89 

Imitationis fpccies fecundura Arifto- 

telem. 136 

Impuberes fingulari certamine certa- 

bant. 19? 

In autumno hora vefpertina cibus fu- 

mi debet, & qua de caufa. 288 
In balneis aedificandis quanta fuerit 

privatorum hominum diligentia. 

In cubonc multi Romx aliquando 
pcricre. 372 



B I L I V M. 

n gymnafia varia hominum genera 

conveniebant. 22.26 

n hyeme hora vefpettina cibus fumi 

debet, & qua de caufa. 288 

n morbis intermittentibus motiones 

aliquando funt utiles ex Hippocra- 

tis & Ariftotelis fententia. 267 
nfanientibus in morbi declinatione 

muficus cantus fubvenit. 3 57 

nfolatione antiqui multis modis ute- 

bantur. 343 

ntemperantia multa morborum ge- 

nera hominibus attulit. 1. 4 

ntemperies eft duplex. 26$ 

n vere hora meridiana cibus fumi de- 

bet, & qua de caufa. 287 

oannes quomodo recumberet fupra 

pectus Domini. <S8 

oannes Baptifta Rhamnufius. 66 
oannes Vincentius Pinellus laudatus. 

23 
ra corpus fanum confervat. 7 

fchiadicos curfus liberat. 319 

fthmiciludiinifthmoagebantur. 17 
udoei cur a nervorum «fu aoftinerent. 

ulianus quidam fanguinem evomens 
cjuomodo oraculo monftrante fue- 
rit fanus factus. 3 

uliani Imperatoris privilegium Me- 
dicisconceflum 6 

uvenes omnibus fere motibus fiint 
apti. 274 

uvencs , fi plus confueto laborent, 
convulfionibus fortibus magis 
quam fenes tentantur. ibid* 



Lv 



L. 

Abor nimiuspallorcsinducit, & 

quadecaufa 108 

F f f 2 La- 



I N D E X 

Labor ex Erafiftrati fententia eft na- 
turae noftne inimicus, & jucundita- 

tem a fanis aufert. . 2yo 

Laboribus iuaffuetos aliquando exer- 

ccre debemus, & qua de caufa. 2 j 8 

294 
Labores moderati quibusnam corpo- 

ribus conveniant. 277 

Labores vehementes quibusnam cor- 

poribusconveniant. ibid. 

Lacedaemonii venatione fe exerce- 

bant. 24? 

Lacedaemonas damnat Ariftotcles 

quod puerosnimiislaboribusaffli- 

gebant. 292 

Lacedsmonum lex erat , ne in balnea 

pixinferretur. 9? 

Laconicum Sc tepidarium non funt 

idem apud Vitruvium 47 

Laconicum & hypocauftum non idem 

fuerunt. 49 

Languidis vociferatio fuccurrit. 35-5- 
LalEtudo qua ratione articulorum 

morbolaborantibusobfit. 332 
Lecli apud antiquos varii erant. 73 
Le&us fulcra mobilia habens quid fit. 

231.378 
Ee&is penfilibus proaegrotorumex- 

crcitiis antiqui medici utebantnr. 

231.377. quidcffent, &quomodo 

fiercnt. 232 

Lc&is penfilibus , Celfo authore, 

quando uti debemns. 378 

Lectis penfilibus geftatio fafta tam 

antecibum, quam a ciboprodeft. 

ibid. 
Le&ica quare eft inventa. 227. & 

quot numero fervi eam portarcnt. 

228. (tewfra, ejusufus. 230 

Le&ica per urbem geftari libertis 

erat vetitum. 229 



R E R V M 

Le&ica noftra cui antiquorum fella» 
correfpondeat. 230 

Le&ica in languentibus antiqui me- 
dici utebantnr. tbid. 8c 376 

Le&ica a fella differebat. 230. 378 

Le&ica multi ufus apud antiquos fuit. 

57<> 
Le&ica , in ea fedentes , quinam uti 

poiTint. 37^ 

Lectuli penfilis agitatio quamdiu fieri 

debeat. 232 

Le&io quomodo fieri debeat. 3 5-9 
Ledtione remiffa poft ciborum fum- 

ptionem uti poffumus. 36 d 8c feq. 
Ledionis fpecies , & earum ad fani- 

tatemufus. 3^0 

Lenti labores quibusnam corporibus 

conveniant. 278 

Lethargica febre laborantes in le&ica 

decumbentes vehebantur. 376 
Leucophlegmatia corpus totum de- 

turpat. 268 

Liberati a morbo , quid fibi auxilio 

fuerit* tabellulis notabant , ac tem- 

plo Apollinis dicabant. 2 

Libarii in Gymnafiislibavendcbant. 

9$ 

Libertis erat interdi&um quominus 

per urbem le&ica vcherentur. 229 

Lycceum Ariftotelis. 21 

Lycurgus decreto vetuit , ne quis ma- 

nibus in altum fublatis exercitare- 

tur. 201 

Lycurgus juilit virginum corpora lu- 

ctationibus , curfibus , & hujusmo- 

di aliis exerceri. 313 

Lienofos, natatio maritima juvat.382 

Loca ad Septentrionem & Orientem 

fpectantia funt falubriora iis , quoe 

adMeridiem&Occafum fpe&ant, 

&quadecaufa a 278 

Loca 



M E M O R. A 

Loca prope paludes & ftagna , & hu- 

jusmodi alia funt mala. 28 1 

Loca prope mare ad Meridiem , vel 

Occidentcm fpedantia funt mala. 

ibid. 
Loci ad exercendum apti funt trcs 

conditiones, & quae. 278. 282 

Locorum vis quantum poffit. 278 
Locus , ubi vocis exercitatio fiebat, 

qualisefiet. 210 

Locus , in quo exerceri debent homi- 

nes, hyeme calidus , aeftate frigidus 

eifedebet. 282 

Locus Confularis in triclinio quis. 66 
Locutio eft debilis exercitatio , qui- 

bus conveniat , ejus utilitas , & no- 

cumenta. 360. & feq. 

Longa ambulatio humiditates exic- 

cat. ^ 333 

Longus funis quid fit Caelio Aurelia- 

no. 216.234 

Lotiones corpus fanum conlervant. 7 
Lucius quidam lateris dolore labo- 

rans , quomodo oraculo moncnte 

fuerit illo liberatus. 3 

Luda fines tres habuit. 146. quatuor 

modis fieri poteft. 311 

Luda vehementer , & corpore eredo 

fada quid corpori praeftct. ibid, 
Luda habentibus crura debilianocet. 

Luda qua ratione pedori nocet. ibid. 
Luda rcmiffafada quidcorporiprae- 

ftet. ibid. 

Ludra fuper pavimento fada quam 

corporis utilitatem afFerat. ibid. 
Luda in pulvere fada carnis plenitu- 

dincm removet. 313 

Luda ex fententia Galeni eft per- 

quam exiguaparsgymnafticaemc- 

dicae, 314 



B I L I V M. 

Luda» prsefedus, & ejus onus. p j 

Ludam Galenus artis gymnafticae mU 

nimam partem eiTe judicavit. 143 

ejus apud antiquos magnus ufus 

fuit. 3ir 

Ludam noftro temporeexercentru- 

ftici , quomodo apud antiquos ath- 

letae exercebant. ibid. 

Ludator quis fit ex Ariftotelis fcnten- 

tia. I0I 

Ludatores quidnam agerent , ante- 

quam ludarentur. 143 

Ludatores vocabantur veri athletse 

Ludatoriae artis audores, qui fuerint. 

146. 15^8 
fecundum Galenum. 1^0 

Ludatorumimago. 145- 

Ludi omnes antiquorum cur fint infti- 
tuti. 12 

Ludi Baccho dicati *<rx.'*hi* didi. \6% 
Ludi matutini quieiTent, &quima- 

Ludorum exercitatoribus quis honor 
daretur. ibid. 

Ludorum vidores quomodo honora- 
rcntur. 17 

Ludum cur inter athleticas cxercita- 
tiones enumeravit hujus operis au- 
thor. 12 f 

Lugentibus varius fermo fuccurrir. 

Lumbis male afFedis Iuda nocet. 313 
Ltrmbos difcus corroborat. 327 

M. 



MAchaon venatione fummopcre 
deledabatur. 242 

Magni Pompeii poft aetatem homines 
toto corpore ac fingulis diebus la- 
vari cceperunt. j-8 

F f f 3 Ma- 



I N D E X 

Manuum gefticulatio ad fanitatem 
confervandam conducit. 141 

Manucondiata avis carens pedibus 
femper in aere permanet, nec in 
terram nifi mortua cadit. 185" 

Manuum gefticulatio humores atte- 
nuat. 306 

Marcus Aurelius Afclepiades , & ejus 
laus. 60 

M. Aurelius Antoninus Impera- 
tor balnea virorum , ac mulierum 
feparavit. J7 

Marcus Antonius Imperator valetudi- 
nis ftudiofiflimus quid ante cibi 
fumptionem ageret & qua hora ci- 
bumfumeret. 288 

Marcus Tullius ftomacho laborans 
exercitationibus opportunis conva- 
luit. 249 

Marcia fonshauftueratjucundiflima. 

Mare eft ex extrinfecus corpori acci- 

dentibus. 7 

Mare infignem falubritatem quare 

efficiat. 2.35: 

Maria Magdalena quomodo ftaret re- 

tro pedes Chrifti cenantis. 67 

Marina aqua majora pondera , quam 

dulcis fuftinet, & quade caufa. 241 

Marius varicibus laborabat, Sc qua de 

caufa. 341 

Marfilii Ficini error in Platonis 

translatione. 42. 279 

Martialis exercitia dum ruri morare- 

tur 264 

Materia , qua lavabuntur , quamam 

effet. 43 

Meccenas Mcflius triennio filuit , & 

quadecaufa. 361 

Medea fecundum Diogenem fapiens 



H E R V M 

fuit, non venefka, & quomodo. 9 
Medicinae quando opus non erat. 1 
Medicinae partes, cum fint diverfie, 

diverfa etiam nomina fortitae funt. 

#> 7 

Medicus quomodo corpus humanum 

confideret. 13 

Medicus eft artifex res fenfatas tra- 

dans. 273 

Medicamentaquosdamjuvant, quos- 

damlae,dunt. zff 

Mediaftini in balneis quid facerent. 

33-95 
Melancholicos lu&a Theodorus Pri- 

fcianus curabat. 312 

Melancholici , dum legere incipiunt, 

cur fomno capiantur. 3 61 

Melancholiam Theodorus Prifcianus, 

& Aretseus geftatione curabant. 

Melchior Guilandinus Laudatus. 23 

Membra corporis per excrcitationem 

robur & firmitatem acquirunt.25" 1. 

Menlaeapud antiquos prope balneum 

erant fine, & qua ratione. 7 1 

Menfae & le&i fimul apud antiquos 

parabantur. ibid. 

Menftrua fanitatem corrumpunt. <6 
Menftrua faltus evocat. 324. & deam- 

bulatio. ^ 33^ 333 

Menragra aegritudo Plinii a:tate nobis 

innotuit. ^ 

Meflores qua de caufa a vi&u inordi- 

nato& pravo non kedantur. 293 
Methodi univerfales ex Galeni fen- 

tentia nifi particularibus fpccula- 

tionibus jungantur parum juvant. 

247 

Militaris difciplinae cupidi gynmafia 

jngrediebantur. 27 

Milo 



MEMOR 

MiloCrotoniatavirrobuftiflimus.98. 

quantum comederet. 106. quomo- 

do robur oftenderet. 1 87. 349 

Mecaenas primus natatoria calidarum 

aquarum in urbe conftruxit. 241 

Moderati labores quibusnam corpo- 

ribusconveniant. 277 

Morbi quo tempore non vigebant. 1 

Morborum triafuntgencra , &quae. 

264 

Morbus in intemperie , & cjus fpe- 

cies. 26$ 

Morbus in mala partium formatione 

qui fit, & quomodo fiat. ibid. 

Modus intempeftivus conco&ionem 

corrumpit. 2yi 

Motus omnis moderatus cun&is cor- 

poribus convenit. 274 

Motus intercifus minorem laifitudi- 

nem membris affert, & qua de cau- 

/a. 303 

Mortui in gymnafiis apud antiquos 

fepeliebantur. 21 

Mulieres poft Hippocratis aetatem 

podagra proptcr malam viclus ra- 

tionemlaborarecceperunt. 4 

Mulieres apud antiquos non accum- 

bebant. £3 

Mulieres cum viris quo temporeac- 

cumbere cceperunt. 64 

Mulieres modo a viris diverfo accum- 

bebant. ibid. 

Mulieres frequcntiifime faltationi da- 

bantoperam. 142 

Mulieres Lacaenae quo faltu uterentur. 

137. 161 

Mulieres qusenam vitam magis fanam 

& minus molcftam degunt. 277 

Mulieres qucenam faciliter pariunt. ib. 

Mulierem praegnantem laedit faltatio. 

306.32} 



A B I L I V M. 

Mulieribus proegnantibus picaobfef. 

fis vociferatioprodeft. 3^ 

Mulieribus parturientibus vociferatio 

prodeft ex Alexandri fententia. 

ibtd. 
Muficam Plato Gymnafticse contra- 

riam effe dicit. 212 

N. 

NAtationem curfui comparat Ari- 
ftotelcs. 240 

Natatio iemper in honore apud vete- 
resfuit. 238.381 

Natationis locus quid fit. 240. 241. 
ejusfpecies. 381 

Natatio quibusdam aegritudinibus ex 
Antyllifententia, & Gaieni conve- 
nit. 239 

Nataturi quid agerc debent , ante- 
quam natent. 240 

Natatio inter exercitationes numera- 
tur. 23 p 

Natationem cur antiqui addifcerent. 

239.381 

Natatio influviofaclaiomnumindu- 

cit. 381 

Natationem in aquis fponte nafcenti- 

bus fa&am Antyllus improbat.. 

ibid. 
Natatio perniciofiffima quae fit. 382 
Natatiofub diofada quid operctur. 

ibid. 

Natatio facilius in mari quam in flu- 

viis fit Ariftotele authore. ibid. 

Natatio calida indurata emollit , & 

frigefa&a calefacit & ejus nocu- 

menta. 383 

Natatio frigida calorem naturalem 

validum efEcit, & concodtionem 

adjuvat. ibid. 

Nata- 



INDEX R E R V M 



^Natatione frequenti fi quis utatur , 
nervi laeduntur. 383 

Naturae calidae fecundum Hippocra- 
tem quiefcere debent. 2j 6 

Naturae hominum adeo diverfae funt , 
ut nemo alteri prorfus fit fimi- 
lis. 255 

Natura corporibus noftris meatus 
multos cur dederit. 25^0 

Naturis calidis quies convenit. 2 67 

Navigantes funt magis colorati iis 
qui in paludibus degunt & qua de 
caufa. 23 j 

Navigatio an fit exercitatio. 114 

Navigatio quibus morbis authore A- 
vicenna profit. 23 j. 380 

Navigatio per flumen fada minus per- 
turbat,quam quae per mare, &qua- 
re quibusdam morbis convcniat. 

Navigatio intcr excrcitationes ab An- 
tyllo numeratur. 234. corpus mo- 
vet & perturbat. ibid. & quare. 

. . . 2 1S 

Na vi gatione quinam utantur . 23 6 

Navigatione fanus fa&us eft Annaeus 
Gallio fanguinem cxpuens. 23 5" 

Navigationis fpecies funtmultae, & 
quae. # 23^.379 

jsjavigationis modus valetudinariis 
conveniens qui fit ex Herodoti fen- 
tentia. 23 ^ 

Naumachia cxprcffa. 236 

Naumachice cur a Populo Romano 
fint inftitutae. ibid. 

Nemei ludi apud Cleonas agebantur. 

T7 
Nephritici Tralliani fentcntia le&ica 

uti poffunt, Sc qua dc caufa. ibid. 
Nephriticis navigatio maritima prod- 

eft. 381 



Nero Imperator gymnafia quando in- 
grederetur , ut athletas certantes 
videret. 27. muficum certamen in- 
ftituit. 210. in ledtica cum matre 
quandoque vehebatur. 376. lamina 
pectori impofita fub ea cantica ex- 
clamabat. 212 

Nicomachus Smyrnaeus valde craffus 
qua via ab vEfculapio fitcuratusi 
nimia iila craflitie. 269 

Numa fecundum Plutarchum voluit 
adorationesfedendofieri. 188 

Numerus exprimit rerum fimilitudi- 
nes. 135; 

o. 

OCuli lachrymantes beduntur fal- 
tatione. 306 

i Oculi lippientes , & lachrymofi & 
quantumvis minimo motu laedun- 
tur, quiete vero recreantur. 310 
' Oculorum circumvolutiones vertigi- 
nes pariunt. 307 

, O&avius Pantagathus vir do£fciffimus 
Vitruvii contextum de palaeftra 
1 emendavit. 22 

Oleum ex cxtrinfecus corpori acci- 
dentibus. 7 

[ Olympiciludi Pifis agcbantur. 17 
Onera ferentes , fi cantent , minus la- 
borant. 35^7 

Onuphrius Panvinus Veroncnfis de 
ludis diligentiffimc fcripfit. 12 
Ophthalmia gravi laborantes Gale- 
nus , Trallianus & jEtius gcftatio- 
i necurabant. 374 

Ophthalmiaeluctanocet. 312 

Orchcftica tertia faltatoritf fpecies in 
plures partes di viditur. 1 1 8. 3 c6 
i Orthopnoicos vociferatiojuvat. 357 

Or- 



MEMORABILIVM. 

Partibns infernis ab alimento nutri- 
mentum non capientibus dcambu- 
latio fa&a calcibus incumbendo 
prodeft. 331 

Parvae pilae lufores quomodo fe habe- 
rent. 123 

Paulus Manutius vir do&iflimus , & 
eloquentiffimus. 23.3 

Paulus Rhamnufius vir optimus & 
do&iilimus. 6$ 

Paulo Rhamnufio multum debent ftu- 
diofi ob accumbendi formam mon- 
ftratam in marmore antiquiffimo. 

66 

quae exercebantur, | Pauli vEgineta? fententia decoituop- 

ponitur Galcno & i£tio. 302 

Pe&oris dolore diuturno laboranti- 
bus vociferatio fubvenit. 3 5-5- 

Pe&oris affe&ionibus curandis gefta- 
tione iEtius utcbatur. i? j 

Pedes debiles & male tutos faltatio 
firmat. 306 



Orpheus ut Deus ab Alexandro Se- 

vero colebatur. 238 

Os claufum continere fitim extinguit. 

360 
Ofcellae. 216&2.17 

Otium corporis habitum deftruit. 25-7 



P. 



PjEdotriba fecundum Platonem 
quis effet. 146 

Palaeftra Mercurii filia pudendos lo- 

cos obtegendi confuetudinem in- 

ter mulieres 

invenit. 111 

Palaeftra quid fit. 23. quid fignificet. 

38. 142.3 11. unde nomenejus.142. 

multas fnb fe habuit fpecies. 142. 

ejus defcriptio fecundum Vitru- 

vium, ac de ejus partibus. 143 
Palaeftra ftomachum frigidis morbis 



oppreffumliberat. Caelio Aurelia- | Periftylia in palaeftris quonam pa&o 



noauthore. 312.316 

Paleam hordeaceam quidam urinae 

difficultatc laborans per multum 

tempus minxit. y 

Pali exercitatio. 196 

Panathenaicum quis locus fuerit. 21 

Pancratiaftes quis fit ex Ariftotelis 

fententia. iot. fic etiam vocaban- 

tur veri athletae fecundum Gale- 

num. 1 yo 

Pancratii volutatorii imago. 147 

Pancratio Galenus plurimos fanitati 

reftituit. 316 

Pancratiumduplexerat. 147. ijo 

Paralyticis natatio in aquis fponte na 



fiebant. 24 

Periftylii interioris ambitus cui curfui 

inferviret. 15-9 

Peritonasum debile habentes fpiritu 

retento heduntur . 3 5* 3 

Pcrfae vidus rationem, & exercitatio- 

nem diligentcr profitebantur. 2^4 
Perfis labores corporis Cyrus inftituit 

antecibifumptionem, & quare. p 
Petauriftaeundedicantur. 215 

Petaurum quam haberet figuram. 217 
Petronas aegra corporaexerccrijudi- 

cabat. 266 

Petrus Viftorius noftrae astatis orna- 



mentum. 170 

fcentibus fa&a Cael. Aurelianoau- ; Phenindaquid &undedicatur. 121 
thore prodeft , & etiam in marinis ; Philagrius medicus profluviumfemi- 
aquis, 381 nis excrcitatione partiumfuperio- 

G g <j rura 



I N D E X 

rnm curabat. 316. curfu Antyl- 

lus. 3 1 ? 

Philander in fuis in Vitruvium com- 

mcntariis oftendk antiquos in ftra- 

tis cenaffe. 63 

Philo&ctes dolorem fagittarum ja- 

culationelenibat. 328 

Phiiofophi in palaeftras ad difputan- 

dumconveniebant. 23. 30 

Phcebus difcoHyacintnm interfecit. 

171 
Phonafcia ars , & phonafci magiftri. 

209 
Phryges iuvenerunt currus quatuor 

rotarum 225: 

Phrynicus ob faltationis excellentiam 

ab Athcnienfibus Imperator eft 

cledus. I4 1 

Phrynon dux Athenienfmm pancra- 

tiaftes fuit excellentiffimus. 15-2 
Phrenitici le&is penfilibus juvantur, 

&quadccaufa. 378 

Phthificis vociferatio prodeft. 35-5: 
Phyficus cpomodo corpus humanum 

confideret. 13 

Pila robuftis corporibus convenit.274 
Pila trigonalis quaenam eflet. 130. ejus 

utilitas. 3 10 

Pila paganica quaenam effet. 133. qui- 

bus conveniat. 310 

YAx parvae lufus in tres fpccies divi- 

ditur. 121. 308 

Pilae magnce lufus duas habuit fpecies. 

. I2 3 

Pilae inanis lufus quis apud antiquos 

fuerit. ibid. & 308 

Pilae ludorum quatuor apud Graecos 

fuerunt genera, & quae. 120 

Pilae lufus fecundum Latinos , & ejus 

fpecies. 126. 309 

Pilae parvse lufus omnes quid praefta- 



R E R V M 

rent utilitatis corporibus. 308 

Pilse parvae exercitatio inter vcloces 
motus numeratur a Galeno & Pau- 
lo. ibid. 

Pils follis exercitationis figura. 1 27 

Pilae magnac lufus utilitates qusefint. 

129 

Piljetrigonalisfigura. 132 

Pilamallcus quidfit. 220. 7,6^. ejus 
utilitas&nocumcnta. ibid. 

Pilicrepus in gymnafiis quis effet , & 
quidageret. 94 

Pingues quanto magis exercentur, 
tanto magis fani funt , & qua de 
caufa. 27? 

Pifcatio navigiis fa&a eft navigationis 
fpecies. 237 

Pifcatores marini cur pilos rufos ha- 
beant. 238 

Pifcina publica Romae ubinam fuerit. 

241 

Pittachus Mitylenseus Phrynonem 
Athenienfium duccm & pancratia- 
ftem excellentiffimum vicit , ob 
quam rem ftatua in Prytaneo ei 
erectafuit. 152 

Pituitofi vociferatione juvantur. 3 5^4 

Platonis fententia de arte gymnaftica. 

14 

Plato laudatin V.derepublica ut mu- 
liercs nudae cum viris in palaeftra 
cxerceantur. 29 

Plato fecundum quosdam athleta fuit. 
104. fuitHippocratisfedtator.il 6. 
laudavit ut & pueri & virgines , & 
mulieres,& hominestam nudo cor- 
pore , quam armato exercerentur. 
1 5-8. fcribens ftatum motui contra- 
rium , non prorfus vera locutus eft. 
1 $6. dicit naturas divinas ex motu 
& quiete conftare. 'btd. 

Plauti 



M E M O R 

Plauti verfus de antiquorum puero- 
rura moribus in palseftra. 3 1 

Plinii capitum librorum catalogus 
adulterinus. 30 

Plinius Secundus fcribit athletasali- 
quando coitu uti folitos. 1 10. aeftivo 
tempore poft cibum apricabatur. 
189. ex Vefuvii montis concrema- 
tione interiit.^. dum voce & ftoma- 
cho laboraret , le&ione clara libera- 
tus cft. 3 f 9. Romae fella utebatur, ut 
inter eundil ftudiis vacaret. 230. 3 76 j 

Plinius Oecilius vehiculo geftabatur | 
3 73 .ej us exercitatio quae fuerit. 28 5*. 
corporis fanitatem venationi acce- 
ptam referebat. 24^. 386 

Podalirius venatione dele&abatur 242 

Podagrici faltum debent fugere. 324. 

364 

Pedagrici Tralliani fententia le&ica 
utipofTunt&quadecaufa. 376 

Podagrico , lenis & remiffa juvat de- 
ambulatio, & vehemcns lsdit. 332 

Poefis fecundum Simonidcm eftfalta- 
tioloqaens. 136 

Pompeii magni exercitia. 178 

Pons naumachiarius quare fic vocatus 
fit. 236 

Poppasa Domitii Neronis uxor , quid 
faccret, ut cutis candoremacqui- 
reret 28 

Porphyrius philofophus carnis ufum 
cur prohibuit. . 2^2 

Porticus tres extra pataftram quomo- 
do difponerentur. 24 

Porticus erant partes gymnafiorum 
principales, & quomodofehabe- 
rent. 30 

Porticus Pompejana ad dcambulatio- 
nem oedificata. 182 

Porticus in viridario Vaticano qualis 
fir. 183 



A B I L I V M. 

| Potabantveterescornibus boiim. 69 

Potulenta tum cibi tum remedii caufa 

oegrotis exhibentur. 7 

Praedo quidam in Pamphilia homines 

pedibus privabat. 181 

Praemia certatoribus cur fuerint infti- 

tuta. k5 

Prandium apud antiquos quid cfTet.<52 

Prafinae faclioni maxima civitatis pars 

favebat. 222 

Prafni erant una fa&io Romana. 221 

Pratinas poeta cur fit vocatus faltator. 

141 

Praxagoras reprehenditur , qui epile- 

pticos deambulationibus plurimis & 

vehementibus curare nitebatur. 332 

Priapismum pilx magnae lufu Trallia- 

nus curabat. 308. atque item halte- 

re. 326 

Prodicus aegra corporaexerceri judi- 

cabat. 2.66. propter quod ab Hip- 

pocratereprehenditur. 312 

Prodicus valetudinis ftudiofiflimus 

fuit. 272 

Propnigeum in palasftra ubinam erat. 

24.49 

Propinatio juxta veterem ritum , in 

convivio facta ex Rhamnufiano la- 

pide. 69 

Proverbium in arenam defcendere unde 

firortum. 18 

Provcrbium illud (difcum cjuamphilo- 

fophum audire mahtnt) undefitor- 

tum. 30 

Proverbium ne qmras in fladio doli- 

chum. 1 60 

Proverbium tranfrc metam. 1 6z 

Proverbium contra cos,qui ncc /itteras, 

nec natarcfciebant. 238 

Provcrbium a, mari & terra fumptum. 

380 

Puella: funt cx Platonis fententia 

Ggg2 gy- 



I N D E X 

quis fuerit. 136 

Saltationum diverfa nomina unde fint 
orta. 137 

Saltationum fpecies innumeras recen- 
fuerunt Homerus , Plato, Xeno- 
phon , Ariftoteles, Strabo , Plutar- 
chus, Galenus, Pollux. ibid. 

Sakatoria facultas in imitatione folo 
motu fa&a confiftit. 136 

Saltatoriae exercitationis fpccies , & 
cjusdivifio. n8 

Saltus utilitas, quae fit, Vegetii fenrcn- 
tia. 160. 323 

•Saltus propric dictus duplici modo fit. 
167.. &ejusefFectus. 324 

Saltus multae funt fpecies. ibid. 

Salrusinaltumfa&ustaeditpe&us, & 
coxasjuvat. ibid. 

Salrus humores fuperfluos evacuat , & 
loco purgationis, aut phlcbotomiae, 
Galeno authore,fieri poteft, fi quid 
fit, quod ipfam impediat. ibid. 

Saltus fadus manibus aliquo pondere 
plcnis, quid differat a faltualiter 
fa&o. 3 2^ 

Sanguinis miflionemErafiftratus e me- 
dicina auferebat. 249. &fecj. 

Sanguinis mi&um,aut fluxum quemli- 
bet patientibus faltus obeft , & dc- 



ambulatio. 



33* 



Sanguinis reje&io fpiritu rctento non 
curatur, &quadecaufa. 3^3 

Sani homincs a medicamcntis multum 
laeduntur. 2 C2 

Sanitas in humorum aequalitate con- 
fervatur. 2 ?o 

Sanitas eisdem remediis &amifi r are- 
cuperatur , & praefens confervatur 
Erafiftrati fententia. ibid. & hujus 
falfitas. 2,^2 

Sanitas in moderato calore naturali & 



R E R V M 

commenfurato humido conierva- 

tur. 250. 2J3 

Saniras quot modis confideretur . 2.6 5: 
Sanitas medicamentis opportune ad- 

hibitis recuperatur. 25-2 

, Sanitati voluptas eft conjund;a. 240 

Sanus homonullislegibusfeobligare 

debet. p 2 

, Satyriafim lu&a , Theodori Prifciani 

authoritate, (anat. 312 

Scabiofis , qua de caufa motus vehe- 

mens convenit. 270 

Scabiofis natatio maritima prodeft. 

382 
Sceltyrbis aegritudo Plinii setate fe 

manifeftavit. y 

Schola medicorumubi fuerit , & quid 

ibi fieret. 26 

Scimpodiumquidfit. 233.378 

Scribonius Largus Claudii Imperato- 

ris mcdicus fcripfit ncminem usque 

ad fua tempora aquaeformidineli- 

beratum. 4 

Scribonius Largus medicus tempore 

Tiberii Ccefaris Romae floruir. 193 
Scrimia vnlgo ficdi&aquidnam apud 

antiquos cfTet. 197 

Scythae omnes fere femper equitatio- 

neutuntur. 221 

Scythae invcnerunt currus fcx rota- 

rum. 
Secundas faltus cducit. 
Sella currulis unde fit orta. 
Sella duplex apud antiquos fuit 
Sella portatoria quid ciict. 
Sellaale&icadifferebat. 230.376 
Sclla tum cooperta tum non coopcrta 

antiquiutcbantur. 377 

Semen prxcalidum cmittcntcs , halte- 

rc, Galeno authore, curantur. 325". 

&fetj : 
Seminis 



22^ 

3H 

230 

229 

ibid. 



MEMORABI LIVM. 



Seminis fluxnm patientes laedit falta- 
tio. 307. & deambulatio. 331 

Scmitertiana febre laborantes in le&i- 
ta decumbentes vehebantur. 376 

Seneca vocat fe pfycbrolutrem. 74 



Singultus longa & concitata ambu- 
latione comprimitur. 333. & fpi- 
ritus cohibitione, 35:2. & vocife- 
ratione. 3 5" 6. &filcntio. 361 

Syracufani bis in die faturabantur. 62. 



Senecaadverfus miram anhelandi dif- Sitis a filentio extinguitur. 361 

ficultatem geftatione itr vehiculo SoclarusEpicuroadverfaturcircacoi- 

fa&a utebatur. 374 

Senecaede geftationis , & ambulatio- 

nis difficultate quomodo fint intel- 

ligenda. 372. 

Sene<5tus quid fit ex Ariftotelis fen- 

tentia. 272 

Senes quonam modo fecundum Gale- 



tum. 302 

Socrates ad fanitatem confcrvandam , 

& robur acquirendum faltationem 

cxercuit. 141 

Socratescantufeexercebat. 3 5^8 

Solon vetabat fervis un&iones ficcas. 

3* 



ni fententiam debeantcurari. 270 Situs conviviorum in Tricliniojuxta 

Sencs uti debentlaboribusconfuetis. Horatium. 66 

273 Somnicorpusfanumconfcrvant. 3 

Senes pauciores & remiffiores exerci- Somni profundiores contingunt his 

tationes fuftinent. 274 qui fe exercuerunt, & qua de caula. 

Senibus exercendis quatuorfuntcon- 2^2 

fideranda. 271 Somni profundi concoc"tionem melio- 
Senfuslucliaexacuit. 312 | remefficiunt, & qua decaufa. ibid._ 

Septi dolore diuturno laborantes vo- Somnolenticur fint decolorati. 176 

ciferatione libcrantur. 3 5^ Soranus in curandis diuturnis morbis 



Sergius Orata balnea penfilia iiive- 
nit. 232 

Sertorius, ut rixas convivarum averfa- 
retur fupinum fe locavit, & iccirco 
facilius trucidatus eft. <5y 

Severus Imperator fcimpodio veheba- 
tur, dum Britanniam obiret. 23 3 

Sicci homines vel parum, vel nihilex- 



excrcitatione utebatur. 300. & feq. 
Softratus Gnidius ambulationem pen- 
filem primus omnium Gnidi fecit. 

Spartanorum mulieres una cum viris 
inpalaeftris fe exercebant. 29. 3c 
in balneis una cum viris lavaban- 
tnr. 5-^ 



erceri debent, & qua de caufa. 27 y Spafmus cynicus curfu removetur. 319 

Siccitas nimia exercitationes prohi- Sphaerifterium gymnafii pars quid ef- 

bet. 283 fcty &quidinipfaageretur. 41 

SiJcntium fitim, tuffim , & fingultum Sphaerifticus quisnam effet , & ejus 

extinguit. 361 onus. 93 

Silentium fanguinis reje&ioni conve- Sphaeriftica eft faltationis fpecies , & 

nit. 360 quid fit & quis eam invenerit. 120 

Silimacus medicus fuit Hippocratis Specbitores fubfellia fibi adfpectan- 

jfe&ator. 372] dum ferebant. 187 

Spiratio 



I N D E X 

Spiratio numerofa unde fiat. 3 20 
Spiritus cohibitio quid faciat. 263 

ejusfpecies. 204. ejus utilitas,i^W. 

quibus conveniat. 35-2. ejusnocu- 

menta. SSS 

Spiritus cohibitione inter cseteras ex- 

ercitationes Athletae duabus de 

caufis utebantnr. 20 y 

Splenis aegritudinibus ex iEtii fenten- 

tiacurfuseft utilis. 318 

Spleneticos geftatione Theodorus 

Pnfcianus , & Aretaeus curabant. 

Spurii apud antiquos magnainfamia 

notabantur & a nobilium commer- 

cio cxtrudebantur. 21 

Spurina qua vi&us ratione uteretur, 

£cexercitio. 272.287 

Sputacorpusexinaniunt. 7 

Stadium gymnafii pars. 60 

Stans exercitium. 185" 

Stare majorem corpori laborem af- 

fert, quam ambulare, & quare. 186 

Stare calcibus aut fummis digitis inni- 

tendo nihil nifi moleftiam affert. 

. * 44 
Stellas deficientes in infomniis viden- 

tes quomodo ab Hippoc. curentur. 

322 

Stephanio fuit inventor togatae falta- 

tionis. up | 

Stercoracorpus exinantunt. -7' 

Stomachace aegritudo Plinii aetate no- 

ftro orbi nota fa<5ta eft. j 

Stomachus in coquendo debilis a fal- 

tatione corroboratur. 306 

Stomachum frigidis morbis oppref- 

fum curat curfus. 319 

Stomachicos fpiritu retento Cadius 

Aurelianuscurabat. 35-3. & vocife- 

ratione. 3 57. Afclepiades geftatio- 

ne. 171 



R E R. V M 

Stomachi dolorem Theodorus Pri- 
icianus, & Aretaeus geftatione cu- 
rabant. ibid. 

Stomachi affe&ionibus curandis ge- H 
ftatione yEtius utebatur. 375" 

Stomacholaborantibus un&iones, ex- 
ercitationes , & vociferationes 
commendat Galenus. 35"? 

Stomachicos natatio maritima juvat. 

382 

Strigiles balneorum quid effent, & ex 
qua materia fierent. 34 

Studia corpus confervant fanum. 7 

Sudores corpus exinaniunt. ibid. 

Sudor eft motu provocandus , & qua 
decaufa. 284 

Sudor fine motu proveniens deterior 
eo eft qui a labore provenit. 297 

Sudor qua de caufa manus exercenti- 
bus ex Ariftotelis fententia eftluat. 

Sudor ficcus quis fucrit. 34 

Suetonii locus de remedio arenarum 

& arundinum , Augufti , quomodo 

fitintelligendus. 33 $ 

Suftufi omnes colores rubeos judicant. 

.333 
Surditate captos Galenus Trallianus 

& iEtius geftatione curabant. 374 

T. 

TEmporis duo funt genera, quae 
ab authoribusmedicinaenatu- 
ralia nominantur. 282 

Temporum conftitutioncs in exerci- 
tandis corporibus, quaefint vitan- 
dx. 283 

Tempus nubilum & obfcurum exer- 
citationibus eft ineptum. ibid. 

Tempus ferenum & lucidum cft exer- 

cit a - 



M E M O 

cltationibus aptum. ibid. 

Tepidarium in balneo quid effet. 46 

Tepidarium & laconicum non funt 

idem apud Vitruvium. 47 

Tepidarii cur non meminerit Vitru- 

vius loquens de balneis gymnafio- 

rum. 48 

Tetano afTe&os Hippocrate authore 

aquafrigidaaffufaliberat. 383 

Themifon in curandis diuturnis mor- 

bis exercitatione utebatur. 3 00 

Themifon medicus reprehenditur, 

qui atrophia laborantes longaam- 

bulatione aflligebat. ^^ 

Themifbn methodicorum princeps 

coxendicum dolore laoorantes 

equitarejubebat. 368 

Theon Alexandrinus de athletica fcri- 

pfit. 104 

Thefpias poeta faltator cur fit voca- 

tus. I4I 

ThefTali qua de caufa centauri fint vo- 

cati. 2 2i 

Theffalus medicus Neronis aetate flo- 

ruit. 2II 

Thoracem exercitatio Lalterum Ix- 

dit. 326. &difcus. 328 

Thorax humidus ambulatione fa&a 

calcibus incumbendo fanatur. 333 

Thorax difficulter fpirans deambula- 

tione peracclive fa&ajuvatur, ex 

Antylli fententia. 3 34 

Timonis Avia duobus menfibus , fin- 

gulis annis in cavernis latitabat. j 

Titus Imperator lavabatur , ubi & 

plebs. 2,8. qua de caufa fit mortuus. 

Tonfillas patientibus lu&a nocet. 313 

Tria erant Romaeloca, ubi litterariae 

exercitationes fiebant, & quae. 26 

Triclinium marmoreum vetuftifli- 



R A B I L I V M. 

mum Patavii in aedibus Rhamnu- 
fianis. -r 

Tripudia noftra faltationibus anti- 
quorum correfpondent & in quo 
ab illis differant. 30 y 

Trochus Graecus quomodo fa&us ei- 
fetnobis eftignotus. 215-. & Lati- 
nus ibid. & quibusconveniat. 364 

Tryphondeathleticafcripfit. 104 

Tubi per quos circumfundereturca- 
lor prodiens ex hypocaufto. 49 

Tubicinibus fpiritu retento perito- 
naeum rumpitur. 3^3 

Tumores laxos geftatione JEtlus cu- 
rabat. 37J 

Tuffis ficca, fpiritu retento, curfu non 
in pulvere fa&o curatur ex Celfl 
/ententia. 319 

Tuflis a frigida caufi orta fpiritus co- 
hibitione curatur. 35-2 

Tuffis a. filentio extinguitur. 361 

Tyberius Imperator omnium primus 
coli dolorem expertus. 4. fcimpo- 
dio quandoque vehebatur. 23 3 

Tyrrheni fub eodem tegumento cum 
mulieribusaccumbebant. 54. ad ti- 
biam pugnis certabant. 149 



V. 

VAlerius Aper miles ca»cus quo re- 
medio , oraculo prasnunciante, 
fuerit a caecitate liberatus. 3 

Valeriola re&e putat eontra Fuch- 
fium , follem & Corycum differre. 

124 

Valetudinarii quomodo fint exercen- 

di 270. 294 

Vafarium quid effet. 49 

Varices patientes faltum effugiant, 

H h h Vari- 



I N D E X R E 



Varices quomodo gencrentur. 340 
Varicibus laborantes ereofci ftare non 

dcbent. ibid. 

Variaele&iones au&oris rccognitae, & 

au&ae. 353 

Vehicula tota Plauti tempore ebore 

erantornata. 225-. Pliniitcmpore 

auro & argentoerant infignita. ib. 
Vehicula variis rebus cooperieban- 

tux.ibid, equis, vcl mulis,vel bobus, 

vel virisagebantur. ibid. 

Vela ad excipiendum pulvercm in 

tricliniis fufpendi mos. 67 

Venatio non folum corpus, fed & ani- 

mim dele&at. 242 

Venatio ad bcllicam fortitudinem 

comparandaraeft utilis. 243 

Venatio quacnam fuerit magis apta. 

Venatio accipirribus facta quomodo 

abantiquisfieret. 246 

Venatio multis inftrnmentis opus ha- 

bet & in hoc a pila cx Galeni fen- 

tentiadiffert. 3 8j 

Venatio eft cxercitatio & opus ex Ga- 

leni fententia. 386 

Venationes tres funt ex Platonis fen- 

tentia. 243 

Venationis equeftrisutilitas , quaefir, 

&quibusob(it. 3 85- 

Venationis multae funt fpecies. 24^ 
Vcnationis pedeftris utilitas 5 & nocu- 

menta. 386 

Venae aliquando a faltu valido rum- 

puntur. 324. &a difci cxercitatio- 

ne. 328 

Venenumcur toxicum fit di&um. 175: 
Veneti er^nt una fa&io Romana. 221 
Ventresfrigidosludacurat. 312. & 

curfus. 319 

Venus conferrat corpus fanum. 7 



R V M 

Vertiginofapafftoundeoriatur. 333- 
Vertiginofi ludtam vitare debent. 313 
& curfum circularem. 32I. 333 
&trochum. 364 

Vertiginofos manuum gefticuutitme 
curabat Aretaeus. 306 

Vertiginofos laedit faltatio. 306. & 
pibelufus. 308. & feef. 

Vertiginofos male curabat Aretseus 
pugilatu. 315:. curabat etiam difci 
exercitatione. 327 

Vertiginofos geftatione Galenus 
Tntllianus & jEtius curabant. 3 74 
Veredns erat vehiculifpecies. tbid. 
Verus Imperator prinvis cum duode- 
cim folcmni convivio aCcujbuiti 66 
Veficae ljpilli optime faltatione ex- 
truduntur. 306 

Viae apnd vcteresGrsecos quss fmt.280 
Vigilia? fanumcorpus confervant. 7 
Vigilia laborantes le&ica uti poffunt. 

176 
Vipcnrum morfibus tibiarum moduli 

profunt , ut Gellius refert fe apud 

Theophraftum inveniffe. 1^7 

Virqo fons ta<5tu erat jucunditlima. j8 
Virgines fecundum Platonem funt in 

gymnaftica bellica exercendae. 97 
Viri tantum apud antiquos accumbe- 

bant, non mulieres. 6$ 

Viri apud antiquos quonam modo ac- 

cumberent. ibid. 

Viri nomine quid intelligat hic au- 

&or. 292 

Viri funt fere omnibusmotibusapti. 

274 
Vifus debilitati , & obfcuritati gefta- 

tio retroverfa facie fa&a, Avicenna 

authore, confert» 374 

Vitruvius floruit aetate Caefaris Augu- 

fti. 29. ejus authoritas apudanti- 

quos 



M E M O R A B ] 

quos parva fuit. 30 

Vlceribus quiete curandis ftare & fe- 

dere adverfantur. 186 

Vlceribus internis , Olio & Celfo 

authoribus , deambulatio remiffa, 

& molliter fa&a prodeft. 332 

Vn&ione quinam uterentur. 3 3 

Vn&ionis materia quse fuerit. 34 

Vn&ionisfinis. 36 

Vndio poft balnea quid praeftabat. 37 
Vn&io ab antiquis quomodo fieret, 

eftincertum. tbid. 

Vn&ionibus in multis exerckationi- 

bus antiqui utebantur , & qua de 

caufa. 301 

Vocator in convivio quis. 66 

Vociferatioquonam modofieret. 211 
Vociferatio quid fit. 206. & quid effi- 

Vociter.itione quomodo, & quando 
debemus uti & vitare. 3 <$6 

Vociferationis publica; certamina , & 
vi&oribus prasmia fuerunt inftitu- 
ta. 209 

Vociferationisfiniseft multiplex. 210 
Vocis abkiflioquornodoaCadio Au- 
reliano curaretur. 212 

Afocis fpccies funtfcx. 35-4 

Voci ex humiditateraucae vociferatio 
fuccurrit. ie<? 

Voci vcl m mia Ioqucla, vel nimio cla- 
more , vel filentio male habenti vo- 
ciferatiofubvenit. ibid. 

Vomentcs vociferatione juvantur. 35-5- 
Voracitas immenfa, Seneca & Plutar- 
cho authoribus, multas novorum 
morborum fpecies hominibus ge- 
nuit. ^ 

Vox quomodo corrumpitur. 3 c/tf 
Vraniaquid. 123 

Vrinae corpus exinanjunt. 7 



L I V M. 

Vrinae ardor ex curfu augetur. 321 
Vtcro convulfo ambulatio calcibus in- 
cumbendoprodeft 333 

X. 

XYftarchaquisnamefTet. 90 

Xyfti & xyfta quideflentingy- 
mnafio. 4* 

X. 

ZOfimus libertus fanguinem re- 
je&ans navigatione liberatus 
eft. 23 j. 380 

I N D E X 

Vocum aliqttot Grtcarum m JHercu- 
rtali occurrentiam. 

A'p5r*f«{ quid Gt. 12.I. 13}. ejusutilitas. 
310 

'A^(jT!ismendicum,5c erroneum fignificat.i 7 2 
■AM^o^Hgi'^ser^«/ quidfignificet. 1 Q8.3»]8.ejus 
utilitas. ibid. 

'Axztxn^rhs quid fit. 200 

AcrochirismoCelta: utcbantur. jLiii, 

Acrochirismusquomodo fieret. 348 

' hrKtXtx^H», l6% 

Bt>«/3»x©- inftrumenti vertigo epilepfiam in- 
ducit. 365 

r«'A*{ unde dicatur. 3 6 1 

rvftitttytricq vox cft antiquiffima , ik denudari 
fignificat. 1 y 

AUv\&> apud Grarcos quid fic. z 3 

At* ftoulv <*i*ppi%*<&ctf. iq?5 

At<rn6$c>tiot qui (int. 170 

'EKzrMT^nt quid fignificer. 200. ejus urili- 
tas, 348 

Kotio-**3r J quid fir. 34 

KvroTtt(y't( gymaafium Athenisquidfuerit.'!! 
Avxho* quid. tbid. 

Hvf a? apud Grxcos quid fir. 24 

n«T<^ quid fit. 34V 

Utrvki^ar quid fignifictt. zoi, 261. cjus uti- 
Jitas. a ^g 

"ZKncxclfi* quid eflet. zoo 

OihiIk quidfit. iit 

F I N .1 5. 



Errata fic reftituantur. 



Tag. 


Linea, 


Errata. 


Lege. 


28 


2? 


quemadraodmu 


quemadmodum 


47 


in margine 


Lib. 4. Sat. 11. 


verf 174. Sat. n 


49 


penult. 


sere 


aerc 


50 


12 


aeris 


aeris 


61 


18 


mormorum 


marmorum 


Ix 3 


32 


tamem 


tamen 


140 


29 


vocatata 


vocata 


162 


penult. 


tranfilere 


tranfilire 


176 


x 4 


emi/Iifione 


emiffione 


177 


14 


aeripidem 


aeripedem 


ibid. 


antepen. 


fpecias 


fpecies 


183 


antepen. 


Auguftini 


Augufti 


ibid. 


ult. 


qulatum 


bulatum 


110 


1 


monos 


manos 


229 


29 


At qui 


Atqui 


286 


22 


Avicienna 


Avicenna 


287 


21 


vehmentem 


vehementenj 


ibid. 


ult. 


comitti 


committi 


3 X 3 


ult. 


angima 


angina 


349 


33 


utque 


utique 


3<*4 


ult. 


temporibusque 


tumoribusque 


382 


penult. 


curtus 


certus 



1 



i 



<4l 



c 





X 



1 

4 



c 



i t 1) / 



-^ / 






V 



v 



— — - . 3o X 

fa. >° 3x 



•\ 



n<r 












■ 



I 



Y\ 






/ 9 • 7 7 



% 



u 



I! I ESONIMt 

i e 

i M.VAS1 



UUUUUU jm>«i 1 1 1