(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Groot warmoeziers handboek"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



IIPRARY 




Digitized by > 



I 



Digitized by VjOOQIC 



WARMOBZIEBS HAIHDBOEK. 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



GROOT 



W^AKMOEZIERS 



(aaiiaiD@i!>iii2, 



DOOU 



T. F. UILKEIS, 

jRredtkant te Weke pv Zfiurdijk. 



-H^^^f OS H» ciH>^- 



T£ Arnhem^ hu 
P. A. DE JONG. 

1855. 



* Digitizedby VjOOQIC 









*"#i' 



Digitized by VjOOQIC 






VOORBERIGT. 



HêÜb ma de meeste beschetdenheid ^ dat wij dit onderha- 
•gi werkt ket Nederlandache publiek aanbieden^ eene weU 
^Saie'mitecBngsi blijvende éwfochten. Zoo ved ons doen- 
^ « IMen wij gebracht^ Uar dat gene mede Ie deden , wat 
«o- emigermate op de warmoeeervf betrekking heeft, tondet 
BdjActf alles ie hebben kmmen opnemen. Aangaande de 
^P9»e der gedach&enmerken , hebben wij one niet altijd aan 
^ «n LOTKABüS gehouden, doch te ook van persoon, 
I s^BK, DBCAKi>OLLB oi Onderen gebezigd. 
I 3üii jgi cna wéOigt hier en daar van te groote wijdloo- 
fV^ hadiuldigenj dodi wif hebben vermeend^ nieta terug 
^ ^oom houden j wat tnaar eenigme in betrekking tot eenen 
^ Ml n^ferheid etondf weSke in one Vaderland j behoudens 
^ brmAtdadige pogingen van veb, nog moet opgebeurd 

^^aoi hartd^ken dank 'brengen w^ die bmten- en binnen- 
^odêdis gdeerden toe^ die ons wd door hwme meerdere 



Digitized by VjOOQIC 



nr VOOBBSBIOT. 

k&mi» m etvanng hehbm vnUm voorlichten , en allen , d 
door hwme belangsteiieade bemoeijmgenj ons dege moeijeUfi 
taak hebbm verg&nakhdvfkL 

De waarde vtm dk werk^ kUen mj volgaarne ter beslii 
mg van ervarene beoordeelaars over^ die ons toch wel m* 
adlen afii£eggm^ dat wij ons aangaande hetzelve^ veel ttfé 
veet moate m vele opofferingen hebben getroost 

Weme, I Mei 1852. 

DE SCHBUYER. 



Digitized by VjOOQIC 



I 



% a ift « 1^ id% 



Bladz. 


teUer 


1. 




5. 


*«««PPeL 


7. 


— éatéh bouw enz. ïd de 




pro?. GroniDgen. . . . 


11. 


U. Friesland. . . . 


17. 


U. Drenthe 


23. 


U. OrerijsseL . . . 


24. 


U. Gelderland. . . . 


30 




33- 


UL Noord-HoUand. . . 


36' 


\L Zeeland. .... 


38- 


U. Dtrecbt .... 


41* 


ü Noord-Brabant. . 


43. 


Jiahel bert. Umbarg. 


44. 


— SEmi Tan denAardappel- 




boow in ons Vaderland 




■1 1849L . . . . . . 


47. 


- RitQar der ziekte. . . 


7a 


- GeTo%(rekkingen alt bet 




■edogedeelde. .... 


78. 


Mbeue. 


lOU 


-(BoMh->. 


106. 



Bjadz. 
Aardbf^je fMasndbloeijers-). 100. 

— (Tuino. . - * . , 109. 

— (Sier-). . . . , , . 109. 

— (Caproaqiera-). . . . ,110, 

— (AnaoaB-) HOL 

— (Virginische-K . , . , HO. 

— (Carofini^cbe-J* * - - ^111. 
(van Cbiïiï. * . . . . lU. 

— (iDtiiache») 11 L 

AardQoot 114. 

Aardpeer. . IIOl 

AardpimpertuKit 1^ 

Ajain. ..*«.... 129u 

Alsem 13a» 

AmarËQt {Uilgespreide-J. . .137. 
Ananas. , 139. 

— (Oude-) . 157* 

— (Nieuwere-). . , . - . 159. 

Andijvie. ~ « 164, 

Angeïika. ....... lia 

(Bosch^) 174 

AniJB 17& 

Apio3. . 181. 



Digitized 



by Vj( 



VI 



INHOUD. 



f 



Bladz. 
Appeltje der liefde. . . .184. 
Aracacba esculenta. . . .188. 

Artisjok 192. 

Aspersie. ...«..• 200. 

Basilikum. 229. 

Beet 231. 

— (Zee-). ..,-•.. 241. 

— (Mangelwortel-). ... 242. 

Beniagie 245. 

Bieslook 247. 

Boon (Groote-) 249. 

— (Tarksche-) 257. 

— (Stok-snij-) 286. 

— (Slam-anij-) 2ö9. 

— (Slinger.) 273. 

' (EgypUsche.) . . . 273. 

(Langschokkige-). • 273. 

Baoüh2Akruid. . • . . • 27i7. 
Boussjnf^uüia baselloldea. . 279. 

Bijv^jel. 2^ 

ChaJot . 385. 

ChmnpignoD 388* 

Chenille» •..'..•. 313. 
Pir^ïiaDt (Sierlijke)!. . . ^21^ 

Cker 319. 

Oehorel. • 321. 

CïtmEMikmid. .•►..• M3t 
Cl&ytiinït. ••.....»• 396i 

Dahlia M7. 

Dille 35& 

Ooïappd. 358u 

Oragop. ••.•••. 36L 

Erwt, -.afia 

— (Dop-) , . . 379. 

— (PeuU) . 384L 

GAnstcToet (Welriekeode-)4. . 30ft 
UeHsboom. ...««. aO& 

BondalaBd. .••«». 398. 
Hop. ........ ..4011^ 

HuiftlooL «êlfi; 



Blad: 

Hysop.. . 42( 

Kalebas 42^ 

Kardon 432 

Karwei 431 

Kastanje. (Water-). . . . 440 

Katplant 443 

Kattekraid 443 

Kers (Oost-lodisohe-). . . 445 

— (Tuin-) 451 

— van Para. 454 

— (Veld-) 45Ö 

(Raket water-). . . . 458. 

— (Winter-). ... . . 460 

— (Water-) 462 

KerVel 466. 

Ketmia. (Eetbare-). . • . 472. 

Knoflook . 474. 

Komkommer.* .... 479. 

-. (Gewone-) .485. 

'— (Tros-) 487. 

— (Arad*-) 487. 

^ (De slang-)» ..... 487- 

^ (Spring-) 488. 

Komijn 490. 

KooL . * 492. 

(Gewone wUte sIuÜp). . 493. 

^ (Sayooije of Mtiaanscho» 501. 

(Brusseliolia-). .... 504. 

— (Groene*) 504 

(Bloem-). 507. 

— Raap of RaapkmiL . . 513. 

— (Ze6-^ 523. 

— (ChiMflcfca, Péi^Tsai-). . 527 
Koren (Turksch-). .... 530. 

Koriander. ...... 550. 

Kliek over 2m» .... 554. 

Lakplant 556. 

UvendeL 559. 

Ulie. 56S: 

UpelbUd. 571. 



Digitized by VjOOQIC 



INHOUD. 



Tn 



-a«^). . . . . 
- tiaaldoep-): . • 
-tGroeD»-) of met 

ihddeseliiL . . 

iWaler-) 

KTÉ. • • . . • 
BT^ 

9S(airdL 

Bt 

Kfatsehade (Zwarte-). 

«fie. 

Mpi. 



'S*)»?. . 
unJobloea. 



ipcr (Spaaosehe*). 



Bladz. 

. 575. 

.5dl 

.583. 
.587. 



Ktecie. 

BBf«neL 

^ntó. ..... . 

«i. 

'^<n6a «coleDta. . . 

'MöL -. 

r. " • • • • • 

Hl. 

^ ' .' '. ! .' .' 

^''aML 

'***"■» (welriekoMle-). 



. £25. 



• 638. 
. 632. 
. 635. 
. 644. 
.649. 
.668. 
. 673. 
.676. 
.678. 
. 685. 
.688. 
. 692. 
. 697. 
.705. 
.715^ 
.717. 
. 730. 
. 733. 
. 738. 
. 744. 
. 748, 
. 753. 
. 763. 
. 767 
. 810. 
.819. 



826. 



^^^fmk. ^ 84i 

'^ 847, 

Mlw^h of duit-)- . . .848. 
<Zoiöcrkrop.). . . . .851.1 



.Bladz. 

Salade, (WiDterkcop-). . .856. 
(Cba7onftche> tluit* of 
bind-) 858. , 

— Diwsel- 866. 

— Fransche Lataw. . . . 867. 

— (Eeuwigdurende-). . . 868. 

— (SÜDkende-) 868. 

— (Ydd-). - 871. 

Saüe. 875. 

Salsefy 8WI 

Schorseneer. 89^ 

Scolymus. . , 902. 

Selderij 905. 

— (Knol-) 911. 

Sennebiera 913. 

Slaapbol 914. 

Snijmoes. 926. 

Solanum utile. 9*27- 

Spinazie. 929. 

— Mét doornig zaad. . . 929. 
^ glad zaad. . . . 931. 

— (Malabaardche ). . . . 934. 

— (Nieuw-Zeelandsche-). . 937. 

— Met vrachten als Aard- 
beziSn 940. 

-(Veld-) 943. 

(Bosch-) 944. 

Standelkruid (Harlekijns-). 946. 

Suikerwortel 955. 

Trichosanthes. 058. 

Truffel 960. 

Tijm 97a 

— (Veld-) 972L 

OUucus tuberosuft. . . . 974. 

Valeriaan. 986. 

Venkel 991 

— (Zee ) 998. 

Vuorkruid. lOOa 

Wortel 1004. 

Wijnrait 1019. 



Digitized by VjOOQIC 



vin 



INHOUD. 



Bladz. 

Uskruid 1022. 

ZoDnebloem. 1024. 

ZuriDg (Veld-) 1027 

— (Schaaps-). 103L 

— (Water-). . . , , . 1032. 

— (Gekruide-) 1032. 

— (Spitse-) 1032. 

-* (Stompaohtige-). . . . 1033. 



BU 

Zoring (Blaaawaohtige>>. . 10 

— (Zee-) 10 

— (VioolTormige-). . . • 10 

— (Water-), 10 

(Gekartelde-). ... .10 
(Klaver-). ..... 10 

— (Winter-). 10 

Zweseri^Lken. . • . , .10 



Digitizedby VjOOQIC ^ 



AARDAKER. 

(L(xthyru8 tuberosus.) 



^jew», dat ook Ato'dakel^ Aardmuis en Muizen mei siaar- 
Swoond wordt ; en welkers beoaming Laihyrus van theo- 
^fcerkomstig is , aangezien men, hoewel ten onregte, wil, 
«*<fe Arackidna of Arackys van dezen zoude zijn, is eene 
'«*»€fce vaste plant, en geenszins de Dudaim der Hebreërs, 
«"* in (?«», XXX : 14—16 en het Hooglied VII : 13 gewag 
"«kt wordt, en die sPRBseEL voor de cucumis dudaim houdt, 
^'«rsaleb, welke oostersehe soorten van orc/ds leveren, 
*!«wooBlijk door Mandragora vertaald wordt {Bulletin de 
*■• tól3); noch eene soort van Apios^ door de Amerikanen 
**^ genaamd , zoo als tragus beweert. 
^J5*»u* rangschikt dit gewas onder dt PapUlonacées ^ en, 
^krt stelsel van ldtnieüs, behoort h^elve onder de Dia- 
J**? ^ndria met het navolgende geslachtskenmerk : de 

^^Nel%; de beide bovmste slippen zijn de kortste; de 
^'•fj^^nronnig; de stijl vlak, aan den top eenigzins ver- 
^ « peol is langwerpig en bevat vele zaden. 
J^^rtnt die menigvuldig in Oostenrijk^ Zwitserland^ een 

Nedle van Frankrijk en volgens urhaeus ook in Taria- 
^P'w^leö wordt, groeit in ons Vaderland het weligst, in 
^^'^ ^^eehi^ Overijssel ea Zeeland^ in de korenlanden, 
^^j*|v de gerst en tarwe, hoewel zij ook onder de erwten 
r^J^gevonden wordt 

'l'^'wn zijn ovaal , de bloemen uit veel bloemige bloem- 
J^ voortkomende, rooskleurig, en b i/t^o^' en «/t^' geopend ; 
^ ^ wortels, die , knobbelig en zwart zijn, in hoedanigheid 
• -/ 1 



Digitized by VjOOQIC 



># 



met die der Apios Hiberosa en uitwendig met die der Spoi 
esculenta zóó zeer overeenkomen ^ dat men ze op het ei 
gezigt naauwelijks . Tan elkander onderscheiden kan. Aaogc 
deze plant genoeg in het wilde gevonden wordt en bijna tot 
onkruid, inzonderheid wegens de sterke yermenigvuldiging, z< 
kunnen worden terug gebragt, zoo worden de aardakers nog 
ook in de moestuinen en het beste bij eene opene standpla 
in goede kleiachtige gronden , voortgekweekt. 

Volgens PONSE iegge men de wortels in eene weltoebei 
aarde, in reijen, met eene onderlinge tusschenruimte van 12 
men , ze daarna m«t aarde , ter dikte vem 3 duimen , dekke 
Gewoonlijk worden zij niet voor het tweede jaar aitgedoli 
de kleine knobbels steeds ter voortk weeking bewarende. 

Men kan de aardakers ook door zaad voortkweeken , d« 
Maart luchtig uit de hand gezaaid en ondergewerkt moet i 
den , den grond bij langdurige droogte alsdan bevochtigende 

Ook kan men de peultjes in kuilen van 3 duimen afstand 
ter diepte van 2 duimen leggen ^ doch hoedanig de zaaijing 
plaats hebbe, steeds zal men het best doen , het gewas twee j< 
op dezelfde plaats te laten verblijven en het des winters c 
roest te dekken, terwijl de verwelking van het loof genoegz^ 
den tijd der opneming aanduid. 

De aardaker levart een gezond en smakelijk voedsel op; 
wijl PAYEif ons de voedingskracht deswege doet kennen, i 
de 100 deelen berekend eli wel met de bollen van het eerste ji 
in vergelijking met de onderstaande : 

Boussingaultia Baselloïdes. 20.30. 

Apios tuberosa. * . . 42.04. 

Psoralia esculenta 71.52. 

Lathyrus tuberosus 24.85. 

üUuoo lOM. 

Solanum tuberosuro 25.05. 

De Aardaker s , waarvan men de Zeeuwsohe voor de beste hou 
hoewel die uit de Nederèeiuwey uit den Tielerwaard^ uit de < 
streken van Zevenaar^ Bttren en KuUenburg de eersten w« 
toegeven , worden in het najaar opgenomen « in eeneI^vor8tv 
kelder bewaard, en kunnen tot verschillende doeleinden ge 
zigd worden. 

Niet alleep toch dat men dezelve gebraden of gekookt , als « 
lekkernij , kan voordienen , maar ook leveren zij als meelaoj 



Digitized by VjOOQIC 




'cd av foedzaam tijiide) ten wescnKjk eD geiond voediogsinid- 
M f , en waarom bd teer Ie verwonderen is ^ dat men van dese 
^^^mdtnaerdêi^ée gewesten van ons Vaderland, zoo weinig 
>vk maakt; te meer daar ook de toebereiding zoo hoogst een- 
^liS hMlea mag. Wil men de aardakers immers gekookt Toor- 
iaci, din doe men m het kokende water vooraf eenig zont , 
«asna Biea de knobbels^ bij kleine hoeveelheden , in het ko- 
iode wiler werpt, zorg dragende, dat het steeds aan de kook 
k^, naardien zij anders hard zonden worden. Op deze wijze 
be OMD dezelve twee aren zacht koken , waarna zij opgedisdit« 
B M geschild te zijn met een weinig koude boter gegeten wor- 
^ b frankrifk worden zij door de kinderen en geringe 
^Uodeo raauw genuttigd, en als zoodanig in menigte op de 
wAte» Ie Gaiinm , te Sologne en te Berry ter verkoop aange- 
^^ Het lijo inzonderheid pahmentier en van geuks die op 
fct gebruik van deze vrucht aandringen , waarvan zelfe een ge- 
tad, smakelijk en fijn brood kan gebakken worden. Ook lot 
^ slijfeelbereiding zijn de aard akers evenzeer en welligt beier 
^ de aardappels geschikt, indien men althans bergius geloo- 
"«Bug, die zegt, uit een pond aardakers 3 oneen stijfsel ver- 
*«?» te hebben. • 

^ l«t werkje van j. l. cbrist , Verhandeling orser de- aarda- 
^^'ideneker nut en gebruik ^ bijzonder in plaats van kof fy^ 
^ L i> BRouwEB uit het hoogduitsch vertaald, heefl men 
^ BSToigende: ^ De aardakers , die men tot het branden der 
l^j bestemd heeft, moeten goed schoon gemaakt en in kelders 
"«^ mos worden geborgen: bij tijds worde daarvan zoo 
^ ik Qoodig is , in kleine vierkante stukjes gesneden, die na 
^ ^ openlacht gedroogd te zijn , in doozen of kisten bewaard 
'^^^ Deze stukken nu (geschild of ongeschild, hetwelk on- 
^^^^ is) worden even als koffij gebrand , en overigens zoo 
**^*««« gekookt en behandeld." 

WBffliA zegt, dat het gedisleleerde water van deze plant, 
^9^ io plaats van rozewater verkocht wordt, naardien 
T^^öogeveer zeer nabij komt, wordende dit door nebbien 
T^^^d, die opgeeft, dat men zich ter verkrijging daarvan van 
*« «ttdakcr zelve bedient. 

JjJVfi TRAFPEïi deelt in zijn Herbarium vioum mede, dat 
■^"indachtig gedeelte van deze plant voor paarden , schapen en 
^^1 een uitmuntend goed en gezond voedsel oplevert, vooral 
^^^^^ het voor melkkoeijen en paarden met stroo vermengt 
■^owk; bovendien heeft het als schapenvoeder de eigenschap van 



Digitized by VjOOQIC 



zeer zuiTerend te zijn, waarom sommige schrijvers aangera< 
hebben, om deze plant op drooge weilanden aan te kweekt 
waartoe men de wortels slechte diep in den grond behoeft 
leggen. 

Verders zegt hij, dat de varkens bij uitstek gretig naar a 
vrucht zijn en dezelve zee^ goed weten op te graven, waai 
sommigen op de gedachte kwamen, om zich ter verdelging 
deze plant in de korenvelden van deze dieren te bedienen. 

De uitvoer van deze vrucht naar andere landen is niet noem< 
waardig, hoewel de Zweedsche schrijver skoge verhaald, dal 
jaarlijks van Amsterdam naar Zweden geheele scheepslading 
in tonnen met zand gepakt, verzonden worden. 



iis^w^aii 



Digitized by VjOOQIC 



A.A.KDAMANDEL. 

I (Cyperus eseulenius.) 

de AÊtdamandel ontieent hare geslachtsbenamiiie; Cypenu 

^ bet grickacbe woord koparos, ^XcUhUa^ eaptula^ of vos- 

'ikte beteckend , om dat de wortel de gedaante yan een zaad- 

fca^ beeft. Pustus brengt de cyperus tot de biesplanten terug. 

%uun tot die, welke geen halm, doch echter bloemen als 

k^nen hd>l)en, terwijl bajüs of wiat dit gewas onder de zal- 

^ meent gerangschikt te moeten worden , die , hoewel gras- 

<(A<%e, Dogtans geen halmachtige bladeren en strooaohtige bloe- 

aen hebben. Decakdollb plaatst deze plant onder de eypéraeieê , 

o. Tolgens het stebel van umiAEUs, behoort dezelye onder de THan' 

ma Mmtogynia^ met het navolgende geslachtskenmerk: de kaf- 

bUadjes, die den kelk uitmaken, liggen in twee rijen, als schub- 

^<B^ aarvormig, over elkander; het stijl^e Talt af; geen bloem- 

kraas; iéo blootliggend zaad. Baühiii maakt in zijn Phytopinax 

^m tien sooitoi gewag, welke hij naar den smaak, gear, bladeren 

ra htakooist Terdeeld, hoewel er meer dan twintig soorten van 

üt geslacbt zijn, waarvan sommige m Engeland^ DuUscfUand tn 

Frankr^ te hcris behooren. De cyperus eseutetUuê nogtans is 

«ene vaste plant uit het zuiden van Europa en het noorden van 

Afrika herkomstig, dagteekend zich van 1507 en wordt veelvuldig 

* de moerassige streken van Spanje gevonden. De wortels , welke 

E««bcfatig en knobbelig zijn , hebben de grootte en eenigermate de 

t^dfwnle van amandelen en zijn talrijk bij elkander. De sten- 

I ^ fif halm is ongebladerd en driezijdig; zij bloeit schermvor- 

m| of aan eeoe gemikte aar. 

1^ vaortkweeking geschied door de knobbelwortels , welke 
Am,fé6r de aitzaaijing, vier en twintig aren, in zoo mogelijk 
^*mv water legt , waardoor de ontkieming aanmerkelijk bevor- 
M wwdL De wortels , aldas geweekt zijnde , legge men in 
Plaatst van de maand Maarte in reijen van zes duimen diepte, 
^ men onderlingen afstand van ongeveer twee palmen en wel 
B emc hgte, een^ns vochtige aarde, hoewel dit gewas , in onze 
'^^'^'e^^ gewesten, eene warme standplaats behoeft om wel te 
^^'HL De wortete, die bij een gunstig jaargetijde, reeds in het 
lulit fSQ Jififf eetbaar zijn , worden nogtans niet voor Oetober 
* Ihcember optganoroeo en even als de aardappels vorstvrtj 



Digitized by VjOOQIC 



e 

bewaard. Ofschoon de yoortkweekiag tok 4»or zaad geschie 
den kan, zoo wordt deze wijze van vermeQigvuldigen in om 
vaderland zelden gebezigd ait boofde dat de eerste zekerder ei 
spoediger is. 

De latere verzorging van het gepoote of gezaaide levert nie 
het minste bezwaar op , naardien men slechts de bedden van on 
kruid behoeft sdMKui Ie hcMiden, zonder lich om bei gewas ver 
der te bekoraneren. 

De knobbelwortols van deze vruoht geven y betzij raauw , keU| 
gekookt, eeneioele aangename en smakelyke spijs, Noisnrs deel^ 
mede , dat men er eene leer getochte drank uit bereidt, en er olk 
uit getrokken wordi, terwijt w^, in é^ Revue Hm'Ocoi&lBSO^ awu 
geteekend vinden , dat men er in Valemda v««l werk van iMakfc 

Ter bekoBUBg van dazt knobbeiwortoU zal oMn bei best doen 
dezelve uit de kweekereöen van johan tioqbbxqmm. , fmbdrich iOMkPfl 
HAA6E, of van j. c scHiaof , aUe in Effwfi^ ie doen ontbieden , bed 
welk gemakket^k door iusachenkooMi vaa^ Heen» obhagb en 
V. scHEBTZKa KN I0NS5 , bloeBMSten en laadkoopers te Ucuurkm^ 
of door bemiddelieg van den Heer ■• c. jkFFOoariT nn.^ bloemist 
te UteeiUy geschieden kan , terw^'l w^' voor de meer noeidelQke 
streken gerustelijk den Heer o. h. nosms van Frtosnseém, hy 
Ahtèeiay durven aanbevelen» die ieder voorjaar «ei z^Mi groote 
verscbeidenheid zaden, de previnelto Overifuely Df^mtitéy Grch 
nmg0H tnFrMémd bezeekt, alsmede de üeeren Gebr. db wm.) 
beomkweekers en bloemisten op de Smüde en DreMihe> Wyder& 
verwijzen w^ aangaande dü gewas op de werken van me» twhl 
HOST, lcmi^e9 et de^tripëtmet graminMm m»Mawnm^ La ban 
Jardakr 1851; en noobith, du Jwrdimkr. 



é Té Ti 1 <■ I 



Digitized by VjOOQIC 



AARDAPPEL. 

{Sokamm htberommi.) 

h Agrdq^ ook wel Patater geooeaid , oatleend zijn ge* 
^■■^faaaiiiiSoAzjitaB, zoo men wil^ van het latijnsche weord 
NI of MOiatimm^ troost, wegeos de pönstdleade en Ttr- 
^wnde ttgODachappoB vao dit planteo geslacht, over welke af- 
üiis meo verder kao ziea bij de bebaodélias der aDdere soUh 
«1, Uffwig de soortADaam tuberasum , knobbelaehlig of koob- 
Mimig bcleekcnd , wegens de gedaaate der wortels. 

^^K&iMuc raogsdiikt dit plaoteBgewas onder de Soütftées^ 
^ vdgois hit atelBei tsa umiakus , behoort het onder de pa»- 
^k memgyma^ met hei navolgeade geslachtskenmerk: de 
^MQbüJYende; die bloemkrans, rad- of klokvormig, vijflob- 
%<i sepboid; de meelknopjes zij^ bijna vereenigd, aan de 
N oet gaa^es opei^Yerslende ; het laaddoo^ tweekleppig en 
^l^^i zijnde hel sa&rUk&unerk : met eenen knoldragen- 
j^ yy^ i kroklachtigpv steog,' afgebroken gevmde bladeren , 
^'^ kloeoHleeiyes , vijfhoduge hloemkroonen. 

^ wortel b getakt, vezelig en brengt aan aHe kanten utt- 
J'wli en knollea voort. De getakte , pöP^Mïhlige , liggende 
^ W*'^, tUottphofkige sleng , met vEezige kanten , nn eens 
f^inai behaard, dan weder glad» De hMeo oneven gevind, 
f^Mi« gaafraadig , ongelijk , bijna eirond , meer of min be- 
^ De fidvorinige vijf hoekige bleemkroonen , zijn bijna de 
^ SroQtflT dan de vpkeUgB, blijvende kelk , en staan tuilvor- 
?^^^^|^AB^ De belanstijltjes efevonwg, kkia, met groete 
r^^n^St^ bijkans zamengegroeide, met twee poriën openbar* 
*^kelakoopies, welke bloemen gewoonl^k in Julü en Anh 
flgt ODÜoiteD. Daarna eene bijna ronde, tweehoekige, veel- 
^% b(g; de zaden byna eirond ^ net eenen vliszigen rand 
J^Jjderland van deze vaste pUÓt is Anurikay en wel in het 
T^^ ^^ «& Peru , wordende doer clusius de aardappel , 
^Hm ^ ^^f^ti^Umen genoemd , waarschijnlijk in navolging 
jj^ ^Qjaard CjUutE, die het eerst onder den naan van 
W gewag van deze vrucht maakt 

J^ * «leeneen van gevoden, dat de gek aardappels van 

|2<pipas aMarelas> als de oorspronkelijke plant beschouwd 

vonka, die aUe andere vevseheidenliedeB verre in deugd 



Digitized by VjOOQIC 



8 

overtreft. Oe bloemen yan deze zijn geheel wit, en het sohfal 
derhalve als of de zoogenaamde Wübloemen^ die bij ons gekwefcki 
worden , het meest roet de oorspronkelijke overeenkomen. VoIgenS 
sommigen zouden de eerste aardappels door eenen Engelschman 
Sir JOHN HAKKERS of HAMKING8 , ten jare 1545 in Europa zijn be' 
kend geworden, terwijl coviee zegt, dat zij door hem in 1565 i 
van Santa Fé naar Ierland overgebragt werden. Anderen vtv* 
zekeren , dat zulks eerst in het jaar 1575 , door framcis draik:) i^ 
geschied ; doch goede beweert , dat dit in 1586 plaats vond, eD 
dat zij vier jaren later ook in ons vaderland bekend wer4en \ 
hoewel er ook zijn die het juiste jaar op 1585 stellen. 

De bouw der aardappels echter werd eerst begonnen, na eenc 
tweede overbrenging ^ door w alter of walther raleigh, eo ^^1 
in 1586. De opgave van wh^ldenow, die zegt dat raleigh ïd 
1623 de eerste uit VirghUe medegebragte aardappels in lerlaM 
kweekte , is nogtans onjuist , naardien raleigh in 1618 te Wesl* 
nunster onthalsd is. 

Gaspar bauhin of bauhinüs deelde aan clüsiüs de afbeelding) 
van dit gewas , en derzelver wortelen mede , die hij in 1590 ver' 
kregen had, zijnde nok hij de éérste die daarover een werk 
heeft in het licht gegeven. Gerarde ^ een oud Engelsch kruid* 
kundig schrijver, vermeld in zijn, ten jare 1507 gedmkt krui^ 
denboek, dat hij zelf in zijnen tuin te Londen^ aardappels in 
het jaar 1590 geplant heeft, en dat zij aldaar een even goed gewas 
opgeleverd hadden, als in derzelver geboortegrond Virginia ^ 
van waar hij ze ontvangen had. 

Ook worden er gevonden die het er voor houden , dat de aard^ 
appels reeds door de Spanjaarden^ in het begin der 16de eeuw ^ 
werden overgebragt , die ze taraloufji noemden , en dat de Duit' 
schers de eersten waren , die ze van hen overnamen en aanplan- 
teden, zoo dat zij in 1588 reeds in den Keizerlijken tuin te 
Weenen groeiden, wordende door de DuUsehere ^ hi^ verbaste- 
ring, kartoff'el genoemd. 

Het verschil in meeningen moet ook daaraan toegeschreven 
worden, dat sommigen de gemeene virginisohe aardappels (sola- 
num toberosum) en anderen de zoete aardappel (convolvulus ba- 
tatas) op het oog hadden , welke laatstgenoemde vroeger dan de 
gewone aardappel naar Europa werd overgebragt , en uit Nieuw- 
Grenada berkomstig is. 

Aanvankelijk werden de aardappels door slechts weinigen 
verbouwd , en voor eene groote lekkernij gehouden. In een ge- 
schreven huishoudboek van Koningin anna , gemalin van jacobds I y 



Digitized by VjOOQIC 



" ^ ' 4H \ ^- 



9 

il ■ 1018 stierfy Tindl men den inkoop eener kleine hoeveel* 

li avdappel tégen 2 scheUingen per pond aangeteekend. 

Mlooinklijke Maatschappij beval in 1603 de oitbreiding der 

■fappeltedt aan, als een gesehikt middel om hongersnood 

ft voorkomen; doeh desalniettemin werden nog omstreeks de 

pnÊ 1683 eo 84 de aardappels uitsluitend in de tainen der 

qka gekweekt, hoewel men in het laatstgemelde jaar dezetve 

n ÏMUCSihire in het opene veld begon te poten , hebbende zich 

it graa&chap langentijd door eene sterke kultanr deswege onder* 



h Ierland werden, gebjk men algemeen gelooft, de aardap* 
pdk Biet eerder dan ten jare 1610 ingevoerd , als wanneer ia- 
LQci eeoe kleine hoeveelheid derwaarts zond , om in eeoen der 
(oiMD van njo, omstreeks ïoungial gelegen, landgoed geplant 
k worden, terwijl het te Lismore CasUe was , dat men zieh het 
«nt met dien boow in het bijzondere onledig hield. 

AUaar breidde zich derzelver teelt veel sneller ait dan in En- 
§eimd en zij hebben , eenen geruimen tijd , het voornaamste voe- 
1 , voor drie k vier vijfde gedeelten der bevolking, ait- 



b Se/Mland werden tot op het jaar 1728 de aardappels slechts 
MS io de tainen van bijzondere personen aangekweekt , terwijl 
e«nt omstreeks dat jaar een dtiglooner te KyUylh^ PRCfTT ge- 
Muad, dezelve in het opene veld begon te kweeken, welke man 
• 1192 te Eébmèurg overleed. 

De bekendheid dezer vrucht schijnt zich in ons vaderland in* 
mderheid van de jaren 1732—1735 te dagteekenen , bij gelegen- 
^ van het huwelijk tusschen Prins willem de IV met ahna Prin- 
*o vn Engeland^ op welke vorstelijke tafel alstoen aardappels 
»iveiig warcai. In het midden der vorige eeuw begon eerst de 
^ iitti tiand in den aardappel een voedingsmiddel te zoeken ; 

^ 9ok toen kon bij velen deze vrucht de paslenaak niet 

'C'Üigen , ja zelfs werd het als schadelijk voor de gezondheid 
^<Nkoawd, om uit een schaaltje meer dan vijf aardappels te eeten. 
BoBia geeft in zijn algemeen woordenboek , dat in 1768 in het 
^ verscheen, slechts den naam, zonder eenige beschrijving of 
*iipnjzing van den aardappel op, en iiAiinHBT zegt in zijn KaUoh, 
^ Mêlmtr: aanbidt den goeden regeerder der wereld die ook ons 
^^etMige jaren den aardappel uit Engeland deed toekomen enz., 
^vdende na in zoo groote menigte aangekweekt dat het gemeene 
^ voor vijftien jaren (1775) alleen door de aardappels tegen 
*^*n hongemiood in ons vaderland is bewaard gebleven. In 



Digitized by VjOOQIC 



10 

]775~]780 was het gebraik Tan aardappels , telfs farf de bar- 
gerstand, nog Tem van algemeen. Op de tafel Terachenen zij 
of bij visch of met rapen vermengd. In het jaar 1800 werd nog 
bij een fatsoenlijk bnrgerhaisgezin, op het land woonachtig, eene 
hoeveelheid aardappels opgedaan, welke drie Ned. mudden niel 
te boven ging en waarmede men zich een geheel jaar vergenoegde. 

De eerste aardappelkelder in Anuterdam^ was in de Yijsel- 
straat , hoek van de Regaliersdwarsstraat , onder het wijnhais. (Oe 
Navorschers , 1851 , No. III.) 

Sedert het jaar 1790 is de uitbreiding der aardappelteelt verba- 
zend snel voortgegaan. De hoeveelheid die tegenwoordig in 
Schotland gewonnen wordt , is tien tot twaalf malen grooter dan 
op het einde van den Amerikaanschen oorlog. 

Het was eerst na het hongerjaar van 1771 , dat de aardappel- 
teelt in Wurtemburg meer algemeen werd en aldaar het bar- 
gerregt verkreeg; en in IlaHe gebeurde dit eerst na de duurte 
van 1817, hebbende de invoering in Frankrijk daarentegen reeds 
in 1610 plaats gehad, alhoewel men in Bourgogne het eten 
daarvan verbood , naardien men aan het gebruik van deze vracht 
menigvuldige kwalen toeschreef. 

Van de Kaap de goede Hoop zijn de aardappels eerst om- 
streeks het jaar 1770 naar IndiB overgebragt, waarna derzelver 
kuituur zich in de Madras provinciën , op Java^ op de PhiUp* 
pijnsehe eilanden en in China verspreid heeft. 

Thans worden er in Frankrijk, Italië en Duitschland alsmede 
in ons Vaderland ongelooflijk veel aardappels verbouwd , ter- 
wijl men, na de leren ^ de Zwitsers voor de grootste aardappel- 
eters houden mag. 

Dit gewas wil op alle soorten van gronden , en bijna op alle 
plaatsen der verschillende werelddeelen groeijen , slechts diegene 
uitgezonderd , waarvan de temperatuur tot uitersten , hetzij van 
hitte of koude overslaat Evenwel tiert dezelve binnen de keer- ' 
kringen , slechts dan , wanneer zij op 3 of 400 voeten boven de 
oppervlakte der zee verhevene gronden wordt gekweekt, waarom 
de aardappel in de heete luchtstreek nimmer een algemeen voe- 
dingsmiddel worden kan. Even wei wordt, volgens nsiisTRA, in de 
Oosi'lndiën^ de KeUmg Olanda^ eene zeer goede soort van aard- 
appels, verbouwd, en wel inzonderheid op de hooge landen van 
Java en die tot het gebied der Oèloe (opper) MoesU befaooreny 
terwijl men aldaar mede de Ohie (door welk woord de Javanen 
onderscheidene aardvruohten aanduiden) merra of Roode Fqfat- 
Iers tot voedsel aankweekt* De op Java verbouwde aardappels. 



Digitized by VjOOQIC 



11 

dii BKo 10 hUy poot , na Tooraf om te ontkieiMil iogekaikl 

ti^, iiebbeD een loetaebtig en laf meel , irjn wit en waterig , 

ti^ ia iMt midden Tan den knol eene verharde kern , van eene 

Afaavaefatige Ueor , gevonden wordt Volgens de Verhand. van. 

kiBtisciaMckgmooiseké^^t dl. Dl, vindt men op Java vier-en- 

^n/S^ soorten van aardappels. Al te drooge of al te natte 
p i^ ên voegen voor dit gewas evenmin , want de vrucht sohikt 
Mè éaarnaar ten eeoenmale , en wint of verliest in sroakelijkheid 
a ooiTaiig, naar gelang de grond en de lachtsgesteldheid meer 
rf nader voor hare ontwikkeling geschikt is. In zandige , ligte 
o ioiondefheid drooge gronden immers , bereiken de knobbels 
fes grooten omvang, doch ujn zeer smakelijk en niet zoo 
goedig aan het verloopen onderhevig , terwijl zij , daarentegen , 
aeoie krachtige, zware en vochtige aarde , wel oneindig zwaar- 
^ naar ook aanmerkelijk waterachtiger en minder aangenaam 
tn smaak worden. 

AAiSaande de soorten en verscheidenheden , den boaw en de 
^ersflUleDde handelwijzen te dezen opzigte, hebben wij vermeend 
liet beier te kannen doen , dan die van elke Provincie in het bij- 
laider optegeven , en wel volgens de mededeelingen en berigten 
0B8 deswege door verschillende personen geworden. 

Tea einde nogtans hierover juist te kunnen oordeelen , rekenen 
*!J «s verpligt de vragen vooraf medetedeelen , welke wij ter 
^untwoordiog naar aüe Provinciën in ons vaderland alsmede. 
A>Ar het Hertogdom Umburg hebben opgezonden. 

ï^efte Moarten worden het meest verbouwd? 

^dke U de kteur , de omvang en de hoedanigheid dee aard- 
^vsïï die vereehülende soorten? 

^dke bloemen brengt iedere ^oort voort? 

^ re^ eene wijze is men gewoon de aardappeis in het 
P^ te bouwen , en wetke gronden acht men 'daartoe het ge- 

^^^kU? 



GRONINGEN. 

Verslag van den Heer ii.d. TBaasniA, oud Inspeotear van brug- 
^1 wegen en waterwerken en voormalig Rijks-cultivateur, inde 
^<^i«ie Suriname, te Ulrum, 

te verdeeld de aardappeb in drie hoofdsoorten, naar de 
S^*anlhad der gronden waarop zg geteeld worden, afait klei^^ 



DigitizQd by VjOOQIC 



12 

zand' en oem-aardappels. Over het algemeen zijn de eersten 
veel fijner van meel, vooral de late wintet'Zeeuwsche, 

De ztfn^-aardappeis zijn iets geler in het voorkomen en niel 
zoo fijn, terwijl de f e^n-aardappels , graauwer en zwarter van 
schil zijn, en eenen veenachtigen bijsmaak hebben. 

Wij zuUen eerst de vroege dan de laU aardappels, met op- 
gaaf der geschiktste grondsoort » behandelen; dan het loof, de 
bloei en de knol, in grootte, kleur en hoedanigheid aanstippen, 

1. Kruipers: goede, vruchtbare, zavelige kleigrond, digt bij 
elkander pooten , niet diep , als schietende de wortels naar 
beneden. Deze is mede van de vroegste soort. Bij goed 
weder zijn de Kruipers n^en weken, nadat men ze gepoot 
heeft, goed eetbaar , en met tien weken reeds meelachtig, 
liggende alsdan gebloemd en gebarsten op den schotel. 

Het loof is niet zwaar, en niet hoog, kruipende als het 
ware over den grond , met een vrij groot roodachtig blad. 

Bloeit deze soort van aardap(:>e1 , dat men maar zelden en 
alleen op vette en gemestte gronden ziet, dan is de hoofd- 
kleur der bloem wit. — Zij leveren gewoonlijk maar weinig 
aardappels op. 

2. Eiflingen^ ook Muizen genaamd, groeijen uitmuntend op 
zand en duingronden. Zij schieten hare wortelen uit de vele 
putten die deze aardappels hebben , doch dqf^r den boven - 
grond en minci^r benedenwaarts , waarop men dezelve op' 
grooteren afstand poot dan de kruipers; zij hebben veel 
loof en eene witte bloem. De knol is langwerpig en l^n van 
meel , doch het zware of dikke ein^e van den knol is beter 
van smaak als het dunne puntige , zijnde deze punt ook meer 
witachtig, spekkig of glazig, dan het dikke einde , wanneer > 
men den aardappel gekookt heeft. Zij zijn iets later rijp dan de ' 
kruipers doch iets vroeger dan de re^^^iis», dlaauwen tn bon- ' 
ien die hier sedert het ontstaan der aardappelziekte te veel- * 
vuldig verbouwd worden , en waarvan men een groot aantal * 
soorten en namen heeft Het loof dezer laatste soorten is < 
over het algemeen groot, donker groen van kleur, roet ge- 
spleten bladen , en hoe donkerder de schil der knol is , zoo 
veel te donkerder blaauw is ook de bloem. 

3. Negenwekers : losse grond, de bloem bleekblaanw, de knol 
zwaar van stuk , hebbende in kleur veel overeenkomst met de 
kruiers , waarmede zg gelijktijdig gepoot worden , op nage- 
noeg drie palm in het verband van elkander. 



Digitized by VjOOQIC 



n 

i Siubwden: goede grond, de bloem donkerblaauw, de knol 
Mformigroiid en op Tetteo grond zwaar van stok , de Bohil 
der JDiol bleekrood van klear. 
i Upüerf: deze komen het naast bij de bUekrooden^ zijnde iels 
nMxlaehtig in de oesten of groeipatlen. Kort na denrooitijd, 
lijode jLi/^fiterj-aardappels goed van smaak, doeh tegen het 
Toorjaar ferüezen zrj kleor en smaak en worden blaaawaeh- 
é^^ stijf en droog. 
l Wüiemkes: middelmatig van loof, lichlblaaawe bloem, de 
kml rond en tamelijk zwaar van stuk , doeh in den winter en 
fooml tegen het voorjaar sterk van smaak. 

7. Noord- Ameri/taners : tieren welig op eenen goeden, vraohtba- 
ren grond , worden hoog van loof met een fijn getakt blad , 
de bloem lichtblaaaw. De knol is geelachtig en zwaar , het 
ned grof, doch goed van smaak, hebbende wel eenige 
ofereenkomsl met dat, van de zoogenaamde ffraauuatamde- 
aardappels. 

"> RMdm of eigenlrik Donkerbiaauwen : deze wiflen mede op 
sdirale gronden groeijen. Het loof is bladrijk met puntige 
bladen, de bloei donker en wel iets op die der korenbloem 
Sdijkende. De AMne roode is fijn , de zware grof van 
meel en somwijlen zoo dik als de Engelsohe soorten. 

9. Kieme Roode of het Biaauwke: loof en bloem gelijkt de 
eveogenoerode , de knol donkerrood. 

'^ BUskesi een kleine aardappel, welkers schil roodachtige 
tlakken heefL 

^1- Peepm of Sioehnatters : behooren mede tot de vroegste 
soorten , hebben eene geelachtige witte bloem en een witte 
kaoL Des winters worden de stoehnatters eenigzins bitter 
eo hardachtig of stokkig. 

Ü GraauwsUimde: voor tien of vijftien jaren werd deze hier 
het meest van al de aardappelsoorteo verbouwd en waren ook 
n Friesland, onder den naam van OUegeien^ vermaard. 

Men had vroeg en laat rijpen, beminnende eenen zuive- 
ren, vruchtbaren grond, vrij van wied en onkruid. Zij heb- 
ben een niet grof noch groot loof, en eene fraaije hemdscb» 
bbanwe bloem. De knol is rond, ^jn van schil en meel en 
iels zwaarder dan de Zeeuwêche soorten. De toin/er-graaaw- 
itamde is uitmuntend van meel en smaak. 

^ Winter Sieeuwsehem: deze soort komen, hier zelden meer 
voor, vooral niet na de ziekte. Zij hebben een lichtgroen 
Biet zwaar loof en eene heklere hemelschblaanwe bloem. 



Digitized by VjOOQIC 



14 

De knol is ieto langwerpig en ongemeen ^don van scbü 
Deze aardappelen kwamen ongemeen laat aan, gewoonlijk 
tegen NoTember en hadden het fijnste en smakelijkste meel ^ 
van alle de hier yerfoouwd wordende aardappelsoorten. 

14 Zomer'Zeeuwschen : mede goed van smaak , maar niet zoc 
goed als de winter soort, doch vroeger aankomende. 

15. Winter- en Zomer EngeUchen : vroeger voor beestevoedei 
verbouwd, verkrijgen op vetten grond een buitengewoon 
zwaar loof, de bloem is groot en geelachtig wit, ook d( 
aardappel is zwaar van stuk, grof van meel en iets sterh 
van smaak. De Zomer-Engeisehen zijn iets kleiner. 

10. Steurschen: veel met de Engelsche overeenkomende, mede 
met eene witte bloei , zwaar van loof ed knol. 

17. Be&ema*s aardappelen , hebben met de Steurschen veel over 
eenkomst en welke grovere soorten minder aan 'de ziekte 
onderhevig zijn, even als de vroegen minder dan de late 
De Bekema aardappel^ naar den overbrenger uit Drenthe 
aldus genoemd , ia een grove aardappel voor ziekte of krol 
niet zeer vatbaar, doch niet veel in achting en wordendi 
onder h^ beestenvoeder gerangschikt 

18. Sleenbergers : kleigrond, grof van loof, eene eenigzins pur* 
perkleurige roode bloei en zwaar van knol. 

19. Lan&man'e : een Engelsche aardappel , voor 30 jaren dooi 
LANKMAif , een tuinier te Oenl, naar Vlaanderen overgebragt^ 
is , als de andere Engelsche soorten , grof van loof en knol ^ 
bezittende eene groote hoeveelheid meel. Zij breken bij 
het koken en de schil gaat los , hebbende geen bijsmaak ^ 
inwendig vast en niet zoo als de andere soorten hol ol 
klokhuizig. 

Van alle deze soorten komen die onder no. 9 elders ook Kroont^ 
jee geheeten, thans het meest in deze Provincie voor, als zijnde 
het minst voor de ziekte vatbaar, en weinig minder in ^nheid 
en smaak dan de Zowter-Zeeuweche. De Engelsche soorten be< 
vatten het meeste stijfeelmeel, vooral van November tot Maart 
Vóór de eerstgenoemde maand is dit produkt evenwel nog niet 
volkomen in den aardappel gevormd en na Maart ontneemt de 
kiemkracht die stof aan het gewas. 

De proeven met de hoeveelheid stijfisel in die knollen aanwezig 
hebben de volgende uitkomsten opgelevert : 100 ponden aardappel^ 
ievo'den in Augustus 10 pond stijfsel , in September 14^, in Octo- 
ber 14}, in November 17 ^ in Aprü 1S| en in ifei weder 10 pond. 



Digitized by VjOOQIC 



15 

$9 pidÉllilei groodeii toot de aardappeHe«K zrjo do fa?etige 
UqpvMfcB, 200 alB men die langs de Nooridkast tad bet Ifumingo 
knuiet mdi^ waaronder de Klootttrtmurder aardappels, 
fiórde 100 algeoieen heerscheode aardappelziekte , het meest 
wmiard wareo; olschooo die Tao Fieteröuren, Warffüm^ (/t- 
ff&i^ Uitimtm en Uiihtdsiermeden weinig minder in oaMak 
«tooiledeB, als xijnde rijk aan ^jn en smaketijk neel, of- 
idiMB andcreB de Zeeuwtche soorten, op de klei Terboawd , de 
vMtkcOT geren , beweerende een nog smakelijker meel te htb- 
^ lied ëe gusütus mm est diêjmUmdum, 

TbiBS ecktcr is de aardappelbouw op de klei , alwaar de siekte 
Wc mteA heersekte, en ook de knol in den grond bedierf, bijna 
geM te niet gegaan. 

Daar de ziekte gewoonlijk in JuUf ontstaat, begint men xieb- 
r steeds meer en meer op toe te leggen , om de aardappels Troeg 
khibbea, terwijl de pootaardappels, door sommigen, in man- 
4ea «et kaf or in hoendemesten van stroo, in FetruariJ^ In de 
nme koestallen worden gebragt; anderen laten ze in de 
^•QBvertrekkën , onder de kooijen of bedsteden of in de keldert 
■bpierai ; ran de beste pootaardappels moeten de spieren niet 
i^^er dan een of twee Ned. duimen zijn , niet bros noch spillig 



Sflon^e hgMiboawers, dieeenige bunders aardappels pooten, 

tite xe achter de ploeg , langs de voren , leggen en daarna 

^■'vpfeegen en eggen. Anderen maken gaten met eene spade 

^ «nstreeks drie pakn in het verband en bij de tweepalm diep , 

<& niks zoo vroeg ^ als de vorst geweken en de grond droog is. 

Beter eo regelmatiger is het echter om den pootstok te gebrui- 

^^1 hebbende wel eenige gelijkheid met eene 'T*. De horizon- 

^ stok daarvan heeft de lengte van eene halve el en drie tot 

^ eeo tweede duim middellijn, de vertikale stok zeven tot acht 

P*a lang en van onderen met eene ijzerenbus van twee een 

^^^ pabn lang , van boven tien en beneden een duim in mid- 

Vet de stok poot men de aardappels meer gelijkmatig van 
<^le en afiOand , dan wel op eenige andere wijze, terwijl men 
^ pootaardappels voorzigtig met duim en vinger uit de mand 
• <te gaten laat vallen en wel zóó , dat de spier naar boven ge- 
^ isi waarna men de akkers met eene tuinhark voorzigtig 
*W en fijn maakt. 

Zoodra de aardappels bladen bekomen en dus goed zigtbaar 
^1 begint men den grond met eene kleine hak of koolhouw om 



Digitized by VjOOQIC 



16 

te hakken en los te maken, waardoor men de vruobtbaarl 
bevorderd en het onkruid verdelgd. Van de vroege soorten I 
de inzameling na verloop van negen of tien vreken plaats hebb 
en bij eene gunstige lente, omstreeks den langsten dag of 
thans in het begin van de maand Jul0\ 

Zijn de aardappels alsdan evenwel nog niet tot volkoni< 
rijpheid gekomen , dan doet men het best dezelve een dag vi 
het gebraik in de zon en wind te laten droogen, waardoor 
knol steviger en smakelijker wordt. 

Is het voorjaar daarentegen ongunstig en zgn de eerst o 
sprotene bladen en stengels dood gevrozen » dan brengt dit evi 
wel geen ander nadeel toe, dan dat de aardappeb een weu 
later tot rijpheid komen, ten ware het, dat de vorst zoo dJ 
mogt zijn doorgedrongen, dat zij ook den knol aaogedaao hi 
Verwelkt het loof als een gevolg der ziekte , dan doet m 
het best de aardappels in den grond te laten, en daarvan t 
kens niet meer te roden dan er voor het dagelijksche gebru 
benoodigd is ; want verzameld men alsdan in eens de vcuch 
soo zullen de door ziektestof aangedane aardappels spoedig i 
heel zwart en ten eenemale onbruikbaar worden. 

Noch de hoeveelheid der opbrengst, noch den prijs laat zit 
thans bepalen , vroeger bragt een bunder niet zelden twee hoi 
derd mudden op en de Engelsche soorten wel het dubbele , te 
wijl thans de prijzen van een tot vijf gulden beloopen. 

Na de inzameling der vroege soorten werkt men den grond o 
nieuw om, er eenige mest onder brengende, waarna deze o 
nieuw met koobapen , knollen of moesplanten bepoot wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



ww^ 



FRIESLAND. 

Yenhg ?an deo Heer j. m. doobenbos hzr., Predikant (e Schin» 
itn en Siappeterp* 



Digitized by VjOOQIC 



No. 



5 
6 

7 
8 
9 
10 
11 
12 
13 
14 
15 

16 

17 

18 

19 
20 
21 
22 
23 



26 

27 
28 

29 
30 
31 



18 
AAEDAPPELS DIE IN DE KLEISTREB 
(DERZELVER NAMEN, KLEt 



Namen vaa den Aard- 
appel. 



Boter-geden 

Negen-weekschen \ 

(Busgers). . . J 
Poepen {vroege gee- 

len) 

Muisjes 

Salade-aardappels. . 
Stoelmatlers 



Friesche geelen. 

DooUsen 

Breedbladen, . . 
KlaaS'Jansen . . 
Oude geden. . . 
Groensteden . . 
Slap'loffen. . . . 

Krukjes 

Echte witten, . . 



Zeeuwsche witten. 
Munster schen. . . 



Jelte Gabes. 



Beverdschen 

Kruiper- Beoerdschen 

Breemscken 

Noordmannen. . . . 
Rood'Nokjes 

Rood'Kientjes. . . . 

Rooden 



Blaauwen,, 



Steenwijkers, 
fVolkafnmers. 



Bommelschen.. . 
Bieremer geelen 
Schotenscnen, . 



Kleur van den Aard- 
appel 



Geel. 
Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 
Licht geeL 

GeeL 
Idem. 
Idem. 
Idem. 
Idemw 
Idem. 
Idem. 
Idem. 
Wil. 

Idem. 

Geel. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Licht geel. 

Geel. 

Wit, met donker roode 

spruitgaten. 
Wit, met licht roode 

spruitgaten. 
Rood. 

Blaauw. 

Licht geel. 
Donker geeL 

GeeL 
Idem. 
Idem. 



Hoedani^eidvj 
Aardappel 



Boter week. 
Wat weekachl 

Stevig. 

Fijn droog. 

Tamelijk digt. 
Los. 

Vast 

Idem. 

Idem. 

Los. 

Vast 

DJgL 

Idem. 

Idem. 

Fijn digt. 

Grof digt 
Aan de 'losse 1 
Idem. 

Aan de digle | 

Idem. 

Los. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Digt 

Los. 
Digt 

Los. 
Vast 
Stevig. 



Digitized by VjOOQIC 



19 



VnOESLAOT) YEKBOUWD WORDEN. 

OEID, VOBlt, BLAD EN BLOEM.) 



r 



ft den Aardappel. 



Kleur eo Yona vtm de 
bladeren. 



Kleor Tan de 
bloemen. 



9ff BFOOl* 

lüiiL mi grootte. 
^^ midd. van 



i^ Tan grootte. 
i^Foiid, groot 



-9 1» » , 
'^jsroot Tan stok. 

k^ Tan grootte. 
P«ot 

iTMi grootte, 
^envg, knor- 
ic^aTan stok. 
^^crpig ^ knor- 
cnwfL 

t lange , dSepe 
^a , groot 
R, diepe spral- 
'•ireot 
ntt. van grootte. 

«ersfoot 

ÏTDot 

>>U. Tan grootte. 



**apig 

■ruitte. 

!i Imonag , midd. 

grootte. 

froot Tan stak. 

K, kaenig.nadd. 

trootte. 

?T0OC 

^dd. Tan grootte. 
mj groot 



Rondbladig, iels Kcbt Tan 

kleur. 
Stooip-ronde bladen » gras- 

Sroeo. 
Puntig blad , licbt groen. 

Bondbfctdip, gew. groen. 
Langwerpig rond, donker 

groen. 
Rondbladig, gew. groen. 
Rondbladig, gew. groeiL 
Lang en breed Tan blad. 
Iets scherp. 

Rondbladig, fijn Tan laf. 
Rond Tan blad. 
idem. 
Uem. 
Lange bladen , licht Tan 

kleur. 
Idem. 

Puntig Mad. 

Ideau 



Scherp puntig, bleekgroen. 

PanHg, wM donker Tan 
kleur. 



Puntig blad. 

Idem. 
RondbfaMKg. 

Rond Tan blad , gew. groen. 



WM. 
WiL 
Licht blaauw. 

Lichl Rood. 

Rlaauw. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Donker blaauw 

Idem. 

Liokl blaauw. 



Rood. 
Idem. 
Idem. 

Licht rood. 
Wit 

Donker blaauw. 
Licht rood. 

Blaauw. 



Digitized by VjOOQIC 



20 

•^ De aardappelbouw is voor een groot gedeelte van Friesland 
van het hoogste belang. In het zuidel(;'k gedeelte van deze pro* 
vincie schijnen echter de gronden het m«est geschikt te zijn vooi 
groenland , zoodat er weinig of geen bouw wordt gevonden, k 
het oosteé'ke deel vindt men zandgron<kn; aldaar heeft mei 
zich vooral in de laatste jaren op de aarXppelteelt toegelegd ei 
zulks met goed gevolg ; omdat de ziekte gewoonlijk niet zoo erj 
op het zand als op de klei heeft geheerscht. — De oostelijke hoel 
van Friesland heeft veel overeenkomst met Drenthe , en hetgeec 
in die provincie van de aardappelteelt kan gezegd worden, ii 
ook hier van toepassing. — Wat het Noorden en Westen w 
Friesland aangaat, daar treft men bouw- en' groenland bij af 
vrisseling aan. —- De grietenijen Menaldumadeel ^ Franekeradeel^ 
Barradeel^ HBildt^ Leeuweradeet ^ Westdongeradeel en Oost 
dongeradeel^ bevatten menig dorp, alwaar de inwoners groeten 
deels of gedeelteUjk hun bestaan in de aardappelbouw zoeken 
Onder anderen Berlikum oï Bel&um , bekend als de plaats, welkï 
in Friesland de beste aardappels oplevert. Het spreekt echtei 
van zelf, dat er vele aardappels voor BeUeumtners verkocht wor- 
den, die nooit op de plaats, waarvan zij den naam dragen, ge* 
weest zijn. Ook is het niet minder eene zekere waarheid^ 
dat er behalve Belkum nog^ andere plaatsen zijn , waar goed« 
aardappels groeijen, ja die niet voor de Belkummers behoeven 
onder te doen. Dit moet echter van Belkum worden gezegd, 
dat de grond er zeergeschikt is voor de aardappelteelt, en voord 
ook om er vroege aardappels te bouwen en de Belkummers ei 
alle vlijt aan besteden. Jammer voor dat volkrijke dorp , dal 
velen van deszelfs ingezetenen in de laatste jaren , door het mis< 
lukken van den aardappel, slagen hebben ontvangen, die ze moei 
jelijk weer zullen te boven komen. — Niet oneigenaardig hoorde 
de verslaggever de Belkummers eens vergelijken met de nijver* 
bijen, die met allen ijver den honing verzamelen , welken de eige; 
naars hun vervolgens ontnemen door de hooge huuren der landen 

In vroegere jaren werden hier , in den eigenlijken aardappel- 
hoek, slechts e^/* soorten van aardappels verbouwd, als: 

Voorvroege of zomer-aardappels ^ Poepen (No. 3) en Stoel* 
mattere (No. 6) en 

Voor late of winter-aardappels ^ de geele of Friesche geew 
of echte Friesche geele (No. 7), de witten of echte witten (No. WJ 
en de Zeeuwsche witten No. 16. — Maar toen voor een 20 jaai 
ongeveer de zoogenaamde Krol of Krul kwam of liever meeï 
algemeen werd , begon men reeds andere soorten te zoeken. -^ 



Digitized by VjOOQIC 



21 V 

De irol is e«ne ziekte , die zioh aldus yertoont : De frisaehe 
Ueor ferdwijnt van het lof, de bladen krimpen zamen , de groei 
is TcrdweoeD en de planten blijven den gebeeien zomer kwij- 
KD. Deze zidLte is niet zoo algemeen als de aardappelziekte 
Toor eeoige jareo ontstaan ; maar kan ook nu nog soms geheele 
akkers Terderyen, zoodat ze weinig of niets opbrengen. — De- 
vk9t heerseht inzonderheid in de StoeimaUers, — Doch vooral 
E het getal van verschiUende soorten van aardappels , die hier 
i«rtNMiwd word^i vermeerderd, sedert de alom bekende en alom 
100 gevreesde ziekte, de akkers heeft geteisterd. 

Voor vroege- of zomer-aardappels worden thans gebruikt de 
m tente soorten op de tabel voorkomende , en van deze het 
Meit de Poepen en StoelmalUrs en bij sommigen ook nogal 
^ Mwitie»; hiervan schijnen twee soorten te bestaan, daar ze 
>ao eenigen voldoen en aan anderen niet — De verslaggever 
einaar ééiie soort, die hem best bevallen; en wel wil h^ van 
ie inais)es in het algemeen gelooven, dat ze beter op het zand 
^ op de klei te huis behooren. Over de andere soort wordt 
KsUugd, dat het eene eind van den aardappel wel goed is; 
Biar bet andere eind stijf of glazig. De Boiergeeien schijnen het 
sptmfigst klaar te kunnen komen; maar zij zijn boterweek en 
Biet lekker van smaak. leto beter zijn de Negenweekëchen {door 
KKnflrigen ook wel Busschers genoemd); doch ook hiervan schQ- 
MD twee soort«k te wezen, welke op de tabel de aanslag geven, 
B de kolom van den vorm van den aardappel, slechts in ^(7(?/e 
a kkine onderscheiden heeft. De groeten moeten minder van 
<^xijn, de kleinen bevallen den verslaggever vrij goed. Wat 
^Salade-aardappel eindelijk betreft, de verslaggever kent den- 
uireB niet anders dan bij name. 

Be overige vijfentwintig soorten , op de tabel geplaatst, zijn de 
^ of ffin/er-aardappels. De onder no. 7 vermelde Friesche 
'^ zijn eigenlijk de ware Friesche winter-aardappels. — 
T^ üe Friesche geelen behooren ook de zeven volgende soor* 
^ Met de krol werd die onderscheiding vooral gemaakt , vol- 
fCM het gevoelen van den eenen was het eene soort , en volgens het 
Stvoeien van tea ander, was het andere soort het beste tegen 
^ aekté bestand. De verschillende grond zal er echter het 
liJM ook wel toe hebben bijgebragt Sedert de bekende aard- 
^PPebiekte heeft geheerscht, zijn echter die Friesche Geelen 
^ >if no. 7 tot en met no. 14 bijna geheel verdwenen. Hier 
^ ötar wordt er maar een betrekkelijk klein hoekje mede ge- 
^ co al is het al eens dat ze op het beste gelukken, dan heb* 



Digitized by VjOOQIC 



22 

ben ze nog, volgens hel gevoelen van deskundigen, den sinai 
van vroeger niet meer; ofschoon de verslaggever moet erke 
nen» dat hij ze den voorgaanden winter nog uitmuntend heeft g 
had. — EcfUe toüten en Priesche teuten^ onder no. 15 en 1 
opgegeven , vindt men nog zeldzamer, -r- Voor het tegenvrooi 
dige worden er voor late- of winter-aardappels meestal geft>oafi 
Munsterschen no. 17 , Roodkienffes no. 24 en Sieenuifken w 
27 en van deze bevallen de Munsterschen over het algemec 
het beste , als nog al tegen de ziekte bestand en vrij goed Vfl 
smaak ; alhoewel op verre .na niet kunnende halen bij de FH 
sche geelen. — Mogt de verbouwing van die laatste eens wedf 
gelukken, zulks zou welkom zijn voor rijken en armen. — ï 
rijken zouden weder hunne tafels kunnen versieren en hnmM 
smaak kunnen streelen met die kostelijke vracht , welke sij thai 
bijna voor geen geld, en nooit zoo goed als vroeger, kunM 
magtig worden ; en de armen zouden voor weinig geld niet allee 
hunnen honger met eene smakelijke en gezonde spijze kunne 
stillen : maar ook daardoor deelen in het genot van eene vrucht 
die zekerlijk onder de lekkerste kon gerangschikt worden , welt 
de Provincie Friesland voortbrengt. 

In vroegere jaren werden die Friesche geelen meenig male 
verkocht voor 50 et. en daar beneden (per korf, 4^ Ned. mu^ 
terwijl ze thans van 2 tot 6 guldens opbrengen en dan w 
altijd minder van deugd en smaak. 

Men lecht zich in deze streken in de laatste jaren vooral te 
om de aardappels vroeg te hebben , niet alleen de zoma< mal 
ook de zr/;i/^-soorten en zulks inzonderheid om de ziekte 
want zoodra deze invalt is het met den groei gedaan. Zijn n 
de aardappels tot eene zekere rijpheid gekomen als ze door d 
ziekte worden aangetast, dan zijn de zoogenaamde blanken c 
onbedorvene aardappels beter van deugd. — De grond vocf 
de aardappels wordt hier nagenoeg geheel gehakt , dat is , omge 
spit en de aardappels worden gezet in gaten met een stok ge 
maakt; hebbende dan, wanneer ze gezet worden, reeds sproi 
ten van eene halve tot eene heele Ned. palm. — Om deze sprd 
ten te verkrijgen , worden de aardappels in korven gefrfaatst 
en deze in eenen kelder gebragt , alwaar dan door vuur de noo 
dige warmte wordt gegeven. — Sommigen zetten ze ook weliJ 
de buithuizen (koestallen); doch zulks gebeart echter alleendooi 
hen, die geene geschikte kelders hebben, omdat dit op verre n< 
zoo goed niet is, naardien de te groote warmte aldaar de sprui 
ten spiHig doen worden. 



Digitized by VjOOQIC 



DRENTHE. 

Versh^ van dea Heer h. dookekbos , President Tan liet provin- 
3iil kotiieslaiir Tan Drenthe, Schoolopziener in het Tieitie dis- 
riet 6B PredikAnt te Elooêlerveen en Hykersmüde» 
1*. De bUuoiwe soorten yan aardappels worden 't meest in 
!nffldie geboawd. Onder deze zijn donkere en lichte, alsmede 
To^^ , ofeehooD ik geloof, dat de meerdere of minder don- 
Utre of lichte klear afhangt, van den beteren of slechteren 
• tTocid: want de donker blaaowe zijn meestal kleiner en dus min- 
itt ontwikkeld wegens den schralen bodem. Men onderscheid ze 
I TijQs inziens het best in vroege en winterblaautce. Ook worden hier 
I B^ roode geboorwd ^ alsmede wiüe: maar niet zoo algemeen, zijnde 
i^ viUe meestjd een grover soort, geschikt voor beestenvoeder, 

Ior.nl ook omdal ze grooler van stok zijn. 
t. Wat den osHFang betreft, zoo zijn de blaauwe ongelrjkvormig 
:.Qder ballen van drie tot zes nederlandsche duimen in diameter; 
[ -tToodej daarentegen, over het algemeen meer rond , nagenoeg van 
>ieifde grootte , doch de vciUe meestal grooter van stuk. De kleur 
'2iï de blaauwe is eigenlijk meer paarsch. — De hoedanigheid 
t" zeer verschillend: de biaauwe zoo vroege als late, bevalten een 
\fi meel en zijn zeer smakelijk, dit is ook wel het geval met 
^ raodt f vroege roode ken ik niet) die vooral in het voorjaar 
^nakdijker worden, zij ontkiemen dan ook niet zoo sterk, als dit 
'H geval met de blaaawen is. 

•i*. De bloenieii komen in kleur met die der bolleo overeen : 
'«tte, roode en blaaowe bloemen; vooral verdienen de blaauwe 
urdappeb meer den naam van wege de bloem , dan van den 
^•iappel, die gelijk gezegd is, meer naar het paarsche overhelt. 
*•. De wijze, waarop ze gepoot worden, laat veel te wen- 
^^ën over. Over bet algemeen werpt men ze achter den ploeg 
^<it vore: dat is zeker de gemakkelijkste maar ook de slechtste 
f^aier. Alleen hier en daar begint men op eene betere wijze te 
^tódeiai, door eerst den grond te bewerken, hetzij met den 
I^^g , of hetgeen aog beter is , roet de spade , terwijl men dan 
^^A^rna met den piontstok of spade de aardappels in den goed 
^^ttkten grond brengt 

la Drenthe vindt men zandgrond , en daarin groeijen de 
««dappdhi zeer goed: ik acht Jiet de lekkerste Ie zijn, die ^ 
?o«d zipi in een' zandgrond, gemengd met veen en leem. — 

Ik heb geene melding gemaakt van al die brjsoorten , welke 
^^^ns overal in Dreolhe gevonden worden, vooral sedert den 



Digitized by VjOOQIC 



24 

üjd dat de aardappelziekte beeft geheencht : als daar ziJD rood 
en wiUe mmjes^ keuUche ballen ^bUekfooden^ blaauwkiemeni 
roodkiemen en negenwekers ^ welke laatste evenwel vroeger reedj 
in Drenthe bestonden, zijnde een vroege witte grove aardappel^ 
gebjk staande met, en missobien wel betxelfde soort als, de icÜU 
waarover ik reeds gesproken beb, alleen met bet onderscbeid^ 
dat deze eene vroege , de andere eene late soort is. 



OVERIJSSEL. 

Verslag der versobillende afdeelingen der Overijsselsobe maat- 
scbappij van Landbouw, Tuinbouw en Veeteelt, door welwil- 
lende medewerking van den Heer Mr. i. a. van rouen , Lid van 
de Eerste Kamer der Staten-Generaal en Voorzitter van genoemde 
Maatsobappij , te Zwolle. 



I. 

AfdeeUng Steenwijk, mei inbegrp van hel Kanlon VoUeohove. 

In bet^anton Sleenwijk worden de navolgende soorten van aar- 
dappels bet meest verbouwd. 

lo. Vroege Soorten. 

a. Mvjkjeê , geel van bast, meestal langwerpig van de grootte 
en vorm van tuinwortels , welke men met den naam van duimpjes 
bestempeld ; zij bloeijen niet en bebben gekookt insgelijks eene 
geele kleur. 

b. Blaauwleden^ bebben eene geele bast, zijn rond van vorm eo 
in de leden eenigzins blaauw. De bloem is ligt blaauw. Wan- 
neer zij bunnen volkomen wasdom bereiken en op goeden grond 
staan , worden de knollen ruim eene balve N. once zwaar. 

c. Negenwekers ^ geel van bast of scbil en van vleesoh, de 
knoppen vallen af eer dat zij opengaan; zij worden gewoonlijk 
hier gerooid, zoodra zrj de grootte van een boenderei bereikt beb- 
ben. Wordt dit soort rijp , dan krijgen de knollen op goeden grond 
eene zwaarte van 1 tot 2 N. oneen. Zoowel blaauwleden als 
negenwekers zijn, wanneer zy hunne volkomene rijpheid erlangen, 
grof en niet smakelijk, behalve in het voorjaar van Mei tot 
aan de nieuwe aardappels. 

d. Bruhislammen, de struik dezer aardappels is van onderen 



Digitized by VjOOQIC 



25 

«enigziiis bruin ?ao kleur; zij hebben eene gele schil en zijn 
ook geef tod vieesch ; de aardappels hebben de grootte van een 
doiyeo- eo boenderei ; de bloei is licht violetkleurig ; zij dragen 
zaad. 

2b. Late Soorten, 

c Roode Zeeuwsehe ^ alhier dus genaamd, omdat zij uit Zee- 
bd zijn aangevoerd ; meer algemeen zijn zij onder den naam van 
BetuuKobe bekend. De knol kleurt uit den rooden , de knoppen 
islieD af eer de bloei ontluikt Het vleesch is geel van kleur, 
loe aardappel is grof van stuk; indien zij ruim en welig staan 
tereikeo sommigen de zwaarte van 5 oneen. Uit dien hoofde 
«orden zij op niet te welig land , digt bij elkander , geplant , om 
BKoe te groote knollen te maken. 

If. Winiergeien^ die wit bloeijen, geel van bast en van vleesch 
a nuddehnatig van grootte zijn ; deze dragen zaad. 

c RoodUdjes , geel van bast met eene roode kleur in de leden ; 
q hebben eene violetkleurige bloem , die wat donkerder is dan 
fc der brainstammen. Zij zijn rond van vorm , laden sterk , 

ur zijn matig van grootte. 

i Engeifche, geel van bast en vleesch; indien het soort 
■nrtf is , brengen zij geen bloem voort , maar laten de knoppen 
*leo voor dat de bloei ontluikt. Zij ontaarden ligt en bloeijen in 
■derscheidene kleuren. Deze bloeijers leveren vele poters, ter- 
^ het zuivere soort bijna geene poters oplevert , en daardoor 
*deze aardappel hier op eene enkele uitzondering na geheel ver- 
>>3terd. De zuivere Engelsche aardappel bereikt hier wel eens 
^zwaarte van i\ tot 2 Ned. oneen. 

t* Vale rooden, eene ronde, bleek roode aardappel, waarvan 
(vee soorten: de eene is geel, de andere witachtig van vleesch. 
to soorten bloeijen violetkleurig, zij bereiken eene zwaarte 
^ 5 lot 7 Ned. loden. 

f> KeiUsche dotten , eene bleek roode , ronde aardappel , die 
l^cKwüte bloem heeft; het loof is grof, het vleesch geel. 



^ hd Kanton VoUenhove worden de navolgende soorten meest 
!Md: 

!•• Vroege Soorten^ 

^ Negenwekert. 

^* Vroege geten^ die wit bloeijen, rond van vorm en geel 
*ttbast zijn. 



Digitized by VjOOQIC 



2'. Late Soorten, 
a- Winter gelen y die uit den vioietten bloeQen , rood van vori 
en geel van vleesch zijn. 
b. Vale Hooden , vroeger beschreven. 
Van de vroege aardappels worden in het kanton Steenwij 
de bruinstammen thans het meest geteeld , omdat zij d iet zee 
gevoelig voor de ziekte eo zoo wel vroeg als laat smakelijk z^ 
Zij bevatten, volgens een e hiergenomene proef, 20 pet. meel. 

Onder de late soorten worden de Zeeuwen veel geteeld , orodi 
zij wel schudden en zeer ongevoelig voor de ziekte zijn. Maa 
sedert een paar jaren worden deze zoowel als de Eogelsohe doo 
de Vale rooden en Keulsohe ballen verdrongen, omdat deze bete 
van hoedanigheid zijn, en insgelijks niet veel hinder van de ziekt 
hebben. 

Alle deze soorten tieren hier zoowel op ligte als zware groadei 
De roode Zeeuwsche en de Blaau wieden willen best op ligten grom 
De op zwaren grond geteelde aardappels zijn eehter beter va 
hoedanigheid dan dezulke welke op üglen grond gegroeid zyi 
De wijze waarop de aardappels alhier in bet groot geteel 
worden , laat in het Kanton Steenwijk veel te wenscheo over 
omdat de gronden meest niet diep genoeg losgemaakt worden 
en men bij h'et leggen achter den ploeg, de gewone wijze va 
planten , de aardappels in de voor legt , zoodat zij op den vaste 
grond vallen. In hel kanton Vollenhove daarentegen , ploegt mei 
bet land zoo diep mogelijk met drie paarden om , en zet de aard 
appels ter halver diepte der voor , zoodat zij van onderen losse 
grond houden. 

Aan deze betere wijze van bewerking is het dan ook welli| 
toeteschrijven , dat de oogst, in het land van Voüenhove, in h^ 
algemeen ruimer uitvalt dan in het Kanton Steenwijk. In beid 
Kantons worden de 'aardappels met de egge en later met d 
handhak schoongehouden ; het aanploegen met den gewonen pioc 
of met een aanaardploegje is niet in gebruik. — Eeoigen planle 
de aardappels op bedden , en vullen dezelve aan met de aard 
uit de tusschenpaden. Vele die deze wijze van bewerken beproel 
hebben , beweren daardoor eenen ruimen oogst te verkrijgen. 

Dergelijke proeven in dezen zomer door twee landbouwers g( 
nomen, zullen nader bewijzen, in hoeverre deze laatste wiji 
van teelen de voorkeur verdient. 

De Secretaris der afd. Steenwijk, der Overijsi 
M.jaiscli. van Landbouw, 
l\\a8 geleekend) A. H. VOETELINK. 



Digitized by VjOOQIC 



27 

11. 
Afdeelmg Kampeo. 

in de uitgestrektheid dier Afdeeling worden de navolgende soor- 
Vs na aarëappeU het iReest in het groot verbouwd , en welke 
^MT rang Tan Tijpwording deze zijn : 

Oe eerste soort dan zijn de Vaaaenaars^ bet loof is licht van 
F ar , met groote bladeren en grove stronken , de bloem wit , de 
\^ pof en groot Tan stuk en laden zwaar. 

Daarop Folgen de NegenweÈerg , hiervan zijn twee soorten , 
}^ eene hlaanw met witte kiemen en licht blaauwe bloemen, 
andere soort i» wit van bloem, een weinig fijner van loof, 
Ti^e iets kleiner en ronder van knol , beter van smaak dan 
:- Vaasenaars, ook zwaar dragende; dit soort en het ecrstgen. 
r ^ licbt geel van knol , doch niet zoo fijn als de daaropvolgende 
/ ^fn ^ zijnde mede wit van .bloem, hebbende eene langwer- 
-r knol eo dragende sterk. 

Urze drie iMïvengen. soorten zijn hier bekend als de vroegste , 
:> m het b^n van Junif zijn reeds de Vaasenaars bruikbaar ^ 
'^\^ de andere beide soorten acht of veertien dagen later aan- 
^ ^-én. — AUe deze b. g. soorten zijn zeer onderhevig e^an ziekte 
' Hioetem dien ten gevolge zoo spoedig mogelijk worden gerooid. 
biarop Tolgen in rijp wording: 

'** Sleenöerger^ een middelmatige groote en ronde aaidappeU 

^ geel, vroeg meelig licht blaauw van bloem en goed dra- 

-k; daarop volgt de Kamper of Kleine gele ^ fijn van loof 

't üchtpaarsche bloem, klein en rond van knol; dezeaardap- 

'^^ *a van de hier bekende soorten de fijnste en smakelijkste van 

^■^. doch ivordt tegenwoordig bijna niet anders d^n in het kleine 

'"^wowd , uithoofde dat er op de Vroege Muizen na , geen soort 

^' welke vztïeger en meer door de ziekte wordt aangegrepen. 

^ oodervinding der laatste jaren heeft het doen zien^ dat van 

^^^ Telden er bijna geene waren verschoond gebleven , en 

■^ zwart en bedorven zijn geworden , doch dat men ook vei- 

"^ B^ vooronderstellen , dat, wanneer wij van de ziekte bevrijd 

^>«i worden, er geen soort zal zijn , van welke weer meer zul- 

^ ^ezei worden, uithoofde der uitmuntende deugd die deze 

^^ bezit, iadende overvloedig, fija van smaak en als vroege 

'^/e wioteraardappels bruikbaar. 

>^oe^tr bestond hier eene soort aan deugd en hoedanigheid 
^é^ Kamper Gelen gelijk: 
^i!*{£ of Rauu:ta^i^^ genaamd, geheel ruw en LarsUg van schil , 



Digitized by VjOOQIC 



28 

paars van bloem , hoog van loof en spits van blad , de knol zuive 
geel , doch de omstandigheden der laatste jai^en hebben dezelv 
hier^ met uitzondering van eenige kleine akkers oa, geheel doei 
verdwijnen. 

Thans volgen de Rijsselaars en Pruisenaars ^ twee soorten 
bijna gelijkvormig aan elkander, hebbende paarsche bloemen ei 
tamelijk ronde, licht gele en groote knollen, dragende sterk 
beide voorden gebruikt voor zomer en vnnter , zijnde reeds goe 
hsXï Augustus^ doch worden het meest gerooid in Ociober. D 
R\isselaar is zeer onderhevig aan de ziekte, waarom de Prm 
senaars veelal in hunne plaats worden gezet, als door de oi 
dervinding bewezen zijnde , dat de ziekte hun niet zoo ligt trefl da 
deze ; en dat alhoewel het loof even als dat van de andere soorte 
wordt aangedaan , de knol toch tamelijk zuiver blijft. 

Op deze soorten volgt, ofwel gelijktijdig met dezelve is de Blacmi 
bonte ^ deze heeft een* donker blaauwe bloem, een' ronde klein 
knol, en is rood van kleur. Deze soort wederstaat de ziekte tamelrj 
wel , is een lekkere aardappel van smaak , doch tegen het einde va 
Maart vallen er plekken op^ zoo dat men ze dan dient gebruil 
te hebben , verliezende na die maand veel van haren smaak. Thai 
volgen als wintersoorten de Ho^es gelen ^ [Heter Berends gi 
ten en de Oudewijten^ deze drie zijn zeer goede doch geen 
iijne aardappels, hebben tamelijk groote ronde knollen met paai 
sche bloemen, grof van loof en goed dragende, even hU^^Chn 
missie roode^ zijnde een middelmatige ronde aardappel, roo 
van schil met zware roode bloem en hoewel niet 6jn, toch t^ 
meiijk goed van smaak , niet veel aan ziekten onderhevig eo goc 
ladende. Thans moeten wij nog melding maken van de Keulscl 
ballen^ zijnde 'een grof soort en hebbende de grootste knoll^ 
die hier verbouwd worden. De aardappels zijn licht groen van lol 
met witte bloemen en zeer sterk dragende , doch tevens zeer oi 
derhevig aan ziekte. Hoewel grof, is deze aardappel zeer smi 
keiijk in de maanden Februari en Maart , als zijnde dan zei 
meelrijk en goed te gebruiken. 

Al deze soorten worden hier in den omtrek in het groot i 
klein verbouwd. De verbouwing in het groot geschied gewooi 
lijk op knollenland. Dit land wordt voor den winter omg 
bouwd en zoo mogelijk in het voorjaar driemaal omgeploe| 
en dan gemest. Wanneer het dan in orde is, worden de p 
ters in April en Mei gezet, in het laatst van Mei gescbi 
feld en gehakt, en vervolgens schoon gehouden. Deze is \ 
gewone w^ijze waarop hier de aardappels worden gepoot \ 



Digitized by VjOOQIC 



29 

befcaoddd, terwijl meo londer on^lukken op deze behandding 
eta goede oogst kaa te gemoet zien. 

Op versduIleDde grondeD worden al deze soorten verbouwd 
a B het dos niet bepaald optegeven , welke gronden de beste zqn, 
daar bet eme jaar de ziekte op de klei, het andere op het zand 
■valt; doeh in gewone jaren, toen men de ziekte niet kende, gaf 
Deo aan de kleigronden de voorkeur. 

Namens het bestuur der Afd. Rampen der Overijs- 
selsche Maats, ter bev. van Landbouw enz. 
(was geteekend) J. P. A. VAN DIEREN Sect. 



IIL 
AfdeeÜng Deventer. 

Van de vroege aardappels houdt men hier voor de beste de 
^em lVekert\ deze groeijea zooals de naam aanduidt spoedig, 
^ aardappel is een weinig geel en rond , schiet zeer in het loof 
co bloeit ücht paarsch. 

Onder de latere soorten behooren tot de meest gezochte de 
(•ogenaamde ZandêPÓloeffens ^ die wel knoppen maar geene bloe- 
voortbrengeo. Deze groeijen lang in hel loof, en brengen 
gelen, redelijk grooten aardappel voort, met holle kuilen. Ver- 
de Keulsche bollen , deze hebben eene licht roode schil , 
M gekookt zijn zij geel , bloeijen geheel wit en hebben eenen 
!|bt rondeD knoL — Nog wordt hier veel geteeld een geel soort 
^ aardappels die men Melhusalemsche heet; deze zijn wit 
\^ MibeD blaaawe bloemen , de vrucht is rond. Deze vier soor- 
1^ vordeo in de omstreken van Devenl&r het meest voor den 
^aodd geteeld. Voor eigen gebruik en minder in het groot, 
jWeft men nog MutKf'es en Roodkvü^es. 

' Goede zwarte zandgrond en gemengde grond wordt voor de 
"•rdappeheelt het meest geschikt gerekend , doch men kan haast 
|>>(S8ai) dat zij op alle gronden geplant kunnen worden, ten 
|*inste zoo die niet moerassig zijn. 

' De gewone wijze van poten is , na dat de grond goed geploegd 
'<i gemest is , achter den ploeg van elkander op een voet afstands. 
1^ rijcoboaw komt hier ook meer en meer in zwang, de planten 
worden dan twee of drie malen , met eenen daartoe bestemden 
ptoeg, aaogeaard. Deze wijze van verbouwen levert voornamelijk 



Digitized by VjOOQIC 



so 

groote aardappels op. Zoo wij ons echter niet bedriegen is di 
smaak niet zoo goed. 

Namens het Bestuur der Afdeeling Deventer^ Tan d< 
Ovcrijsselsche Maatschappij ter bevordering Tan land 
bouw, tuinbouw en veeteelt. 

(was geteekend) G. DUMBE, Secret 



Afdeeling Almelo. 

De hoofdverbouw der aardappels is hier, de zoogenaamde 
RuwschU^ welke op alle gronden groeit, doch het best en sma 
keüjkst op eenigzins zwaren zandgrond; de bloem is onaanzienlijk 
zijnde vaal met eenen roodachtigen tint (lila) , de aardappel il 
wit geel , regelmatig rond , met niet veel kiemkuiltjes , ruwachti( 
van schil, waarvan zrjn naam, is niet zoo vatbaar voer d( 
ziekte als alle andere soorten , waardoor deze hel hoofdverboui^ 
is geworden, zijnde tevens zeer smakelijk. 

De overige soorten, welke er in menigte bestaan, worder 
echter altijd in geringe mate geteeld, en zijn den verstaggevel 
alleen bij name bekend, zooals Muisjes^ Domer^ (Kchtrood)Aj(^f 
(een gladde witte) Oldenhiirger^ (blonde) Roodkuiltjes^ eni. enz 
Als vroege, wordt hier over het algemeen de Negenweeksohe ^ 
een grove, groote en vooral na Augustus smakelooze aardappel 
gebruikt. De ziekte woedt hier (20 Aog. 1851) hevig, doch is mei 
de sterke droogte , in de laatste dagen , weinig voortgegaan ; éé 
knol is over het algemeen nog zuiver, doch op de klei en wef< 
gronden zijn eenigen aangestoken. 

(was geteekend) H. ENGELS. 



GELDERLAND. 

Verslag van den Heer Dr. j, wttewaall, te VoorsL 
Op het zand , zoowel in het Graafochap , op de YehiTr^ als aan 
den IJsseloever worden meest verbouwd: 

L Negemcekers^ een grove aardappel met weinig kiemoogen ^ 
doch die vóór de ziekte tot «rijpheid komt , evenwd worden 



Digitized by VjOOQIC 



31 

deknoUca steeds meer en meer aan de roUiekte onderherig. 
AJb No. 3 geMt /S, dan geldt deze soort f \^. 
1 Bkekroode^ een tosschensoort Tan vroege en late. De aard- 
appel is kleurig , doch gekookt zrjn zij onaangenaam bleek 
Tan kleur. DezeKe wordt bijna door de ziekte niet aangetast 
^ Ba4iksche roode vfordi in de omstreken van kruhtm Keuiêche 
bollen genaamd. Een zeer goed soort, dat veel aftrek naar 
Bolland en Friesland vindt, en zich in de bewaarplaatsen 
goed houdt. Deze zijn de soorten welke nu bijna uH- 
sluitend geteeld worden. Men begint zich thans ook op eeoe 
soort van late gelen toe te leggen , omdat de gele soorten in 
den Friessdien handel meer gewild zijn , doch men loekt 
Bog naar de beste soort. 
Men poot hier de aardappels over het algemeen dtgt , op ligte 
^Mien op een voet afstand, op vruchtbare gronden 1{ voet. Het 
lutst van April is thans de gewone tijd , zelden nog in Mei. De 
*n>ege soort m *t begin van April. 200 tot 300 mudden worden 
^ per bonder verkregen. Op de Veluwe en in hel Graafschap 
* de opbrengst meestal geringer. 
^6ér de ziekte bestond er geen handel in aardappels op zand* 
Poaöen gegroeid. Sedert heeft zich deze handel zeer uitgebreid , 
9 worden er langs den lissel eene groote hoeveelheid schepen 
*dc bevracht. 

Verslag van den Heer Dr. w. c. h. stabimg te Boekhorst^ brj 

Vroeger voor de ziekte bepaalde zich de teelt voor den ban- 
^1 oitshntend tot de kleilanden, langs de groote rivieren, met 
"^zoodering van die langs den IJssel^ doch thans heeft men 
^ ook op de zand- en zavelgronden , vooral in de nabijheid 
^Zuiphen^ Arnhem^ Niimegen en andere steden, op de- aard- 
"PPcIkniw gaan toeleggen , en worden dezelve bij duizende mud- 
^ naar Holland afgeleverd. De handel die op de kleilanden 
^ paar jaren geheel stil gestaan' had, is thans echter weer 
•wieofijk , vooral te'Tïe/ en te Culenborg. 

Bepaalde soorten , bij de honderde namen, en de verschillende , 
**>roiider dezelfde verscheidenheid telkens weder voorkomt, 
^ja BioeTJelijk weder op te geven. 

^^ het algemeen echter bestaat de teelt om Tiel en Oiüen- 
^i 'm Vroege , Wolkammers en Geelballen , die de vroegere 
***algeroeene Zeeuwen^ geheel en al vervangen hebben. 

b de omstreken van Zulphen i en algemeen langs den //f «e/. 



Digitized by VjOOQIC 



32 

zijn het sedert de ziekte, bijna uitsluitend de Negenwe&ers die 
men verbouwd, eene vroege soort, die niet dan bij ontaarding 
bloeit y en volwassen zijnde, groote, ronde, geel-witte knollen 
voortbrengt, gewoonlijk poot men dezelve in Maart en worden 
zij in Augustus gerooid , om dan veelvuldig voor geplante kool- 
rapen plaats te maken. 

Voor de iate aardappels , de eigenlijke handelswaar , zijn mede 
genoegzaam uitsluitend, de Baaksche rooden^ de gewoonlijk 
geteelde, een ronde, roode, tamelijk groote aardappel , met wit- 
ten bloesem. 

Deze soort zijn met de voorgaanden bijna de eenigste , die mee- 
lig is gebleven y terwijl door de ziekte alle andere sporten in 
deze streken , glazig en stijf geworden zijn ; zoo zeer zelfs dat 
de NegenweAers en Baaksche rooden thans f 2 het mud en 
meer gelden, terwijl voor anderen niet meer dan /* 1,50 ten 
hoogste gegeven wordt, zoo die nog te slijten zijn. 

Sedert 1845 kan men in Gelderland de gemiddelde aardappel- 
oogst op niet meer dan 120 mudden per bunder begrooten , met 
de kleinen misschien op 150 mudden sdiatten , terwijl vroeger 
200 weinig , en 300 eerst een goede oogst was, die echter meer- 
malen tot 400 en 500 mudden steeg. 

Over het algemeen poot men de aardappels jaren aohter een, 
op denzelfden grond. Bij weinigen is die vrucht onder de ge- 
wone vruchtafwisseling opgenomen. Om Gotenborg en Tiet^ 
vindt men dit tot het uiterste gedreven , aangezien aldaar ge- 
noegzaam de aardappels alleen het veld innemen. De benoodigde 
mest verschaft men zich van het vee, dat des zomers in de 
uiterwaarden gaat, en des winters met gekodit hooi gevoed 
wordt, nabij de steden evenwel, zoo als te Zuiphen bezige men 
meer straten drek. 

Op het zand poot men de tiardappels veel in de vore achter 
den ploeg , op de klei meer met pootstokken , waarna de gaten 
digt ge^d worden. Met zeer veel vlijt worden ze een paar ma- 
len gedurende het opgroeijen gehakt met handhakken , hoewel 
men ook hier en daar op rijen poot, en het gewas dan door 
middel der paardenhak aanhoogd. 

De poottijd was vóór de ziekte voor de taten het begin van 
Mei^ dikwijls zelfs na de voederrogge, het begin van JutHJ -, 
nu evenwel van af het midden van Maart tot uiterlijk den éérsten 
Mei, Een diep losmaken van den grond, drie tot vier palm 
diep met den ploeg, gevolgd door arbeiders met de schop, 
houdt men algemeen voor onmisbaar. Hoe vaster de ondergrond, 



Digitized by VjOOQIC 



SS 

hoe oMer ziekte^ is dit jaar wederom treffend bewaarheid ge- 



ZUID-HOLLAND. 

Verslag vao de HoUandsche Maatschappij van landbouw te Roi- 
Mfl», door welwillende medewerking van zijne Excellentie den 
Beere Mr. e. j. ▲. giaaf vah btlahdt, Commissaris des Konings, 

De aardappels die het meest verbouwd worden zijn : 

Onder de afdeeling Westland, als vroege soorten: Slegerhoek- 
!» 1 Graaffes en Keizerinnen , als late soorten : Kromhouten ^ 
^atpkenders ea Wolkammers. 

Onder de afdeeling Dordrecht en omstreken: TweeërHf soort 
^tt rooden^ Wolkammers , GeelbaUen en Zutphenders^ alsmede 
Tfuters^ Noordhoekers ^ Kromhouten en Westlanders, 

Onder de afdeeling Vooirne, Putten en Rozenburg: over het 
%nieen de KorendUkers* 

Onder de afdeeling Haarlem en omstreken : Stegerhoeken ^ 
Iteoei, Graaffes ol Franjes ^ als vroege: Kromhouten y Ro- 
samren of la/e Kromhouten^ Utrechtsche witbloemen of Rood- 
^iftw, Negenwekers, Rooden en Late Friesche witten als Iaat soort. 

De aardappels 5 die uver het algemeen in deze provincie het 
Beest verbouwd worden, zgndus: Kromhouten^ Stegerhoekjes^ 
^sapes en Wolkammers. 

De omvang , kleur en hoedanigheid dezer soorten is : 

De Slegerboeksche , niet zeer groot , rond van vorm , met 
fxtten en bleek van kleur. De smaak is redelijk doch men moet 
u airt al te rijp laten worden. 

De Oraaffes^ ovaal rond, glad en fijn van schil en geel* 
*cb(% van Ideur. De smaak is ^n en goed. Hei is tevens een 
^lanname aardappeL 

De Keizerinnen^ minder rond en geel dan de GraaQes, 
lij zijn overigens ook zeer goed van smaak en duurzaam. 

De Kromhouten^ niet zeer groot, nog al glad en van een 
■Beer of min ovale vorm. De hoedanigheid is zeer goed , vooral 
^ men ze goed laat rijp worden. Zij geven een ruim beschot 

De Zufphenders , Uein van omvang , zijn glad en hebben 
«ene blanke kleur. Zij zijn goed van smaak. 

De Wolkammers ^ langwerpig rond en vol met kiempullen. 



Digitized by VjOOQIC 



84 

blank 9 vast en xeer l^n van smaak. Zij. hebban veel oTere«i- 
komst met de vroegere Zaadzeeuwen. 

Van de hier bedoelde twee6rlei roode is de eene soort groot 
van omvang en donkerrood, de -andere kleiner en licht rood van 
kleur. 

De GeeibaUen zijn klem van stuk , geel van kleur en nog al 
vast, ofschoon minder van hoedanigheid. 

De Trossers^ Noordhoekers en Westlanders^ hebben geene 
bijzondere kenmerken, zij zijn middelmatig van stuk, bloemig 
en blank van kleur. 

De Korendijkers zijn rond, niet zeer groot, blank van kleur 
en goed van smaak. 

De Muisjes zijn zeer langwerpig rond , lijn en goed van smaak , 
geel van kleur. 

De Roozenooren zijn langwerpig en puttig, goed van smaak 
en kunnen lang bewaard worden. Zij zijn zeer vatbaar voor 
de ziekte. 

De Utrechtsche Witbloemen zijn rond , glad en helder van 
kleur , met lichtroode putten , gekookt zijnde kruimig en goed van 
smaak; zij leveren een ruim beschot op. 

De Negenwekers zijn groot van stuk , hebben eene grove schil , 
met weinige, doch diepe putten. Zij zijn rondwan gedaante. Op 
duingrond geteeld zijn ze goed van smaak , op zware kleigrood 
minder. 

De hierbedoelde roode aardappels zijn zeer groot en grof, 
inwendig rood en uitwendig donker paars. Zij zijn zeer goed 
tot beestenvoeder geschikt. 

De Late Friesche witten of Zaadzeeuwen zijn langwerpig, vol 
met putten , fijn van schil , algemeen bekend als de fijnste van 
alle aardappelsoorten. Deze, hoewel vroeger algemeen ,- worden 
thans weinig of in het geheel niet verbouwd , uithoofde van hare 
vatbaarheid voor de aardappelziekte. 

De bloemen dezer onderscheidene aardappelsoorten zijn als volgt: 

De Stegerhoekjes komen bijna nooit in den bloei , anders is 
de bloem vuilwit met een paarsche tint Het loof is rondvormig 
donkergroen en blijfl laag bij den grond. 

De Graaffes hebben paarsche. bloemen en langwerpig blad. 

De Keizerinnen hebben insgelijks paarsche bloemen en don- 
kergroene langwerpige bladeren. 

De Kromhouten brengen paarsche bloemen en ronde geel-groeoe 
bladeren voort. 

Ue Zutphenders licht blaauwe bloemen en gelijken overigen» 
veel naar de Kromhouten. 



Digitized by VjOOQIC 



^ 35 

De fFMammert hebbeo witte bloemen en maken een lang , 
hék geen breed loot 

Oe Tteeeëriff rooden geren donker paareche bloemen. 

De QeeibaUen liebt paanohe bloemen. 

Oe Koorndifkers paanohe bloemen met een geel hart 

Be Mvtffes liehifalaauwe bloeroen en glanzig blad. 

De Utreehlseke wUöioemem^ vuil witte bloemen, welke niet 
^M opengaan. Het loof is dof en neerhangend. 

De Negetiwekers hebben witte bloemen en regtstandig , grof loof. 

fkRöode aardappels paarsohebloemen en digt donkergroen loof 

De grond ter verboawing van elke bijzondere aardappelsoort 
bet best geschikt , is moeijelijk optegeven. 

Oferal en in aile soorten van gronden worden aardappels ge- 
beld; tomgrond , ligte zavelige gronden en behoorlijk bemeste 
mdgronden zijn echter de verkiesirjkste. 

Enkele soorten Yim aardappels , zoo als de Roode en de Wol- 
kaoBBMTS , kunnen op een' eenigzins zwaarderen grond verbouwd 
vorden. Algemeen is het aangenomen ^ dat het goed is , op sohra - 
bk grond poters van zandaardappels te leggen en omgekeerd. 
Zvafe of onlangs sterk bemeste , alsmede lage en moerassige gron • 
^, worden |nun der geschikt geoordeeld. 

De vroege soorten worden meerendeels niet in het groot maar 
tÓDiDatig b^iandeld en op tuingrond geteeld , op akkers teelhoe- 
^ of krochten , omgeven of gedekt door boutsingels , heggen , 
■ven of booten schuttingen , ten einde de planten tegen schrale , 
'iBJdende en koude winden te beveiligen en den groei te bevorde- 
^^ De grond voor deze vroege aardappelteelt bestemd , wordt 
M zand , bagger , darig en krachtige heete mest goed omgezet 
CB doorgewerkt; de grond wordt in eene losse mullige staat gehou- 
(^> ten einde aan de zwakke aardappelstruik in zijnen groei, 
ncB de minste tegenstand te kunnen bieden. 

De vroege aardappelsoorten worden in het Westland gebroeid 
A men gaat daarmede zeer omzigtig en kiesch te werk. De ak- 
^ worden 12 è 14 duim omgespit en de aardappel op reijen 
^ de band , meerendeels reeds met spruiten , geplant. Het 
*ciMonbouden geschiedt met den gewonen schoffel; gewoon- 
^ werdt er driemaal geschoffeld als, ééns voor hetopko- 
<Ka of zoogenaamd over den kop en tweemaal als zij op de 
<^ staan ; de struiken zelf worden alsdan met de hand uit- 
8«wied. De vroegste soorten worden soms reeds in Mei of Junij 
G^^ioid, overigens meerendeels in Jolij en Augustus. 
^ bte aardappelsoorten worden meer m het groot en op bui- 



Digitized by VjOOQIC 



se 

tenlanden of bouwlanden geteeld. De grond wordt daartoe ia 
het n^yaar twee of meermalen ligt en in het voorjaar ééns diep 
omgeploegd. Met de spade of wel met den aardappelpoter wor- 
den er ter diepte van 5 è 6 Rijnl. duim. openingen in den grond 
gemaakt, waarin de poters gelegd worden en die roet den 
Yoet worden digt getrapt. Wanneer de grond goed droog is, moet 
die met de egge goed los en f^n gemaakt worden en verder 
van alle onkruid zuiver gehouden worden. Op sommige plaat- 
sen worden de aardappels achter de ploeg gelegd, op anderen 
maakt men met de hak of spade voren , waarin de poters ge- 
legd worden^ de grond wordt daarna weder digt gehaald en goed 
gelijk geëgd. Wanneer het loof omtrent de hoogte van eene halve 
voet bereikt heeft, worden de planten aangeaard en de grond 
van aHe onkruid goed zuiver gehouden. 

Wanneer de aardappels tot rijpheid zijn gekomen en hei loof 
verdort is, worden zij gerooid en in den handel gebragt, helgeeo 
meerendeels in September en October plaats heeft. 

Namens het Hoofdbestuur voorn. 

(was geteekend) Dg B. GEVERS DEUNOOT. Alg. Secretaris. 



NOORD-HOLLAND. 

Verslag van Zijne Excellentie den Heere Mr. d. i. van Ewuai 
Commissaris des Konings , te Haarlem, 

De aardappelsoorlen die in Noord-Holland het meest wordeo 
verbouwd ; zijn , voor zoo verre de verslaggever heeft kunnen 
nagaan: Steger/weken y Mvi^es^ Graaffes of f)»/!»^*^ als vroege 
soorten: Kromhouten ^ UtrechUche witbloemen of RoodpUfes^ 
Negenwekersy Roozenooren of late Kromhouten en late FrU- 
sche witten als late soorten ; Rooden als veevoeder. 

Omvang kleur en hoedanigheid dezer soorten. 

De Stegerhoeken zijn rond, niet zeer groot, bleek van kleur. 
De smaak is redelijk , doch men moet ze niet te rijp laten worden. 

De Graafjes zijn ovaal rond, glad en fijn van schil, geelach- 
tig van kleur , zeer smakelijk en geven een ruim beschot. Wan- 
neer men ze behoorlijk Iaat besterven kunnen zij lang duren. 

De Muisjes zijn langwerpig, Qjn en goed van smaak, geel van klear. 

De Kromhouten zijn niet zeer groot, vrij glad van schil, de 
vorm is eenigzins ovaal. De aardappel is zeer smakelijk en kan 
lang duren , wanneer men hem behoorlijk rijp laat worden. Hij 
geeft een ruim beschot. 



Digitized by VjOOQIC 



S7 

De Utftehitche wübloemen zijo rond , glad en zeer blaok tan 
Ueiff, met Bcht roode patten, kruimig en goed van smaak. Zij 
gsrai rmm, doch zrjn moerjelijk om te behandel»^ vrijl zij 
4oor stooten of yallen , Ugt blaaaw worden. 

De Negenweker is groot van stuk , rond met weinige maar 
iepe fMitten, grof van sdiil. Deze aardappel wordt voorname- 
l^k Terboawd op duingrond , is dan zeer smakelijk en kan lang 
émxL Negenwekers van zwaren grond zijn minder goed. On« 
der Tjondvoort^ waar jaarlijks eenige honderde Bunders roet 
asdappels beteeld worden, vindt men meest Negenwekers die 
lot koqge prijzen verkocht worden. 

LêU Kromhouten zijn langwerpig, pattig, goed van smaak, 
koBDen lang duren en geven een ruim beschot; zij zijn evenw^ 
zeer vatbaar voor de ziekte. 

De late FrUêsche witten zijn langwerpig met veel putten, ^jn 
van sdiilf algemeen bekend als de fijnste en duurzaamste van 
•Ie aardappelsoorten. Zij worden echter weinig meer verbouwd, 
om hunne bijzondere vatbaarheid voor de ziekte , waardoor zij in 
de laatste jaren weinig of niets opleverden. 

De hier bedoelde Roode aardappelen zijn zeer groot en grof, 
inwendig rood en uitwendig donker paars. 

De Bloemen dezer aardappelsoorten zijn : 

De StegerAoe&en komen zelden in bloei. De bloem is vuil 
met een paarsche tint. Het loof is rondvormig, donkergroen 
ei blijft laag bij den grond. 

De Graaffes hebben paarsche bloemen en langwerpig blad. 

De ihU^es licht blaauwe bloemen en glanzig blad. 

De Kromhouten paarsche bloemen en ronde geel-groene bla- 
deren , bloeijen zeer rijk. 

De Utrechtiche tmtbloemen^ vuil witte bloemen die niet ge- 
ikeel opengaan en dof neerhangend bof. 

De Negenweker heeft witte bloemen en grof regtstandig loof. 

De Late Eiessche witten , hebben paarsche bloemen en belder 
groen loof, bloeijen mild. 

De Roode aardappets hebben paarsche bloemen en digt don- 
ker groen loof. 

Door de geheele Provincie worden aardappels geteeld, zoodat 
se op aUe soorten van gronden voorkomen; de verslaggever ge- 
loeft echter te mogen aannemen, dat de smakelijkste en duurzaamste 
aardappels worden geteeld op goed gemesten zandgrond. Ook 
verkr^ men uitmuntende aardappels van verschen duingrond. 
Zware of zeer sterk bemeste gronden geven wel veel , maar geen 
lekkere aardappels. 



Digitized by VjOOQIC 



38 

Hoewel er in Noord-Holland veel aardappels geteeld worden, 
(in 1850 waren raim 2600 bunders daarmede bezet) , kan echter 
voor een groot gedeelte daarvan niet gezegd worden dat dit ge- 
was in *t groot verbouwd wordt. De behandeting is meer toin- 
matig; de teelhoeken of kroohten zijn veelal omgeven met wal* 
leo , hout of heggen tot winddekking. De grond wordt gespit 
en schoongehouden met den schoffel De aardappels worden oit 
de hand op rijen gepoot; jaarlijks wordt de grond bemest, bij 
voorkeur met paardenmest. Men maakt hier evenwel geen werk 
van het vervroegen der aardappels , zooals in het Westlënd en 
onder Rhijnsburg, Vroege en late worden op gelijke wijze be- 
handeld, behoudens dat de vroege het eerst gepoot worden. 

Op de plaatsen waar de aardappels in 't groot verbouwd wor- 
den, handelt men als volgt: 

In het najaar wordt de grond eens of tweemalen ligt- en in 
t voorjaar ééns diep omgeploegd ; met de spade of met den aard- 
appelpoter worden er ter diepte van 5 è 6 R» duimen openingen 
gemaakt waarin de poters gelegd worden. Wanneer de grond 
goed droog is , wordt hij los en fijn gemaakt en van onkruid ge- 
zuiverd met de egge. Soms worden de poters gelegd achter de 
ploeg, of maakt men met de spade of met den schoffel voren, 
waarin de poters gelegd worden. 

Wanneer het loof verdord is , gaat men over tot rooijen ; ge- 
woonÜjk heeft dit plaats in Augustus en September ; de vroege 
soorten worden gerooid in Julij. 



ZEELAND. 

Verslag van den Heer c. vis , Lid tan de Gedeputeerde Staten, 
en eertijds Voorzitter van de thans gesupprimeerde Commissie van 
Landbouw , door welwillende medewerking van Zijne Excellentie 
den Heere Mr. e. Baron van vredbnborch , Commissaris des Ko- 
nings , te Middelburg. 

De namen van de soorten der aardappels die hier verbouwd wor- 
den loopen zoodanig uit één , dat daarvan niet alleen geene aan- 
wijzing mogelijk is , om met diergelijke soorten in andere Pro- 
vincien te vergelijken, maar zelfs verschillen in dit gewest, de 
benamingen onderling op de verschillende eilanden zoo iter , dat 
er geene bepaalde vermelding van de veelvuldige verscheideo- 
heid mogelijk is. 



Digitized by VjOOQIC 



30 

De eerste , tweede en derde Traag , omtrent de soorten welke 
m Zeeiand verbouwd worden , kan de Terslaggever niet , ait- 
I faDoltte Tan de liieit>oTen Tennelde reden, volkomen beantwoor- 
dan, te meer niet, omdat de zoo xeer in vroeger tijd gezoehte 
ZuuW9€he aardappel, op welker teelt men zicb vooniamelijk 
ip dé Eilanden van Zuid- en Noord-Beoeiand en in Tholen toe- 
legde , en waarvan den uitvoer aanmerkelijk was , door de aard- 
^ipelzidEte bijna gdieel is vernietigd ; terwql er door het invoeren 
Tan nieuwe soorten ait andere streken , van de onde witte soorten 
weinig eigendommeirjks meer is overgebleven. Vroeger verbouwde 
ife verslaggever zelf, slechts ééne soort, onder den naam van 
fine wUte Goesche , welke door vorm , smakelijkheid en voor- 
deet^en opbrengst uitmuntte. Niettegenstaande alle aangewende 
fM^ingeo , is het hem, evenmin als anderen, gelukt, dezelve te 
bekraden. Thans verbouwt de verslaggever niet minder dan 12 
Terschillende soorten, zoowel om daarin eene waarborg te vin- 
(kn, tegen de zich gedurig tot in 1850 herhalende ziekte, welke 
de eene soort eerder dan de andere aantast, als om wederom tot 
eene betere soort te kunnen geraken , waartoe bi) eene jaarUjksche 
beffiaalde bepottng van de beste soorten , waarschijnlijk de ge- 
schiktheid onzer gronden, voor de verbetering van deze vrucht, 
teer Teel zal kunnen toebrengen. Dit verloop van de oude goede 
Htte soorten beeft bijna overal in geheel Zeeland plaats, en het 
eerite jaar van de ziekte dezer vrucht , heeft daaraan het meeste na- 
deel tocgebragt. De grovere soorten, vooral de zoogenaamde Tïtftt^e 
roode^ en de witte Geithoorns , izijn in wezen gebleven, maar 
weinig gezocht^ de eerste met eene paarsche^ de laatste met 
«ne witte bloem. 

Uit dit een en ander zal men ligtelijk bemerken, dat de drie 
eerste vragen niet met eenige zekerheid kunnen beantwoord 
worden, zoo lang als men er niet, na verloop van eenige jaren in 
gedaagd zal zijn , om na het ophouden der ziekte , waarvan het de 
verslaggever niet bekend is, dat tot hiertoe, 4 Aug. 1851, dit jaar 
eeoig voorteeken bestaat, eene meer eigendommelijk Zeeuwsch 
soort, hetwelk de verslaggever zich voorstelt, dat op onze 
gronden op nieuw moet verkregen worden, te kunnen voortplanten, 
m waardoor welligt alsdan ook eene minder uiteenloopende aan- 
wijzing der namen en soorten zal kunnen voortvloeijen. 

Wat nu de laatste vraag betreft : „ Op weike wijze is men ge- 
itom de aardappeten in kei grootte verbouwen , en weike gron- 
den acht men daartoe het geschiktst?" 

Zal het misschien niet ondienstig zijn, op te merken: dat ge- , 



Digitized by VjOOQIC 



46 

lieel Zeeland bestaat oit alluviale grondeo , waarTan de samen- 
stelling wel onderling vereehilt, doch waarvan de bestanddeelen , 
ofschoon in verschillende evenredigheden , dezelfde zijn ; en er 
diensvolgens zeer weinige gevonden worden die de geschiktlieid om 
goede aardappels voort te brengen , ontbreken. Zeldzaam wordt de 
grond voor aardappels geroest, zelfe neemt men bij voorkeur 
zoodanig land, dat reeds na de braak ón bemesting versohei- 
dene vrachten heeft afgeworpen; nimmer worden daarvoor nieuw 
ingepolderde of gescheurde weilanden gebezigd, want alsdan 
zonden even ais na de bemesting, de verkregene aardappels te 
welig groeijen , spekkig en slecht van smaak zijn. 

Het land hetwelk daarvoor in den gewonen bouw bestemd 
wordt, erlangt in het voorafgaande ncgaar de noodige bewer- 
kingen en wordt voor den winter diep opgepIoegd|, ten einde 
hetzelve zooveel mogelijk droog te leggen, en van de vorst den 
heOzamen invloed te ondervinden; in het voorjaar wordt deze 
grond met eene zware egge bewerkt en geëffend* en daarna 
worden de poters y in daartoe met de aardappel-houweel , gemaakte 
galen 9 ingelegd; zeldzaam worden dezelve achter de ploeg gezet; 
evenmin is het gebruikelijk om dezelve later aan te aarden » maar 
het zuiveren van den grond van elk onkruid, is een volstrekt 
▼ereischte, en dan wordt het gewoon beschot van 100 ioi IdO 
madden per bunder berekend. 

Verslag van den Heer j. dooeenbos , Predikant te Oudelande^ 

Men verbouwd op Goes weinig aardappels meer dan voor 
eigen gebruik. Walcheren^ en vooral Tholen^ zijn de eilanden 
waar zij het meest geteeld worden. 

Evenwel zijn de soorten hier, welke men er het veelvuldigst 
aantreft: de Oud-HoUandsche ^ Oud-Zeeuwêche ^ Tholensche ^ 
Ooervlak&éschej Zomerzeeuwsehe^ Koehoorn ^ Geld^scAe-Geien , 
Sloebnatters ^ WalcherenscherRoode en Negenwekers. Grootte, 
drie duim» kleur wit, geel, rood, Oud-Zeeuwsche en Vlakke- 
9chey niet melig, zeer vast; Overvlakkésche de lekkerste, klein 
van stuk en weinig opleverende , de bloem blaauw, geel of wit 

Verbouw. — Met een houwer ingehakt , op een voet vierkant 
over het algemeen zeer slordig en met weinig belangstelling, en 
wel ter diepte van 10 of 11 duimen op zwarte, omgeploegde, 
zavelige gronden. 

Berigt van den Heer i. o. i. vax deh boscb , landbouwkundige 
te fVUhelminadorp. 

Er bestaan in Zeeland sedert de aardappeiziekte geene bijzon* 
dere soorten meer. De vroeger zoo uitgebreide aardappelhandel 



Digitized by VjOOQIC 



''T 



41 

B bipa geheel te niet, de verboaw van dit gewas is bijzaak 
fewordeo , eo bepaald zich meest tot eigen gebruik. 



UTRECHT. 

Verslag van het genootschap voor Landbouw en Kruidkunde 
te Utrecht, door welwillende medewerking van Zijne Excellentie 
èea Heere Bfr. S. Baron va5 Heeiistba, Commissaris des Ronings 
te UtrecAL 

De navolgende soorten van aardappelen worden hier het 
sieeste geplant, als: 

Groote i¥estlanders ^ zwaar van lof, groot soort, witte aard- 
appel, witte bloem. 

Kkine Westlanders^ fijn lof, witte bloem. 

Bal-geien^ fijn lof, witte bloem, matig groot. 

FrmUcAe vroegen , grof lof, witte bloem. 

Vroege EngeUche, ^'n lof, lichtgekleurde bloem. 

Laie Engelsche^ fijn lof, lichte bloem. 

Werkers , fijn lof, witte bloem. 

HaUies , fijn lof, witte bloem. 

Vroege Muizen^ langwerpig soort, bleeke bloem. 

SL Jans Gelen ^ fijn lof, witte bloem. 

Spek aardappel^ langwerpig soort, witte bloem. 

Wolkammers^ groot lof, witte bloem. 

Zaadzeeuwen, witte bloem. 

Gele Friezen^ fijn lof, witte bloem. 

Stoelmnallers ^ fijn lof, blaauwe bloem. 

Hatce Roode^ grof lof, paarsche bloem. 

Gladde Roode, fijn lof, roodachtige bloem. 

ïioode Muizen^ ^n lof, lichte bloem. 

Boode Zeeuwen^ groot lof, roodachtige bloem. 

Amhemsche Roode^ roode bloem. 

Blaauwe friezen^ fijn lof, blaauwachtige bloem. 

De grootte der aardappels hangt veel af, van de meerdere of 
oöidere yruchtbaarheid van den grond ; de grootste soorten 
^ben meestal het grofste lof. 

De zich ieder jaar op nieuw voordoende aardappelziekte , 
^11 omtrent deze teelt wijzigingen in de soorten en den tijd van 
planting noodzakelijk gemaakt, die in het geheel dikwijls niet 
overeenstemmen met de hieromtrent gevolgde gebruiken, voof de 
bekendheid dier kwaal 



Digitized by VjOOQIC 



42 

Algemeene regels voor deze teelt zijo van geringe waarde , zoo 
lang de ziekte zich zal herhalen y daar lokale omstandigheden en 
onbekende oorzaken op die ziekte van 'grooten invloed zijn ^ zoo- 
dat het beste resultaat verkregen wordt , daar waar men de teell 
regelt naar het ondervondene , gedurende de laatste jaren. 

Over hel algemeen geven de gronden, die eene goede en ge- 
makkelijke uitwatering hebben , het meeste vooraitzigt op eenen 
goeden oogst, mits dezelve diep bewerkt, goed gemest en re- 
delijk vroeg beplant worden. 

In de provincie Utrecht munt men niet uit in de teelt van aard- 
appels; men staat hieromtrent zeer ten achteren bij sommige 
gedeelten van Gelderland, waar men dit gewas verbouwd ter 
verkooping voor de groote steden. 

Op de laatste vraag , op welke wijze de aardappel in het groot 
verbouwd wordt, en welke landen daartoe het meeste geschikt 
zijn , geven wij in antwoord te kennen : dat die (eelt in deze pro- 
vincie wordt uitgeoefend door: 

V, De Boeren. 

2". De Hoveniers. 

3^. De Arbeidsklasse. 

De teelt der boeren beperkt zich meestal tot de behoefte van 
hun gebruik; daar waar de gelegenheid buitengewoon ganstig is , 
maken zij op die gewoonte eene uitzondering, door er tot ver- 
kooping te telen ; doch over het algemeen wordt dit gewas te de- 
zen opzigte behandeld als bijzaak. 

De hoveniers zijn degenen , die dit gewas met de meeste zorg 
behandelen; de hooge prijzen, die zij voor hunne gebouwde 
gronden moeten betalen , verpligten hen zich voornamelijk op vroege 
soorten toe te leggen , omdat daarvoor de hoogste prijzen kannen 
worden verkregen. 

De arbeidsklasse huurt in deze provincie gewoonlijk van de 
boerenpachters of van de eigenaars jde gronden, tegen twintig 
centen de vierkante Rijnlandsche roede , nadat dezelve gemest en 
geploegd is. — Gewoonlijk zijn het de vrouwen en kinderen , die 
het gewas te velde brengen , schoonhouden en rooijen. Vroeger 
verkreeg men bij een goed gewas van de drie roeden een mud ; 
thans zijn hiertoe dikwijls 4A5 roeden, en zelfs meer benoodigd, 
om goede eetbare aardappels te verkrijgen. 

De arbeidsklasse aan massa teelt de meeste aardappels; hel 
ware te wenschen , dat men in het algemeen met de gronden , 
die men bewerkte, en de keuze van mestsoorlen met meer over- 
leg te werk ging , en men het hakken en aanhoogen mbder 
verwaarloosde. 



Digitized by VjOOQIC 



4S 

De arbcMfeklasse komt ons voor het meest gesdiikt t« zrjn , 
«I de aardappelteelt het i^oedkoopBt te kunneii uitoefeaen op 
Rbaard land, omdat de vroowen en kinderen zelden werk kun- 
Kode Terkri^eo , daarin evenwel meestal nuttig werkzaam kun- 
Ha zi^ 

Voor copij conform, 
(was geteekend) W. E. A. SANDBRINR, Secret 



NOOBD-BRABANT. 

Terslag van Zijne ExceHentie den Heere Mr. a* j. borhit , Com- 
EBsaris des Konings, te 's Hertogenöosch, 

b de Kleigronden worden sedert bet verschijnen der aardap- 
reUekte m 1845, het meest fVolkammers geteeld, omdat deze 
!Mrt het b«ste bestand is tegen de vernielende werking dier ge- 
»f«sde ziekte. 

Om dezelfde reden worden in de zandstreken voor winter- 
ttrdappels , bijna aitshiitend , even als vroeger , de Bieeke roode 
^crtNmwd, welke om hunne gehardheid tegen ziekte en ongemak, 
^ in de kleistreken sedert 1845 , zijn ingevoerd. 

De omvang van de Wolkammers is eenigzins langwerpig van 
^ en middelmatig van grootte ; de kleur is lichtgeel (een zoo- 
!°»amde witte aardappel). De hoedanigheid is voedzaam en' 
aoakeüjk tot in het voorjaar, wanneer ze hunne goede eigen- 
^ppen verliezen. 

De Bieeke roode zijn rond, enkele wat ovaal en groot van 
*^ De kleur Hchtrood van buiten ^ de besten wat mw van huid, 
*il van binnen. De hoedanigheid is meelig, maar grof en droog, 
^*Miiik voedzaam, zeer duurzaam, maar niet zeer smakelijk. 

Beide hebben eene paarsachtige bloem ; die van de Bieeke roode 
M eenigzins rooder. 

b de kiel wordt, naar mate den toestand van het land, al of 
■üet gemest , diep geploegd en de aardappels met de spit of de 
pin op reijen in het land gelegd ; daarna , zoo nabij mogelijk het 
ólkomen , scherp geSgd , en zoodra de plant nagenoeg drie vin- 
ger breed boven den grond is, zorgvuldig en herhaaldelijk behaki 
(O zuiver gehouden , of met eene ploegje aangeaard. 
lo de zandstreken wordt het land sterk, maar zooveel moge- 

^k met korten en ouden mest bemest , diep en smal geploegd 

m op de andere vore, dat is in de twee ploegsneden éénmaal- 



Digitized by VjOOQIC 



44 

achter den ploeg terstond bepoot ; ook zoo nabij roogel^k het ait- 
komen geëgd^ of wat nog meer algemeen is, gereven; daarna, 
wanneer de planten ongeveer een palm boven den grond staan , 
alvorens ze wortels hebben gemaakt voor de nieuwe vrucht, 
wordt hel land met eene kleine scherpe schop , als laatste werk 
van cultuur, vrij diep geroerd en zuiver gemaakt 

In de klei zijn de meest zavige — in het zand de zwaar- 
ste, gronden het meest voor dien bouw geschikt; hoewel lage 
gronden daartoe minder doelmatig ziJQ , omdat ter behoeding 
voor de ziekte , het noodig is , vroegtijdig en op droog land 
te planten. In sommige streken plant men thans ook nog 
andere soorten van aardappelen dan voorheen ; de namen zijn 
welligt niet overal gelijk bekend , de vroegere waren de zooge- 
naamde Graafjes^ Kroinhautjes , StoelmaUers, Deze aardappels 
hebben allen eene paarsachtige bloem. 

N. B. In deze Provincie worden wegens de verscheidenheid 
harer gronden , alle aardappelsoorten ^ wier getal schier onein- 
dig is , geteeld ; en men kan in het algemeen aannemen , dat die 
cultuur weinig afwijkt van die, welke in de aangrenzende land- 
streken van andere gewesten gevolgt wordt. 

De beantwoording der voorgestelde vragen , moet dus slechts 
afó algemeen worden aangezien. 



HERTOGDOM LIMBURG. 

Verslag van de Maatsdiappij van Landbouw en Bloemkweekenj , 
door mededeeling van Zijne Excellentie Jonkheer Mr. s. j. p. vait 
MSEOWEN, Commissaris des Konings, te MaastrichL 

De soorten van aardappels die hier verbouwd worden , zijn zeer 
talrijk, zoo wel wegens de veelvuldige invoering daarvan, als 
door het uitzaaijen der zaden van verschillende soorten , ofschoon 
deze laatste wijze van voorlkweeken , als niet aan de verwachting 
beantwoordende, als gestaakt mag worden beschouwd. Wij geloo- 
ven onze opmerkingen tot de navolgende soorten of verscheiden- 
heden te mogen bepalen, naar dien de bouw der overige te zeer 
beperkt is. 

1 Krombekken. Een lange roode aardappel. 

2 Zeeuwsche. Een geelachtig witte aardappel. 

3 yan Venio. Een bleekroode aardappel. 

4 Negenweker, Een witte aardappel. 



Digitized by VjOOQIC 



45 

5 Engei9cht. Eeo gele aardappel 

6 WUde. Een vee-aardappel. 

7 Q^on. Een gele ronde aardappel. 

No. 1 wordt niet algemeen verboawd , doch men kweekt dezel re 
bet TeeiToldigst in het zuidelijk gedeelte van het Hertogdom. 
Dezelve is vroeg en uitmuntend van smaak. De opbrengst is ge- 
woonlijk van 4Q0 tot 500 voor 100. De bloem is wit 

No. 2 laat zich gemakkelijker dan no. 1 voortkweeken , inzon- 
derheid wat den grond aanbelangt en slaagt zeer goed in onver- 
atengde zandgronden. Dezelve is goed en meelrijk, levert veel, 
éocb heeft dat tegen, dat hij vele kleine knollen voortbrengt, 
welke als voedsel voor den mensch niet geschikt zijn. 

De omvang des aardappels van dezelfde plant, verschilt zóó zeer, 
^t dezelve van zes tot twintig Ned. duimen beloopt. 

De bloem is wit, met eene purperkleurige verscheidenheid. 

No. 3. Deze wordt ont^enzeggelijk het meest verbouwd , en 
s bijna overal verspreid. De hoedanigheid der knol is uitmun- 
tend , de opbrengst middelmatig , doch hij levert ook weinig uit- 
Kbot op. De omvang der aardappel loopt van twaalf tot ach- 
öen Ned. duimen. De bloem is bleek purperkleurig , met eene 
bi^ witte verscheidenheid. 

Deze aardappel is in den handel zeer gezocht en wordt veel 
aur de noordelijke Provinciën van Nederland uitgevoerd. 

No. 4. is een aardappel van eene zeer goede hoedanigheid, 
co eene zeer regelmatige omvang, welke ongeveer vijftien Ned. 
doiaien beloopt. De opbrengst is van 000 voor 100, doch de- 
tdve vordert eene wel toebereide aarde. Naardien dit soort 
zeer vroeg is, wordt het niet zoo ras door de ziekte aangetast. 

De bloem is purperkleurig. 

No. 5. Een in alle opzigten uitmuntende aardappel In eene 
voedzame aarde gekweekt , levert dezelve 10 tot 12 voor een op , 
zonder uitschot voort te brengen. De knol is zeer vast en van 
eene aangename smaak, maar dezelve voegt in het geheel niet 
om op' krachtelóbze gronden verbouwd te worden. 

No. 6. De Wilde , zijnde deze aardappel zonder tegenspraak , de 
beste lot dat einde geschikt , als ook ter bereiding van het aard- 
appelmeeL Hij neemt de schraalste gronden voor lief, verlangt 
weinig mest , en is gemakkelijk voort te kweeken , levert veel en 
geeft een derde zetmeel meer, dan alle andere soorten. De ge- 
middelde omvang der knol is zestien Ned. duimen en de bloem 
bleek rood van kleur. 
No. 7 IS weinig verspreidt Dezelve is vro^, doch voor het ove- 



Digitized by VjOOQIC 



46 

rige niet zeer aanbeveÜDgswaardig. De knol geheel rond en heeft 
eenen gemiddelden omvang van vijftien tot achttien Ned. duinnen. 
De kleur er van is sterk geel en de opbrengst gewoonlijk tien 
voor een. De bloem purperkleurig met eene witte verscheidenheid. 

De witbloemigen worden beschouwd als eene betere opbrengst 
gevende. 

Wat de aardappelenbouw zelve aanbelangt, zoo geschied! dexe 
in alle gronden en na iederen bouw , doch veelal na dal het land 
eerst bemest is. Gewoonlijk wordt de grond twee- of driemalen 
verwerkt, waarna de pooting volgt; voor de kleine bouw, door 
middel eener spade en in het vierkant , de groote bouw daaren- 
tegen, in rijen. 

Na deze pooting heeft er na gelang der omstandigheden en 
den grond , eene behakking en egging plaats , of wel eene be- 
hakking en begreppeling. 

Het is bij de menigte verscheidenheden en bij de verschillende 
gronden moeijelijk , de juiste opbrengst der aardappels te bepa- 
len Bij gewone jaren mag men de slechtste oogst op honderd 
veertig of hoqderd vijftig hectolitres per bunder (hectare) reke- 
nen en de ruimste op vierhonderd hectolitres. 

Wat de eigenlijke bouw aanbelangt , zoo heeft de ondervinding 
ons geleerd, dat de aardappel beter slaagt na eene voederplant 
dan wel na eenen graanoogst; dat hoe dieper en veelvuldiger 
de aarde bewerkt wordt boe overvloediger de oogst is ; dat goede 
verscbe stalmest inzonderheid die der schapen , eenen rijken oogst 
ten gevolge heeft; dat het inpoten terstond na eene dusdanige 
bemesting , de voordeeligste wijze van verbouwen is ; dat een wei- 
nig ontkiemde aardappels, boven de niet ontkiemde te verkie- 
zen zijn ; dat het bouwen in rijen en eene dadelijke aanraking der 
mest , den besten oogst oplevert ; dat het opploegen der voren of 
het aanaarden der planten,- eene meerdere opbrengst daarstelt, 
en den grond voor den volgenden oogst vruchtbaar maakt; dat 
de rijen in de rigting van het Noorden naar het Zuiden de 
beste uitkomst opleveren en dat, eindelijk , gave ï^are knollen , in 
tweeen gesneden , boven de kleinen te verkiezen zijn. 

De Secretaris-Generaal van voornoemde MaatsohappQ* 
(was geteekend) G. D. FRANQUINET. 



Digitized by VjOOQIC 



STAAT DEE AAEDAPPELBOÜW IN 
ONS VADEELAND OVEE 1849. 
(Orefgenoneo uil het TijdsohriA ter bevorderiDg fan Nij?er- 



GRONINGEN. 

De berigten ongunstig , inzonderheid aangaande de late soorten. 
la de ?een-koIooiëD konde men de opbrengst der vroeg gepootte 
saaerEogelsehe, op 300 ja 400 mudden van het bunder begroo- 
iai, terwijl de late of winter-aardappels niet meer dan 200 
^Biddeo hebben opgeleverd. Van de fijnere soorten op de klei 
vasde opbrengst veel geringer, ja op niet veel hooger dan 100 
'^ 150 mudden van het bunder te schatten. Het niet vroeg rooi- 
i«Q der aardappels, die door de ziekten aangetast zijn, wordt zeer 
^subevcksL Onder de soorten die het best geslaagd , zijn worden 
^ooemó : de zoogenaamde Mooibloeijers of kieidiei/en en Donker- 
y^, de Oude gekt de Lange rooden^ en de Ucht roodenoi 
*^seAe aardappels, terwijl de roodachtige aardappels, om. 
^^oelver meerdere dourzaamfaeid, in het algemeen hooger in prijs 
■troi, dan de vroeger om derzelver fijnheid, duurder betaalde 
^^ of gek aardappels. 



FRIESLAND. 

Aldaar werd de goede hoedanigheid alsmede de genoegzame 
^ee&eid zeer geroeoid. 



DRENTHE. 

Oe berigtco meer gemsslellende dan wel vroeger, terwijl men 
tidi in de koloniën der Maatschappij van Weldadigheid de ge- 
urene wenken van eene vervroegde kuhuur had ten nutte gemaakt. 



Digitized by VjOOQIC 



48 

OVERUSSEL 

Niettegenstaande de eenige rampen van vorst en de gewone doch 
minder toegenomene ziekte, had dit gewas in vergelijking van 
vroegere jaren gunstige uitkomsten opgeleverd. De smaak der 
vrucht was over het algemeen goed , terwijl de oogst volkomen 
in de behoefte had voorzien , 8934 bunders hadden opgebragt 
49689 lasten , welke verkocht zijn van /* 1 tot/* 1,70 het mud. 

GELDERLAND. 

De late nachtvorst heeft veel schade aan deze vrucht toegebragt , 
zoo mede de later aanhoudende droogte. Beide bespoedigden de 
rijpheid te veel , door aan de planten de natuurlijke vereisohte 
te onttrekken , waardoor zij alleen den graad van volkomenheid 
verkrijgen, waarvoor zij vatbaar zijn. Van deinde laatste jaren 
gewoed hebbende aardappelziekte , waren dit jaar wemigeknoUen 
aangedaan , hoewel in onderscheidene deelen van dat gewest vele 
akkers door dezelve geleden hebben. Men wilde het spoedig afster- 
ven van het loof, als een bewijs van het bestaan dezer ziekte beschou- 
wen , doch anderen geloofden , dat dit voornamelijk aan de door 
bovengemelde weersgesteldheid, vervroegde rijpheid , behoort te 
worden toegeschreven. De opbrengst liet aldaar veel te wenschen 
over en konde hoogstens voor de grootste helft op } van een 
gewoon gewas worden berekend. Aangemoedigd door de hooge 
prijzen was echter van dit product zoo veel gepoot, dat er aard- 
appels in overvloed voorhanden waren. De pryzen hebben/ 1,20 
tot /* 1,50 bedragen. Volgens den Heer staring zijn aldaar de 
zoogenaamde Baa&sche rooden het meest in zwang. Ook be- 
gonnen zich de Amerikaansche Blaauw Kien^es te verspreiden; 
in 1846 door de Commissie van Landbouw uitgedeeld. Als zeer 
aanbevelenswaardig hadden zich vooral voorgedaan de Groote 
Blaauwen van Porlo Aliegro, de laten uit CaUfomie^ en voor 
veevoeder, de zwarte Meuw-Zeelanders f welke laatste eene an- 
dere soort schijnt te wezen als de bekende zwarte Algerynen. 

Het Departement Arnhem beveelt zeer de zoogenaamde Gee/- 
ballen en Wolkammers aan, welke in de kleistreken het meest 
voorkomen. 

Uit andere streken van Gelderland wordt als opbrengst win 
goede gezonde aardappelen opgegeven; de belangrijke hoeveel- 
heid van 200, 225 tot 320 mudden van het bunder. 



Digitized by VjOOQIC 



49 

ZUID-HOLUND. 

VcD w» aiterst te Treden over het goed slagen van dit pro- 

Ée(, belgeroig echter was, dat de prijzen laag waren, gewone 

vMTten f l^ tot f 1,50 het mud , fijne soorten van /'2 tot f%fSO. 

ïeD had gemiddeld in het Overmaascke 160 mudden van het 

i^er geoogst, van de fijne, 60 madden. In de Beiferianden^ 

Lnée tan Strijen en het eiland Dordrecht houdt men de Wol- 

immers^ alkomstig uit den Tielerwaard^ zoo van uitkomst als 

saaak, voor de geschiktste soort Ook zijn de GMersehe soor- 

^ in die streken, op niet al te krachtige landen, en niet te 

t0 gepoot, roet een goed gevolg verbouwd. De GeelbaUen 

> nebben aldaar op sommige plaatsen tot 250 mudden van het bun- 

I >x opgeleverd. Men had in die streken eene proef genomen 

, ^ aardappeb aan te aarden, hetgeen bij natte zomers als 

, acr aanbevelenswaardig wordt opgegeven. In het Westland 

, «a als boven , de gemiddelde opbrengst 250 mudden van het 

<i^3>der, winter soorten werden in dat district niet meer geteeld. 

'iok oit Schietand den Krimpenerwaard ^ lande van UsseUnonde , 

fen Zwi/ndrechtscAe waard, lande van Rhoon en Poortegaal, 

^samej Putten en Rozendaal wartn de berigten gunstig. 

Het departement Sassenheim meldt als eene bijzonderheid , dat 

W een landbouwer te Rifnslmrg, van eenen legaardappel, is 

"PSedolven, zoo als de grond ze opleverde, groot en klein, een 

^ifmud, de plant had door deszejfs weligen groei bereids zijne 

uodacht getroffen , weshalve hij door het uiteenvallen der stengels 

*ederom dezelve had aangeaard en zulks van tijd tot tijd was 

I bhjren doen, tot op de geheele rijpheid derzelve. Degeheeieop- 

I aeogst dier kuhaur in deze gemeente bedroeg 48790 mudden. 

I Bier en daar beklaagde men zich over de nachtvorsten, doch 

vdke bij de uitkomst minder nadeel hebben aaAgebragt, dan 

ecD aanvankeüjk vreesde. 



NOORD-HOLLAND. 

Ook hier beklaagt men zich over de vorst, alsmede dat de 
vT^eodeJ poters niet slechts de Amerikaansche maar ook Gel- 
t^ehe en OverijsêeUche , na de inzameling, 'rot zijn geworden 
^ S^wone socyrten waren overvloedig en smakelijk, doch de 
pnjun voor den verbouwer niet hoog. 

3 



Digitized by VjOOQIC 



60 

Het departement Alkmaar raadt zeer aan bij het ontdekkc 
der gewone ziekte de aardappels niet te vroeg te rooijen, m< 
had in die streken zich daarbij wel bevonden. Te Wormerve^ 
en op Texel was men van de ziekte geheel vrijgebleven. 



ZEELAND. 

Men was aldaar zeer over den bouw voldaan. Men was w 
niet vrijgebleven van de ziekte in het loof, maar de knol ha 
niet geTeden , de ingezamelde aardappels , beliepen door elkandi 
150 mudden van het bunder, terwijl dezelve, uithoofde van de 
zeer matigen prijs, voor vele klassen verkrijgbaar waren, mi 
kende ^elfs het departement Goes van eenen oogst boven alle vei 
wachtiog gewag. 



UTRECHT. 

Aldaar had de naohtvoivst van den 10 op den 11 Junij veel bi 
kommering verwekt , hetwelk het loof deed sterven , doch som 
mige planten waren op nieuw uitgeloopen; deze ramp was Di( 
tot den knol doorgedrongen. De gewone ziekte had ziofa w« 
derom meer en meer bepaald tot de zoogenaamde Muizen , fVitti 
rozen en de groote Westlanders , terwijl de Wolkammers , d 
Boereroode en meer andere grove soorten meer of grootendeel 
daarvan zijn verschoond gebleven. Bij dè rooijing was inroid 
dels de uitkomst zeer mede gevallen. De vroege soorten warei 
van eene uitstekende kwaliteit en de prijzen matig. 



NOORD-BRABANT. 

Men had er met het beste gevolg zeer vroeg aardappels ge 
poot , zoo dat er in de maand Juiif overvloedige en smakelijke 
aardappels werden ter markt gebragt De door de ziekte latei 
aangetaste aardappels herstelden zich bij droog weder ; de op 
brengst was verschillend en bedroeg van 70 tot 200 en meerdere 
mudden van het bunder; men verkocht ze voor /'0,Q0 lot /* 1,30 



Digitized by VjOOQIC 



61 

UMBURa 

Ikmku heeft zich aldaar io bet loof, niet iDdeo knol geopen- 
bÊiré, de inzameliog was overvloedig eo van goede hoedanig- 
yHf de BoüoHêche aardappel verdiende aldaar de voorkeur; 
M de oversirooiniiigen der rivieren had aan de opbrengst veel 
s^ toegebragt. 

Wij xofien nog betrekkelijk deze vmebt alle die bijzonderheden 
BedfldeeteB, welke diesaangaande in de binnen- en buitenland- 
^ werken worden opgegeven, die onder ons bereik zijn en 
\A kare kunnen toebrengen om de kultaur daarvan te volma- 
^; niettegenstaande de heersohende ziekte de lust daartoe bg 
^ doet verflaauwen. 

fa de Blagen let de Natuurkundige Wetenschappen 1832, 
^ de Hoogleeraar vab hall proeven medegedeeld , wat of ter 
^«ddng te verkiezen ware , groote of kleine pootaardappels , 
*dke soortgelijke proeven mede door Jonkheer ▲. martini vaü 
^ATD genomen zrjn en waarvan de uitslag in het Provinoiaal 
^^^Uai van Noorfün'abant ^ 13 Mei 1834, is medegedeeld ; door 
XBge ambtenaren bij de koloniën van Weldadigheid , waarvan de 
^'kAnst in den Vriend des vaderlands 1833 te vinden is , en 
«(ke aitdag deze was : dat het meerdere nut van groote poters 
^ geenszins is gebleken. De Baron van Braksll vermeent , 
■><!« Vriend des Frieschen LandmanSt 1835 , dat groote poters , 
«ee&^oog '^BiM^ middelsoartige^ in een vochtig jaar, de beste 
l^ïöJgsl geven. 

SoAtez deelde in 1824, in de Möglinsche Annalen der Land- 
^^ichaft^ daaromtrent de volgende proef mede: 
Op den afstand van twee voet en twee duim van eikanderen 
werden geplant: 
^' ^ uitgezochte groote aardappels, wegende te zamen 88 



^•55 stokken van groote aardappels, wegende 32 ponden» 

3". 55 kleine stukken , wegende 9 ponden. 

De opbrengst van no. 1 was 445, van no. 2, 354 en van no. 3, 
^ poDden« en alzoo na aftrek der pootaardappels 357, 322 en 
Ö3 ponden. 

^^^i^eo door anderen, doch ook met aardappels van middel- 
*^ grootte genomen, leverden de uitkomst op, dat a%e« 
f^l^ stukken, b. v. 2 of 3 van eenen grooten aardappel, de 
^^ opbrengst gaven , omdat de zeer groote aardappels in hun 
^^ oitgeplant, wel een groot aantal, maar daarentegen ook 
^'ów aardappels opleverden. 



Digitized by VjOOQIC 



52 

Ook de vrijheer von MORTBTOir , bij Potsdom , deelt in diezelfde 
Annalen mede, zijne, met de hoogst mogelijke naauwkeurigheid' 
genomeoe proeven , en door de welke hij tot het besluit gekomen 
is: dat bij eene planting op gelijken afstand, groote aardappels' 
niet alleen meer opbrengen dan kleine, maar ook naar even- 
redigheid grootere knollen; dat gave aardappels meer opleveren 
dan in stukken gesnedene , iets hetwelk ook door thaer , in de 
proeven van andersok en beevor , bevestigd wordt. 

Het Kritisches Lüteratur Blatt van hEUEfis Aligemeine Zeiittng^ 
1842, behelsd de proeven van f. bbtzbold, welke deze in 1835' 
deswege genomen had, en wel door dezelfde oppervlakten grond ^ 
op dezelfde wijze met aardappels van verschillende grootte, te 
bepoten , te weten : 

1**. met groote en geheel uitgewassen poters, waarvan twee 
in hetzelfde gat werden gelegd. De opbrengst was in verhouding 
tot de gepoote aardappels als 20 tot 2. ^ 

2^ met in stukken gesnedene poters , waarvan elk twee oogen 
had en welke drie te gelijk in één gat werden gedaan , elk op drie ^ 
duim afstand van elkander. De opbrengst stond tot de poters 
als 20 tot 3, 2. 

3*. met uitgestokene oogen en wel steeds vier of vijf in een 
gat , elk gat twee duim van elkander. De opbrengst stond tot de 
poters als 20 tot 11. 

De zeer ongunstige uitslag van No. 2 en 3 , werd door hem 
aan de langdurige droogte , welke terstond op de planting volgde , 
toegeschreven. 

Een volgend jaar deed betzhold zijne waarnemingen in het groot 
en wel zonder van de weersgesteldheid een opmerkelijk nadeel te 
ondervinden , terwijl hij nu tevens verschillende aardappels bezige 

De eerste proef was met vroege aardappels, of dezulken 
althans , die in het begin van Augustus genuttigd kunnen worden , 
voor het overige ze weder op dezelfde wijze behandelende. 

P. met geheete en groote aardappels. De opbrengst sCbod 
tot de poters als 20 tot 1 , 3. 

2*^. met in stukken gesnedene. De opbrengst stond tot de 
poters als 20 tot 3; 

3o. met uitgestokene oogen. De opbrengst stond tot de poters 
als 20 tot 5, 2. 

De tweede proef had plaats met aardappels, die in September 
en October rijpen , doch wegens hunne mindere grootte of andere 
eigenschappen , meer tot het huishoudelijk gebruik , dan wel tot 
veevoeder gebezigd werden. 



Digitized by VjOOQIC 



r 



65 



ffiervn dan gayen : 

1*. ^kde poters , eene opbrengst als 30 tot 1 , 7. 
f. sküett^ eeoe opbrengst als ^ tot 2. 
>' vtgettokeme oogen^ eeoe opbrengst als 90 tot 3, 9, poot- 
«ifpds. 

Be derde proeve, met groote veen-aardappels geoomeo, leverde 
ioeoÉomst op: 

r. Zeer\ groote poters eene opbrengst staande tot het gepote 
« efeored^^faeid als 30 tot 0,13, 

^. kkine poters , twee in één gat gelegd , als 20 tot 1, 1 , 
^. io ttukken gesnedene groote poters , als 20 tot 1 , 5 , 
^ Mügtitokene oogen , als 20 lot 1 , 10. 
^ deze proeven , in goeden tuingrond genomen , leerden hem 
to, dat de öeste pootaardappels ook de meeste opbrengen , 
■dat hel m stakken snijden bij grove aardappels, minder nadeel 
^ dio bij de andere soorten. 

^ latere proeven door hem genomen hadden alleen betrekking 

file grovere soorten en waarvan de uitslag in 1840 deze .was: 

^» (Maagdenbarger) morgens', alle van gelijke grondgesteld- 

^ eo in denzelfdeo staat van bemesting, bragten op deze wijze 

liqwot op: 

l** De eerfte morgen roet groote pootaardappels , te zamen 
"vIT (Beriijoer) schepels bedragende , bragt op , 103 schepels. 

^. Ik tweede morgen met kieine poters, waarvan de grootste 
^ttawel^ de omvang van eene okkernoot had , en die te zamen 
S «diepeb bedroegen , bragt op 58 schepels. 

^- De derde morgen werd beplant met de door den aardap- 
P<lN)or uitgenomene oogen, van 15 schepels aardappels der 
PBtMste soort , welke oogen vóór de potiog een weinig in de 
^gedroogt waren; opbrengst 70 schepels. 

^' De tfierde morgen met 7 schepels in stukken gesnedene 
Pwtt aardappels , bragt op 89 schepels. 

De oogst van het laatste veld verschilde derhalve niet veel van die 
**B bet eerste, dooh desalniettemin bragt eene besparing van slechts 
«ichepels pootaardappels, behalve de arbeidsloonen voor het 
^"vsnijden der poters, nog een verlies van 14 schepels te weeg, 
^ <iQS een zuiver verlies van minstens 9 schepels. Uit deze proef- 
"^vtinS^ vermeent betzhold dus de volgende regelen voor de 
^"^ te mogen trekken : 

«• dal goed uitgewassene , groote aardappels, in den regel, 
«• M8te opbrengst geven ; 

^- <iAt bet stukken snijden de/ poot-aardappels alleen nuttig 



Digitized by VjOOQIC 



64 

is, ald zij zeer groots of zeer daur zijn, of als er eeo bepaald 
gebrek aan poters bestaat; 

C. dat het uitsteken en planten van uitgestokene oogen in het 
groot niet raadzaam is, vooral ook omdat zulke planten bij In- 
vallend vochtig weder buitengemeen lijden , ja somtijds herplant 
moeten worden; 

d, dat kleine poters alleen mogen gebruikt worden van soor- 
ten, die van natuur klein blijven, wijl het anders onrijpe, on- 
volkomene exemplaren van groote aardappels zijn'; 

e, dat hoe minder de grond voor de aardappelteelt geschikt 
is, hoe meer men voor het poten alleen van wel uitgewassene, 
gave poters moet gebruik maken ; 

/*. dat als men genoodzaakt is, doorgesnedene aardappels of 
uitgestokene oogen te gebruiken , men in alle gevallen moet 
zorgen, dat doorsnijden enz. onmiddellijk vóór de planting te 
doen 9 omdat als zulke stukken van aardappels een tijd lang in een 
hoop bij eikanderen liggen, zij ligtelijk in een staat van gisting 
komen en daarna tot rotting overgaan. Bij kleine partijen kan 
men het kwaad voorkomen, door die aardappels uit te spreiden 
en eenigzms te laten opdroogen, hoe wel dit in het groot moei- 
jelijk uit te voeren is. 

ScHWEiTZER zegt mcer en meer overtuigd te worden , dat matig 
groote, maar volkomen ontwikkelde en goed rijp gewordene 
aardappels, het best ter uitplanting zijn en de meeste opbrengst 
zullen geven, iets evenwel dat onzes bedunkens van zelve spreekt , 
tenzij de aardappel op de wijze van voortkweeking eene geheele 
uitzondering maakte en dat toch wel niet het geval zal zijn. 

üitMossEHLs Pracüaches Wochenblatt^ 1841, haalt hij eene proef- 
neming van den Heer tibziianii in Sileziën aan, volgens vnen 
geheele aardappels van het 

Maagdenburger morgen gaven: . . . M( BerL schepels. 

Afi^esnedene koppen: 87} „ „ 

Uitgestokene oogen: 76} „ „ 

Tn het jaar 1840, zegt scbweitzer , had een zeer ijverig en zorg- 
vuldig landman, in de nabijheid van Tharand^ het ongeluk, dat 
een zeer groot gedeelte van zijne uitgepole stukken van aard- 
appels, niet opkwamen. Bij nader onderzoek bleek het, dat zij 
uitgesproten waren en worteltjes hadden gevormd, maar dat zij ver- 
droogd waren , voorzeker daardoor , dat zij geen voedsel geno^ 
uit de gepote stukjes konden treliken en toen zij nog niet genoeg 
ontwikkeld waren, om het voedsel dat zij in de aarde vonden, 
zelve te verarbeiden , aan welk ongeval de gave aardappeleo na- 
tuurlijk niet blootstaan. 



Digitized by VjOOQIC 



66 

h tdU OBdenrood dezelfde verslaggever ^ d«t v«o de 87 teor- 
te ne Mrdappelft , welke -hi) naast elkandereD verbouwde , 
* poe enkele mislokt was , behalve alleen een groot gedeelte 
<• éa R$han aardappel, welke geheel in stokken gesneden 
^«ti was en waarran wd } niet opkwamen; tenwijl de ove- 
fft. welgelakte soorten, allen, of van gtheele aardappels of 
ittias fan zeer groote stokken gepoot waren. Ook andere per- 
f«KB ia de naboarsehap van Tharand ondervonden ziekten en 
■ih^kiog, bij haime in kleine stukken gepoote aardappels, 
drt nel het geval was bi) de soorten, welke met geheeU aard- 
fpeb geplant warm, terwijl hij tevens onderscheidene proef- 
«oÉngen van kauha vor ilTBEiisTiiif en anderen mededeeld, 
"^strekken, om het nat der groote pootaardappels steeds 
■eer Ie doen ohkomeii. In Engeland heeft men nog bovendien 
^ «ftteikiDg gemaakt, dat, wanneer de doorgesnedene aardap- 
^ Dd de snijvlakte op den mest kwamen en daarop vast* 
^^Bddeo, zi] abdan niet ontsproten, hetwelk waarsehijnlijk aan 
^ rattiiig moet worden toegeschreven , welke zich vai\ den mest 
« •jen a ardappel mededeelde. 

^^nosydedt ons in zijn iVetenschappeHik Maandschrift ^ 3de 
^^m^, eenige waarnemingen mede, hem uit Frankrijk toe- 
9?"Klea^ aangaande de voortkweeking van deze vracht en welke 
"ij hier xoOen laten volgen , omdat de steller daarvan , van een 
^ gevoelen dan het zoo even medegedeelde is. 

1. Verdeeüng der spruüeu. 

^ heb een aardappel, die slechts drie oogen had, indriestuk- 
■•gesneden en deze afzonderlijk gepoot. 
^ ^ oog zijn drie spruiten geschoten , ik heb deze gespliut 
V^ «feonderlijk geplant, elke struik met een weinig mest 
^ « gedurende eenige dagen begoten en zorgvuldig opgepast 
^^ negen fttmiken hebben honderd en dertig middelmatige 
•*»PP«k opgebragt 

2. Door kiemen. 

^ ^ wn bed ingereedheid gebragt voor drie rqea , elke rg 
J?^ 8tnriken. 

ki^ ^^ ^er«to rrj beplant met scboone , heele aardappeb , 
,JP^ met vierdedeelen , de derde met oogen , die met een 
^2^ '^^ uitgenomen waren , als wanneer men aardappels 
^*^<wft W eten, (een oog in ieder kuiiye). 



Digitized by VjOOQIC 



56 

De eerste en tweede rijeo , zrjn te gelijker tijd opgesdioteo 
maar de derde veel spoediger. 

'De struiken waren even schoon; de eerste rij had echter van 
nabij gezien meer scheuten, hetgeen zich gemakkelijk verklaten 
laat, door de meerdere oogen in eenen geheelen aardappel. 

De gepote soort leverde weinig op , maar was zeer lekker , 
geel, klein, langwerpig, gebogen en zeer fijn van schil (waar- 
schijnlijk die 'soort,* welke door sommigen Horentjes genoemd 
wordt.) 

Om te weten of het afnemen der bloemen eenigen invloed op 
den daaraankomenden aardappel heefl, zoo heb ik deze op het 
oogenblik van derzelver ontwikkeling zorgvuldig van acht strui- 
ken op elke rij afgenom|9n. De opbrengst was nu als volgt : 
Bloemen afgesneden. In het zaad blij- ToUal der struikeD. 
ven staan. 
Iste rij, of geheele, lOpond. 8 pond. 18 pond. 

Sderijofvierdedeelen, lOidem. 10 dito. 20 idem 

3de ri), of oogen, 10 idem. 8| dito. 18^ idem 



30 pond. 26^ pbnd. 56} pond. 

Uit deze met zorg genomene proeve kan men besluiten ; dat het 
beter is, vierendeeien dan geheele aardappels te poten. 

Dat de oogen meer voortbrengen dan de geheele en wanneer 
men de bloemen alisnijdt, even zoo veel als de vierdedeelen ; 
bovendien heefl men nog de bezuiniging op de pootaardappels. 

Dat de struiken, waarvan de bloemen afgenomen zijn, even- 
veel opbrengen. 

Dat het afnemen der bloemen in geen geval nadeelige en in me- 
nig zeer veel nut doet. 

In 80ETE5S, Maandschrift 3de jaarg., vindt men eene afbeelding 
van een werktuig, door hem aardappelboor genoemd, en waar- 
door men , volgens zijne opgave , de oogen of kiemen onbescha- 
digd nit den aardappel werken kan. 

3. Afietsels. 

Den 20. Mei heb ik de toppen van aardappelsproiten geno- 
men en ze zeer verre onder het lid a%esneden , terwijl ik het 
afretsel 11 duim lang liet. Ik heb ze geheel zonder eenige voor- 
zorg in een eenvoudig omgespitte aarde geplant 

Na eene afwezigheid van eenige dagen bemerkte ik , dat zij 
alle bloemknoppen uitgeschoten hadden , die door de aappen in 



Digitized by VjOOQIC 



U ifli|a<, liel stammelje deden sterren. Drie afreCseb waren 
nsfe ifriercn. Dl heb daarna onmiddellijk de knoppen der nog 
e, digi bi] de bladeren afgenomen , en eenige dagen zijn 
geweest, om deze reeds verzwakte. loten de vorige 
Sraiftiaeht weder terug te geven. 

Er bfeven mij na oog vier en twintig afzetsels over, maar 
daar ik niet gedacht had , dat de uitslag naar wensch zonde 
i^, zoo waren zij onverschillig en te digt bij eikanderen g«- 
pfant; de plaats die zij besloegen was naaawelijks groot genoeg 
mr drie gewone struiken, ik heb ze echter zoo veel mogelijk, 
ffia ab de in het open veld staande aardappels , doen behande- 
kn, zonder er meerdere zorg aan te besteden. 

By den oogst bragt elk afketsel in verhouding met de oppervlakte 
m den grond, van een tot drie.schoone welgevormde aardappels 
«wrt, dïe ten minste zoo groot waren als die, welke van ge- 
voae ^miken komen. 

De opbrengst van bet geheel woog f^ pond. 

Bieniit blijkt na , dat men bij de aardappelteelt door afzetsels 
teene voorzorg behoeft te nemen, dan het bij tijds wegnemen 
éer bloemkc^pen , die men waarschijnlijk vóór het in den grond 
^een der takjes er zal behooren af te knippen. 

iangsande het stekken der aardappels deelt b. alfing, te Mid- 
wstda^ in 1848 mede: Hij nam in het laatst van Junif ranken 
«ia aardappelstammen van onderscheiden soort, sneed die boven 
éok grond af, en plantte ze ]| palm diep , schuins in den grond. 
Ha eenige dagen kwijnens, maakten zij wortels, begonnen te 
^oeijen en breiden zich even als de moederplant uit, terwijl zij 
eefijktiidig met deze rijp, en volkomen waren. Zoo wel de 
nidappels van deze stekken verkregen, als die van de geplante 
wen in opbrengst nagenoeg gelijk, en eerst genoemde vooral 
«t Dünder zwaar van stuk? 

De stekken waren tusschen de rijen van stamboonen gestoken 
tB bn^;ten daar aan geen bet minste nadeel toe, zoodat men 
ep deze wfjze met voordeel op denzelfden grond twee vruchten 
bn boawen, ook waren de aardappels alle gaaf en goed en 
iudden niet in het minst van de ziekte geleden. 

Onderscheidene proeven zijn er genomen, om de aardappels door 
ipniiten, kiemen of uitloopers, die daaraan in de bewaarplaats 
■tspmilen, ja door de schillen zelfs voort te planten. Doch om 
^ivio wd te slagen, wordt er eene zachte mulle aarde vereischt, 
«phi de teedere worteltjes terstond kunnen vatten en voedsel tot 
Strekken, zoodat kleigronden daarvoor wel het minst dienstig zijn. 



Digitized by VjOOQIC 



68 

Voorts moeten d« kiemen of spruiten niet lang, dun, of slap 
zijn , maar kort , dik en groen , door het licht beschenen en dooi- 
de lucht gewassen. De kiemen moeten met een mesje zeer voor- 
zigtig uit den aardappel geligt en terstond , zonder eenige knea» 
zing, in den grond gebragt worden, geheel daaronder, of onn- 
trent, al naar de spruit zich meer of minder heeft ontwikkeld. De 
spruitjes , die digt aan de schil reeds zijtakjes beginnen (e schieten ^ 
zijn de beste. Daar deze jonge plant langen tijd noodig heeft j om 
uit te stoelen , moet men zoo vroeg mogelijk de kiemen of sprai- 
ten leggen , liefst onder glas, geolied papier , of anders op eene 
warme zonnige plaats , en vervolgens , wanneer zij goed aan kef 
gewas zijn, in Mei^ ter behoorlijke afstand verplanten, waar- 
over later. Wat de schillen aangaat , zoo spreekt het van zelf , 
dat deze van botten of oogen moeten voorzien zijn. In de An- 
nales de la Sociéié (T HorticuUure de la Oironde^ 1848, vinden 
wij daarvan , dat een der kweekelingen , van de schillen , schoone 
aardappels heeft verkregen , en bijna eene even groote hoeveelheid 
als van legpoters. De schillen kunnen zelfs zeer lang bewaard 
worden , zonder dat zij hun voortteelingsvermogen verliezen , zoo 
men ze in een gepast midden, tusschen te veel warmte en te 
veel vocht plaatst. 

In soETENs, Maandschrift^ 3de jaargang ^ wordt de wijze opge- 
geven, hoe men in denzelfden zomer tweemaal aardappels op 
Ae/ze//^e stuk land kan bouwen, alwaar men zegt: dat al de vroe- 
gere en spoedig rijpende aardappels, eene dubbele oogst kun- 
nen opleveren. Te dien einde dan poot men op het einde van 
Maarte de helft der zet-aardappels , en men bewaart de andere 
helft op eene drooge plaats , ten einde het schieten te beletten 
en dezelve gedurende den zomer te doen slap worden. De teelt 
der aldus vroeg in den grond gebragte aardappels verschilt in 
geen opzigt/met de gewone. Tegen het einde van Ju^j rooiC 
men dezelve, en men poot terstond die, welke bewaard waren. 
Oeze schieten nu bmnen weinige dagen , terwijl dat, bij nieuwe 
aardappels , van den eersten oogst , niet vóór de zes weken kan 
plaats hebben. Op het einde van Oclober , verkrijgt men nu een 
tweede oogst, die, uithoofde der koele vochtige nachten, ge- 
woonlijk overvloediger is , dan de eerste. Zoo heeft ook de Baron 
VAK BRAKELL,op den Eng^ te Uenden^ in de Betuwe^ de aardappel, 
als eene tweede vrucht, na de kool gebouwd , terwijl masson en hou- 
ÈBEE zelfs drie oogsten aardappels , in hetzelfde jaar , van den- 
zelfden grond, verkr^en. Zie Revue Uorticole^ 1848. Van tier 
oogsten in één zomer vinden wy het navolgende: dat wiy ter proef- 



Digitized by VjOOQIC 



n 



Beaai oog wifleo mededeeleiL. Zeer vroege aardappels sooab 
étZeém en Xegen wekers eo waarschijnlijk ook de Orcaspmh 
«A, ia de eerste dagen yan Febrwuü g«poot , gerea , nietlege»- 
Aade de harde koade, eeoe oogst 'va Md f Den negeoden F^ 
ifyfif worden xiilke TjerscbeideQheden gepoot en deze geven 
èa eUdeo Mei een overvloedige oogst De aldus verkregeoe 
Mfdappels vrareo smakelijk, bloemachtig en zoo vast, als de 
bate aardappels , die op den gewonen tijd geoogst worden. — 
Tenolgens werd de moer aardappel, die reeds eene opbrengst 
S^Sereo had, op nieuw gepoot, op dezelfde plaats waarvan de 
«n(e oogst was ingesameld. In de eerste week van Junié 
bngt deze knol een tweede oogst voort , overvloediger nog dan 
de eerste. De knollen waren grooter en van dezelfde vastheid 
« sfliaak als die , welke men bij eenen eersten oogst op het* 
ttttde tijdstip van gewone aardappels verkrijgt Denzelfden 
"^o^raardappel bragt men nogmaals in den grond en in de derde 
veek van A^g^stus verkreeg men op nieuw een oogst, gelijk 
«o de beide eersten. Eindelijk kan men denzelfden aardappel 
*^or de vierde maal poten en in het midden of op het eind van 
^^Mer^ naar gelang van het jaargetijde, verkrijgt men nogmaals 
aea oogst, die voor de drie voorgaanden niet behoeft onder te 
^, g^nde aldos de vroege soort in eene late verscheidenheid 
•w. Of eene diergelijke proefneming aan de verwachting be- 
^^oordeo zal , betwijfelen wij om meer dan eene rede. 

ScHWKiTZEa geeft ons twee wijzen op , waarop hij gewoon is 
^ aardappels te planten. 

Vorens de e^rWe handelwijze, welke hij hoofdzakelijk gebruikt 
op eeoeo bodem, die het vocht niet wel verdraagd , wordt het 
toiver geëgde veld vóór de laatste ploeging , door middel van 
«i vorentrekker verdeeld m 3 è 5 doim diepe voren of sporen , 
**« op eeneo afetand van 27—30 dnimen van elkander ver- 
^yfi^ zijn. In deze voren worden de aardappels gelegd en 
^^'^^olS^QS de aarde tasschen de voren met een aardploeg diep 
"''S^o^d , waardoor de aardappels met aarde overdekt worden. 
^ zor^ hierbij , dat, de door den aanaardploeg uitgeploegde 
**^ dieper zij , dan de voren waarin de aardappels zelve liggen , 
^ ^ deze niet van de vochtigheid bjden. 

Bij <le tweede handelwijze , worden de aardappels in de open^ 
^^1 ketzij om de tweede, het zy om de derde vore, gelegd 
^ VMl den volgenden aardvnrg overdekt 

^lums te GaU^ zie Akkerbouw , plant zijne aardappels in der- 
^^ geheet op ongeveer drie pahnen diepte , in bet laatst van Au' 



Digitized by VjOOQIC 



60 ' 

gusius of in het begin van Septemb&r , op graanland zonder bijzoo* 
dere bemesting. Na eenige weken komt het loof te voorschijn en 
groeit welig op, lot het invallen der hevige koude. Alsdan wordt het 
loof afgesneden en de stammen met aarde zorgvuldig toegedekt. 
Zoodra de zware sneeuw voorbij is , kunnen de aardappel» 
opgedolven worden. Reeds verscheidene Jaren, zoo lezen wij io 
het Maandschrift voor tuinbouw^ 1850, teelt de eigenaar van het 
hof van HoUand d. vah peerer , winteroogsten van aardappels , 
^ eenigzins tegen het noorden beschutte plaatsen en heeft hi) 
tomtyds io Januarij^ of zoodra de toestand van den grond het 
opdelven toelaat , goede rijpe knollen verkregen. LER0T-i[ABn.LS , 
te Bouiogne sur Mer^ en de rainkevillb te Amiens poten de 
aardappels zelCi in October en November en wel met een goed 
gevolg, terwijl zij deze wijze van kweeken » als eene der beste 
beschouwen, om de ziekte te voorkomen. 

Ten aanzien van het digt bij een , of wijder van elkander po- 
ten, heeft BOMBASLE, in den Cuitivateur^ 1835, eenige proefhemiiH 
gen bekend gemaakt. 

Hij bepootte, namelijk, in 1833, twee smalle en lange strooken 
van gelijksoortigen ^ond, op denzelfden akker, met aardappels 
op rijen, gelegd om de derde vore, zijnde deze rijen dus onge* 
veer 37 duimen van elkander verwijderd , waartoe hij , als de 
aardappels van middelbare grootte zijn, ongeveer 2200 Ned. 
ponden, op het bunder noodig had, wanneer hij namelijk in de 
rijen zelve de aardappelen, gelijk hij gewoonlijk doet, pp acht 
duimen afistand van eikanderen plant. 

Eene der genoemde strooken nu, bepootte hij aldus op zijne 
gewone manier en de andere strook (op beide lagen vier rijen) 
even zoo , maar iedere aardappel slechts op vier duimen afstand 
van de volgende. De opbrengst van beiderlei beplanting was 
naar het gewigt, volkomen gelijk, maar in de digt bepootte rijen 
waren de aardappeb veel kleiner, en dus veel talrijker, dao 
in de andere. 

Deze naauwe beplanting was dus onvoordeelig, daar zij én 
meer pootaardappels én veel meer arbeid b\j de inoogsting 
gekost had, zonder eene hieraan geSvenredigde vergoeding ia 
de opbrengst gegeven te hebben. 

Gelijksoortige proeven, met twee verschillende soorten van 
aardappels genomen, ook op rijen, die met den paardenhak 
of aanaardploeg (aardappelploeg) bearbeid werden, doch waar- 
bij de aardappel in de rijen, op eenen afstand van 8, van 15 
en van 24 dnimen van elkander gepoot waren, gaven bij her- 



Digitized by VjOOQIC 



61 

laèag der, op kleineren maatstaf genomene proeven, toC bel 

gae eeo bonder op dezelfde wgze zoade opleveren, de vol- 

feade oÉoiDSlen : 
Ae MagdalcHa aardappel gaf bij 8 duim a&tand 10,251 Ned. 

pnia ?aa het bunder. 

B|i 15 duim, 17,001 Ned. ponden ?an het bander. 

Bij U düioi, 15,062 „ „ „ „ 

Waaruit rolgt: dat, bij eene verwijdering van 15 daimen de 
apbnogst geringer is, dan bij 8 duimen; bij welke laatste po- 
^ echter eene besparing van ongeveer 1000 Ned. ponden pool- 
Mrdappels plaats heeft, men grooter stukken bij de inoog^ting 
vvkrfjgt en veel arbeidsloon uit wint; zoo dat bij deze aardap- 
pd, weU^ eene poting op den afstand van 12 duimen, als de 
''krmeest voordeelige zoude te besehouwen zijn; want bij de 
^Nrtiog op 24 duimen afstand is het verlies te groot, om door 
^ <laar tegen overstaande voordeelen gedekt te worden. 

De AotiT/i^aardappel gaf bij 8 duim afstands 16,060 Ned. pon- 
^ TBQ het bunder. 

Bij 15 duim 16,200 Ned. ponden van het bunder. 

Kj 24 duim 11,084 „ « „ „ 

2oo dat dus bij deze aardappel de afstand van 15 duim de 
^oordeeligste scheen te wezen. 

^olgeos usTETRiB, MüisoH rtutique^ had een Engelseh land- 
blower eene buitengewoon groote opbrengst gehad, door de 
^vdappds op zes duimen afstand van eikanderen te poten , maar 
io teer wijd van een staande rijen , die volkomen Zuid en ^foord 
^eo, iets waar roede nnGHT zich ten volle vereenigd. 

^osop geeft den raad; de aardappels niet digt bij elkander 
^ planten, den grond ter dubbele diepte om te graven, niet Ie 
ttcsteo, en ten allerminste op twee voet afstand van elkander, 
n de aardappels geheel niet gespleten in den grond te leg- 
Qn. Zoodra de plant uitkomt, moet men gaande weg de 
^'^ rond om de plant ophoogen, zullende als dan de oogst 
*^ overvloedig zijn. 

Op deie wijze bekwam hij van eenen morgen lands 2000 pond 
^''i^ipels. Tevens raad hij aan , om in boomgaarden , tusschen 
^ boomen , aardappels te planten ^ naar dien het opgraven aan de 
^'^OBMo geen nadeel toebrengt. 

Wat het aanaarden betreft , zoo deelt bombaslb daarvan eenige 
V'^ea mede en beweert , dat het Tiiet aanaarden der rijen voor- 
^*^^ zoude zijn. 
Rioiegen komt vnxaov , in de Agraname op , aantoonende , dat 



Digitized by VjOOQIC 



62 

in dezen ligt een groot verschil bij de eene en bij de andere aard- 
appelsoort kan bestaan , naardien de eene soort vroeger , de an^ 
dere later aankomt; de eene meer, de andere minder oitstoelt; 
de eene meer dan de oppervlakte vanden grond hareimoUen vormt, 
de andere meer in de diepte ; de eene digt aan de steng , de an- 
dere meer in eenen ruimen omtrek zich verspreidt , waardoor bij 
zeer droog weder en op kleigrond het aanaarden onmiddellijk na- 
deelig kan worden , met] welk gevoelen de schrijvers van Le Bon 
Jardinier 1851, ten éénemale instemmen. 

Volgens MEIJER, (FRORiEP mue NoUzen) zijn de knollen der 
aardappels eigenlijk in vorm veranderde onderaardsche takken. 
Door het aanaarden dwingen wij de deelen , die anders takken 
zoadenjgeworden zijn, om zich tot knollen te vormen. Door de aard- 
appels zoodanig steeds met aarde te bedekkeo, dat alleen de 
toppen der takken aan de lucht blootgesteld blijven , kan men , 
z€^ hij , eene ongeloofelijke menigte aardappels winnen. 

Op eene andere plaats lezen wij : veel kan er de bouwman aan 
toedoen , om een voordeeligen oogst te hebben , door den grond 
diep om te graven en de plant ter zijner tijd in te leggen en aan 
te aarden. Men poot de aardappels zeer wijd van elkander , laat 
ze een voet of langer nog opschieten en legt de takken in de rondte 
in den grond tamelijk diep , zullende alsdan de moederstam blijven 
voortgroeijen en de takken vrucht voortbrengen. 

Op deze wijze bekwam nieowold van eene enkele stoel over de 
1400 aardappels. Eene aardappelplant leverde door gedurig aan- 
aarden , een halven korf groote aardappels en met de kleinen in 
het geheel 1452 stuks. 

ScHWERz deelt in de Anleüung zum pracHschen Ackerbau de 
handelwijze diesaangaande in Ierland mede. Daar dan worden 
de velden vooreerst aangelegd in akkers , die niet smaUer dan 3} 
eo niet breeder dan 5 voeten mogen zijn en wordt er telkens tus- 
sohen twee akkers eene ruimte open gelaten , die iets breeder dan 
een derde van eiken akker gehouden wordt. Hierop wordt de 
mest op den akker , doch niet op de tusschenruimten gebragt , 
de aardappels op den mest uitgebreid, zoodat zij ongeveer 
een voet van eikanderen verwijderd zijn. 

Nu worden de tusschenruimten uitgegraven en de gelegde aard- 
appels met deze aarde overdekt. Zoodra de planten ongeveer 
twee duim boven den grond zijn , worden de tusschenruimten of 
greppels ten tweedeomale uitgegraven en de akkers met deze aarde 
weder bedekt. Zijn de aardappels ook boven dit bedeksel uit- 
gewassen , zoo worden de greppels voor de laatste maal uitge- 



Digitized by VjOOQIC 



r- 



63 

S^ncB, zuhrer a(jg;estokeQ , en met deze aarde de akker opnieaw 

beiMt, die dan h» Terhoading tot de diepte der greppeta een , of een 

ea(V6ide Toet hoog zijn. 
T^gcDs gedane proeven , opgenomen in het Handboek vam 

faéeri^id^ehe LandhuMaudkunde van mijnen|ea^^, is de op- 
breogst van wel schooogehouden , doeh niet aangeaarde aardap- 
pel acht Tood, Tan aangeaarde raim dertien voud, en van aao- 
foarde en met de stengels ingelegde vier en 'zestig voud. Zie 
nmsTlDT^ Agr. chem.; doeh volgens putscbs zijn niet alle soor- 
ta voor eene dusdanige vermeerdering vatbaar. 

h bet Journal d'horticulture de sprergel en in de Revwe 
herücole du Palatinat^ lezen wij hieromtrent: Een bed van 1€0 
«Mfen vierkant (elf vierkante ellen) werd met aardappels bezet 
ea wel op eene wijze « dat iedere plant twee voet of 66 N. dm. 
lan elkander verwijderd was , men behakte den grond ter zijner 
t^ , doch er had geene aanaardiog plaats. Op een ander bed 
vin den zelfden omvang, pootte men eveneens vijftig aardap- 
pels ^ welke planten ab gewoonlijk werden bebakt en aangeaard. 
Op een derde bed even groot werden insgelijks vijftig aardappels 
gepoot, maar in plaats van deze planten aan te aarden, han- 
delde men er op de volgende wijze mede: wanneer de planten 
eene hoogte van 6 tot 16 N. dm. bereikt hadden, spreide men de- 
idven voorzigtig uit, waarna men ze met 2 lot ö duimen aarde 
bedekte. Het loof doorgroeijenae nam wel ras weder eene regt- 
tfandige rigting aan , of liever schoot nieuwe scheuten uit , welke 
men wederom dekte, deze verrigting tot aan den bloeitijd her- 
halende. Zoo spoedig de bloemen ontloken , had er eene laatste 
bedekking plaats , waarna men het gewas aan zich zelve overliet 
«D w^e verschillende wijzen , de navolgende uitkomsten hebben 
•pgeleverd : De niet aangeaarden bragten eene oogst van 450 
aardappels van verschillende dikte op, de aangeaarden 680, 
terwgl zij , dié op de laatst omschrevene wijze werden behandeld , 
niet mindcnr dan 3,200 aardappels van verschillende grootte op* 
bragten. Ook craoo db büzarciiigues , zie Revue horticole ^ 1850, 
raadt het aanaarden zeer aan. ' 

Dat nogthans ook zonder aanaarden een aardappelstruik eene 
goede oogst kaa opleveren , vinden wij in het Maandschr^ voor 
Tuinbouw^ 1847, bevestigd; waar vermeld wordt, datnBüDR» der 
&mo, tuinier te Zw^ndrecht^ nabij Dordrecht y van eenen stengel 
57 aardappels, wegende 14|^ Ned. ponden, verkregen had. 

Dat integendeel het wegnemen of verminderen van het loof, de 
opbrengst der aardappels zelve verminderd , Igdt bg Prof. vak hall 
geen twigfel. 



Digitized by VjOOQIC 



64 

Het kraisen der aardappelsoorteo schijat weinig in zwang te 
Ktjn ; althans in ons Vaderland, In de Annales de la société 
(PAgricuÜure et d^ Botamque de Gand , evenwel komt deswege 
een verslag voor. 

De tuinier wemx te Luik^ namelijk, heeft daarvan een merk- 
waardig voorbeeld gegeven , door het stuiftneel van eenen zeer 
laten rooden aardappel in de omstreken van Luik, Cannelle rouge 
genaamd , over te brengen op den stempel van de allervroegste , 
witte verscheidenheid aldaar, de Negenweeksche^^eeien^ en welke 
kruising in 1842 plaats had. Het daarvan komende zaad behoor- 
lijk uitgezaaid zijnde, gaf den oorsprong aan eenen ronden aard- 
appel, even als de moederlijke plant, wit maar eenigzins rood 
gevlamd en geler van vleesch dan de Negenweeksche, Het schors- 
deel 9 hetwelk men meent dat het meest voedzame van den aard- 
appel is en hetwelk in den genoemden rooden aardappel, naar 
evenredigheid zeer dik is, was nog dikker in de nieuwe soort, 
welke men den WcrO'a^rdappel s^uoemé heeft, en welke als eeo 
zeer goed gewas geroemd wordt, iets kleiner, doch een veel groo- 
teraantal knollen, dan of de moederlijke of de vaderlijke plant. 
eo alzoo een ruim besehot, opleverende. 

Het is eene zeer meelrijke , goede , late aardappel , welke meer 
heeft van de vaderlijke dan van de moederlijke plant , die de ziekte 
van 1845 en 1846 bijna zonder letsel heeft doorgestaan en welke 
thans reeds in Brabant ^ Namen ^ Vlaanderen en Umburg be- 
gint bekend te worden. 

Het lijdt echter geen twijfel , dat er door uilzaaijing eene me- 
nigte nieuwe verscheidenheden zijn ontstaan , daar ook ondanks 
ODS zelven , er niet zelden eene diergelijke kruising plaats heeft , 
gelijk couRTOis-GERARo geuo^zaam bewezen heeft. Het zijn in- 
zonderheid ook DS SAiNviLLE en BAiLLT, die zich met deze wijze 
van voortkweeking ootledig houden en aan wien Frankrijk reeds 
eene menigte nieuwe verscheidenheden verschuldigd is , terwijl 
wij aangaande de natuurlijke en kunstmatige bevruchtiging der 
planten , onze lezers verwijzen op het werk van lecor ^ de la Fir 
oondation naturelle et artt/kfelle des végétaux et de th^M- 
dation* 

De Hoogleeraar REUM, te Tharand^ zaaide in 1834 eene niet on- 
belangrijke hoeveelheid aardappelzaad, dat in 1833 volkomen 
goed rijp geworden was, en verkreeg daarvan ia 1836, na eene 
tweejarige kweeking, eene gansche verzameling van de meest 
verschillende aardappelsoorten, groote en kleine, ronde en lange, 
roode, witte en gele, g}adde eo rawe. 



Digitized by VjOOQIC 



65 



De zeveo soorten van aardappels evenwel , die in 1846 in ons 
VoiertoMd mt zaad getrokken werden , als : Bamöergers , Sa- 
^Me^ woege Engeische^ vroege Algiers ^ nieuwe Uowarda^ 
^fy Émericans en van het zaad uit Engeland overgebragt 
ioodn io 1849 nog niet met onze reeds geacdimateerde goede 
Atfdappdsoorten wedijveren. 

De grootste verzameling aardappelsoorten in ons Vaderland 
M, zoo verre ons bekend , de Heer j. p. vah rossum , op Zand- 
^gtïiy bij Naarden y die er volgens eigenhandig schrijven ni 
hSi 1851 niet minder dan 400 soorten of liever verscheidenhe- 
<ia bad te velde staan ; en waaronder van een half voet door- 
nede, tot de grootte van eeoe erwt en die men met eenen lepel 
BoUigeo moest, terwijl wij door de welwillende opgave deswege 
ia staat zijn , de navolgende te kunnen vermelden , welke in 
Mkmaar bekroont werden. 



Mkzie. 

Vigst&n. 

^atbacher. 

fénUdlady. 

kiih Kidney. 

Cmu&'s. 

la^eriaL 

Interma^. 

Sdisöury Earfy. 

(^irilm. 

^ Windeor. 

Bouti-beaf. 

^hen bladige. 

B^Um red gianl kidn. 

ifith SeedUng. 

Sewners. 

6&ckstadt^ roode. 

Ai&ers, 

^it deiWeere. 

OaAiifs wonder. 

^fy pak rosé. 

^geL 

^ashö'e jrinx. 

Kecela(^s< 

ilaiUeys, 



Esselback. 

Rough black, 

Amerikaansche roode. 

Goldfinder. 

Hoskammer. 

Ashleaded Kidney. 

Tannen Sapfen. 

Aracacha. 

Pekinjers. 

Amidam weise. 

Undheimer. 

Jean de Segonsac {SL) 

Superfine. 

Tylkers. 

tarly Tall American. 

Rosartker. 

Mainzer. 

EngeUche pale red. 

Mauky's frUhe. 

OotmoTsuinsche grebben. 

Rohan. 

Aalsmeerder rpodneuzen. 

Meren f net roode oogetu 

Douglas. 

Elfringen. 

Cluster. 



Digitized by VjOOQIC 



Alüson Kidney. 

Riesen-arHge. 

Irishj roodbonte. 

Amerik, öroodvruchL 

Farmers, 

Lerchen» 

Osiheimer (Hanau.) 

Rafford, 

Merdeen, 

EnUre black. 

Mariens proü/tc, 

Ulmifolmm, 

Noienbladige paarsche, 

Early proSfic, 

Cork red, 

Jackson's improved. 

Eivormige Amerikaan, 

Sheüand Black. 

FlU Basket, 

Jaune du Pérou, 

BraziUaansche, 

Ross early, 

Ashtop. 

Fox early deligfU, 



e6 

Ananas, 

Negenweeksche, 

Orgelgebergte, 

Marjolyn, 

Early yellow. 

Stafford HalL 

Oeü violet de Pérou, 

Lumpers. 

Aschleaved early, 

Nevelis, 

Immerwahrend. 

Stevenson's Kidney, 

PSnkeyes. 

Jelte Gades (Qabesf) 

Giethoorn, 

Potters, 

Rosé du Pérou, 

AnhoUsche keperbest. 

JoAanneskartoffèL 

Uma, 

Vrouwen vinger, 

Alexander, 

New-ïorksche roodoog. 

Thumton's conqueror. 



PoTbCHB en BERTUCH geveo in hun Versuch einer Monographie 
der kartoffeln^ 1810, ^soorten op, waarvan tien vroege en drie 
en twintig late. Schweitzee in zijn Uandwirthschaftückes Jahr- 
buch^ deelt eene opgave van 87 soorten mede, welke op het 
landgoed der KoninkKjke Saksische Landhuishoudkundige aka- 
demie te Tharand in 1841 gekweekt werden. In Le Bon Jerdi- 
nier^ 1851 , Revue Horticole en Journal d Horticulture praOque 
1850 en 51 , komen eene menigte nieuwe verscheidenheden voor , 
welke wij om vele meerdere wijdloopigheid te vermijden, onver- 
meld moeten laten, willende wij aangaande de soorten en ver* 
sohddenheden nog dit zeggen , dat dezelve bestaan: 

1. In gedaante , hetzij de knollen kloot , hart , niervormig ^ 
langwerpig or van eene geheele onregelmatige vorm zijn. 

2. In kleur^ hetzij uitwendig, hetzij inwendig, en welke hoofd- 
kleuren, wit, geel, rood, violet, zwart, gemarmerd enz. zijo. 

3. In Ifivigheid en smaak ^ als waterig, spekachtig; meelig ^ 
meer of minder zoet van smaak. 



Digitized by VjOOQIC 



67 

^ h de gedaante der bladeren of van het loof^ ab week regt- 

stUDdjbard, grof, hangend. 
^hde kleur der bloemen^ als wit, rood , Tiolet en de scha- 

teópo er van. 
^ hde wifze van knolzeiiing^ als bij eenigen digt aan den 

*wi , bij aod^^n verre af. 

7. In de u^ze van vermenigvuldiging^ die bij eenige zeer 
M[f bij andere weinig is; en nu eens kleine, dan wederom 
WMe kooflen' opleveren. 

^ lo den tijd van groei ^ als vroege zomer, en late herfst of 
vinter aardappels. 

Onder de beste aardappels voor het vee, beveelt von BaErmi- 
*Ai^ io bet bijzonder de Peruviaansche ^ de Rohan en de fViÜe 
^ ^ngeUche aardappels. In amdré's oekonomische Neuigketien 
^, wordt eene vergelijking der Rohan aardappels met de 
^'^f^K^iaaiucbe gevonden, welke laatste na herhaalde proefioe- 
Bögen de voorkeur verdient. 

In de eerste plaats toch wordt aangemerkt , dat, zal de Rohan» 
«dappel zijne buitengemeene grootte, zoo wel aan loof als aan 
öJBeo wortel bereiken , hij in toingrond moet gekweekt worden; 
^eeo eene verkeerde berekening zoude geven, daar de Rohan 
^v^pel beter voor het vee dan voor den mensch geschikt is, 
tB mai den tuingrond met meer voordeel bezigen kan. Op hel 
^'e Teld daarentegen , schijnt de A(7Aa»-aardappel , bij de ge- 
'^ wijze van behandeling , geene bijzondere voorregten boven 
«dcre soorten te hebben. Om hiervan het zekere bewijs te er- 
'^'g»», werd de Rohan en de mede zoo zeer geroemde Peruvé- 
^''i^Ae'aardappel vergeüjkender wijze aangekweekt, zoodat de 
PofcTB, welke doorgesnedene stukken van nagenoeg dezelfde 
Sraotte waren, te gelijkertijd, op gelijken afstand, van elkander 
^ in even breede bedden gepoot werden , op denzelfden akker 
o wd zóó , dat steeds om den anderen een bed met Rohan en 
^ met Peruviaansche aardappels werd aangelegd, terwijl beide 
^cnler op volkomen dezelfde wijze werden behandeld. 

^ de inoogsting, die te gelijker tijd, doch van beide soorten 
^^ kal plaats had, omdat de Rohan aardappel doorgaans 
l^totnjpheid komt, bleek het; dat, de hoeveelheid /^^^t» tol 
^ PfTuviaaneche aardappels wat de maat betreft , stond ab 
IS tot 15 dat daarentegen de hoeveelheid zetmeel (amylum) in 
^ Pfrueiaansche veel grooler was , staande deze tot die in de 
^«•aardappel ab 11 tot 8, want de Peruviaansche bevatte 
^ ra de Rohan aardappel slechts 10 ten honderd , zetmeel. Ab 



Digitized by VjOOQIC 



68 

men na het zetmeel, als het voornaamste deel van de aardap^ 
pel beschouwt, dan is niettegenstaande de iets grootere maat 
der ingeoogste Rohan-aardaiipelen ^ de opbrengst van deze in- 
derdaad geringer en wel ongeveer als 25, 6 tot 33. 

De Peruviaansche schijnen alzoo boven de Rühan aardappels 
de voorkeur te verdienen , en vooral ook daarom , omdat zij 
door mensoh en vee beide gegeten kunnen worden , beter rijpen , 
daardoor gezonder zijn en niet zoo spoedig uitloopen als de 
andere soort Wijlen hopb, te Porto-Bdlo^ geeft de MerveiUe de 
Dam^ eenen aardappel in de Noordelijke streken van £ii^e/an</eo 
Schotland hoog geroemd, op, als degene, die de ziekte volkomen 
wederstaat, wordende de hoedanigheid daarvan enz. wijder om- 
schreven in de Gi^dnefs ckronicU 1846. 

Wat het zaad en hetzaaijen betreft, lezen wij in sobtbns, Wc" 
tenschappeHik MaandseMfï^ Ute Jaarg^ dat de grond goed om- 
gespit en behoorlijk gemest moet zijn, aangezien zonder deze 
voorzorg het zaad niet opkomt, en men te dien einde zoo vee 
mogelijk tuingrond kieze en eene beschutte standplaats. 

De bessen of vruchten houden eene meerdere of mindere hoe- 
veelheid zaad in, al naar gelang der soort en de groeikracht 
der plant. Om dit zaad wel te winnen , late men de bessen goed 
rijp worden ; voor de vroege soort, tot op het laatst van Augus- 
tus en voor de tc^i/l^r-aardappels tot op het laatst van October 
of in het begin van November, Dezelve beginnen dan slap en 
eeoigzins wit in het midden te worden; waardoor de tijd van 
inoogsting aangeduid wordt; welke bessen gedurende den winter 
zorgvuldig bewaard worden, om er in de lente gebruik van te 
maken. 

Men kan de bessen te zamen aan den stengel laten, en de- 
zelve alzoo ophangen , doch beter is het, dat men de bessen onmid- 
delUjk na geplukt te zijn, op eene hoop, op eene gematigd warme 
plaats, legge. Zoodra deze nu eene aangename wijnlucht ver- 
spreiden, is dit een bewijs van^ volkomene rijpheid, waarna 
men de bessen met de handen fijn wrijft. Dit alles doe men Ie 
zamen in ruim water, om door middel van eene teems het zaad 
van deszelfs slijmerige deelen af te scheiden, waarna men hei- 
zelve in de vrije lucht laat droegen. Het zaad zelve is klein en 
langwerpig, terwijl men van eene gemiddelde bes niet zelden 300 
korrels verkrijgen kan. 

Wil men het uitzaaijen , dan mengt men het zaad met zand of 
ligte aarde aan, om het aldus van het begin tot het einde van 
April uit te strooijen, en wel in kleine grepjes, op daartoe bereide 



Digitized by VjOOQIC 



bedda of akkers, latende tosschen ieder greppeltje eene mimte 
no 9D doiineiL Wanneer de planten ongeveer ter hoogte van 
10 i 15 doimen xijn opgegroeit , yerplant men dezel?e op eene 
Qoderfia^ tosschenmimte van 25 tot 30 duimen, welk aitdon- 
MD ook dient plaats te hebben , wanneer men het xaad uit de 
'oise hand had gezaaid , terwijl , wanneer de bladeren beginnen 
pd te worden , de aardappels ter inoogsting geschikt xijn. De 
MTdappels die men als dan verkrijgt zijn klein, en dienen het 
*>i|S*^e jaar in goed land wederom te worden uitgezet. 

Zaait men echter ter piaalse, dan verrigte men zulks in yoreo, 
tt doiinen uiteen , in den kouden , doch met zorg behandelden 
Sreod en erene^is dan, wanneer er geene Yorst meer te duchten 
Vi k het zaad goed, dan legge men de zaadjes 15 duim uit 
Aaader , om wanneer dezeWe alle opkomen , er overal tnssofaen 
Me, eene plant uit te trekken, die men alsdan elders verplan- 
te kan of daar herpoten , waar er mogten weg gebleven zijn. 
2oo de grond te zwaar of te vochtig is , strooije men , eer men 
itit, eoie laag mostaarde met mulle tuingrond , ter dikte van twee 
<8 een halve duim in de voren. 

b de grond van den akker ligt en droog, dan trappe men de- 
utre en hebbe er eene begietiog plaats. 

Het wieden , omhakken , of tusschen beide omspitten , aanaar- 
<icD en uitdunnen, wanneer al het zaad opkomt, of men er te 
rijkelijk heeft gezaaid , dat alles mag niet verzuimd worden , en 
■oet zelfe zoo dikwerf als het noodig is , worden herhaald. 

Bij bet inoogsten drage men wel zorg , om de soorten en ver- 
KfaekJenheden , afgezonderd te houden; opdat er later dies- 
«msaande geene verwarring plaats hebbe. Ofschoon nu het 
2tt(/ien weinig verrigt wordt, zoo heeft het nogthans haar veelzij- 
<% DQt. Door zaad toch kan men goede soorten verre af ver- 
zcoden , of betere uit verre landen , zonder aanzienlijke transport- 
kosten, verkrijgen, op deze wijze behoeft men bij schaarste of. 
Scbrek, het voedsel zelfs niet te bezigen en is het zaaijen toch 
aftqd het eoiige middel ter erlanging van nieuwe verscheidenheden. 
Aangaande het ontkiemingsvermogen van bet aardappelzaad , 
nrhaalt johh muikat, volgens de BotaniMche ZeUung van mobl 
en scHLECBTEzinAL, 1848, dat een stuk land in zqnen tuin in 1832 
«f1833 met aardappels was bebouwd geweest; dat het vervol- 
g»s 18 Engelsche duimen diep orogegraven, gedurende eenige 
jtfcn voor onderscheidene gewassen gebruikt werd , daarna in 
ccoen bloemtuin veranderd en met zoden belegd , die regelmatig 
werden a%emaaid. 



Digitized by VjOOQIC 



70 

Na dat dit gtuk laod alzoo acht of negen jaren gebruikt was, 
werd het in bet voorjaar van 1847 , 18 duimen diep omgespit en 
met raangelwortels bebouwd , tusschen welke men zaailingen van 
aardappels met zeer onderscheiden bladvormen, te voorschijn 
zag komen. De zaden dezer aardappels waren alzoo daar in 
den grond 14—15 jaren bewaard gebleven , zonder hun ontkie- 
mingsvermogen te verliezen. 

Vele bijzonderheden aangaande den aardappelbouw en door 
ons hier medegedeeld , vindt men ook in de onderscheidene jaar- 
gangen van het Tijdsckrift ter bevordering van Nijoerheid en 
aldaar door den Hoogleeraar vam hall te boek gesteld. 

Aangaande de Aardappelzie&te zullen wij in de eerste plaats 
eene verhandeling van Dr. l. au cohen mededeelen, in 1845, toaD 
dus de ziekte in den beginne was , in zijne Mededee&ngen uit het 
gebied van Natuur , Wetenschap en Kunst geplaatst, en ons 
thans welwillend door ZEd., meteenige veranderingen, afgestaan. 

§1. 

Men is wel is waar thans door bijna geheel Europa bezig, 
om uit elk wetenschappelijk en praktisch oogpunt het vraagstuk 
te onderzoeken ; maar wij voor ons zullen thans , waar wij on- 
derzoekingen van anderen zullen aanvoeren , 4ioofdzakelijk onze 
aandacht vestigen op hetgeen in ons eigen Vaderland te dien aan- 
zien is bekend gemaakt; te meer omdat er onder die berigteo 
stukken voorkomen van wezenlijke waarde, zoo als onder ande- 
ren ook blijkt uit de omstandigheid, dat hel Rapport der Gro- 
ninger Commissie van Landbouw , in hel voor dezen tak van den 
landbouw zoo belangrijke lertand in *t Engelsch vertaal en de- 
zer dagen nok in Prof. aiECKE*s Hohenheimsche Weekblad (1) by 
uittreksel medegedeeld is. In Groot- Br ittanje en lertand vooral 
wordt ook weder dit vraagstuk op eene groote schaal onderzocht; 
zoo als blijkt uit het aantal yereenigingen, die zich het onderzoek 
des vraagstuks uit alle oogpunten ten doel hebben gesteld : — zoo 
als de daartoe opzettelijk benoemde Gouvernements-commissie ; 
<le KoninkL lersche Maatschappij ter bevordering van dm 
Landbouw; de KoTünkL Maatsck der Wetenschappen te Du- 
btin ; de Eerw. Heeren berkbletet en sollt , die voor hel Ge^ 
nootschap voor Tuinbouw te Londen het vraagstuk vooral che- 
misch en mikroskopisch nasporen; de Landbouw- en Scheikum- 
dige Vereeniging van Schottand^ die op dit oogenbUk / 60,000 



(1) Wochmltlmt fér Land' und Eauêwirihêckafl , G^wêrbê und 
Bondel, 1845, Ho. 41 , U October. 



Digitized by VjOOQIC 



71 

b^ bnogt, om daannede de ood^noekers Tan het algemeeD 
bfimgnjU Traagstuk te gemoet te komen (1). 

M gaan wij tot ons onderwerp zelf over, eo laat ods eerst 

ttÊigB woordeo zeggeo over deo gezonden aardappel eo zijne 
iiiéim m het algemeen. 

Oe aardappel is, door het Mikroekoop beschouwd, voor het 
SRMtete gedeelte zaroei^eflteld uit oelweefsel , terwijl gestippelde 
fite CB lange bastvaten door dat celweefsel naar de zoogenoemde 
^^ gaan. Ook de digte opperhuid bestaat uit cellen; maar 
*ij bepalen ons du alleen tot die van het eigenl^'ke weefoel van 
deo aardappel: — deze cellen nu zijn veel ruimer dan die van de 
^pperiiaid en die onmiddellijk daaronder liggen; zij zijn meestal 
^^^loekig, hebben ruime tusschencelgangen , en zijn opgevukl 
•et taUoeze stijfselboUetjes. De genoemde tusschencelgangen 
iQB in den gezonden staat doorschijnend en met een helder vocht 
SvrokL' De stijfselboUetjes zijn meerendeels ovaal , maar hebben 
^ ook eene meer ronde of meer onregelmatige gedaante (2). 
« deo zieken staat is deze structuur wel is waar in meerdere 
of mindere mate veranderd , maar kan echter nog zeer goed in 
^ xieken staat worden gezien. 

IHt zij genoeg over de structuur van den gezonden aardappel. 
8 3. 

Wat DU de ziekten der Aardappelen in bet algemeen] betreft , 
^ laerk ik slecbts aan , dat de zeer gebrekkige kennis van de 
iiekteo der planten in nog niet verre verwijderde jaren, eene 
••^Mnie reden is . waarom men bij het onderzoek , ook van dit 
Wi weder op allerlei onnaauwkeurige en oppervlakkige berig- 
^ stoot, waaruit men niet in staat is, voor als nog over deze 
f|^ in het algemeen met groote juistheid en de noodige vol- 
••■^cid Ie spreken. Zelfs kan men niet nagaan , wanneer en 
*««' in ons werelddeel de Aardappel voor Heerst ziek werd, en 
2 Teel mind«r aan welke ziekte. Echter welen wij uit opge- 
fwide berigtcn, dat in de laaUte helR der vorige eeuw de 
**»«PP€len, nu hier, dan daar, aan ziekten leden. Zoo was 
« taaschen 1760 en 1770 in DuiUcMand eene, ziekte, die in 
•^ opzigt met de tegenwoordige overeenkomt: want, zoo 

H) Zie het Joumal de to Ha^, Ko. 273, 13 November 184fi« 
^S Vg. ▼•■ BAtTive, de Aardappef-êpidtmie d§r laalwlê jarm, 
f^n Btriytm êm MêdêdeMtgm dóor kêt Gimooiêehmp voor Umd- 
•^ M Krmdkmdo , late Aflef., Utrecht 1848, bl. 18. 



Digitized by VjOOQIC 



72 

als de toeomalige besohrijyer zegt (1), „de planten Waren half 
M verwelkt, de knollen week, even alsof zij met heet water over- 
M goten waren, terwijl de steel er ten deele zwart en rimpelig 
„uitzag,** — en verder: „de knollen waren vochtig, week, van 
„bedorven sappen opgezwollen, in eenen de ontbinding nabij 
„zijnden toestand,** enz. Van 1776—1779 heerschte onder de 
Aardappelen de Krul (die zich nu in de laatste laren , vooral in 
DviUciUand^ sterk heeft verbreid); ook in de vorige eeuw ver- 
breidde zich de ziekte spoedig. Eenige jaren later was er in 
sommige streken van DuiUchland een meerder of minder volsla- 
gen misgewas van den Aardappel ; en zoo ging het voort tot op 
onzen tijd. De ziekten bleven echter meer plaatselijk; maar dit 
veranderde vooral voor ongeveer 15 jaren. Want toen begon de 
drooge en de natie Kanker zich algemeen te verbreiden ; zij be- 
gon in Engeland^ Frankrijk^ DuitscfUand enz. epidemisch te 
heerschen, en werd«in de laatste jaren ook in ons land waarge- 
nomen , en door Prof. bekgsiia beschreven (2). 

Oppervlakkig de zaak beschouwende , zal men nu al dadelijk 
op het denkbeeld komen , dat de tegenwoordige ziekte öf niets 
anders is dan de reeds vroeger bekende Natte Kanker , 6f dat 
zi) uit dien Ranker zich heelt ontwikkeld. Wij zullen misschien 
later eens onderzoeken, wat te dien opzigte zoude kunnen mo- 
gelijk zijn; — dit echter is zeker, dat men de tegenwoordige 
ziekte het eerst als epidemie heeft zien optreden b. v. in Bel^ , 
den 24 Julij (3) ; — in ons Vaderland , en wel in den Bommeler- 
waard , — het eerst omstreeks denzelfden tijd , n. I. 25 Julij (4) , — 
en in de provincie Groningen op den 28 Julij l.l. (1). (Daarait 
en uit andere derg. verschijnselen zoude men , dunkt mij , reeds 
het besluit van de besmettelijkheid der ziekte en van de wijse 
h^r verbreiding kunnen opmaken.) — Zoo heeft dan de ziekte 
allengs zich naar alle kanten verbreid en heerscht thans van 



(1) GiioiTsci, in fermiêchtê phffiikal, botan. oecan. Abhomd- 
tmttgen, 1769, I, S. 190; aangeh. bij v. haitids t. a. pi. pag. 3. 

(2) Zie Voorrede en Bijvoegaêl van Prof. «iii6kha op de aao* 
geh. Verhandeling van ▼. baitius, 1843, Febraary. 

(3) Ca. Boiaaa , rolkivoorêchri/tên om do Rottiokto dor Aard- 
appoUn ent. 1o bokamdolon on io gomoMon ens. Naar het Frantch, 
Groningen 1845 , hl. 5. 

(4) Het berigt daarvan uit NijmogoHy van den 26 Julg (onder 
anderen te vinden in de Gron. Gowrant van den 29 Jnl^) • >a * 
naar ik meen, het allereerste uit ons Vaderland. 



Digitized by VjOOQIC 



73 

Gnol-BfiUe^je eo letktnd^ zuidwaarts door geheel DuüsehUmd 
bijnaooos Vaderland heen, in België^ Frankrffk^ enz^ zdfe 
k«t koodere Zweden en ook Denemarken zijn evenmin ab eenige 
s'retei WO Zwits&rland ^ gebieyen. 
Mk wij gaan over tot de beschouwing van de natuur der ziekte. 

HATUül DEK ZRITB. 
$1. 

Vert^imelen in het Loaf^ in verband met die in den KnoL 

Hel schijnt vrij zeker te zijn, dat de ziekte aan het blad be- 
Siit (ahhans het eerst zich openbaart). Buiten en in ons Vader- 
^ heeft men daarover veelvuldige waarnemingen bekend ge- 
BMÉt, die allen dezeUde uitkomst geven. Het blad wordt bleekt 
N; aan deszelfe onderzijde ontstaat alras Schimmelvorming ^ 
Vredig worden die plaatsen zwart en komen er ook zwarte plek- 
^ op de steng. Zoodra de zwarte plekken op het blad grooter 
CB talrijko' geworden zijn , verdorren de bladeren en nemen ze 
^^ donkere kleur aan, zóódat na weinige dagen steng en 
Uadereo verdroogd en zwart gekleurd zijn , . . . . de plant b vol- 
^Mtto dood. Z6^ verre ongeveer momien (2) , met wien , in dit 
*)pziSt, bijna alten geheel overeenkomen, b. v. de Heeren mole- 
scBon en vos bauvrauer , die — en reeds vroeg — hoofdzake- 
^ op het loof hunne aandacht gevestigd hebben , en hunne be« 
^dirijviog aanvangen met de woorden: „De ziekte begint van 
^^f^f^V" (3), maar tevens ook opmerkzaam maken op de om- 
^digfaeid , dat wel in den regel het eerst de bladeren worden 
getast, maar somtijds ook den stengel. Minder naauwkeurig 
<tto is hunne bewering, „dat de aardappelen over het alge- 
Btcen eene niet zoo in het oog loopende verandering vertoonen 
^ de stengel eo de bladeren." Misschien echter moet men de 
r«<Ien daarvan zoeken in den tijd, waarop die heeren de ziekte 
<"|dcrzocht hebben, te weten, reeds in den aanvang der epide- 
^ — Daar nu het uitwendige voorkomen en het beloop der 

\ (1) Zie het Fentag d* Commiitiê um Landbouw in Groningen 
>■ de Skuiê'Courani van 16 September 1.1. 

(2) T. a. pi. bladt. 6. 

(3) Bet vfêsen der AardappeitiolUe ent. voor Gedord on On- 
'"'•wrf Utrecht 1845 , bl. 4. 

4 



Digitized by VjOOQIC 



74 

liekte allhanfl aan het loof geooeg bokend eo besohreven lijn , 
xoo zal ik daarover niet verder uitweiden. 

Wij hebbeo straks reeds met een woord gezegd , dat bladeren 
en stengels met woekerplaB^es , Parasieten, of (zoo ab men 
gewoonlijk zegt) met Schimmelvorming bedekt worden. Strak» 
over de naaste oorzaak der ziel^e zullende spreken, zullen wij 
dit punt naauwkeuriger beschouwen. Maar hier moeten wij onze 
aandacht nog eenigzins vestigen op de vraag , of de aandoening 
van het loof, dan of die van den Aardappel-zelf pHmair zij , dat 
is met andere woorden: of het loof ziek wordt, omdat de Aard- 
appel ziek is , dan wel of de Aardappel ziek wordt , omdat het 
loof ziekelijk aangedaan is. — Dat het laatste het waarschijnlijkst 
is, blijkt uit het reeds vermelde beloop der ziekte, en wordt 
o^r anderen ook door de Hoogll. van hall en numan verdedigd (1). 
En zeker met veel regt; want, — om nog slechts tets te noe- 
men , -— * de Aardappels , die het hoogst uit den stengel voort- 
komen , worden eerder door de ziekte aangetast dan de dieper 
gelegene, zoo als ook b. v. de Heer berapath heeft waargeno- 
men (2). Terwijl het ons nu vrij zeker schijnt, dat eerst het loof 
ziek wordt en ten gevolge daarvan de Aardappel, zijn er echter, 
die het omgekeerde stellen. Zoo b. v. de Heer brants , een der 
leden van de Commissie uit de Eerste Klasse van het Kon. Ne- 
derL Instituut , belast met het uitbrengen van een Rapport over 
de Aardappelziekte aan Z. Exc. den Minister van Binnenlandsche 
Zaken; welke geleerde den oorsprong der ziekte in den Aardappel 
zelven zoekt. Dit schijnt echter door het óeloop der ziekte, ge- 
lijk hetzelve door ieder is waargenomen , vrij wat afdoende we- 
deriegd te worden. Maar ik meen te mogen gelooven , — hetzij 
met alle bescheidenheid gezegd, — dat het besluit door den 
HoogL G. VROLU , uit eenige waarnemingen opgemaakt , dat n. 1», 
„ de ziekte van het loof en knol aU op ziek zelf staande be- 
hooren beschouwd te worden ,'* — alzoo eene derde besoboowiog 
van de vraag , — nog onwaarschignlijker is. 



(1) In bet Rapport van de E^fnA9 Khêm vmn het Konimki,^ 
Jfederl. Instituut aan Z. £xo. den Miniater van Binoenlandacbe 
Zaken v Slaatê-Courant van 22 Sept. 1845 (Afdruk , bl. 9). 

(2) UU Thê Sun overgenomen in tioa. N. NoÜMen XXXVI , 
no. I (Octob. 1845), S. 10. 



Digitized by VjOOQIC 



75 

S3. 

yend^Sudem te de» KnoL — MUcrotkopUeh onderzoek ooi 
van hel Loof. 

is bei DQ waar (of minstens zeer waarschijnlijk) , zoo ak wij 
Seneo hebben , dat de ziekte aan het blad begint^ dan yol^t 
dianiit Tan zelf, dat de aandoening van den Knol iets seeon- 
<kin,iet8 oprolgends is, o&choon die secundaire aandoening 
Maas! juist de belangrijkste moge zijn. 

lo den aanvang van de ziekte der bladeren is de aardappel 
xdf nog gezond; maar zoodra de steng met de donkere vlekken 
vordt bedekt, vangt ook de knol aan te bederven (1;. Eerst 
"peobiren zieh meer aan den omtrek flaauw gekleurde vlekken, 
fie allengs donkerder worden, digter bijeen komen en bovenal 
fai omtrek der oogen innemen. Van buiten gaat dif zoo allengs 
Baar binnen voort, en men ziet reeds met het ongewapend oog, 
^ de aardappel geheel ontaard is , en de met vochtigheid ge- 
paard gaande rotting van builen naar binnen allengs voortgaat. 
Eveowe! blrjkt het bij 't mikroskopisch onderzoek , dat de stijfsel- 
iu>rnlsm den regel ^ zoo niet allen, dan toch grootendeels gezond 
S^ven zijn-, — waaruit dan ook uit een praktisch oogpunt een 
'^^lan^jk besluil kan worden opgemaakt ten aanzien van de 
t^isdie bruikbaarheid dier aardappelen. 

Doch laat ik liever de resultaten opgeven, welke uit een her- 
itaald mikroskopisch onderzoek door den hoogt f. z. samuuis 
a mij-zelven verkregen zijn. Ik zal over het voorkomen der 
^Bollen niets verder aanvoeren, omdat ook daarover reeds genoeg 
BS^sehreven en ieder in de gelegenheid is zich-zelven dienaan- 
S^ande te onderrigten. Slechts dit moet ik zeggen, dat men, 
aaar het ons voorkwam , zeer duidelijk onderscheiden kan tus- 
*<^ de verschillende tüdperken van de ziekte ; een onderscheid , 
<^ 100 wel door het Mikroskoop als door scheikundig onderzoek 
^■H^mk blijkt, en straks ook met een enkel woord zal worden 



S5. 
^U de korte besohouwmg in $ 4 (Mikroskopisch ondenoek) 
^ alzoo, wat den Aardappel zelven aangaat, 
h dai de st^Mtlkarrels » noi beoil geheel onveranderd en 



0) lottii , i. a. pL blads. 6. 



Digitized by VjOOQIC 



76 

gezond blijven^ zelfs in hevige graden van de ziekte. Ik zeg 
in den regeld ofschoon de heer brakts zegt (1), ^^ nimmer eenige 
ontaarding van het zetmeel waargenomen, en zelfs in de bruine 
plekken , al ware ook de cellenwand vergaan , het zetmeel onver- 
anderd gevonden te hebben," — en ook Prof. hartixg (2) verzekert, 
,,dat de zetmeel-korrels in de ziekelijk veranderde gedeelten van 
den aardappel onveranderd blijven.** Ook de Heeren moleschott 
en voN BAüMHAüER (3) en Prof. nxtman (4) vermelden , dat „ de zet- 
meel-korrels zelfs in de veranderde gedeelten van de aardvruchl 
geheel onveranderd zijn en in behoorlijke hoeveelheid aanwezig 
worden bevonden;** — en zoo zal men hetzelfde bij de meeste 
schrijvers over de ziekte voorgedragen vinden, onder de buiten- 
landsche b. v. bij kOtzing , die zegt , „ dat het roikroskopisch 
onderzoek in alle tijdperken der ziekte altifd gezonde stijfselbol- 
letjes doet opmerken** (5). Maar dit alles kan ik niet onvoor- 
waardelijk toestemmëh, omdat zulks wel in den regel waar is, 
maar niet altijd. Want Prof. ermerins en ik hebben ook zieke 
aardappelen onderzocht , waarin noch mikroskopisch , noch schei- 
kundig , noch mikro-chemisch eenig spoor van stijfsel meer voor- 
handen was. Die aardappels waren trouwens nagenoeg ge- 
heel bedorven , met kleine holten van binnen ; aan den omtrek 
was het weefsel wit en ondoorschijnend ; een ander gedeelte was 
bruin, maar overigens was het verglaasd, en had een voorkomen 
als na bevriezing. De cellen waren echter mecrendeels nog on- 
veranderd gebleven , ook in het verglaasde gedeelte , waaruit 
alie stijfsel was verdwenen : — dit scheen ons een zeer ontwik- 
keld tijdperk der ziekte. 

2) dat in de cellen van den zieken Aardappel eene gele 
zieke slof tusschen de gezonde sHifselbolleijes gevonden wordt. 
Deze stof vult soms eene geheele cel op , maar komt soms ook 
slechts hier en daar in eene cel voor; zij bestaat uit zeer kleine 
bolletjes; en schijnt eene humus-zelfstandigheid te zijn, blijkens 



(!) Rapport win de Eer$i9 Klaêêê wm Kei JnêHtuui ens.. Af- 
druk bl. 9. 

(2) Aldaar. 

(3) T. a. pi. bladi. 10. 

(4) Proejpen omtrent dé wedêring wm vorkên$ met aardappéU 
door de heênchende rotuehte aangedaan enx., Dtrecht [1845], bl 9. 

(5) BotanUche Zeiiung 1846, no. 41 , Oclob. 10, S. 687. 



Digitized by VjOOQIC 



T 



77 

de oodenoekingen van de Heereo iioleschott en v. baumbaükr (1). 
OverigeDs zijn die kleine bolletjes nu eens onregelmatig opge- 
hoopt, dan eens tot platte en ronde of ovale ligchaampjes veree- 
nd, die, in vorm^ met de ronde sporangiên van den Aardappel- 
se&fnunel (Fusisporium Solani) overeenkomen. Het is deze stof, 
ók aan deo zieken Aardappel zijn' walgelijken reak en smaak 
geefi, eo de bruine kleur van denzelven veroorzaakt 

Z) dat ook de lusschen-cei-gangen met diezelfde gele stof dik- 
KfNÜr ttorden opgevuld ^ en ruimer zijn dan in den gezonden staat 
4) dal ook wif' m den aardappel zefoen niet één zeker bewijs 
eo» eenige zwamsoort hebben gevonden^ — een resultaat, dat 
volkomen overeenstemt b. v. met de onderzoekingen van de Hee- 
ren iioleschott en v. baomhader <2) , en roet het Verslag van de 
Groninger Commissie van Landbouw. 

§«. 

Uit onze mededeeling blijkt verder , wat het Loof aangaat^ 
dat daarop Schirnmelvorming plaats vindt. Ik behoef niet te 
zeggen, dat men hier niet aan eigenlijke schimmel moet den- 
koi, maar dat met gewone schimmei naauw verwante mikros- 
kopiscbe plantjes op het loof in oneindig aantal worden aange- 
troOTen. — Hen tred meer dan é^e zwamsoort op het loof aan. 
De meest gewone en de grondvorm is echter de zwam , die van 
aatanr aan den Aardappel eigen ^ en alzoo ook reeds uit vroe- 
g»ai tijd naauwkeurig bekend is. Het is de fusisporHtm So* 
tei, of de Sporenverspreider van den aardappel. Van deze 
zwamsoort , — die trouwens ook onder andere benamingen door 
iaderea wordt aangevoerd , — bestaat ook eene verscheidenheid, 
Var. sporotrichoïdes ^ terwijl de Heeren brants en hartino de 
zwamroeyes gezien hebben , als met de beide genoemde niet over- 
eenkomende; — zij hebben echter te dien aanzien niets naders, 
medegedeeld. — Aan die drader ige plantjes nu ziet gij tallooze 
ovale ligchaampjes vastgehecht: deze zijn de vruchten^ de Sporan* 
giën van het plantje. In die Sporangiön ziet gij verder weder 
zeer kleine ligchaampjes, bolletjes : deze zijn de zaadkiemeUy Spo- 
ren ; — en het is vermoedelijk door middel van deze onbegrijpe- 
lijk talrijke en oneindig snel zich vermenigvuldigende zaadkiemen, 
dat de ziekte, de Schimmelvorming, eenmaal aanwezig zijnde y 
heinde en ver met groote snelheid en epidemisch zich heeft ver- 
breid Talloos zijn de zaadjes in ieder vruch^e, en ontelbaar 



(1) T. a. pi. bJ. 11. 

(2) T. a. pi. bl. 9, 10. 



Digitized by VjOOQIC 



78 

ziJD weder op hanne beurt die vruchtjes; en aangezien nu deze 
yraohyes geen yirr'^ groot zijn, zoo kan men de verspreiding 
yan die zaadjes door de lucht ook gemakkelijk bevroeden. — 
Ook bij de vruchtjes zijn twee vormen waargenomen: wij voor 
ons hebben meerendeels den rondm vorm gezien, maar met 
anderen ook geheel anders gevormde. 
§7. 

Ten aanzien van de Steng bleek ons , 

dat de schimmelvormingen daar geheel overeenkomen met die 
van het Loof. 

Eindelijk moet nog vermeld worden, dat reeds anderen enkele 
malen ook korrels van Froiomyces (Zwambeginsel), een' zeer la- 
gen vorm van zwammen, op het Loof hebben aangetroflfen. Zóó 
de Qeeren moleschott en v. baumhauer, die echter teregt dit 
punt van ondergeschikt belang rekenen ; en zóó ook reeds von 
■ARTiDs , die dezelve in eene vroegere Aardappelziekte heeft waar- 
genomen. Wij zelve hebben hierbij niets naders te voegen. 

GEVOLGTBEKKINGEH UIT HET MEDEGEDEELDE. 

§8. 

Wij hebben nu gezien, welke de voornaamste verschijoselen 
zijn van de tegenwoordige ziekte der Aardappels, namelijk de 
Ontwikkeling der Woekerplanten (Parasieten , Zwammen) op het 
Loof^ en de Ontbinding (Rotting) van den Knol, 

Wij hebben verder gezien , dat de rotting van den Knol zeer 
waarschijnlijk een gevolg is van de ziekte van het loof, van de 
Schimmelvorming. En uit deze onze woorden blijkt alzoo reeds , 
dat ook wij de natuur onzer ziekte houden als hoogst waarschijn- 
lijk gelegen te zijn in die woekerplant-ontwikkeling. 

Het spreekt nu Wel van zelf, — zoo als ik boven reeds ben 
begonnen te zeggen , — dat , wanneer wij de naaste oorzaak of 
de natuur der ziekte in die woekerplant-ontwikkeling plaatsen, — 
waartoe reeds vrij voluoenden grond zoude kunnen gevonden 
worden in gelijksoortige en genoeg bekende uitslagziekten van 
granen en booinen , — wij daarbij tevens aannemen , dat deze 
naaste oorzaak der ziekte op hare beurt weder eene oorzaak moet 
hebben gehad; — met andere woorden, dat die woekerplant-ont- 
wikkeling door eigenaardige in- of uitwendige oorzaken moet zijn 
voortgebragt Maar daar na de laatstgemetde oorzaken natuurlijk 
de verwijderde oorzaken zijn van de ziekte der Aardappels 
zelve ^ en wij thans alleen willen spreken over derzelver naaste 



Digitized by VjOOQIC 



79 

9mutk «f aatoor, xoo kanoen of mogen wij 'thans oter die ver- 
^^fia^ oorzaken der ziekte ook niet Terder uitweiden, dan 
strab duroTer nog slechts een enkel woord aan te voeren. Hel 
wireecèlflr der moeüe wel waard , dit pont eens opzettehjk , en in 
^fbtÊd net de zoo belangrijke als Terschillende meteorologisebe 
'Bnc^iJDseleo ran de laatste jaren , nader in overweging te neoitn 
Het behoeft ook geen betoog, dat, 'wanneer ook wij de ziekte 
•<•« exaolhenuitische noemen , wij haar tevens voor besroetteliik 
v<erUareo; welke besmetting zich door de zaadkiemen van het be- 
««fcfwene vrachtje aan de gezonde planten mededeelt. Op deze wijze 
Ud oien dan ook de algemeeoe en de snelle verbreiding van het 
l^^ud Toldoeode verklaren. Want eenmaal en nog slechts hier en 
to aanwezig zynde , moest de ziekte zich wel spoedig verder ver- 
^ftiilen, toen de zaadkiemen van de zwam (schimmel), — die, zoo 
^ Bco reeds lang weet (1), zeer lang in haren eersten niet ont- 
*^elden staat bestaan kan , en dan bij de eerste gunstige om- 
^•wligbeden (vooral vochtige warmte) zich ontwikkelt en voort- 
aant, ^ toen, zeg ik , de zaadkiemen van de zwam zich al meer 
^ meer vennen igvoldigden ; en door die hand over hand toene- 
■Mde verment^valdiging moesten ook allengs nog grootere stre- 
ktt laods worden besmet , vooral in de rigting van den wind , 
K» als das ook velen meenen te hebben waargenomen. 

Wanneer wij alzoo in die Zwamvorming de naaste oorzaak der 
*ktc plaatsen , dan doen wij zulks derhalve om eene tweevon- 
*g» reden, 

1) omdat de verspreiding van de besmettelijke ziekte het ons 
**%>» te leerea ; en 

2) vooral omdat de verschijnselen der ziekte zelve ons zulks 
*•» de hand schijnen te geven. 

Want wat hel eerste punt betreft , zoo zij hier nog gezegd , 
^ gezond loof door aanraking met ziek loof ziek wordt ; — dat 
** gezonde aardappels ziek worden als zij met zieke worden 
x>ineog^ragt ; — dat men met het bruine vocht uit zieke aard- 
^PPcls gezonde onmiddellijk heeft besmet ; al hetwelk voldoende 
^ besmettelijkheid en de wijze van verspreiding der ziekte aan- 
toont, olschoon zulks in eenige opzigten bij den knol natuurlijk 
naders toegaat dan bij het loof. 

S 0. 
Maar, zeide ik, vooral de verschijnselen der ziekte zelve schij- 

(1) Zie Berigi van Prof. Iartivs aangaande da Aardappel' 
"^a in dtn PaU (in 1842) , in de ütreehtsohe Btriglm tn 
*«*d. eni., 2de Aflev. 1844, bL 17. 



Digitized by VjOOQIC 



80 

nen ons te leeren , dat de nataur der ziekte die is , welke wij verde- 
digen. Want ware dit niet zóó , en moest men de natuur der ziekte 
in iets anders zoeken , — in den grond de verwijderde oorzaak , en 
ten gevolge daarvan in den knol de naaste , — waarom zijn dan 
jubt en uitsluitend de Aardappels ziek geworden ? Maar wanneer 
de beschrevene Zwamvorming integendeel wèl de naaste oorzaak 
der ziekte is , dan blijkt ook dadelijk , waarom juist en uitslui- 
tend de Aardappels ziek werden en worden moesten. — De 
beschrevene zwamsoorten immers zijn zwammen , eenig en alleen 
aan de ^ardappelplant eigen , en de op allerlei gewassen val- 
lende zaadkiemen van die zwammen konden alzoo slechts op 
Aardappelplanten zich ontwikkelen ; een verschijnsel , dat dcb 
ook in andere deelen der Natuurwetenschap en op gelijke wijze 
voordoet, en alzoo niet onbekend is, en waarop in ons geval 
ook reeds door de Groninger Commissie van Landbouw in haar 
Verslag (1) zeer juist is oplettend gemaakt. 
S 10. 
Daar wij nu in de Zwamvorming de natuur der ziekte het liefet 
plaatsen, zoo spreekt het van zelf, dat ook wij die zwamvor- 
ming niet voor een gevolg , maar voor de naaste oorzaak van 
de tegenwoordige ziekte der Aardappels moeten houden. — Ik 
heb boven reeds aangevoerd, dat anderen onze naaste oorzaak 
als een gevolg der ziekte beschouwen , en dat er alzoo te dien 
aanzien ib de wetenschap twee partijen bestaan. 

§11. 

Voegen wij nu ten slotte in een kort overzigt zamen 1) al heC 
aangevoerde, en 2) hetgeen daarbij aangenomen is, — al het- 
welk slechts zeer beknopt is kunnen geschieden, — dan blijkt 
daaruit, dat wij het ontstaan en de algemeene verbreiding der 
ziekte ons op de volgende wijze — als de meest aannemelijke — 
moeten voorstellen: 

1. Op de Aardappelplanten komen, even als op elke plant of 
dier, altijd eene of meer soorten van Parasieten voor, vooral de 
Fusisporium Solani (2). 

2. Deze Parasiet is eigen eenig en alleen aan de Aardappel- 
plant. 

3. Zoolang deze Parasiet slechts in gering aantal op de plant 
woekert, ontstaat daaruit voor de gezondheid en het leven der 
plant geen merkbaar nadeel. 



(1) In de SlaaiB' Courant van 16 Septeinltar 1.1. 

(2) Deio stelling heb ik lioofdiakeiiik per analogiam opgeroaakt. 



Digitized by VjOOQIC 



81 

4. Zoodra eehter de ontwikkeling van deze Parasiet in hooge 
Bale phals tindt , wordt de voeding der moederplant meer en 
BMcr ondermijnd, zoo wel door de dadelijk schadelijke krachten 
ftt de Parasiet , als door het onttrekken der voedende sappen 
MO de moederplant , ten behoeve der Parasietvonning. 

<i De Parasietvonning wordt door bepaalde iÉ- en uitwendige 
oonaken begunstigd , b. v. overvloed van onbewerkte sappen van 
deo eenen kant , en vochtige warmte van den anderen kant; — 
oonaken, die in 1845 in hooge mate bestaan hebben, zoodat 
dan ook de Parasietvorming in dAt jaar over het geheel zeer 
>terk is geweest. 

fi. De Parasiet , die bepaald op de Aardappelplanten groeit , 
▼tnoenigvoldigde zich alzoo toen ook sterker dan te voren; — 
want tot dusverre was hare vermenigvuldiging nog altijd gering 
Sebleveo , ofschoon deze reeds sedert ettelijke jaren in toenemende 
Mgheid in enkele oorden begon plaats te hebben. 

7. Door deze vermenigvuldiging in 1845 werden op enkele plaat- 
sen, — ik weet niet met zekerheid, waar in Eihropa zulks het 
eerst heeft plaats gevonden, — de Aardappelplanten werkelijk 
tkk^ en wel epidemisch. 

& De ziekte van het loof had de rotting van den knol tot een 
Modzakelijk gevolg. 

8. Daar de ziekte op de Zwam-ontwikkeling berust, zoo had 
zg van nature den aard van eene èesmeileM/ke ziekte, die door 
niddei van de zaadkiemen van de vruchljes der Parasiet zich 
aan gezonde Aardappelplanten mededeelde. 

10. Hoe meer Aardappelplanten, hoe uitgebreider velden, hoe 
nelvQküger streken door de ziekte nu werden aangetast, — dat 
'»' hoe meer epidemisch de ziekte begon te heerschen , — des 
te meer planten , des te uitgebreider velden , des te veelvutdiger 
streken moesten allengs nog worden aangetast, omdat ^(/ en door 
d«ze grootere verbreiding der besmeUeHjke ziekte , ook des te meer 
^ te eerder oog gezond geblevene streken moesten worden besmet. 

11. De zaadkiemen der Zwam, door de tucht alom verbreid 
vordende , deden echter op geene andere planten de Zwammen 
ontwikkelen , dan juist op de Aardappels , omdat zij bepaaldelijk 
tt alleen op hunnen eigenen bodem , — op de Aardappelplant , — 
zich ontwikkelen kuifnen. 

^3L De ziekte bestaat alzoo, naar hare naaste oorzaak, in de 
^(tmorming^ die, besmettelijk van aard zijnde, in gedacht 
jur, -. door begunstigende in- en uitwendige omstandigheden , — 
epidemisch zich heeft verbreid. 



Digitized by VjOOQIC 



82 

§ 12. 

Dit zal genoeg zijn, om eenig duidelijk denkbeeld te geven 
aangaande de naar ons oordeel zeer vermoedelijk ware Natuur 
eener ziekte, die, om zoo vele redenen van viretenschappelijken 
en van maatschappelijken aard , onze geheele aandacht nog steeds op 
zich gevestigd houdt. Doch iets moet ik nog zeggen , namelijk , 
dat , daar wij aannemen y dat de naaste oorzaak der ziekte zeer 
waarschijnlijk in de Zwamvorming gelegen is, wij consequent 
moeten zijn, en alzoo de eigenlijke ziekte niet met een* naam 
mogen bestempelen, die slechts een* uitgang , een gevolg der 
ziekte te kennen geeft; — met andere woorden, dat wij de ziekte 
b. V. noch ^, vochtig koud vuur"^ noch y,rofziek(e'* mogen noe- 
men, omdat die beide aandoeningen slechts gevolgen zijn. Wij 
zouden alzoo misschien best doen , de ziekte eenvoudig te noe- 
men Epidemische Zwamvorming^ en daardoor, dunkt 
ons, aan de eischen der wetenschap in vele opzigten voldoen. 



De Compfes rendus van het Fransche Instituut 1847 , bevatten 
het volgende over het besmettend vermogen van het schimmel- 
plantje, Bolrytis infectans y op de aardappels. Patkn sneed 
verscheidene gezonde aardappels door , holde ze uit en vulde ze 
met de korrelige massa van de zieke schil van andere knollen , 
hond de stukken te zamen en legde die op eene warme plaats. 
<l5o k 18^ celsus). Na tien dagen was de gemaakte holte der aard- 
appels met eenen witten schimmel bedekt; in allen had zich de 
Bolrytis met nog twee andere sehimmelsoorten ontwikkeld. De 
vruohtaanzetting toonde zich eerst later, de kleine zaadjes bar- 
sten dikwijls in het water, eene korrelige stof nalatende, welke 
gelijkvormig was aan de in den schimmel voorhanden zijnde stof- 
fen en welke de schrijver voor het eigenlijk werkende deel der 
aansteking houdt. Om zich van deszeifi» werking te overtuigen , 
koos hij acht anders gezonde aardappels , van verschillende soor- 
ten uit; in twee dezer aardappels bragt hij een weinig van den 
vermelden schimmel , in twee anderen eene gelijke hoeveelheid met 
de punt eener naald, uit de ziek gewordene vrucht van de Tomaat 
(solanum lycopersieum) , de vier laatsten eindelijk zouden tot 
vergelijking dienen, en bleven onaangeroerd. 

Elke aardappel werd , nadat de helften aan elkander wareo 
gebonden , in een afzonderlijk glas gedaan en met eene slop ge- 
sloten. Na vijf dagen was de Botrytis van de Tomaat reeds vijf 



Digitized by VjOOQIC 



I 



83 

stf«p (bep ingedroDgeii , terwijl die welke uit derf aardappel in- 
getot was, zich nog niet zoo verre verbreid had , zes di^en Ia- 
Ier vas in beide gevallen de gefaeele knol van schimroeldraden 
dwémigen , zonder dat er eene verrotting te bemerken was. 
De stg6el was verdwenen, de stikstof houdende en vette (?) stof- 
fen in eene roodbruine korrelige stof veranderd , de aangedane 
phatsen verhardden bij het koken enz. Bij drie was de opper- 
flakte van de uitgeholde plaaU met eeoe bedekking van schim- 
nel (Boiryüs) overtogen; de vierde aardappel vertoonde slechts 
enkele sebimmelplekjes. De vier niet met de Botrytis in aanra- 
king gekomene aardappels waren onveranderd. 

De sehrgver besluit daaruit tot eene besmetting der schimmel- 
sporen (zaadjes) door wind , regen enz^ welke of op de planten , 
of terstond bij de knollen komen , zich daar plaatsen , en door 
méMmoMC opgenomen worden. Haar invloed op de ontbinding 
ran koolwaterstof en stikstof houdende verbindingen , schijnt 
den schrijver des te natuurlijker, daar ook andere qualemaire 
ferbindingea zulke ontbindingen bewerken. 

Ook BBSKELBv Spreekt van de Boüylü infec(ans ^ welke schim* 
ne^ilaiit in 1845 bet eerst bij de rapen door hem , en bij de 
mangelworteb door moittagne werd waargenomen , in 1846 bij de- 
seifie planten en bij de peeën , pataten en orchis en in 1847 bij 
de toniateo ; welk schimmelplantje even als door pauen , ook door 
ajUKTiVG en morreh bij de aardappels onderzocht is, terwijl men 
over de nadeelige gevolgen van het gebruik van dusdanig aan- 
getaste groenten of voedingsmiddelen na kan zien: Nümah en 
HARCHAKD SuT Itt jfropriéth nuUihles , que ies fimrage* peu- 
tent aequerir fnmr diffèrens anémaux dontesUques par des 
prmkietwnê cryptogamiques, 

1% de UnterifUchuTigen über einige Ursachen der Sdflebe- 
^eegtmg tn t/derUscken Organismus 1848, oppert likbig zijne 
Sedachteo over de waarschijnlijke oorzaak der aardappelziekte , 
co welk verslag Prof. vah hall in meergenoemd tijdschrift 1850 
heeft medegedeeld. Hij maakt daar opmerkzaam op de. oude , 
doch belangrijke proeven van hales, over het groot vermogen 
der oitwazeming van de planten en de aanzienlgke hoeveelheid 
vocht , welke daardoor aan de oppervlakte eener levende en ge- 
zonde plant wordt uitgedreven. Het beleUen van die uitwazeming 
brengt velerlei ziekten bij de plant te voorschijn. Wanneer na 
«terke droogte en hitte , eene langdurige koude en vochtige weers- 
gntcidheid volgt , heeft men bij de Hop , volgens halis , meer dan 
eens eene algemeene ziekte en versterf bij deze plant waargeno- 



Digitized by VjOOQIC 



84 

roeo. Iets dergelijks heeft na volgens liebig , hoogst waarschijn 
lijk ook bij de aardappels plaats, waarbij de bekende rotziekti 
zich yeelal , na groote weers verandering, openbaart, en welk< 
ziekte, naar het oordeel van uebig, vroeger ook wei bekend 
doch niet zoo algemeen was , als zij in de laatste jaren gewor 
den is. In de streken zegt hij , waar in 1840 de aardappelziekt< 
het hevigste geheerscht heeft, volgde na zeerheete dagen « kouc 
regenachtig weder. Ook in 1847 ontstond in het begin van 
September , na eene lang aanhoudende droogte , regen en koude . 
juist tijdens den weligsten wasdom bij de aardappelplant. 

Uit deze en andere waarnemingen , meent hij alzoo het besla ti 
te moeten opmaken, dat de hoofdoorzaak der aardappelziekte 
gelegen is, in belette uitwaseming van het loof der aardappels en 
daardoor ontstane volsappigheid , stilstand van vochten en ver- 
rotting. Ook wij zouden ten eenemale met uebig instemmen ^ 
wanneer steeds het loof het eerst door de ziekte werd aange- 
tast, doch wij hebben (1851) aardappelplanten , in den vollen 
wasdom gezien, zonder dat het loof in het geringste zelfs niet 
aangedaan was, en waarvan de knol, hoewel ook van buiten 
gaaf en voldragen, nogtans van binnen de sporen der verrot* 
ting droeg. 

Dat evenwel de luchtgesteldheid eenen verbazenden invloed op 
deze plant uitoefent, lijdt bij ons geen twijfel, naardien, hoe 
ongunstiger de weersgesteldheid is, hoe plotseling de overgang 
van warmte en koude , aanhoudende droogte en veel regen , hoe 
eerder zich de kwaal openbaart, en waarom wij hoe onafdoende 
het ook zijn moge, de bouw dier vrucht tusschen koren of an* 
dere hoog opschietende groenten , aanbevelen , waardoor de da* 
delijke invloed van lucht en licht getemperd wordt, en de over- 
gangen niet die dadelijke invloed kunnen uitoefenen ; en hoe wel 
het waar moge zijn , dat de aldus verbouwde aardappel in smaak 
daarbij verliezen zoude, waar ook is het, dat het gewas op die 
wijze gekweekt, langer stand houdt 

Ook uit de Recherches sur la nature et les eauses de la 
maladie des pommes de terre en 1845, par rabting; De ziekte 
der aardappels in hel algemeen door van iiartius , D^ aardap- 
pel-epidemie der laatste jaren en Berigten en Mededeelingen 
door het genootsch, voor Landbouw en Kruidkunde te Utrecht^ 
vermeent bleekrodb te moeten besluiten : dat de ziekte haar oor- 
sprong gehad heeft, 

Niet in de ontwikkeling van schimmelplanten (/kfi^*), hoe vele 
er ook naderhand in den bedorven aardappel [?] werden ge- 
vonden ; 



Digitized by VjOOQIC 



86 

nktmde ontwikkeliDg ran inseoten , ofechoon wederom door 

AuuB nEE, TTie Fotato plant^ Us me and property 1840, de 

ifÜi tettator , ab eene bet voedsel der mensofaheid Teroieleiide 
AMbs en de oorzaak van bet kwaad beschouwd wordt 

&CK meeDt, dat de zi^te in eeoe opboopiog yan onbewerkle 
!tof of eeoe algemeene waterzacbt der plant bestaat, terwijl we- 
tem bet Brunstciikiche Opper gezondsheidê-coUegie de onder- 
lünge ziekte voor eene, door een rottingsproces veroorzaakte 
oBlIedBig der wateracbtige vloeistof eo vernietiging van bet celle- 
weefed der aardappels boadt. 

Wijders vinden wij een uitvoerig verslag deswege , met platen 
toegelicht, in het NedetL mag, t&r verspreid, van aigem. en 
mmge kundigheden^ 1846. 

Bet is opmerkelijk, zegt Prof. van hall, in bet Tad9chrifl ter 
ktord. der Nijverheid ^ 1850, dat deze ziekte zich niet alleen 
over Europa verspreid beeft , maar ook in Algiers , volgene 
MCKBT (Bot Zeitung, 1849) , op bet bergvlak van Bogota in Zuid- 
iaerika <Bot Zeit., 1848), en zelfs op Ceylon en Nieuw-Zeeland, 
volgais wESTwooD, (Bot Zeit, 1848) zich vertoont beeft Om- 
streeks 1840 werden alle streken van DtUUchland door deze ziekte 
«ngetast, doch in 1830 bespeurde men tusschen Keulen en Ne^ 
tkd^ in Saksen^ Meckienhurg^ in Bohemen^ SiieHBn en later 
^Beüeren , eeoe ziekte in de aardappels, welke de knollen zoo 
hard maakte, dat zij door geen hamers (?) noch koken konden 
^ gemaakt worden , welke ziekte men als toen Koud vuur of 
Srand noemde. In het graafschap Mark vertoonden zich aan 
«Be op bet veld zijnde aardappels roode vlakken , welke later tot 
wezedijke rotting overgingen, en die in eenige streken, vooral 
in Lennelhal,' zoo kwaadaardig waren, dat men dezelve niet 
MDs tot voedsel voor bet vee konde gebruiken. 

Volgens BouQüET {Gompies rendus^ 1848) vertoonde zich deze 
ziekte niet op land, dat bemest was met mest, waarin zwavel- 
^Nc ifzeroxpdule bevat was, terwijl alle andere velden te Foix^ 
n» bet departement van de Mame^ die op de gewone wijze be- 
•Mst waren, de ziekte vertoonden; de velden vooral, waarop 
ineermalen aardappels geteeld waren, in hooge mate. 

Hij dus gelooft , dat gebrek aan zwavelzure zouten in den bo- 
^1 de voornaamste oorzaak der aardappelziekte is. 

tUuvFMAHif, Hoegleeraar en Directeur van het Landbouwkon- 
%lD^tuut te PoppeUdorf^ geeft, als middel tegen de ziekte, 
keokenzoot met gips vermengd op en zegt daar van: in bet na- 
y» van 1845 liet ik aardappels rooijen, waar van een gedeelte 



Digitized by VjOOQIC 



86 

eene boven bemesting met gips en kenkeozoat had ontvangen 
en een ander gedeelte in den staat van pootaardappel in onmid- 
dellijke aanraking met deze meststof was gebragt De eerstge- 
noemde aardappels waren door de ziekte aangetast, terwijl de 
anderen in gezonden staat uit den grond kwamen. Ook schei dwbi- 
LBH maakt te dezen opzigte van het keukenzout gewag in het 
Journal dUarUcuUure^ van 1847, terwijl wij omtrent het middel 
van Dr. j. f. elotzsch, te Berlijn^ op het Maandêchrifi voor Tidn- 
bouw , 3e Jaarg., verwijzen. 

In de Annaleê de la société tT UortieuUure de la Gironde^ vindt 
men een verslag door het bestuur van Sainl-Maur-les'Fossis ^ den 
15 September 1850 , nopens den oogst van een veld aardappels , 
waarop de mest van ousseau was aangebragt, en hetwelk 
hoofdzakelijk hier op nederkomt : Een akker land , ter grootte 
van ruim 96 roeden , van eenen ligten , zandigen , steenachtigen 
aard, werd na tweemalen geploegd en eens geëgd te zijn, met 
14^ mudden gewone aardappels bepoot, met den mest van 
opssEAü bereid. Zoo als men beweerde had er in drie jaren 
geene bemesting plaats gehad , en waardoor de proefneming dus 
meerdere waarde verkreeg. Voor dat men met het rooijen een 
aanvang maakte, werd de gesteldheid der planten opgenomen, 
en men bevond , dat de stengen grootendeels verdroogd waren , 
zonder eenig teeken te hebben der aardappelziekte , die op alle 
omliggende velden woedde. De weinige nog groene stengen 
toonden door hunne frissche kleur en sterken groei eene goede 
gezondheid aan. In de tegenwoordigheid van velen werden tien 
u>eden , door hun aangewezen , uitgedolven. 

De daarvan komende aardappels werden zorgvuldig nagezien 
en allen volmaakt gezond bevonden. 

Bij meting verkreeg men als opbrengst van deze tien roeden 
25 mudden 81 koppen , wegende ruim 74 Ned« ponden per mud , 
zoo dat dus een bunder 25Q mudden opbragt. 

In de landstreek , waar deze proef genomen is , brengt het bun- 
der gewoonlijk 230 tot 250 mudden op en staat de hoeveelheid 
als 11 of 12 tot 1. Aan eiken stoel vond men van 20 tot 35 
knollen. 

Men had voor het geheele veld 30 kannen mest van dusseaü 
gebezigd , die voor ruim f 20 gekocht werden. 

Hoe het dan ook zijn moge, gaarne stemmen w^ met den 
Hoogleera'ar van hall in , wanneer hij- zegt : dat het niet te ont- 
kennen valt , dat vele gebreken , die zich bij deze onontbeerlijk 
gewordene vrucht vertoonen , aan eene slechte behandeling van 
dezelve moeten worden toegeschreven. 



Digitized by VjOOQIC 



87 

Zoo neC mm toch dikwijli dat aardappels oog io de maand 
Sdwmier gerooid en toot dat zij behoorlijk opgedroogd srjo, 
io grwte hoepen of kailen bij een gedaan worden. 

üeenC men dan geene bijzondere voorzigtigheids maatregelen 
ÜD acèc, zoo verhitten zij zich dermate, dat de dampdaamit op- 
itgst, en er tegen het Toorjaar eene menigte wortels en kiemen 
«Butaan zijn , die tot hunne vorming eene aanmerkelijke hoereei- 
keid voedende bestanddeelen uit den moederknol getrokken heb- 
ken zonder van eenig nat te zijn. Zulk een aardappel heeft dan 
dachls eene ^mo^e waarde , hetzij men hem tot spijze hetzij tol 
peler wil gebruiken en over welke vermindering wij in iktir's 
üigemeine Zeitung de proeven vermeld vinden, welke timzmarn, 
(e Lëdsnig , in Silezië, te dezen opzigte genomen beeH. 

Tol het poten ^ zegt de Hoo^leeraar verder, kieze men aard- 
appels van eene middelbare grootte, die reeds bij het rooijen 
a%ezonderd aan de zon en lucht blootgesteld geweest zijn, om 
te te harden, en gedurende den winter op eene drooge, vorst- 
wi^ plaats bewaard zijn. 

Het toekomstige aardappelland bewerke men zoo diep mogelijk , 
Moder evenwel eenen on vruchtbaren ondergrond boven te bren- 
gen. Land , dat des winters mw heeft gelegen en wel doorvroren 
is, past oitmontend voor aardappels, en wanneer men het wel 
bewïsrkt , kan iedere soort van stalmest daarop met voordeel ge- 
bruikt worden. 

Eindelijk pote men de aardappels het liefst van half Maart tot 
bet einde van April en zoo als rmzifAVK zegt, met het nog sla- 
pend oog. Men beweert en ook wordt het in do nieuwspapieren 
fermeld , dat de Heer vak der trafpcx een geheim middel weet 
om de aardappels te vervroegen. 

B^ is van groot belang , dat men van tijd tot tijd aardappels 
ót eene andere streek , tot potM*s neme , want dit levert zoo wel 
in lioeveelheid als in hoedanigheid , groote en zekere voordeden op. 
Hoewel wij deze teregtwijzing zeer op prgs stellen, zoo ook 
willen wij nog ten overvloede die korte mededeelingen laten vol- 
^^ opgegeven in het Ned.Mag, 1846. Men vermeerdere de aard- 
appels van tijd tot tijd met het zaad der zaaiaardappels. — Men 
veronaclitzame &tit nuttige wisseling van het zaad niet, doch 
wacfate zich om deze behandeling te overdrijven. — Men begun- 
stige de aankweeking der vroeg bloeijers ten koste van de iaat 
Meeijers, — Men kieze tot derzelver aanbouw een weinig vast«i 
en nurtig droegen grond. — Men bezige ter voortplanting der aard- 
ippels alleen groote, geheel volkomens njpe knollen. — Men 



Digitized by VjOOQIC 



88 

bearbeide den aardappelakker zorgvuldig. — Men meste de 
aardappels niet met stalmest — De planting of zaaijing geschiede 
zoo vroeg mogelijk in het voorjaar, doch niet eerder voor dat 
de grond den noodigen warmtegraad heeft — Men plante de 
aardappels niet te digt bij elkander. — De bearbeiding der aard- 
appels geschiede op den juisten tijd , bij ganstig weder en met 
voorzigtigheid. — Men wachte zich wel de plant der aardappels 
af te snijden zoo lang dezelve nog groen is. — Men moet ook 
het bewieden der aardappelvelden door schapen afkeuren. — 
Men zamele de aardappels niet eer in, voor dat zij volkomen 
rijp zijn , terwijl men dezen oogst bij gunstig weder moet ver- 
rigten. — De zaai-aardappels voor het volgende jaar, moet men 
op het veld zelve uitkiezen, en neme daartoe groote, gave, 
volkomen rijpe knollen. — Het is zelfs nog verkieslijker winter- 
aardappefó te trekken , en deze tot zaaijers te bezigen. — Men 
verroenge niet die aardappels welke men bij den naoogst verkrijgt 
met die , welke men vroeger ingezameld heeft — Men zij , wat 
het bewaren der zaaiaardappels aangaat, zeer voorzigtig; men 
bewaart ze het beste op goed aaógelegde en wel onderhoudene 
plaatsen. — Men late vooral niet na, bij de bearbeiding of op 
eene andere wijze geschondene aardappels uit te schieten. — 
Men zoeke het ontaarden der aardappels vooral daardoor te voor- 
komen , dat men niet verschillende soorten van aardappels onder 
eikanderen plante. — Men neme nimmer zieke aardappels als 
zaaijers. 

Over het bewaren der aardappels vindt men een stuk van arrold, 
te Hochstriefs , opgenomen in het LiUeralurblalt van beter's 
Ailgemeine ZeUung, Vele landbezitters in Oost-Pruissen^ zegt 
hij, gedeeltelijk mij in persoon bekend, laten in den herfst, da- 
del^k na den oogst, aUe de aardappels die zij tot voeder voor 
paarden , runderen en varkens , gedurende een jaar noodig heb- 
ben , in damp koken en daarna vast instampen in kuilen , in elk 
van welke bijna 200 schepels gehprgen kunnen worden. Van 
boven worden die kuilen met stroo en aarde overdekt, opdat 
oooh regen, noch verandering van warmte, op de ingestarapte 
aardappels invloed kunnen uitoefenen. Daar deze handelwijze 
aldaar sinds jaren in gebruik is, hebben die kuilen vast toege- 
slagen of van steen opgemetselde wanden , doch dit is geen nood- 
zakelijk vereischte , als men groote hoeveelheden aardappels spoe* 
<ttp wil inkuilen en bewaren, wanneer een ruime oogst daartoe 
aanleiding geeft De aardappels blijven zoo langer dan een jaar 
uitmuntend wel bewaard, nemen eenen ligten zuren smaak aan. 



Digitized by VjOOQIC 



mr^ 



en worden Tan aUe dieren met graagte gegeten. Dezelfde han- 
dehnjie is ook opgegeven door dkluwkamp , te MerkUngen , met 
<fii ferscU , dat luj zont tusschen de ingestampte aardappels Toegt 
b bel SetL Magaz^n , 1834 , vinden wij aangaande bet bewaren 
iezer Tracht de navolgende bijzonderheid: 

De eigenaar eener buitenplaats had een gedeelte van zijoen win- 
Icrvoorraad io eenen kelder doen bewaren ^ toen hij plotseling , om 
eeae bdan^jke zaak , eene onverwachte reis moest ondernemen. 
fa de volgeode lente teruggekomen , gaf hij last den kelder te 
ledigen 9 eo de aardappels weg te nemen, daar hij toch ver- 
wachte, dat dezelve bedorven of bevroren zouden zijn. Groot 
was zi}Be verrassing toen hij de aardappels zoo goed en gaaf 
fond, als of ze pas uit den grond kwamen. Hij liet eenige 
kokoi eo de smaak was niet minder goed. 

Men onderzocht toen den kelder, en men herinnerde zich, dat 
dezelve te voren gediend had tot een magazijn van boutskolen, 
waaoraii eene dikke laag stof op den vloer was blijven liggen , 
waarop men de aardappels geplaatst had. 

CosTEL in JFrankr^k heeft een nieuw middel uitgevonden om 
ét aardappels zeer lang en langer dan door de gewone middelen , 
onbedorven te bewaren. De uitvinder heeft aardappels tentoon- 
gesteld y van welke hij sedert zestig dagen de proef had geno- 
vuoL Zq waren zoowel uit- als inwendig volkomen goed , zoodat 
meo verwachten kon , dat zij nog veel langer in deze gesteldheid 
konden behouden worden. 

De behandeling is als volgt: men brengt in eenig tot het oog« 
atfk geschikt vaatwerk (ketel , pot , of pan) eene genoegzame 
boeveelheid water aan het koken, en hangt er dan de aardap* 
peis, door middel eener korf of net, vier seconden lang, derwijze 
in, dat zij geheel door het kokende water overdekt worden. Na 
verloop van die seconden neemt men dezelve schielijk uit het 
water, en spreidt ze op den grond uit. Het vuur wordt versterkt 
en als andermaal het water kookt, hangt men er eene tweede 
boeveelheid in en zoo vervolgens naar gelang der menigte die 
men dusdanig bewaren wil. De aardappels die reeds beginnen 
te ontkiemen zijn daartoe even dienstbaar als de anderen. De 
dos behandelde aardappels worden daarop , in de zon of op eene 
ieefatige drooge plaats gebragt , op dat zij zoo spoedig mogelijk 
opdroogen. Na gedroogd te zijn brengt men ze op den boven- 
sten zolder of vliering van bet huis of in eenige andere luchtige , 
drooge bewaarplaats , waar zij met geene vochtigheid in aanra- 
king kunnen komen. Men keert ze dikwerf om , en laat ze lie- 



Digitized by VjOOQIC 



90 

ver aitgespreid dan te veel op elkander gehoopt liggen. Eeoe aa< 
dere wijze is: Men doe in Februarij^ wanneer de aardappels b^ 
ginnen ait te schieten ^ dezelve in eene ton of kuip en overgiete z< 
met kokend water , dat zoo spoedig mogelijk moet geschieden ; zoo 
dra dit water begint te verkoelen , tappe of giete men het af en 
daarna spreide men de aardappels op eene drooge plaats beboo' 
ijk uit een. Droog zijnde, legge men de aardappels tussohen 
fijn zuiver zand , op eene zeer drooge koele plaats , waar ze tot 
laat in' den zomer zoo goed blijven als op het oogenblik dezer 
behandeling. 

Ten einde het uitloopen voor te komen, brengt men in hef 
laatst van Februarü of dan wanneer er geene sterke vorst meer 
te duchten is, de aardappels uit de winter bewaarplaats naar 
den zolder, alwaar men ze zoo dun mogelijk uitspreid. 

Men boude de luchtgaten of vensters des daags en zoo er geen 
vorst te duchten is des nachts zelfs open. * De aardappels alzoo 
aan lucht en licht blootgesteld blijven stijf en ook smakelrfk , en 
geven slechts korte , dikke , groenachtige , welgevoede scheuten. 
Op deze wijze verliest de aardappel niets van deszelfs groei- 
kracht en brengt later meerdere en betere vruchten voort. 

Webster deeld als voorbehoedmiddel tegen het uitkiemen der 
aardappels mede: dat die welke men vier of vijf dagen in eene 
oplossing van ammoniac (één once ammoniac op ééne pint water) 
weekt en weder droogt , hun kiem vermogen schier geheel verlie- 
zen en een jaar lang kunnen bewaard worden , zij zullen daarbij 
geene verandering ondergaan , hoogstens meeliger worden , en «na 
gedroogt te zijn geen spoor van ammoniac overlaten. 

In het Veeartsenij kundig magazijn^ Dl. III, toont de Hoog- 
leeraar NUMAN het nadeel aan , dat uitgeloopene aardappels bij het 
gebruik, zoo wel met betrekking tot de menschen als tot de dieren , 
kannen te weeg brengen , wordende deze nadeelige uitwerking in 
de Verhandelingen der MaaUch, van wetenschappen , te Haarlem , 
aan de solanine toegeschreven, welke zich alsdan in de jeug- 
dige stengen der aardappelplant zoude vormen, terwijl men te- 
vens de bevestiging van dat nadeel, in een voorval kan zien. 
opgenomen in de Prov. Gron, Courant^ 2 Junij 1848, zonder van 
andere voorbeelden gewag te maken. Dat evenwel onrijpe aard» 
appels geen nadeelig voedsel opleveren , heeft pfaff , na een 
scheikundig onderzoek, trachten te bewijzen. 

Wanneer de aardappels bevrozen zijn, dan worden ze gewoon- 
lijk weg geworpen , zonder in aanmerking te nemen , dat men 
ook dan nog er een aanmerkelijk voordeel uit trekken kan. Een 



Digitized by VjOOQIC 



91 

lieriitakl bemezen toch maakt d« aardappels efakMijk droog , en 
IdkeBS vanneer zij op nieaw door de Torst worden aangedaan , 

tel «Maat er tosschen de meelmassa en de buiten aehil, eent 
^ikarst, (fie bij het ontdooijen door de ontstane scheuren weg- 
bopL Zoo op die wijie de aardappels volkomen zijn uitgedroogd , 
dba bevat bei overblijvende gedeelte het fijnste aardappelmeel , 
dit van de schil gemakkelijk te zuiveren is en tot een goed voedsel ge- 
knikt kan worden. ZelCs als de aardappels brijaehtig zijn , kan men 
flpdeze wijze, bij sterk vriezend weder, er nog voordeel van trekken. 

Het beste middel om bevrozene aardappels te ontdooijen Is, 
te meo die alvorens ze te koken, drie uren in koud water 
ftetst , doch zijn zij zeer hard , dan late men op een schepel aard- 
appeb , drie of vier oneen salpeter , in dat water zich ontbinden. 

Waterige aardapp^ of die , welke te vroeg gerooid waren , 
Boet meo acht dagen lang, digt bij het vuur plaatsen , waardoor 
Bj eeoea beteren smaak verkrijgen en zelh melig worden. 

Zijn de aardappels door de ziekte aangetast , dan legge men 
ée, roede ook de gezonde, terstond nadat zij uitgegraven en 
fewasscheo zijn , een half uur in eene oplossing van chloor- 
bJk in water, in verhouding van I tot 100. Vervolgens legt 
■KD dezelve twintig minuten lang in eene oplossing van soda in 
water, insgelijks een deel op honderd deelen, spoelt de aard- 
ippeb met koud water af , droogt ze in de opene lucht , en legt 
se na , zonder eenig gevaar van bederf, op de gewone plaats op 
latten. Meo heeft slechts een pond soda noodig om 800 pond 
aard4|>pels voor bederf te bewaren. 

WU meo in het koken zeker zijn , dan moet men slechts een 
weinig water , ter hoogte van vijf duim ongeveer , in den ketel 
doen, waar over eene houten of blikken rooster wordt gelegd, 
en waarop men de aardappels plaatst , zoo dat zij met het water 
niet in aanraking komen. Men stoke het vuur als naar gewoonte , 
en de sloom die door het water ontstaat, dringt door de aard- 
appeb heen en verschaft aan dezelve weinig maar genoegzaam 
vocht om gaar te worden. 

Aardappels die in water gekookt bijna niet eetbaar zijn, wbr- 
den aldus gekookt zeer smakelijk en meelig. 

De verrigting is hoogst eenvoudig en vereischt slechts deze 
behartiging , dat men door het water zout naar verkiezing doe , 
dat de ketel niet vol moet zijn , maar dat er tusschen de boven 
«ppervlakle der aardappels en den onderkant van het deksel , 
eene tnsschcnruimte van minstens drie duim behoort te wezen , 
en dat het deksel , eindelijk , zoo na mogelijk lucht en stoomdigt 
behoort te. sluiten , ten einde al het vocht te behouden. 



Digitized by VjOOQIC 



92 

Wil men, eiDdelijk, de aardappels voor eene lange reis be- 
waren , dan laat mea ze ia kokend water gaar koken , waarna 
men ze afschilt en tot kleine brokjes zamenperst, welke men 
vervolgens in eenen oven laat droegen , tot dat zij geheel hard 
geworden zijn, wanneer men ze behoorlijk kan bewaren, en 
zeer lang goed houden; doch vóór het gebruik moet men ze 
eerst in eenen vijzel stampen. 

Aangaande het droogen van aardappels verwijzen wij op het 
werk van petteiïhofer , Apotheker bij het hof van Beiferen , terwijl 
men vele voorschriften aangaande het droogen van groenten van 
hem vermeld vindt in de Revue Horticole 1846. 

Hoe wel de aardappels naast het koom de belangrijkste plant- 
aardige voedingstoffen zijn , zoo moeten zij noglans bij deze laatste 
verre ja zeer verre achterstaan , hetwelk uit de navolgende schei- 
kundige proefnemingen ten duidelijkste blijken kan. 

Mikroskopisch onderzocht, bevindt men dat het weefsel van den 
knol uit eene massa cellen Isestaat , die door eene 'eiwitachtige 
stof omringd en gevuld zijn, terwijl zich in iedere cel ook nog 
ongeveer tien of twaalf zetmeelkorrels* beyinden. 

De meest belangrijke analysen deswege zijn die van ecchop, 

LAMPAOIÜS, VAÜQUEUN, OTTO , BADP, MICHAEUS Cn BOUSSIKGAULT ^ 

hebbende deze laatste benevens housford hen op deze wijze ele- 
mentair ontleed: 



BODSSniGAULT. 

Water 75.9 

Vaste stof bij 230'' 
F. in vacuo ge- 
droogd 24.1 



100.0 



I. 



BORSFORD. 



Water. 74.Ö5 

Vaste gedroogde 
stof. 25.05 



100.00 



IL 



Water 68.94 

Vaste gedroogde 
stof. ^ÏM 

100.00 



B0USS1N6AULT. 

Koolstof. 440 

Waterstof: 5.8 

Zuurstof. 44.7 

SUkstof: 1.5 

Asch. 40 



Vaste stof bij 230" F. l 

in vacuo gedroogd. ' 100.0 



HORSFOED. 

I. IL 

43.86 43.49-43.02 

6.06 6ii9— 6.33 

1.56 1.20 

3.61 3.36 



Zoo dat 100 deelen aardappels , in den gewonen verschen staat ,' 
▼olgender wijze (naar de analyse van boussingault) zamengesteldzijn: 

Water. 75.9 



Digitized by VjOOQIC 



93 



^ebniit 






10.004 

1.3978 

10.7727 

0.3615 

0.9640 



Vaste, op 230* Fahr. 
in vaeuo gedroogde. 



stoC 



24.1 



Cl deze analyse is het duidelijk , dat het stikstof gehalte der 
aed^ipels zeer gering is; maar Id aardappels die eeoige (10 
B) bewaard waren , is de hoeveelheid stikstof nog kleiner. 



100 deelen. 




Stikstof in den 
gedr. toestand. 



Stikstof in den 
gewon, toestand. 



ivdappels ^ 



versch 
, die 10 

■aanden ait den 
poBd waren . 



79.4 



76.8 



1.80 



.18 



0.37 



0.28 



Hel was horsfobd, die naar de uitkomsten zijner analysen, 
fm de twee door hem onderzochte soorten , de hoeveelheid stik- 
tf^oadende en niet stikstofhoudende stof in de aardappels be- 
vat berekende. 



I. 

Stikstofhoadende stoffen. 



n. 



1.20 
4.21 
0.52 
1.65 
0.08 



Stikstof. 1^ 

Koolstof. 5.47 

Waterstof. 0.68 > 9.96 

Zaurstof. 2.14 

Zwavel 0.11 

Niet stikstofhoadende stoffen. 

Koolslof. 38.39 \ 39.04 

Waterstof. 5.32 ^ 86.36 5.79 

Zuurstof. ^65 j 43.37 

Asch. 3.61 



7.66 



88.20 
3.36 



99.93 99i22. 

In 100 deelen versche aardappels is alzoo, volgens deze ana- 
lysen, de hoeveelheid stikstofhoudende stof slechts 2.4S^/^ en 
i37*/e; daar het stikstof gehalte der aardappels in dien toestand 
oiel hooger dan even 0.39 en 0.37Vo is. 

Uit het opgegevene volgt dus : dat , indien de stikstofhoudende 
foediogsgroodstoffen uKsluitend tot de voeding van het ligchaam 



Digitized by VjOOQIC 



94 

bijdragen , het voedend yermogen yan den aardappel hoogst ^e 
ring wezen moet Ook indien wij aannemen ^ dat al de stikstof 
hoadende bestanddeelen , in de aardappels vervat, voedetidi 
xijn, dan nog zonde het vleesch ongeveer 10.4 maal voedeodei 
zijn dan de aardappels. Maar het Solaninum en welligt ook no^ 
andere stoffen ^ in den aardappel bevat , zijn stikstofhoudende en 
toch niet voedende bestanddeelen ; en wij mogen daarom geras- 
telijk een pond vleesch in voedend vermogen met tien een tweede 
ponden aardappels gelijk stellen. 

Volgens AHTHUR TOuiiG zonde een pood tarwemed zoo yeel Toe- 
dingsstof als vijf ponden aardappels inhouden ; maar volgens de op- 
gave van NEWBHHAii, een man die deze aangelegenheid op het 
scherpst onderzocht heeft , bevatten drie ponden goede meelrijke 
aardappels zooveel voedingsstof als een pond brood , stemmende 
hierin met wakefield overeen. 

Hoe dit zijn moge de ondervinding bevestigd het , dat de aard- 
appel in voedingsstof verre bij het koom achterstaat , en alleen 
genuttigd ^ geen gezond voedsel opleveren kan , al beschouwen wij 
deze vrucht ook niet met dat donkere oog waarmede het eens 
een bilderduk deed. 

Van daar , dat in de gestichten van weldadigheid, alwaar men 
de menschen met aardappelbrood voedt en over welke brood- 
bereiding pARMKHTiER , CADET DB VAUX en GANifAL gcschroven heb- 
ben , deze er opgeblazen en bleek uitzien en over het algemeen 
krachteloos zijn. Hoewel in ons Vaderland de geringere standen 
zich ook veelal voor het grootst gedeelte met aardappels spijzi- 
gen, zoo staan wij te dezen opzigte nogtans bij de Ieren en 
Duitschers achter , die twee of driemalen daags deze vrucht nut- 
tigen en geen wonder dus, dat de werkjes Hunderiund sUberu 
zehn vorschrifUn den gröszten Nutzen aus den kartoffétn zu 
ziehen en Die KartoffetfrucfU onder de laatsten in het licht ver- 
schenen. 

Reeds 7 eer vroeg bezigde men de aardappels tot varkens voe- 
der, dat uitnemend voldoet , wanneer het met koom vermengt of 
daardoor afgewisseld wordt , zijnde te dezen opzigte de gekookte 
ten allen tijde te verkiezen. Ook voor het vee zijn zij bij afwis- 
seling zeer dienstig, ofschoon de melk der koeijen, bij Ie veel- 
vuldig gebruik, daardoor vermeerderende ook dunner en minder 
vetrijk wordt. 

In Oostenrijk worden door eenige veehouders, de aardappel- 
bladen als dierenvoeder ingezouten. Men zegt dat een deel van 
dit voer zoo voedend is als twee deelen hooL Door het insooten 



Digitized by VjOOQIC 



85 

• ét daardoor onlstane gisting, gatt de onaangeiiaine reuk Ter- 
taRi, die in een zuur, als van augorkeD ofergaaU Het pekelen 
fnéied even als met de zuurkooL De dikke stengels worden 
Ub gestooten en de bladen vooraf een weinig gesnippert 
Om de ▼erhooding van aardappels tot hooi en andere Toe- 
Éteédeo leze men: AxnaÉ, Landw. verhaUn^ LaeuitivëzUm 
M pgmi di terra^ La cuUure des pommu de lerre^ par Ie 

9ak BAMDOLO CBZ. 

Ac Hoog;leeraar «ee»o, te Stutigatd^ raad zelfs bet gebruik der 
aiU aardappels , als een goed voedsel voor de zwijnen aan. 

Bm neo de aardappels ook aan schapen geeft , die bij dit Toed- 
é welig groeijen, goed vleesch bekomen, fraaije lammeren 
^ipen en veel melk geven, is niet zoo algemeen bekend, even- 
« ab de gewoonte der Engelschen , DuiUcherê en Franêchen , 
•n paarden hiermede te onderhouden. — Dat nog(ans alleen 
«v^ppels voor het vee of schaars of niet voldoende zijn , 
kében pocssucgault en liebig bewezen. Twee melkkoeijen, 
ngl aoDssoiGACLT , in zijne Ann, de cfwiL ei de Phys.^ werden 
fvereenkomstig mijne aequivalentenschaal , met aardappels ge- 
^wderd. Zij namen steeds de voor haar afgewogene hoeveelhe- 
ém op eo zonden niet voldoende gevoed geworden zijn , als hare 
MioQS geringer geweest waren. 

LaaiG doet opmerken , dat men een paard noet aardappels in 
Wt leven kan houden, Aaar dat het leven op zoodanige wijze 
«derfacmden , een langzame honger dood is en het dier noch in 
«rootte , noch in kracht toeneemt en onder iedere inspanning be- 
nrijkL 

Ook kqnnen even als de schapen de geilen en bokken er mede ge- 
voed worden, terwijl gekookte aardappels eene lekkernij voor het 
Sevogelte zijn en het eijerleggen bevorderen , ja zelfs kunnen zij 
net een goed gevolg de eijeren vervangen , welke men de zang- 
vtgels tegen den broeitijd toedient, zullende wij dit voedsel, met 
belrekking tot andere dieren, als visschen enz. stilzwijgende voor- 
yj gaan. 

bzonderheid verdient ook het aardappelzetmeel onze bijzon- 
4eK beschoawingy naar(Hen daardoor deze vrucht tot verschil- 
IcBÖe doeleinden dienstbaar wordt. De hoeveelheid deswege ver- 
s(kit nogtbans grootelijks en hangt niet alleen van bet soort 
oMir ook van het jaargetijde af, waarin bet verkregen wordt, 
blijkbaar oit de navolgende opgave, naar 100 ponden berekend. 
In Augoalas eogeveer 10 pnd. 
In September ... 14} „ 



Digitized by VjOOQIC 



96 

In October .... 14| pnd. 
In November ... 17 „ 

In Maart 17 „ 

In April 13( „ 

In Mei 10 „ 

Hieruit kan men zien , dat de boeveelheid zetmeel , in de aard- 
appels bevat , gedurende den winter het grootste is. In de leote 
wordt de vegetatie weder werkzaam en beginnen de knoppen 
zich te ontwikkelen, ten koste van het in den aardappel bevatte 
zetmeel. Van daar dat in dit jaargetijde de aardappels minder 
meelig, en diensvolgens ook als spijs minder geacht zijn. 

Het aardappelszetmeel komt met de overige zetmeelachtige 
stoffen in diaetetische en voedende eigenschappen overeen. Daar 
het stikstof vrij is , bezit het ook natuurlijk een geringer voedend 
vermogen dan de tarwe bloem of het meel der andere graansoor- 
ten , waarin ook nog plantaardige eiwit- en vezelstof en gluten 
bevat zijn. Maar gemakkelijk in kokend water oplosbaar zijnde , 
kan het met vrucht tot de bereiding van onderscheidene aange- 
name spijzen gebezigd worden. 

Om dagelijks 30,000 Ned. ponden aardappels tot meel te ver- 
werken , gemiddeld 5100 Ned. ponden leverende , heeft men te 
Parijs de machines van nucK in werking gebragt Zie bleekrode , 
Jaarboekje van Kunsten en Wetenschappen^ \ste Jaarg, en 
RUST, iSchets der Technologie^ in welk laatste werk over de 
bereiding zelve der aardappels tot verschillende doeleinden ge- 
handeld wordt. 

Het wordt onder den naam van Aardappelmeel of Engelsche 
arrowroot verkocht, van welk meel men ook sago^ r'9sty stijfsel 
enz. vervaardigen kan , waar van de fabrieken te Parijs en in ons 
vaderland bij Arnhem eo te Hoogezand bij Groningen ten be- 
wijze verstrekken. 

BrighCs voedend meel ^ voor kinderen en zieken^ is een met 
zorg bereid en ligt riekend gemaakt aardappelmeel Wat^men 
voor Turkschkoornmeel verkoopt , is een blaauw gekleurd aard- 
appelmeel Brighis algetneene gezondheids drank voor het ont- 
bijt, schijnt uit een mengsel van dit meel en chocolade te bestaan. 

Men bezigt den aardappel ook met het beste gevolg als verw- 
stof tot het witmaken van muren, zoo binnen als buiten 's huis, 
in den trant der Italiaansche gebouwen ; zoodat men door middel 
van aardappels, een onkostbaar, tegen weer en wind bestand, 
middel verkrijgt, tot het witverwen van gebouwen. Ten einde 
deze verw daar te stellen, neme men op één pond aardappels, 



Digitized by VjOOQIC 



»7 

cw«e pooden krijt cd vier pinteo water. De aardappels moeten 
Q water gekookt, vervolgens geschild en dan fijn gemaakt wor- 
des. Nog heet zijnde, mengt men ze met twee pinten kokend 
vater en taat ze aldas door eene zeef loopen , om ze van aJle 
cnive deelen te ontdoen. Men houdt dit aftreksel een half uur 
ket, op eenen graad van bijna kokend water, ter bevordering 
éa oDlbioduig. Het krijt in de overige pinten fijn gemaakt zijnde, 
«irdt DU met het aardappelnat gemengd, en aldus , als witsel 
ofaraikt, hoewel men deze verw ook verschillende kleuren naar 
lerkiezio^ kan doen aannemen. Nieüwenbüis , Algem. Woordk. 
aa KunsL en Wetenschap. Soetbhs , WelenschappeL Maand- 
vekift^ 2de Jaarg, 

Tevens bestaan er fabrieken waar uit aardappels eene stroop 
waardigd wordt, voornamelijk ten dienste der koekebakkers , 
fli om mindere wijnsoorten te veredelen , of zelfs om daaruit 
«ae zeer goede soort van wijn te bereiden, zoo als onder an- 
4eren dcbisf getoont heeft, die ten jare]|£27, wegens eenen dus- 
4mgen aardappel-wijn^ openlijk beloond werd. 

Aangaande het wasschen met aardappels, zoo heeft men te 
4ezeD opzigte, op de groote waschbleekerij te //e «SV. Louis ^ te 
Parijs , in tegenwoordigheid van meer dan veertig deskundigen , 
daarvan de proef genomen, die met den besten uitslag is be- 
kroond geworden. Men kookte eenvoudig gemeene, groote, 
aedige aardappèls, in zuiver putwater, tot moes, en in deze 
pap liet men het vuilste linnen , dat door de commissie van on- 
«lenoek werd aangewezen, gedurende twee uren ingedompeld 
staan, na verloop van welken tijd, men met de hand op de ge- 
wone wijze wasehte en spoelde, als wanneer men hetzelve zui- 
verder en witter bevond , dan minder vuil goed , op de gewone 
wijs behandeld. 

MoBis, te London^ geeft dienaangaande deze wijze op: Men 
wascht de aardappels , boent ze schoon en wrijft ze fijn , roert de 
brij in water en zijgt alles dooreenen doek of eene zeef. Wanneer 
bet zetmeel (hetwelk men tot een ander doeleinde gebruiken kan), 
zich op den bodem van het vaatwerk heeft afgescheiden, in den 
form van een wit bezinksel, dan giet men de slijmige massa 
xaehtkens af, of men bewaart het tot gebruik. De voorwerpen, 
die ïMXï er mede reinigen wil, worden te dien einde op eene 
met een kleed bedekte tafel gelegd, en eenige malen achter een, 
met een schuijer afgeboend , waarna men ze goed uitwa^cht en 
droogt. Deze behandeling moet vooral goed en zelfs voortrefTelijk 
ziJQ,oro fijne zaken, als zijde, fijne katoenen en teedere wollen 
stoffen te wasschen. 

6 



Digitized by VjOOQIC 



98 

Cadet dk vaux nam in tegenwoordigheid van den Prefect d 
iSdne^ mede eenige proeven en verkreeg de navolgende uitkonr^^ 
Een pak waschgoed uit een hospitaal vrerd een half uur in scho^ 
water in de week gezet , vervolgens in heet water gelegd , sUik 
gewijs uitgenomen en in plaats van met zeep, met bijna gaei 
gekookte aardappels op beide zijden gewreven. Vervolgens wea 
het gerold, gedrukt, uitgewrongen en wederom in heet wat.4 
geworpen. Nadat de wasch hierin een half uur gekookt had 
werd zij er uitgenomen, gedrukt, gewrongen en tweemalea j 
koud water uitgewasschen. In twee uren was de geheele was 
sching afgeloopen, het goed schoon en helder, alle vetvlekke 
waren verdwenen en men kon geen den minsten reuk er aaj 
bespeuren. De papdoeken , in het hospitaal zelf, die aoder 
in het midden altijd gele vlakken behouden, wanneer zij me 
Zeep worden gewasschen, waren sneeuwwit 

Ook kan men bier, azijn, zeep, kaarsen, papier, potascJ 
en vele snuisterijen zelfs uit aardappels daarstellen, terwijl ia 
zonderheid in de laatste jaren er in Duilschland , Pndssen . 
Frankrijk^ Vlaanderen^ Brabant en ons Vaderland ^ vele fa- 
brieken zijn opgerigt, om uit deze vrucht geestrijke dranken t< 
stoken, waarvan rajus reeds ten opzigte der Noord-Amerikanen 
gewag maakte; doch de ziekte, welke deze vrucht in de laatste 
tijden zoo buitengewoon geteisterd en verminderd heeft , heefl , 
altans in Holland, tot het sluiten en afbreken van vele dezer 
fabrieken ten gevolge gehad. 

Volgens eene mededeeling van Prof. schübahth, aan de So- 
ciétè d'Kncouragemeni te Parijs, is de fabricatie van rum, te 
Berlün^ gedurende de laatste jaren , dat is voor 1842, aanmer- 
kelijk toegenomen , en niet alleen is de uitvoer tan aardappel- 
brandewijn aanzienlijk over Hamburg naar Engeland en Ftank- 
rif'k^ maar zelfs wordt naar het eerste land eene aanmerkelijke 
hoeveelheid kunst rum verzonden. De destillatie van brandewijn 
uit aardappels had zoo verre boven die uit graan de overhand 
verkregen , dat da hoeveelheid der eersten boven het laatste stond 
als twee tot een. De regten van dezen tak van nijverheid be- 
liepen vijf millioen daalders , en deze werden niet betaald naar 
de hoeveelheid gedestilleerd, maar naar de hoeveelheid mout. 
De grootste branderij - betaalde ongeveer 50,000 francs. De ge- 
zamenlijke Pruissische provinciën stookten jaarlijks minstens 
150,000,000 quart (1 quart = 1,145 N. kan) en hiervan werd 
een deel als wijngeest en rum, uitgevoerd, een groot gedeelte 
als wijn gebezigd en het overige binnnenlands verbruikt. 



Digitized by VjOOQIC 



98 

Oik beritteB de aardappels cUroenzuur in zieh , waaraaD wel- 
^^ Dor een groot godeette de scheurbuik werende kracht van 
tebolwortel moei worden toegeschreven, bewerende iaupio 
^fUrmae. eentral-blaU . für 1836 dat de hoeveelheid citroen 
ar «c&e de aardappels opleveren , groot genoeg is , om dese 
M de bereiding vaadit zuur, als bandels- voorwerp aan te wen* 
^ Sa GiLBsaT BLASK venn ^^^^ in zijne Diaeaseê of ihe Flut, 
^ raaowe aardappels aan schijven gesneden en roet azijn ge- 
Mt, Bottig bij scheurbuik bevonden zijn. L4iter deelde idlu 
'"iniLLi een kort verslag in zijn Journal de chemie Medectu 
^, Tan derzelver soheurbuikwerende uitwerking op zeelieden , 
^ welke hij zegt , dat zich onderscheidene van de scheurbuik ge- 
"■xn verklaarden , door het lang voortgezet gebruik van zaar 
^ ooder de asch gebraden aardappels , zonder zout gegeten. 
^ lAuciE getuigt van de antisoorbutische kracht van dezen 
ttilwortel, welke hij in den vorm van een afkooksel gebruikte. 
«[• fiUTOH en Mr.' berivcastle hebben het gebruik van aardap- 
Ms om deze ziekte te voorkomen, op schepen tot eene lange 
fw aangeraden. Dr. ialt , geneesheer aan de generai PenUen- 
^fte Mübank heelt in de London Medieal gazette^ omtrent 
J^e scheurbuikwerende kracht, belangrijke waarnemingen me- 
'ï*'^*^, en verklaart, dat de kracht niet zoo als sommigen 
'«noedeo, door de kookhitte verminderd wordt, maar dat zij 
^ <fc gewone wijze gaargekookt , een heerlijk voorbeboedings- 
**W tegen de scheurbuik opleveren. Het was otto , die in de 
^^ en onderaardsche uitloopers van den aardappel, de Sola- 
^ «oe plantenbasis, die hevige narcotische eigenschappen 
^1 ontdekte. 

^^ aardappels buiten den grond, de bron van anorgani- 

**« planlenbases (in kelders b. v.) groeijen, wordt er eene ware 

•P^^e basis van hevig vergiftigen aard , Solanine genoemd , 

^^oitspraitsels , die zich naar het licht wenden , gevormd , 

^^1 men zelfs geen spoor van eene dusdanige stof ontdekken 

•*^Mï de wortels, stengels, bloesems of vruchten van aardap- 

^^1 die in de aarde groeien. Het gevoeligste herkenningsroid- 

**^ voor Soianine is , naar otto , hel Jodium, 

Jl» men kleine stukjes van dit middel in eene slappe oplossing 

^ Soianine (b. v. van hel zwavelzure zout) werpt, verandert 

Sedeeltc van het vocht, hetwelk de stukjes omgeeft, in eene 

^1^ >t^>opachtige vloeistof. Eene oplossing van Jodium in 

JJ* neemt, meieene zwakke oplossing van Soianine vermengd, 

*^ »»nune kleur aan. 



Digitized by VjOOQIC 



100 

MiCHAEUs verklaaK echter, dat de bruine kleur, welke ond« 
die omstandigheden ontstaat, niet van de Solanine voortkomt 
maar van het vetzuur eener alcalisehe (basische) in den aard 
appel bevatte kalkzeep. Indien er al Solanine , of eenig ande 
schadelijk bestanddeel , in de aardappels aanwezig is , zoo moe 
het toch, hetzij in naauw merkbare hoeveelheid er in voorkomen 
hetzij door het koken vernietigd of uitgetrokken worden , daa 
'men nimmer , niettegenstaande dit voedsel zoo algemeen gebruik 
wordt , van vcrgiftigingstoevallen , ten gevolge van hetzelve , ge 
hoord heeft, en zoo dusdanige gevallen ook al plaats grijpeD 
moeten zij ten minste hoogst zeldzaam zijn. 

Naücbe beweert , dat het aftreksel of het afkooksel vaD aard 
appels ; de afscheiding van gal en urine bevordert en in een lig 
ten graad op het zenuwstelsel werkt Indien deze waameminf 
juist ware , zoude er uit volgen , dat het water waarin de aardappeh 
gekookt worden, het een of ander schadelijk bestanddeel er uil 
trekt of vernietigd ; inaar aangezien gebakken en gebraden aard- 
appels, evenzeer als gekookte , onschadelijk zijn, mag nnen be- 
sluiten dat het enkel de hitte is, waardoor het vergiftig bestand- 
deel van den wortel vernietigd wordt. 



AVr/T» 



\ 



Digiti 



zedby Google 



AARDBEZIE. 

(Fragaria) 

De aardbezie ontleent hare geslachtsnaam fragaria Tan het la- 
t^Dsche woord fragrare^ welrieken. 

DECjkazK>LLE rangschikt de aardbezie onder de Rosacées en 
usaAEüs onder de Icosandria^ Polygynia^ met het navolgende 
geriachtkenmerk i De kelk is tien spletig; de bloem heeft Tijf 
Uaderen ; de vnichtbodem is sappig , half kogelrond ; sommige 
zqn tweehuizig (dioica). 

H^ is eene vaste plant veelke deels bij ons in hei wilde ^ alge- 
meen in de bosschen en op eenigzins hooge gronden voorkomt , 
deds uit Amerika tot ons overgebragt is. Zij wordt volgens teer- 
simA in Suriname niet gevonden , doch hooker trof dezelve op het 
i^malaga gebergte aan , hoewel op den vijfden April nog geene 
btoeinen hebbende. 

Zij schiet uit eenen harden , zwarten wortel , lange bladsteelen 
net drie bladeren, ovaalachtig, meer of minder ruig, groot of 
UeiD , licht of donkergroen van kleur en waaraan inzonderheid 
de verscheidenheden kenbaar zijn. 

Er bestaan van dit gewas zes soorten waarvan drie inheemsch 
en drie uUheemsch en wel uit Amerika herkomsUg zijn. 

Onder de eerste rangschikt men : 

I. 

De gewone-aardbezie met lichtgroene bladeren van verschillende 
grootte en kleine bloemen , tot deze behooren : 

1. De bosch-aardbezie (fragaria vesca) met langwerpige vruch- 
ten, welke veel in de boschen van ^e/^e/*/tf »^ , Overijssel^ fries' 
Umd^ ja aan den doinkant van Holland gevonden wordt. 

2. De Alpische-aardbezie (fragaria semperflorens) of maand-' 
hloeifer welker vruchten grooter en langwerpiger, dan die der 
hwh-aardbezie zijn. 

II. 

De Sler-aardbezie of Craquelins (fragaria vesca stellata) met 
kleine donkergroene of blaauwachtige bladeren , wier bloemkelk 



Digitized by VjOOQIC 



102 

door de vracht plat gedrakt , eene soort van ster vormt , eene 
bijzonderheid dit soort eigen , en ook bij alle hare verscheideD- 
heden kenbaar , waarvan zij dan ook dien naam ontleend heeft. 

iir. 

De Capronnier (fragaria vesca moschata) ook wel de Hautboy 
genaamd^ met een licht groen blad, groote donkerroode vrucht, 
van eene muskerende smaak. Onder de verscheidenheden van 
deze soort verdient de Capronnier royal de voorkeur. De bloe- 
men van deze zijn tweeslachtig met aanblijvende stampertjes 
en de vruchten vast en muskerende. 

Tot de laatste behooren: 

I. 

De Scharlaken roode aardbezie^ met zeer groote blaauwach- 
tige groene bladeren. De vrucht van deze is meer hangende dan 
die der voorgaande. Tot deze dienen onder anderen gerang- 
schikt te worden: 

o. De Canadasche aardbezie met opgaande bladen. 

b. De Ducdekenif die, een vroeg soort zijnde, overvloedige 
kleine ronde en meer staande vruchten voortbrengt. 

IL 

De Ananas aardbezie (fragaria ananassa) met zeer groot blad, 
groote bloemen , en groote ronde of langwerpige vruchten , rooze 
rood of wit van kleur. Hiertoe moeten gebragt worden : 

o. De Virginische aardbezie met ronde scharlaken roode matte 
of blinkende vruchten , saprijk en zeer smakelijk. 

b, Keen's SeedUng en meer anderen » welke wij later suDen 
opgeven. 

in. 

De Aardbezie van Chili , met zijdeachtig , doch minder verhe- 
ven loof, dan dat der ananas aardbezie. De bloemen zijn breed 
en de vrucht bereikt de grootte van een klein hoender ei. Deze 
soort heeft dit eigendommelijks, dat de vruchten zich tegen den 
tyd van rijpen oprigten , terwijl die van alle andere soorten dan 
juist het meest gebogen zijn. Van deze soort maakt ook Pater 



Digitized by VjOOQIC 



lOS 

?«XEm gewag, welke bij de stad ConeepHon gekweekt werden, 
mei bleekroode ▼raebten, van eenen laffen smaak. Hij was bet 
die ó^aA?^ op last van lodewuk XIV, van Amerika naar Fra$%k- 
lifk orerbragt , alwaar dezelve bet eerst in den Koninklijken tuin 
gekweekt werden, docb al spoedig naar ons Vaderland werden 
ofergeroerd, hebbende ten jare 1727 de Heer cuFFoao van Am- 
Herdmny dezelve van daar naar £n^f/^»</ verzonden. BocaHAAVE 
verteerde in den waan, dat deze soort noch bloem noch vmeht 
gaf, doch in 1790 bloeide zij in de Elthamsche tuin, en beeft 
sedert dien tijd steeds vrucht gedragen, hoewel dillexiüs verhaald, 
dat de vroehten aldaar hare rijpheid niet erlangden. Oe Superbe 
van wiLiiOT uit zaad getrokken , behoort tol dit soort Aan deze 
kweeker zijn wij ook de Victoria verschuldigd , doch men hoe» 
4e zich van de BriHsch gueen van mtath, met de Victoria van 
VILSOT te verwarren, daar deze beide uitmuntende versebei- 
tehedeo, geenzins één en dezelfde zrjn. Duchkskb zond aan 
uixAKUs de aardbezie w^et enkele Idaderen <fragaria monophylla), 
welke nnen nogthans voor eene verscheidenheid der bovenge- 
melde houden moet, daar het eerste blad drievoudig is, doch 
zg lie«ft langere bloemsteelen , kleinere bloemblaadjes en inge- 
soedeo kelken. 

Gamdell eindelijk deelt ons eene besohryving der onvruchtbare 
aardbezie (fragaria sterihs) mede, en zegt: De stronkjes zijn dik 
en neergedrukt, met lancetvormige roestkleurige stoppel^jes be- 
dekt; de bladen drievoudig, stomp eirond, zaagtandig, gestompt; 
skp, harig, fluweelachtig zacht; van onderen witachlig met 
leer harige steelen: de bloem dragende stengels, draadachtig dun, 
leggend slap , met kleinere en mindere bladeren. De bloemen 
eenzaam, gestoeld, wit, zonder ranken. Hij beweert dat deze 
aardbezien alleen in Engeland en Zwitserland in het wild gevon- 
den worden, doch lobel houdt staande dat zij ook in de bos- 
sdMo bij Doornik groeijen. 

Dit gewas kan in alle gronden en op iederen stand tieren , doch 
bdioeft, om overvloedige en smakelijke vruchten te leveren, een 
Vgten, wdrmen en een weinig beschaduwden grond. Zij kunnen 
door zaad^ scheuren en gewortelde ranken worden voort ge- 
kweekt. Zoo spoedig als de bezien hare volkomene rijpheid er- 
langt hebben , plukt men dezelve , doch de gewone wijze van 
plokken is zeer verkeerd , want om de spoed te bevorderen, trekt 
OMn gewoonlijk de vrucht van de stoeltjes af, deze aan de plant 
latende verbüjven* Indien men zoo bandelende nu de groei van 
bat cpewas gadeslaat zal men bemerken, dat, zoodra men een 



Digitized by VjOOQIC 



104 

frucht zonder den steel afplukt^ alle de nog niet tot vrucht ge 
zette bloemen op denzelfden hoofdsteel druipen , zoo dat me 
niets meer bekomen zai dan de weinige vruchten die reeds ge 
zet zijn. Knipt men nu daarentegen de vruchten met de sleeltje 
af, dan wordt daardoor de opvolgende vruchtzetting in het min^ 
niet gehinderd, en zal de oogst overvloediger en langer van duur zijc 

De afgeplukte vruchten legge men op eeoe plank of anderzio 
in de opene lucht, ten einde ze schielijk te doen droogen , waarni 
men de zaden er van inzamelt door dezelve tusschen de handei 
te wrijven, ook kan men de zaden verkrijgen door de vruch 
te kneden en alsdan onderscheidene malen te wasschen, ali 
wanneer de zaden op den bodem zullen zinken. Dit zaad zaaijt 
men terstond in een bak met hei-aarde, waardoor voor een derd< 
gedeelte goede humus vennengd is, uit; zonder het daarna me 
aarde te dekken , als zijnde het voldoende , het zaad slechts een 
weinig tegen de oppervlakte der aarde te drukken. Sommigen 
bedekken het uitgestrooide zaad met gehakt mos , hetwelk zij 
van tijd tot tijd bevochtigen. Ook kan men zoo het zaad niel 
bedekt is , de bevochtiging van onderen aanbrengen , door den 
bak met aarde in eenen anderen met water gevuld te plaatsen. 
Hoedanig de zaaijing nu ook hebbe plaats gehad, zoo moet de 
bak immer in de schaduw worden geplaatst, tot dat de jonge 
plantjes de hitte der zonnestralen kunnen doorstaan. 

Het js waar , men kan het zaad in den vollen grond uitzaai- 
jen , mits deze ligt en wel bewerkt zij, of tot in de lente wach- 
ten , om het alsdan in eene bak te verrigten , doch in het* eerste 
geval zullen er maar zeer weinige planten opkomen, en in het 
laatste zal het lang duren , eer de zatlen ontkiemen , waarvan 
ook dan nog zullen verloren gaan, en waarom het steeds aan 
te raden is, het zaad terstond, nadat het gewonnen is, uit te 
strooijen. 

Het zaad komt binnen den tijd van eene maand op, terwijl, 
wanneer de jonge plantjes de noodige kracht erlangd hebben, 
men dezelve in den vollen grond overbrengt, welke aarde wel 
bewerkt en met vergane koedong toebereid moet zijn. Zes of 
acht duimen tusschenruimte is gewoonlijk genoeg, ten zij men 
verscheidenheden met groot loof heeft voorlgekweekt , als wan- 
neer de afstand dan iets meer behoort te wezen. Het jonge gewas 
boude men steeds zuiver, begiete het dikwerf en neme men 
daarvan zorgvuldig alle ranken weg, zoo spoedig zij zich ver- 
toonen, opdat de plantjes niet ontijdig worden uitgeput. 

In den Aerfsi van ieder jaar bedekke men de aardbeziêo bedden 



Digitized by VjOOQIC 



105 

ter dikte fan een duim inet Térganen mest , waartoe oitgedieDde 
aü de broeibakkea uitnemend geschikt is. Deze mest werke 
nenio de lente voorzigtig onder de aarde en wel zoo, dat de 
viorfeb der planten niet beschadigen , dezelve alsdan door fijn 
ge&akt stroo, of gesneden gras vervangende, opdat de regen 
deo grond niet te zeer digt slempe , de noodige vochtigheid bij 
èoo^ behoude, de vrucht den grond niet rake en eindelijk 
ter afwering der slak. 

Aüe twee of drie jaren verplante men in de Lente doch beter 
io den herfst de aardbeziën. Men neme de gewortelde ranken , 
eo scheore de stoelen, welke jonge planyes van beide men 
berplante, na vooraf het bed wel omgespit en genoegzaam be- 
mest te hebben , dezelve alsdan overvloedig begietende en tegen 
de felle zonnestralen dekkende , tot dat zij goed aangeslagen zijn. 
Het is waar er zullen meer planten in den her fat dan in de 
tente verioren gaan , doch de A^r/^Z-planten hebben dit vooruit , 
dat zij het vulgende jaar reeds vrucht geven. — Zoo men nieuwe 
verscheidenheden kweekt, en het in den beginne dus meer om 
de hoeveelheid van planten , dan wel om de opbrengst der vrucht 
te doen is, late men de ranken aan die plantjes blijven, uit 
welker. oksels steeds nieuwe zullen voortkomen, doch zoo dit 
niet het geval is , neme men de loopers achtereenvolgens weg , 
waardoor men oneindig in vruchtzelting winnen zal. 

Wil men de aardbeziën vervroegen ^ dan neme men de planten 
Tan het vorige zaaisel , of zoo men niet gezaaid hebbe , de vroege 
soorten zoo als: de Alpische en de Virginisohe aardbezie. De 
loogenaamde lersche aardbeziën hebben volgens een geloofwaar- 
dig kweeker oog dat vooruit^ dat zij, na in het voorjaar in de 
kassen eenen vervroegden oogst gegeven te hebben , bij eene uit- 
pottbg en overplanting in den vollen grond , dadelijk na den 
eersten oogst nogqiaals in het najaar eene menigte volmaakt goede 
TTuchlen voortbrengen, mits men voor de noodige bevochtiging 
<Is dan naauwlettend zorg drage. 

In de maand Augustus plaatst men drie plantjes in ééne pot 
welke potten in de schaduw gezet dienen te worden waarna men 
h^ gewas schaars begiet , op dat de planten niet spillig worden. 
Deze potten brengt men in September in gematigde bakken door 
Toor verwarmd over, terwijl wanneer bet gewas de noodige lucht en 
^^ocht eriangdlieen , het in Januari) vtMiM, zal voortbrengen en wel 
looUng, tot dat de aardbeziën in den vollen grond eetbaar zijn. 
Ook kan men, wanneer de aardbeziën eene gunstige stand- 
plaats hebben, dezelve in den vollen grond vervroegen; doorde- 



Digitized by VjOOQIC 



106 

zelve in FeÓruarif met glasramen te dekken , als wanneer meo 
in Aprtl de vracht er van zal kunnen oogsten. 

Een Engelsche kweeker zelfs beweert in de opene lucht van 
de aardbezie soort , genaamd Beehive of Aberdeen veertien dagen 
vroeger dan zijne naburen vrachten te hebben ingeoogst en wel 
tengevolge van eene begieting met eene zoutachtige oplossing vol- 
gens dit recept: koolzure soda, koolzure potasch, zwavelzure 
soda en zwavelzure magnesia in gelijke deelen en opgelost inde 
verhouding van 70 wigtjes in 10 kannen water. 

Er is voorzeker geen rijk, waar in men meer werk van deze 
vracht maakt dan in Engeland^ van waar ook de voortreffelijkste 
verscheidenheden tot ons overkomen, zoo als onderanderen door 
den bekwamen kweeker myatt in de provincie Kent ons gewor- 
den zijn: 

In 18'i2 zijne Ananas, 

In 1836 De Eliza. 

In 1841 La Reine des iles Brüanniques. 

In 1842 De Prince-MberU 

In 1843 De Ananas van Depiford. 

De kweekers aldaar, plaatsen de planten op een onderlingen 
afstand van een tot twee voet , al naar gelang den omvang van 
het gewas. Zij aarden de planten der voortreffelijkste soorten 
een weinig aan wanneer de bloeitijd voorbij is, en leggen lei- 
jen of andere scherven onder de vruchten , om ze rein te houden, 
naardien deze vrucht veel van hare oorspronkelijke geur door 
het afwasschen verliest. HsNoRre bailey te Nuneham park nabij Ox- 
ford heeft ons aangaande de kweeking van dit gewas nog h^t 
volgende medegedeeld : 

1 Wanneer het aan tijd ontbroken heefi om nieuwe bedden 
daar te stellen , is het altijd zeer aan te raden om de soorten , 
die men voortkweeken wil in September te planten , ten einde 
zij daar door in staat worden gesteld om te kunnen worte|en. 

2 De Keen's Seediing , British-queen en de EUonpine zijn hel 
meest te verkiezen. 

3 Het is zeer aan te bevelen, dé* jonge plantjes zoo lang in 
potten te poten , tot dat het bed om ze te ontvangen gereed zij. 

4 Wanneer men buitengemeen zware en overvloedige vruch- 
ten verlangt, moet men de planten in onderlingen afstand van 
twee voet zes duimen poten , en wanneer de vrucht groeit moet 
men de planten veel water* geven. De gewoonte om den grond 
met versch stroo te bedekken , om de vracht daardoor beter te 
houden , is , hoe wel oud , steeds aan te raden. 

5. Ten einde te voorkomen dat er geen grond verloren ga. 



Digitized by VjOOQIC 



^SBiSÊsm 



107 

xaai ik kooflen tossehen de aardbeziêo , die ik in in het Toorjaar 
nütrci 

& Geen aardbexièo-bed moet langer dan twee jaren onvernieawd 
^/vtn. Tegen den 20 AugtuiUM plant ik op ieder tweejarig bed 
iüe selderij , welke in Feèruarff en Maarl eetbaar is. 

De kweekwijzen ran robeit om de aardbezièn tusscben steenen 
(e kweeken en wel zoo , dat om iedere plant twee steenen worden 
Seiegd, die in hel midden eene opening hebben waardoor de plant 
opschiet, en op welk eene wijze er een geheel steenen rabat zoude 
worden daargesteld , waarop de rruchten konden stoven en de loo* 
pers geene wortels schieten , zullen wij als veel te koetbaar niet 
verder ontwikkelen, evenmin als de kunstmatige rotsbouw deswege 
▼an ukolet; verwijzende wij de bdanghebbenden op de Revue 
fkfrticoie 1851 en Gardmer's chronkle 1850. 

Van scHEinwEiLEa hoogleeraar aan de veeartsenijschool te BruS' 
<^ooÜeenen wij nog het navolgende: 

De aardbezièn brengen eene menigte bloemen voort , welker 
Uoemsteelen , alle eene gelijke lengte hebben en uit ééo puntvoort- 
^Moen (umbella). De meeste van deze noglhans brengen geene 
vniehten voort, waarommen dezelve als onvruchtbaar beschouwde, 
^oeh van welke dwaling men zich genf^kkelijk overtuigep kan , 
^ twee planten tegen elkander te vergelijken, waarvan de 
^ in eene dorre onvruchtbare aarde groeit , terwijl de andere 
óicenen welgevoeden grond is geplaatst , zullende van deze laatste 
^ijna aQe de bloemen vrucht geven, iets hetwelk bij de eerste 
^ verre na het geval niet zal zijn , waardoor het ten duidelijkste 
^baar wordt , dat het vruchtzetten der aardbezièn , maar al te 
ï<«r van de vruchtbaarheid der grond altiangt. 

De aardbeziêo brengen dikwerf ranken voort, of jonge plantjes 
™* niet bloerjen , en bij gevolg geen vrucht geven. Ten dien einde 
^''^^'^■^oeke men de jeugdige plantjes in de lente, en wel wan- 
^^^ de aardbezièn beginnen te bloeijen , die wegnemende welke 
fi^^M bloemen vertoonen. Indien men steeds aardbezito in pot- 
^ voorradig heeft, zal men de weggenomene terstond door 
"**•'« kunnen doen vervangen. 

. B«l Tuin- en Ooflbouwkundig genootschap te Groningen heeft 
^^ harer zittingen de kweeking der aardbezièn tot het onderwerp 
"^'^ beschouwing gemaakt , doch hoewel er door de leden dies- 
*^ande niets nieuws werd te berde gebragt, zoo kwamen de 
''^^teD toch d^érin overeen, dat men de maandbloe^ers het 
r^ ^ poQen kweekte en eene overvloedige begieting bij droogte , 
^ ^bmaal, meer aan te bevelen was , dan eene herhaalde be* 
^^'^^^'^og en eene mindere hoeveelheidL 



Digitized by VjOOQIC 



108 

Aangaande het kweeken der Ananas-amdbezièa te Bagftott 
door DSKis GRAiNDOiiGE verwijzeo wij onze lezers op de Kcvti 
Hortkole 1849 of op het Tijdschrift ter bevordering van IVC 
verheid 1850, alwaar de Hoogleeraar van hall dat verslag ver 
kort heeft opgenomen, willende wij er alleen nog dit van aan 
stippen , dat de inoogsting der ananas-aardbezie , welke plant ge 
woonlijk vier jaren stand houdt, door eikanderen acht malen ge 
schieden kan, telkens van drie tot vijf dagen. Het bunder kar 
600 mandjes bij elke plukking opleveren of 4800 mandjes in de 
maand dat deze vracht , ter inzameling geschikt is , zoo dat ^nran- 
neer men ieder mandje op eene frank rekent , de aardbezièa op- 
brengst per bunder 7200 fran ken beloopt , altijd natuurlijk in de 
veronderstelling dat het jaargetijde gunstig is, en de planten van 
den jnolworm (ver blanc) niet worden aangetast Om eveniw^el 
eenen vasten prijs te bepalen is zeer moeijelijk naar dien deze van 
alle omstandigheden afhankelijk is. Zoo werd er onlangs in de 
j|f0r;ii>i^-^ertf/^, medegedeeld dat een mandje aardbeziên op het 
buffet in het gebouw der Tentoonstelling te /^ȣ^ was geplaatst ^ 
wier gezigt en reuk de toeschouwers in verrukking bragt , voe- 
gende ieder ongeveer vier oneen , welke dertig aardbezièn voor 
eene guinje verkocht weiHen. 

De voornaamste vijanden der aardbeziön-planten zijn de molleo 
en de witte geelkoppige keverworm. Zoodra men dus eene plant 
ziet kwijnen en geel worden, steke men die onmiddellijk uit ^ en 
wroete onder den wortel, tot dat men de wormen ,- of wanneer 
het eene veenmol is, het gat vindt, waarin men dan een wei- 
nig olie giet. 

Van het enten de aardbezièn op rozenstammen , het opleiden 
derzelve en meer andere aardigheden zullen wij zwijgen, als te 
weinig aan de verwachting beantwoordende , om daarover in het 
breede uit te wijden. 

De navolgende soorten en verscheidenheden zijn thans 
in den handel. 

L 

BOSCH-AARDBEZIEN. 

(Fragaria vesea^ 

Boseh-aardbezie met groote bloemen (fragaria vesca graadi» 
lora.) 



Digitized by VjOOQIC 



Süjs^Bsn^m^B^mmmmimiiKmtBzz 



109 

Büèwdbede mei witte vrucht (fragaria resoa alba.) 

« ^ zander ranke» (fragaria vesca eflageUis.) 

f n groote (fragaria vesca magna.) 

ff M eenbladige (fragaria vesoa roonophilla.) 

n. 

AABDBEZIE der ALPEN (BfAANDBLOËIJBRS). 

{Fragaria vesca semperftorens^ 

Mei Kitte vruchL 

Znder nmJten of gaillox^ 

Ziméer ranken en met wUte vruchL 

EeMuOge. 

Hoede, 

Beuge eans couleur. 

III. 

TUIN-AABDBEZIE of VAN MONTREUIL. 

(Fragaria vesca hortensts.} 

^aa KOüTREuiL (fragaria portentosa.) 

IVoege van fohtk^vat. 

Venehübta^e, 

"^^nder ranken. * 

IkfiUbladige. 

^belMoemige. 

lY. 

STER-AARDBEZIE of CRAQUELINS. 

(Fragaria vesca stettataJ 

Vao naGAHOST, babgamost of xaiaüfb (fragaria veaoa eaesal* 
fi&a aul bifera , fr. BergemontL) 

yenehmiadige. 

Tan CHAMPAGNK, vineuse de cbanpagnb, groene iKOKucaB 
^bezie (fr. vesca irridis.) 

lütköladige. 



Digitized by VjOOQIC 



110 

V. 

CAPRONNIERS. 

(Fragaria vesea moschcUa,) 

Caperom, capiton chaperon (fr. elatior communis.) 

Capron royaL 

Met langwerpige vruchL 

Caperon abricoL 

Gaperon framboisé. 

Caperon mdle. 

Hadtbot proHfigueJ^ 

VI. 

ANANAS-AARDBEZIE. 

(Fragaria ananasta.) 
Briüsh-queen 
Orootbloemige, 
Van BATH. 

Van CAROLINA. 
DOWNTON. 
Des IKDES. 

EUonpine, 

KEEiCB-Seedüng of Reine des fraises, 

UovEi's-Seedüng. 

Hoopbr's' Seedling. 

Myatt's Seedling. 

Patrick*8 Seedling. 

Swawston's Seedling. 

Mtatt. 

Mtatt EUsa. 

Myatt Scarlet. 

VIL 

SCHARUKEN of VIRGINISCHE AARDBEZIE. 

(Fragaria Virginiana), 

Mei rooskleurige vrucht. 



Digitized by VjOOQIC 



111 

telOüS of 6RI1MOH. 

keétvKsrr. 

tesüïSCHE. 

Mtf Imgverpige vrucht. 

Vin. 



CAROLINISCHE AARDBEZIE. 

(Fragaria Caroüniana^. 

te's /mpériai. 
ft»e ikarleL 
P^iace noir. 

IX. 

AARDBEZIE VAN CHILI. 

(Fragatia chiSensisJ 
^^^mamn veht. 

MH tkuehkleurige vrucht, 
^^^late wmiQT tardive. 

^ftrht WTTMOT. 

I^^^CBxsiiE ▼erhaatt dat bet zaad der Aardbezie van (Mi hem 
J VIM uit Cherburg gezonden en zoo wel in zijnen tuin te 
7*«^ als in dien ran den Koning van Frankrijk uitgezaait, 
^ vczenlijke a»tfn^-aardbezie heeft voor^ebragt en welke 
"^ reeds de omTang van eene middelmatige abrikoos badden , 
^ <« zelf DES KOÜETFE8-6B0U OF bad aangetroffen, die nog on- 
**SïWMrder waren. 

X. 

INDISCHE AARDBEZIE. 

(Fragaria indka.) 

\ ^'^^'««t in 1805. 

^^^^ de latere verscbeidenheden munten uit : Globescarlet ^ 



Digitized by VjOOQIC 



112 

Uudson^ Knewesfnew^ Methwencastle^Ptince Albert^ Eoxiane, 
Swainton^ Victoria^ Prineesse Royale^ Comte de Paris ^ Baih's 
Imperiale Royal pine^ MyatCê Eleonor^ Bkton white ^ deze witte 
vruchten zijn ter grootte van eenduiven ei en bijzonder geurig 
van smaak , de SL Gilles aardbezie; wanneer er ooit een maand' 
öloeifer bestaat dan is het deze, welke bij eenen matig vruchtbaren 
grond tot in het laatst van October vrucht geeft , welke vrij groot 
en van eenen uitmuntenden smaak zijn. De planten vermenigvul- 
digen zich spoedig, want de ranken die veelvoudig zijn , schieten 
op kleine afstanden wortels. Eene bijzondere eigenschap van 
deze soort is, dat de jonge plantjes aan de ranken zoodra zij 
geworteld zijn, bloem voortbrengen en even goede en grootte 
vruchten geven als de moederplant. Eene verscheidenheid van 
de MyatTs Mammouth^ welke in de kweekerij van p. a. ottolan- 
DER EN zoKEN tc Boskoop ^ aardboziën van zeven Nederlandsche 
lóoden en eenen omvang van ruim achttien Nederlandsche duimen 
opleverde. Deze vrucht heeft eenen driekanten vorm, is zeer 
schoon van glans en volmaakt zuiver. Bellt de machetbacx, ge- 
kweekt door den Heer tourré's van Macheteaux^ Prémices de 
Bagnolet in 1847 door den heer graiitdorgb kweeker te Bag- 
nolet uit de EUon en de Comle de chambard gewonnen, de 
Fraise liégeoise in 1844 uit zaad door den Heer haquin bloem- 
kweeker te Luik voortgekweekt , Wellon , Bischop's Vfjek , Prin- 
ces Alice^ Princeroyal^ Btackberry^ Riesen^ Raudans^ Rosé- 
berry^ Vierldnder Atkinson's^ Bullock'sblood^ DulchStrawber- 
ry , giobe scarlel fiesh, 

Fraise merveUle, welke plant niettegenstaande de vrucht de 
omvang van een klein hoenderei erlangt, nogtans 27 aardbezièn 
oplevert, zijnde wij deze verscheidenheid aan pelé verschuldigd. 
De Engelsche aardbezie met groote witte vrucht, in 1849 uit 
Londen aan de Heeren rmBAur en kételeer in Frankrijk gezon- 
denu Prince Arihur^ uit zaad door waMOT verkregen. Oremoni' 
aardbezie uit zaad door CREMoirr te Parys gewonnen. Aigbairth's^ 
Kitiey's en Tkonis SeedÜng^ brengende groote schoone 
vruchten voort, die zeer smakelijk zijn, hebbende nu (1850) 
even als de Black Prince voor de eerste maal in België vrucht 
gegeven. Comtesse de Marne aldus genaamd naar de dochter 
van LODEWUK XVI, uit de Prémices de Bagnolet gewonnen, 
Bamer's large while^ eene late zeer smakelijke aardbezie, welke 
eenige overeenkomst met de KeerCs Seedling heeft en eindelijk 
de Jova Ü*Amerique welkers vrucht onr^lmatig 'is en ^wel 
i^ in vorm van eenen hanekam heeft 



Digitized by VjOOQIC 



iwwfp^p^ppii^^ iiiii ■ -^ffi^^^m^wm^^xzTi 



113 

De aardbezie behoort even als de framboos en braamöezie 
tot de Eiaerio. lo de aardbezie zijn de op zaad gelijkende pe- 
riearpia droog ^ maar op een vleezigen of mergachtigen yrucht- 
bodem geplaatst, welke het saprijke gedeelte van de vracht 
nuiDl De aardbeziSn, hoe wel eene zeer geringe hoeveelheid 
vMdaigs stof in zich bevattende als bestaande uit : 

Ëeo eigen aardig volatile aroma. 

Soiker. 

Slijmstof. 

Pectine. 

Cüroenznar, I 

Appelzaar I ^■° * ^^"® gelijke hoeveelheid. 

HootvezeL 

Zaadbekleedsel (pericarpia). 

Water. 

moeteo nogthans onder de smakelijkste zomervrachten gerekend 
worden. De pitten of op zaden gelijkende vruohtbekleedsels zijn 
«verteerbaar en zouden zelfs zoo als beweert wordt, eenen toe- 
ted van overprikkeKng van het darmkanaal kunnen te weeg 
i^raigen, terwijl het inzonderheid Dr. armstroko is, welke eene 
^*» sterke vrees voor de nadeelige uitwerking dezer pitten 
^«eft doen kennen. 

De vrocbt wordt zoo wel raauw als geconfijt gebruik , terwi)! 
nteo er ook een aangenaam likeur van bereiden kan. 

Mea zegt dat de öoschaardöeziën een onfeilbaar middel tegen 
^ zomersproeten zijn.' Genomene proeven deswegen moeten 
bewezen hebben, dat wanneer men met het sap dier vrucht 
wanneer zij rijp is, des avonds dat gedeelte van bet aangezicht 
bestrijkt, waarop zich de sproeten vertoonen, en dit tot op den 
^^^Igeode morgen laat blijven , de sproeten verdwenen zijn, zon- 
<fcf terug te komen. 

^r de Aardbezièn-compagnie, welke dit jaar (1851) uit 164 
^^ bestond, zijn van den 23 Junff tot den 15 Augustus uit 
**• gemeente Boskoop , uitgevoerd als: naar *s Oravenhage 101,811, 
1^ RoUerditm 101,503 en naar Amsterdam 51,829 potten aard- 
'^^'^i welke te zaraen hebben opgebragt eene waarde van 
/ |0,^,78. Buitendien wordt er nog eene beduidende hoeveel- 
"^ naar Leiden^ Gouda y en andere plaatsen vervoerd. Hoe- 
^^ er dit jaar buitengewoon veel aardbeziën geplukt zijn, ie 
^ prijs van dezelve zeer gering geweest en overtretl de opbrengst 
S^^QUDs die van gewone jaren. 



Digitized by VjOOQIC 



A A R D N o o T. 

(Sium bidhocasLanvm , Bunium bulbocastanum^j 

De Aardnoof, Aardkastanje ook KnolUge water-eppe genoem< 
ODÜeent haren naam buniujn van het grieksche woord öoynos hei 
vel, naar de plaats waar dit gewas in het wilde groeit , c 
bulbocastanum^ omdat de wortel naar eene kastanje of no< 
gelijkt. Decandolle heeft deze plant ouder de Ombelüfères b< 
grepen, en linnaeüs rangschikt dezelve onder de Peniandria 
Digyniat met het navolgende geslachtkenmerk : De ¥111011161 
eenigzins ovaal zamengedrukt en gesleufd; het omwindsel vee 
bladerig; de bloembaderen hartvormig. Het is eene vaste plaa 
tot de wilde Kervel behoorende en ^otAi 'm Engeland^ DuUsoh 
land^ Frankrijk als ook in ons Vaderland volgens db gorter 
bij Loosduinen , Monster , de Zandpoort , en omtrent Velsen it 
de zaailanden gevonden, doeh in d% Manuel général des planleé 
wordt opgegeven, dat dit gewas in 1818 uit Portugal werd over- 
gebragt Er zijn er, die beweren; dat het de Bunium van dios- 
GOfUDss is. LoBBL nocmt het: de Aardnoot der noordel&ke lam- 
den f en schijnt dus niet geweten te hebben , dat dit gewas ook 
in Languedoc en Prooence^ zoo wel ais in Zwitserland gevon- 
den wordt. 

Badhinüs maakt van eene kleinere soort melding, die hij uit En- 
geland van de Pyreneesche gebergten bekomen had, doch 
HALLER beweert y dat het verschil slechts in het fijnere blad van 
de laatste bestond. Niet onwaarschijnlijk zijn deze dezelfden , 
welke door loniceros bij Mentz gevonden zijn, en welke dodo- 
HAEus kleine Aardnoten noemt , welker stengels slechts de hoogte 
van eene span bereikten. 

De wortel is knolvormig, ter grootte van eene groote noot, bul- 
tig , vleezig , met eene zwarte huid als leer bedekt , van binnen 
wit, vezelachtig , zoet en bijna van smaak als eene kastanje. De 
steng cilindervormig en getakt ; de bladeren zijn tweevoudig ver- 
deeld; de blaadjes lijnvormig, fijnpuntig en komen die der pie- 
terselie, behalve m smaak zeer nabij, het omwindsel elsvormig , 
de bloesem wit, schermvormig, vijfbladerig in Mei^ (ofoohoon 
JACQDKS en HERmcQ deu bloeitijd in Jun^ en JuUi stellen) , geo- 
pend; wanneer de bloemen afvallen , wordt de kelk eene vracht, 
waarin zich twee dunne zaadkorreb bevinden , zwart van Uear, 
, eenigermate langwerpig en vaneenen scherpen aromatieken smaak. 



Digitized by VjOOQIC 



n 



115 

Vaa het geslaebt der BunHim zijn ons siedits twee soorten 
bekend ab: 

^ gnene. (Bimiain virescens dbc, B. peucedanoides mmra. 
Peaeeduuffl lauricam hort. par.) att Frankrijk tol ons orerge- 

^ ongesteelde* (Banium «caule hofvu.) uit den Cauciuus 
ngeTöerd. 

Deze vracht wordt weinig in onze tuinen gekweekt, daar zij 
no Terre het gebruik strekt veelal in het wiide gezocht wordt. 
^ voortkweeking nogthans geschiedt door zaad , hetwelk men 
B de maand Aprii in eenen goeden vasten , doch liefst zandi- 
9BQ en droogen grond luchtig uit zaait en slechts een weinig 
OMl aarde dekt , gedurende den wasdom de plant van onkruid 
nivcrende. Na het verdorren van het loof, zijn de vruchten rijp, 
vdke ab dan ingezameld en even als de Aardakers in zand , 
wstvrjj hewaard worden. 

Op het kweeken van deze plant wordt zeer sterk aangedron- 
gn in het Journal d HorücuUure praHque de la Belgigwe 
W5l waarin vermeld wordt dat jacqdes bij eenen proefbouw 
«fcswege te Parffs den 10 Julff^ voldragene aardnooten had. 

Men kan dezelve even als de radijs nuttigen, als rapen en 
Wortelen toebereiden, of met boter room en nootmuskaat sto- 
^, wanneer het alsdan geen onsmakelijk geregt oplevert. 



A^^f^^ü^ 



Digitized by VjOOQIC 



AARDPEER. 

(HeUanthua tuberoaus.) 

De Aardpeer ^ ook Aardarttchok ^ of Topinambour genoemd, 
ontleend haren naam helianthus van het grieksche woord helios 
zon en anthos bloem; wegens den vorm van het capÜulum of 
bloemhoofi^e^ terwijl tuberosus knobbelig beteekend , naar den 
vorm der wortel. De Indianen noemen dezelve Batlatas en de 
Engelschen Jermaleinsche arlichok. 

Deca>idolle rangschikt deze plant onder Composées en unnabus 
onder de Syngenesia , Polygamia frustanea^ met het navolgende 
geslacht kenmerk: De kelk bladvormig, geschubd en sappig; het 
ontvangbed is plat en stoppelig, het zaadpluis is tweebladerig 
en afvallende. Het is eene vaste plant die volgens linnaeus oit 
Canada naar Brazilië en van daar in 1617 naar Europa over- 
gebragt werd, alwaar dezelve gretig werd ontvangen, terwijl 
het wel te vermoeden is , dat deze vrucht in ons Vaderland vóór 
de aardappels verbouwd werd. 

De wortels van dit gewas, die eene zachtbruine kleur hebben , 
zijn talrijk, vele malen ter dikte van eene vuist en zelfs zwaar- 
der, en hier en daar met knobbels veel naar aardappels gelij- 
kende bezet en met voortkruipende vezels omgeven. De sten- 
gen zijn regt en bereiken de hoogte van ruim twee ellen, de 
bladeren staan cverhoeks of verspreid aan dezelve , zij zijn drie- 
voudig geribd , de onderste ovaal hartvormig , de bovenste ovaal 
en puntig , getand en ruw op het gevoel. De bloem gelijkt naar 
die der Zonnebloemen^ doch is weinig grooter dan de gewone 
Ooudsbloem (calendula ofBcinalis) en bloeit in September of Oc- 
(ober. De voortkweeking van dit gewas dat in alle gronden , de 
schraalste zelfs niet uilgezonderd , tieren wil, geschiedt door de 
knobbelwortels of g^'deelten er van , want naardien de Aardpeer 
in ons Vaderland eerst zeer laat in bloei komt, ja vele malen 
geheel geene bloemen voortbrengt , zoo kan de voortkweeking er 
van kwalijk anders plaats hebben. MuirriKG altans heeft als eene 
zeldzaamheid vermeld: dat deze plant in de jaren 1652, 1655 en 
1666 bloemen voortgebragt heeft, er bij voegende: dat deze even 
wel geen zaad voortbragten. Geene plant laat zich gemakke- 
Igker voortkweeken dan deze, welke hierin zelfs de aardap- 
pels overtreft. Kade deelt ons te dezen opzigte het navol- 



Digitized by VjOOQIC 



117 

feade oMde, hetwelk geheel eo al roeC de opgave Tan schud- 
▼EiLO «rerèeokomt De knobbelwortelB worden, hetzij ge- 
bed heizij gedeeltelijk , zeer Troeg in bet toüfjaar (dat nogthans 
00& ia den herfst geschieden kan) gepoot, zonder dat men yoor 
de méhikking der oogst behoeft te rreezen , hetwelk bijna nini* 
Der pUats heeft. Is de grond voedzaam dan zet men dezelve op 
twee voeten in onderlinge afstand van eikanderen , doch niet zoo 
verwijderd , indien de gA>nd schraal is , noch zoo diep als de 
AsrdappeU. Komen de planten op , dan schoffele en harke men 
de bedden of akkers, dit later nogmaals herhalende, zonder 
aeh verder om het gewas te bekommeren. Tot Jul^ groeijen zij 
Mt sterk, maar beginnen op dien tijd eene donkerder kleur aan 
Ie Bemeo en een fbrscher aanzien te verkrijgen en blijven tot in 
Nfftember door groeijen. Zoodra de bladen beginnen te verwel- 
ken en de groetkracht der planten boven den grond weldra ge- 
heel ophoudt, snijdt men de stengen kort bij den grond af, bind 
dexelre in bundels, welke alsdan overeind worden gezet en zoo 
lang gekeerd , tot dat de bladeren en sleelen droog zijn , welke 
dautia tot brandstof kunnen dienen, of volgens scheidweilek 
een heerlijk voedsel voor de koeijen en schapen opleveren. In 
bet Tgdschr. ter bevord. van Nifcerh, vindt men zelfs , dat de 
Heer luudih vah hbmiuui eenige stengels weder in den grond- 
bet zetten , en dat deze in het volgende voorjaar niet alleen uit- 
liepen 5 maar ook zelfe vruchten voortbragten , terwijl de heer 
VAH wsM BROGeHKN VAK CROU recds scdcrt eenige jaren ook met 
het beste gevolg deze vrucht voortkweekt. In Frankr^k even- 
wel is de groote bouw daarvan nog maar sedert korte jaren 
èn zwang en wel in navolging van wijlen uvart , die dezelve met 
het beste gevolg als beestenvoeder kweekte. Er zal kwalijk eene 
VTncht gevonden worden, welke eene overvloediger oogst dan 
de Aardpeeren oplevert. Van eene enkele poting is 32 malen 
geoogst geworden , terwijl er bij de Landhuishoudkundige school 
te Hohenhem , een veld is , waarvan men achtereenvolgens 21 
malen vrucht gewonnen beeft, zonder in al dien tijd een enkele 
knobbelwortel bij gepoot te hebben, naardien de overgeblevene 
kleine bollen steeds ter voortplanting voldoende waren , ja zelfs 
bragten elf op een stuk heide- grond gepoote knollen vijf zakken 
Aardpeeren op. 

Aangezien de Aardpeeren zeer rooeijelijk zoo geheel uit te rooi- 
den zijn , dat er geene kleine in den grond overblijven , raadt 
KADE aan , om dezelve als een perénnerend gewas te kweeken , 
door steeds de kleine knobbels in den grond (e laten, dat jaren 



Digitized by VjOOQIC 



118 

achter eeo met een goed gevolg geschieden kan , mits men den 
grond, naar gelang derzelv^r kracht, om de twee, drie of vier 
jaren bemestte. Het moet voorzeker ook mede daaraan toege- 
schreven worden , dat zoo weinigen zich thans met dien bouw in 
de tuinen onledig houden , en velen het als een moeijelijk te ver- 
delgen onkruid beschouwen. In Le Bon Jardinier 1851 , vindt 
men van eene gele verscheidenheid gewag gemaakt. De opge- 
gravene knollen brenge men op hoopen , om dezelve dusdanig 
gedurende den winter te bewaren , terwijl de geheele bescherming 
in dien tijd alleen in het afweren der vochtigheid behoeft te be- 
staan, aangezien de vorst op deze vrucht geene schadel^'ke in- 
vloed uitoefend , en daarom ook laten velen dezelve in den grond 
blijven, om ze steeds voor het gebruik op te delven. Diegene 
welke men evenwel voorradig hebben wil , moeten in geene kel- 
der bewaard worden , daar deze plaats voor dit gewas ten eene 
male onvoegzaam is. 

Petrds laurekberg beschouwd de Aardperen als een gezond 
voedsel voor den mensch , doch PEREmA stelt dezelve , en in voe- 
dingskracht , en in smaak beneden den Aardappel^ komende de 
smaak 'die wat sterk is, eenigermate met dien van den bloem- 
knop van den Tuin'artischok (cynara scoiymos) overeen. 

Naar braconnot bevat deze knolwortel eene, in alcohol oplosbare 
olij, cerine, nietkristalliseerbare suiker, inuline, gom, eene 
stikstofhoudende stof, houtvezel en zouten. 

In het Joum. de Pharm, et de Ohem. XVI , vinflen wij den in- 
vloed vermeld van het dubbelzout phosphorzure magnesie en 
ammonia, op de zamenstelling van de asch der topinambours. 
Volgens de waarnemingen van pauen , poinsot en frbmt was hei 
gehalte van phosphorzuren kalk en magnesie , alsmede van phos- 
phorzure kaU in de plant toegenomen. Het zout werkte overigens 
gunstig op de ontwikkeling der plant. De knollen bestaan uit: 

Water. 76,04. Pedinezuur 0,92. 

Glucose en andere suiker. 14,70. Pectine 0,37. 

' Eiwitstof en andere stik- Vet en olieèn 0,20. 

stof verbindingen. . . 3,12. Zouten 1,29. 

Cellulose. 1,50. Waaronder ook citroenzu- 

Inuline. 1,86. re en appelzure kali. 

Men nuttigt dezelve na geschild en in stukken gesneden te 
zijn, gekookt, gestoofd, of in soepen, ook worden zij als de Arti- 
chokkcn toebereid, en van daar den naam van Aard-arHchok- 
ken , of met eene azijn- of eijersaus gegeten, hetgeen de gewoonte 
in Frankrijk^ (voorzeker onder de geringere standen), schijnt te 



Digitized by VjOOQIC. 



119 

ii)B- ^131 DEB TKAPPER deelt 0B8 UI uJD Ueröormm rirvi» be- 
IrUlc&Pk dit gewas als beeste-voeder het oavolgeode mede : 

Zoo wel de bladen als de kooUeD vao ooze Ueiianiku* tube 
r^sus, wordeD door bet vee met gretigheid gegeteo en leveren 
diarfDor zoo als sommigen beweeren, een uitnmntend voedsel 
6pL Tooral zijn de wortels als voedsel voor de schapen ten 
sterkste aanbevolen geworden; aan eene kudde van deze dieren werd 
gedurende 5 maanden dagelijks \ maat knollen en ook eene 
portie blad van deze plant te eten gegeven , waarbij vóór den 
aacht eeo weinig stroo aan dezelve toegediend werd. Het blad 
Hen zij zoodra het hun voorgeworpen was, de knollen echter 
■eC zoo spoedig: waarschijnüjk omdat zij aardappels gewoon 
wireo, doch na verloop van korten tijd, werden ook deze als 
bel ware verslonden. De lammeren , welke binnen gemeld iQds 
fcrloop geworpen werden, zelfe die van anders zwakke moeders 
Ier wereld gebragt waren, onderscheidden zich door sterkte en 
veorspoedigen groei; terwijl de ooijen mimschoots van melk voor- 
zien twareo. De hamels even als gene , dik in de wol , werden 
bijzonder vet: een, die op den Isten November 95 pnd. gewigt 
had , werd op den 256ten Januarij daaropvolgende 20 pnd. zwaar- 
der bevonden. 

De schrijvers van Le bon JardhUer denken er nogthans niet zoo 
gonstig over en beschouwen het zelfs, wegens de waterachtige 
deelen der wortels , als een gevaarlijk voedsel voor de sdiapen, 
indien moi hen deze knollen in eene groote hoeveelheid toe- 
dient De nadeelige invloed openbaart zich echter niet zoo zeer 
bij de koeijen , bij welke men ten opzigte van dit voeder volgens 
honne meening even wel ook opklimmender wijze moet te werkgaan. 

Met niet minder graagte wordt dit knolgewas door de varkens 
gegeten ; maar ook heeft men het met zigtbaar welgevallen door 
de paarden zien genuttigd worden, ofschoon deze daarvoor aan- 
vankelijk bijna geenen lust betoonden. Ter proefneming werden 
ook eenige van de laatste , drie maanden lang hiermede gevoe- 
derd: in het eerst ontvingen zij het met zemelen en een weinig 
gemalen koom er onder gemengd, doch het bleek spoedig dat 
zij b^ liever onvermengd aten. Men gaf hun toen niet anders 
daarbij dan een weinig stroohaksel ; zij bleven gezond en namen 
toe in vleesch , niettegenstaande zij even als andere paarden ge- 
bruikt werden, om allerlei werk te doen: ook namen deze die- 
ren het blad doorgaans zeer grelig aan , en weigerden zelfs niet 
de stengen te eten, zoo die slechts niet te stokkerig waren. 
Wij houden deze opgave evenwel voor overdreven, indien men 



Digitized by VjOOQIC 



120 

toch aanneemt en hetwelk bewezen is, dat de Aardperen in 
voedingsstoffen nog beneden de Aardappels staan , en de on- 
dervinding geleerd heeft, dat hoewel men het leven der paarden 
daardoor kan onderhouden deze echter geheel krachteloos wor- 
den, hoe is het dan te verklaren, dat paarden met Aardperen 
eh haksel (in welk laatste toch trouwens ook wel weinig voe- 
dingsstof aanwezig zal zijn) kunnen groeijen en werken? Wat 
het gretig nuttigen aanbelangt, dat gelooven wij wel, want het 
paard nuttigt om zoo te spreken alles , wanneer het door den nood 
er toe gedwongen wordt, zelfs hebben wij een paard gekend , dat 
ieder middag met hetzelfde poteeten (om het even wat) gespijsd 
werdi, hetwelk er van den maaltijd overbleef. 

De tract zegt: dat hij de bladeren en stengen twee maanden 
lang aan werk ossen vervoederde. Lang vóór dat de knollen ge- 
rooid werden liet hij daartoe beide van tijd tot tijd afsnijden en 
naar huis halen , zonder dat dit volgens zijne verzekering , op de 
hoedanigheid en opbrengst der knollen eenigen nadeeligen in- 
vloed hadt; ook dit komt ons als strijdig met de vegetatie der 
gewassen niet aannemelijk noch navolgens waardig voor. 

De steelen en bladeren der Aardperen leveren even als die der 
Zonnebloem potasch op. Paten de knollen der Helianthus iu- 
berosus aan een scheikundig onderzoek onderwerpende, vond 
daarin onder andere bestanddeelen ook inuline, welke hier de 
eigenschap zou bezitten van in suiker en alcohol over te gaan. 
HocHSTETTER deelt mede dat er uit de Aardperen brandewijn 
verkregen kan worden, terwijl sibmens tegen het gevoelen van 
PATEN te velde trekt , die beweert : dat er uit de knollen van deze 
plant geene goed kristalliseerbare suiker daargesteld kan worden. 
Wij kunnen niet voorbij, ook nog met een enkel woord van de 
Zonnebloem (helianthus annuus) en hare voordeelen te gewagen , 
die voorzeker maar al te dikwerf worden over het hoofd gezien. 

In Virgime wordt van hel graan of de korrels brood gebak- 
ken en pap voor de kinderen gemaakt 

De punten tier plant , wanneer dezelve nog jong en malsch zijn , 
kunnen met zout en olij gegeten worden , terwijl gatten hoff en 
scuKCHR de vruchtbodems van de zonnebloem even als artisjok- 
ken toebereid, voor eetbaar houden. 

De wilden uit hel vaste land van Amerika eten het zaad even 
als de kinderen bij ons , en maken er overigens voor hun dage- 
lijks gebruik olie van, terwijl het raad ook door de vogels met 
graagte gegeten wordt. 

Uit het mergachlig gedeelte der stengen kan papier vervaardigd 
worden , en bezigt men tot het daarstellen der Moxa's, 



Digitized by VjOOQIC 



12t 

De poote^ breede bladden liJD zeer goed , om er de koeijen 
mede te foeden , die daardoor zoo men wil veel en goede melk 
gercB, terwijl zij ook voor de varkens eveo als de wortels eeD 
9Ded roeder opleveren. 

De ofie welke bet zaad oplevert, is zeer goed en kan met 
voordeel io cmderscheidene spijzen genuttigd worden. Volgens 
BDEis's Aigemêine Zeiiung 1844, is het persen van olie uit 
toBoebloemeo zaad in Rusland thans vrij algemeen. Aanzienlijke 
hieveelbedeo van deze zeer bruikbare olie komen te Moskou en 
fit Petersburg ter markt. Op een landgoed van den Graaf 
ICHIKEIISTJE9 , Werden in het vorig jaar 1092 bunder daarmede 
keboowd. Ook de daarvan verkreg^ne zeep, na dezelve door 
«eedasch (soda) bewerkt te hebben, voldoet zeer goed, terwijl 
«y eindelijk ni^ noodig zullen hebben om aan te stippen , dat 
ée gedroogde stengels tot brandstof kunnen dienen.. 

Wijders verwijzen wij onze lezers aangaande dit planten ge- 
ibeht op de navolgende werken: von jacquim. Hortus Bot Vii 
debanensis ; cubtu's BoL magazine; sudenhaii , The BoL reg,; 
■ousoif , Ptant hisU; boccohb , Icones em^ mcntihg , Bescfu 
ier Aardgewass^ daleos, Pharmaa van oir tiapper, UerbO' 
Hun viüum ea meer anderen. 



Digitized by VI^OOQIC 



AABDPmPERNOOT. 
(Arachys of araóhü hx/pogtxea.) 

De Aardpimpemoot of aardpistaehe, onüeend haren naam ara- 
Mi van de berovende griekaolie letter a en rhakis tak, terwijl 
anderen zeggen dat het arachis genoemd wordt, omdat nifloraa as- 
tos daarmede eene plant bedoelde welke vrachten onder en boven 
den grond lAortbragL Dbgahdollb rangschikt dit gewas onder 
de PapUionacées en liknaeüs onder de Diadelphia^ Decandria^ 
met het navolgende geslaohtkenmerk: De kelk tweeslippig; de 
bloemkrana kruipende; de meeldraacyes xijn vereenigd; de peul 
is gebult, uitpuilende, geaderd en lederachtig. 

Omtrent de herkomst van deze eenjarige zaaiplant zijn de ge- 
voelens verschillend. Sommigen houden het er voor dat zij uit 
Mexico herkomstig is , terwijl anderen beweren dat zij in Afrika 
te huis behoort Jacqoks en hbrincq stemmen met de eerste mee- 
ning in, en dagteekenen haar dan van den jare 1712, terwijl 
HoisBTTB, die van hetzelfde gevoelen is, zegt: dat zij voor ruim veer- 
tig jaren naar de Spaanscfie koloniSn overgevoerd werd. Rdm- 
PHius deelt mede: dat men deze plant uit Japan naar tndie 
heeft overgebragt, waarom zij aldaar Kadang Japon ^ dat is 
Japansche èoon(fes genoemd wordt , die hij met de Ameri- 
kaanscAe of Westindische ^ bij ons de Curacaosehe aardap- 
peis, gelijk stelt. Doch Ka(/ang Japon is de eigenlijke naam 
in de Oost-Indiên niet , maar wel Ka^ang-Tannal of Goring , 
hetwelk gebraden beteekend , omdat de boon of vrucht van dit 
gewas meestal geroosterd gebruikt wordt In Brazilië heet zi] 
Mundubi^ in Peru^ Manoöi, en Mant in de andere deelen van 
Ziuid'Amerika. Onder den naam van iimp&mooien komt zij 
bij DU TERTRE cn LABAT voor, tcrwijl mssoLi van MontpeUier van 
deze plant zegt dat het een rankgewas is ^ en even als ïi%i kweek- 
gras (agropyrum repens) met knoopen door den grond voort- 
kruipt, en zoo doende weder nieuwe wortels maakt , gevende des- 
wege de navolgende omschrijving: Zij heeft eenen regten witten 
puntigen penwortel, welke stengen ter lengte van ongeveer een 
voet voortbrengt , allen , behalve de middelste over den grond 
verspreid, roodachtig, harig, vierhoekig en knoopig, de bladen 
gesteeld , ovaal rond , ter lengte van anderhalven duim en een 
duim breed van boven licht groen, van onderen witachtig. 



Digitized by VjOOQIC 



las 

Be UbaaeD uit de oksels dezer bladsteeleo toMdMO twee tlop- 
Vdl^ foortkoiDfiode, xipi insgelijkft vrij lang gesteeld. 

Zij Ittbbeo e&e Ylag vao grootte als de nagel van eea menacli 
■Mk Heogeb en «ene dubbele kiel, waartusscbeo zich de stijl ^er- 
^looai^ gelijkeDde naar een getand peperhuisje. Volgens ummaeus 
19B fioamige Yan deze bloemen met meeldraacljes voorzien. 

I>e stijl kruipt na het bloeijen in den grond , en wordt een 
föil wit Tlieug peuiye, met Tersoheidene strepen , hangende 
aan ecaeo steel ter len^^ van eeaen halven duim. Deze peukjes 
de lengte van anderhalven duim , anderen een duim en 
■rapBius zijn die in de Oest^Inéië een halven vinger lang. 
Zj^ zgn verschillend in dikte, aan de einden gewoonlyk het 
dbte, in hel midden wat meer saroengedrukt en dikwijls in 
eese icomroe punt uitloopende. De meeste bevatten in twee hol- 
Igfacdeo , twee rondaehtige pitten , volgens iumphius ook wel drie 
aeC eene bruine schil als die der amandel omgeven , welke zwart 
voftü wanneer de vrucht veroudert of verdroogt De pit zelve 
ie wit, vettig , van eenen laffen eenigzins droegen smaak gelijk 
üe van groene of drooge erwten* 

Dit gewas, dat door zaad voorlgekweekt wordt , behoeft eenen 
iglea vetten weibewerkten grond en eene zeer warme stand- 
plaats. Naardien 9a het bloeijen de peul nederbuigt , zich in den 
^ood verbergt en aldaar haren volkomen wasdom erlangt, moet 
de aarde waarin zij gekweekt zal worden zoo los mogelijk zijn , 
waarom zi} dan ook nimmer in zware, digte en steenachtige 
graoden tieren wil. 

Ia de Lente 9 evenwel ab de dagen aanhoudend warm beginnen 
te worden, zaaije men de zaden in greppen, die zes voeten van 
dkanderen verwijderd zijn en eene diepte van twee duimen hebben, 
en wd onder dien verstande, dat er tusschen ieder zaadje vijf- 
Hea duimen tnsschenmimte zij , welke greppen alsdan met vrucht- 
bars teelaarde, waardoor vergane mest gewerkt is, gevuld worden, 
die men daarna een weinig begiet. Wil men de ontkieming bevorde- 
r» dan werpe men het zaad 48 uren lang voor de uiUaaijing in het 
water, dat inzonderheid die bewoners der Noordelijke gewesten aan 
te raden is, welke de zaden moeten laten ontbieden en dus den ouder- 
dom daarvan niet kennen. De voortkweeking vordert behalve het 
rda houden voor het overige niet de minste moeite, evenmin als de 
iasogsting, welke slechts in het verzamelen der noten bestaat 
Vij gefooven evenwel niet dat het gewas in ons Vaderland ook 
M ée boogsfinogelijke voorzorg in den vollen grond met een 
^ g^oh gekweekt kan worden , waarom men te dezen opzigte 



Digitized by VjOOQIC 



124 

zijne toevlugt lot hefnogsmiddelen zal moeten nemen, wil men 
zich in zijne verwachting niet teleurgesteld zien. De zoele lucht 
van Erankrijk zelfe is voor haar over het algemeen niet vol- 
doende, terwijl het, zoo verre ons bekend is, slechts te Landes^ een 
departement van Gascogne was, alwaar dezelve in 1802 werd 
ingevoerd en waar men met een goed gevolg deze plant kweekte ; 
doch naardien men deze onbekende vrucht in den handel niet 
kon abetten , is de kweeking ook aldaar te niet gegaan. Er zijn 
ons van deze plant geene andere soorten of verscheidenheden 
bekend ; want de Katjang-iedjoe of groene Katjang is de PhO' 
seolus radiattis, waaruit de zoo bekende scifa bereid wordt. 
Ofschoon men deze boon geroosterd eet, zoo perst men er 
ook veel olie uit, wier waarde tegen ) van den prijs der klap- 
per olie staat. Van 3125 oude ponden gewigt aan boonen, 
verkrijgt men ongeveer 165 Ned. kannen olie. Op Java gebruikt 
men de uitgeperste Katjang-koeken tot bemesting der suiker-vel- 
den , in die streken namelijk welke voor geene kunstmatige be- 
watering vatbaar zijn. De inwoners van Zuid-Carolina ^ alwaar 
deze vrucht overvloedig gekweekt wordt, gebruiken de geroos- 
terde boonen op eene wijze als de chocolade, ook worden dezelve 
tot varkensvoeder, en tot spgs voor de hoenderen verbouwt. 



tófvra^ 



Digitized by VjOOQIC 



AJUIN. 

(AUüim cepa.) 



De Ajum » Vut ook Sypd genoemd , ontleend zijnen naam 
flfinoi, Tan hel Grieksche woord aleomai^ dat vluchten^ onttcif- 
èem^ betoekent, wegens de sterke eigendommelijke reuk van dit 
gewas, en cepa Tan het Grieksche kefaiO\ fwofd^ wegens de 
boNormige gedaante van het zaadhoofd der plant. 

Dbcasedolle rangschikt dit gewas onder de IMiacées^ en lik- 
xABcs onder de Uexandria , Monogynia met het navolgende ge- 
sJmfatkwimeA; Het bloeit aan het eind der stengen, scherm- 
fwmig; de bloemschede is tweekleppig en veelbloemig; de 
Uoankrans is zesdeetig ; de stempel enkelvoudig ; het zaaddoosje 
dfiekantigy na het openen der klepjes eene draadvormige spil 
«diteriaiende. 

lUt tweejarige of door bollen voortgekweekt wordende veel- 
jarige gewas, is nit Aflrika herkomstig, doch wordt thans ook 
ia EMrepa op vele plaatsen in het wüd gevonden , maar niet in 
oas Vaderland^ waar men volgens van hall slechts de Look 
'm het wilde aantreft TsEiisTaA zegt in zijn werk de Landbouw 
im de Kolonie Suriname , dat de uijen aldaar nimmer zaaddra- 
geode zijn en tevens veel minder krachtig dan 'm Europa^ wor- 
éende veelvuldig door de Noord-Amerikanen ingevoerd. De bol 
van deze plant is naar de verscheidenheid rond , meer of minder 
platachtig of langwerpig peervormig , de bladeren lang en liggen- 
de ; de bloemsteog ter hoogte van ongeveer vier palmen en hoo- 
gv opschietende, is naakt en van onderen in de lengte op- 
gdibzeo. 

De voortkweeking van dit gewas heeft door zaad en kleine 
bollen plaats. Het vordert eenen met schapenmest, hoender- of 
doÊvendrek goed bemesten, niet te lossen grond en eene opene 
standplaats. 

Ten einde bet rotten te voorkomen , is het aan te raden de 
bemesting het vorige jaar te doen plaats hebben , of zoo men dit 
niet wil, dan toch te zorgen dat de dong die men gebruiken wil 
9Bed doori^en en niet te versch zij. Alvorens het zaad, dat in 
Ftinunif^ Maart of April uitgezaaid wordt, als hangende dit 
^ de weersgesteldheid af, aan de aarde toe te vertrouwen, zal 
OCD bet best doen 9 den grond met een blok te rollen of bij ge- 



Digitized by VjOOQIC 



126 

brek« yan dieo met eene spade digt te slaan, dit gedaan zijnde 
strootje men het zaad luohtig daarover uit, het daarna met eene 
dunne laag aarde bedekkende, of onder harkende, waarna hei 
op nieuw gerold of digtgeslagen wordt. 

Naar gelang het zaad opkomt, en hetgeen gewoonlijk na drie 
of vier weken plaats heeft , bevoohtige men bij droogte de jonge 
plantjes , hetwdk de groei zeer bevorderen zal. Is het voorjaar 
daarentegen koud en vochtig , dan doet men het best het gew^as 
zooveel mogelijk daar tegen te beschermen. Komen de planten 
te digt op , dan neme men even als het onkruid de overtolllgen 
weg , deze déér herplantende waar zij te hol mogten staan , of 
ze voor het gebroik bestemmende. Een weinig tijd vóór dat de 
vrucht hare volkomene rijpheid erlangt heeft, kneuze men het 
loof, of rölie men het gewas , waardoor de opvoering der sappen 
naar het blad gestuit wordt, en ten behoeve der vrucht behouden 
blijft; doch hoe waar dit ook zijn moge , zoo kunnen wij toch niet 
onvermeld laten , dat, wann«er dit kneuzen of neder trappen van 
het loof bij vochtig weder plaats heeft , de uijen als' dan zallen 
rotten. De in Maart of April gezaaide uijen worden in Julif 
gewoonlijk uitgetrokken , doch nooit éérder , voor dat het 
blad van kleur begint te veranderen , dat nogtfaans niet geheel 
verwelkt behoeft te zijn. De aldus geoogste uijen, stelle men 
acht of tien dagen ter narijping aan de buitenkicht en zonnestra- 
len bloot , mits zorgende dat zij voor regen beveiligd zijn , naar 
dien bet drooge inoogsten voor deze vrucht eene eerste behoefte 
is. De uijen moeten des winters in eene drooge niet te warme 
doch vnrstvrije plaats geboigen worden, kunnende alsdan lang 
duren, zoodra zij echter in het voorjaar beginnen te schieten 
verliezen zij hunnen smaak. 

Tën einde de uijen den geheelen winter te kunnen overhoaden , 
zaaije men het zaad in het laatst van Jul(f of het begin van if«- 
gustus^ welke dan in hti voaiyaar verplant worden, waardoor 
zij in zwaarte aanmerkelijk winnen. 

Ten einde goed zaad te verkrijgen , worden de daartoe bestemde 
groote en gave bollen, in Maari op eenen afstand van ruim vier 
palmen van elkander , in eene goede welgemeste en niet te ligte 
aarde geplant en van onkruid zuiver gehouden. Het is inzon- 
derheid in Zuid- en Noard-hoUané ^ Goedereede en Ooer/Mkeef 
dat men zich op het zaadwinnen toelegt. Men berekent dat het 
ajuinzaad, hetwelk twee jaren duren kan, op de beide laatste 
plaatsen 500 Ned. ponden per bunder opbragt , en dat er völgeni 
een daarvan gegeven verslag ruim 15000 Ned. ponden gewonnen 



Digitized by VjOOQIC 



127 

lijn maÊnm het grootste gedeelle voor f 2-^ f 2,60 bet Ned. 
pood a%eieverd is. 

Men zest, dat wanneer de tot aitpoten voor hti volgende 
jaar besl/uadt a^en in een lalye achter den kagehel of op eene 
ander« xeer warme plaats worden opgehangen , lot dat zij geheel 
droeg zijn geworden, en men deze in de Lente in den grond 
legt , de boUen geene stengels zallen uitschieten , maar zich in den 
grond tot eeoe buitengewone grootte zullen vormen. Wij hebben 
ons vao de waarheid van deze opgave, die wg evenwel betwij- 
fefes, nog niet kunnen overtuigen 

De Markies de la soëssitas verbouwt de ajuin op deze wijze, 
we&e door hem a la èaguetle genoemd wordt Men zaait het zaad 
van den 15 JuMf' tot den 15 Augustus in greppen uit, welke langs 
4e toiBbJB 9 door middel van eenen ronden stok van 18 tot 20 duim 
dumeter , in eene wel toebereide en sterk aangestampte aarde , 
leer ondiep getrokken worden. Deze greppen behoeven eene tus- 
schenniimte van 22 duimen, opdat men in staat zij de planten 
tegen de strenge vorst door aanaarden te beschermen. Het zaad 
moet digt uitgestrooid worden, naardien er des winters ge- 
wnonfijk vele planten verloren gaan. Na het zaaijen worden de 
^cppoi met 'mestaarde gevuld en de grond bevochtigd , wan- 
neer aanhoudende droogte dit noodzakelijk maakt. Wanneer de 
f^rst over is, trapt of slaat men de aarde plat, welke tot aan- 
aardlng der planten gedient heeft , of wel zoo als anderen wU- 
hn, neemt men deze geheel weg, waarna men het gewas uitdunt, 
reinigt en den grond beharkt. De la BoëssiÈiE beschouwt deze 
handelwijze, zeer geschikt ter zaadwinning, aangezien vele der 
jonge oijoi op deze wijze gekweekt, in de lente terstond in het 
zaad schieten en volgens zijne meening beter zaad voortbrengen 
dan die, welke men tot dat einde opzettelijk verbouwd. Wij voor 
«ns , gelooven juist het tegendeel , en zouden vreezen dat eene 
dcrgeüjke zaadwinning alras eene geheele ontaarding van het soort 
sodde ten gevolge hebben, terwijl buiten dien deze wijze van 
kweeken ons toeschijnt geschikter voor den zomer en herfêt i^juin, 
dan wel voor die van den winter te zijn. 

Men kan het zaad ook in Maart of April zeer digt zaaijen om 
de daardoor verkregene kleine uijen het volgende jaar te planten , 
eene wijze waarvan wg reeds gewaagden , doch wij kunnen niet 
aalalep hier op aan te merken , dat dusdanige uijen bij eenen vooh- 
tigen zomer, geen grooten omvang zullen erlangen. Zoo men even- 
wel de vroege witte op deze wijze kweekt , zal men uitmuntende 
oqea, om in te leggen, verkrijgen. Deze handelwijze is reed^ 



Digitized by VjOOQIC 



128 

in de Annales de la Société (tUortkuUure van 1828 opgegeven 
en wel door lebrun en nouvellon van Meung'Sur-Loire (Loiret), 

De navolgende opgave die ons de wijze doet kennen waarop 
de Russen hunne uijen kweeken, welke wij aan den Baron gus- 
TAAF VAN F0ELKER8AU, lid van het Keizerlijk landbouwkundig ge- 
nootschap te Petersburg en een der eerste landhuishoudkundigen 
in Rusland verschuldigd zijn , die meer dan 30 jaren op zijne 
landgoederen in Koerland deze wijze met den besten uitslag ge- 
volgd heeft, achten wij der vermelding waardig. 

Een der eerste vereischten zegt hij , bij het voortkweeken van 
deze vrucht is , dat de bolletjes , die men later leggen wil , ge- 
durende den winter tegen vorst en vochtigheid bewaard blijven ; 
waarom men dezelve in rijsjes zamenbindt en alzoo bewaart , 
dat zij noch door het een y * noch door het andere aangedaan 
worden. 

In de lente en wel zoo spoedig als de grond het slechts eeniger- 
mate toelaat , maakt men met het leggen der kleine uijen , welke 
24 uren vooraf in weeken mest hebben gelegen, een aanvang, 
dezelve in eenen wel doorwerkten en in den vorigen herfst bemes- 
ten grond plaatsende, welke in tuinbedden, ter lengte van eene 
Ned. el, afgedeeld is, en waarop men drie kleine greppen heeft 
gemaakt, waarin de bollen, op eenen behoorlijken afstand, ge- 
legd worden; dezelve alsdan slechts met een weinig aarde be- 
dekkende. Groote uijen kerve men aan de onderzijde met een 
scherp mes in, en wel zó^, dat men daardoor vier gedeelten 
erlangt, waarna men ook deze even als de kleine bollen eerst 
in weken mest doopt, vóór dezelve te plaatsen. 

Nadat de bollen aldus gelegd zijn , dekke men dezelve ver- 
volgens met paardenmest, welke de eerste hitte verloren heeft, 
en wel zoodanig, dat op iederen bol een hoop mest ter breedte 
van eene hand , en ter hoogte van 3 duimen aanwezig zij , eens- 
deels om daardoor de vorst , welke vele malen in het begin der 
Lente nog gevoelt wordt, af te weren, anderdeels, om de kracht 
der aarde daardoor te verhoogen. De spruiten boren gemakke- 
lijk door die hoopjes heen, scheiden de mestlaag als van zelve 
van elkander, zonder dat de mest daardoor als het ware van 
plaats verandert Wanneer de bollen eenige kracht erlangd 
hebben en beginnen op te schieten, snijdt men dezelve af, zul- 
lende er alsdan , al naar gelang van de gesteldheid van den grond, 
vijf, zes, ja tot acht bolletjes rondom den moederbot ontspruiten. 

Ab nu laat men het gewas aan zich zelf over , het onkruid 
zorgvuldig uitwiedende , of het geheele bed met eene laag zaag- 
meel, ter dikte van 3 duim dekkende. 



Digitized by VjOOQIC 



129 

la het iDiddeo Tan Augustus of op het eipde dier maand neme 
men de oijoi uit den grond , hoewel de jonge bollen , dao nog 
meC eeo groenachtig waas overdekt zijn. Na dezelve van het over- 
Coil%e bdüeedsel ontdaan te hebben , brenge men dezelve op eeoe 
IncfaCige plaats in kleine hoopen bijeen, om dezelve langzaam 
te doeo droogen , waarna men de oijen vervolgens op eene warme 
plaats brragty waar de opdrooging voltooid wordt. 

Deze wijze van handelen levert niet> zelden eene twaalfvoadige 
verdubbeling op. 

Eeoe eenvoudige en proefondervindelijk bewezene verbeterde 
boQW is y dat men bet zaad op een digt gerold of vast ingetrapt 
bed uitzaait, waarna men hetzelve met eene dunne laag mest- 
aarde dekt. De bollen zullen alsdan in plaats van in den grond 
te grodjen zulks boven dezelve doen, eene meer dan gewone 
zwaarte erlangen en vroeg rijpen. 

De tciüe uijen^ en inzonderheid de vroege zijn het meest ge- 
schikt om in de lente en in den zomer gebruikt (e worden, hoe- 
wel de groote witte ^ wanneer deze in de tente gekweekt wordt, 
zich vri) lang goed houdt De Spaansche soorten daarentegen 
moeien in den herfst en in den toorwinter worden genuttigd, naar- 
dien deze , hoewel lang kunnende duren , evenwel spoedig uitloo- 
pen , alle anderen kunnen tot t(7/»/er-voorraad gebezigd worden. 

De navolgende verscheidenheden zijn het meest aanbevelens- 
waardig: 

I. Donker roode van eene aanzienlijke grootte, plat van vorm 
en scherp van smaak , welke wederom in ronde en pe^- 
vomdge wordt ondergedeeld. 

2L Uchi roode van gewone grootte, plat van vorm en zacht 
van smaak, van welke er wederom twee onderverschei- 
denheden bestaan , als de ronde en peervormige. Beide 
de donker roode zoowel als de Hcht roode ^ worden op de 
gewone vrijze voortgekweekt. 

3. Spaansche of van Caiaiogne, zeer groot , rood van kleur, 
zoowel naar de kruin als naar den wortel spits uitloopende , 
oorspronkelijk van eenen zeer zaohten aangenamen smaak, 
welke dezelve evenwel in ons Vaderland mist ^ hiervan baetaat 
de witte als eene onderverscheidenheid. De gewone wijze 
van voortkweeking. De Ussabonsehe uijen , die zoo wel om 
hare grootte;^al8 om den zachten smaak bij velen zeer gezocht 
zijn, erlangen, zoo als een Engelsch tuinbouwkundige wil, 
deze meerdere voortreffelijkheid minder door het klimaat» 



Digitized by VjOOQIC 



130 

dan wel door de w^ze van verbouwing. De Portugezen zaai- 
jen namelijk het zaad in zand of mest bedden , en Terplan- 
ten de jonge gewassen vervolgens in diepe gaten, terwijl 
zij bij droog weder sterk gieten. Eene wijze van bouw duB , 
die ten eenemale tegen de gewone aandruischt en waarvan 
wij de proef zullen nemen. 

4. WUfe met twee onderverscheidenheden , de groote witte en de 
vroege witte* Beide van eenen zachten aangenamen smaak. 
De eerste en die veel grooter dan de vroege is , wordt in de 
maand Februarij of Maart uitgezaaid , terwijl de tweede van 
JtUij tot half September %%z9^h\^ wordt , om dezelve eene maand 
later of wat beter is ,, in de volgende Maart te herplanten. 
Des winters dient men dezelve tegen de vorst te dekken, 
voor het overige goed schoonhouden , en veel vocht geven. 

5. Gde van eene middelmatige hoedanigheid, gewone wijze 
van voortkweeken. 

0. WUle van Itatie of Provcnce* Deze is de kleinste van alle 
en wordt weinig grooter dan eene hazelnoot. Dezelve is 
zeer zacht en smakelijk en wordt zoo wel ingelegd als raauw 
gebruikL Men kan het zaad, dat digt gezaaid moet worden , 
op verschillende tijdperken uitslrooijen , ten einde dezelve 
steeds voorradig te hebben. De behandeling is de gewone, 
maar zij vordert veel vocht. 

7. Egyptische oi kroon Roccambolle verschilt hierdoor van de ove- 
rigen, dat dezelve kleine bolletjes uit den stengel, waar an- 
ders de bloemen voortkomen, voortbrengt, door de welke zij ook 
wordt voortgek weekt, voor hel overige de gewone handelwijze. 

8. Fataat of ognon Patate, Deze levert zelden zaad ter voort- 
kweeking op, waarom men dezelve door de neven-bolletje» 
in Mei^ ter diepte van eenen duim en op eenen afstand van acht 
of tien duimen voortkweekt, welke bollen in menigte ron- 
dom de moederplant groeijen. Deze is waarschijnlijk eene 
verscheidenheid van de voorgaande. Het is inzonderheid 
luuDDiT te Quimperlé die zich op dezen bouw loelegd. 

9. Ptaile IHrechtscke. Deze, welke eene witte kleur heeft, be- 
hoort mede tot de grootste en is zeer smakelijk ; gewone be- 
handeling. 

10. Witte Leidsche, Niet zoo groot als de voorgaande en min- 
der plat, doch zeer aanbevelenswaardig. 

11. Witte Zeeuwsche. Deze komt de Witte Leidsche in alles 
vrij nabij, doch is niet zoo zacht; de gewone wijze vao voort- 
kweeken even ab de vorige. 



Digitized by VjOOQIC 



131 

12. Maéera o( Reuzen^ 0ignon romam^ bellegarde. Eenezeer 
fijne zoo oietS de ^nste van alle soorten , zacht , bleekrood van 
Ueor eo van een e ronde aan de einden eenigzins puntig uitloo- 
pende gedaante.1 Volgens onze kweeking draagt zij ten onregte 
den naam van reuzen ajuin ^ naardien zij bij eene algemeene 
behandeling weinig 'meer dan de gewoooe grootte erlangt. 
XXZih^ WUle, Mede eene zeer fijne verscheidenheid. 
14. Van Nocera, Deze kleine, witte, zeer vroege uije, heeft 
AUDOT in 1840 door zaad uit itaüë naar Frankrijk overge« 
bragt. Gelijktijdig met de vroege wUte uitgezaaid, is deze 
eerste bijna eene maand vroeger bruikbaar, terwijl zij bijna 
even spoedig als de radijs, knol zet en zelfe wanneer de 
plant nog maar drie of vier kleine blaadjes heeft Pésot 
meende in haar de ware vroege wille van Florence te her- 
kennen, die men reeds sedeit lang gemist had. Deze uijen 
zijn bij uitnemendheid geschikt om ingelegd te worden. Te 
NapeU maakt men er veel gebruik van , terwijl het in de 
kleine stad Noeera^ aan den voet der Vesuvius^ is, waar 
men zich inzonderheid met hare kweeking onledig houdt en 
van waar het zaad dan ook werd overgebragt 

15. De James. Deze heeft veel overeenkomst met de peervormi- 
ge, geler doch niet zoo langwerpig. Deze is in Engeland 
zeer geacht, inzonderheid om dat dezelve lang smakelijk 
blijft. De globe is hiervan eene onderverscheidenheid , welke 
zeer schoon is, doch moeijelijk de kogelronde vorm behoudt. 

16. De Spüüormige^ Come de boeuf. Nog langer dan Pepeer- 
vormige en niet zelden eene lengte van tien tot dertig dui- 
men verkrijgende, doch zeer aan het verloopen onderhevig. 
Moi kweekt dezelve meer voor de aardigheid dan wel voor 
bet gebruik. Deze verscheidenheid werd door den Baron 
▼A!f FMDOANi ovcrgcbragt 

M, Donker violelkleurige van Brunsit&k. Deze bereikt eene 
aanzienlijke omvang en heeft eene schitterende kleur, van 
welke eene eervolle melding is gemaakt op de tentoonstel- 
ling van Landbouw te Far(Js in 1849. 
Dit gewas, hetwelk men eigenlijk onder de toespijzen rekenen 
nioel, ontleent even als de prei, knoflook en chalollen haren 
eigendommelijken reuk en smaak , alsmede hare scherpe en prik- 
kelende hoedanigheid, aan eene scherpe volatile zwavel bevat- 
tende olie. Bij het gebmik dezer voedingsstoffen zegt pbreira 
wordt die olie in <}en bloedstroom opgenomen, versnelt dien en 
veroorzaakt dorst. Het ligchaam door de onderscheidene uit- 



Digitized by VjOOQIC 



132 

scheidings organen verlatende, deelt zij haren eigenaardigen reuk 
aan de producten dier secreties mede. Van daar de wc&ekende 
reuk van uitgeademde lucht na het gebruik van uijen en knoflook. 
Volgens FOURCROT en vauqüelin is de uije uit het onderstaande 
zameogesteld. 

Eene scherpe volatile olie. 

Niet kristalliseerbare suiker. 

Gom. 

Plantaardige eiwit stof. 

Houtvezel. 

Azijn- en phosphor zuur. 

Phosphor zure en koolzure kalk. 

Water, 
hebbende de Knoflook, Prei en Chalotten eene gelijksoortige 
zamensteljing. 

Indien de volatile olie door het koken uitgedreven is, hebben deze 
bollen ook hunne scherpe of prikkelende hoedanigheid verloren. 
Zij leveren dan zachte en gemakkelijk te verteeren spijze op; terwijl 
zij raauw, dat is nog in het bezit der hun eigene olie zijnde,- 
scherpe , bijtende en moeijelijk verteerbare prikkelende stoffen zijo. 
Het zijn inzonderheid de Egyptenaren^ die van deze vrucht 
veel houden, dezelve bijna eerbiedig yereeren, ja er zelfs eene- 
gangbare munt van maken. 

Ook in Frankrijk wordt de ajuin sterk genuttigd, terwijl het 
Conesse^ lioneuil^ Versailles^ Aubervilliers en Les VertuHÜyi^ 
van waar deze vrucht het meest naar Parijs wordt aangevoerd, 
beloopende het getal wagenvrachten in 1849 niet minder dan 23,729. 
In ons Vaderland zijn het inzonderheid de Israëliten , die de 
sterke verbouwing daarvan levendig doen houden. De wijze 
van verbruiking is te zeer bekend om daarbij stil te staan, ter- 
wijl de eenige (ons bekend), die aan deze vrucht eene genees- 
kundige kracht toe schrijven , fericeuus , ambrosiusfarbus en 
GXuKBs zijn, welke eerste het als een middel ter bevordering 
der haargroei, en de beide laatsten tegen brandwonden en ver- 
zweeringen aanbevelen. 

De AUium SessUe, Een klein oijensoort behoeft eene goede 
wel bemeste aarde en wordt van Maart tot Julij uitgezaaid om 
in Mei oï September in rijen , op den afstand van eene hand breed , 
verplant te worden. 

De AUium Acuminatum daarentegen , is eene onlangs uit Catt» 
fomie door hartwig ingevoerde sierplant , met schitterend roode 
bloemen eo een gewas voor de koude kast. 



Digitized by VjOOQIC 



ALSEM. 

(Artemisia absintfdum.) 

De Alsem- oï Alst^ welke ziJDen oaam Artemisia Tan AUTBinsu, 
echtgenoot vao mausolds ^ koning van Carie ontleent', naardien 
zi} Tan dit gewas veel gebruik maakte en bet met haren naun 
bestempelde, werd vroeger PartherUs genaamd. Adsint/Uum 
is zamengesteld oit de beroovende grieksche letter a^ enpsintos 
hetwelk vermaak beleekent, en dus omdat het wegens haren bit- 
teren smaak weinig vermaak geeft 

Joh. bauhiüos noemt het AloÜna^ omdat het zoo bitter als de 
Aloèïs. De Duüschers bestempelen bet met den naam van Wer- 
muih 5 omdat het slaperig maakt , van WumUodt , omdat hel 
voor de wormen een doodend middel is en Graèkraut^ omdat 
hei op vele plaatsen op de graven geplant werd. 

Decardolle rangschikt dit gewas onder de composées en lin- 
SAECs, onder de Syngenesia^ Pobfgamia Superfiua^ met het 
navolgende geslachtkenmerk : De kelk geschubt; de schubben 
zijn rondachtig naar elkander gebogen; de schijf heeft geene 
straatbloemen ; het ontvang bed is viltig ; de zaden zijn ongepluisd. 
De Artemisia is rijk aan soorten want willdknow beschrijft van 
dit geslacht 71 en persoor 73, zonder nog van de aanzienl^ke 
verscheidenheden deswege te gewagen. 

De Artemisia absinthium of Alsem ook bittere Alsem genoemd , 
Is eene vaste, eenigzins houtachtige plant, uit de zuidelijke dee- 
len van Europa herkomstig en ook bij ons inlandsch. Vol- 
gens VAR HALL wordt dit gewas overvloedig in Gelderland bij 
Gendringen^ Uilenpas, "t Velde ^ Zuideras ^ Oen^ fVetsumtia. 
gevonden, eveneens als buiten Haarlem^ Naarden en langs de 
zeedyken achter *s Gravesande; in het sticht van Utrecht^ om- 
trent Doom , Driebergen en Leersum; volgens de gorter in de 
provincie Groningen , aan den oostkant van Uelpman en elders 
op dorre plaatsen. Volgens bërgsma in Friesland aan den zee- 
c^ik bij Stavoren , en volgens var duk op de waUen van Utrecht, 

Het blad yan deze plant is grijsacbüg; de wortelbladeren drie- 
voudig, vindeelig ingesneden, en de stengbladeren tweevoudig. 
De bloemen zijn knikkende , bloeijen van Augustus tot October^ 
en het gewas is naar bauhirus en boerhaave , yersch , zonder smaak. 

Deze plant bemint eenen lossen vetten grond » hoewel het op 



Digitized by VjOOQIC 



1S4 

iedere bodem tieren wU en eene zeer warme standplaats , en 
van daar dat het in den tuin van het hospitaal te Mtengaaf*€i 
in Lapland steeds in eenen kwijnenden toestand blijft , eveneens 
als Thyinus vuigaris ^ Salvia ofjicinalts , Origanum Tnajorana ^ 
Satureia hortensis en de Foeniculum officinale^ welke specerij- 
achtige gewassen men aldaar poogt aan te kweeken. 

Men kan deze plant door zaad doch gemakkelijker door scheu- 
ren voortkweeken , als wanneer men dezelve dan in Maart of 
April ^ op drie palmen in onderlinge afstand plaatst, hetwelk do^- 
thans ook in den herfst geschieden kan en wanneer het gewas als 
dan vijftien tot twintig jaren stand hoadt. 

Hoe wel deze plant de sterkste winter-koude doorstaat zoo 
verliest dezelve toch bij eene te koude standplaats veel van zijne 
eigendommelijke geur en zijne kracht. 

Van daar dat de alsem in de zuidelijke streken van Europa 
even als die welke in Grie/cen/and en Klein azie ^roeïi ^ oneindig 
geuriger en krachtvoller dan die onzer noordelijke gewesten is. 

Voor dat de plant begint te bloeijeo worden de toppen afge- 
sneden, gedroogd en aldus ten gebruike bewaard. 

De artemisia pontica (linn.) of kleine alsem welke uit itaUe 
eo van de kusten der Zwarte zee herkomslig is, kan tot de- 
zelfde doeleinden gebruikt worden en vordert ook dezelfde wijze 
van voortkweeking. 

Voor het overige zullen wij ons slechts bij de volgende no- 
menclatuur bepalen: 

Absinlhiuin argenleum (bess). Een struikgewas dat uit Sicilée 
overgebragt is en van Junij tot Julij bloeit 

Absinthium canariense (bess). Een struikgewas dat in 1835 
van de Kanarische eilanden overgebragt is. 

Absinthium arborescens (lob). Een heester welke in 1640 
overgebragt is en in Julij en Augustus bloeit. 

Absinthium corytnbosum (lahk). Een heester uit het Zuiden 
van Frankrijk herkomstig en in Julij en Augustus bloeijende. 

Absinthium splendens (willd). Een plantgewas in 1818 uit 
Armenië overgebragt, in Junij en Augustus bloeijende. 

Absinthium alpinum (bess). Een plantgewas uit //^z/ile overgebragt. 

Absinthium laxum (lamk). Eene zaaiplant uit frankrffk^ van 
Julij tot Augustus bloeijende. 

Absinthium congestum (lamk). Eene v«ste plant uit het 
Zuiden van Frankrijk^ van Julij tot Augustus bloeijende. 

Artemisia rupestris (Lira.) Eene overblijvende plant, in 1748 
oit Siberië overgebragt, in Augustus bioeyende. 



Digitized by VjOOQIC 



1S5 

Aisinikbtm frigidnm (bem). Eene kleine struik, in 1836 uit 
^MK^o^ ofergebragt, in Augustus bioeijende. 

AkhUAhm siecersianum (Ean), Eene tweejarige plant, in 1^ 
odiSï^^j^vergebragt, in Julij en Augustus bioeijende. 

flet waren inzopderbeid de Romeinen , die volgens pluuus dit 
gewis boog waardeerden en betzelve bij hunne afgodsdiensten 
es iozonderbeid bij hunne triumphen bezigden. Het kruid eo 
<le toppen van deze plant, welke zeer biUer van smaak zijn, 
eeoc sterke specerijachtige en min of meer bedwelmende reuk 
fcebbeo, en volgens dasseh in zijn Handboek voor de leer van 
ée krachten der geneesmiddelen eene vlugge olie bezitten, die 
prikkelend vaten en zenuwen treft, worden zoo wel tot huis- 
houd^jk gebruik, en ter bereiding van likeuren en wateren als 
iö de geneeskunde gebezigd. Van ob water geeH het als een 
Duddel op. 

1^ Tegen tusichenpoozende koortsen. Hiertegen is hel zelfe 
bij het gemeen als een huismiddel bekend, dat men evenwel niet 
willekearig kan gebruiken ; den besten uiUlag heeft men er vao 
|e wachten , als deze koortsen door zwakte en werkeloosheid der 
wgewanden wordt onderhouden en vooral verdient het aanprij- 
zing als nakuur. 

2". In verstoppingen der onderbuiks-ingewanden en daaruit 
voortvloeijende ongesteldheden en vooral legen ronde wormen^ 
wdke het niet alleen doodt, maar waar van het ook de verdere 
▼ormmg voorkomt 

Inwendig bedient men zich van dit kruid in stovingen en 
<"nslagen, ter verdeeling van weiachlige gezwellen, roosachtige 
onlslekingen , enz. 

Ooder de bereidingen behooren : 

Tinchira Absynthu welke men verkrijgt door één deel der ge- 
'Ifoogde toppen, gedurende 6 dagen Ie laten trekken met 6 dee- 
^ wijngeest van 15». 

Okum Absynthu , welke men bij K rampkolijk enz. bezigd. 

Het maakt mede een bestanddeel uit van den Spiritus trau- 
»oticus^ gemeenlijk Aqua mlneraria genaamd, (eau d'arque- 
hosade), eene zeer zamengestelde bereiding , waarvan men met 
^ehl gebruik maakt bij gescholen wonden^ kneuzingen^ 
^^^ekkingen^ enz. 

Het extrait d'Absinthe , dat zoo zeer de spijsvertering bevor- 
wftrd , bestaat uit vijf Ned. oneen alsem twee een tweede oneen 
steranijs en twee een tweede oneen gewoon anijszaad , met ze- 
^«0 een tweede Ned, kannen voorloop en bijna twee kan water , 



Digitized by VjOOQIC 



186 

gedistilleerd, tot er eeoe halve kan overblijft, waarna bij het 
overgehaalde vocht nog een een tweede Ned. lood anijsolie toe- 
gevoegd en het geheel een weinig verzoet en groen geUeur<| 
wordt. 

Het ZwÜsersche extraU (TAbsintAe bestaat nit vijf oneen 
roomschen Alsem, vijf oneen gewonen Alsem, een onoe Ange- 
lica-wortel, zes lood kalm us -wortel , drie lood steranijs en een 
een tweede lood Polei Kruid (eene soort van Mant) , met negen een 
tweede kannen voorloop gedistilleerd , tot er eene kan overblijft. 
Bij het overgehaalde voegt men vervolgens zeven oneen suiker in 
zes kannen water opgelost , benevens een tweede lood anijs olie. 

LiNNAEDs zegt, dat in Zweden het vleesch der schapen die er van 
eten bitser wordt Anderen beweren, dat dit ook het geval met 
de melk der koeijen is, en verhaalt men zelfs, dat vele paarden 
van een Russisch leger daaraan in éénen dag gestorven waren. 

De Alsem wordt ook in de brouwerijen gebezigd en bewaart 
het bier voor zuurwording. De geest die men uit de zaden trekt 
is blaauw, de gedistilleerde olie donker groen, terwijl het zout 
door verbranding als het voornaamste der loogzouten aangemerkt 
wordt, eindelijk heeft men in het tuchthui^ ie' Boston afdoende 
proeven genomen , om door een sterk afkooksel van Alsem dat 
men warm en in eene ruime mate toedient, de zulken die aan hel 
gebruik van sterken drank verslaafd waren geheel daarvan te- 
rug te brengen. 

Voor het overige verwijzen wij onze lezers op de navolgende 
werken : blackwell , A. curious herbal etc^ voh jacquin , FlorUe 
Austriacae icones; cortis's Botankal mag,; siotb ^ EnglisA bo^ 
iany; gmeuk , Flora Badensis alsaUca. 



•^^ffv^^a^ 



Digitized by VjOOQIC 



AMARANT (UITGESPREIDE> 

(Amaromthns BUtum.) 

Dit gewas ontleend zijnen geslachtsnaam AmOranthut van da 
(tfielLsclie woorden anthoi eene bloem, en maraino verwelken, 
met de beroovende a^ dos eene bloem welke niet verwelkt en 
waarvan pldtius zegt, dat zij verheugd is als zij alj^eplukt wordt, 
en vrolijker herwast; en afgeplukt zijnde herleeft, als zij met wa- 
ter bevochtigd wordt. De soortsnaam Blitum is van dioscorioes en 
ToopH&ASTus beteekenende bitton in het Grieksch eene smakelooze 
groente. Suioas noemt het BUUon, IsmoRus wil beweren, dat 
BStwn^ zoo veel beteekent als eene slechte beet Over het algemeen, 
doidt BHlum alles aan, wat geene waarde heeft en jvan daar het 
spreekwoord: Slechter als Blilum, Blitum zegt purius is het on- 
smakelijkste van alles wat geen smaak heefU Bij plaittus lezen 
wij Blitea et kUtea als verachtelijk en van geene waarde, ma- 
kende CATULLus, HESTCHius cn HTppociATES van deze woorden in 
denzeirden zin gebruik. 

BoBBHAAVE rangschikt dit gewas onder de bladerlooze planten , 
TOcmsiEFORT zegt, dat bet eene plant met eene bladerlooze bloem is, 
gewoonlijk uit drie vezeltjes bestaande, die uit den driemaal ver- 
deeiden kelk ontspruiten. Liuracus heeft het onder de Monoedüy 
Pentandria^ geplaatst, terwijl het geslachtskenmerk, volgens per- 
fooiiy dit is: De kelk der mannelijke bloem drie- of vijfbladig, 
zonder bloemkroon , drie of vijf meeldraden. De kelk der vrou- 
welijke bloem, even als die der mannelijke, geene bloemkroon; 
dfie strjltjes; eene driesnavelige , eenhokkige, kriogberstende , 
zaaddoos; één zaad. De uitgespreide Amarant is door geheel 
Et^apa verspreidt, terwijl men het zelfs te Landen in Zweden 
op de straten vindt. In ons Vaderland groeit het volgens de 
GORTER bij de wegen en op verschillende plaatsen. Volgens vru- 
DAG zunKi bij '« üravenhage en volgens vim hall veel bij Am- 
sterdam^ bij Vianen en Heikop in de moeshoven. 

Deze eenjarige zaaiplant schiet uit haren dunnen witten wortel 
eene ronde steng welke de hoogte van een en een halven voet 
bereikt en zich in vele zijtakken verdeelt. De bladeren zijn ei- 
rond ingedeukt of uitgerand en glad naar die der Amarant of 
Melde gelijkende, zacht en bleekgroen Vian kleur. Aan het einde 
der takken als ook uit de oksels der bladeren komen getropte, 
driebladige bloemen bijna aarvormend voort, welke in Augus- 



Digitized by VjOOQIC 



1S8 

tas ontluikeii en geelachtig groen van Uear zijn, waarop een 
klein zaad volgt, dat in dunne zaadhuisjes besloten is. 

Naardien dit gewas in het wilde genoeg gevonden werd heeft 
men zich tot dusyenre nog zeer weinig op de kweeking daarvan 
toegelegd, welke nogthans zeer eenvoudig is. Te dien einde zaaije 
men in het laatst van Maart of in het begin van April het zaad 
in eene welbewerkte en voedzame aarde uit^ later de planten, 
wanneer zij te digt mogten opkomen ter behoorlijke afistand oit 
dunneode, waarna men behalve het rein houden de plant aan 
de natuur kan overlaten. 

In 1839 heeft geopprot eene groote menigte zaden van moes- 
groenten uit China overgek^ragt en daar onder ook eene Ama- 
rant y welke veel met de AmarantAus trioolorum overeen kwam , 
wanneer deze laatste namentlijk een weinig verkleurde en de 
bladeren eene efféne groene of broin roode kleur aannemen. Deze 
plant was zeer tak en bladrijk en overtrof in smaak de beste 
Spinazie, weshalve dezelve door de Chinezen en Indianen ook 
als zoodanig gebruikt werd , doch 1iet grootste bezwaar legen de 
voortkweekiog er van bestaat daarin, dat het zaad zelfs in hel 
Noorden van Frankrijk niet tot rijpheid komt. 

De Amaranthus BtUum beeft eene verzachtende en week ma- 
kende kracht en kan gestoofd onze spinazie vervangen, wordende 
het als dan door de Portugezen , Bredoê genoemd. In SUezie 
zegt TABERMAEiioifT wordt hct door/ de geringe standen als eene 
lekkernij beschouwd. 

De kracht van deze plant schijnt aan de ouden niet onbekend 
geweest te zijn. Plinius althans maakt er gewag van , en in hei 
boek De bon. vaiet, van bbss lezen vnj. 

Ignavum sine honore ötitum , sine viribus f eshtr^ 
Hoc solum : ventrem guod bene de^ióat. 

In de geneeskunde zelfe werd het vroeger schaars gebezigd en 
ook is het in de veeartsenijkunde volgens scbwehkfkld slechts 
in zeer enkele gevallen dienstig. 



Digitized by VjOOQIC 



ANANAS. 
(Brcmelia AnanoB.) 



De Amamas ook Pffnappei geoaamd , ooUeMt kareo gwbdiCs- 
Baan èromeüs van den Zweedseheo geoaesbeer itonEuui , 
<a door zgne flora gothka Termaard is. 

Dbcabdollb raagscliikt dit gewas onder het gezin der Br&me* 
Ueées ea ubhaius onder de Uexandrut^ Monogynia^ met Im4 
Mf o lgen de geslaehtkenmerk : De kelk driesplei^, en staat bo> 
fea de Ymcht ; de bloem beefi drie bladeren , met booig Toereade 
sdubben aan den Yoet; de bezie is driehokkig. 

Dose yaste plant balioort in de Indêën , alwaar mtn op Js9a 
100 ealbare eo in bet gehael meer dan 1000 plantsoorten kweekt , 
Afirièa en Zmid-AMerika te buis , werd door gokiaube beriuih 
BBz i»B OTIBDO , goavemeor Tan het eiland St. Domingo, in 1535, 
het oerst bekend , en is van daar in bet jaar 1690 naar Eurapm 
oyer R ebragt, en er met een goed gevolg aangekweekt. In 1711 
pngkle dezelTe reeds in de BosUche tuin , in 1715 bereikte dese 
vruefat in de yorstelijke tuin Ie Kastel hare volkomenheid, 'm 
1718 is KALTscHMiDT to Bfeêiau in bare kweeking gelukkig ge- 
slai^, en heeft eeoe proeve daarvan naar het keizerlijke bof 
^Btooden. In betzelfde jaar heeft ook wiLmui de vink , in den 
toin van den beer de la couar bij Leiden , 150 planten tot rijp- 
beid gebragt, terwijl er in 1722 te L^zig in de Winkiersehe 
tHB , eeoe roode ananas met twaalf kroonen gevonden werd. 

Sedert de invoering in Frankrijk tot aan 1700 , werd de aaa- 
Dt aldaar slechts in de koninklijke tuinen en in die van 
aaBzienlijken gekweekt, doeh voldeed wegens bet ge- 
brekkige et van, schaars aan de verwachting, en werd zel& 
ti}deos de onlusten geheel weder verwaarloosd , en de wijze van 
bcbandeliDg alleen door bdi tuinier op het kasteel van Chokff' 
lé-Rai onder lodewuk XVI aan de vergetelheid ontrukt. 

Onder lodewuk XVlIl met het behandeten der broeijerrjen te 
VersaUieê belast , gaf hij in het kweeken der ananasplanten 
onderrigt , en wel mot dat gevolg , dat de leerlingen den meester 
weldra overtroffen. Na de invoering der thermosiphon (een ver- 
wamingstoeatel door middel van kokend water door BOiniEiiAiii 
uitgevonden , en in volle werking bij den Heer vau den bkahoe 
Vtëckaerbeek (België), terw^l eene omslagüge beschrijving daar- 



Digitized by VjOOQ IC 



140 

van, alsmede eeoe plaat desw^e te vinden zijn in het Joum. 
(f Hort. Belg, 1850) , na de invoering dan daarvan zeggen wij , 
18 het kweeken der ananasplanten zeer veel verbeterd en in 1830 
tot 1840 in Frankrijk tot eene hoogte opgevoerd welke niets 
meer te wenschen overlaat. 

Deöromelia of wilde ananas evenwel, die zeer menigvuldig, 
op de zillige kusten van Guyana gevonden wordt , is eepe bosoh- 
plant, welke men in de kolonie Suriname^ volgens teenstra 
Zeilgras of Sin grassi noemt , waarschijnlijk naar het Engelsche 
Silk of het Duitsche SeiL Dit gewas bevat eene groote hoeveel- 
heid vezelen van de uitnemenste hoedanigheid , welke zelfs die 
van den hennip en het vlas in fijnheid , duurzaamheid en sterkte 
overtreffen. De Indianen in Nederlandse/^ Guyana ^ maken daar- 
van zeer fijn en tevens sterk nelten garen , hengelüjnen , boog- 
snoeren , drooglijnen , hangmatkoorden en zwaardere touwen , 
waar voor het zeer geschikt is. Het wederstaal den invloed van 
lucht en water, wel driemaal zoo lang als het Europesche touw- 
werk^ ook zoude men daarvan een uitmuntend fijn linnen kun- 
nen weven , dat even als het touw , eene zijdeachtige glans zoude 
verkrijgen. Volgens plumier, worden de bladvezelen van deze 
wilde plant, met katoen vermengd en daarvan stoffen geweven, 
terwijl er op de tentoonstelling te Londen^ 1851, een klee(i|je 
van mousseline , uit den ananasplant vervaardigd , ter bezigtiging 
was gesteld. 

De bromeüa ananas heeft in hare gedaante veel van een dis- 
tel met aloë bladeren, welke bladeren zeer langwerpig, smal, 
doornig, getand, benedenwaarts gebogen en blaauwachtig zijn, en 
in eene scherpe punt uiüoopen. Uit het midden van dezelve schiet 
de rolronde bloem en vruchtsteng, ter hoogte van vier tot zes 
pahnen, zij bloeit aarvormig, blaauw violet kleurig. De vrucht 
bestaat in den vorm eener afgeronde bezie , is rondom beschermd , 
en bevat een groot aantal langwerpig ronde zaden al^ die eener 
kanteloep , komkommer enz. De kleur der bessen , die zoo 
digt bij eikanderen geplaatst xijn , dat zij een geheel schijnen 
daar te stellen , zijn rood , geel , violetkleurig of zwart , en het 
vleesch naar de verscheidenheid witaohtig of goud geeL De 
geur der ananas is sterk, aangenaam en met die van geene 
andere vrucht te vergelijken , de smaak is zoet zuur en vereenigd 
zoo als men wil en volgens meriak die der aardbezie, framboos, 
perzik en reinet-appel in zich, doch om welk alles te onder- 
kennen men eene zeer fijne tong behoeft. Het sap is zoo bij- 
tend of invretende, dat, wanneer men, zoo als unschoteii zegt » 



Digitized by VjOOQIC 



141 

een mes daar insteekt en het er een dag of eene nacht inblij- 
▼en laat^ het bijna zoo verre verteerd , als het er ingestoken is, 
waarom Bonncs ten ernstigste aanmaant, deze vrucht met om- 
zigtigfaeid te gebmiken. De grootte en vorm der vrucht is ver- 
schillend , dat meer van het klimaat, dan wel van de verschei- 
dolheid sdiijnt af te hangen, deelende rumpuics mede, dat deze 
vracht in de Indie^ niet zelden een voet lang wordt en de dikte 
van een menschen been verkrijgt. Boven de vrucht , draagt dit 
gewas, eene fraaije bladkroon, waarvan de bladeren gelijkvor- 
mig zijn aan de wortel bladeren, doch veel kleiner. Zij bloeit 
bij de gewone behandeling niet voor dat de plant drie jaren 
ood is. 

Het spreekt nogthans van zelf, dal niet alle planten , dit in eene 
ge^jke mate hebben, of eenen vasten tijd van vruchizetting, daar 
er ook bij dit gewés , te dezen opzigte wel degelijk , een groot 
verschil gevonden wordt. 

Zoo b. V. behooren de gewone ananas en hare verscheiden- 
beden, mede tot de vroegste, hoewel zij daarin nog door de Pro- 
vidence , en de CEnvüie overtroffen worden , dan volgen de Cay- 
ettne en hare verscheidenheden , terwijl tot de laatste soorten , de 
OiMien die van Jamaica behooren. 

De ananas welker kweeking veel zorg en oplettendheid ver- 
etscht , kan door uüloopers , welke aan den voet der moederplant 
ontspruiten, door de kroonen^ en somtijds ook door de kleine 
wUpruiUseU^ welke nu en dan de bessen voortbrengen, verme- 
nigvuldigd worden , even eens als dit gewas , ook door zaad kan 
worden voortgekweekt , doch welke wijze van voortplanting, het 
meest, ter verkrijging van nieuwe verscheidenheden wordt ge- 
bezigd , naardien de zaaiplanten , vier of vijf jaren behoeven , 
eer zij vrucht geven. Ten einde krachtige uitloopen te verkrij- 
gen, handele men op de navolgende wijze: 

Zoodra men de oude planten van vrucht ontdaan heeft , neemt 
men onder aan den stengel alle groote bladen , die de uitloo- 
pers overschaduwen en te veel sappen opvoeren, weg, de uit- 
loopers zelve aan de moederplant latende verblijven. In plaats 
nu , van deze oude planten te verpotten , brengt men dezelve in- 
tegendeel in den bak terug , wiens warmte men op nieuw op- 
wekt , door een derde gedeelte versche run , tusschen de oude te 
werken y wordende de oude stammen, alsnu eveogelijk de andere 
befaand^d en eerst in de lente van hare wortel scheuten ontdaan. 
Deze maatregel, welke de kweeking van dié plant natuurlijk 
nog kostbaarder maakt , behoeft nogthans slechts dan plaats te 



Digitized by VjOOQIC 



142 

hebben, waDDeer de uitloopere te jong xijn, om terstond van do 
rooederplant geseheiden te worden. De krachtvollen todi neme 
men dadelijk met de noodige voorzorg weg, dezelve van aDe 
' rattende of beleedigde gedeelten ontdoende , door deze tot op het 
gave aftesnijden, even eens als die onderste bladeren ^ welke in 
het planten hinderlijk mogten zijn. 

De kroonen neme men zoo nabij de vrucht weg als maar im- 
mer mogelijk is y en wel door dezelve er af te draaijen , welke 
veroorzaakte wonde, men daarna, zoo veel mogelijk glad en eflfen 
snijdL Zoo wel de plant als de afgesnedene kroon brengt men 
vervolgens op eene drooge beschaduwde plaats, waar men ze 
van acht tot veertien dagen , doch steeds zóó lang blijven laat, 
dat de wonden volkomen opgedroogd zijn, aangezien zonder 
deze voorzorg de plant rotten zou. 

Ten einde nu de ananassen te kunnen kweeken, is het na- 
volgende eene volstrekte behoefte, zoo men namelijk, de latere 
wijzen deswege niet volgen wiL 

lo. geschikte grond. Deze bestaat uit gewone aarde , vrucht- 
baren teelgrond en hei-aarde, welke men een jaar te voren 
door eikanderen mengt en als dan op eenen hoop laat liggen, 
welke hoop nogthans drie of vier malen des jaars wordt omge» 
werkt, terwijl hoe ouder de grondsoorten zijn hoe beter het is. 
De mestspeciey welke door deze zamengestelde aarde gewerkt 
moet worden , dient zoo veel doenlijk doorlegen te zQn en moet 
uit een mengsel van paarden-, koeijen-, schapen- en duivenmest 
van bladeren poudreÜe of fabriekmest bestaan. 

De aarde zoowel als de mestsoorten , moeten , hoewel voor hel 
overige aan hA weder blootgesteld , evenwel tegen den regen be- 
schermd worden , en nimmer te vochtig worden gebezigd. 

Indien men evenwel niet in staat is, om zich alle deze stoffen 
aan te schaffen , kan men ook een mengsel van gelijke deelen 
goede tuinaarde, vergane paardenmest en. hei-aarde bezigen, ter- 
wijl wanneer ook dit laatste nog mogt ontbreken , men met bijna 
even goed gevolg , vergane bladeren bezigen kan. 

2^. Ananas-potten moeten van eene langere gedaante dan de 
gewone bloempotten zijn, en van onderen en boven bijna even- 
wijdig. In den bodem moeten vijf ronde gaten en op de hoeken 
vijf spleten zijn , hoewel ook in tijd van nood, gewone bloempotten 
kunnen gebezigd worden. Van deze potten moeten er in drie 
afionetingen voorradig wezen. De eersten moeten van drie tot vijf 
Ned. duimen middellijn zijn , om daarin de uUtoopers , kroonen 
en uUspmitseis over te brengen , de tweeden zeven of acht Ned. 



Digitized by VjOOQIC 



143 

1, ter opname der gemartelde planten. Het derde tooH 
behoeft ene middelli)o, Tan aobt of negen Ned. doiraen, voor de 
vrudUéragienée ananaaplanten. 

3*. Een broeibak ^ welke ter Yoortkweeking voldoende is, do<)h 
aaogeiiea de daarin gekweekte ananassen alle op hetzelfde oogen- 
Uft r^pen, zoo zal men by gebrek van broeiratnén en warme 
katten , roor hei grootst gedeelte van het jaar , van deze voor- 
trefieiöke vmchten verstoken zqo. 

Ten eoMte desen bak of bakken daar te stellen , ddve meo in 
daft gedeelte der tuin waar de grond het droogste is , eene groeve 
VBB vier voelen diep en zeven en eene halve voet breed. De 
kiigle die van het oosten naar het westen loopen moet , hangt 
Btfsoriijk van de hoeveelheid af, die men kweeken wiL 

Tegen de wanden van deze groeve metsele men eenen muor, 
ter dikte van eenen voet, welke van voren^ dat is de zuiëzlfée 
vier voet hoogte heelt , en dus met den buitengrond gelijk is , en 
au de achi^zUde het noorden , zes en eeo halven voet , en dus 
ï4wdnmg, dat de bak binnenwerks vijf en een halven voet breedte 
everhoodt, welke maaUtaf als de voordeeligste aangenomen mag 
werden. Aan een der eindeQ van deq bak, hetzij \txï oosten ^i 
ten weaten^ brenge men eene kleine deur van achtUen duimen 
breedte , waarnaar eene trap afdaalt , welke evenwel door lin- 
■n of een slagdeur bedekt moet zijn , naardien anders bij regen 
het water langs den trap vanden bak zoude iodriogen, dat noodwen* 
digveroieden moet worden. Binnen in den Ifak make men van voren, 
dal is aan de zuidzijde een pad ,- (er breedte van achttien duimen , 
dü door eene sehutting van hout of steeif ter hoogte van drie 
voet van het andere gedeelte, dat nu nog vier voet breedte beeft , 
afecfaeidende. Onder dit pad brenge men de warmte leiders, van 
we& eenen aard ook aan, naardien eene dusdanige verwarming 
envermijdel^ is, wanneer de warme kasten ontbreken, waarna 
de gebeele bak met gewone broeiramen gedekt wordt De bak 
aldos gereed zijnde wordt op een tweederde of drievierde ge- 
deelte der hoogte, met broeijende ezels-, paarden-, of muilezeis- 
mest, waardoor naar gelang der omstandigheden oude dong van 
eiken en haagbeuken bladeren gewerkt zijn, gevuld, welke bedding 
men goed omzet en 'daarna wel aanstampt om dezelve denoodige 
vastheid te geven. . Op deze bedding nu wordt zoo veel run ge- 
bragt als voldoende is, om de potten er in te plaatsen zonder dat 
de bodems roei den mest in aanraking komen. Somtijds bezigt 
meo nieuwe run (dat is dezulke die nog niet gebezigd is) of 
nieuwe roet oude vermengd, hetgeen van omstandigheden afhangt, 
waarop wij later terug zullen komen. 



Digitized by VjOOQIC 



144 

De brodramen welke zes voeten lang en vier breed dianet 
te zijn y moeten in eene beschutting omvat wezen , naar de boog;!^ 
der planten geSvenredigd , terwijl de hjelling der ramen dezelfö^ 
aJs die van den bak behoort te zijn. 

Wat de warme of stookkas aanbelangt, deze wordt op di 
algemeene en bekende wijze daargesteld , waarom wij hét over 
bodig aehten hierover in het breede uit te wijden. 

De ananasplanten worden tweemalen gepoot , de éérste maai 
om haar te doen wortelen , en de tweede maal om haar tot vrucht- 
zetting te brengen, in de veronderstelling, namelijk, dat men 
haar het tweede jaar vrucht wil doen dragen , want indien men 
de planten langer zonder vrucht over houden wil , moet men de- 
zelve ieder Jaar verplanten, omdat het niet de ouderdom van 
het gewas is, zoo als men verkeerdelijk) waant, maar wel de 
kracht der plant, waarvan de vruchtzetting afhangt , doch ge- 
woonlijk worden de potten eerst het derde jaAr voor goed ^eplsiatsU 

Het potten der uitloopers , kroonen en uitspruUsels , heelt ge- 
woonlijk plaats wanneer de vrucht eetbaar is , dat is , van Junü 
tot October , of van Februarij tot Mei van 'het vorige jaar indien 
de plantjes zwak zijn. Naar gelang de grootte der planten neme 
men potten van drie tot zeven duimen middellijn. Op den bo- 
dem daarvan legge men eene bedding grof zand , of verbrijzelde 
oesterschelpen en wel ter dikte van vier streepen lot eene duim 
in evenredigheid der potten. Hierop werpe men eene handvol 
doorlegene koedong , voor een derde gedeelte met fabriekmest of 
poudrette vermengt, waarna de potten met meerdere of min- 
dere voedzame aarde (welke reeds omschreven is) naar de 
krachtige gesteldheid der planten geschoeid , worden aangevuld. 

De kroonen^ uitspruUsels en zwakke wortelscheuten ^ daar- 
entegen behoeven een mengel van gelijke deelen aarde en mest , 
welke aldus zamengesteld is : wat de grond aanbelangt , een 
derde deel gewone aarde , een derde goede teel- of tuingrond 
en een derde hei-aarde , en de mest uit half vergane paardenmest, 
een vierde doorlegene koedong , een vierde doorlegene schapen- 
mest , of bladeren , of duivenmest bestaande. 

Zijn de uitloopers daarentegen krachtvol , dan neemt men voor 
twee derde gedeelten gewonen grond en voor een zesde gedeelte 
teelgrond en hei-aarde, doch de mest blijft dezelfde, als die zoo 
even opgegeven is. 

In het midden der pot make men door middel van de hand , 
dat is door de vingers en duim gestrekt en gesloten te houden , 
een gat, waarin men zeer Qjn en zeer droog zand werpt, in welk 



Digitized by VjOOQIC 



145 

und mea de kroooeo of uiüoopers zoo diep plaatst , dat het 
eerste of onderste blad , zich ongehinderd ontwikkelen kan , dat 
wU zeggen, op eene diepte van ongeveer een duim tot vijftien 
strepen, de aarde rondom wel aandrukkende, ten einde de 
scbeot zieh goed kunne staande houden , en men van den aanslag 
des te meer verzekerd zij. Vóór dit alles brenge men eenen bak 
in gereedheid y ter warmte van dertig tot tweeen dertig graden , 
volgens den thermometer van réaumub, in dezen plaatse men de pot- 
ten roet de jeugdige planten en wel zoo verre onderling verwijderd, 
dat zij eikanderen in den groei niet kunnen hinderen , noch spilltg 
opschieten en zoo digt mogelijk aan de ramen, waardoor het aan^ 
ÜMM bevorderd wordt , evenwel zorg dragende , dat de bladeren 
de glazen oiet aanraken , die als dan de vochtigheid zouden op- 
slorpen, welke zich des nachts door de warmte tegen de gla- 
zen ontwikkelt en de waterdroppen naar het hart der plant 
afleiden en dezelve doen rotten. Door middel van doek , stroo , 
of rietmatten, welke men al naar gelang de zon minder of 
meerder fel schijnt, wegneemt en plaatst, wordt in de bakken, 
eene warmte van achttien tot vier en twintig graden onderhou- 
den en wel zoo lang , tot dat de planten geworteld zijn. Het 
is zeer zelden , dat men dezelve vóór den twintigsten dag na de 
oitpottog , en dan nog wel in eene kleine hoeveelheid , bevochtigt , 
en ook nog dan eerst, wanneer men zeker is, dat de planten ge- 
worteld zijn, aangezien men vóór dien tijd, zich ten strengste, 
van alle bevochtiging onthoudde, zoo niet de grond ten eenemale 
mogt oitgedroogd zijn. Hoe meer de wortels in getal en kracht 
toenemen , boe sterker de begieting moet plaats hebben , voor 
het overige worden zij als alle teedere uitheemsche gewassen 
behandeld, waarmede wij te kennen willen geven, dat, wanneer 
de planten in vollen groei zijn , men dezelve langzamerhand aan 
de boitenlucht gewenne en hen daaraan telken reize, als de 
weersgesteldheid zulks toelaat, blootstelle. Schijnt de zon te 
sterk, dan moeten de broeiramen gedekt worden (over welk 
dekken later); want bij gebreke van dien, zullen de bladeren 
weldra roodachtig worden, terwijl, wanneer de planten eens die 
kleur aangenomen hebben, dat het eerste ieeken van ziekelijk- 
heid is, meo veel moeite zal hebben, dezelve het vorige groen te 
doen herkri^en. De jonge plan^es moeten steeds tot zij vol- 
komen geworteld zijn , tegen de zonnestralen gedekt blijven. De 
opg^evene wijze van kweeking, volge men tot in het midden 
van Sovember^ het tijdstip, dat de potten in de ananasbakken 
of étookkassen worden overgebragt. 

7 



Digitized by VjOOQIC 



""W 



146 

Het planten of verpotten der geheel ontwikkelde planten , kan 
van maand tot maand [plaats hebben, en wel, van den 15 Jan- 
uarij tot den 15 AprU^ zijnde dit verpotten het beste middel, 
om het vrucht zetten te vertragen en deze opvolgenderwijze te 
verkrijgen. In den opgegeven tusschentijd , kanoen ook de 
zwakke uitloopers, van het vorige jaar verplant wórden. De ver- 
potting der éérsten kan op drie wijzen plaats hebben. 

V. Zonder wortel. Men neemt alsdan de plant uit den pot , 
scheidt alle aarde van de wortels af, welke men tot nabij den 
hals (nodus vitalis) afsnijd, het gewas daarna van al het rot- 
tende gedeelte ontdoende. De aldus gehavende plant, wordt op 
eene drooge plaats gebragt, en de wonde ter heeling naar de 
zon gekeerd , waar men dezelve , van vier en twintig uren tot 
vijf of zes dagen blijven laat, als hangende dit, van het meer of 
minder droogende weder éf. 

2°. Mei den wortel. Deze planten worden even als de voor- 
gaande, met alle omzigtigfaeid van de aarde ontdaan, doch 
in plaats van derzelver wortels af te snijden, neemt men slechts 
de doode en ziekelijke weg, wel zorg dragende de andere on- 
aangeroerd te laten , waarna de herpotting plaats heeft 

3^ Met de kluit. Deze dient men zoo voorzigtig mogelijk 
uit den pot te ligten, op dat de aarde, welke de wortels omgeefk , 
niet loslate. Met deze kluit brengt men de plant in eenen anderen 
pot over, welke vervolgens met eene krachtiger aarde wordt 
aangevuld. Het zijn alleen die planten , welke zich tot vnicht- 
geving beginnen te zetten, welke men roet den wortel en met 
de kluit verzet , vertragende de éérste handelwijze de groei van 
het gewas het meest, de tweede minder, en de derde slechts 
zeer weinig. 

In alle gevallen moet men vóór het herplanten , de bladeren 
naauwkeurig van alle onreinheid zuiveren, de rottende of ver- 
droogde wegnemen , even als die , welke door eene kwalijke 
stand in het planten hinderlijk zouden zijn. Tevens drage men 
zorg, door middel van een plat houtje, al het ongedierte van 
de bladeren te verwijderen, welke zuivering het best, op eene 
verwijderde plaats geschiedt , opdat het ongedierte niet op nieuw 
den bak of kas indringe. Sommigen wasschen de bladeren met 
eene spons af, dqch dit is verkeerd, want daardoor worden 
deze van haar blaauwgroen waas ontdaan, hetwelk de plant 
doet lijden , en waarom het beter is dezelve met eenen gieter , 
waarvan de gaten zeer klein zijn te besproeijen. Tegen de insec- 
ten , bezigt men het best , een mengsel van ascb en bloem van 



Digitized by VjOOQIC 



147 

zw«Tei ^ waamede bmd de bladeren bestrooit dat door de voch- 
tif^Kid Cf op Tast kleeft 

Ycrre%a» Deme men , naar de planten geëyenredigde potten 
en wd deuilken , die eene middellijn Tan zeven tot negen duimen 
Meen, welke nnen Tolt en waarin men de 'planten plaatst, 
beide op acne wijze, welke wij reeds omschreven hebben. In- 
dKn dóe planting yroeg in bet voorjaar plaats beeft , moet men 
noodwendig 5 de' potten drie of vier dagen, te voren, in den runbak 
pbatsen, ten einde het mengsel te verwarmen waarmede zij 
gevold zijn, wordende de gewortelde en met de khdt te ver- 
potene plaoteny op dezelfde wijze, als andere teedere vetplanten 
behMideld. De laatste, moeten sleehts schaars bevochtigd wor- 
den , bijaldien de grond droog is , van ^elke besproeijing men 
zicfa (m bet tegenovergestelde geval nogthaos onthoude , terwijl 
die, aan welke men de wortel ontnomen beeft, eerst na verloop 
der wortelacbieting vocht behoeven. 

feertien dagen , of drie weken , vóór dat deze verpolting plaats 
heeft, moet men den t>ak in gereedheid brengen , en wel met eene 
bedding, van een derde gedeelte nieowe mest, een derde oude, 
en een derde drooge bladeren , wel vermengd en door eikande- 
ren gewerkt Dit gedaan zijnde, wacht men met de run, tot 
dat deze bedding, hare eerste hitte verloren heeft, welke er als 
dm iogebragt wordt , en waarin bij de noodige broeijing , de 
potten geplaatst worden. Om zich van den wamtegraad te over- 
tuigen, petle men de bedding van tijd tot tijd, en wel door 
naddel van eenen thermometer, welke men , ter diepte van eenen 
voet in de mn steekt en zoo deze , van dertig tot vijf en dertig 
graden warmte toekent , plaatst men de potten er in , want in- 
ifoi de broeijing te sterk ware, zouden de jonge vezel Ijes 
van die planten gevaar loopen te verbranden, die zonder wortel 
verpoot warmi; later den bak op eene warmte van twaalf tot 
vijftien graden ^oodende en de .'regelmatige groei , zal in twintig 
dagen plaats hebben. 

b de zon fel en brandend, dan dekke men de ramen door 
doek , OOI den brand te voorkomen , terwijl men alle avonden tot 
aan de maand Junij toe , de glazen met stroo , riet of zooge- 
naamde rolroatten moet dekken, om de nachthicht te beletten 
den bak in te dringen, de stammen van tijd tot tijd een wei- 
nig bevoebtigende , zonder evenwel de bladen nat te maken. 
Wanneer de groei volkomen is, en wel in de maanden Juni)\ 
JuSi. en Augustus , bedient men zieh van eene pijp met zeer 
Idefne gaatjes, welke naaaw sluitende aan de spuit aangebragt 



Digitized by VjOOQIC 



148 

is , door welk middel men de geheele plant besproeit , ten einde 
de bladeren te zuiveren en te verfrissohen , welke bevochtiging 
tot in het begin van Sepiemèer vooridauri^ na welken tijd men 
de bladeren niet meer bevochtigen moet. 

Het kweeken der ananas planten, moet uit een tweeledig oog- 
punt beschouwd worden , als hebbende het ééne betrekking , op 
de krachfvoile groei van het gewas , en het andere , op de vruefU 
zetting der plant. 

Ten einde de krachtvoUe groei te bevorderen, moet men 
zoo wel op de zomer- als u*m/^-behandeling acht slaan. 

Zomer behandeling. Wij hebben gezegd , hoe men zich met be- 
trekking tot de kroonen , uilloopers en uitspruitselê te gedragen 
hebbe , van af den tijd der planting , tot aan de eerste vorst toe , 
maar dit heeft alleen be(rekking op diegene , welke van Julij tot 
Augustus gepoot waren , daar zij , die sedert de lente gepoot wa- 
ren , even als de goed gewortelde kunnen behandeld worden ; 
bestaande de algemeene regelen nu in de navolgende: Men geve 
de planten zoo veel mogelijk lucht , dat natuurlijk van de meer- 
der of minder gunstige weersgesteldheid afhangt. Van tijd tot tijd 
peile men de bedding van den bak, om zich van de vereischte warmte 
te verzekeren. Men trachte zoo veel mogelijk , de vochtigheid uit 
den bak te weeren en zoo dezelve er mogt ingedrongen zijn, dan 
stelle men , wanneer de dagen op het heetste zijn , den bak aan 
de lucht bloot , om de beddiog te doen uitzweeten. Steeds wake 
men tegen de schadelijke insecten, die planten eene spoedige 
hulp verleeneode , dewelke zulks mogten vorderen. Zoo spoedig 
eene ananasplant ziekelijk wordt , verpotte men dezelve , de wor- 
tel als dan naauvrkeurig onderzoekende, en alle rottende deelen 
tot op het leven afsnijdende , waarna men de wonden laat opdroo- 
gen en dezelve van het ziekelijke ontdaan herplant. In Augustus 
of een weinig eerder of later , al naar gelang de warmte van den 
bak, neemt men alle potten uit> ten einde de hitte te hernieuwen. 
Heeft deze verrigting in het begin van Augustus of een weinig 
eerder plaats, dan voege men voor de helft nieuwe run bij de 
oude , hetwelk onder een vermengd wordt , waardoor de warmte 
op nieuw , gedurende twee of derde halve maand onderhouden 
zal worden , doch geschiedt het in het inidden der maand , of wat 
later, dan voege men er slechts een derde of vierde gedeelte 
nieuwe run bij , hetwelk de warmte dan anderhalve maand onder- 
houden zal. Deze hernieuwingen moeten met den noodigen spoed 
plaats hebben , daar de als dan builen den bak gebragte planten 
anders zouden lijden. Wanneer de bak als nu te sterk mogt 



Digitized by VjOOQIC 



149 

brociiai , hetwelk de wortels der planten Terbranden zou , plaatse 
men de potten slechts ter halver wege in de ran en tot zoo lang 
de warmte tot de yereisohte graden ^ welke reeds kenbaar zijn , 
Termfliderd is. 

IVmierèehandeling. Op het einde van September^ of in het be- 
gin van Ocloèer^ kieze men eenen dag uit , waarop de zonnestralen 
nog eenige warmte geven, als wanneer men de planten uit den 
bak en trekkas , in de stookkas overbrengt , dezelve alsdah even 
ds de andere vetplanten behandelende. Bij gebrek van eene 
stookkas, volle men den bak op nieuw, met eene bedding, die 
vijftieo of twintig dagen vroege In gereedheid gebragt is, en uit 
hit navolgende moet zamengesteld zijn : nieuwe , drooge , kraoht- 
voDe mest, waardoor voor een derde gedeelte drooge bladeren, 
ter opslorping der vochtigheid, gewerkt zijn; hiermede wordt 
de bak zoo hoog mogelijk opgevuld, naardien het gedurende 
den winter genoegzaam bezinkt , waarop eene laag ter helft nieuwe 
en ter helft oude ran , dooreen gewerkt , aangebragt wordt , 
welke roD evenwel, eenigen tijd, in de zon gedroogd moet zijn, 
of zoo het weder zulks niet gedoogt, op eene luchtige plaats , 
uitgespreid moet zijn geweest. 

De bevochtiging dient nu met behoedzaamheid te geschieden en 
wd zoo , dat men noch de bladeren , noch de harten der planten 
bevodktigt, hetwelk het gewas, onvermijdelijk zoude doen rotten, 
en waarom men zich van eenen gieter , met eene naauw toe toe- 
pende pijp voorziet. Zoo ras de vorst invalt, houdt het dage- 
fijksobe luchten , alsmede het bieten op , ten zij de geheele 
oitdroc^iDg der grond , eene kleine bevochtiging mogt vorderen , 
hoewel twee of drie watergevingen , in den winter^ gewoonlijk 
voldoende zijn. Twee malen in iedere vier-en-twintig uren, 
raadplege men den thermometer, die in den bak aanwezig moet 
wezen , en welke steeds , acht of tien graden , voor de gewone 
planten teekenen moet, doch twaalf of vijftien, voor de vrucht 
dragende , terwijl , wanneer de broeijing desyrege te zwak 
mogt zijn , men met stooken een aanvang maken moet. 

Mogt , hetgeen wrj nogthans niet gelooven dat in ons Vaderland 
spoedig plaats zal hebben, de thermometer in de buitenlucht in 
eenige oren tot zes , zeven of acht graden klimmen , dan haasle 
men zich, de planten lucht te geven. Is de vorst sterk, dan 
l>lijven de ramen steeds gedekt , door haren- of rietmatten , welke 
men wegneemt of plaatst , naar gelang het weder , en waarmede 
men des avonds, tot aan de lente volhoudt. 

Behandeling der ananas, gedurende hare vruc/Uzetting. 



Digitized by VjOOQIC 



150 

Iedere goed gekweekte pUot, het zij ééo, of drie jereo oud, 
kan bij eeoe voegzame kweeklog vrucht dragen. 

Te dien einde brenge men in Maart eenen bak in gereedheid, 
op dezelfde wijze, als wij voor de winterbehandeling hebben 
opgegeven, doch nu bezige men de sterkst broeijende meet, 
welke door enkel nieuwe run gedekt wordt. Op die wijze 
trachte men eene warmte van dertig tot vijf en dertig graden 
te onderhouden , doch zoo de bedding daartoe niet krachtig ge- 
noeg is , moet er gestookt worden. Op deze wgzê zullen de 
planten zich spoedig tot vruchtgeving zetten. Het éérste teeken 
daarvan is, dat de onderste bladeren een weinig beginnen te 
zakken en de plant zich in het hart een weinig opent , waarna 
de vrucht al spoedig, in het midden der piant, ter grootte van 
eenen nagel zigtbaar wordt Zoodra de steng b<^int op te schie- 
ten, wordt de vrucht rondaohtiger met puntige blaadjes , van 
welke sommige roodachtig, andere wit zijn. Nadat de vrucht, 
de omvang van eene okkernoot erlangd heeft, hetgeen gewoon- 
lijk in eene maand plaats grijpt, komt uit lederen knobbel, een 
langachtig drie;bladig spits-toeloopend bloempje, zijnde die der 
gewone lichtblaauw, der roode donkerblaauw en van anderen 
wederom violètkleurig. Dit bloempje, dat aanblijvend is, ver- 
droogt, naar gelang den groei der vrucht, later slechts eenige 
sporen daarvan achter latende. Gedurende den bloeitijd begiete 
men, maar besproeije men de planten niet, en onderboude men 
naauwlettend vijf-en-twintig tot dertig graden warmte; maar zoo 
spoedig de vruohtzetting heeft plaats gehad, begint de besproei- 
jing, waarmede men reeds in half Mei een aanv«ng heeft kan- 
nen nemen, evenwel zorgdragende de bedding zoo min moge- - 
lijk te bevochtigen , waardoor de wanntegraad verminderen 
zoude. 

Wanneer de weersgesteldheid warm wordt en men meer luch- 
ten kan , moet men ook de bevochtiging vomenigvuldigen , daar 
toe voor de vruchtdragende planten taauw water bezigende. 

Wanneer de rijpheid der vrucht aanstaande is en wel veertien 
dagen of drie weken vóór dien tijd , vermindere men het bevoch- 
tigen, hetwelk de vrucht te waterachtig zoude doen worden, en 
veel van hare geur benemen. 

Vreest men te veel vruchten op eens te erlangen, dat niette- 
genstaande de opgegevene voorzorg geschieden kan , dan is zulks 
evenwtl nog gemakkelijk te voorkomen en wel door vijftien gra- 
den warmte aan die te geven , welke men f>ertragen wil , door 
dezelve gedurende de grootste hittf, roet rietmatten te dekken. 



Digitized by VjOOQIC 



151 

co nMer ém de andera te luebteo, of wel deor een gedeelte » der 
bak-wannle te laten ootsoappeo; wil raeo daareategeii vervroe- 
gatj dm handele meo juist op eene tegeoovergertelde wijie en 
oBderftoade meo de warmte op achlüeo gradeo. 

De rijpheid der vrucht keomerkt zich door de kleur, maar 
beter oog , door de eigeodoromelijke geur , welke kq ala dan van 
oflb geeft. 

Hoe wel wij , zoo Teel ons doeolijk is , getracht hebbeo ook voor 
ém ookoodigsteo zelfe , het kweeken der aoanasplanten beTattelQk 
ie OMkeo, zoo zullen wij ten overvloede, de handelwijze medt- 
deeicB, vdgeoa den sebrijver van de jaarboekies Flora , te meer , 
ëaar dit bijna een uittreksel van het medegedeelde beeteo raag. 
De aoaoasplant vordert eeoe vette, niet al te losse, een jaar 
Ie veren toebereide, en wel doorwerkte aarde, zameogeateld oit 
vglIieB deeleo vruchtbare niet te vaste klei, vgf eo twintig dee- 
Ica heiaarde, of bij ontstentenis van dezelve, geheel vergane blad- 
aarde , varmengd met vruchtbaren tuiogrond , vijftien deelen oude , 
geheel vergane koemest , en tien deelen tot aarde vergane paar- 
dcooiest, de planten worden in middelmatig groote bloempotten 
gezet, c|> den bodem met een laagje kalkpuin, ter dikte van een 
vinger breed , belegd ; de planten worden jaarlijks , met de kluit , 
ia grootere potten geplant, die van drie jaren, welke vracht moe- 
ten dragen m de grootste, welke ten miosle eene doorsnede van 
eogeveer twee en een halve pahn van boven en eene diepte van 
nria drie palmen moeten hebben« 

Dea winters worden de ananassen in bijzonder daartoe ge- 
boawde eo ingerigta stookkassen gehouden , die door mest , run 
en vaontoking, of neg beter, in plaats van het laatste, door 
slaom verwarmd wor^, eo waarvan de ramen bijna regtstan- 
<fig üjn, om des te beier de zonnestralen te kunnen opvangen; 
des xooMTS worden zij gebragt in daartoe gemetselde ananas-bak- 
ken, waarvan de ramen eeoe helling hebben , van een op zes, en 
éêt door mest eo ruo verwarmd wordeo. lo de kistingen der broei- 
kasseo, wordt eene laag goede broeijende paardenmest gebragt, 
ter hoogte van drie palmen , en waarop de versche run , tot de 
hoegle vao ééoe el ; deze kas wordt in het laaUt van September 
bereid y en als de ruo goed aan het broeijeo is, in Ociober ^ 
daar in de planten overgebragt ; bij strenge winUrs wordt het 
dikwijls noodzakelijk, de mest en run te vernieuwen of de 
laatste op te scbndden en met versche te vermengen, waartoe 
een zonnige dag wordt waargenomen; de warmte moet in deze 
kas, nooit lager dan zestien graden boven nul dalen, en niet 



Digitized by VjOOQIC 



162 

hooger, dan vier en twintig graden rijzen ; eene gemiddelde warmte 
van twintig graden is meest doelmatig. 

De ananasbakken , worden in het begin van lAprtl gereed ge- 
maakt; de onderste laag bestaat uit goed broeijende paardemest, 
ter dikte van drie , en daarop eene laag run , ter hoogte van tien 
of twaalf palmen ; als de run goed broeit , met half Apri/ , of 
in het laatste dier maand , worden daarin de ananasplanten 
overgebragt; de warmte moet in deze bakken niet dalen bene- 
den de acht en twintig graden , en kan tot acht en dertig gra- 
den rijzen ; de meeste warmte wordt gevorderd , als de vruchten 
opschieten. De vernieuwing der run, geheel of gedeeltelijk bij 
verminderende warmte , is somtijds noodzakelijk , het is doel- 
matig, den bak in twee of meer bakken te verdeelend of twee of 
meer bakken te hebben , ten einde niet alleen de vrucht dra- 
gende planten , die de meeste warmte vorderen , afzonderlijk te 
houden , maar om ook latere vruchten te bekomen. De vruch- 
ten, die men later verlangt, worden in bakken geplaatst, waarin 
de warmte minder is; de bakken moeten tot in JunO\ tegen de 
nachtkoude , met /rietmatten gedekt worden ; en als men de ana- 
nassen , eerst in de bakken brengt , is het noodzakelijk , dezelve 
op het midden van den dag , bij feilen zonneschijn , min of meer 
te beschaduwen. Een Engelsch kweeker daarentegen, die zijne 
ananasplanten, met de kluit van het eiland Anügoa verkrijgt, 
en bedenkende, dat de vrucht in deAniiilefi^ op onbeschaduwde 
plaatsen gekweekt wordt, bedekt de glazen der bakken ook bij 
de felste zonneschijn niet, de planten daarentegen naar behoo- 
ren bevochtigende , terwijl volgens zijne verklaring, de dusdanig 
gekweekte vruchten , oneindig beter waren dan die , welke in bak- 
ken waren geplaatst, welkers glazen men tegen de zonnestralen 
gedekt had. Journ. (fHarÜe. prat. 1850. 

Ananas moet in den winter weinig water hebben, doch 
vordert meer vocht in den zomer ; bij de begieling moet men 
wel zorg dragen , dat het water niet in het hart der plant komt , 
dewijl zulks verrotting konde veroorzaken ; het water , waarmede 
de begieting plaats heeft, moet in een ton, in de kas of den bak 
zelven geplaatst worden , om eene doelmatige (warmtegraad te 
verkrijgen. 

Zoo dikwijls de weersgesteldheid zulks toelaat, moeten de 
kassen en bakken, vooral de laatsten, gelucht worden, evenwel 
zorg dragende, dat de warmte nooit vermindere,' beneden de 
hierboven opgegevene graden, en dat geene koude togten kun- 
nen binnen dringen. 



Digitized by VjOOQIC 



16S 

De MD- es tw6i(iarige ananasplantan , Tordereo mti zoo Teel 
warmte, ab de driejarige Tmchtdrageiide , zij kaïmen met eeoe 
veraBiderde warmte , vao vij( gradeo , gekweekt eo oTergekoo- 
den worden. 

De planten moeten zoo dikwijls mogelijk nagezieo en van 
dorre eo verrotte bladeren en schadelijk ongedierte gezaiferd 
wordoi; aüe nalatigheid m dit geval, doet de plant kwijnen en 
sterren. 

De Toortteling der ananassen geschiedt door de uUspruUieit^ 
éÊt Tan Aprü tot in Jul{;\ naarmate zij genoegzame sterkte 
hebben, van de moederplant afgescheiden, en nadat de wonden 
eeoige dagen gedroogd zijn; in a&ooderiijke kleine potten ge- 
plaatst worden; hierin büJTen zij tot in Augusiuf en worden 
dan in grootere potten geplant ; gelijke voortteling geschiedt 
door de afgesneden bladkroonen^ die echter wel drie weken 
(froog gehouden konneo worden, alvorens te planten; men be- 
waart de eene en andere, tot den tijd der planting, op eene 
drooge en warme plaats, eo zij worden ybbv de planting, ter 
hoogte van twee vingers breedte, van bladeren gezuiverd. De 
aerde , voor de jonge planten , wordt gewoonlijk ligter genomen , 
dan die, voor de volwassene, en tot dat einde vermengt men 
daarmede, een zesde gedeelte goed, zuiver duinzand; meermolm 
kan hiertoe ook met vrucht gebezigd worden. Men moet niet 
verzuimen , de jonge planten te beschaduwen , tot dat zij gewor- 
teld zijn; om dezelve goed aan den gang te brengen, is eene 
warmte van acht en dertig tot veertig graden meestal doelmatig. 

De bloeitijd der ananassen valt van Februari tot April in , 
de vruchten zijn gewoonlijk rijp , van Junü tot October , naar 
mate , van het meer of minder gunstig jaargetijde en de meer- 
dere of mindere warmte der bakken. 

Yermogende liefhebbers, die eene Ananas-k weekerij willen 
aanleggen en zoo wel dadelijk , als bij opvolging , daarvan genot 
wffien hebben , handelen doelmatig , door een gelijk aantal één — 
twee — en driejarige planten , bij de kweekers aan te koopen en 
dezelve op de voorschreveoe wijze te behandelen ; eenmaal in het 
bezit van een genoegzaam aantal planten zijnde , kan door voort - 
kweeking derzelven , met ruimte in de behoefte voorzien worden. 

Als de ananas -kassen of bakken groot genoeg zijn, kunnen 
dezdve ook dienen , tot aankweeking van zoodanige Ooët' en Wesh 
Indische heesters en planten , die eene hooge warmte vorderen , 
gelijk bijvoorbeeld : de Oardnia mangoêlana , de Cactus gran- 
difionu en specmissimus en anderen. 



Digitized by VjOOQIC 



154 

ta Engeiandf volgt men thans vrij algemeen , de kweeking van 

HAMtLTOIf. 

Het groot Tersohil, van deze wijze en die, welke tot nog toe 
het meest gevolgd wordt, bestaat reeds terstond daarin, dat men 
de planten niet door de Truchtkroonen , noch door ailloopers ^ van 
de reeds vrucht gegeven hebbende moederplanten voortkweekt , 
maar dit gewas, als eene vaste plant behandeld, en welke het 
ook inderdaad is. De stengels die vrucht gedragen hebben , wor- 
den afgesneden, namelijk dan, wanneer de uitloopers of zijtakken, 
welke de eerste moeten vervangen, zich zoo veel ontwikkeld 
hebben , dat het wegnemen der hoofdstengel , daar aan geen na- 
deel meer kan toebrengen. De moederplanten zelve, staan inden 
vollen grond, in eene bekisting, welke in het midden der kas 
geplaatst ^ is , en worden niet in potten gekweekt, men doet 
dezelve niet van plaats veranderen, en laat de wortels onge- 
moeit, hoe de plant ook groeije en hoe vele uitloopers er ook 
mogten ontspruiten. In plaats van de warmte der grond, door 
kunstmiddelen op te wekken, zoo vergenoegt men zich, ook 
voor dat gewas, met de gewone warmte, welke er in de kas 
gevonden wordt. Gedurende de wintermaanden laat men de 
planten bijna aan zich zelven oter , met uitzondering van die , 
welke in den winter vrucht beginnen te zetten. 

Deze handelwijze, kan evenwel kwalijk, op die soorten worden 
toegepast, die te veel uitloopers of zijtakken voortbrengen, naar- 
dien het wegnemen daarvan , te vele wonden zoude veroorzaken 
en nadeelig op de overblijvende stengen werken. Van daar dan 
ook, dat deze kweekwijze zich moet bepalen, bij de ananas van 
Jamaika en van Cayenne welke slechts een of twee uitloopers 
geven. Wanneer de nieuwe stengel , ter behoorlijke hoogte opge- 
schoten is , doet men best , de bladeren der , om ons zoo uit te 
drukken , oude plant , in bundels zamen te binden , opdat het de 
vruchtzettende stengel noch aan lucht, noch aan licht ontbreke, 
en welke eenvoudige handelwijze , sterke, welige, milddragende 
planten oplevert, welke voor het overige niets meer behoeven , 
dan van eene begieting met opgeloste guano of duivenmest, 
of bij gebreke van dien , met vloeibare bokken en schapen mest. 

De Oardeners ehronicle deelt een berigt van j. bakkes te ^- 
nwuth in Deoonshire; over het kweeken der ananas-planteo in 
de vrije lucht mede, en welke zelfs ook dan nog, eene meer ze- 
kere uitkomst dan de komkommer zoude opleveren! 

Op den 12 Mei 1848 namelijk , werd eene zekere hoeveelheid 
ananas-planten, die vrucht toonden, zoowel als die, welke uit» 



Digitized by VjOOQIC 



15S 

fSjMoék wareo , uit den ImIl genomen , waarin zij den winter 
badden doorgebragt , zonder eene andere warmte , dan die, welke 
door iiladeren en rottende stoffen TeroonsaaiU werd, en welke 
warmi^aad , gedurende den winter en in de voorjaars maanden, 
aimaier hooger dan. Tan 10^ tot 15*, op den honderdgradigen 
tkerraoraeCer geweest was , terwijl er bovendien des naobts zoo 
wel als des daags gelucht werd* 

fai bet Zmide^'i gelegen rabat, Tan den* moestuin, werd eene 
sfcaf gegraTen en met een walletje or dijk omgeren , om de plan- 
tan die daar ingeplaatst moeten worden, tegen den wind te be- 



De potten, waarin de ananassen stonden, werden ieder op drie 
baksteenen , die in eenen driehoek , op derzelver kanten waren ge- 
steld, gez^ , om den afloop van het water te verzekeren ; de ruimte 
tosscbea de potten, werd met half verteerd blad, tot de randen 
toe gevold. Door de menigvuldige regens , die er toen gevallen 
zgn , is de warmte dezer bladeren niet hooger geweest , dan van 
den omgevenden grond, die evenwel het omkantelen der potten 
voorkwamen. Het weder bleef donker, koud en regenachtig, 
ea op 1. Julif vond men des morgens om zes uur, ijs op deze 
plaats ; ook in September^ werden verscheidene vriezende morgens 
opgemerkt, waardoor de DahMs^ Pelargonium's ^ Heliotropen 
ea andere planten werden aangedaan , en nogthans kregen de ana- 
aassen weinig letsel en bleven buiten verwachting zwellen. De 
oftk>oper8 groeiden sterk en werden in de eerste week van Oc- 
toèer van de rooederplanten a%enomen. Negen van de in dezen 
zomer buiten alj^neden vruchten, waren van uitloopers her- 
komstag, die in October 1847 van planten waren afgenomen , die 
in de opene lucht vracht gegeven hadden. In den laatsten zomer 
werden er van den 1. Julü tot in October vrachten ter zwaarte 
van 4--6 Eogelsche ponden ingeoogst, welke uitkomst in 1847 , 
een gunstiger zomer, nog oneindig beter was. 

Al de buiten geteelde planten, hadden fraaije, kleine, goed 
gevormde kroonen , die zeer uitmuntten boven de lange en losse 
kroonen , der onder glas gehoudene planten. Ik heb altijd , zegt 
de verslaggever , veel tegen die opgeschotene kroonen gehad , en 
zoodra er eene dreigde door te gaan, werdt zij stelsebnatig en 
zorgvuldig gestuit, op eene zoodanige wijze, dat een ongeoefend 
oog , geene verminking konde bemerken , doch de kleinheid der 
kroonen m^ner ananassen bleef niet onopgemerkt, en nimmer 
eoi gdwim willende maken , van mijne handelingen , maakte ik 
none kweekw^jze bekend. Deze ecWer ondervond veel tegea- 



Digitized by VjOOQIC 



156 

spraak, sommigen zeiden, dat er bij het stuiten der kroonen 
zich steeds uitloopers in iedere bladoksel vormden y daar mij .dit 
nimmer overkwam , moet zalks van andere omstandigheden af- 
gehangen hebben. 

Nu echter heb ik dat verkregen, waarnaar ik verlangd heb, 
namentlijk eene kweekwijze « om ten allen tijde ananassen met 
kleine kroonen , zonder behulp van uitnijping of stuiting , te ver- 
krijgen, met vruchten \ol sap, dat er uitloopt , en die zwaarder 
wegen, dan men op het oog zou wanen. 

Het middel, waardoor men dit verkrijgen kan, bestaat in de 
geringe warmte van den grond of kisting , volkomene drainering, 
grove en luchtige aardstoffen in potten en geene bemesting , dan 
somtijds eene begieting met gier. De warmte moet ook steeds 
geëvenredigd zijn, naar den graad van het licht, dat op de plan- 
ten straalt , en gepaard gaan , met de toelating van de buitenlucht , 
zoowel des nachts als des daags , gedurende welken de warmte , 
steeds meer gematigd moet zijn , dit laatste is het hoofdpunt 
mijner kweekwijze , niet alleen voor de ananassen , maar voor 
iedere kunstmatige kweeking van bloemen en vruchten. 

Sedert langen tijd heb ik eene lage nachtwarmte voorgestaan , 
en hoe meer ondervinding ik bekom , des te meer wordt ik van 
het voordeel daarvan overtuigd. Het is onze plig( meer de na- 
tuur te helpen, dan haar te dwarsboomen, en voor dat wij 
in hare wetten doordringen, is er weinig vooruitgang te ver- 
wachten , en dat dus veel warmte , zonder licht te gebruiken , 
tegen de wetten der natuur aandruischt , dit zal wel geen betoog 
behoeven. 

Over het algemeen heeft de West-Indische ananas , die volgens 
TEEKSTRA in geurighcid met de Oosi'IndiscAe niet vfedijveren kan, 
in ons land weinig voldoende uitkomsten opgeleverd. Dit moet 
zeker daaraan toegeschreven worden, dat men eene bastaard- 
soort kweekt , of dat men in gebreke blijft , de natuur ter gelege- 
ner tijd te hulp te komen, kunnende de schrale, magere vruch- 
ten nimmer geurig zijn. 

De ananassen , die ik gedurende de twee laatste zomers geteeld 
heb , zoo vervolgt bar5B8 , waren over het algemeen goed ge- 
zwollen, en de bessen waren zoo vol van een zoet honigaohtig 
sap, dat het er uitvloeide , deze planten moeten wij evenwel zeg- 
gen, waren van tijd tot tijd met vloeibaren mest of gier begoten. 

Eene groote rij goed gezette ananassen, staande tusschen de 
groenten in den moestuin, levert een merkwaardig schouwspel 
op, en kan overal, waar augurken, komkommers, dahUa*s, 



Digitized by VjOOQIC 



167 
heliolropen geteeld wordeD , met eenen goedeo nüsUig worden 



Er was eeo tijd , dat men het voor oomogelrjk hield , in den 
wéUer^ ananassen te doen rijpen v doch ik vind hierin geene 
m e e r dere moeijelijkheid in dat jaargetijde dan in elk ander; één 
bezwaar dunrt steeds voort , en dit is , het verkrijgen dezer vruch- 
(eo bij donker weder , vooral wanneer het met kunstmatige warm- 
te gepaard gaat 

Ik bevind er mij het beste bij , geenen bepaalden warmtegraad ; 
noc^ bij dag, noch bij nacht, te houden, eene 'gezonde vochtige 
dampkring is hetgeen ik steeds bemin en gepaard doe gaan , met 
eene warmte , die naar het licht geregeld wordt. In de korte win- 
ttfdagm , geef ik weinig warmte , en in de maanden November 
en December^ is deze slechts van 3"* tot 10^ boven die der buiten- 
lucht geweest, welke dag en nacht toegelaten werd. Bij helder 
weder evenwel verhef ik de warmte naar mate van de sterkte van 
het licht, en bij deze handelwijze bevind ik mij zeer goed. 

Id de groote kweekerij van den Heer de courval te Pinan 
(Aisoe) in Frankrijk worden door den bekwamen tuinier le oriüd 
de ananasplanten en wel de mÜoa achttien maanden lang in de 
koade kas gekweekt , niettemin zoo als men vroeger geloofde dit 
gewas eene warmte van 25 tot 40 graden lOOgradigen thermo- 
meter behoefde , om te bloeijen en vrucht te zetten ; en hoewel 
hij nog eenigen lijd , hoewel zeer kort , warme bakken bezigt , 
zoo ook wordt door hem beweerd , dat de ananasplant , zonder die 
heffingsmiddelen, tot vruchtzettmg te brengen is. Wijdloopiger hier- 
over in de Remie HorÜcole 1850. Ook vin dek brande te tSchaer- 
beek , in België , heeft de ananas-kweeking oneindig veel vereen- 
voudigd en des niettegenstaande de beste uitkomsten verkregen. 

De wijze waarop tbomas mawe, maand voor maand, het ge- 
bede jaar door , zijne ananasplanten behandelt , zullen wij als 
niets nieuws behelzende , stilzwijgend voorbijgaan , alsmede , 
omdat wij niet wijdloopiger durven worden, die, waarop men 
de planten in de kweekerij van gontier te Montrouge bij Parijs 
behandelt. Er worden van dit gewas zeer vele verscheidenhe* 
den, die in vorm, kleur, dikte en geur verschillen, gevonden, 
weshalve wij te dezen opzigte, de meest merkwaardige zullen 
roededeeleo. 

L Oude. 

1. De geiroste-ananoê : (bromelia pinguin). De bladen van 
deze plant welke eene lengte van vijf tot zes voeten hebben , 



Digitized by VjOOQIC 



158 

2ijn teer stijf eo scherp gedoornd. De stens bereikt eene 
hoogte Tan twee tot drie voet, waaraan vele roosUeorige 
bloemen ter lengte van twee daim. De vracht langwerpig 
eirond, klein en geel van kleur , vaneenen taarachtigen on- 
aangenamen smaak. Uit de afbeelding van bhret door tubw , 
blijkt hety dat de bovenste bladen bij den vrochttros , rood 
zijn. DiLLERius heeft er insgelijks eene afbeelding van ge- 
geven, doch geenszins millbr of plumoer. Jaqüik zegt, dat 
men op Jamaika van deze plant omheiningen maakt, sterk 
genoeg, dat geen mensch of dier in staat is, er door heen 
te breken. Uit de AnÜlles in 1G90 overgebragt 

2. Ongesteeide-ananas (bromelia oaratas). Deze plant, welke 
in Zuid'Amerika groeit , is door jaquir ook in de West-In- 
die gevonden, dezelve heeft fraaije, zeer talrijke elsvormige 
op de kant gedoomde wortelbladeren. Zij staan regt op, 
zijn aan de punt een weinig omgebogen en bereiken eene 
lengte van zes tot zeven voet. De bloemen rooskleurig, zon- 
der reuk, ter lengte van bijna drie duim, lijnde de kelk 
en het vruchtbeginsel roestkleurig en gehaard. De bessen 
ovaal , drie duim , en ten getale van twee tot drie honderd. 
Het vruchtbekleedsel geel, lederachtig, het vleesch wit- 
achtig, sappig , van eenen zoetzuren smaak , rondachtige-glad « 
de bruine zaden in zich bevattende, volkomen rijp, zijn deze 
vrachlen geschild niet onaangenaam , doch onrijp zoo scherp, 
dat de mond er door aan het bloeden komt en de tong ont- 
veld wordt. In de keizerlijke tuin te tVeenen , heeft deze 
plant vrucht gedragen. Hoewel uit de AntiUes in 1739 over- 
gebragt, zoo wordt zij ook op Martinigue en Cuèa op de 
boschachtige plaatsen in de gebergten aangetroffen, en al- 
daar karatas genaamd. Naar gelang de vruchten rijpen, 
wijken de bladeren van een, waardoor alsdan de vrucht 
gemakkelyk afgenomen kan worden, waarna de plant uit- 
loopers ter voortkweeking uitschiet. 

3. Tongvormige ananas, (bromelia lingulata). Plumieb heeft 
deze in Zuid-Amerika aangetroffen, de bladeren tongvormig, 
de bloemsleng met zydelingsche aren, waarop vruchten als 
bessen volgen in 1759 overgebragt. 

4. Maa/ctsiengige ananas, (bromelia nudicaulis). Deze plant 
welke mede in Zuid-Amerika aangetroffen wordt, onder- 
scheidt zich door hare gebladerde steel, welke verder dan 
die der andere Soorten boven de wortel bladeren uitsteekt, 
doch dladstengig zoude eene betere naam dan nêoktstm' 
gig voor haar zijn. 



Digitized by VjOOQIC 



169 

5u LÊfp^mumes. (bromelia hamilis). Het blad korter, dan 

wm de gewooe soorten , zeer stijf eo sterk gedoomd , de 

OD^esCcelde btoemen blaauw van klear en zijn somwijlen 

dertig tn getal, de yrueht klein. Uit de okseb der onderste 

bladen komen. korte, dikke afzetsel, ter Termenigmldiging 

foort. Uit de Anüiies in 1789 overgebragt 

& Krombladige-ananoê. (bromelia aoanga). Deze, welke de 

biJAaam van Pi$o beeft, noemt men in Sieuw^Spanfe ^ Mexo* 

eoti, Hbihavdbz heeft deaeWe algebeeld, welke plaat door 

■omiaos overgenomen is. Wanneer de Truebt rijp is, bangen 

de bladeren , die niet uit den wortel , maar uit een kort dik 

stammetje voortkomen, even als of zij verflenst waren, naar 

den grond. Uit Zuid-Amerika in 18^4 overgebragt 

II. Nieuwere, 

1. Anonoê met roode bladeren^ (ananas rubra) vmcbt van 
eene zeer langwerpige gedaante en van dezelide kleur als 
het blad, bij bare rijping, eene aangename kleur erlangende. 
De bessen zijn van eene middelmatige grootte en van onderen 
Baar boven gerekend van zestien tot achttien in getal , zoodat 
de vracht wel eene lengte van vijftien tot zestien duim ver- 
kri^en kan. Deze verscheidenheid , hoewel reeds sedert lang 
gekweekt wordende, treft men nogthans niet algemeen aan, 
omdat het teedere gewas, eene naauwgezetle behandeling 
bdioeft en minder uitloopers dan wel andere voortbrengt 

% Groene ananas of anailas pitte (ananas viridis) vrucht 
klein, maar oneindig geuriger, dan die, der grootere soorten. 
De rijpheid der vrucht , wordt door eene licht gele kleur en 
de baitengewone sterke geur aangeduid. Dezelve wordt tot 
dus verre, nog weinig gekweekt. 

3. Ananas met groote violetkieurige vrucht (ananas macro' 
earpaviolacea). De bessen zeer groot, doch weinig talrijk, het- 
welk eene ronde gedaante aan de vrucht geeft , welke eenen 
znoracbtigen , weinig geurigen smaak heeft , en zich vele ma- 
len in spruitjes ohtwikkelende , van zes tot zeven, uit eene 
vracht, hetwelk hare ontwikkeling in den weg staat. Dit 
krachtvol gewas, is niet zeer zeldzaam, omdat het zich 
zelve door middel dier uitspruitsels gemakkelijk voort- 
kweeken laat , en verdient , al was het dan ook wegens bare 
ftchoonbeid , voortgeplant te worden. 

1 Nkuwe ananas mei groote vruchten (ananas nova macro^ 



Digitized by VjOOQIC 



160 

carpa). Men zegt dat de yraoht vao deze plant , eene zoo 
verbazende omvang eriangen kan , dat zij somtijds van acht- 
tien tot twintig pond weegt. De bladeren gelijken op de 
renet-appel-ananas ^ maar zij zijn grooter en breeder. 

5. Reuzen-ananas (ananas gigantea). De bladeren van deze 
plant, bereiken eene lengte van vier tot zes voet /zijn zacht- 
groen, doch bedaaawd , diep gegroefd en regelmatig getand. 
De steel , die van twee tot drie voet hoog wordt , brengt eene 
vracht voort, welke rijp zijnde, citroen geel van kleur is, 
het vleesch er van , is suikerachtig en smeltend , doch minder 
van geur dan de andere soorten. De bessen, welke bijna 
eene duim in middellijn hebben, zijn somtijds tien in eene 
rij, zoo dat de vrucht niet zelden van negen tot tien dui- 
men lang is. Deze ananas is wegens hare mindere gevoe- 
ligheid en gemakkelijke wijze van voortkweeken zeer aan- 
bevelenswaardig. 

6. Ananas de la Promdence (ananas providentialis). Deze ver- 
scheidenheid , welke weinig in Frankrijk , doch des te meer 
in Engeland gekweekt wordt, heeft veel broedere bladen 
dan de andere soorten, welke jong zijnde eene licht violet- 
kleurige tint hebben. De vrucht is zeer groot, rijp zijnde 
geel , dikwijls van vijf tot zes pond wegende , doch het 
vleesch is minder f^n dan dat der andere. 

7. Suikerbrood-ananas (ananas pyramidalis). Deze wordt 
het meest in Frankrijk gekweekt , zoo wel wegens , de 
schoonheid van het gewas als wegens de geur der vrucht, 
welke uitmuntend van smaak, geel en langwerpig is, en wel- 
ker bessen veel kleiner dan die der renet-appel-ananas zijn. 

8. Pyramidaai-vormige ananas mei bonle bladeren (ananas 
pyramidalis variegata). Is eene onderscheidenheid der voor- 
gaande, komende in vrucht met deze overeen, doch de bla- 
deren zijn als om het andere rood , groen , en geelachtig ge- 
streept. Komt zeer weinig voor. 

9. Ongedoornde-ananas (ananas inermis). De vrucht rond , van 
eene bleeke saffraan kleur, met licht violet doormengd , goed 
van smaak, doch een weinig dradig en zuurachtig. Zeldzaam. 

lö. Schaars gedoomde-ananas (ananas vix spinosa). Vrucht rond, 
doch de bessen er van, welke grooter dan die der voor- 
gaande zijn, splijten bij de rijpheid niet zelden en hebben 
• eene citroengele kleur , weinig geurig en het vleesch 'eenig- 
zinds dradig. Ook deze wordt nog niet veel gekweekt 

11 Renel-appei-ananas (ananas rotunda). De vrucht van deze 



Digitized by VjOOQIC 



101 

is eene der beste , rond , met mj groote gele bessen. De 
wÜAclitige bladeren, zijn gootvormig en kort gedoornd. Deze 
worde yrij algemeen gekweekt. 
12. BmUbiatüge-ananas (ananas variegata). De vracht van deze 
onderrerscheïdenheid der voorgaande, is een weinig klei- 
ner, minder geurig en verkrijgt nimmer zalk eene Ichitte- 
raide gele klear. De bladeren zijn wit of geel gevlakt. 
Zeldzaam. 

13. Zwarte ananas (ananas nigra). De vracht van deze, welke 
eerst zwart is, wordt rijpende een weinig geel. Zij heeft 
deozelfden vorm als die der renet^appel-ananas ^ maar de 
bessen zijn kleiner en een weinig minder geurig, voor bet 
overige zeer goed, doch ook zeer zeldzaam. 

14. Ananas mei wiUt vrucht (anana-saiba). Eene verscheiden- 
heid door DOMONT DE couisET aangekondigd. 

15. Ananas van Monserrat (ananas (flava) , een naam die de 
Amerikanen haar geven; heeft donker bruine bladeren, 
van onderen naar het violetkleurige hellende. Deze soort 
wordt veel te St. Thomas gekweekt. 

16. Ananassa t»racteata , aldus door undlbt genoemd en in de 
Gazeite Universeitef door otto en dietrich medegedeeld. 
Deze plant, welke in BraziOe te huis behoort, heeft eene 
kroon of pluim , van twee voet lengte , de bloemen zijn 
violelkleurig , met scharlaken roode schutblaadjes omgeven. 
Uit Jamatka 1786 overgebragt. 

De meest verkiesselijke soorten of verscheidenheden, welke 
door den Heer goüties te Montrouge , bij FarO's gekweekt wor- 
deo, zijn de navolgende: 

1. Vao Martinique. Bet meest door de suikerbakkers gezocht 

2. Graaf van Parus , in vruchtzelting aan de gewone gelijk , 
maar grootere vrachten en gemakkelijker om voort te kweeken. 

3. Providence^ vracht zeer groot (vroeger opgegeven). 

4. Cayenne (met gladde bladen), eene zeer groote en zeer 
§(bede pyramidale vracht. Te Cayenne noemt men dezelve 
ma^ouri^ omdat men met dien naam het grootste soort 
van ieder geslacht aanduidt. 

5u Cayenne (met stekelige bladen). 

6. Charlotte Rothschüd, 

7. Jamaika (zwarte van). 

8. Jmnaika (violetkleurige van). Merkwaardig door de kleur 
der bladeren en van de vracht , wordt dikwijls 30 dm. hoog. 

9. Jamatka (met gladde bladeren van). Uit zaad van de voor- 



Digitized by VjOOQIC 



162 

gaande verkregen^ met eene zeer groote pyramidale brons- 
kleurige vrucht. , 

10. Java (met gestreepte bladeren). 

11. Si. Domingo, Vrucht in den Torm van een snikerbrood. 

12. Maiabar. Groote oyKndervormige vrucht. 

13. Havana (doux). Met gladde bladen. 

14. Havana. Zeer groote vrucht , in den vorm van een suikerbrood. 

15. MoniserraL Mede eene der grootste vruchten (vroe^ op- 
gegeven). 

16. Triniié. Groote pyramidale vrucht. 

17. OiaïiL Met groote ronde vrucht. 

18. OiatU (gros eoear). Groote vrucht met geel vleesch. 

19. Duchesse (TOriéans. Vrucht in den vorm van een suikerbrood. 

20. Envüle Pelviilain. Groote pyramidaalvormige vrucht. 

21. Enville GonOer. Groote cylindervormige vrucht. 

22. Enviile Princesse royait. Groote pyramidaalvormige vrucht , 
met verhevene zaden. 

23. Pain de sucre brun. 

21 Pain de sucre brun (met gestreepte bladen). 

25. Poii bianc Pyramidale vrucht. 

26. PoU bianc • Pommerel. Groote cylindervormige vrucht. 

27. Reine Barbade. Met groote half bolvormige vrucht 

28. Reine Pomaré , Pori de CEnvüie. Vrucht groot in vorm en 
smaak, aan de gewone gelijk. 

29. Reine des Frangais. Met gladde bladen en groote vrachten. 

30. Princesse de Russie. 

De Ananas of Pijnappel is, even als de moerbezie^ uitovaria 
en bloembladen , die vleezig geworden en aan een gegroeid zijn , 
zamengesteld. Adet, die haar sap onderzocht heeft, geeft de 
volgende stoffen als hare bestanddeelen op: 

Een eigenaardig aroma. 

Suiker. 

Gom. 

Appelzuur. 

Citroen- en wijnsteenzuur. 

Water. 
^ Rijpe ananassen ,'* zegt Dr. wright , in zijn Medicinai piants 
of Jamaica, ^behooren in de Wes t- Indien .^ tot de aangenaamste 
onzer vrachten , en worden in eiken rang en stand , vooral doos 
hen, die aan heete ziekten, dysenterie en diergelijke lijdende zijn, 
om het zeerst gezocht. Zij zijn zuiverend en verfrissohend en 



Digitized by VjOOQIC 



163 

daarom beier geschikt, dan welke mondspoeliog ook, om den 
mood en bd tandvleesch te reioigen. Behalve dat meo ze raaow 
eet, wordeo zij ook yaak in suiker ingelegd."* Dezelfde schrrj- 
rer, ?oegt er bö, dat zij ook ia taarten gebruikt en ingemaakt 
worden, terwijl zij eveneens dienen om eenen geurigen smaak 
aan de ram te geven , makende men er in Frankrijk en Italië 
een hkeor van, ea de roMOgUo of rosoüe^ dat eene toebereide 
brandewTia is. Het ananas-exiraei^ wordt op de navolgende 
wgze bereid : Men snijdt de rijpe ananas in dunne schijfjes ; 
kookt mdis suiker, tot dat die tusscheo de vingers dradig wordt 
« giet dïe heet over de schijQes heen. Deo volgenden dag giet 
BMo er de suiker af, legt de vruchtoehrjQes in eeoen steenea 
pet, kookt de suiker nogmaals tot eene l^v%er zelfstandigheid 
en stort ze andermaal over de vruchten uiL Op den vierden 
dag giei meo de suiker af en kookt ze tot dat bij parelt, waarna 
mea alles te zameo, in eeneo pot legt, ab vroeger en die goed 
met eeoe iiaUe blaas skiit Van deze suiker maakt men ver- 
vo^gans paneh royal, en warme polkch of oardinaal, in welke 
draakeo, naar den sosaak, men een of twee scbijQes ananas 
1^ Hoewel deze vracht in het eerst in de Ooêt-Indiè^ volgens 
ACOfTA, tien dukaten kostte, zoo kocht TEHisTaA evenwel later 
te Batavia^ op de passer van Tana-abamg^ vijftien overheerlijke 
iiiMiaiiirm voor eene ropij. 

Uit de We^t'Indiën^ heeft men eene lading van 16,PÜ0 stuks 
anaaasMD , m zeer wel bewaarden toestand , naar Londen over- 
gebragt Óp den 11 Augustus 1843 zijn daarvan 2500 stuks, 
voor den prijs van 1 shüling 6 dennys tot 5 shilling (90 ets. tot /*3) 
verkocht {Bot, Zeitung van mohl en saiUECaTBMOAL.) 

Ib ons Vadertand^ althans in onze Noordeii/ke gewesten, 
worden dezeiven, voor vijf tot tielk galden verkocht. 

Bttrekkei^ dit gewas, durven wij de navolgende werken aan- 
beveleo: nso, HiêkrHa naturaUs BroêUiae^ cimTis*s BoL mag,; 
fVMiiaui, né bot, Reg^ vok jacquih, Ptant rar. hartig eaeê. 
Sehoemêruneiuis ; lodoios, Bot, Catrinel; uudlet, ColL Bot,; 
Deicript, des ptantes de CAmerique en anderen. 



-o^gC 



Digitized by VjOOQIC 



ANDIJVIE. 

(Cichorium endivia.) 



De andiftie of endivie , ontleent haren geslachtsnaam cichorium 
van het grieksche woord kichory of kichoriön , dat cichorei be- 
teekend, en welke benaming naar men wil, door de Grieken van 
de Egyptenaren overgenomen is. 

Vele kruidkundigen, hebben de herkomst, van deze tweejarige 
zaaiplant, niet durven bepalen, en slechts opgegeven, dat zij onder 
de warme hemelstreken te huis behoorde, hoewel het zeker is, 
dat zij uit de [ndië in 1548 , tot ons is overgebragt. Hermaksds 
brengt haar tot die planten terug, welke geen vast noch wollig 
zaad hebben en melk geven. Rajus tot die , welke eene zamenge- 
stelde, van natuur platte en dubbele bloem hebben, terwijl todr- 
msFORT , BOERHAAVB en voLtf AMMER haar onder de cichorei (cicho- 
rium intybus) rangschikken. Volgens decandolle , behoort deze 
plant, onderde composées en n&tir linraeüs^ tot deSyngenesia^ Po- 
bfgamia aequalis^ en heeft dan het navolgende geslachtskenmerk i 
Het omwindsel heeft een omwindseltje, het eerste is vijf en het 
laatste achlbladerig; — het ontvangbed is meer of minder stoppelig, 
het zaadpluis is veelbladerig en ongesteeld. 

TouRNEFORT geeft ons van deze plant eene dusdanige beschrij- 
ving. De bloem bestaat uit vele halve bloempjes, welke op on- 
volkomenlB vruchten zitten en met eene kelk omgeven zijn , die 
zich later zamentrekt en in een zaadkastje veranderd, dat met 
kantige en wigvormige rondachtige zaden opgevuld is. De wor- 
tel is vezelachlig, vol melk, de stengels die glad, gestreept, hol- 
aohtig gestoeld en melkgevende zijn , bereiken de lengte van twee 
voet. De bladeren rondom ingesneden , zijn breed of smal , naar 
de verscheidenheid , glad , tongvormig , niet puntig efi tegen 
den grond leggende , tot dat de stengels opschieten , mede eene 
bittere melk in zich bevattende. De bloemen zijn uit platbladige 
kleine bloempjes , starswijze zamengesteld , tusschen de bladen 
opkomende, en blaauw van kleur , zeer naar die der cichorei 
gelijkende. 

Dit gewas, dat eene welgemeste, hetwelk evenwel ^e^upaar- 
denmest moet zijn , omdat dit nadeelig voor deze plant is » en 
dezelve bitter maakt, doch niet te vaste aarde bemint, wordt 
door zaad voortgekweekt, en daarna verplant 



Digitized by VjOOQIC 



1«5 

Teo éÊÓ9 goed zaad te wionea , dat zes tot zeven jaren du- 
reo kan, moet men daartoe, de meest ontwikkelde planten ait 
zoeken, ketzij die Tan hetzelfde jaar, welke Troeg in bet voor- 
jaar oiCgezaaid waren, hetzij die, welke men door den winter 
ofef^ehooden beefl. Deze planten na, dat is de laatste, pote 
men des vaoryaars ^ op een warm tainbed, in onderüoge af- 
staad Tan een en een halve tot twee voeten oit Zoodra de 
zaaditengeD opschieten, drage men zorg, deze door middel van 
ftakeo aan te binden , naar dien zij anders gevaar zoaden loopen 
te knakken. Wanneer het zaad bijna rijp is, snijdt men de 
iteeleii met Itet zaad af, deze op een kleed ter narijping ait- 
spreidende , want zoo men wacht , tot dat het zaad hare vdko- 
aene rijpheid erlangd heeft , zonde er door het uitvallen , veel en 
wel het l>este verloren gaan. 

WU men nogthans van de eei^arige planten zaad winnen , dan 
zaajje men het zaad in FeèruarO\ in eenen kouden of plant- 
bak, welke planten dan reeds in AprÜ of Mei hare volkomene 
wasdom bereikt hebben, en als dan spoedig in het zaad zullen 
schieten. Verlangt men echter vroege andijvie voor het gebruik^ 
dan neme men het oudste zaad , als zijnde het proefondervin- 
delgk bewezen , dat de planten daar ait ontsproten , minder 
aan het opschieten onderhevig zijn. Voor eene gewone hoeveel- 
heid zijn tien of twaalf planten ter zaadwinning genoeg , welk ge- 
tal men dus naar de meerdere of mindere behoefte wijzigen kan. 

De zomer-'» herfst- en tr/»/fr-andijvie , wordt naar gelang men 
dezelve gebruiken wil, vroeger of later, van Maart tot Juty uit- 
gezaaid. 

Gewoonlijk begint men met het zaaijen , in het be^ of in 
het midden van Junii^ en dan in hel taatst van Jun^ tot het 
wiidden van Jum voor de tr^/^-vrucht. Later te zaaijen , is 
niet aan te bevelen, naar dien bij eene ongunstige herfst en 
strenge winter, als dan alles verloren gaaU Men strooije het 
zaad niet te digt uit , dat de planten spillig zoude doen opgroei- 
jen , terwijl het gieten bij droog weder , des avonds en des 
morgens zeer aan te raden is. Hebben de planten eene behoor- 
lijke lengte , dat is , van eenen vinger , dan breoge men dezelve 
op eenen vetten , welbemesten grond over en wel in eene on- 
derlinge afstand van een voet , ook deze bij droogte begietende , 
daar zij anders kwalijk zooden aapslaan. Zijn de planten te 
hoog , dan korte men vóór het verzetten het loof in , steeds ter 
verpoting donkeos dagen uitkiezende, of zulks des avonds ver- 
rigtende , waardoor het gewas veel minder te lijden heeft. Wan 



Digitized by VjOOQIC 



166 

Deer de planten genoegzaam uitgestoeid zijn, bindt men dezelve * 
van tijd tot tijd op , om tot het gebruik wit of geel te worden , 
met de zwaarste planten , een begin makende , opdat de anderen 
nog in ontwikkeling kunnen toenemen. Te dien einde dan, vat 
men alle de bladeren met de hand zamen en wel in dezelfde orde , 
als zij gegroeid zijn , naardien zij anders zouden knakken. Om 
de aldus te zamen gehoudene bladen , binde men vervolgens van 
onderen moscovische mat en laat men de planten dusdanig opge- 
houden , eenige dagen staan en wel zoo lang , tot dat ook de hart- 
bladeren opgeschoten zijn , waarna men de tweede en eindelijk 
de laatste band legt. Bij bet opbinden hale men de banden, in- 
zonderheid demiddenste, niet te sterk toe, naardien de bossen, 
alsdan gevaar zouden loopen, van te bersten, hetwelk inzonder- 
heid bij warm weder plaats heeft Ten allen tijde zorge men , dat 
het opbinden bij droog weder geschiede en op den vollen dag, 
opdat ook de bladeren niet vochtig zijn , naardien de bossen 
anders zouden beginnen te rotten. 

Mogt de winter evenwel zóó vroeg invallen , dat de planten 
noch geel, noch opgehouden zijn, dan neme men deze met de 
kluit uit den grond. Deze planten nu legge men in eene grep, 
ter diepte van 25 duim, de lengte naar willekeur, doch slechts 
zoo breed , dat de , andijvie zijdelings tegen den vasten grond 
kan rusten, en wel zóó, dat de wortels naar boven gekeerd 
zyn, waarna men haar met aarde dekt. Op deze wijze kan zij 
eenigen tijd (naar gelang van de weersgesteldheid), niet alleen 
goed blijven , maar zullen de hartbladeren , ook oog de noodige 
malschheid erlangen. 

Deze opgebondene planten worden, dat natuurlijk van de 
weersgesteldheid afhangt, vroeger of later geel , bij gewoon we- 
der heeft het binnen den tijd van drie weken plaats , en alsdan 
moeten de bossen veertien dagen later worden opgenomen, in- 
zonderheid wanneer het zacht weder is. Om van den tijd der 
opbinding zeker te zijn« wanneer zulks namentUjk niet met alle 
planten te gelijk plaats heeft gehad , merke men de eerst opge- 
bondenen, dat gemakkelijk geschieden kan. 

Wanneer het in den hearfit sterk begint te vriezen , moet men 
'de planten, met de wortels, uit den grond nemen en ze op eene 
luchtige, doch vorstvrije en drooge plaats, naast elkanderen 
in vochtig zand zetten, want eene vochtige plaats zoude haar 
doen rotten, en mogten de buiten bladeren, niet tegenstaande 
de genomene voorzorgen, beginnen te rotten, dan ontdoe men 
zich van deze, opdat daardoor het hart der plant niet aaoge- 
stoken worde. 



Digitized by VjOOQIC 



187 

Late aadgm wedcntaat de vont langen lijd , want of- 
sGboQo ook de baiten bladeren bevriezen en bederven , zoo blij- 
ven eveowd die van het bart behoaden , tenzij de vorst sterk en 
ftanhondftid zij , als wanneer men de bossen met los stroo dient 
te bedekken , hoewel de planten , die men lang tot winter ge- 
bmik bewaren wil, binnenshuis geborgen moeten worden. 

Wy inea de andijvie door heffingsmiddelen voorlkweeken, dan 
xaaije reen bet zaad , in Januari) en Februaji)\ in zeer warme 
b^koi op mestaarde ait, welke grond men na de zaaijing digt 
staat Sominigen bedekken het aldas ailgestrooide zaad in het 
Seked niet , anderen brengen er eene zeer danne laag mestaarde 
over, terwijl anderen wederom hiermede wachten, tot dat bet 
zaad catgekiemd is. Hoe ook behandeld, zoo houdt men het er 
Toor, dat de sterke hitte der bakken, bet eenige middel is, om het 
sefaieteD te Toorkomen. VijftisQ of twintig dagen , na de uüzaai- 
jing, verplant men het gewas in andere bakken, van eene meer 
gf afigde warmte, of bij gebreke daarvan, onder glazen klok- 
ken, terwijl wanneer de planten vol zijn , men deze even als 
foor den vollen grond opbindt Ook kan men van af Oetober^ 
io eeneD warmen bak zaaijen en bet gewas dan als de Latuw 
(peüte-erèpe , zie aldaar) , behandelen , met dit verschil evenwel , 
dit de andijvie gelucht moet worden en geheel geene vochtigheid 
ferdragen kan. Eene derde wijze bestaat hierin , dat men van 
af den 10 tot den 15 September ^ het zaad in koude bakken, of 
onder klokken zaait, de planten drie weken daarna in andere 
koode bakken verpoot, welke verplanting, en dan zoo digt rk)- 
gefijk , in Natember of December nogmaals herhaald wordt Hoe 
wel deze planten koud gekweekt worden , zoo toch zijn zij malsch , 
naardien zij nimmer aan de baitenlucht werden blootgesteld, 
terwijl men bij vorstig weder , de bakken met rietmatten enz. 
d^ken moet De aldas verkregene andijvie, is wel zeer klein , 
maar toch geel en malsoh. De Füne Itaüaanecbe is voor broeijen 
bet geschiktste , als ook om in den vollen grond vóór Junij ge- 
kweekt te worden , terwijl die van Meaux , voor den herfst te 
verkiezen is, als kunnende beter de koade en de voditigheid 
verdragen. 

Aangaande de kweeking , van eene soort , zeer fijne zomer- 
aadijvie (endive fine frisée d*été), deelt de Heer i. a. i. sloet, te 
Voorst een verslag mede , in het Maandsehrtfl voor Tuinbouw 
1848. Men zaait het zaad in eenen bak onder glas, ten einde 
daardoor het schieten te voorkomen, waarna de planten later, 
in den ^vollen grond wordeA oitgepoot en ter bekwamer tijd 



Digitized by VjOOQIC 



F" 

I 



168 

opgebonden en welke andijvie dan in Augustus eetbaar is. U 
struikjes bereiken slechts de hoogte van twee of drie palmen 
op tafel gebragt^ worden zij geplukt, maar de fraaiste struik blij 
geheel en wordt los op de geplukte in den saladebak gezel. 

Ten einde er zaad van te winnen , zaaije men Iaat in bet n£ 
jaar, waarna de kleine plantjes (zoo groot als veldsalade) ^ l 
eenen bloempot worden overgebragt, welke men in eene oranjeri 
of bak, tegen de koude bewaart, om alsdan de planten in He 
voorjaar, in den vollen grond over te brengen. 

Van dit gewas, dat zich in twee hoofdsoorten verdeeld, als dt 
krui-andiivie (cichorium endivia crispa) en de brttdbiatligi 
(cichorium endivia lalifolia), zijn ons de navolgende verscheiden- 
heden bekend, welke echter spoedig ontaarden , zoo men dezelvt 
niet met de vereischte omzigtigheid behandelt. 

1. Groole krul-andümy vol-harL De meest gebruikelijke van 
alle, leverende eene overvloedige en malsche salade op. 

2. Van Meaux. Ivene onderverscheidenheid der boveoge- 
noemde, voldoet mede uitnemend, doch heeft het gebrek 
een weinig te schieten,' wanneer men haar te veel bevoch- 
tigt of vóór Junij zaait, en dat niettemin de langzame groei 
welke haar eigen is , welk doorschieten evenwel , door eene 
late zaaijing, voorgekomen kan worden. 

3. Hertshoorn, Van Rou^an , liouennaise , met donkergroene , 
zeer regelmatig Qjn gezaagtande, slechts weinig gekrulde 
bladen, en een welgevuld geel, malsch hart. De tuiniers te 
Rouaan geven aan haar de voorkeur, niettemin zij spoe- 
diger schiet en niet zoolang als de r^/ner-andijvie duren kan. 

4. Mousse, Ëene onderverscheidenheid der voorgaande, met 
zeer fijne en gekrulde bladeq, door jacquin in 1847 gewonnen. 

5. Fiine Itaüaansche of zofner-andijvie. Deze is minder dan 
de gewone, aan het opschieten onderhevig, waarom men 
haar tijdig uitzaaijen kan. Zij is zeer malsch, doch verkrijgt 
weinig omvang. 

0. IViUe andijvie. Deze Wordt mede niet zeer groot en daarom 
weinig gekweekt, te meer, daar dezelve weinig hartbladen 
heeft, waarom men deze veelal als snüsalade bezigt 

7. Scarolle^ scarole^ scariote^ escariot-andijme of kleine 
Latuw ^ komt in voortkweeking en gebruik de eerste zeer 
nabij, wegens hare breede bladeren gelijkt zij eenigermafe 
op de gewone Latuw. 

8. Groote scaroUe, Eene onderverscheidenheid der voorgaande , 
doch waarvan de bladeren langer zijn. 



Digitized by VjOOQIC 



169 

9. Rnie tearoüe* Eene andere oDderverecheidenheid , wel- 
ker roodey doch veel kleiDere bladeren, mm of meer krop 

1(L IM/gele scarol-and^vie. Eene derde ondenrerscheiden- 
hé^^tn daarin ran de andere verschillende, dat de jonge 
pbotjes, eene lichtgele ktear hebben. Deze kan weinig 
rodit verdragen. 
II. Searoüe (met witte bloemen). Eene zeer goede verscheiden- 
heid, door MARiN, de Jonge, te Pari/s gekweekt en in den 
handel gebragt. 
& Cdestme, De vroegste van alle. Een zeer teeder gewas, 

b^ uitstek klein, en een weinig opschietende. 
Nog in den handel : 
fie ^oaU wüte Batavier, 
Be gde krulmnter-andüvie. 
Ik gladbladige mnter-andifvie. 

De andijvie en inzonderheid de gaargekookte , is eene gezonde, 
leanakende , zachtvoedende spijs , welker voedzaamheid wel 
grootendeels zal afhangen van de celhUose^ diè er in ruime 
iioeTeelheid in voorkomt , en die men opzettelijk in de planten 
zwll te vermeerderen , door ze in eenen ziekelijken toestand , 
wegens het zamenbinden der bladeren, te brengen. De andijvie 
VQfdt zoo wel raauw , mits dan zeer fijn gekorven , even als de 
^>lAde, roet azijn, olie, zout, en ook mostaard, als gestoofd 
geseten, doch dezelve levert weinig voedingsstoffen op, temeer, 
^ de geriage gewigtshoeveelheid , die 'men er van gebruikt, 
ook nog grootendeels uit water bestaaL Velen leggen ook de 
^vie, voor het wintergebruik , met zout in, leverende dan, 
^ dit goed geschiedt, eenen uitmuntenden schotel op. 



<&s^sai^ 



Digitized by VjOOQIC 



ANGELICA. 

(Angelica, archangelicd.) 

i 

De Angelica of Engelwortel ^ ontleent haren geslachtsnaam An- 
geUca , van de uitmuntende hoedanigheden , dit gewas eigen , waar 
om men haar ook met den naam , van Heilige geest-wortel be- 
stempeld heeft, terwijl het woordje arch,^ van hel grieksohe 
arc^i afgeleid is, dat verheven^ uitmuntend beteekent, 200 
dat Arckangelica dus zeggen wil, de deste der Engelwortels. 
Bauhimus noemt deze de Sativa , in onderscheiding van de syhe^ 
stris. De Laplanders^ die zeer veel werk van dit kruid maken , 
geven aan den wortel vaA het eerste jaar, nog geen steng sohie- 
tende, den naam van ürtas^ het eenjarige gewas noemen zij 
Fatno , dat van het tweede jaar Boisk of Bosc , terwijl de ge* 
schilde steel door hen Rasi geheeten wordt, doch die van Date- 
karlie noemen, deze plant Quanrol. . 

BoERHAAVE hccft dit gewas onder de kroon-dragende planten ^ 
met twee enkele zaden geplaatst; decandolle onder de OmbeÜi- 
fères. Volgens unnaeüs behoort het tol de Pentandria^ Digynia^ 
en heeft dan het navolgende geslachtskenmerk: De vrucht mia 
of meer zamengedrukt, met drie gevleugelde ribben, de stijlen 
zijn omgebogen 9 de bloemkrans is gelijkvormig en de bloembla- 
den ingebogen. 

Deze tweejarige, somtijds ook driejarige zaaiplant, is oorspron- 
kelijk een Europeesch gewas, en wordt in menigte , op de^^^en, 
in Oostenrijk^ Bohemen^ Zweden, Noorwegen ^ Denemarken en 
Lapland gevonden. 

De stengel van deze plant , welke glad , knoopig , hol (inzon- 
derheid van onderen), zeer dik, roodachtig-groen en sterk van 
reuk is, bereikt niet zelden de lengte van anderhalve el 

De bladen, welke eene eigendommelijke groene kleur hebben, 
zijn zeer groot, sterk gevleugeld, dik gesteeld en omvatten de 
steng, met eene ruime vliezige schede. De algemeene kroon is 
groot en vlak, uit Vele stralen bestaande, en heeft dikwijls een één- 
bladig omwindsei ; de bijzondere kroontjes zijn bolrond en hebben 
om windsels, uit vele smalle blaac^es bestaande , die omgebogen zijn. 

De bloemblaadjes ziJA eirond, spits, groen, ligt afvallend; de 
meeldraadjes wit; de zaden breed, plat, gevliesd, geelachtig, 
en in de maand /{(/|(;'bloeijende. De wortel , welke groot en dik 



Digitized by VjOOQIC 



171 

is eo eeae knobbelrannige gedaante heeft, is van buiten don- 
ker bnm en van binnen wit , met vele vezelen voorzien ; in de 
lengfe gespoawen, vertoonen zich vele kleine buisjes, waarin 
•ene geie gomhars bevat is; de reuk is sterk doordringende, 
eBpyiiw naar ranskos zwemende, de smaak seherpbitter , ter- 
wijl het gefaeele gewas en de zaden eenen aangenamen kruidach- 
t%en reuk van zich geven. 

Hoewel dit gewas op iederen bodem tieren wil, zoo bemint 
hflCnogthans eenen niet te lossen, wel bemesten en vochtigen grond, 
afe wanneer de stengels in hare volle kracht opschieten, en 
waarom de Engdsohe hoveniers, die van dit gewas veel werk 
maken , haar aan de waterkanten kweeken. Men kan het zaad 
ia September of in Maart uitzaaijen, hoewel het eerste, wegens 
het moeijeliik ontkiemen , wanneer men tot de lente wacht , 
steeds aan te raden is, wei zorgdragende het zaad alsdan 
fileeiits met een weinig zeer goede aarde te bedekken. 

Wanneer de jonge plantjes de noodige ontwikkeling erlangen 
en eene hoogte van zes duimen bereikt hebbeo, verplant men 
dez^ve in eene wel bewerkte , met doorlegene dong goed toe- 
bereide aarde en wel in onderlinge afstand van drie voeten, op 
dal de bladen, welke zeer spreiden, eikanderen niet hinderlijk 
zijo y wel zorgende het jonge plantsoen schoon te houden , en 
bij droog weder te begieten. Het is echter meer aan te raden , 
het gewas terstond ter bestemder plaats tezaaijen, en wel zoodanig , 
daft meo de overtoUigen wegneme en de andere laat blijven , 
want wanneer bet verplanten niet met omzigtigheid geschiedt, 
zoHen er velen van verloren gaan. Des winteru^ als wanneer 
de stengels verdort zijn , bedekke men de planten met eene dunne 
laag vette aarde; terwijl in het laatst van Mei of in het begin van 
Jvnij, van het tweede jaar , de angelica ten gebruike wordt afge- 
sneden. Van die planten evenwel , waarvan men het zaad winnen 
wy, dat driejaren goed blijft, moet men de hoofdstengel behou- 
den; dooh na het rijpen van het zaad, sterft het gewas. Wil 
men derhalve de angeUca drie of vierjarig doen zijn , dan moet 
meo de geheele plant in Mei bij den grond afsnijden, als wan- 
neer er zich nieuwe scheuten zullen ontwikkelen. 

Van dit gewas gebruikt men zoowel de jonge seheuten als de 
r&ben der bladen, om dezelve te cpnfijten, terwijl de zaden 
en bladen, ter bereiding van likeuren en suikergebak, gebe- 
zigd worden. De bewoners der Noordelijke streken van Eu* 
ropa^ eeten deze plant zoowel raauw als gestoofd, met vleesch 
of visch. 



Digitized by VjOOQIC 



172 

De wortel in de lente ingesnedeo of gekerfd wordende , laat 
een welriekend geel sap uitvloeijen, dat, langzaam opgedroogd, 
tot eene voortreffelijke gorohars stolt , die overvloedig , de ei- 
genschappen der plant in zich bevat. Voor het geneeskundig 
gebruik, moeten de wortels, in den herfst van het eerste 
jaar, worden uit den grond getrokken. Met deze voorzorg in 
acht te nemen , verkrijgt men wortels , die zich veel langer 
goed houden , terwijl de in het voorjaar ingezamelde , ligtelijk 
schimmelig en door insekten verknaagd worden. De wortels 
moeten welgedroogd, en in eene drooge luchtige plaats, ter be- 
waring opgelegd worden. Om ze des te beter te bewaren , heeft 
LEWis aangeraden , dezelve in kokenden wijngeest Ie dompelen , 
en ze na de insnijding , aan waterstoom bloot te stellen. De bla- 
den en zaden laten zich niet lang goedhouden. 

De reuk of geur, van al de deelen der plant, jong opgegroeid , 
is slerk en balsemiek; de smaak is aanvankelijk zoet, vervol- 
gens kruidig, heet en met eenigzins bitteren nasmaak. De ge- 
droogde wortel, die voor den handel het voorname artikel uil- 
maakt, is uitwendig bruin grijsachtig, van binnen gedegen , wit- 
achtig en met eene menigte harsachtige bruine en gele stippen 
doorspikkeld. Deze wortel heeft dezelfde geur en smaak als de 
jonggeplukte plant , en lost zich in alkohol geheel en in kokend 
water gedeeltelijk op. 

Volgens BücuoLZ en bitanoes, zijn de bestanddeelen der angelioa, 
aetherische olie, die zeer vlugtig en van eene scherpe reuk is; 
eene eigendommelijke harsachtige zelfstandigheid, onder den 
naam van angelica-balsem bekend • en welke in water onoplos- 
baar is; alsmede extractief-stof en gom. 

Ratbaod verkreeg uit 100 pond drooge angelikawortel , 4| onoe 
schoone, gele, aetherische olie. (Joum. de Pharm, 1834.) 

In de geneeskunde wordt de wortel gebruikt bij Zenuw-^ rot- en 
gastrische /toortsen , als de eerste wegen zuiver zijn ; de krach- 
ten wegzinken; de pols klein, snel, week en trillend wordt; 
de oogen dof, de tong droog en zwart, de huid dor en bran- 
dend heet is, in een woord, wanneer zich alle kenteekens van 
groote gevoelloosheid , en steeds toenemend wegzinken der krach- 
ten opdoen; Deze wortel wordt thans te weinig gebruikt, daar 
dezelve toch volgens van de water , de Valeriana in geneeskracht 
overtreft en de Serpent aria bijna evenaart. Vroeger prees men 
dezelve ook zeer aan, bij verouderde, slijmige, zinkingachtige 
aandoeningen der longen, bij slümige aamborstigheid ^ bij chro- 
nisch rheumatlsmus en bij verlammingen , daaruit ontstaan , brj 



Digitized by VjOOQIC 



r 



17S 

dtfHmie omgesieidheden der maag en, ingewanden^ die door 
zwakte en ophooping ran slijm wordt veroorzaakt, en Asston- 
denéifttmd middel in die gevallen , waarin de memee , door 
afgaeeae zwakte en werkeloosheid der deelen, terug worden 
geègoden. lo slepende ziekten > kan dezelve, volgens var di wa- 
na, eenigiinft de plaats der Ata foetida vervangen. 

Meo gebmikt den wortel in de gedaante van aftreksel, van \ 
ooee op 5—8 oneen colatuur. 

Eindelijk zijn al de balsems^ eUksters^ waters enz. van ma- 

mOL, MTHSICHT, 6ILBEBT, QUERCETAN, STLVIU8, ClOLUUS» BATAIÜS 

m «adereo, mede daaruit zamengesteld. 



AO^/WM 



Digitized by VjOOQIC 



ANGEL IC A (BOSCH). 

(Angelica sylvestrU.) 

Dè Bosch Angelica^ ook WUde Angelica y Wilde Engelwortel 
genaamd , en welks naamsafleiding reeds medegedeeld is , kan , 
hoewel niet opzettelijk , daarvoor gekweekt wordende , nogthans 
onder die moesgroenten gerangschikt worden, welke de natuur 
zelve ons zoo ruimschoots aanbiedt. 

LiRNAEüs rangschikt deze plant on^tv d^ Pentandria ^ DigytUa y 
met het navolgende geslachtkenmerk : De vrucht is min of meer 
zamengedrukt , met drie gevleugelde ribben ; de stijlen zijn om- 
gebogen; de bloemkrans is gelijkvormig, en de bloembladen 
ingebogen, hebbende degandolle, het onder de Ombelbferes ge- 
plaatst. 

Deze vaste plant, welke zeer algemeen in de bosschen en. aan 
de waterkanten gevonden wordt, behoort onder de zwaarste 
schermbloemige gewassen , die bij ons in bet wild groeijende , 
aangetroffen worden , niet zelden bereikt zij in de bosschen eene 
hoogte van acht, negen en meer v«eten, met een bloemscherm 
van tien tot twaalf duim middellijn. 

De wortel van dit gewas is getakt en veeldeelig. De steng 
opgerigt, gegaffeld, groenachtig-purper van kleur, van boven 
grijs en zachtharig. De bladen hebben aan den voet van der- 
zelver steelen eene wijde scheede , en zijn dubbel gevind ; de 
blaadjes eirond, spits, gezaagd» aan den voet bijna tweelobbig, 
glad , onbehaard ; de bovenste stengbladeren , veelal tegen elkan- 
der overstaande, en drievoudig. De groote, lang gesteelde 
bloemscherm , bestaat uit vele steelen en witachtige bloemen , 
heeft geen algemeen omwindsel , wel omwindseltjes y welke 
in JtUif en Auguslus ontluiken. De vrucht een weinig zamen- 
gedrukt, met drie scherpe en gevleugelde ribjes, en gesleufde 
vlakjes , met vliezigen rand. 

Hoewel de Bosch-Angeika ^ niet in onze tuinen gekweekt 
wordt , doch integendeel , als een moeijelijk te verdelgen onkruid 
v^ordt beschouwd, zoo zouden wij den bouw daarvan,' in die 
streken , gerustetrjk durven aanbevelc^ , waar de natuur zelve 
haar niet voortbrengt , eveneens als wij gewoon zijn , ook bed- 
den voor de Molsalade (leontodon taraxacum) aanteleggen, niet- 
temin onze akkers en velden, deze plant in menigte voort- 
brengen. 



Digitized by VjOOQIC 



176 

!De( afceo toeh , dat de jonge bladeo ^ loo als ook* mok be- 
weert, eeoeo heerlijkeo schotel oplevereo, waar?an wij ons meer- 
maleB bebben kannen overtuigen , maar ook levert de plant 
l>ter een dtmanteod Toedingsmiddel voor het konijn op , d«t 
(«o irurover men zich verwonderen moet) tot nu toe ^ nimmer 
A eeo winstgevend gedierte is beschouwd , en waarom wij 
BJct fDorbij kunnen I, al is het ook hier dan niet juist ter plaatse, 
dngene overtenemen , van ons deswege in den AAkerdoum^ is 
medegedeeld, en tevens in het Maandschrift voor Tuinbouw^ 
iMi7, 1851, voorkomt. 

Zeker Fransch selui)ver dan, de heer despoot, geeft op, dat 
WO moerkonijnen, jaarlijks eene zuivere winst van 21,000 francs • 
boaen opleveren. Dit nu moge overdreven zijn , maar toch is de 
winst groot geiSoeg, om met regt belangrijk genoemd te knn- 
oeo worden. Immers wanneer wij aannemen, dat een land- 
iMQwer 6 moerkonijnen bezit, dan mogen wij tevens stellen, dat 
deze behoorlijk verzorgd , zeven maal *s jaars jongen zullen wer- 
pa, en indien elke worp slechts 7 jongen overlaat, dan zal 
iMQ bij het einde des jaars , 294 jonge konijnen bezitten. 

Deze konijnen blijven gewoonlijk zeven of acht maanden bij 
<fcn kweeker, en men mag stellen, dat men deze moet verzor- 
S^i als 100 volwassen dieren, dewijl er zelden meer dan 90O 
uilen voorhanden zijn , de overigen steeds verkocht zijnde. 

Aangenomen dat er van deze 294 jonge konijnen, nog 20 ster- 
ft dan blijven er nog 274 ter verkoop over. 
Deze kannen opbrengen: 

W verk., 5 maanden ood k fr. 1.00. fr. 80.00. 

2J 1, 6 « « n ,1 1^. „ Ö5.00. 

«J „ 7 „ „ „ „ 1^. n 141.00, 

50;«« „ 8 „ „ n „ 2.00. „ 100.00. 

Bij welke som niea nog ,voegen moet, zoo zij 
^'ood en a%estroopt verkocht worden , voor elke huid 
2<certinies „ ÖCWIO. 

De zes moerkonijnen leveren dos op fr. 442.00. 

b per stuk. . .♦ „ 73.67. 

hdien men no rekent, voor onderhoud en verzor- 
90^1 van elke moerkonijn jaarlijks „ 3iK). 

£p voor het onderhoud per jaar^ van 200 jongen 
wjnen fr. 44.25, hetgeen voor elke moer is. . • „ 7.37. 

Dan komt de teelt van elke moer jaarlijks op fr. 10.37, doch 
"•t ons rekenen op fr. 12, er de kosten der reigers bijvoe- 



Digitized by VjOOQIC 



176 

geode, dan blijft er voor elk moèrkonijo, eene zoivere yfiMi 
over ^ van fr. 61.67. 

De steller van bovenstaande berekening, verantwoord! zich, op 
de mogelijk te maken aanmerking, dat de koopprijs, door bem 
te boog zoude gesteld zijn, op volgende wijze: 

Wij hebben onder de oogen eene nota van eenei reeder, 
welke wegens de inkoopprijzen der konijnen, zekere inlichtingen 
bevat. Deze nota behelst de prijzen, van 85 pentimes , tot 1 fr. 
per kilogr., voor doode afgestroopte konijnen. Laat ons nu , om 
zoo. min mogelijk van overdrevenheid beschuldigd te worden, 
de prijs op 90 centimes per kilogr. aannemen; en dan vragen 
wij, is het mogelijk, is het zelfs zeldzaam, dat konijnen van 
vijfmaanden 1 kilogr. en die van achtmaanden vet zijnde 2 kilogr. 
wegen ? 

Maar zegt men , er zijn onkosten en moeijelijkheden , aan de- 
zen koop verbonden. Moeijelijkheden niet, want de verzenders 
hebben gebrek aan koopwaren — onkosten jal en wg willen ze 
hier doen kennen. 

De konijnen worden verzonden, in kisten, door de verzenders 
en niet door de verkoopers geleverd b. v. 

Eene kist algestr. konijnen weegt bruto 105 kilogr. 

het gewigt der kist afgetrokken 25 „ 

Blijft netto. ... 170 kUogr. 

170 kilogr. k 90 centimes per kilogr. fr. 153 

waarvan af: voor com. van insch fr. 2 

voor „ „ verk. te Londen, 

en verder n 16 

«18 



Blijft dus zuiver. . . fr. 135 
Voor 170 kilogr. konijnen , of zeer nabij 74 centimes per kilogr., 
zonder den prijs der huiden te berekenen , die zeer gezocht zijn 
en dikwijls , tot 40 è 50 centimes verkocht worden , en zonder 
te berekenen de meststof, die het afeal der ingewanden enz. 
oplevert. 

Elk jaar, elke maand, eiken dag zelfs, worden er te i4n^er- 
pen^ Ostende en Nieuwpoart^ duizende konijnen ingescheept en 
naar Londen overgebragt^.om daar hun vleesoh, gewoonlijk met 
eenig varkensvleesch vermengd , te doen dienen, ter voeding der 
arbeidende klasse. Door dezen uitvoer , die zeer groote sommen 
in het land brengt, is er in de Bdgkcht provinoifin eene nieuwe 
bron van welvaart geopend. 



Digitized by VjOOQIC 



177 

Nii^ idooTen gaarne, dat meaig lezer deze geheele berekening 

voor oTfrdreyen hoadt, doch hij bedenke, dat de konijnenteelt 

tot èBTore kinderwerk is , en derhalve zonder oordeel en naauw- 

leiUB&ad geschiedt , en verbazend in belangrijkheid zonde win- 

sea, wanneer het op eene groote schaal plaats had. Te Lop- 

p€mm^ in de provincie Groningen^ houden de kinderen geregeld 

is^ jaar koaijnenmarkt , binden dezelve aan staken , even als 

de boeren han vee en drijven er dan werkelijk handel in ; mogt 

ook dit kioderspel eren als zoo vele , tot nuttige gevolgen aanlei- 

<&ng gevoi. Wijders leze men over de behandeling van hel ko- 

Afpk het werkje getiteld: Uitspanningen van het Ifuitenieven , 

ol ESFA3(£T , Troitê pratigue de Cêducation du lapin dome^tique; 

ococm, Nouceau traite pratigue de fêdacat. des diners, esp, 

de tapint; millet-robinet , Manuet de Céleveur doiseaux de 

^sse-^our et de tapins. 

Juist omdat de Bosch-angeUca , eene der éérste groenten is , 
is zij zoo zeer ter voeding van dal diersoort aan te bevelen , en 
herhalen wij het nogmaals , dal de jonge bladeren gestoofd , de spi- 
aazie zeer nabij komen , doch ouder gebruikt wordende de boe- 
renkoot evenaren. Liknaeus zegt, dat de Laplanders^ den wor- 
tel van deze plant, als een behoedmiddel ter gezondheid gebrui- 
ken, wanneer zij dien van de Angeiica Arcfiangelica in geene 
senoegzame hoeveelheid bekomen kunnen. Zij nemen denzelven 
vai de ééojange plant , vóór dal de steng zich ontwikkelt , droo- 
gen dien en bewaren denzelven in dezen staat , om ook van tijd tot 
ujd , een stuk daarvan even als tabak te kaauwen. Ook de land- 
Iheden in Zweden , maken daarvan gebruik en wel als een huis- 
middel, bij hysterische toevallen. GaNNER deelt mede, dat een 
^kooksel, van haren wortel, tegen de ziekte der paarden kan 
aangewend worden , uit een inwendig mondgezwel ontstaan. Ook 
M hel Handboek der genees- en verloskunde van het vee door 
^mu, wordt menigmalen van de AngcUca gewag gemaakt. 

Hfi vee nuttigt deze plant gaarne, terwijl onzes bedunkens 
bet eene aanwinst voor de stalvoedering zoude zijn , zoo men 
lieh op den bouw van deze plant toelegde, welke de natuur 
sltchls aLs kweekster behoeft en dan reeds een uilmuntend voe- 
der zou«it: opleveren , wanneer er anders voor hel vee , nog aan 
gtt&e groente te denken valt. 



Digitized by VjOOQIC 



ANUS. 

(PimpineUa aamwm) 

De AwJB ontleent haren geslachtsnaam PimpineUa , van het La- 
tijnsehe woord bipinnat(^ dubbel gevind^ wegens den vorm der 
bladeren en waarvan het eene verbastering ' is , en niet van het 
woord pimpinele^ dat sommigen gemeend hebben, daarvan de 
Grieksche benaming te zijn, terwijl de soortsnaam anisum^ van 
het Grieksche woord anison afkomstig is , dat a?tffs beteekent 
Anderen willen be weeren , dat het afgeleid is van de beroovende 
Grieksche letter a en isos^ gelijk, omdat het ongelijke bladeren 
heeft. Er worden ook gevonden , die het van aniaÜon^ onverbe- 
terlijk^ of zoo als PLiNios wil van anikyton^ onovertrefbaar ^ 
als of het door geen geneesmiddel overtroffen wordt, a%eleid 
wenschen te hebben. Volgens boerhaave behoort het tot de en- 
kele, tweezadige kroondragende planten , tourneport brengt het 
tot de selderij (apium graveolens) terug , moetende het volgens 
LiNWAEDs onder de Pentandria, Digyniay gerangschikt worden, 
en heeft het alsdan dit geslacht kenmerkt: De vrucht langwerpig 
ovaal; de bloembladeren omgebogen en de stempel kogelrond. 

Deze eenjarige zaaiplant , welke uit Egypte in 1557 js overge- 
bragt en op vele plaatsen in Europa en inzonderheid in Spanje , 
Frankrijk^ in het Saxische^ Thuringscke en in ons Vader- 
land^ allhans vroeger te Alkmaar^ gekweekt werd, bereikt 
eene middelmatige hoogte. De steng is ruw , rond , hol en kwas- 
tig; de wortelbladeren zijn drievoudig ingesneden, witachtig, 
wollig en geurig. De bloemen, enkel, uit vijf blaadjes bestaande , 
wit van kleur, maken te zamen eene kroon uit, het zaad klein , 
graauw en groenachtig , van eene welriekende geur en aange* 
namen smaak, welke eenigzins zoet, scherp en bitter is; de 
wortel is teeder» wit en onder de aarde voortkruipende. Dit ge- 
was, hetwelk door zaad voorgekweekt wordt, bemint •eenen 
vruchtbaren , lossen , zandigen grond en eene warme standplaats. 
Naar gelang van het weder, wordt het in Maart of 'm Aprü uit- 
gezaaid , hetzij voor het volle bed of tot randen. Ten einde de 
ontkieming van het zaad te bespoedigen, bevochtige men het 
gezaaide , welke planten men vervolgens rein houdt en uitdunt , 
wanneer zij te digt mogten staan, en bij droog weder begiet* 
De an\js bloeit in July en het zaad rijpt gewoonlyk in Augus- 



Digitized by VjOOQIC 



179 

^,ftl8 wanneer menhetdan insamelt, door het gewas , aan dea 

Srond toe af te snijden , welke zaadstengels men daarna , eenige 

dag», «an de zonneschijn ter opdrooging blootstelt , alsdan het 

XMrf tKatnelende , dat droog en lachtdigt bewaard moet wor- 

(ies, oaaidien heC anders de geur zoude verliezen. Men wachtte 

flM< ^ inzamelen niet te lang , want als het nat en oud ge- 

•wnen wordt, beeft het weinig of geene waarde, en kan niet 

k^S doren, terwijl het in het tegenovergestelde geval, zich drie 

jvcn goed houdt In de volgende lente schiet de wortel nieowe 

stcogds uit , welke ook op nieuw vrucht geven , doch waarna 

fcet gewas sterft 

De vruchten en bladeren, van verscheidene umbeüiferae en dus 
oek die der anifs^ hebbeo hunne aangename geur aan eene (zoet- 
^cb^) aetherisehe olie te danken, welke bij de geurige za- 
den, io buisjes, viüae genaamd, die in het zaadbekleedsel gele- 
geo ojD, vervat is, 

Dete zaden worden geconfijt , met suiker bekleed , of in fijne 
gebakken, zoo als in de anifsöeschtUi verwerkt, en leveren het zoo 
i^tode anyseUe likeur op. Ook in het huishoudelijk gebruik , 
■omt het anijs-zaad in aanmerking, vermengende de bakkers , in 
^ provincie Groningen , hetzelve met het deeg voor witte brood , 
welke boUen en beschuiten daarvan dan ook hunnen naam ontlee- 
^ terwijl eindelijk velen de groene zaadkroontjes, even als 
^ ^ bij het inleggen van augurken en komkommers bezigen. 
^oufHEm geeft in zijn Handb. der FrakL arzneimiUeU. de be- 
^^deelen der gewone anijs, door biandes en meikaiik mede- 
Pdeeld , op. 

b de geneeskunde bekleed het anijszaad mede eene waardige 
1^1 komende het in werking veel met de FeTi^e/ (foeniculum) 
^^«'ecn, welke opwekkende^ krampsHUende ^ windbrekende 
Mifvende en fhiimloozende te. 

b poeder geeft men de zaden van 10—30 greinen , telkens in 
fftrekid van 3 drachmen tot | once , op 6—8 oneen colatuur , 
^ «Is thee gedronken. 

De oleum anisi geeft men op suiker , in mengsels en in pil- 
^1 telkens in eene hoeveelheid van 2— -5 druppels. 

Hel ster-anO's daarentegen (illicium anisitatum UnU is de vrucht 
^ eene fraaije boom, well^ uit Ckina en Japan in 1700 werd 
^^'«fgebragt 

Hierran bestaan nog twee verscheidenheden, als: 
"^ ^ieinbioemige (illicium parviflorum vent. micb.) welke hoo- 
8^^ is^Jlaogere bladen heeft, en kleinere zwavelgeelacktige 



Digitized by VjOOQIC 



180 

bioemeD, van eene zeer sterke reuk, uit Ooiteiijk Ftorida io 
1790 overgebragt. 
De roode oftanFlorida (illicium floridanuip lim.) , de hoogte van 
een el vijf duim, tot een el tachtig duim bereikende , met aan- 
blijvende lanoetvormige , aan beide einden puntige , gladde , 
dikachtige brosse bladen en bniinroode bloemen, [die van i4/79»i/ 
tot Mei bloeijen en van eenen aangenamen reuk zijn. Uit Flo- 
rida in 1766 overgebragt. 

Deze gewassen behooren tot de koude kasplanten, waarvan 
de zaadhuisjes meer kracht dan de zaden hebben. 

Meissner heefl de bestanddeelen der ster-anijs medegedeeld , 
Welke anijs veel olie oplevert, die zelTs nog helderder^ fijner en 
welriekender , dan de anij^-olie is. De Chinezen zijn gewoon, na 
den maaltijd het zaad, dat door de oostersche volken beter, dan 
het gewone anijs en venkelzaad gehouden wordt, te kaauwen 
ten einde de spijsvertering te bevorderen , de maag te verster- 
ken en gebruiken het als een huismiddel, tegen ligte aandoeningen 
der siijmhuiden, ook bezigen zij het bij de koftij en thee, om 
deze daardoor geuriger te maken, wordende ook de Indische 
anijs-arak er van bereid. Hel aangename van den reuk, heelt 
waarschijnlijk veroorzaakt, dat de aandacht der Europeanen 
zich op hetzelve vestigde, ten minsle door tüberiën heen heeft 
zich dit middel eenen weg gebaand naar Rusland^ en over Manilla 
in de löde eeuw naar Engeland, Thans zijn het inzonderheid 
de Duilschers^ welke de ster-anijs gebruiken, terwijl men het als 
een zacht werkend middel , ongestraft kan aanwenden. 



Afiivriik 



Digitized by VjOOQIC 



A P I o S. 
^Apioê taberosa MOENCH. — Glydne apioa un.) 

Deze plant ontleeat haren geslachtsnaam Apios^ van het Griek- 
sdie woord apioHt eene peer, naar dien de wortels, met deze 
Tracht , in vorm, eenige overeenkomst hebben, terwijl de geslachts- 
»«m glydne^ van het Grieksche woord glukaa afgeleid is, hel- 
«dk £oel, aangenaam beteekend , wegens de wortels , die eene 
loete aangename smaak hebben. 

BoERBAATE rangschikt dit gewas onder de peuldragende planten ^ 
niet gepaarde bla.leren ; decaxdolle onder de papillonactes , en 
komt hierin met toürsbfort overeen, en linnaeits onder de Dia- 
delphia^ Decandria^ met het navolgende geslachtkenmerk : De 
kelk tweelippig : de kiel buigt met hare tip de vlag achterover. 
Het Vaderland van dit gewas is Noord- Amerika. Trécül vond 
bet ia menigte, in de nabijheid van Neosho^ een dorp aan de 
txwrden der rivier van dien naam, doch slechts enkele planten 
in de MLssouri staten. De Amerikanen noemen dezelve ground- 
nut^ doch de bewoners van de A'fö^/^ö- streken Taux. Bosb 
i?gt: dat zij ook in de zandige bosschen van CaroUna voor- 
komt en piCQLOT heeft de levende planten, uit «Ie steppen van 
Soord- Amerika naar Frankrijk overgezonden (C. R. XXVHI, 
bhigler's Journ.^ CXI). 

Deze vaste plant, in 1540 reeds bij de kruidkundigen bekend , 
en honderd jaren later uit Pensyloanie overgebragt , werd nog- 
thans schaars, als voedingsmiddel, in de noordelijke deelen van Eu- 
ropa gebezigd. In Oosfcnryk evenwel , alsmede in Bohemen , 
^ü de noordelijke streken van Halte ^ in de omstreken van Man- 
lua, Ferrara enz., wordt dit gewas algemeen gekweekt, en 
worden de knoilen aldaar , volfTens een verslag, van den Abt der- 
LizE, hem medegedeeld, op het Landhuishoudkundig congres 
te IVeenen , van den 22 September 1847 , aardkaalanjes genoemd , 
door het volk met graagte gegeten , en op dezelfde wijze, als de 
aardakers bij ons genuttigd. Uit de wortels van dit gewas, 
welke in knollen bestaan , die door lange vezelen aan eikanderen 
verbonden zijn , verre onder den grond voort kruipende en welke 
▼ezels, niet zelden, twaalf lot vijftien knollen voortbrengen, die 
reeds het eerste jaar, de dikte van een hoenderei verkrijgen , ko- 
men dunne gladde stengels voort, welke de hoogte van twee 



Digitized by VjOOQIC 



182 

Ned. ellen bereiken en zich om de voorwerpen sUngferen , vrelk^ 
onder haar bereik ztjo. De bladeren zijn oneven gevind , mee 
lange stoelen , waarop zeven ovale blaadjes aan korte steelen g^e— 
hecht zijn, geheel met braine haren bedekt. 

De bloemen, welke van Augustus tot September ontluiken » 
komen uit de oksels voort , zijn trosvormig , donker purper kleu- 
rig, met roze roode vleeschkleurige vlakken en van eenen aaDge- 
namen reuk, doch brengen in ons Vaderland geen zaad voort. 

De apios behoeft eenen droegen , krachtvollen , doch niet vasten 
grond, en eene boschachtige standplaats, gewoonlijk verbouw^d 
men dezelve langs de heggen^ waardoor zich alsdan de ranken 
slingeren en alzoo staande blijven. 

De voortkweeking geschiedt door de knollen, welke men in 
het laatst van Maart ^ of in het begin van April ^ vóór dat zij 
beginnen te ontkiemen , op twee voeten afstands uitpoot , ofschoon 
de wortels niet zelden , eenige ellen onder den grond voortkruipen , 
waardoor het inoogstèn, zeer vermoeijelijkt wordU In de meer 
noordelO'ke gewesten, is eene beschutte en zuidelffke standplaats, 
om het zeerst aan te bevelen , alsmede eene winterbedekking , 
zullende bij gebrek daarvan het gewas schaars tieren en bijna 
geene knollen voortbrengen. Is de grond daarentegen krachtvol 
en de stand gunstig, dan kan ééne plant, gemiddeld zes honderd 
tot zeven honderd wigtjes knollen, in één jaar opleveren , welli^e 
opbrengst wederom , tot dertig of veertig wigtjes voor iedere plant , 
na verloop van twee jaren , zal worden terug gebragt , wanneer 
de grond schraal en de standplaats open is. 

Eene bijzonderheid, welke de voortkweeking er van , nog meer 
vermoeijelijkt, is, dat de knollen een, twee, ja welligt meerdere 
jaren, in den grond kunnen leggen, zonder te groeijen , waardoor 
derhalve de oogst, ten eenenmale onzeker is. 

Hoewel de knollen in den herfst eetbaar zijn , hetwelk door 
het verwelken van het loof aangeduid wordt, zoo oogsten de In- 
dianen dezelve niet eerder, dan in de lente , naardien zij alsdan , 
het best kunnen duren en eenen omvang erlangd hebben, als onze 
dikste aardappels. Volgens mérat evenwel , is die oogst in Eu- 
ropa zoo gunstig niet, naardien hij zegt, dat de knollen, die 
het éérste jaar , ter naauwernood den omvang van eene okkernoot 
erlangen » ten minste vier jaren behoeven , om zoo dik als een 
hoenderei te worden, doch hoe ouder de knol wordt, des te 
onbruikbaarder wordt dezelve ook , want wanneer zij de dikte 
van een kindervuist (10 jaren) erlangd heeft , dat gewoon^jk in 
den trjd van vijf jaren geschiedt, dan is dezelve houtachtig, en 
bij gevolg niet eetbaar, noch voedende meer. Richakd daaren* 



Digitized by VjOOQIC 



183 

tegen heeft io eene Tergadering der Aeademie Tan Kaii8ten en 
WeCeasdiappeD , en die der Maatschappij van Landbouw te Fa* 
TV9^ iD April 1849 , over de Toordeelen Tan dit gewas in het 
breede n^gewijd , doch hoewel wij daaraan niet te kort willen 
doflB, 200 gelooven wij nogthans , dat de groei te langzaam en 
de opbrengst te gering zal wezen, om dit gewas onder de aU 
gemeeoe yoedingsplanten te kunnen rangschikken. 

De Toortkweeking op zich zelve , is gemakkelijk genoeg , als 
vordereiKle niet de minste oplettendheid, om er in ons Vaderland 
de proef mede te nemen ^ te meer daar^de wortels in der daad 
smakelijk xijn. 

De vorm er van, is onregelmatig langwerpig, zij hebben eene 
zwarte schil, doch wit vleesch, dat raauw, in sniaak veel met 
(fie der wilte zomer-raap overeenkomt. Doorgesneden zijnde, 
vloeit er een melkachtig vocht uit, hoe wel de overige massa 
veerkrachtig is, en veel zetmeel in zich bevat, gevende paueVs 
analyse daaromtrent deze uitkomst: 





Apios. 

4,50 
0,80 

33,55 
1,30 
2^ 

57,60 


Aardappel 
(Patraque Jaune). 


Psoralea. 


Stikstofhoudende zelfstandig- 
heid 

Vet. 


IJ 

0,1 

21,2 

74,4 




Zetmeel, suiker, pectbe. . . 
CeOalose met opperhuid. . . 
Minerale zelfstandigheden. . . 
Water. 


51^ 



Twaalf tot vijftien minuten zijn voldoende, om ze gaar te ko- 
ken, als wanneer zij veel in smaak , van de kastanjes hebben , doch 
nog zoeter en aangenamer dan deze zijn , volgens LeBonJardu 
nier evenwel, ondervind men, na het gebruik, eene onaange- 
name gewaarwording aan het verhemelte van den mond, en 
achter in de keel , hetwelk aan het melkachtige sap , moet wor- 
den toegeschreven , dat de knollen in zich bevatten, en wel eenige 
overeenkomst met de caoutchouc heeft, hoewel t«<cul, die de- 
zelve gegeten heeft , daarvan geen gewag maakt en ze even mee- 
fig en smakelijk als de aardappels vond. Even eens houdt hij 
het er voor, dat het loof, een ^d beeslenvoeder zoude opleve- 
ren, en dringt mede op de kweeking er van aan, waarom hij 
dan ook in 1848, eenige knollen aan den Minister van Landbouw 
fo Koophandel in Frankrijk ^ heeft overgezonden. 



Digitized by VjOOQIC 



APPELTJE DER LIEFDE. 

(Solanum lycapermum.) 

Hel Appeltje der Uefde , ook Gouden of Gulden appel genoemd , 
ontleent zoo men wil zijnen geslachtsnaam Solanum vaa het la< 
tijnsche woord Solamen of Solalium, troost, wegens de pijn- 
stillende , of ver^oovende eigenschappen^ van dit plantengeslacht , 
hoewel ons, om meer dan eene rede, deze afleiding hoogst ge- 
brekkig voorkomt. De Grieken noemen haar atruchnos. De 
soortnaam lycopersicon is van anguillara , een Venetiaan , her- 
komstig , die hetzelve lycoperaicon galeni of wolfs-perzik , van 
GALENUS nucmde. Camerarius heeft hel wegens de bevallige kleur 
der vrucht , met den naam van Appeltje der Liefde of gulden 
appel bestempeld. 

Het geslacht der solanum^s, waarvan vele soorten en eene me- 
nigte verscheidenheden bestaan, heeft, zoo alsGEORG A TURREzegt, 
de pla'ntkundigen in het beschrijven, nog al eenige moeite ver- 
oorzaakt. Ruppiüs" brengt de nachtschade onder die planten , 
welker bloemen wel eenbladig, maar nogthans regelmatig zijn, 
leggende het zaad in eene bezie, waarin zich vele korrels 
bevinden. De kruidkundige amman, eigent dit gewas nu eens 
bessen, dan wederom peulen of stekelige appels toe. Hermanx 
rekent het tot de bezien dragende planten , welkers eenbladige 
bloemen , zich in vijf spitsloeloopende insnijdingen verdeelen , de 
bladeren beurtelings tegen over elkander geplaatst, en waarroede 
ook RAJus vrij wel overeenstemt. 

Plinius maakt van de soorten geen gewag; dioscorides be- 
schrijfl er vier, tournefort zes en veertig, boerhaave zes en 
veertig , terwijl volckamer en baurinus , ook hiermede ten naaste 
bij overeenkomen. 

Weinmann beschrijft er negenen dertig, vindende men bij noisette 
zeven vour den vollen grond ^ tien voor de gematigde kas en 
zestien voor de warme en bij jacqubs en iieringq , honderd drie 
en dertig beschreven. Decandolle rangschikt deze plant onder 
de Solanées en volgens hnnabüs behoort de Solanum lycoper- 
sicum tot de Pentandria^ Monogynia, en heeft het navolgende 
gcslachtkenmerk : De bloem heeft eenen aanblijveoden kelk 
en een radvormigen krans, somtijds meer of min klokvormig^ 
vijflobbig en geplooid; 'de meelkaoppeo zijn bijna vereeoigd, aan 



Digitized by VjOOQIC 



185 

ite poDl met gaatjes openbereteode; bet zoaddoosja is twoe klep- 
pis eo Tedzadig. 

Doe eenjarige zaaiplant, is uit Zuid-Amerika herkomstig, eo 
in 1595 overgebragt , terwijl de verscbeidenheid cerasifoHum^ to 
^BOaü Firu ingevoerd is. Het gewas heeft doornacbtige , ge- 
iMflde steogeo , die bij de bladsteelen geknoopt zijn ^ en opge- 
kid wordeDde , de hoogte van vijftien tot twintig palmen her ei- 
ken. De bladen aan wollige steeitjes , oneven gevind en de ge- 
sleeide vinblaadjes ingesneden. Wegens den scherpen reuk der 
«édtfste bladeren , vermeent momdbt, warmoezenier te Bordeaux , 
opgemerkt te hebben , dat deze het ongedierte en vooral de ka- 
peSen weert, ra dat de groenten tusschen de reijen tomaten oit- 
geplaot , geheel van mpsen bevrijd bleven. Uit de oksels der 
bbden komen trosjes , met gele stervormige bloempjes voort , 
wdke in Julg^n Augustus ontluiken , waarna platronde, ovale, 
gestreepte of streepsgewijze gegroefde vleezige vruchten volgen , 
éit in Seplemóer of October rijpende , geel , oranjekleurig of 
wit en blinkende zijn. De vrucht is saprijk en bevat klein , plat- 
aebtig zaad in ceUètjes in zich , dat drie of rier jaren , het ont- 
kiemiogsverroogen behondL Ten einde dit gewas voort te kwee- 
ken, zaaijemen het zaad, in de maand Maart^'m eenen bak van 
12 tot 18 graden warmte uit , welke bakaarde , zooals lOüCBt 
wil, voor een derde gedeelte met klei vermengd moet zijn. Wan- 
seer de plantjes ter verplanting geschikt zijn , dat gewoonlijk in 
Uei of ^Mf het geval is , verpoote men dezelve bij gunstig we- 
der, op een warm , dat is zuidetO'k rabat , in eene losse , maar 
tocii vruchtbare aarde en wel voor de groote verscheidenheden , 
ep eenen onderlingen afstand van twee voet , zijnde evenwel voor 
de kleine 15 — 18 duimen voldoende. Naardien dit gewas veel 
vochtigheid behoeft, zoo moet het bij warm weder dikwijls be- 
goten worden. Hebben de stengen die aangebonden moeten wor- 
den , de hoogte van eene el bereikt , dan worden de toppen af- 
gesneden en als de vruchten derzelver halver wasdom erlangd 
hebben , neemt men van tijd tot tijd de meeste bladen weg , 
abniede alle nieuwe zijspraoken, om zoo doende den groei en 
de rijpwording der vruchten te bevorderen. 

Decaishe maakt in de Reme Hart. 1849 van het overbrengen 
der tomaten op de aardappelplant gewag, terwijl in Le Ban 
Jardhuer I85I, de wijze wordt opgegeven, hoe de Fransohe war- 
ffloezeniers inzonderheid l^Farffs^ deze vrucht vervroegen. Zij 
laaijen het zaad namelijk in Januari' in eenen warmen bak uit , 
ea verpooten zoo spoedig de plantjes daarvoor vatbaar zijn , ge- 



Digitized by VjOOQIC 



186 

wooDlijk in Feèruar ff ^ deze ia eeneo anderea warmen bak, ter- 
wijl, naardien de vochtigheid, zoo veel mogelijk, uit de bakken 
moet geweerd worden , men deze door stoken verwarmt. In Maart 
brengt men dezelve op een rabat, ter bree<fte vanSONed. duimen 
over, waarop de planten in twee rijen, in het viierkant worden 
geplaatst en met klokken gedekt , welke zoo dikwijls zulks mo- 
gelijk is, worden weggenomen, om de planten lucht te geven, 
en tegen half Md geheel worden ontruimd. Ongeveer drie we- 
ken, na de laatste planting, snoeit men het gewas tot op twee 
stengels af, welke vervolgens aan een koord worden gebon- 
den, welke men Van het eene einde van het bed tot het an- 
dere spant, wanneer de planten in volle kracht en de vruchten 
gezet zijn , kort men het gewas boven de tweede of derde vrucht- 
tros in , bet rijpen heefi op het einde van Jun^j plaats , en duurt 
tot Juty^ bezigende men tot heffing de vroege verscheidenheden. 
Van dit soort bestaan de navolgende verscheidenheden : 
De kleine regtopgroeijende ^ met, gele of roode gestreepte 
vruchten ; deze verschilt alleen daarin , dat zij en kleiner is en 
regt op groeit. 
Met ronde gladde vruchten naar kersen gekkende , voor het 

overige aan de eerste gelijk. 
De kleine kerstomaat^ eene onderverscheidenheid der voorgaande. 
De kleine goud-appel met gestreepte harde vruchten , deze schiet 
eene regte steng uit , ter hoogte van twee , tot twee en een halve 
voet, getakt, en met hakige doorntjes bezet, de bladen breed, 
hoekig ingesneden, van eene witachtige groene kleur, uit de oksels 
derzelve, komen zesbladige witachtige bloempjes aan korte steelen 
voort, met geelachtige meeldraadjes, waarna eene kleine, ronde, 
gestreepte vrucht volgt , van eene schitterend roode kleur en har- 
der dan die der gewone verscheidenheden , hebbende van bo- 
ven een klein knopje, even als het beginsel van eene kleine 
vrucht Hiervan bestaat ook nog eene kleinere onderscheiden- 
heid , beide moeten * in de gematigde kas gekweekt worden. 
Vroege roode zeer geschikt om getrokken te worden. 
Hoewel het appeltje der liefde ^ weinig smakelijks oplevert, 
wanneer men het raauw gebruikt en alsdan verkoelend is, zoo 
maakt toch oodonaeus reeds van dat gebruik gewag, en wel 
door toevoeging van peper , zout en olie. Ruhphids zegt , dat 
men dezelve in óelndie^ alwaar de vruchten zich beter ontwik- 
kelen, als eene toespijs bij het eten gebruikt en waarmede tbbnstiia 
ten vollen instemt. De Italianen , Spargaarden tn Portugezen ^ 
nuttigen dezelve even als wij de komkommers , dat is met olie , 
azijn en] peper. 



Digitized by VjOOQIC 



187 

Hoewel over het algemeeq weinig gebezigd wordende , zoo le- 
veren de appeltjes der liefde , ingelegd of gecoofijt , nogthans 

eene smakdijke groente op. 
TfEsiiA deelt in de Landbouw in de kolonie Suriname mede , 

dat de nwoners aldaar , nog twee andere soorten van solanuM*s 

efea ab de Androy en de B^angine 

De eerste , is eene heesterachtSge plant , met zwartaohtige 
steoffês , de lange bladen zijn grof getakt , terwijl de lichtblaauwe 
kk^aa met een geel hart, op dien der aardappels gelijkt; de 
platroBde vmcbt , heeft veel overeenkomst met de ajuin , en 
wwdt in blaf gekookt, doch door de inboorlingen ook met olie, 
aziji en peper gegeten » zijnde zeer bitter van smaak en daar- 
ësar eetlust wekkende, maar geenszins lekker; eebter is het 
een beüzaam middel voor hen, die met aambijen geplaagd zijn. 

De Berangine is grooter en violetkleurig , hoewel Voor het 
«verige , veel met de Androy overeenkomende. Ook deze wordt 
evea als de salade gegeten ; doch anderen nemen het binnenste 
oÉ de schil , hetwelk zij met rund of varkensvleesch fijnhakkea , 
«■ vervolgens met beschuit zout en peper, op den roostei^ braden. 



Digitized by VjOOQIC 



ARRACACHA ESCULENTA. (Decand.) 



De Arracacha eseulenta^ of Canium Arracacha (hooi), is 
eene benaming, waarmede deze plant in Nieuw Grenada be- 
stempeld is. Decandolle heeft dit gewas onder de Ombeiüferet 
gerangschikt, terwijl het dit geslachtkenmerk heeft De kelk 
onverdeeld, de bloembladen langwerpig, glad, bij de kruin in- 
waarts gebogen , de vrucht ter lengte van eenen duim en langer , 
aan de zijden platachtig, het zaadkastje scherp vijf hoekig, eeD 
weinig vliezig, volkomen. 

De Arracacha e^cuierUa is eene overblijvende plant, welke 
▼an SarUa-Fe in Nieuw-Grenada^ in 1823 werd ingevoerd. De- 
xelve wordt in Am^ika , Apio genoemd , zijnde eene Spaansohe 
benaming voor de selderij. 

De knobbelvormige , zeer vliezige wortels, brengen kruidaoh- 
tige , weinig getakte , gestreepte bleek groene stengefi , ter lengte 
van zestig tot negentig duimen voort, waaraan eenige bladen 
voortkomen, welke veel kleiner dan de wortelbladen zijn. De 
wortelbladen , welke lang gesteeld zijn, hebben de lengte van 
veertig tot vijftig duimen, onregelmatig, ovaal, diep ingesneden, 
gekarteld , glad en donker goen van kleur , veel met die der 
êelderif overeenkomende. De schermvormige bloem , welke van 
Juli; tot October bloeit , heeft eene donkere violet- of geelach- 
tige kleur. 

Deze plant heeft dikke vliezige wortels , welke veel voedzamer , 
dan onze gewone wortels (daucus carota) zijn. De kweeking er 
van is in Nieuw Granada^ en wel op de platte bergen van Bo- 
gota^ zeer algemeen, doch desalniettemin, is de voortplanting 
er van in Europa , zoo ver ons bekend is , tot nog toe mislukt. 

GoüDOT evenwel, die langen tijd, daar ter plaatse gewoond 
heeft en met de kweeking der Arracacha zeer wel bekend is , 
beweert, dat deze plant, in de zuidelifke deelen van Europa^ 
zeer wel tieren zou, wanneer men slechts de wijze van bouw 
veranderde, die de Europeanen tot dusverre hebben gevolgd, 
waaraan zij het mislukken te wijten hebben en welke volgens 
hem, ook d^érvan een gevolg is, dat de Europeanen noch om- 
trent de geaardheid van het gewas, noch omtrent den bouw eenig- 
zins waren ingelicht ; dat de overgebragte wortels , of te veel 
geleden hadden, om een goed gewas voort te brengen, of reeds 
te veel ontwikkeld waren , om verplant te kunnen worden , naar- 
dien dit gewas geene herplanting duld, of dat meo zich te veei 



Digitized by VjOOQIC 



189 

er Of) bedt toegelegd , om de plant io bloei te krijgen en tot 
▼rochtiettiBg te nopen, dat juist verkeerd is, daar dit gewas in 
bet moederland slechts zelden bloeit en zaad voortbrengt. 

Deojdoub deelt in de BibUothèque unweneüe de Genhce 
1833f eeo verslag mede , aangaande de uitkomst der kweeking 
raodii gewas, in de kruidkundige tuinen, te Glascow^ MofU- 
P^&er^ Tauian^ Turin en Florence ^ en welke aldaar dezelfde 
i^tateo had opgeleverd. De stoelen hadden spoedig bloemsten- 
ga» Toortgebragt , doch desalniettemin geen rijp zaad , noch eet- 
bare wortels , terwijl en de stoelen en de bloemstengen beide , 
^ zeirder tijde stierven. Hetzelfde ondervonden ook later va- 
>oia vader en zoon. In 1846 deelde de Heer va» brat eenige 
boUeo en zaad van de Arracacha aan viuioani mede , welke laatste 
wederom hiervan aan verschillende kruidkundige inrigtingen me- 
dedeelde, voor zich zelven slechts twee bollen behoudende. 
?fietteinin alle de aangewende pogingen» om als nu de gewenschte 
ulslag te verkrijgen , bragten de planten spoedig wederom 
Woemeo voort , zonder wortels op te leveren en even als vroe- 
Stt süerven beide. De jonge planten welke uit zaad getrokken 
vareo, eo waarvan hij een veertigtal bezat, gaven geene betere 
o'tlu>insteo , ook deze stierven achtereenvolgens en in de lente 
^^^^ waren allen verdwenen. Ook bij de andere kweekers , 
was de uitslag niet gelukkiger. Jacqübs te Neuüly^ bragt wel 
^e pUnten in bloei , doch verkreeg nogthans geen zaad. 

^ tUT evenwel had het geluk eenige bollen aan het gewas 
tekiijgeo, zonder dat de planten opschoten, en sedert dien tijd 
Bttll hij deie plant steeds door uitloopers voortgekweekt , welke 
^ io deo zomer op een warm rabat uilplant en des winters in 
^Seramam bakken overhoudt. 

Tot Qu loc evenwel heeft dit gewas slechts wortels , van eenen 
kleioen omvang voortgebragt', doch daarentegen zeer meelrijk en 
kraeht?ol. 

Wijders zegt vilmorik , heb ik drie jaren achtereenvolgens , het 
^^ van den Heer de beat uitgezaaid , waaruit dus blijkt , dat 
"*liaad, het ontkiemingsvermogen , driejaren althans behoudt, 
'"^l de invoering daarvan aan geene moeijelijkheid zoude 
onderbcvig zijn, doch naardien het wel te vermoeden is, dat 
"•* Mad , de verbouwd wordende verscheidenheden niet voort- 
^^^y zoo zoude eene invoering van bollen of stoelen, om der 
'erscheidenheids wille, het meest te verkiezen zijn. 

AcosTA zegt , dat er in Nieuw-Grenada vele verscheidenheden 
**^*a*tt, waarvan de vroegste ook de meest gezochtste is en 
^'er koollen eene violetkleurige tint hebben. 



Digitized by VjOOQIC 



190 

Wij gelooTen nogthans gaarne, dat de Arracacha^ nooü een 
algemeen Europeesch gewas zal worden, naardien het, om te 
kunnen groeijen, eene gemiddelde luchtsgesteldheid van 15 graden 
behoeft, terwijl goddot deswege den rijksten oogst, op eene 
temperatuur van 18 tot 22 graden waarnam. 

Zïj behoeft eene rijpe , diepe , vochtige aarde , terwijl de hellin- 
gen der bergen, mede Voor dien bouw zeer geschikt schijnen. 
Wanneer de Arracacha^ de behoorlijke wasdom erlangd heeft , 
hetwelk door den omvang der bladen en door de gele tint aan- 
geduid wordt, rooit men het gewas, even als de wortels ait. 
Het gedeelte der plant, hetwelk met de oppervlakte der grond 
gelijk was , is als nu eene vleezige massa , van eene gele kleur , 
door eene menigte bladstelen omgeven. Dat gedeelte , hetwelk 
tusschen de wortel en den stam is (collum), is kort en uit hare 
grondsteun (basis) zijn vele vleezige, spilvonnige vertakkingen 
ontsproten, gewoonlijk ten getale van vier tot acht, welke ieder 
de lengte van vijftien tot vijf-en-twintig duimen hebben en zoo 
dik als eene gewone wortel zijn. Het zijn juist deze, welke als 
voedsel voor den mensch gebezigd worden en waarvan het ge- 
wigt voor iedere stoel ^ om ons zoo uit te drukken, ongeveer 
twee Ned. ponden is. 

Het inzamelen of opnemen van deze plant , geschiedt altijd vóór 
dat het gewas begint door té schieten , eveneens als wij de wor- 
tels, beten enz., voor dien tijd ten gebruike inzamelen, en van 
daar, dat de plant, niet door zaad kan voortgekweekt worden, 
of ahhans , dat dit niet geschiedt ; terwijl men ter vermenigvuldi- 
ging deswege de hals (collum) bezigt, welke men onder de 
bladsteelen, waterpas afsnijd en welke men ter lengte van vijftien 
duimen daaraan blijven laat. Vervolgens kan men dat gedeelte 
wederom regtstaodig doorsnijden, steeds zorgende, dat ieder 
gedeelte van deze bladsteelen voorzien zij , waarna men deze ge- 
gedeelten bewaard, om dezelve later, hetzij ter zelfder plaatse, 
hetzij elders te herplanten , of wel terstond na de inoogsting , 
hetzij in dezelfde gaten waaruit de wortels genomen waren, 
hetzij naast deze. 

Deze soorten van stekken nu , moeten ieder op eene diepte , 
van zes duimen , (want dieper geplant , dan zouden zij rotten) , 
en op eenen ouderlingen afstand van zestig duimen , en wel bij 
regenachtig weder, geplant worden, weinige dagen nadat deze 
uitplanting heeft plaats gehad, beginnen de eerste bladen zich 
te ontwikkelen, terwijl de plant, alsnu geene andere verzorging 
meer behoeft, dan een paar malen, gedurende den groeitrjd. 



Digiti^e^ by VjOOQIC 



191 

gewied te worden ^ bij welke laatste wieding, men terens de 
Terflenste bladen wegneemt 

Vo%e96 TAaGABy xooden drie tot vier maanden voldoende zijn , 
om óe Arracacha bare volkomene wasdom te doen eriangen, 
éoA volgens goudot ^ behoeft dit gewas , in de omstreken van 
lètgo^ waar eene doorgaande temperatuur , van 22 tot 23 gra- 
deo, vorens den honderdgradigen termometer, heerscht , zes 
tot zeven maanden , voor dat de wortels de hoogste trap van 
oatwikkeling bereikt hebben. 

Men eet deze wortels in Nieuw Granada, hetzij onder de 
ascfa gebraden , hetzij in water gekookt , en met groene Bana- 
nen of vleesch vermengd. In de koudere luchtstreken , voegt 
Bwn er aardappels brj , en hetwelk alsdan een smakelijk , 
gezond en gemakkelijk te verteeren voedsel oplevert, doch 
van eenen minder zoeten , en niet zoo geurigen smaak , als onze 
wortels. 

De Arracacha, kan als eene onuitputtelijke plant, beschouwd 
worden , en de bouw er van , kan verscheidene jaren achtereen- 
volgens , op denzelfden grond , plaats hebben , zonder dat men 
dezelve behoeft te bemesten, aangezien de bladen, die men 
op bet land verrotten laat, mest genoeg opleveren, om aan het 
gewas de noodige voeding te verschaffen. 

Bij de heerschende aardappelziekte , zoude de toevoering van 
dit gewas , in de Zuideló'ke streken van Europa , als eene zaak 
van gewigt kunnen beschouwd worden , en het is uit dien hoofde 
niet zonder bevreemding, dat het gouvernement van Frankrijk^ 
tot no toe, de invoering van goddot , «heeft van de hand gewe- 
zen; niettemin de door hem opgegeveoe kosten in vergeUjking 
der aanwinst onaanzienlijk mogten heeten. 






Digitized by VjOOQIC 



AETISJOK 

(Cynara Scolymua.) 

De Arfi^'ok oniWtni haren geslachtsi^am^nara, zoo als som- 
migen willen , van het grieksche woord Aüoon , dat hond betee- 
kent, otn dat de blaacyes van het omwindsel eenigermate op de 
tanden van eenen hond gplijken , doch dit schijnt ons zeer gezocht 
en onwaarschijnlijk. Galëncs noemde dit gewas reeds kunara^ 
waaruit het nogthans blijken kan , dat de benaming wel van griek- 
schen oorsprong is, te meer daar kinara ^ in hetgrieksch, eene 
eetbare distel beteekenL 

Er worden ook gevonden, die den naam uit de fabelleer willen 
ontleend hebben en wel van Cinara^ die in eene artisjok zoude 
veranderd wezen, terwijl er eindelijk ook zijn, die het woord 
cinara , van cinis , asch willen afleiden , omdat het gewas welig in 
eenen grond tiert, waardoor asch vermengd is. De soortsbenaming 
scolymus^ is mede van het grieksch afkomstig, want skolumos 
wil in die taal eene soort van distel te kennen geven , welke wij 
artisjok noemen. 

Dit gewas , hetwelk decakdolle onder de Composêes rangschikt 
en LiNNAEüs onder de Syngeneaiay Polygamia aequaHs^ en het- 
welk hij allernaauwkeurigst omschreef, heeft het navolgende ge- 
slachtkenmerk: De kelk uitgebreid en geschubd; de schubben 
vliezig en uitgerand; het ontvangbed borstelig; het zaadpluis on- 
gesteeld en gepluimd. 

De artisjok welke eene vaste plant is, uit het ZuidelOk ge- 
deelte van Europa en het NoordeHfk van Afrika herkomstig , werd 
in 154Ö uit Barbarije overgebragt en is thans bijna door geheel 
Europa verspreid. De bladen van deze plant , die tot de disieU 
behoort, zijn groot, uitgebreid, diep vindeelig ingesneden, wit- 
achtig met groote ribben, een tot een tweede voet lang, de sten- 
gen, die twee voeten lang worden, geribt en zacht van binnen, 
zij dragen aan het einde de bloem , welke uit eene groote me- 
nigte kleine bloempjes zamengesteld is, van boven uitgezet en 
in vele draadjes verdeeld , purper kleurig, van Augustus iol Sep- 
tember ontluikende, en waarvan de kelkschubben ovaal zijn, 
die eene doornige vrucht, welke eetbaar is, daarstellen. 

Hel zaad , dat op de bloem volgt, is enkel, eirond, als een lang- 
werpig vierkant zamen gedrukt, ieder van eene wolachtige witte 



Digitized by VjOOQIC 



18» 

pluB fotnicn zijnde, de wortel Tan eene middelmaUge lengte 

mam wm ereoredigheid dik. 
Bd k aieC alleen de boofdslengel , maar ook de lijdelingscbe , 

dK mter of minder in getal zijn , brengen bloemen voort ; doch 

—ypika deze veel kleiner dan die der boofdstengels zijn^ 

zw aeemi men dezelve gewoonlijk , ter meerdere ontwikkeling , 

na de booldbloem weg. 

Dé gewas , hetwelk eenen niet te Tasten , welbewerkten en met 
goeden Terganen paardenmest toebereiden grond verlangt , kan 
deer zaad en uiüoopers^ welke laatste de moederplanten ge- 
«•OBÜjk Tan zes tot twaalf opleTeren, Toortgekweekt worden. 

Ten einde goed zaad te Terkrijgen, dat in ons Vaderland 
MglHanu zelden doenlijk is« laat men de meest ontwikkelde 
daden (of zaadbodems) onaangeroerd, opdat de bloempjes zich 
Baar eiscfa kannen ontwikkelen, zorgdragende, die planten tegen den 
regen en de Tochtigfaeid te beschermen , naardien het water anders 
tasseben de schubben indringende, de zaden zoude doen rotten. 
Heeft dit oTerdekken nogthans eenige moeijelijkheid in zich , dan 
beige n»en al langzamerhand de stengel benedenwaarts , tot zoo 
laag, dal bet water wel laogs de buitenste schudblaadjes kan 
afloopen , maar cTenwel de zaadbodem niet kan indringen , wor- 
dende de zaadgcTende planten, in die gebogene rigting aange- 
bonden. Zoo spoedig als men ontwaart , dat het zaad op het punt is 
▼an los te laten, snijdt men de stoelen af, om dezelve op eene 
drooge plaats te bewaren, zullende het zaad aldus op de zaad- 
bodems gebleTen , zeven tot acht jaren , het ontkiemings Termo- 
gen Tolkomen behouden. Ter zaadwinning, zouden wij steeds 
de groote groene Tan laon aanbeTelen , daar die op deze wijze 
veortgekweekt , een beter gewas dan wel de andere Terschei- 
denbeden Toortbrengt. 

In Ftbruar^ of Maart brenge men eenen warmen bak in ge- 
reeiflieid , in welken men , of in potten , of op een broeibed , bet 
zaad oitzaaije, hetwelk daarna door glas gedekt wordt, wordende 
de jonge plantjes , later in Md of Jun^^ in den vollen grond over • 
gcbn^, op eene wijze, welke fvij bij het behandelen dertfi^- 
toapers zaHen opgeven. Het zaaijen in den vollen grond ^ kan 
nogthans niet voor in het laatst van April ^ of in het begin van 
Md geschieden, dat natuurlijk van de weersgesteldheid afhangt 
De grond waarin men zaaijen wil , moet wel bewerkt , los en 
goed met vergane dong toebereid zijn. Op dusdanige bed- 
den, make men langs de tuinUjngreppen, waarin de zaadkorreb 
digt bg elkander worden uitgestrooid, omdat het beter is de 



Digitized by VjOOQIC 



194 

overtolligeo weg te nemen , dao geraar te loopen , eeo onr^g«i 
matig gewas te erlangen, hetwelk gemakkelijk geschieden kaxi 
naardien gewoonlijk niet alle zaden opkomen. Deze greppe 
vuile men vervolgens, met eenen halven duim gewonen grond 
waarover alsdan nog eene duim bakaarde gebragt wordt. D 
aldus bezaaide bedden , moeten schoon gehouden en bij droogt 
begoten worden , terwijl , wanneer de jeugdige plantjes , ter ver 
poting geschikt zijn, men deze behoedzaam dient op te nemei 
en als de uitloopers behandelen. 

Wil men (er plaaUe zaaijen , dan brenge men den grond reedi 
den vorigen herfst in gereedheid , dezelve als dan zwaar bemes 
tende, welke bewerking in de UnU daaropvolgende herhaah 
wordt, op dat de aarde de noodige losheid verkrijge. Dit ge 
daan zijnde , make men vier of vijf kleine gaten , ieder drie of viei 
duimen van eikanderen verwijderd en ter diepte van een duim 
tusschen welke gezamenlijke gaten, eene onderlinge ruinnlQ var 
drie voeten zijn moet. In ieder van deze kleine gaatjes leggi 
men een zaadje , welke met tuinaarde gedekt en zoo noodig be 
voohtigd wordt. Wanneer het gewas opkomt , late men slechts eec 
ter plaatse , de anderen wegnemende en daar plantende , waar ei 
mogten ontbreken. 

De planten in potten gekweekt, geven in den herfst bijna al' 
tijd vrucht, hetwelk zelfs ook vele malen met die het geval is. 
welke in den vollen grond waren uitgezaaid , inzonderheid bij 
warme zomers en wanneer men het gieten niet verzuimd beeft. 
In vele opzigten zoude deze wijze van voortkvtreeken aan te ra- 
den zijn , te meer , daar de planten clan het weligste groei jen . 
(en ware het, dat men gevaar loopt, zoo doende niet alleer 
middelmatige, maar zelfs slechte vruchten te erlangen, ook dan 
DOg, wanneer men het beste zaad ter uitzaaijing gekozen heeft ^ 
en waarom de voortkweeking door uitloopers *, steeds meer aan 
te raden is. 

Jacqobs evenwel, maakt in de Revue Uartieole 18d0, van de 
zaailingen van cocbbt gewag, en welke inderdaad vruchten van 
eenen verbazenden omvang en een uitermate zwaar gewigi had' 
den opgeleverd. 

Aangaande het voortkweeken door uitloopers , handde men 
op de navolgende wijze: 

Wanneer de Artichokken , zoo hoog opgeschoten zijn , dat men 
gemakkelijk de zijsprankels van den hoofdslengcl ^ die vrucht ge- 
ven moeten , onderscheiden kan , hetwelk gewoonlijk in de maand 
April plaats heeft , dan neme men de aarde rondom de planten 



I 



Digitized by VjOOQIC 



185 

w«^^ ZMder efenwel de wortels teontblooten, waarna men met 
alle ongigfigheid ^ de uttbopers Tan de moederplant ontdoe , ion- 
der deie te beschadigen ^ om het even of ^e oitlooperB Toldoende , 
dao wel ODbraikbaar zijn ^ want door ie alle weg te nemen , lal 
■Ml dé ootwikkeüng der vrucht niet weinig bevorderen. De nit- 
loepen , welke men ter verplanting bezigen wil , moeten zooveel 
iMgeti)k ▼an eenen lUel en nog beter van eenige wortels voorzie» 
XQD, daar zij anders rooeijelijk 'zullen aanslaan en zoo ook dit 
nog raogt plaats hebben , in alle gevalle vier of vijf maandes 
lato', eerst vraeht zullen voortbrengen. Deze verrigting en ver* 
pbntiDg , kan het gevoegelijkst in September plaats hebben , doek 
«iBBeer akdan de planten te jong zijn, zullen zij de winter- 
koude moeij^'^ verduren en gevaar loopen » van te verrotten , 
nw het weder regenachtig mogt zr|n. Wanneer de grond op eene 
wijze in gereedheid gebragt is , als bij het zaarjen ter ptaatse is 
opgegeven , kieze men eenen regenachtigen dag uit , om de ver- 
planting te bewerkstelligen, welke planten alsdan, in een onder- 
ling verband , van twee en een halve voet , in niet te krachtvollen 
grond , en drie voet voor die welke eenen beteren bodem heb- 
ben , geplaatst worden , en wel zóó , dat men twee planten , zes 
èsiinen van eikanderen verwijderd, in plaats van een poot, om 
in geval er een mogt sterven , het verband niet terstond verbro- 
ken zij. Bij het poten diene men zorg te dragen, de planten 
niet te diep te zetten, om het rotten te voorkomen, en den 
grond stevig , om dezelve aan te drukken , hetwelk de groeikraoht 
bevorderen zal. Nimmer snijde men de einden der bladeren af, 
tenzij wanneer de planten geleden hebben , welke men zoo noo- 
dig l>egiet en in de eerste dagen , tegen de zonnestralen beschermd. 
Heeft men nog voor de vorst te vreezen , dan doet men het best 
dezelve met lang stroo te dekken. Worden de planten verder 
VMgzaam behandeld , dat is rein gehouden en begoten , dan zul- 
len de uitdoopers in den A^r/I»/ Vrucht geven , of althans over- 
vbedig in de volgende lente. 

De Artisjokken vreezen evenzeer de koude , als zij aan het rot* 
ten onderhevig zijn , hetwelk hare bewaring des winters moeije- 
lijk maakt. Worden zij op booge en drooge gronden gekweekt , 
dan is io gewone tijden, eene stroobedekking , of eene laag 
drooge bladeren voldoende , iets dat nogthans de planten in eene 
bge en vochtige aarde, des te eerder zal doen rotten. 

b vochtige gronden is het ten alten tijde aan te raden, tus- 
sehen de reijen der planten, greppen te graven, én de aarde 
daaruit voortkomende, tegen de planten optehoogen. Dit^daan 



Digitized by VjOOQIC 



186 

zijnde^ dekke men het gehede bed, met attzonderiDg der grep 
pen, met eeoe laag droogen mest, deze tegeo de planten ophoo 
gende, echter onder dien verstaande , dat de mest niet mei d< 
planlent in eene dadelijke aanraking kome; welke zoe doende i 
als het' ware, in eenen trechter geplaatst worden. Gedurende d< 
vorst, dekke men deze trechters met droog stroo, en wel op eem 
wijze , dat ook daardoor de planten , tegen de vochtigheid be^ 
schermd worden. Deze stroode^kking, dient evenwel telken reize^ 
wanneer de zon schijnt , en het zacht weder is , weggenomen te 
worden, met uitzondering des nachts, wanneer hetgevras steeds 
gedekt moet blijven. 

Ook kan men , nadat alle planten op eenen voet na , bij den 
grond afgesneden zijn, en de overige bladen zijn. opgebonden, de 
aarde daartegen ophoogen, evenwel zorgdragende, de planten 
er niet geheel onder te bedelven , welke alsdan zoadeo verstik- 
ken , welke opgehoopte aarde , evenwel door mest en stroo ge- 
dekt wordt, bij aldien het vriest, of regenachtig weder is , doch 
met deze vereenvoudigde wijze, loopt men meer gevaar de plan- 
ten te verliezen. 

Anderen leggen slechts groote mesthoopen rondom de planten , 
zonder zich daarom dan verder te bekommeren , en ook in vele 
gevallen zal dit voldoende zijn, hoewel het nooit een zeker be- 
veiligings middel is Ook kan men de planten, nadat zij eenen voet 
boven den grond afgesneden zijn, met korven, even als een 
beijenkorf vervaardigd , dekken , welke tusschenruimte , met mest 
wordt aangevuld, dat hoewel zeer aan het doel beantwoordende, 
nogthans kostbaar is. 

Men kan de Artisjokken ook voor den vorst uit den grond 
graven, en dezelve dan op eene luchtige, doch vorstvrije plaats, 
in zand des 'winters overhouden. Op deze wijze heeft de Baron ^ 
VAK possüRT, te Chdlons'sur-Mame^ een geheel bed "bewaard* 
en toen dezelve in de lente herplant werden , waren de stoelen 
eene maand eerder eetbaar, dan die, welke men anders behan- 
deld had. Ook te AuberoüUen (Seine), waar men dezelfde wijze 
van bewaren , sedert onheugelijke tijden navolgt , heeft men het 
vroege vruchtzeiten insgelijks opgemerkt. Eindelijk kan men de 
planten ook uit den grond nemen en dezelve in greppen, ter 
diepte van twee voet plaatsen , welke greppen daarna met plan- 
ken en lange paardenmest gedekt worden. Deze laatste handel- 
wijzen achten wij evenwel de ondoelmatigste én omdat men 
gevaar loopt bij het uitgraven de planten te beschadigen, ^ 
omdat deze wijze veel moeite kost , én omdat de verplante Arti- 
sjokken kleinere vnishten zullen voortbrengen. 



Digitized by VjOOQIC 



197 

Boeda% de beddÜLuig na ook plaato hebbe, too wiohte men 
tienMde zoo lang mogelijk , om het rotten te Toorkomen ; ter* 
wip ale ontdekking langzamerhand 'geschieden moet en de plan- 
tan eerrt dan geheel daartan ontdaan dienen te worden ^ wan- 
■Mr er iioegenaamd geene nachtvorsten meer te dachten zijn. 

Tee dode de Artisjokken te vervroegen, zoodat zij in het 
hitst TUI Mflort of in het begin van April eetbaar zijn , handele 
OKD Tolgena roussklon, medegedeeld in de Annaies de Flcrt 
d de Paaume. Hen kieze twee reijen planten nit , rondom 
«dke rei men eene diepe en vijftig duimen breede grep delve, 
to met nieuwen mest niét alleen vullende , maar tot eenen dijk 
ophoogende. Aan weerszijden van deze bedding , plaatse men 
Iv bekwamer hoogte en op den noodigen afetand, staken te* 
gn elkander over , aan welke men boogsgewijze en in het 
<lwarKhe stokken bevestigt, waarover alsdan stroo wordt uitge- 
spreid , urn het gewas , zoowel tegen de vorst , ab tegen den regen 
Ie beschermen. Rondom iedere plant brenge men nog eene 
hig nieuwen mest, waardoor de groeikracht van het gewas , 
•imnerkelijk bevorderd zal worden. Dit gedaan zijnde 5 bestaat 
4e Terdere verzorging alleen d^^rin, dat men alle acht of tien da- 
Stt, deze bedekking onderzoeke, om het gebrekkige te herstellen , 
<r nieowen mest bij te voegen , wanneer de weersgesteldheid 
afts mogt vorderen ; en de bedekking telken reize weg te ne- 
«m, wanneer het zachte weder, zulks maar eenigermate mogt 
loelaten, hetwelk in het tegenovergestelde geval, evenwel zorg- 
vuldig vermeden moet worden, terwijl, wanneer de vorst streng 
BKigt zijn , de bedekking inzonderheid des nachts , verdubbeld of 
vvdrievoodigd dient te worden. 

fai de omstreken van MontpelUer , in het Zuiden van Frank' 
^, heeft men de gewoonte, om, wanneer de stoelen der 
Artisjokken , het vierde of derde gedeelte van haren omvang er- 
l^Sd hebben, de bloemsteel, of vijf of zes duimen onder de 
kroon te splijten en daardoor een stuk hout te steken , waardoor 
M weder zamenvoegen, natuurlijk belet wordt, bewerende, dat 
<Uardoor de stoel aanmerkelijk in grootte winnen zal. 

Bij de gewone kweeking, worden de vruohtstengen in het 
hkatet van October^ v6ór dat het begint te vriezen, digt bij den 
S^Dd a%esneden en in eenen vorstvrijen bak of in eenen kelder 
ia zand geplaatst , kunnende aldus lang bewaard blijven. Van 
^ jonge oitapraitsels , die men niet tot voortteeling gebruiken 
^9 kan ook als groente een goed gebruik worden gemaakt, 
xq werden alsdan naar den grond gebogen , eenigzins ingelegd 



Digitized by VjOOQIC 



198 

• 

en geel geworden xgnde, ten gebraike afgesneden. Eene groente, 
welke volgens audot, in Italië^ ?eel?uldig onder den naam van 
gobbo genuttigd wordt. Aangezien de Artisjokken , niet langer dan 
vier jaren , goede vniehten opleveren , moet het plantsoen met 
dat tijdperk vernieuwd worden, wtfarom men het foest doet, de 
bedden, waarop de Artisjokken gekweekt worden, in vieren te 
verdeelen en elk jaar de planten, op een der vierde gedeelten 
staande, te vernieuwen, waardoor men altoos overvloed van 
goede vruchten verkrijgen zal. 
De verkiesselijkste verscheidenheden, zijn de navolgende: 

1. De groene. Van eene middelmatige grootte , en van boven 
een weinig platachtig , met zeer geopende schubben , doch 
wordt wegens hare gevoeligheid , niet zoo veel gekweekt als 

2. De groote groene van Laon. Deze is mede de beste van 
alle, gelijkt in vorm op de voorgaande, maar bereikt bi) 
eene goede kweeking» op eenen wel bemesten, vochtigen 
grond , eenen aanmerkelijken omvang , van niet zelden vijf 
duimen middellijn. 

3. De groote camus van Bretagne , vroeger , platter en eenig- 
zins breeder dan de voorgaande, doch van eene bleekere 
groene kleur. Deze verscheidenheid , zijn wij aan den Heer 
FftBuiiER, van Versaiiles verschuldigd. 

4. De wille. Nog vroeger dan de zoo even genoemde^ doch 
teeder en zeer klein. De vrucht is niet alleen plat , maar zelb 
een weinig uitgehold , terwijl de schubben , in spitse en 
scherpe punten uitloopen. Deze verscheidenheid treft men 
slechts zelden aan. 

5. De tioletkleurige^ vroeg, van eene middelmatige, langwer- 
pige grootte, de schubben groen, aan de einde eenigzins 
rood, violetkleurig en scherp. Deze wordt veel gekweekt, 
en verdient om raauw gebruikt te worden , alle aanbeveling. 

6. De roode. Deze houdt men voor eene onderverscheiden- 
beid, der voorgaande. De schubben zijn aan de einden 
purper-rood , doch van binnen is de vrucht geel. Hoewel 
kleiner, is zij in vorm, aan de tiolelkleurige %^\y^. Wan- 
neer de vrucht haren vollen wasdom nog niet erlangd heeft , 
en men dezelve als dan raauw gebruikt, verdient zij boven 
allen de voorkeur, doch wanneer men haar de volle onl- 
wikkeling laat verkrijgen, wordt het vleesoh hard en on- 
verteerbaar. 

7. De zoele van Gênes. Raauw gebezigd wordende, is deM 
ielfs nog smakelijker dan de roode^ dooh anders niet eel- 



Digitized by VjOOQIC 



199 

baar. De ▼nicht b zeer klein en doornig , bet vleescb geel 
eo de schobblaadjes bleek-groen. Deze wordt niet veellTer- 
boowd, naardien zij zeer spoedig ontaard en men wel ge- 
noodzaakt is , alle twee jaren nieuwe uUloopers uit Gênes 
feootbiedeo, wil men dezelve onvervalscht bebben. 
M is inzonderheid in Frankrijk , dat men zich op bet kwee- 
ktt der Artisjokken toelegt , terwijl deze vrucht inzoiiderheid uit 
de omstreken van Versaiiles^ Les Vertiiê en van AubervUUert ^ 
DMT Parifs worden overgebragt^ hoewel de kweeking er van 
ao^ in eene grootere mate te Gonesse , Compiègne , SenUê cd 
fitffon plaats heeft , welke plaatsen te dezen opzigte met 
iighitn en Smnt-Gralien wed^ veren , terwijl er uit deze stre- 
kcD io 1849 , niet minder dan 0,855 wagenvragten werden aao* 



Van dit gewas worden inzonderheid de bloemhoofden , voor bet 
ootkiikeB der bloemen gebruikt^ zijnde de deden die daarvan 
gebezigd worden. F. de vliezige vruchtbodem , de knop of ttoel 
Senaamd ^ van de distels en zaadpluimpjes , in de wandeling 
ht»d geheeten , ontdaan , en 2*. de hiel of de basis der kelk- 
Nbubbea. Deze bevatten een zoet suiker- en sl^ machtig sap met zet- 
neelstof en leveren een ligt verteerbaar voedsel op, maar de gesmolten 
boter, met welke men gewoon is, deze spijs te eeten, maakt 
^ minder geschikt voor dezulken , die aan eene zwakke en 
oageregdde spijsvertering lijden. 

De Artisjokken worden ook raauw en wel inzonderheid door 
de ItüÜanen met olie, peper en zout gebruikt, en kunnen ook 
▼oor het wintergebruik ingelegd worden. Over de wijzen van 
Mereiding zullen wij niet uitweiden , verwijzende deswege naar 
de kookboeken of het woordenboek vdn chomel. Hoewel de oude 
sc^vers, als GALENUrf» pktr. hjspands in thesaur^ pauper. 
^' MizoLo , cenL VII , menu aph, en joh. langius, EpUL Med, 
▼UI hare geneeskracht gewag maken , zoo gelooven wij evenwel 
^1 dat deze vrucht thans als zoodanig gebezigd wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



ASPERSIE. 

(ABparagua o^emalü.) 



'De Aspersiêy ook hel Koraalkruid genoemd» ooüeeod haren 
geslachUDaam Anparagtt» raii het Grieksohe woord , AsparagOM , 
dat eene optchietende stengel of worteispruit te kennen geeft, 
en waarom men dus ook dit gewas, met den naam van A^pa* 
ragos bestempelde, aangezien de leoriei o( stoei m de lente, 
eene menigte spruiten aitschiet en ^an welk woord bijna io alle 
andere landen , de benaming Toor dit gewas herkomstig is. Db- 
CANDOLLE brengt dit gewas onder de Liliacées^ boerhaayb onder 
de besdragende gewassen, en linnabus rangschikt haar onder de 
HexandrÜL Manogynia , met het navolgende geslachtkenmerk : 
De bloemkrans sesdeelig, regtstandig; de drie onderste bloem- 
bladeren zijn aan de pont omgebogen ; de ▼nicht eene driehok- 
kige yeelzadige bezie. 

Volgens LINK behoort de Aspersie tot de oadste keakeogewas- 
sen , waarvan men bij dioscoridbs reeds eene duidelijko be- 
schrijving aantreft. 

Dit gewas, hetwelk eene overblijvende plant is, heeft eene 
bundelvormige, zich verspreidende wortel , regtstandige , gestrekte , 
beneden rolronde , van boven hoekige , sterk getakte , gladde 
stengen. De bladeren borstel vormig , in bosjes of bunddtjes ver- 
eenigd , met twee aan den voet , van een puntje voorziene steun- 
blaadjes. De éénbloemtge bloemsteeltjes , draadvormig, in het 
midden geleed, zijdelings geplaatst, met groenachtig-gele , naar 
beneden hangende , klokvormige bloempjes , doch z6ó , dat ieder 
bloempje niet uit één stuk, maar uit zes vrije deelen bestaat 
De bessen rood , drie-hokkig , ieder met twee-zadige vakjes. 

Het is eene inlandsche plant en wordt in het wüde in RuS' 
land^ Turkije^ Griekenland en andere gedeelten van Europa^ 
in zandige streken vrij overvloedig gevonden. In ons vaderland 
treft men de wüde^ volgens db gorter, op vele plaatsen in de 
valeijen der duinen, buiten den Haag^ achter Zorgvliet^ Haar' 
lem^ Alkmaar en in die van dep Helder aan, en volgens de 
■AAN en VAN RALLy dc zeekant-ospersie ^ met opgaande steng 
en geleede bloemsteeltjes , in de nabijheid van het dorp Overveen* 

Tbenstra zegt, dat de Aspersies in Suriname ^ goed zouden 
voortkomen en in smaak niet zelden de Eurapesehe overtreflen; 



► 



Digitized by VjOOQIC 



201 

soomige kolonisteo verklaren , er te hebben gegelen , zoo iwaar 
als ecDe manspink, hoewel hij er echter nimmer eeoe gezien 
heeft; die de éftte van eene penneschacht had. 

fiBeirel TouaxEFOST en vaillant eenstemmig verklaren ^ gedu- 
rtade Twsdieidene jaren, de tDÜde aspersiey in de koninklijke 
tBÉBcn te Farys gekweekt te hebben, zonder dat er, na al dien 
lyd, de minste veredeling plaats had , zoo mogen wij onzes be- 
dynkeos nogthans voor zeker aannemen , dat door de kwee- 
Ud^ bij dit gewas, die veredeling is te weeg gebragt, welke 
hdatéft een door velen hoog gewaardeerd tafelgeregt doet daar 
iteleD, al is ullkk ook van gevoelen , dat de tumaspersie eeoe 
▼eredelde verscheidenheid der wilde is , en wel van die , welke 
veeivnkiig in Engeland aangetroffen wordt Ook uuiiaeus, houdt 
de tmnaspersie voor eene veredelde wilde , ofschoon de eerste 
niet iweekuizig is , zoo als geiako , van de laatste mededeelt , 
doch hetwelk volgens var ball, aan misdraging moet worden 
^««geschreven. 

Hoewel deze plant , ook langs den weg der eenvoadigheid kan 
roortgekweekt worden, zoo is bij velen de behandeling des- 
wege, zóó uiteenloopende en veeltijds zóó omslagtig, dat wij 
bgna niet weten , welke mededeeüog voor de beste te moeten 
Wden, te meer daar én het klimaat én de grond de kweeking 
durven noodwendig moeten wijzigen. Opdat men ons echter 
net van partijdigheid kunne beschuldigen , noch te laste leg- 
gen , de kweeking daarvan niet genoeg te hebben uiteen gezet , 
ZBÜeo wij de beste wijzen van behandeling mededeelen, het als- 
^ ter beslissing en ter onderzoek, aan de belanghebbenden 
overlatende. 

AOe deskondigen komen evenwel hierin overeen, dat de aS' 
P^9ieplanl eenen goeden lossen, liefst zandigen grond f en eene 
''oogÜggende , door de zon zoo veel mogelijk verwarmde stand- 
Pt««ls behoeft, dat de aarde diep bewefkt en sterk bemest dient 
te worden , en de voortkweekiog door zaad en scheuring geschiedt. 
Öe eerste wijze van kweeken, welke wij zullen mededeelen, 
K ontleend uit het herbarium vivum van , 

VAN DBR TRAPPEN. 

Bet zaad, gewoonlijk in de maand November rijp zijnde, 
^ftanan het beginnende verdorren der steden , en de volkomen 
■^e kleur der bezien, de kenleekens uitmaken, zoo worden 
^ vooraf daartoe gemerkte planten, op twee of drie duim , bo- 



Digitized by VjOOQIC 



202 

ren den grond afgesneden , de beziSn daar afgwtreken , en deze 
gedurende eenigen tijd , op eenen hoop te broegen gelegd , tot 
dat men bevindt, dat de schillen of hulsels goed los laten» eo 
het zaad , door de bessen alsdan in een vat met water verder 
open te maken, gemakkelijk afgezonderd kan worden. Om na 
groote en schoone aspersies te verkrijgen , en die lang te houden , 
heelt men een eenige voeten breed, op de middagzon gelegen 
bed te maken , dat drie voeten diep om te delven , en een meng- 
sel van versche koe- en paardenmest, ter hoogte van een voel 
daarop te brengen, alles ter dege te zamen te treden, en van 
de uitgegraven aarde , ter dikte van een vierde voet , daarover 
heen te werpen, vervolgens brenge men weer een voet hoog 
mest op het bed, hierop weder een vierde voet aarde, en zoo 
voort van beide, tot dat het bed eene behooHijke hoogte ver- 
kregen heeft; doch zóó, dat de bovenlaag daarvan, mede ter 
dikte van een voet uit mest besta , en ten laatste alles met goed 
dooreengewerkte aarde, een duim hoog bedekt worde. Is zulk. 
een bed op deze wijze in orde gebragt, en heeft men het met 
de hark gelijk gemaakt , dan worden er , op eenen onderlingen 
afstand van een een tweede voet van elkander, drie rijen op 
afgemeten , waarin het aspersie-zaad , in drie voeten van elkan- 
der verwijderde driehoeken, zoodanig uitgezaaid wordt, dat tus- 
schen de drie zaadkorrels^ die op de punten van iedereo drie- 
hoek gelegd moeten worden , overal gelijk , een een tweede duim 
tusschenruimte blijve, welke zaden na verloop van vijf of zes 
weken zullen opkomen, terwijl, wanneer dit niet, na verioop 
van vijf en dertig of veertig dagen plaats heeft, er eeneherzaai- 
jiog dient plaats te hebben. Naar mate het weder, moet 
het bed om de acht, of om de veertien dagen gewied, en ge- 
durende het gansche eerste jaar, iedere keer als bet te sterk 
mogt uitdroogen , vlijtig begoten worden. Na st. /acob (25 Julij) , 
moeten van de plantjes in de driehoeken , de twee zwakste weg- 
genomen worden , latende men de overblijvende , tot twee k drie 
weken na st. michabl (29 September), of tot dat dezelve geel 
beginnen te worden, staan, wanneer zij ruim een duim hoog 
boven den grond afgesneden worden ; als dit verrigt is , werpe 
men op nieuw een een tweede duim hoog, met mest, goed door- 
een gewerkte aarde , over het aspersiebed , en laat deze laag, 
gedurende den winter, daarop leggen. In het volgende voor- 
jaar, in het begin, in het midden of in het laatst van 
Maart ^ al naar dat het weer is, wordt deze mest zeer behoed- 
zaam om de stengen gebragt, het bed daarna weer gelijk 



Digitized by VjOOQIC 



203 

Bwimfct , doch tofeot ia hel midden opgehoogd; knooende meo 
heUelw ou , eveo ak ook reeds in den ééreten zomer , mei 
knfêêkde of ic(m bezaaien. Omtrent denzelfden tijd in den 
nnoowfy ais eyen ▼erroeld, worden de planten weer afgetne- 
dn, doch Ihana op twee duim boren den grond , en in den 
i0;^ilrooit men no, twee duim dik, goeden ouden, met zand 
rfiaraeo gemengden meet over hel bed. In het derde jaar wor- 
dee dezelfde werkzaamheden yerrigt, doch alsdan brengt men, 
I19C0 dat het begint te vriezen , twee duim versche koemest , 
iQodcr stroo op hel bed. Emdelijk gaat men ook in den vier- 
te zomer op gelijke wijze, als in de drie vorige te werk, on- 
dtfzoekt in deo herfst of de wortels wel goed i een voet hoog 
OKt aarde bedekt zijn , en vult , zoo dit niet hel geval is , bet 
oolkiekfiode met ouden pest aaa Deze manier volgende , begint 
nwa io het vijfde jaar eeret aspersies te steken, maar kan 
meo zulk een bed ook 12—14 jaren in eenen goeden staat bou- 
te.' Het is zeker, dal de Heer van die trappir hier, niet bij 
ov^rijviog spreekt, ni^rdien wij voor eenige jaren aspereie- 
Mdeo hebben opgeruimd , tussehen de 50 en 60 jaren oud en 
vasrvin vele stoelen jaarlijks nog sehenten van meer dan eenen 
ten dikte opleverden , en zoo stemmen wij het chardoei aioiim 
la voDen toe , wanneer hij eene jaarlijksche bemesting aanraadt 
« zotks als een middel beschouwt , om dezelve niet alleen aan- 
merkelijk te verzwaren, maar ook den levensduur van hel ge- 
vts (e verlengen. Tot hel steken van aspereies , waartoe hier 
<^ wel, als immer eenige bekwaamheid noodig is, behoort men 
Biet langer dan tot st. ian (24 Junij) voort te gaan; de koppen 
^ oa dien tijd te voorschijn komen, laat men opgroeijen om 
^ te winnen. Hoewel wij hel met den steller dezes eens 
liPi het steken den 24 Junij te staken, zoo kan nogthans de 
^^tfigesteldheid hierin eenige wijziging te weeg brengen, heb- 
^•«wte wij er ten minste nimmer eenig bezwaar in gevonden , 
^^ wanneer de stoelen zieh des voorjaare laat ontwikkelen, 
^ eenige dagen langer dan de gewone regel , deze vrucht te 

Ten. 
tweede wijze, welke wij zallen mededeelen, is ontleend 
^ de Ntderlandsche tiunkufut^ door 

den Schrijvtr van floia. 

Öe aspereiebedden worden aangelegd ter breedte van ongeveer 
^€ el, en tot de hoogte van ruim twee pahnen boven den be- 



Digitized by VjOOQIC 



204 

ganen grond, met diepe smalle Uisscheapaden ; tot dat einde 
wordt de grond ter diepte van ruim zeven palmen aitgegraven ^ 
op den grond eene laag grove puin of grof biggeUand gebrast ^ 
ter dikte van eene palm, en daarop goede, sterk gemeste aarcJe ^ 
ter dikte van twee palmen. Hierop worden de planten geeet ^ 
in verband , op den ouderlingen afstand van ruim vier palmen , 
en ter hoogte van vijf palmen , met goed gemeste aarde gedekt. 
De gronden moeten zorgvuldig bewerkt zijn en vooral hoog lig- 
gen; het is doelmatig, de bedden in Januari met eene Icia^ 
ruige paardenmest te bedekken, ter dikte van een hand breed. 
Deze laag in Maart wegnemende, wordt door eene bedding zui- 
ver duïnzand, ter hoogte van een of twee vingers breedte ver- 
vangen, welke gelijkmatig verdeeld, en met een schop of ander 
instrument, gevlakt of plat gemaakt wordt, zoodat de bedden 
eene eenigzins tonronde ligging bekomeo. Men kan alzot.» 
het doorbreken der aspersies dadelijk bemerken. De aspersies 
worden met een daartoe bijzonder gemaakt mes (in boeten s 
Maandachr.^ ^de Jaargang , vindt men een nieuw soort van 
aspersiesieker beschreven) , a^estoken , ter diepte van ruim tw^ee 
palmen, dit moet met zeer veel zorgvuldigheid geschieden» om 
de nog niet te voorschijn gekomen spruiten niet te beschadigen ; 
het gat wordt wederom digt gemaakt en geëffend. 

De gestoken aspersies worden met gras of loof van groente 
gedekt, om het blaauw worden der koppen te voorkomen; het 
steken geschiedt twee malen daags, des morgens en tegen den 
avond , en daarmede wordt niet langer dan tot 20 Junü voort- 
gegaan. • 

De doorgegroeide stengen worden,' in het begin van October ^ 
gelijk gronds afgesneden , en dan kan nog op de bedden winter- 
and(füie geplant worden. 

De voortteeling der aspersie geschiedt door zaad , dat tot den 
zaaitijd» in het begin van Aprii^ in de bezien gelaten, en ais 
dan met natzand vermengd , dunnetjes gezaaid , en ter dikte 
van twee vinger breedte, met losse vette aarde overdekt moet 
worden; de jonge plantjes worden in April van het volgende 
jaar op de aangelegde bedden verzet , in het derde jaar kan 
men reeds eenige aspersies steken , in het vierde en volgeode 
jaren, geven deze bedden eenen overvloedigen oogst en 
kunnen van 12 tot ''10 jaren duren , doch verminderen op het 
laatst. Jaarlijks moeten de aspersiebedden , met goed ver- 
ganen, half koe- en half paardenmest, worden toegemaakt, 
echter wel zorgende, dat, bij het bewerken de stoelen der plan- 



Digitized by VjOOQIC 



205 

tn» xw weiiiig mogelijk beschadigd worden. Wien eehter deze 
v^ no kweek ing te laogwijUg yoorkoint, en die dadelijk 
SOBl vm uJDe aangelegde aspersiebedden wil hebben, doet 
ve/, bij den plantenkweeker, vierjarige planten te koopen , en 
9 <k TooigeschreTene wijze te plaatsen, in Maart ^ of ten 
^uM? YÓÓr Aaif Aprti 
De kweeking volgens 

EHRKRUICH. 

De bedden op eenen kleiachtigen grond aangelegd zijnde, be- 
^trooije men ter hoogte van een duim, met goede zwarte en 
uod Termengde aarde , welke men daarna luchtig toeslaat. Het 
utd bewaart men gedurende den winter, in deszelfs holseb, 
«wordt veryolgens in gelijke, zes duim van elkander gelegen 
■^ij^Q uitgezaaid, en een weinig iogeklopt, waarna men op 
iit«Qw met zand doorwerkte aarde , ter hoogte van een paar 
<biin, over de gezaaide bedden brengt, en deze eene sterke be- 
?etiog geeft Tosschen de reijen kan men radifs en uifen 
^910. Vervolgens worden de aspersie-planten , op zes duim 
^'wleriingen afstand verpfant, de bedden te gelijk van alle on- 
Vmid ^uiverd , en deze gedurende den ganschen zomer , van 
^!jd tot tijd begoten , en altijd schoon gehouden , waarna men 
^c^ den winter, de stengen afsnijdt; hierop worden de bed- 
^n , mei drie duim zandige aarde opgehoogd , gelijk gemaakt 
eo digt geslagen. 

^ het volgende voofjaar worden andere, grootere en hoo- 
S^ bedden aangelegd , welke na rijkelijk met ouden , goed ver- 
6^0^ mest toegemaakt te zijn , dienen moeten om de aspersie- 
f^en over te nemen , deze hierop in reijen overgeplant zijnde , 
^0 radyg^ spinazie enz., tusschen dezelve, en aan de hellin- 
ï» der bedden , kropsalada of bloemkool gezaaid worden. Vóór 
^ mrallen van den winler, wordt het schot der aspersieplan- 
'^1 kort bij den grond afgesneden, en hierna over de bedden , 
^ daim hoog, goeden ouden mest, met eenige aarde en run in 
S^ke deden , dooreen gemengd , uitgestrooid en daarop aan- 
J^^. Ehrehreich zelf, liet op een, op deze wijze aange- 
^ en behandeld aspersiebed, van 48 ellen lengte en 2| el 
^*e , in bet tweede jaar , reeds 3000 aspersies steken , waar- 
^^^ <1« meeste eenen halven duim , vele zelfs een duim diameter 
■iBildca, en alle tien tot twaalf duim lang waren, terwijl de- 
'^^e zich , behalve Moor bijzondere welsmakendheid , ook daar 



Digitized by VjOOQIC 



206 

door onderscheiddeo , dat zij geheel eo al gebitiikt konden wor- 
den. Boyendien werden op dit bed , meer dan eens , van ééooD 
ttoel of struik , twaalf tot vijftien stuks gestoken , en zamelde 
men na verloop van slechts acht dagen , van zulk een struik 
'weer eene even groote] hoeveelheid in. Volgens 

WILLIAM COUTAM. 

De beste wijze van kweeking dezer plant is , naar mijne on- 
dervinding , de volgeode: zoodra de stengen geel beginnen te 
worden , snijdt men ze op ongeveer drie palmen boven den grond 
af; in Novmber of December^ werkt men den grond tussohoD 
de reijen om , met de vork , en werpt men de aarde , die boven 
de planten ligt, in de paden, zoo dat de planten, gedurende 
den geheelen winter , voor vorst en lucht blootliggen. 
Zoodra de vorst voor goed geweken is , werpt men den 
grond, die nu goed los geworden is, wederom op de planten, 
en spit men in de paden goeden mest onder, waardoor 'de bui- 
tenste reijen, vroeger dan de binnenste, beginnen te geven. De 
vorst schaadt evenmin aan de wortels der aspersies, als aan 
die der Rabarber , integendeel de planten , die vóór de vorst 
ontbloot zijn, groeijen veel sterker uit; de stengen van mijne 
planten bereiken van twee tot drie ellen hoogte, zoodat zij 
meer op jonge dennen, dan op aspersies gelijken. Toen ik in 
het voorjaar van 1846, den grond wederom op de planten liet 
werpen , mengde ik er zoutzand van de zeekust door ; ik ben 
voornemens , in het volgende voorjaar , wederom grond en mest 
op de planten te werpen, en. na den oogst, 100 ponden zout, 
op een bed van ongeveer vijftien vierkante Ned. ellen, uit te 
spreiden.^ 

In de landbouwkundige tuin te Cirencester^ in Groot-BrÜlanJe^ 
heeft men proeven met zout genomen , en bevonden , dat eene 
oplossing daarvan uilmuntend ten opzigte van de Aspersies vol- 
deed, over welke bemesting men ook na kan zien TijdêChrifl 
voor Nijverheids Dl. X, biz. 637— Ö38. Kohlmaxk bezigt het 
met ammooiacale zelfstandigheden , sinclaii , johnson , cartwright 
van Tunbridge en anderen hebben er mede gunstige uitkomsten 
van gezien. (Ch. MoaaEN, Journal d'Agriculiure pratique.) In 
soETENs, Welemchappe^k Maandscbr^t ^ 1834, roemt men het 
afVal, veegsel, of uitschot van katoen, waarvan men eendaags 
ter dikte van tien tot twaalf duimen , op den bodem der asper- 
sie bedden legt, deze daarna op de gewone wijze behandelende- 



Digitized by V*jOOQIC 



207 

Eene andere wijze van Toortkweekeo eo wel van cutbill in En- 
QeUad, gaan wij stilzwijgende voorbij, naardien deze wijze , on- 
zes eraditens , weinig vooruit heeft , en een magt van mest nel 
ved moeite vereischt : de belanghebbenden echter verwijzende op 
hel Jammal dHorücuUure pratique^ 1850, waar dezelve in het 
korte ocnsehreven wordt. 
Volgeoe eene opgave in de 

PHlLZI^CiUE GAKTHf-ZOTÜHG. 

Men neme het zaad der meest volkomene planten, die 
ten minste vier jaren oud zijn , welk zaad , na van het bee- 
achtig omkleedsel ontdaan te zijn , men in de schaduwjaat droo* 
.gen en des winters wel bewaart. 

Des tHforjiUirM make men greppen, welke twee pahnen, vijf 
duimen van elkander verwijderd zijn , waarin men vervolgens , 
op eeoen afitand van vijf tot vijftien duim en ter diepte van eeneo 
vniger , twee korrels plaatst. Romen de beide planten op , dan 
trekke men de zwakste uit , opdat de andere nu alleen staande , 
des te beter kunne tieren. Deze planten late men tot het vol- 
gende voorjaar, ter plaatse waar zij staan, waarna dezelve, 
op de daartoe bestemde bedden , worden verpoot. Dit uitroei- 
ijen en verplanten, vordert eenige orozigUgheid, daar de stoe- 
ien anders gemakkelijk beschadigd kupnen worden , en laat 
zich het best, door middel eener drie tande vork (greep) ver- 
rigten; bezigende men alleen die planten, welker wortels het 
meest ontwikkeld zijn. 

Ld den herst^ vóór dat de verplanting geschiedt, grave men 
de toekomstige aspersiebedden om , die , hoelang zij mogen zyn , 
steeds eene breedte Van eene el , 33 dm. dienen te hebben , en 
eeoe diepte van zes palmen, 6 dm. 

De bovenste aardlaag legge men ter zijde van het bed , den 
onöergrond naar elders overbrengende. Na den bodem van de 
inigegravemi bedden geroerd te hebbeo , op dat ook dien grond 
les worde, Lte men alles, gedurende den winter, zoo verblrj- 
veo. Des vooriaars^ zoodra de vorst geweken is, trekt men, 
over de lengte der uitgegravene bedden , drie lijnen , en wel zóó , 
dai de beide uitersten ongeveer 16 of 18 dm. van den rand der 
bedden, die 1 el 33 dm. breed zijn, zijn verwijderd. 

Tervolgens steekt men langs deze lijnen stokjes, op eenen 
a&land van acht palmen , ten einde de plaatsen aan (e duiden , 
waar de stoeien geplant dienen te worden. Dit geschied zijnde , 



Digitized by VjOOQIC 



208 

werpe men de goede aarde , ter hoogte van 16 of 18 dra., in 
de uitgegravene bedden, daarmede den geheelen bodem bedek- 
kende , doch onder dien verstande, dat men de aarde t^en ieder 
stokje een weinig ophooge. 

De stokjes na wegnemende , plaatst men de stoelen juut op 
het midden dier heuvel^es, en spreidt men de wortels, even 
als stralen , regelmatig ait Dit met de hoogstmogelijke omzig- 
tigheid verrigt hebbende, bedekt men de wortels met goede 
aarde, de bedden tot op 33 dm. van de gewone grondsopper- 
vlakte gerekend aanvullende , waarna alles effen gemaakt en de 
grond sterk begoten wordt , opdat de aarde kunne bezinken ^ 
en het aanslaan der stoelen daardoor bevorderd worde , terwijl 
nu de verdere zorg , enkel en alleen daarin bestaat , dat men de 
bedden van onkruid zuiver houde. 

Den volgenden herfst brengt men weder eene laag ligte, wél 
met mest doorwerkte aarde, ter dikte van 16 of 18 dm., over 
de bedden, welke verrigting men in den herst^ van het volgende 
jaar herhaalt , zoo dat de bedden , op het einde van het derde 
jaar , van de zaaijbg afgerekend , geheel met aarde gevold zijn. 

Wil men nu de kracht en den groei der planten bevorderen , 
dan wachtte men nog een jaar , vóór dezelve te steken . kunnende 
zij alsdan, gedurende een groot aantal jaren, eene heerlijke vrucht 
opleveren , inzonclerheid wanneer men bij het ontkiemen , steeds 
een of twee van tedere stoel laat opschieten en de bedden in 
den herfst met eene laag mest, ter dikte van 5 tot 10 dm. overdekt. 

In dezelfde ZeÜung 1846 , wordt den raad gegeven , om de 
aspersiebedden niet alleen met gewone mest , maar ook van tijd 
tot tijd met gier te bemesten, en eiken winter met gips (zwa- 
velzure kalk) over te strooijen, en dat wel naar aanleiding van 
de chemische zamenstelling van dit gewas , dat behalve veel stik- 
stof- en koolstof houdende deelen , ook zeer veel potasch en kalk , 
veel phosphor en zwavel , en ook eenig keukenzout , kalkaarde , 
kiezeizuur (kiezelaarde) en ijzerverzuursel bevat. Om dezelfde 
reden wordt ook het overstrooyen van houtasch en van guano 
aanbevolen. Wanneer alzoo de mest, de voor deze plant onmid- 
dellijk, noodzakelijke bestanddeelen bevat, wordt de opbrengst 
overvloediger en beter. 

De Hoogleeraar morier te Luik , beveelt in de Annales de Gand 
1848, voor de vaste planten en moesgewassen , eene begieting 
met mestwater aan, en waar omtrent men op de navolgende 
wijze te handelen hebbe: 

Men vuUe een vat, tot een vijfde van zijne hoogte, met paar- 



Digitized by VjOOQIC 



2oe 

I5 gebeel verMh, looak bat uit deo ttal komt, Tulle bat 
▼afc verder met water aao , en dekke het met eene plaok toe. Da 
sooteo eo andere bevrachtende bestanddeelen van den mast, 
worden in het ^^ter opgenomen. Als men bat tot begieting wil 
aaoweoden , nieogt men het met viermaal 100 veel regenwater , 
▼ooral zulk water, dat bij eene stortbui , na lange droogte is oe- 
dergevailen, en dat in allen gevalle goed aan de lacht blootge- 
steld is geweest. De begieting met dit mestwater , moet natoor- 
^ aao den wortel plaats bdbben. Volgens 

LOUDOW. 

De Engebehe warmoeziers, verboowen de aspersies niet op 
bedden, maar in reijen, eene el 15 dm. of eene el 33 dm.» 
van elkander verwijderd , waardoor zij , in staat gesteld wor- 
den , tosschen de rerjen te kannen graven , zonder de stoelen 
te beschadigen , en alzoo dezelve , van mest te voorzien , terwijl 
ig 5 in plaats van in de Lenie ^ in Mb' de stoelen planten. Eene 
andere wijze , van op bedden te boawen , bestaat daarin , dat 
men dezelve , minder diep aitgrave , den mest , in eene nadere 
aanraking met de stoelen brenge, en men rondom de worteb, 
eenig boat legge , waarna de stoelen , met eene laag aarde , ter 
dftte van 33 dm., bedekt worden. Men bezigt deze wijze van 
handelen, om het rotten te voorkomen. Ook kan men de stoe- 
len 9 op zoodanige bedden , hetzij in reijen , hetzij in het vier- 
kant plaatsen , waar men lage groenten verboawt , mits men den 
grond wel toebereide , en de plaats der planten , door stokjes 
aangedaid hebbe , zoodat dezelve dan als het ware , zonder op- 
offering van grond gekweekt kunnen worden. 

Handelwijze der Firansoken en Belgen volgens. 

NOfSITTB. 

Het zaaijen van het aspersiezaad • kan op twee wijzen geschie- 
den , óf , om bet opkomende gewas later te verplanten , óf ter- 
stond ter plaats. Wil men het eerste, dan brenge men den grond 
daartoe, door eene krachtige bewerking, door mest en zuive- 
ring in gereedheid. Het zaad zaaije men vervolgens, uit de 
hand , in October of November , in die streken , waar de win- 
ter niet streng is en bij hooge , ligte , gronden ; in Maart of 
Aprü in de omstreken van ParÜM en bij aldien de grond zwaar 
en voditig mogt zgn , welk zaad men daarna met tuinaarde , 



Digitized by VjOOQIC 



210 

ter dikte van eenen halven duim dekt. In den tijd van veert% 
dagen, heeft het zaad, jonge spruitjes voortgebragt, welke raen 
naar behooren schoon houdt , begiet en weg neemt , waar zij te digt 
mogten staan. In den herfnl snijdt men alle de stengels af, en 
bedekt men het gezaaide , alsdan met bakaarde of andere ligte 
grond, ter hoogte van drie duimen. Wanneer men in het vol- 
gende jaar , de planyes nog niet verpoten wil , worden zij op 
dezelfde wijze als hel vorige behandeld. 

Het zaaijen ter plaatse y geschiedt op eene geheel andere wijze. 
Men brenge alsdan tuinbedden in gereedheid, op eene wijze, 
als wij bij de planting zullen omschrijven. Ter plaatse waar 
men de stoelen wenscht te hebben , make men kleine gaatjes , 
van eenen duim diep, waarin men vier of vijf zaden legt, welke 
met bak of goede tuinaarde gedekt worden. Zoo spoedig do 
zaden opkomen, neme men aUe de jonge planyes weg, slechts 
op iedere plaat» de prachtigste behoudende. In bet eerste jaar 
is de behandeling gelijk aan die , welke bij het uk de hand zaai- 
jen opgegeven is , terwijl men de volgende jaren daarmede moet 
handelen , zoo als wij bij het kweeken der stoelen zullen me- 
dedeelen. 

Deze wijze van voortkweeken , is wat het gewas zelve aaa* 
belangt, wel aanteraden, naardien het de spruiten verzwaart, 
dooh men moet ook een jaar langer wachten, om ze te steken 
dan die welke gepoot waren. 

Het planten geschiedt bij eene luchtsgesteldheid als te Parü* 
in de maand Maart , wat vroeger of later in andere streken , 
welke meer zuidelijk of noordelijk gelegen zijn , en wel in bel 
vierkant of op tuinbedden, waarvan de grond de herfst te 
voren , in gereedheid gebragt was. Bij ruimte van grond , is de 
éérste wijze het voordeeKgste , welke wijzen van voortplanting , 
wij beide nogthans zullen opgeven. 

Zoo men zelve niet gezaaid heeft , moet men zich , zoo als 
natuurlijk volgt , voor den planltijd van klaauwen voorzien. Steeds 
kieze men die uit , welke het kortst uit den grond genomen wa- 
ren , en twee jaren oud zijn , want die jonger zijü , lijden door 
het verplanten te veel, inzonderheid, wanneer zij verzonden 
moeten worden, en die ouder zijn, slaan over het algemeen 
op verre na zoo goed niet aan. De beste stoelen hebben lange, uitge- 
spreide witte worteb, en welke stoelen men niet^eerder plant, voor 
naauwkeurig de wortels onderzoekt te hebben, dezelve van alle 
ontaarde en gebrokene of besehadigde ontdoende. Ten einde 
de planting op bedden te doen plaats hebben, legt men deie 



Digitized by VjOOQIC 



211 

•p eene breedte v«n Tier voeten aan , de lengte tkh naar rer- 
kiezing bepalende. Het eerste delve men , even als eene sloot 
uit, en welke uitgedolvene aarde men op het tweede werpe, 
heC derde spitte men weder uit, welke grooJ weder op bel 
yierde gebragt wordt en zoo vervolgens. Is de grond droog, 
dan zijn twee voeten diepte voldoende, doch integendeel vochtig, dan 
is hei beter, de aarde drie voeten diep uit te graven. Deie 
skioten vaUe men met steengruis , kalk , grof zand , of iets an- 
ders, dat het water gemakkelijk doorlaat, waarop men ver- 
volgens eene bedding koedong of anderen goeden mest , ter dikte 
van een voet brengt, welken mest men goed door een werkt, 
en het zakken daarvan zoo veel mogelijk te voorkomen. Dit 
gedaan zijnde , wordt den oitgegravenen grond goed omgewerkt 
m met wel doorlegene dong vermengd , naar gelang de meerdere 
off mindere kracht van den bodem zalks vereischt, want bat 
ware van de zaak is, den grond én ligt én krachtig te doen 
zijo, en van welke aldus toebereide aarde, eene laag, ter dikte 
van drie duimen, over den mest wordt gebragt, en daarna effen 
gabarkL 

Zijn de bedden nu vier of vijf maanden te voren, op deze 
wijze in gereedheid gebragt, dan verdeele men in de lengte het 
bed, in drie gelijke deelen, volgens welke verdeeling de stoelen 
mitsgewijze worden geplant, en wel in eenen onderlingen afstand 
van vijftien tot achttien duimen, zorg dragende, dezelve op 
kkme hoogten te plaatsen, ten einde de botten te doen uitko- 
men, en de wortels eene eenigzios hellende rigting te geven. 
De dusdanige beplante bedden, worden nu met drie duimen 
toebereide aarde, gelijk wij even gezegd hebben , en die van 
de oitgeworpene genomen is, geheel bedekt, en de opgehoogde 
ruimte tusschen ieder bed, tot het kweeken van moesgroenten 
gebezigd. Men giet, wiedt het onkruid weg, en in de maand 
Nimemèery wanneer alle stengels tot aan den grond toe afge- 
sneden zijn , wordt er nogmaals eene laag toebereide aarde, ter 
dikte van drie duim , overgebragt. 

in de volgende lente , spitte men de bedden voorzigtig om , 
ten einde de wortels niet te beschadigen, dezelve daari^ har- 
kende , en zoo noodig begietende ; in den kerfst daarop , worden 
de bedden op nieuw met eene laag mest, ter dikte van drie 
of ^ksr duim overdekt, welke in de iente van het volgende jaar, 
weder onder gespit wordt, de bedden daarna in den herfst^ 
nog eens met eene aardlaag, ter dikte van twee of drie doimen, 
opboogeode. 



Digitized by VjOOQIC 



•1 .*' 



212 

Iedere klaaaw duurt sleohu drie jaren , maar in dien tijd yomit 
lioh op de oude stoel eene nieuwe , om de eerste te vervangen, 
eo van daar dan, wanneer men geen zorg draagt de aspersie- 
bedden alle jaar een weinig op te hoogen , de stoelen weldra 
zkh op de oppervlakte der grond zullen vertoonen en dan nood* 
wendig verloren gaan. De jaariijksche ophooging der bedden is 
dus zeer aan (e raden , en wil men dat de bedden , gedurende hare 
gewone lengte van duur , dat is vijftien tot twintig jaren , steeds 
overvloedige en zware vruchten zullen geven , dan overdekke 
men dezelve alle twee jaren met eene bedding goeden mest, deze 
telkens onderspittende, gelijk wij reeds hebben aangetoond. 

In koude , stijve gronden is inzonderheid goed doorlegenen paar* 
denmest, met een weinig duiven- offabriekmest doormengd, zeer 
dienstig, geheel in tegenstelling van den ligten en droegen, voor 
welke de dong der koeijen meer aan te bevelen is , zijnde zeep* 
ziedersasch ten allen tijde voor dit gewas zeer dienstig. 

De stoeleir beginnen in het derde jaar te leveren , maar ook 
dan nog vergenoege men zich, met slechts de diksten weg te 
nemen , alle andere stengels latende opschieten , ten einde de 
planten niet ontijdig uit te putten ; het vierdejaar laat reeds eeoen 
mimeren oogst toe, welke in het vijfde volkomen is. 

Wanneer de bedden met den beganen grond , door ophooging, 
gelijk geworden zijn , dan brenge men er jaarlijks , gelijk vroeger 
geene aarde meer op , maar slechts eene bedding mest, ter dikte 
van drie tot vier duim, welke meslspeoie» zoo veel mogelijk, 
dient afjgewisseld te worden. 

Het in het vierkani bouwen van deze vruchten, levert een 
grooter getal aspersies op, omdat als dan al de grond gebezigd 
kan worden, hetwelk wegens de ophooging, tosschen de bed- 
den, niet plaats kan hebben. 

In de maand Augustus^ brenge men eene vierkante ruimte 
van onbepaalde grootte , behoorlijk en naar de gesteldheid der 
bodem , met mest doorgewerkt in gereedheid. Is de grond zwaar 
en stijf, dan trachte men deze in eene ligte te herscheppen , en 
wel door toevoeging van zeepziedersasch , zand of nog beter 
zoo het te verkrijgen is hei-aarde. In de volgende Maart , ver- 
deelt men die oppervlakte in bedden , van vijf voet breed , van 
welk eerste men de aa^e, ongeveer ter dikte van een voet uit- 
delft, dit op het volgende werpe en zoo vervolgens. Dit gedaan 
zijnde , grave men de bedden op nieuw uit , en wel voor drooge 
gronden, ter diepte van twee, voor vochtige, van twee en een 
halve voet, welke aitgedolvene grond , naar elders wordt wegge- 



Digitized by VjOOQIC 



213 i 

fWid. b meo iD Toehtige «arde, twee en een halve Toel diep 
S^SMB, dao weq>e men op den bodem daarraD, lee 
*■■« ^f zand, en in alle Revalle eeoe bedding door- 
I9BK mest , en wel zoo dik , dat de nitgegravene bed- 
^f tot op acht duimen ongeveer gevuld worden. De aehl 
*■• diq>te, welke nog ter vulling ^verblijft, dient ter plan- 
tin fan de stoelen, welke op eene aardlaag, van vier duimen 
A geplaatst , en daarna met dezelfde aarde ter zelfder dikte 
fAkt wordeo , en welke denzelfden grond is , die men het eerat 
far mtgraniig verkregen, en op het volgende bed geworpen 
fceefi, lerwrjl onen deze aarde , ofschoon zij den vorigen her&t 
<Mbereid was, op nieuw met goeden doorlegenen mest dient 
te vennengeo. De bedden aldus bepoot , zijn met den beganen 
|^«Mi gelijk, en men handelt vervolgens op dezelfde wijze, als 
nedi medegedeeld is. In het éérste jaar zullen de bedden , wel 
n» veel bezinken, dat men er weder eene laag aarde, ter dikte 
wa drie doinoen op kan brengen , zonder dezelve op te hoogen , 
fcftwelk evenwel in het vervolg het geval niet zal zijn, terwijl 
Wl steeds aan te raden is, de aardlagen niet te dik te nemen , 
ea steeds van de uilgedolvene aarde, welke men heeft wegge- 
'««rd en die op eene voegzame wijze toebereid was. 

Bet gebeurt niet zelden , dat een dusdanig en wél aangelegd 
"persiebed, reeds in if/^n/ jonge scheuten uitschiet, en dat dus 
de late nachtvorsten daarop eenen zeer nadeeligeti mvloed kunnen 
■üoefenen , om alsdan den schadelijken invloed daarvan te voorko» 
lAtt, dekke men de bedden met langen mest, tot zoolang de 
^ont niet meer te duchten zij. 

öe aspersies worden gestoken wanneer zij opkomen , en men 
^e daarmede tot aan /i^' vol, naardien door zulks langer te 
dMn , men de planten te zeer zoude uitputten , en op die wijze de 
•boelen vernietigen. Wil men evenwel zaad winnen, dan be- 
Wde men in het begin van M^ de schoonste stengels, deze 
'^i'gvoklig tegen de insecten hoedende, welke er op azen, en 
^ tel eenemale doorknagen , terwijl men , om dit te voorkomen , 
^ en daar langs de bedden hennip zaaije, welker reuk de 
^D^Hten zal verdrijven. Het zijn ook niet zelden de miite mor- 
*^ (molworm) , welke de wortels beleedigen , en het gewas 
^A^rdoor doen kwijnen , zoodra men dus deze ontwaart , plante 
*tt salade op de bedden, waarop de wormen zullen trekken, 
1^^, wanneer de bladeren beginnen te verflensen, men slechts 
^ Wortel behoeft te onderzoeken , om den worm te vinden en te 
^'^«den. Wanneer het zaad rijp is, en eene schoone roode kleur 



Digitized by VjOOQIC 



214 

aanneemt, snijde men de stengels af, en ontdoet men dezelve 
Tan de bessen, welke men ter narijping, veertien dagen op 
eenen hoop liggen laat, na dien tijd ontdoe men het zaad van 
de bolsters, dat alsna gewasschen en vervolgens in de schaduvr 
gedroogd wordL 

Te 8L Sebastiaan , alwaar veel aspersies gekweekt worden , 
bemest men den grond met secreetmest, en bedekt men geda- 
rende het voorjaar de bedden, met korte dong, waardoor, ge- 
lijk de kweekers aldaar beweren , de aspersies ^eel grooter en 
dikker worden. 

LoisEL behandelt in zijn Traite complet de la culture naêu- 
relle et artificietle de Casperge^ de kweeking er van tot in de 
kleinste bijzonderheden , doch wij gelooven , dat ook mei min- 
der zorg en moeite , goede aspersies kunnen gekweekt worden. 
Wat de behandeling zelve aanbelangt, deze vindt men in het 
opgegevene rijkelijk terug. Inzonderheid dringt hij op het bezi- 
gen van éénjarige stoelen, met wijdspreidende , korte en met 
menigvuldige wortels, daar deze, naar zijne meening , de zwaar- 
ste aspersies geven. 

Het kweeken van dit gewas ontleend, uit de 

^ SCHATKAMEa. 

De grond , dien men met aspersies wil beplanten ^ behoort ver- 
deeld te zijn in bedden , breed eene el , twintig duim , vaneen 
gescheiden door paden , breed dertig duim. Deze paden grave 
men op gelijke diepte van zestig duim uit. In deze groef nu , 
stampa of trappe men sterk, ter regelmatige dikte van dertig 
duim , eene laag half verteerden koe- of paardenmest , of wel 
ook beide dooreen gemengd. Men dekke dezen mest met een 
vijf duims laagje , zeer ligten mulligen tuiogrond , en in dit laagje 
zette men de aspersieplanten , in het verband , vijf-en-dertig duim 
uiteen, en dertig duim uit den kant van het bed. Deze planten 
bedekke men nu voorzigtig met een dun laagje goeden tuingrond , 
dik twee-en-een-halve duim, hetwelk men onmiddelli}k met een 
vijf duims laagje korten mest , of zeer vette mestaarde overdekt , 
en hierover spreidt men dan nog weder -goede tuinaarde. 

In die streken , waar men ligte zwailachtige aarde vindt , zoo 
als die, welke aan de oppervlakte der veen- of turfgronden zit, 
gebruikt men deze bij voorkeur, als zijnde tot den groei en de 
goede hoedanigheden der aspersies zeer dienstig. Vaste, zware, 
kleiachtige aarde, is voor de aspersiebedden ten eenemale on< 



Digitized by VjOOQIC 



216 

gesdiikL lo Kgte mollige, eebter yrachtbare gronden, is de 
aspenie wHler, malseher, zwaarder en ook gemakkelijker te 
stekeo. 

Bedden op de hierboven omschrevene wijze met zorg aangelegd , 
fcaoneo twintig jaar duren, maar uithoorde van de weinige kot- 
ten ran aanleggen « en ten einde altoos groote aspertiet te heb* 
bea , zoo is het beter , wanneer men bij voorbeeld vijr bedden 
heeft, iedere twee jaar een bed uit te roeijen, en door een an- 
&Êt te doco vervangen , op deze wijze besUat elk der bedden 
ilechts tien jaar. 

Meo plaot de aspersies wel eens in Maart ^ doeh beter is dit 
JB AprU. 

De beste afleggers zijn die van een jaar , welke slechts een of 
twee oogen hebben ; de ondervinding heeft geleerd , dat die van 
twee en drie jaren minder goed zijn. 

Gedurende de twee eerste jaren na de planting , mag men vol- 
strekt hiervan geene aspersies steken; eene éénige zelfe zoude 
aan de plant zeer hinderlijk zijn ; de aspersies in het vervolg uK 
deze plant voortkomende, zijn minder zwaar, minder malsch, 
en de plant zelve, duurt naauweüjks de helft van den tijd. 

Gedurende deze kweek jaren neme men, ten- opzigte der plant, 
hel volgende in acht. 

Op het laatst van Nopember ^ gedurende ieder dezer twee 
jaren, onlbloote men de planten, tot aan de spranken o( uitbot- 
seis ^ en meo dekke deze , met eene vijftien duims laag goeden en 
zeer korten mest; men late ze zoo, tot in Aprii rustjen, en dan 
dekke men dezen mest met vijftien duim , gedurende den winter 
goed mullig bevrozene aarde , voortkomende van de uitgraving 
des puts. Men behaodele de aspersiebedden op gelijke wijze in 
de volgende jaren, maar in plaats van mest neme men goede 
mestaarde, dat is mest met aarde vermengd^ en welke twee 
bestanddeelen , ten minste een jaar lang vereenigd en herhaalde 
maien omzet zijn geweest. Oud-Uollandsche wijze , volgens tle 
of^af van den Hoogleeraar 

DILKBSS. 

§ 1. 
Eene der eerste behoeften voor de aspersie-plant is , dat de- 
zelve eenen stand hebbe , die voor het grootste gedeelte van dea 
dag , door de zon beschenen wordt. Zij moet vrije Igcht en zon 
hebben, en geene boomen moeten dezelve kunnen beschadu- 
wen, noch hunne wortels in die bedden verspreiden. 



Digitized by VjOOQIC 



216 

$2. 

De grond mort k» , vet of z«er Traohtbaar, met zaad gonoeg- 
laam vermengd en van eene zwarte kleur zgn. 

$3. 

H«t zaad moet van de schoonste planten , die regt , rood en 
▼olkomen gezond zijn, genomen worden; de stoelen waarvan 
het gewonnen wordt , dienen niet jonger dan zes en niet oadcor 
dan tien jaren te wezen, en voor de zaadwinning laat men 
deze . zonder eerst te steken « des voorjaars terstond opschieten. 

§4. 

Wanneer de bessen donkerrood zijn , meest in Ootober , snijdt 
men de stengels , een voet boven den grond, af, bindt ze te 
zamen, en hange ze veertien dagen aan eene drooge plaats op ; 
hierna worden de bessen afgestroopt, in een vat met water ge- 
daan , en zoo lang omgearbeid , onder vernieuwing van schoon 
water, dat hel zaad van de halsels ontdaan is. Men laat dan 
het zaad, op eene beschaduwde plaats, droogen, zoekt het uit, 
m neemt de schoonste, grootste, zwaarste en volle korrels ter 
zaaijiog, de anderen, die niet deugen, w'egwerpende. 

Het zaad wordt , in het laaUt van October of het begin van 
November^ in den grond gebragt, wanneer het, tegen het einde 
van Aprils zal opkomen. 

Men neemt drie voeten breede bedden, van goeden vrucht- 
baren grond, en legt korrel voor korrel in reijen, zes duimen 
van elkander, een duim diep in den grond, wel zorg dragende, 
niet meer dan ééne korrel in elk kuilde te i^;gen. Eer de vorst 
invalt , worden de bedden met mest bedekt , die in het vooiyaar 
weer wordt weggenomen. Als de plantjes opkomen, wiedt men 
het bed goed schoon, en houdt den grond los, tot aan vier we- 
ken voor het verzetten. 

s«. 

De aspersiebedden worden drie voeten diep uitgegraven, heb- 
ben eene breedte van vier voeten , paden van een en een tweede 
voet tusschen dezelve, en liggen in de lengte naast elkander. 
In het uitgegraven bed , doet men eerst een voet hoog afgestokeoe 
zoden, of slechten mest, of verzameld onkruid, erwtenstroo of 
eenige andere ruigte, en treedt het digt in, terwijl de andere 
twee voeten met eenen zeer vruchtbaren, lossen, droog rotten, 
mest bevattenden grond gevuld worden , zonder bijvoeging van 
nieuwen mesL 



Digitized by VjOOQIC 



217 

§T. 
Om 0. JACOB Deeint men de jonge plantjes, deselve zonder 
kwe^ der wortelen los stekende, met de kluit ait den 
Srmf, le^ die tot tien of meer in een* korf, en brengt xe zoo 
«fer M bet klaargemaakt bed. Op een vier voeten breed bed , 
ksBCi drie rijen. De afstand der plantjes , is achttien duim , en 
ig wordeD in het kmis gezet, Men*maakt met de hand eenen 
ksil, zet de plant met de klait eenen halven duim dieper, dan 
zg gstaan heeft , er in, drukt den grond aan, en begiet de 
piaat; hetwelk bij droogte nog wel herhaald mag worden, ter- 
v^ men den grond van alle onkruid , schoon en los houdt. Het 
M dezer plantjes is in den herfst nog groen , en wordt niet 
«%esnedeD. 

sa 

Om Ociober zullen de bedden eenige duimen gezonken zijn, 
dan worden zij met goeden vruchtbaren grond wat opgehoogd. 
Ma hoadt de bedden altijd goed schoon en den grond los. Het 
Telend jaar worden tegen den herfst de stengels nog niet afge- 
sneden, doch de grond meer opgehoogd , gelijk ook in het derde 
JMr, en na worden in den herfst ^ de stengels afgesneden. 

De ztoeien zullen nu vijf tot zes duimen diep liggen , en zoo 
er eenige planten, in het eerste of tweede jaar zijn weggeble- 
TCD, dat meestal gebeurt , zoo vuUe men deze aan, met oude 
planlen van eene goede kluit voorzien. In het vierde jaar kan 
aen de aspersies , doch met voorzigtigheid , steken. 

Verdere behandeüng, 

In de Lente. 

S». 
Zoo spoedig de winter voorbij is, en de grond begint op te 
droogen , wordt de in den herfst, op de bedden gestrooide dong 
(2, nogmaals losgemaakt en onder gebragt. De hoogste voor* 
zigtigheid is steeds hierbij noodig , opdat geene stoelen geraakt , 
noch planten gekwetst worden. 

In den Zomer. 

§10. 
Men plant geene andere gewassen op de aspersie bedden, daar 
zij de ^ortelfl steeds voedsel ontnemen. De planten , die men 



Digitized by VjOOQIC 



218 

ter zaadwinning ▼«rordend heeft, worden aan eenen stok vasl ge- 
bondeii. De anderen worden tegen het voorjaar^ door zamen 
Ie knoopen, voor emyallen en afbreken beveiligd. De grond 
moet 8te(Ml8 loe en sehoon gebonden worden. 

In den HerfrL 

Wanneer in dea laten herfot , de stengels a^esneden zijn , Wórdt 
de grond losgemaakt en er dong opgebragt Verder denke men 
aan geene bedekking, daar het vooroordeel is^ dat de vorst de 
stoelen xoo benadeelen. 

Verjonging der bedden. 

In het zesde of zevende jaar is het zeer goed , de bedden te 
veijongen. Men neemt dan in' den herfst^ ter diepte van vijf 
tot zes duimen , den boveogrond weg , en brengt eenen nieuwen ^ 
zeer vrachtbaren grond daarvoor in de plaats. De stengels moe- 
ten hierbij ntet a%estooten worden y maar op de stoelen blijven ^ 
zoo als men het loof a^esneden heeft. 

Dong voor aspersies. 

S 13. 
Alle versche of slechts half verrotte mest , Is voor de aspersies 
nadeelig. Hen make eenen mesthoop van koe- en paardenmest , 
zand, straatvuU, keukenafval, onkruid, bladeren en andere dier- 
lijke en plantaardige stoffen; laat die met elkander in rotting ko- 
men, onder omzetting van den hoop, ten minste drie of viermaal; 
en met een jaar, zal de rotting ten einde gebragt, en aBeseene 
uitmuntende dong voor aspersies zijn. 

Bedekking der aspersies. 

§14. 

Wanneer de aspersies opkomen, moet men een paar maal 
daags bij de bedden rondgaan , en elke zigtbare spruit met een* 
kegelvormigen , daartoe gebakken, pot of stulpje , van onderen 
acht duimen breed en vijftien duimen hoog, boven met eene 
kleine opening voorzien, bedekken. Bij eene koele lucht heeft 



Digitized by VjOOQIC 



S19 

de «prat vier of vijf dagen tot haren groei noodig, doeh bg volle 
xomerw a n nt e sleohts twee dagen. De kop der fpniit moet lieh 
nteC ontvoowen , daar dan de aspenies bitter beginnen te worden 
$15. 
Om niet dagetijks, twee of meermalen, ale stulpjes op te lig- 
tan, neemt men steentjes of sdienren van gebroken steengoed, 
^ legt deze op die stolpjes , onder welke men ziet, dat de as- 
persics , bij een volgend bezoek, zullen moeten worden gestoken* 

Het steken der aspersies. 

S 16. 
De aspersie , die gesneden zal worden , wordt rondom met den 
vinger , een paar duimen diep , van den grond ontbloot , en dan 
met een gewoon tuin- of ander mes , iets schuins volkomen af- 
geHieden, zonder dat men den stoel eenigzios to na komt of 
beschadigt. Donne spruiten worden niet gesneden , maar blijven 
staan ; insgelijks die krom en gebogen te voorschijn komen. 
Jonge aspersies snijdt men ni^ langer, dan tot het einde van 
Met, op oudere bedden kan men hiertoe tot d&a langsten dag 
vooilgaan , doch zeer nuttig wordt gekeurd , van eiken stoel een 
paar weken vroeger eene spruit to laten staan. 

Het bewaren der aspersies. 

§17. 
Zoo men de gesnedene aspersies niet terstond gebruikt » zette 
nen die in een vier duimen hoog, met water gevuld vat» in 
den kelder, en vemieuwe eiken dag het water, waardoor zij 
drie of vier dagen volkomen goed blijv^ 

Het afenijden van het verdorrend loof. 

$18. 
Tegen het einde van October snijdt men het verdorrend loof 
een* voet boven den grond af, en zorgt, dat bij het losmaken 
van den grond, S H? en het overbrengen van dong, % \^ f 
geoie stompen afbreken, of met dong bedekt worden. De 
nog groene jonge aspersies , snijdt men niet èt Ook in het 
vooryaar moeten de stompen niet afgebroken of afgestoken wor- 
den , daar dikwijls de jonge spruitjes in de oude holle buizen 
opsdueten, die dan los worden, en gemakkelijk kunnen worden 
uitgetrokken. 



Digitized by VjOOQIC 



220 

Wij achten deze verschiHeDde opgaven voldoende en zuUen dus 
die van HULLERy wredow^ waltbr diceson^ Prof. vOlier, soe* 

TSN8 , CHOIIEL , RICHTER , 8CHEIDWEILER ^ COURTOIS-GERARD , PAQÜBT 

en meer anderen stilzwijgend voorbijgaan , ons alsnu bij de wij- 
zen van vervroeging bepalende, ofeohoon de getrokkene asper- 
sies, in geen een opzigt met die der lente ^ vergeleken kiumeD 
worden , als missende , den smaak , de malschheid , den omvang 
en de kleur van die, welke de natuor ter bestemder tijd op- 
levert. 

Volgens den êchrfiver van flora. 

De aspersie kan ook vervroegd en gebroeid worden , zoodanig 
dat men haar reeds in Januari; kan steken. De aspersiebedden , 
uitsluitend tot dat einde aangelegd, moeten op hooge gronden 
worden toebereid en uit zeer vet gemeste en wel bewerkte aarde 
bestaan ; zij hebben eene breedte van ruim twaalf pahnen , en 
de tosschen beiden gelegen paden , die van zes palmen. Deze 
bedden worden in het begin van December of later , naar mate 
men rijpe aspersies verlangt , ter diepte van bijna acht palmen , 
uitgegraven , en met verschen, ruigen, goed broeijenden paarden* 
mest gevuld , en daarop bakken geplaatst , welke de hoogte van 
ruim zes palmen moeten hebben. Deze bakken worden bsgelijks 
met bovengemelden paardenmest gevuld, en met ramen gedekt; 
wijders worden zij als gewone broeibakken behandeld , tegen 
koude met stroo en rietmatten gedekt; reeds binnen drie weken 
vertoonen zich de jonge aspersies , alsdan wordt den mest uit de 
bakken genomen. Bij aanhoudende strenge koude kan den mest 
in de paden vernieuwd en opgeschud worden, om de warmte 
te doen voortduren; doch hiertoe moet men eenen droogen dag 
verkiezen , en den meesten spoed aanwenden ; van de alzoo ge- 
broeide aspersies worden de ramen en bakken, in April of 
Mei , weggenomen , en de planten één jaar in rust gelaten , kun- 
nen daarna weder met goed gevolg gebroeid worden. 

Volgens 

inLKENS. 

Om vroeg in het voorjaar aspersies te steken, moet men in 
de maand November de bedden losmaken en er warmen roest 
op brengen , waardoor de plantenstoelen zullen beginnen uit te loo- 
pen. Zoodra men dit bespeurt , moet de mest weer weggenomen 



Digitized by VjOOQIC 



221 

^k ifider bed mei een broeiraam gedekt worden , waarfoor men 
ediler ook glazen klokken kan nemen , welke over de planten 
geplaatst, *s nachts en met vriezend weer met stroo gedekt, doch 
bij goed weer en zonneschijn weggenomen moeten worden. Op 
éêze wi}ze, zal men tot in de maand April ^ bijna iedere veec- 
tieo dagen, goede aspersied kunnen hebben. Volgens 



Boewei er vele wijzen van vervroeging bestaan, zoo zullen 
wi] ons evenwel slechts bij de doelmatigste bepalen , en dat is 
de vervroeging, ier plaatse of door middel eener óroeidaJt, beide 
leveren dezelfde uitkomsten op, doch aangezien het vervroegen 
/er plaatse minder kosten vereischt en de planten meermalen 
kannen dienen , geven wij daaraan de voorkeur. 

Hei vervroegen ter plaatse. Hel zij dat men zaaijen wil , of 
wel terstond klaauwen bezigen, zoo deele men toch immer den 
grond in bedden, ter breedte van vier voeten af, of van drie, 
in die streken waar het koud is. Tusschen ieder bed laat men 
een pad , van twee tot twee en een halve voet breed. Ter plan* 
ting bezige men twe^arige stoelen , en zaaijende volge men het 
voorschrift, deswege door den schrijver opgegeven, doch men 
poot alsna minder wijd en wel in drie of vier rijen, een voet 
van elkander verwijderd, zoo dat er ter zijden zes duim over- 
biöfty en io de lengte eene tusschenruimte van tien duim. De 
wiize van kweeking is , gedurende de dne eerste jaren , volko- 
men aan de gewone gelijk , en het is eerst dan , wanneer de 
planten in hare volle kracht zijn, dat men de heningsmiddelen 
bezigen kan , want zoo men dit eerder deed , zouden de stoden 
wegens ontijdige uitputting sterven. 

Van November tot aan Maart ^ al naar gelang men de asper- 
sies vroeg of laat verkiest, graaft men de paden rondom de 
bedden , ter diepte van achttien tot twintig duimen in hare volle 
breedte uit. Heeft men losse broeiramen voorradig , dan ver- 
wijdere men de uitgedolvene aarde , doch zoo niet , dan werpe 
men deze op de bedden , en wel ter dikte van acht of tien dui- 
men. De kanten der bedden moeten plat geslagen worden, om 
staande te kunnen blijven, waarna men de greppel met warmen^ 
wel doorgewerkten paardenmest \ ter hoogte van vijf of zes dui- 
men boven de oppervlakte der bedden, die insgelijks door de 
oitgegravene aarde opgehoogd waren , vullen moet. De b edden 
zdve dekke men met droogen en broeijenden mest, ter dikte van 



Digitized by VjOOQIC 



222 

zes daim , waarna aOw wederom roet eene. teag droog atroo 
gedekt wordL 

Door het broegen van den mest, komen na verloop van veertien 
dagen of drie weken , de jonge scheuten te voorschijn , welke 
men alsdan na den mest weggeruimd te hebben, steken kan. 
Vervolgens werke men den mest in de greppen om , of wel ver- 
wissele men dezen voor nieuwen broeijenden , bijaldien de oade 
zijne warmte mogt verloren hebben , als wanneer men dan alle twee 
dagen oogsten kan, bijaldien men namelijk alle veertien dagen 
de broeikracht van den mest opwekke. Zoo het in den winter regen- 
achtig is , zal men genoodzaakt zijn , telken reize nieuwen mest 
voor de bedden te bezigen , wanneer de vurzige vochtig is , doch 
wanneer het slechts sneeuwt , dan is het voldoende , de stroolaag 
alleen te verwisselen. Wanneer het weder het toelaat, neemt 
men de mestbedekking weg, om de planten zoo doende 
lucht te verschaffen , doch zoo integendeel de vorst doordringend 
is, moet de mestlaag verzwaard worden. De bedden aldus be- 
handeld , kunnen gedurende een tot twee marndeo vrucht geven $ 
na verloop van welken tijd , allen mest van de bedden moet weg- 
genomen worden, de paden weder met aarde worden gevuld 
en de planten aan de zorg der natuur worden overgelaten. Zoodra 
de lente invalt, zullen de stoelen op nieuw doch zwakke scbea- 
ten voortbrengen, zich het volgende jaar, indien men ze niet 
steekt, geheel herstellende, zoodat men dan 'm November weder 
met het broeijen een aanvang maken kan. Op deze wijze kan 
een bed alle twee jaren vervroegd, worden, en alzoo van aoht 
tot tien jaren vrucht geven. 

Zij die glasramen hebben , wijzigen de broeijing als volgt De 
paden uitdelvende, wordt de verkregene aarde weggevoerd, io 
plaats van op de bedden gebragt. De greppen worden daarna 
met broeijenden mest, ter hoogte van den beganen grond opge- 
vuld en wanneer de bedden door losse bakkeii omgeven zijn, 
wordt de mest tegen de zijden daarvan opgehoogd; op de bed- 
den zelve, die door broeiramen gedekt worden, brengt men 
nu slechts eene bedding zeer droegen mest Telken reize wan- 
neer het weder zulks toelaat , geve men de planten lucht , dooli 
des nachts of wanneer het vriest , moeten de ramen met stroo 
of rietmatten gedekt worden. 

Vervroegen door bakken. Op den zelfden tijd ais voor de 
befQng ter plaaUe opgegeven is , brenge men warme bakken in 
gereedheid , en wel achttien tot twintig duimen hoog en vier of 
vijf voeten breed. Wanneer de eerste hitte voorbij is , brengt 



Digitized by VjOOQIC 



22S 

OMQ lifla éiifiMii broeiaaHe , voor mq derde godetlte mtt Kstoa 
groBd ▼craflDgd , op de meetbeddMg • op wdke aarde de klaaa- 
wen ram fier of neer jareo oad, op eeneo onderlingen afttand vao 
lee duiflMo wordeo geplant, die daarna met broeiaarde, ter 
difcle ran twee doiraeQ eo eeo weioig broeijeod^ meet worden 
«BdekL 

Op deze wgze late men den bak eentge dagen rusten en wan- 
neer men denkt, dat de stoelen zich beginnen te ontwikkelen, 
neoBt BMO den mest weg , welke alsdan door eene nieuwe aard- 
laag , ter dftte van drie doiroea , vervangen wordt , waarna al* 
les door broeiramen gedekt wordt. De warmte der bakken moet 
steeds , door den van buiten aangebragten mest , onderhouden wor* 
d«n , wordende de bakken zelve verder op de gewone wijze 
behaiideld. Na verloop van twaalf dagen kan men met het sto- 
ken een begin maken, en men gaat daarmede zoo lang voort 
als sg geven, dat ongeveer eene maand duurt Na dien tijd 
minün t i men de bakken en werpe men de stoelen weg, welke 
nergma raeer toe deugen, en waarom de oude klaauwen voor 
dsie heffingswijze steeds het verkiesseliikste zijn. 

Deso wijze van heffen komt vrij wel overeen, met die van 
scTHET, hovenier te Cauddfec-iès-Eideuf^ welke ook steeds roet 
een goed gevolg de anders verouderde klaauwen daartoe bezigt. 

Oe wannoeziers in de omstreken van BerH/n , hebben het zoo 
ver gebragt, van deze vrucht des winters in het open veld te 
kwoekeo, en wel op deze wijze: Hiertoe een stuk lajxl a%ezon- 
derd , en rondom met dubbele planken afgezet hebbende , welke 
planken een en een tweede voet diep in den grond gezet worden , 
en een voet hoog daar boven uitsteken , vuUen zij de tusschen- 
nmlo daarvan met goeden mest op; vervolgeps wordt het geheele 
itok aldus mgesloten land, met planten belegd , waarop ten min- 
He drie voet dik mest uitgestrooid wordt , die , met toinaarde 
vermengd, voortreQdrjke aspersies voortbrengt. Dusdanige een- 
voudige toestel eens daargesteld zijnde, brengt deze manier van 
aspersie-broeijing, naar hunne rekening, geenzins te groote kos- 
ten te weeg. 

De warmoeziers te fVeenen , die even als wij met de late nacht- 
vorsten te kampen hebben, plaatsen over de aspersies, zoodra 
zij dezelve ontwaren, houten kokertjes, welke. door middel van 
drie ijzeren punten, in den grond worden bevestigd, en welke 
op een derde, van onder a^erekeod, met gaatjes voorzien zijn, 
ejidal do loeht vrgelijk om de plant kunne spelen. Deze kokers 
neoien zij bij zonneschijn weg, om dezelve er des nachts we* 



Digitized by VjOOQIC 



224 

derom op te plaatoeo ; geheel in tegenstelling van onze handel- 
wijze ^ naardien wij door middel van pijpekoppen, alle toevoer 
van lucht en licht afsnijden , om daardoor eenen malsoheren scheut 
te erlangen. 

Bij de aardigheden om kamer-aspersies te kweeken, dezelve 
te vergrooten en te verzwaren, door ze in flesschen te laten 
groeijen enz. enz., mogen wij ons , wegens de uitgebreidheid van 
dit artikel , niet ophouden , even min als bij de wijze waarop 
PBTER LiNDEGAARD zijuc aspersic's vcrvroegt. Wij verwijzen ten 
deze opzigte naar de Algem, VaderL Letteroef,^ 1790. Gorten- 
Magaz. TYansaci^ for Encour. Soetei«'s Maandschrift^ Schat- 
kamer voor alle standen en andré's Oek : Neuigk. 1827. 

Eertijds meende men dat er drie verscheidenheden bestonden , 
en wel de groote, de middelmatige en de wilde ^ doch deze 
bepaling was geheel willekeurig, en des te minder gegrond, 
omdat de kweeking te dezen opzigte ten eénen male beslist, en 
daarvan de meerdere of mindere ontwikkeling afhangt, welke 
vervolgens noch door zaad , noch door klaauwen kan worden over- 
gebragt Dit zelfde geldt ook ten aanzien , van de Hotlandsohe 
of wille ^ de violelkieurige en de groene^ welke velen ook ten 
onregte, als drie verscheidenheden beschouwen. 

In de Düitsche prijscouranten vindt men behalve de witte Hot- 
landsohe^ ook de Engelsohe reuzen^ en de Darmstadter op- 
gegeven. 

De beste zaden en klaauwen voor deze vrucht, worden nog- 
thans mi Erflirt^ Utm, Darmstadt^ Besangon^ Marchiennes ^ 
Mons^ Vendóme, OreveHngen, Gend y Sarre-Louis ea Straais- 
burg aangevoerd. 

De aspersies welke een gezond , smakelijk en ligt te verteeren 
voedsel opleveren, zijn zamengesteld uit : 

Asparagine (Asparamide), eene kristaltijne stof welker formule 
is C 8 U 8 N 2 0< + Aq< en welke door ubbi« als eene voedende 
stof beschouwd wordt. 

Gom. 

Niet kristalliseerbare suiker. 

Plantaardige eiwitstof. 

Harsachtige stoL 

Houtvezel stoL 

Azijnzure, appelzure* phosphorzure en zeezootzure potasoh 
en kalk. 
Ook geeft sobernbeim in zijn Arzneimitlellehre de bestanddeden 



Digitized by VjOOQIC 



226 

naar marnoen op. De asparagine wordt door boütior-cbailau» 
eo ptLOQBB tot de anUden (ammooiak zoutaehtige verbindiogea) 
gerekend , oi daarom door hen (uparanUde genoemd. 

flcniT eo PLI880R trokken oit de aspersies een eigendomaieli|k 
zuor^ asparaginezaar , genoemd , dat azijnzaur uit ^ijne Terbin- 
dtog met koper drijft. 

De asparagine komt voor, behalve in de aspersie, (aoBiQUR en 
▼adqüeuh'b ontdekking in 1815) in AUhaea , Aardappels^ Butwor- 
ieim enz.., en het meest in de Wikken , wanneer men deze op 
eeoe donkere piaats iaat ontkiemen, zij ontwikkelt zich dan, 
zonder vooraf te hebben bestaan; tegen den bloeitijd verdwijnt 
zij bijna geheel. Het onderzoek van dessajohes en chahtaad, 
vindt men in het Journ, de Fharm. XIII , zij berigten ook dat 
asparagine het azijnzuur uit azijnzuurloodoxyde uitdrijft. Ge- 
kristalliseerd is zij C4 NH4 O3 HO , en dit aeq. water verdwijnt 
bij 100». 

Men dient ze gekookt aan tafel , gemeenlijk met gesmolten bo- 
ter, waardoor de dooijer van een hard ei gewreven wordt, met 
Bootmoscaat , oi citroensap vermengd , en geroosterd brood voor , 
terwijl er ook zijn, die deze vrucht in de soep gebruiken. Sdb- 
Tonus verhaalt, dat keizer octavius aügostcs, een groot bemin - 
naar van deze vrucht zijnde tot een spreekwoord had , zif 
«arden rasser dan aspersies gekookt^ wegens de spoedige 
roalsehheid, welke zij door het koken erlangen. 

Er bestaan ook ondencheidene wijzen om de aspersies in den 
gewonen tijd gestoken , zoo te behandelen , dat dezelve ook in 
den winter opgediseht kunnen worden. Onder meerdere wordt 
hiertoe door eenigen aangeraden « dezelve tegen st. jan te steken , 
ze als dan goed af te wasschen en af te droogen , en daarna 
stok voor stuk met een mengsel van goed droog meel en fijn 
zout te bestrooijen; hierop heeft men dezelve in bosjes te bin- 
den , van ten minste vijftig stuks , en deze op dezelfde wijze met 
meel en zout bestrooid in brood-deeg te wikkelen, en vervol- 
gens in de zon te laten droogen. Als dit alles geschied is, 
worden de bosjes in een vat of in eenen aarden pot gelegd 
en eindelijk met gesmolten vet overgoten ; waarna het vat goed 
digt gemaakt, in eenen droogen kelder bewaard moet worden. 

Eene andere en meer vereenvoudigde wijze is, men moet de 
aspersies goed afwasschen , en van onderen a^esneden in eenen 
pot met kokend water, te koken zetten, na dezelve vervolgens 
van bet vuur genomen te hebben, bedekt men die, in den 



Digitized by VjOOQIC 



226 

zelfden pot, met eenen dabbeld toegevouwen doek, Uat dezelfe 
eeo uar daarna op eene zeef aitdruipeo , wikkelt ie in eenen an- 
deren doek,, waarmede men dezelve te gelijk goed afdroogt, en 
ze nu laat afkoelen. Bliddelerwijl wordt eene oplossing van 
'gewoon zout en kokend water gereed gemaakt, welke pekel 
koud geworden zijnde , op de onderhands in groote potten ge- 
legde aspersies gegoten wordt; ten laatste wordt door middel 
van steenen de noodige drukking aangebragt, en vooral zorg ge- 
dragen, dat eene genoegzame hoeveelheid pekel, de toetreding 
der lucht volkomen afsluite. Zoo als in het eerste geval, behoeft 
men dezelve slechts met water af te wasschen, wanneer men 
er gebruik van wil maken. 

Vroeger hield men het er voor, 'dat het gebruik van deze vrucht 
haematurie veroorzaakte, en de jichtparoxysmen vervroegde, 
doch er schijnt niet den minsten grond voor deze beschuldiging te 
bestaan. Wel bevorderen zij de urineafscheiding , en deelen aan 
de pis eenen eigenaardigen en aangenamen reuk mede. 

Deze vrucht wordt thans niet , gelijk weleer in de genees- 
kunde gebezigd ; behalve de stroop van johni>on , waar omtrent 
wij nog dit zullen mededeelen. Het vervaardigen van dezen 
stroop heeft men te danken aan FOURifnsa secretaris der Akadamie 
van wetenschappen te Parijs , en die sedert vele jaren aan eene 
hartziekte leed. Daar hij nu opgemerkt had , dat zijne pijnen ver*^ 
minderen naar mate hij aspersies nuttigde , kwam hij op het denk* 
' beeld eenen stroop daarvan te vervaardigen , ten einde het ge- 
heele jaar door , van ^dit verligtend geneesmiddel gebruik te kan- 
nen maken. Omstreeks denzelfden tijd beproefde de Heer tuboxc 
op een zijner zieken de pijnstillende kracht der aspersies en in 
1829 bewees broussais dezelve door openbare proefnemingen , soo 
dat nu JOHNSON door FOuaNiER en broussais den last werd op- 
gedragen , dezen stroop te vervaardigen en die wel verre van 
daarvan een geheim te maken , hieromtrent dit heeft medegedeeld: 

Alen snijdt vier pond aspersies aan repen » en trek er het 
vocht uit, door eene sterke drukking; laat dit vocht uitdampen, 
tot dat het eene stroopachtige zelfstandigheid uitmaakt; laat 
nu de asparagine kristaliseren ; giet ze daarna , zac^tkens 
af, en Iaat het vocht op nieuw , tot de dikte van stroop, uit- 
dampen. 

De overblijvende vezels der aspersies laat men gedorende 
eeoige dagen, in de helft van haar gewigl wijngeest, van 33 
graden, trekken; druk deze vezels dan uit, en gebruikt bel 



Digitized by VjOOQIC 



2S7 

toelA, «I «1 de opkwlMre deelen, uit dea eentoo stroop, of uit- 
treksel Ie haloD; waAoeer deze geheel is nitgepat, dan dieteleert 
na op de gewone wijxe « om er den wijngeest oittekrrjgen. 

GetMnik na dit gezuirerd Tooht > om de gekristalliseerde 
upvê^JÊ^ op, te lessen, en den stroop te Vormen. 

A>BK8(m bezigt ter bereiding van dezen stroop , de ofparnguê 
tmême , die in bet Zuiden ran Ptankr^k groeit , en eene 
Sroolere hoeveelheid , geneeskundige kracht bezit , dan de roet 
v«% gekweekte toina^ersie. 

Volgens de waarnemingen Tan johhson , blijkt het, dat de stroop 
ajoe water-abettende kracht aan de asparagine en zijne pijn- 
siJSkade eigenschap aan de groene, harsachtige gom , die in het 
wee&el der plant zit, verschuldigd is. 

AiiDtAL heeft bewezen , dat 2 tot 3 oneen , dier stroop , in 
den loop van den dag , eene merkbare uitwerking op aamborstige 
pCKooen , alsmede op die , wier bloed in deszelfe omloop groote 
^eriunderingen ontmoette, hadden gehad, na vergeefsch onder- 
sdieidene middels te hebben beproefd. Broüssais , PooQüiia 
« BffiST hebben opgemerkt, dat de ovengenoemde hoeveelheid 
•spersie-stroop eene onmiddellijke werking heeft, op den om- 
loop van het bloed , bij personen die door hartkwalen aangetast 
waren. 

PiouT , is herhaalde malen geslaagd , in de slapeloosheid der 
teringachtigen , graveelachtigen en kankerachtigen , tegen te 
werken , en heeft eene aanzienlijke verbetering te weeg gebragt 
«^ personen, die, door jichtpijoen, weleer geheele nachten 
^apeloos doorbragten, terwijl couRonf door dit middel hart- 
Uoppingen heeft kunnen stillen, waaraan niets geholpen had, en 
^ het als een uitmuntend middel tegen eenen zenuwachtigen 
'•ttl beschouwen mag. 

Ook loisis en fuhel hebben er siroopen van bereid 5 sALiainc 
P«^ en DUREHoo poeders. 

Volgens «uNNUö kan het kruidachtig gedeelte der aspersies 
*^het rundvee en de schapen genuttigd worden , hoewel de 
P*«wen en varkens daarentegen dat voedsel weigeren. De bloe- 
">« leveren voor de bgen was en honig op. 

Naardien het aspersieloof over het algemeen weggeworpen 
J'ordt, raadt kdkeii aan, hiervan ter groene bemesting gebruik 
Smaken. 

Zekere j, mgrault van Moisiains , heeft voorgesteld , om van 
* wsseo ten dienste der verwerijen gebruik to ma^en. Te dien 



Digitized by VjOOQIC 



228 

einde kneedde hij die met water door elkander , liet daarna dii 
vocht op een zacht vuur uitdampen en verkreeg zoo eene bruin- 
achtig zwarte vloeistof; hiervan bereidde hij zich een afkook- 
sel , waarin , vooraf met aluin behanddd , linnen en een stak 
wol , eene zeer fraaije Nankin'kieür aannamen , die na herhaalde 
afwassching, zelfs in zeepwater, in het minst niet verschoot. 
De meeste aspersies ter verzending, worden volgens var der 
TRAPPEH, in het vruchtbare WeêÜand gekweekt en van daar, 
niet gelijk vroeger , naar Rotterdam en den Uaag , maar naar 
Londen overgestuurd. 



AsX^/T^ 



Digitized by VjOOQIC 



BASILIKUM. 

(Ocymum Basilicum.) 

De Basüikum ootleeot haren geslachtsnaam Oeymwn loo al« 
soounigen willen , van het grieksehe woord okut of okeooê doeb 
wij gdoov» dat het Tan het grieksehe woord okumon^ hetwelk 
Oepinan beteekent , a^eleid is , en welk ocymum in het latgn 
de batiÜkum aanduidt De soortsoaam btuUikum , is mede ait 
kei grieksch , naardien basüikos in die taal uitstekend^ voer- 
Infeltik , kaninkitjk beteekent , hebbende dus wegeot de ?oor« 
treffelijke geor, den naam van basüikum ontvangen. 

I>e Oaleifers noemen het Sulassiy doch de Europeanen in de 
héUe volgens rümphius, vleeschkruid ^ omdat deze plant aldaar 
▼eel bij het vleesch genuttigd wordt, of doodkruid^ omdat de 
hdianen hetzelve op de graven hunner afgestorvenen strooijeo 
of planten. In Egypte en Arabië^ waar men veel werks van 
dit gewas maakt , heet het Zatarhendt of Indische Ujm , hoewel 
het soort, dat foiskaohl aldaar gevonden heeft, niet de gewone 
bttüikum was, naardien het vlieiige stijve bladeren en sterk 
rmkende wortels had, welke de inwoners steeds om wel te 
neken, bij zich droegen. 

Oe BasiUkum is eene eenjarige-zaaiplant , uit Ooêt-Indte en 
Ptnie herkomstig, wordende echter volgens teenstka ook in de 
Wtêirlndie aangetroffen. Rnrntüs rangschikt haar onder de plan- 
^ 1 die eene onregelmatige enkele en eenbUdige bloem dragen , 
KORDOLLE ondcr de Labiées , en lirnaeds onder de Didynamia , 
^punospermüif met het navolgende geslachtkenmerk : Van de 
kelk is de bovenlip cirkel rond , en de onderlip vier spletig ; 
de bk)emkran8 heeft de slippen bij afwisseling gekromd, gesple- 
^ m bij afwisseling onverdeeld. 

Dit plantje, dat ongeveer de hoogte van drie palmen bereikt, 
kceft tegen elkander overstaande ovale , gladde , puntig oitloo- 
pende bladeren , van eenen sterken , aangenamen , eenigzins naar 
^nudnagelen zwemenden reuk. De stengels zijn vierkant, mig, 
«Q eeaigennate roodachtig , de bloemen wit , eenigzins purper- 
^oktig tsk mede van eene aangename geur. Het. bemint eene 
fiiwde losse zandige aarde en eene warme standplaats. De ge- 

^<>ne voortkweeking in ons Vaderland r geschiedt door eenen 

Vinnen bak , waarin men het zaad in Februari; en Maart oit- 

*^ Wanneer de jonge plantjes zesbladig zijn, hetwelk ge- 



Digitized by VjOOQIC 



230 

woonlijk in het laatst van April of in hét begin ?an MH plaats 
heeft , worden zij in den opgegevenen grond en aangedaidde stand- 
plaats b verband en op eenen onderlingen afstand van twee palmeo 
geplant , en in den beginne tegen de zonnestralen bedekt en wel 
tot zóó lang, dat men van den aanslag zeker zij , waarna de plant , 
gedurende haren geheelen groeitijd bij droog weder , veelvuldig 
dieot begoten te worden. Het zaad , dat deszelfo kiemkracht vier 
jaren behoudt, rijpt van Augustus tot Ooiober ^ dooh*men doei 
steeds bet best, het eerste zaad in te zamelen, naardien dat 
van September of October^ door den regen meesttijds verslaat. 

Men kan het ^aad ook in het laatst van April of in het be^ 
van Mel^ naar de gesteldheid van het weder , in den vollen grond 
en wel ter plaafoe of om te verplanten , op een zuidelijk gele» 
gen rabat uitzaaijen, welke plantjes eveneens welig zullen tie- 
ren, doch geen rijp zaad voortbrengen, kweekende, schrijve 
dezes , zelf jaarlijks dit gewas met een goed gevolg in den vol- 
len grond aan. 

Van deze soort worden de navolgende verscheidenheden ^ ins- 
gelijks voor het gebruik voortgekweekt. 

1. Roodknoppige basüikum, 

2. Gekrulde basiükum^ met groene bladeren. 

3. Kleine gevlakte basüikum. 

4. Basilikum , met geplooide bladeren. 

5. Zeer kleine purperroode basiUkum. 

0. BasiUkum^ met den reuk van kruidnagelen. 
7. Breedbladige , gevlakte basilikum , met roode bloemen. 
8k Breedbladige , gevlakte of bruine basilikum. 
9. BasiUkum , met den reuk van citroenen. 
10. Indische basilikum^ met gevlakte^ roode bladeren. 
fir wordt in ons Vaderland^ weinig werk van dit toekroid 
gemaakt , en dan nog zelden anders , dan in vleeschbereidingen , 
zijnde het wegens den sterken onaangenamen smaak , als toekruid 
bij de salade weinig geschikt. Er zijn er , die de planten , voor 
zij beginnen te bloeijen afonijden , op eene luchtige plaats laten 
droogen , het dan fijn wrijven en alzoo in wel sluitende doozen , 
tot het gebruik als specerij bewaren. 

Ook in de geneeskunde wordt het schaars gebruikt, vroeger 
bezigden guttetb, nicolaas van albxahdrie, diasoschi, MfiUJt 
en anderen , het zaad in hunne poeders , en wordt het als thee 
getrokken , voor een middel tegen de Verkoudheid gehouden. 



Digitized by VjOOQIC 



BEET 

(Bèta nulgarü.^ 

De BeOworiel^ Biet, Bietworiel of Kroot, io het Grieksoh 
TmÜm^ ontteent, naar men wil, haren Latijnsohen geslaehUnaam 
Btta Tsn de Grieksebe letter Q , wegens de Torm van het ge- . 
WIS, wdke even ais de B ook in hei toppont hare dobbelheid 
Moodi, en waarran coluhella zegt: 

Namtne turn gra^'o , eeu Uttera proxima primae 
Pangfiur in cera doeü mucrone magislrl 
Sie et humo pingui ferralae cuspidis ictu 
BeprimUitr folio tiridi , pede candida Bèta. 

TnopflMSTOs en plihios noemen de betatüba^ sieula of siela 
Sieiüaémêehe , waardoor bij ons de Mangeitcortet verstaan wordt 
Hese tweejarige zaaiplant ) welke, volgens livk, waarschijnlijk 
uit bel zuiden van Europa afkomstig, en aan de ouden xeer 
wei bdKend geweest is , groeit , als eene inlandsche plant , in 
itaüê , Spanie , Portugal en in de zuidelijke deelen van Frantcrijk ; 
ook in Suriname komt dezelve vrij goed voort , hoewel zij aldaar 
veel en edeler door de Noord- Amerikanen ingevoerd wordt, terwijl 
umukRi», bestuurder van den openbareq tuin te Valencia^ ver- 
klaart « dat de beetwortel aldaar eenen verbazenden omvang erlangt 
De zeebeet (bèta maritima) daarentegen , wordt in het wUde 
in ons Vaderland aangetroffen , en groeit , volgens de gortbb , 
aan den zeekant bij Bellevoetsluis ; volgens kops , aan den Kat- 
tenburgerluiieen en aan den zeedijk naar Zeeburg , bij Amster- 
dam; volgens bergsva, bij UarUngen; en volgens van hall, 
op verscheidene andere plaatsen in de boitendijksche landen aan 
het /y, bij Amsterdam, 

BoEUUAW rangschikt dit gewas onder de bladerlooze bloemen , 
KCAKDOLUB Onder de Chénopodéee , en linnaeus brengt het tot de 
Peniandria, Digynia met dit geslachtkenmerk: De kelk vijfbla- 
derijg; er bestaat geen bloemkrans; de zaden zrjn niervormig, 
net den voet in den zaaddoosvormigen kelk gehecht , makende 
TOosBiPOiT van twaalf soorten , waarvan twee eetbare , gewag. 
De bladeren der beet zijn eirond , donkergroen met rood ; glad i 
exalterend t leerachtig; met gegroefde, roodgestreepte, vleezige 



Digitized by VjOOQIC 



232 

steelen. In bet tweede jaar schiet de insgeiyiu roodaobtige en 
diep gegroefde bloemsteng op , waaraan , van benedeo tot boven , 
eene menigte van opgerigte zijtakjes uitspruiten, die groenach- 
tige , geknopte bloempjes , zonder bloembladen , maar met eenen 
vfjf-deeligen kelk dragen , en van Jui^' tot September bloeijen. 
Het zaad is niervormig binnen het voetstuk van den kelk beslo- 
ten« De wortel is spilvormig , van binnen bleek of donkerrood , 
naar gelang der verscheidenheid , in dunne vezels uitloopende ^ 
welke wortels, zoo als onder anderen uit de Algem, ktmst* en 
letlerb, van 11^ blijken kan, eenen aanzienlijken omvang kun- 
nen erlangen, naardien er eene te Demerary^ bij fVeesp^ ge- 
kweekt was, welke zes Ned. ponden woog, terwijl men in de 
AcL nat, curdec. eene monsterbeet vermeld, vindt , welke in 1682 
te Boéserslorff' wies, en door job. de mcralto in plaat gebragt 
werd. 

Zoo als alle wortelgewassen verlangt ook de Beet eenen los- 
sen » goed bewerkten en diepen grond ; terwijl , waar de^e 
daarenboven eenigzins vochtig is, uit klei of gemengde aarde 
bestaat, en eene natuurlijke vruchtbaarheid bezit, voor dit gewas 
oneindig te verkiezen is, boven die groAden, welke door kracht 
van mest erlangen, wat hun oorspronkel^k ontbreekt. 

Over het algemeen voldoet goede, welbewerkte tuinaarde het 
best; doch nimmer neme men voor deze plant nieuw bemeste 
gronden , tenzij de bemesting door mestaarde , of overoude koe- 
dong hebbe plaatst gehad, terwijl raudin eene bemesting met 
zeezout deswege ten sterkste aanbeveelt. De grond , in welken 
men de beeten kweeksn wil, moet tweemalen krachtig en wel 
ter diepte van eenen voet worden omgezet. 

Men kan het zaad ^ tos uit de handt ter ptaatse of tot ran- 
den zaaijen. 

In ligte warme gronden, zaaije men het zaad op welk eene 
wijze dan ook, in het laatst van Maart o{ in het begin van Apri/^ 
bij zware koude daarentegen , in het laatst van A/^'ü of in het 
begin van Jl/et, het later zaaijen, heeft dat vooruit, dat men 
als dan zeker is, dat de planten niet voor den herfst opschieten. 
Het uitgestrooide zaad, komt bij gunstig weder, in tien of twaalf 
dagen op. Wanneer de jonge plantjes, in het zesde blad zijn, 
worden de bedden uitgedund, waar zij te digt mogten staan, 
en daar verplant, waar zij te hol waren, wel zorg dragende, 
de wortels niet te beschadigen, welke tot aan den hals toe we- 
der in de aarde gezet moeten worden, en regtstandig in de ga- 
ten worden gezet, en naardien dit gewas zich moeyelük verplan- 



Digitized by VjOOQIC 



2S3 

teo bat, iDoetea zij zoo spoedig mogelijk herpoot worden, ter- 
W9I WADiieer de jonge plantjes of te lang uit den grond wa- 
reo, of de TerpIaDting bij droog zonneschijn weder geschiedt, 
de meeste zoo niet alle zullen verloren gaan. 

Naar de gesteldheid van den grond , verwijdere men de planten 
onderÜDg en wd van een voet tot achttien duimen. De grond 
der aldos bepoote bedden, worde steeds los en schoon gehoo- 
deo, en de planten sterk begoten, wanneer dit noodig mogt 
ZQD, waarom het wel aan te raden is, de planten min of meer 
ia eeiie laagte te plaatsen, ten einde zoo doende het water naar 
de wortels afleleiden. 

Wil men ter plaatse zaaijen, dan legge men drie of vier zaad- 
korrels in kuiltjes , welke een voet van elkander verwijderd 
zija , terwijl wanneer alle de zaden mogten opkomen , de over- 
tollige planten worden weg genomen , zoo dat er maar eene ter 
plaatse overblijft, een zaadje in iedere kuil te werpen, zal onver- 
langde tosschenruimten te weeg brengen, wanneer niet alle 
zaden, en hetwelk het waarschijnlijkste is, ontkiemen. Tossohea 
de planten kan men nog Salade poten , terwijl vele Engelsche 
bovoDiers, de tosschenruimten door pasteoaken, wortels of 
mjen aanvullen. 

Wil men dit gewas in het groot kweeken, dan verdient de 
wQze, waarop men in het Westland te werk gaat, en door 
▼All OIR TRAPPEN medegedeeld is , wel navolging. 

Het beefwortelzaad , uit de hand gezaaid zijnde, neemt men 
de planten ter verpoting op , nadat de stoelenmatterS'MróapptHê 
gerooid zijn ; de planten opgenomen zijnde , wordt het loof - 
daarvan een paar duim ingekort , men legt dezelve met de wor- 
tels in korfjes, met vochtig gemaakte aarde, en verpoot die 
vervolgens , oip van het aardappelland eene tweede vrucht te 
trekken ; zoo lang het loof het toelaat daar tussehen te komen , 
wordt het land van onkruid schoon gehouden , naderhand doen 
dit de Ifieten-fAanieü zelve , en men heeft dan slechts den tijd 
af te wachten , waarop deze opgenomen moeten worden. Ge- 
woonlijk geschiedt dit in de maand October; de wortels worden 
met eene viertandige vork uitgegraven , het blad afgesneden , de 
aanhangende aarde, benevens andere vuiligheden, weggenomen, 
en geene eindelijk naar den kuil of hoop gebragt , waar men de* 
zdve bewaren wil , leverende deze groente over het algemeen eenen 
wissen bouw op , hoewel paten eene ziekte onder de beetwortels 
gekend heefi, die nogthans slechts eenigen tijd duurde. OuRAiin en 
■AKOUET hebben den groei van den beetwortel , naauwkeurig gevolgd 



Digitized by VjOOQIC 



2S4 

en bevonden , dat de beetwortel dit bijzondere beeft , dat in éin sai- 
soen zich zes tot tien' kringen Formen > die van het middelpant 
naar den omvang aangroeijen, de parenchymateoae kringen zijn 
gescheiden , door cirkels van hootvezels (vaisseauK radiculaires 
ligneaz), die men van den top des stoms, in de basis des 
wortels kan volgen. Door bet wegnemen van enkele kringen, 
door bet maken van insnijdingen in den stam, of wortd ge- 
deelte, en .het waarnemen van den verderen groei der plant, 
werd bevest^d , dat de vezels alleen in eene nederdalende rig- 
ting aangroeijen, en van de bladeren af, in wasdom toenemen. 
Duidelijk zagen zij het neerdalen der vezels , oit de knoppen , 
bij eenen beetwortel, waaruit het hart uitgeboord was, die 
zich rondom de opening hadden gevormd. 

De groote bouw, waarover wij niet verder zullen uitweiden, 
hebben , inzonderheid TfiAéa vom schwebz en uojmns behandeld , 
naar welke schrijvers wij dus de belanghebbenden verwijzen. 
De beeten voor eigen gebruik late men , na gerooid te zijn , Tier 
en twtqtig of acht en veertig uren , in de opene kioht , uitxwee* 
ten , of wel zoo lang tot dat de vrucht van buiten droog is , 
waarna zij in luchtige, doch vorstvrije plaatsen bewaard wor- 
den, dompigCy vochtige kelders souden haar doen rotten. 

Ten einde zaad te winnen, late men eenige der krachtigste 
planten in den grond , deze tegen den vorst en de natte , door 
middel van drooge bladeren en langen mest dekkende, hoewel 
ook de hoogst mogelijke voorzorg , te dezen opzigte , niet altijd 
toereikende zal zijn. Ten einde dus zeker- van zijne zaak te we- 
zen , herplantte men de meest ontwikkelde en goed bewaarde 
wortels 9 die den vorigen herfst gerooid waren, en naar gelang 
deze opschieten hinde men de stengen aan , ten einde haar voor 
knakken te behoeden, welke stengen worden afgesneden, wan* 
neer het zaad begint te rijpen en in eene drooge, luchtige plaats 
worden opgehangen, terwijl, wanneer deze nu geheel droog 
zijn, men het zaad inzamelt, dat gedurende twee tot drie jaren 
goed ter voortkweekiog blijft 

De Commissie der British Aêsoeiation , heeft haar zevende ver- 
slag uitgebragt (TransacL Oxfor<L)i uit het behandelde te «SiDO»* 
sea blijkt, dat men nog niet met zekerheid kan bepalen, hoelang 
de zaden het ontkiemingsvermogen behouden. De proeven over 
het ontkiemen van de torwekorrels bij Mumiön ingesloten, wor- 
den betwijfeld. Dadbent zegt: er is zelfs een geval geweest, 
waarin men maU verkreeg — eene plant der nieuwe wereld I 
Ook BABiGTO» twijfelde aan het duizendjarige voortduren vin het 



Digitized by VjOOQIC 



SS5 

lerea der udcA. Gap {CIL^ XXVI), bMft onderzocht, op welke 
wÖM bel waier vooral medewerkt tot het ootkieaiea der ladeo. 
HQHdl: 

I) de rerschillende grondstoffen der kiem , kunaen sooder tot- 
Mdering, eeoeo onbepaalden tijd voortdureD , wanneer xe tegen 
vocht besiehennd zijn; 

3) water is noodig om dien staat van ereowigt te Terbrekea , 
en het leven in werking te brengen ; 

3) de werking des waters op een eiwilhoodend zaad , is eerst 
ndMoiotisoh (opzaiging), dan oplossend (physisch), vervolgens 
(«heikbodig) ontbindend, doorcUen het in zijne bestanddeelen 
Mtfeed wordt tot de vorming van nieuwe producten , waarmede 
het vegetatie proces eenen aanvang neemt. Lucht en warmte zijn 
ia hel eerste tijdvak niet onvoorwaardelijk noodig. 

Bij het zaddwinnen drage men wel zorg , dat de boeten niet 
ia speÜQg met de roangelwortels (bèta dda) kunnen komen , naar 
te alsdan het zaad ten eene male verbasterd en een voor 
het huishoudelijk gebruik nuttelooze vrucht voortbrengt. 

Wg zullen ons wat de verscheidenheden aanbelangt, slechts 
tol d^ bepalen, welke eveneens als moes-^otikit gebruikt wor- 
^, en de navolgende zrjn. 

1* De groote roode^ van binnen zoo wel als van buiten bloed- 
kiearig, eo van eene vrij lange gedaante, deze wordt bet 
meest, eo is voorzeker het langst gekweekt 
2. De kleine roode^ eertijds caetelnaudary genaamd, aanmer- 
kelijk kleiner dan de voorgaande en van dezelfde kleur, 
doch zoeter van smaak. Deze verscheidenheid is veel Troe- 
ger dan de anderen, als kunnende reeds in Augustus ge- 
oogst worden. 
^ De ronde roode^ in alles aan de voorgaande gelgk, doch 

in plaats van langwerpig, rond van vorm. 
^ Van Bassano, De knol platachtig , even als die der tumeps 
fan buitOB rood , doch het vleesch wit met roze roode aders , 
d«e wordt als eene der besten in het Noorden van /(aiie 
zeer hoog geacht. 
^ De geie; in grootte en vorm , aan de eerste gelijk , doch 

▼eel zoeter van smaak. 
Q. De gele van Castemaudary , klein * zeer ^jn yan vleesch 

^ van eene uitmuntende hoedanigheid. 
^' ^ rende gele^ zeer goed van smaak en mede de vroegste 

▼ao allen. 
^ Ouitsche gele^ met bijna wit vleesch, hiervan steekt de 
knuQ boven den grond uit , zeer gezocht ter suikerbereiding. 



Digitized by VjOOQIC 



236 

9. De iciite van Pruissen of van Siiesie^ uHslaitend ter suiker- 
bereiding verboawd* 

10. De iDitte met rozenroode kruin , mede tot hetzelfde doel als 
de yoorgaande. 

11. De donkerroode vao Witii^ door masson gekweekt en te 
Parijs in 1850 ten toon gesteld. 

12. Lange wiUe boven den grond door cheno gewonnen , die 
dezelve als een uitmuntend beestenvoeder hoogschat. 

13. De witte ^ (groote en kleine) teederder en veel Qjner dan de 
anderen , doch van eenen min of meer eigendommelijken 
smaak. 

Volgens HORSFORD bevat de beetwortel, welke voor het huis- 
houdelijk gebruik gekookt, en in schijven gesneden, met olie , 
azijn en peper genuttigd , of ingelegd gebezigd wordt 81,61 pro- 
cent water en 18,39<^/0 drooge stof, van welke 100 deelen 2,43 
stikstof, 40,99 koolstof en 6,43 deelen asch bevatten, zoodat 
het voedings aequivalent der versche bieten, naar deze analysen 
501,5 is. 

Paten heeft gevonden , even als dbcaisne , dat het grootste ge- 
deelte der suiker bevat is in naauwe cilindervormige cellen, welke 
de vaatbundels vergezellen (13®/o), deze bevatten daarentegen 
minder water, gom, stikstof houdende en anorganische stoffen. 
Ook BARREswiL 60 HiCHBLOT bcsluitcn t dat de gezonde wortel 
niets dan kristalliseerbare suiker bevat. Klubeck heeft de invloed 
van den bodem en mest op de suikergehalte van d^ beetwortels 
onderzocht, doch de uitkomsten waren van dien aard, dat 
daaruit geene bepaalde gevolgtrekkingen te maken zijn. {Arehiv* 
de Pharm., CVIIl.) 

Behalve voor het keuken-gebruik, wordt deze vrucht in het 
maatschappelijke leven, tot onderscheidene andere doeleinden 
' gebezigd. 

De buitengewoon hooge prijs toch van al de koloniale pro- 
ducten, ten tijde der Fransche overheersching , deed de bewo- 
ners van het vaste land er op bedacht zijn , om zich van dezelve 
onafhankelijk te maken, en surrogaten op te sporen, die op 
eene geschikte wijze de noodzakelijkste konden vervangen, zoo 
als men toen onderscheidene gebruikte in plaats van den tabak, 
de koffij en suiker. * De pogingen nu om suiker , siroop en bran- 
dewijn zelfs uit de beet- en mangelwortels te bereiden , werden 
met des te meer kracht in het werk gesteld , toen op den 25steB 
Maart 1811, napoleon een decreet uitvaardigde, dat in de ver- 
schillende departementen van Frankrijk 32,000 hectares, of bijna 



Digitized by VjOOQIC 



237 

IQ9S RipuL morsen y en in het departement der Monden van de 
Maas^ omlrenl 244 Rijol. morgen grond» met beetwortei beplant 
moesten worden , om daaruit suiker te winnen. 

Ook na de slooping van het Fransohe keizerrijk won deze 
Uk van nijverheid heinde en verre veld , inzonderheid nu men 
het, door herhaalde proefnemingen, zoo verre gebragt had, dat 
deze inlandsche suiker moeijelijk van de Oost- en Westindische 
te onderscheiden is, hoewel vau deb boor Msscn zegt, dat deze 
suiker den eenigzins prikkelenden reuk van de ruwe riet suiker 
mist, noch dien zaehten, honigachtigen smaak bezit. 

Niet alleen werden er in ons vaderland ook later eene menigte 
beetwortel-suikerfabrieken , en welker getal in 1841 tot 174 ge- 
stegen was, opgerigt, maar ook bleef men te dezen opzigte in 
Doitschiand, Frankrijk, Rusland en Bohemen niet achter. In 
frankrijk telde men in 1836 reeds 430 fabrijken , die 33 millioen 
Ned. ponden suiker opleverden. Over het algemeen kon men 
aamieinen , dat het product aldaar in 24 jaren van 1812 tot 1835 
ïn verhouding van 1 tot 18 toegenomen is. In 1838 was het ge» 
lal dier fabrijken reeds 582, die in dat jaar niet minder dan 
1013»000,000 kUogr. wortels verbruikten» en 49,000,000 kUogr. 
suiker opleverden. 

In de Tolherbondslaien bestonden op het einde van 1845 , 90 
fobnjken, en in het jaar 1845 — 46, is er belasting betaald voor 
eene hoeveelheid te bewerken beetwortels == 4446469 centenaren. 
De Pruissische provincie Saksen met de AnhalUeht hertogdom- 
men levert } van al de bewerkte suiker; Silesie levert in 10 fa- 
brijkeA naauweÜjks ^ van de provincie Saksen. In de overige 
Tatüerband-Staten is de productie allengskens afgenomen; in 
1838 bestonden er 158 fabrijken , van welke er htiUsen 105 
bezat. In 1841 waren er nog 136 die 5064288 cent wortels ver- 
werkten. De opbrengst der fabricatie van FruUsen naar 5*/^ 
gehalte aan ruwe suiker begroot , was in 1845—46, 222323 cent, 
neemt men eene meer zorgvuldige fabricatie 6}o/o dan is het 
bedrag 289029 cent Nogthans is van 1841 af, de productie met 
^ slechts toegenomen en het aantal fabrijken met \ verminderd. 
Bohanen bezat in 1839, S3^ fabrijken en 7 aardappelmeel- 
aroopiabrijken in 1846 werkten er nog in 't geheel 41 ; van deze 
waren er vele, die slechts siroop voor de raffinaderijen van 
andere maakten. Zie Encyclop. ZeiUchr. 

Het is zeer in het oog loopend , dat men bij onderscheidene 
bereidmgswijzen , ook eene hetere en grootere hoeveelheid suiker 
verkri^ Ten aanzien van dit laatste, heeft men in eene fabrijk 



Digitized by VjOOQIC 



2S8 

te Woftmberg bij Wülemberg^ naar de Fransdie wijze , die door 
DoHsdie fabrijkanten gebezigd wordt, nit 100 centenaars beet» 
wortelen, 8 centenaars goede ruwe suiker verkregen. Uit 100 
qointalen wortels had men namelijk 9578 ponden sap verkregea , 
die gezuiverd en uitgedampt zijnde, 14 vormen van bet eerste 
en 5^ vorm van een tweede product opleverde , waarvan bet ge- 
wigt in lederen vorm na bet afstropen 53 pond, en na het 
droogen 45 pond bedroeg, zoo dat 19^ vormen 8781 pond, en 
dus zeer nabij acht ten honderd suiker tutleverden, die zeer 
grofjsreinig en van eene voortreffelijke hoedanigheid was. 

Het wel gelukken der beetwortel-fabricatie is afhankelijk van 
het snelle uitdampen bij eene lage temperatour, onder toevoeging 
van veel beenderen-kool of zwart. Men heeft dit zoeken te be* 
reiken door de uitdamping in het luchtledige ; waar niet genoeg 
koelwater voorhanden was , werden de ontwikkelde dampen in 
een reservoir verzameld, om hiervoor te dienen. Het bleek wel* 
dra, dat deze dampen niet alléén water bevatten; de dampen 
nemen suikerdeelen mede , die door ammoniakale dampen zich 
ontleeden en na de afkoeling in gisting overgaan. Boissenot raadt 
aan, om de nadeelige werking van het water te voorkomen, 
door de dampen in kalkwater te laten stroomen, alvorens zij 
zich condenseren (omGLBs, CU). 

Hanewald's methode wordt voor de beste practische en theore» 
tische handelwijze gehouden, en werd het eerst te Brieg^ in 
Middel-Silesiën , in practijk gebragt. 

Dbcock te Idlle raadt het gebruik van loobtof aan , ten einde 
de gisting van het suikervooht tegen te gaan {Mon. Indusfr,^ 
no. 1167). 

Het stelsel van oe quot is extractie door koud water , met 
behulp van rkichenbach*s toestel {Brev, d'Inv.). 

Onder de vele soorten van beetwortelen , is de zoogenaamde 
wUie en SÜesische^ zoo men zegt, het voordeeligst in het ge- 
bruik , daar deze het meeste sap geven , hetwelk van het zui- 
verste en meest zamengedrongen is > zoodat het gebruik van die 
soort, het voordeeligste voor de suikerkookerijen beschouwd 
moet worden. Voor het. overige bereidt men in Frankrijk ook 
veel suiker uit de wortels van castelnaudary , welke wij mede 
onder de verscheidenheden hebben opgegeven. 

Over de suikerbereiding zelve, zullen w\j niet meer spreken, 
als buiten ons bestek zijnde , verwijzende te dien einde op c. j. a. 
MATTHiKU de bombaslb , Foits ct oèscTV. SUT lü fübric. du Sucre 
de beüeraves ; christ. HKm r. schvidt, Neueste Brfahr. undfragfn. 



Digitized by VjOOQIC 



as9 

«Ier RmMtüèen zweker-foMe. en op b. l. MauiAiT en «. 
■na, Die Runekelrübm-zucker-fabric in Frankrekh. 

De vodea van de wortels , en de koek , die van hel sap bij 
de soikerbereidmg. overblijft , is een voortreffelijk veevoeder en 
100 êb men zegt beter dan de mangelwortels in den nataurhjken 
ilail. Het schoim levert eene goede mestspecie op en de roe- 
iassie kan insgelijks tot vele nuttige doeleinden aangewend wor- 
dn, xoodat niets wordt weggeworpen, en er bij dit fabrikaat 
ettt ab bij zoo vele andere voortbrengselen van roensohelijke 
kuDstvtijt niets verloren gaat, dan de warmtestof en den tijd. 

Behalve het bovengenoemde gebruik van den afval , is men er 
■sg in geslaagd , om uit de uitgeperste vezels een meer of minder 
Qoed papier te verkrijgen , hetwelk sikisen , een Zweed , mede uit 
den afval van mangelwortels vervaardigde. Anderen hebben uit 
cyeogenoemd overschot, eene voortreffelijke potasch verkregen en 
wel ÏD genoegzame hoeveelheid , om er de gedane onkosten meer 
das goed mede te maken. Dubrühfadt in het departement du 
Nffrd heeft zich voorgesteld uit de ruwe suiker wijngeest te 
trekken. 

In een Zurich's tijdschrift leest men eene verhandeling over 
ket beetwortelbrood , zamengesteld uit twee en een vierde pond 
tarwenmeel op een en een half pond beeten, doch hetwelk, 
^ens deskundigen, slecht aan het oogmerk voldoet 

hk de Beneden Rijnlanden maakt men uit twee deelen beet« 
wortels en een deel gele wortels een moes , welke door de min 
8<S<>eden in plaats van boter op het brood gegeten wordt , en 
welke bereiding op deze wyze plaats heeft: In een koperen 
kelel (vleesch ketel) doet men zoo veel water , dat er de bodem 
<c& toet hoog mede bedekt is , waarna men die op het vuur 
<(t , eo er de beeten en wortels zoolang inkookt , tot dat zij 
VMi zacht zijn geworden. De geheele massa wordt vervolgens 
<^er eene pers sterk uitgeperst , waarna de brei wederom in 
de pan tot op de dikte van siroop wordt ingekookt. Bij dit ver< 
<^en moet men vooral tegen het aanbranden waken , het vuur 
dos niet te sterk aanzetten en gestadig roeren. Wanneer de brei 
de behoorlijke dikte heeft , neemt men den pot van het vuur , en 
^1 de moes in steenen potten of houten nappen, waarin zij 
S^ digt gedekt , bewaard wordt , en hoe ouder zij wordt des 
^ beter zij is. Het pond kost in die streken 12 of 15 ets zoo 
^ 100 pond wortels aldus bereid 24 tot 30 stuivers kunnen 
«Pbreogen. 
^ Baden is men begonnen de bladeren van den beetwortel 



Digitized by VjOOQIC 



240 

als tabak te bezigen , en dexe daarmede te vermengen , hebbende 
eindelijk beegius na gedaan onderzoek aangetoond , dat de beet- 
wortel tot het stoken van brandewijn zeer geschikt is. 

Ook als beestenvoeder voldoen de beetwortels, zoo wel als 
het loof, bij uitnemendheid, en waarom sommigen de gewoonte 
hebben in Augustus de wortels van de onderste bladeren ie 
ontdoen , doch waartegen thaSr , yom sghwehz , mijn vader en 
anderen zeer ijveren, aangezien op deze wijze de wortels nim- 
mer den behoorlijken omvang zullen erlangen en minder smakelijk 
worden. In onze gewesten , waar de beetwortels niet zoo in 
het groot gekweekt werden, maakt men daarvan evenwel mio- 
der gebruik , doch des te meer van de mangelwortel , waarvan 
zoo wel de vrucht als het loof, met het beste gevolg, vervoe- 
derd wordt. Slechts zeer oude schrijvers, als maktiaus en si- 
MON PAULLJ , maken van deze plant als geneesmiddel gewag. 



Digitized by VjOOQIC 



ZEEBEET. 

(Bèta marüima.) 

Oeie plant welke door de Engelscbe strandbewonere ook Kttp' 
SpbMzie geooemd wordt en welker herkomst wij reeds aange- 
toond hebben, heeft eironde bladeren; de wortejbladeren zeer 
groot en gesteeld ; de stengbladeren daarentegen overhoeksch en 
oBgestedd. De bloeroen groen, ongesteeld, in dunne en het 
eerste jaar bloeijende , eindelingsche aren , van kleine blaadjes 
Toorzien. De stempels dikwijls drie in getal. 

Van deze soort bestaan er twee verscheidenheden , de gewone 
en die met eetbare ribben , welke beide ook bij de volkomenste 
kweekbg niets van hare eigendommelijkheid verliezen. 

Deze plant tiert in alle voedzame en behoorlijk verwerkte gron- 
den. Men zaait de gewone in rijen of los uit de hand van 
Maart tot Augustus , terwijl men deze planten bij de noodige 
wieding en begieting reeds zes weken na het uitzaaijen snijden 
kao. Steeds zal men het best doen voor ligte gronden in Maart ^ 
Toor zware daarentegen , in Aprit te zaaijen. 

De zeebeet met eetbare ribben , hoewel op dezelfde wijze 
behandeld wordende, verlangt evenwel eenige meerdere zorg. 
Voor het herfst- en winter'^ébraik zaaije men het zaad in 
Maart en Aprit ^ en om het in de tente te nuttigen op het 
ebde van JuniJ of in het begin van Augustus, Het zaad moet 
hol gezaaid worden , en het gewas worden uitgedund , wanneer 
bet te digt mogt staan , naardien de planten eene tusschen- 
niiinte van vijftien duim behoeven. Ten eiade dikke en malsche 
ribben te erlangen , moeten de planten veelvuldig begoten wor- 
den. Gedurende de strenge vorst dekt men het gewas met 
droog stroo , doch de ontdekking moet in de tente langzamer- 
hand plaats hebben, en zoo dit met de vereischte omzigtigheid 
S^sehledt , zullen de planten in half Mei eetbaar zijn. De sten- 
8^ ter zaadgeving , en welk zaad negen tot tien jaren goed 
büjfl , moeten aangebonden worden , naardien zij anders zouden 
knakken , en het zaad na volkomen rijp te zijn , dat is , wan- 
Mer de groene kleur er van in aschgraauw of roodachtig is over- 
gegaan, geoogst worden. Van de gewone zeebeet worden de sma* 
kelooze bladeren tusschen de zuring gekookt , om deze te tempe- 
reo , terwijl de dikke , witte en saprijke ribben , der andere ver- 
scheidenheid , even als de kardons worden toebereid en genuttigd. 

In de geneeskunde vinden wij er geen gewag van gemaakt. 



Digitized by VjOOQIC 



MANGELWOBTEL. 

(Bèta Sida.) 



Van deze plant, welke meer tot den iandöouw ^ dan tot den 
tuinbouw moet worden terug gebragt, zullen wij slechts weinig 
zeggen , te meer daar hij , die met een goed gevolg de beetwartei 
kweekt , omtrent den bouw der mangelwartel niet ligt mis zal 
tasten , en te meer , omdat dit gewas , hetwelk onder den naam 
van snybeetf voor het keuken gebruik gebezigd wordt ^ weinig 
als zoodanig wordt genuttigd. 

De mangelwortel verlangt eenen lossen, vruchtbaren, doch 
niet nieuw bemesten , diepen grond , en wordt in het laatst vao 
April of in het begtn van Mei gezaaid of gepoot , en in beide 
gevallen zóó , dat er tusschen elke plant een voet tussohenruimte 
aanwezig is. Bombasle raadt het verplanten sterk aan , en /^d 
dan , wanneer de planten krachtvol zijn en de worteb de dikte 
van eene penneschacht bereikt hebben. — Ten einde de worteki 
te behoeden, dat z^ in geene gebogene rigting gepoot worden» 
knijpt BAiLLT de haarworteltjes vooraf daarvan met de nagels 
af, en heeft bij ondervinding, dat dit op den groei van het 
gewas niet het minste nadeel uitoefent. Een man kan per dag 
ongeveer 6000 planten zetten, zoodat de kosten deswege altijd 
zeer gering zijn. Door het hakken of wieden wordt het land 
schoon gehouden, terwijl men tegen den herfst de wortels delft, 
de bladeren groen opvoedert, en de wortels tot wintervoeder, 
na dezelve eerst wel te hebben laten uitzweeten, op eene vorst- 
vrrje plaats bewaard. 

In te Bon Jardinier 1841 wordt aangeraden, de buitenste bla- 
deren der mangelwortels weg te nemen, even voor dat de knol 
deszelfe volkomen wasdom heeft erlangd, iets, waarmede wij 
in geenen deele instemmen. 

In de landhuishoudkundige inrigting te Hohenheim , in Wur- 
tembergf heeft men in 1838 vergelijkende proeven genomen, 
aangaande de meerdere of mindere opbrengst van mangelwor- 
tels, aan welke men, gedurende derzelver wasdom, de blade- 
ren al of niet had afgeplukt. — Een veld , namelijk , werd in ^ 
twee gelijke deelen verdeeld , en de eene helft al , de andere 
niet ontbladerd. Van de eerste helft verkreeg men: 

Op den 11 October, tij het ontbladeren, 756 ponden blad. 



Digitized by VjOOQIC 



243 

Op deo «( NoTemb«r, bg de inoogiUiig» 272 pooden blad. 

6D 4472 „ wortels. 

YiB de aadera belft yerkre^ meo : 

0^ deo 5 November, bij de iooogsUng, 804 poodeo blad. 

en 4Md „ worleU. 

De opbreogftt was derhalve bij de niet ontbladerde wortels , 
wel J8 waar , aan blad 124 ponden geringer , maar daarentegen 
MB wortels 476 ponden grooter. Wanneer men nu leUs de 
voederwaarde van blad en wortel onderling gelijk stett , loo had 
mm toeh , door het niet ontbladeren , 312 ponden of iets meer 
dn 6 Ito honderd gewonnen. Zie Aügemeine Zeüung für die 
DaUiche Land und Hmmcirthe yon bbteb \ 1830. 

Ook in het werk van betxholo , Ansichien und Erfahrungen 
<^ den Anbau der zuc&ere Runkekube , 1841 , vinden wq de 
waarheid van het bovenstaande op nieaw bevestigd , en waaruit 
Bilt alleen de mindere opbrengst der wortels , na het wegnemen 
öir bladeren blijkt , maar tevens , dat de alsdan nog gewonnen 
wortels Binder saprijk en veel minder soiker bevattende lijo , 
<^ die , welke hunne bladeren behouden hebben. Het wegne- 
men der bladeren geschiedde bij deze proeven zóó , dat er niet 
■ler dan twee of drie bUdereo uit het hart overbleven. Reeds 
«geascAijnlijk stond de wasdom der wortels geheel en al stil, 
uo lang zieh de nienwe bladeren vormden en van daar de vol* 
iOMle Qükomst bij de onlbladering van den wiiUn SUeziiChen 
9angei4Doriei op kleigrond verkregen* 



T^d vao onlbiadering. 




Ifleteersl .™^, 
SHeteerst 15Juhj, 
2 Het eerst 1 Aug., 
«Hel eerst 15Aug., 
5 Hel eerst 1 Sept, 

5Heieerstl5Sept.,i 

' Hel eerst 1 Oct. en ingeoogst 
. 26 October. 

t'logeoogst 25 October, doch 
Dia ontbladerd. 



'ia 



160 
181 
104 
210 
221 
230 

237 

241 






6 

6,^ 

6,0 

7 

7,6 

8 

8^ 




lOll 
1042 
1048 
1040 
1050 
1053 

1057 

1050 



1 






65 pet. 

SI'* " 

08 „ 

70 « 

73 „ 

74 „ 
7* „ 



Digitized by VjOOQIC 



244 

Van dit soort bestaan de navolgende verscheidenheden: 

Mangelwortel boven den grond ^ deze, welke bijna ter helft uit 

den grond groeit , is eeoe der grootsten en het meest geachU 

De zuivere witte. Deze wordt door de bombasle , in de Annaies 

de Roville , als de voedzaamste en het meeste suikerdeelen in 

zich bevattende, beschouwd, staande bij hem in voedingskraohl 

als twee tot een, der gewone. 

De witte met roode kruin ^ wegens den meerderen omvang, 

welligt nog boven de voorgaande te verkiezen. 
De gewone gete, welke door de koemelkers te Pari^'g het veeh 

vuldigst tot voeder voor hunne melkkoeijen gebezigd wordt. 
De gele met fcit vleesch^ doch welke in den laatsten tijd 

bijna geheel verdrongen is door de 
Duitsche gele^ welke met een goed gevolg door baillt, te 
ChdteaU'Henard f verbouwd wordt Deze is als het war« 
het midden tusschen de gewone gete en de bteekgele , de knol- 
len zijn bijna langwerpig rond, fraai gevormd en zwaar, en 
het vleesch bijna zuiver wit. Db sainvuxe beschouwt dezelve 
als de beste van allen, en de kweeking er van heeft zich in 
de laatste jaren verbazend uitgebreid. 

Wat de sniföeet of Kaapsche spinasie aanbelangt , zoo wordt 
het zaad zeer digt uitgezaaid en de jonge plantjes, wanneer zij 
ruim een palm bereikt hebban , ten gebruike afgesneden , dooh 
over het algemeen wordt deze plant niet als keukengroente, maar 
ds een voedergewas beschouwd. 

Het is waar , verdun stelde uit mangelwortels confituren daar , 
en LBTTSOM zegt, dat dezelve naar het oordeel van velen, de spi- 
nasie in aangenaamheid van smaak overtreffen , dat de steelen en 
bladribben van de volwassen bladeren als aspersies smaken , of 
in soepen gebruikt kunnen worden , doch deze aanprijzing heeft 
nogthans de mangelwortel tot nu toe nog geene waardige plaats 
onder de keukengroenten doen erlangen. 

In de geneeskunde maken ruttt en bergios, er gewag van, 

welke laatste, deze plant, ook onder de keukengroenten opgeeft 

Over het veelvuldig nut van dezen wortel in het maatschappefijke 

leven , heeft van der trappen in het breede uitgewijd , verwijzende 

dus te dezen opzigte naar zijn Herbarium vivum. 



ficsrvmi 



Digitized by VjOOQIC 



BERNAGIE. 

(Borago of Borrago officinaUs.) 



Deie plant, welke haren geslachtsnaam Borago vao likxaeds 
ontleent y wordt door casp bauunus, Buglossum lattfoUum ge- 
naamd , en door hoffmah , doch geheel ten onregte , voor eene 
soort Tan Ossetong (anchusa ofliciDalis) gehoaden. Mobison noemt 
dadve , in zijn Plant hisU universalis , Euphrosymum , van het 
Grieksehe eufraino , rerheugen ., wegens de opwekkende kracht 
Tan deze plant , en waarom het door sommigen , Courage gehee- 
ten wordL Anderen wederom noemen het n^enthe*^ van het 
Grieksehe woord nypej^hts ^ hetwelk smartweerend beteekent, 
en Termeenen, dat dit hetzelfde gewas geweest zij, waarvan 
BZLSVA een geneesmiddel bereidde , om teleiiachos te verfrolijken. 
iicooES en hebincq eindelijk, willen het van het Arabische woord 
abou y vader en raseh , zweet afgeleid hebben , beteekeoende de 
naam dos zoo veel als, vader van het zweet, wegens de 
zweetdrijyende eigenschappen der plant. 

Hoewel men beweert, dat deze eenjarige zaaiplant oorspron- 
kefijk qH Syrië berkomstig is, en halleb zegt, dat zij in Zwü- 
uHand te huis behoort, zoo is dit gewas thans evenwel f»- 
laadsch^ en wordt ook in ons vaderland in het wilde aangetroffen 
en wel^ volgens db gobtbb, in de hoven, bij langs de wegen en 
op sommige vuilnishoopen ; volgens mijldeb bij Leiden; volgens 
BBBCsvA bi) Seheveningen; en volgens ~v ah hall bij Utrechl^ 
Z^i en hanen. 

BoEBHAAVE , cvcn als TOUBHEFOBT , brengt dezelve onder de vier- 
zad%e hardbladige planten , decabdollb onder de Borraginées 
en uaxABUs rangschikt dezelve onder de Pentandria^ Monogynia, 
met dit geslachtkenmerk : De bloemkrans radvormig , de keel 
door de stralen gesloten. 

Dit gewas, dat de hoogte van ongeveer zes palmen bereikt, 
heeft eenen zeer ruigen ,, ronden , hollen , zwakken , takkigen sten- 
gel De wortelbladeren zijn breed, eirond, en even als de ge- 
heele plant zeer roig en stekelig behaard , de stengelbladeren daar- 
entegen zijn kleiner en ovaallanoetvormig , de kelk groot ^ de 
kniktode bloemen, welke in Junff en JuUf ontluiken, plat, 
▼ijldeelig; de bloemslippen wisselen met de kelkslippen af, de 
klear der bloem belder blaauw , lichtrood , wit of bont al naar 



Digitized by VjOOQIC 



246 

gelang der verscheidenheid , na de bloeai vofgen vier zaadkor- 
rels van eene zwarte kleur. De wortel, welke glad, lang en 
eene vinger dik is, heeft van builen eene bruine kleur, doch 
is van binnen wit, kleverig en van eenen zoeten smaak. 

Deze plant groeit in alle gronden , en kan ten allen tijde ge- 
zaaid worden. Wil men nogthans bij aanhoudenheid van de bloemen 
gebruik maken , dan moet ook bet zaaijen met oordeel geschieden , 
en wel in den herfst , voor de bloemen die in Mei dienen te bloerjen , 
in de lente ^ voor die welke in Junij zullen ontluiken, en eene 
maand na deze zaaijing voor die, welke alsdan de geheele 
zomer zullen stand houden. Het zaad moet slechts met eene 
dunne aardlaag gedekt worden , en zoo men de groeikracfaft van 
deze plant aanmerkelijk bevorderen wil, dan heeft men slecht* 
noodig, het gewas nu en dan te begieten en het steeds run te 
houden. Voor het overige heeft het geene bijzondere verzorging 
noodig , en slaat zelfs , eens aanwezig , van zelve weder op. Ten 
einde zaïd te winnen , snijde men de stengels , een weinig voor 
de rijpheid van dezelve af, laat alsdan deze op een linnen 
kleed droogen, zullende de zaden, naarmate zij narijpen, van 
zelve losgaan. 

De verscheidenheden^ waarvan wij gewag gemaakt hebben, 
en alle tot hetzelfde einde gebezigd worden, houden vrij lang 
stand , hoewel zij aan het verloopen onderhevig zijn , terwijl ons 
van dit geslacht nog deze twee soorten bekend zijn : Borrago laxi" 
flora , DEC Anehusa laxiflora, Deo. Frankrijk. Bortëgo ümgi- 
folia , POiR. Algerie , 1825. Beide kasplanten. 

De bloemen van deze plant , welke eertijds oit Aleppo werden 
aangebragt, worden meer in iioHe^ dan in Frankr^k en «■• 
Vaderland ter versiering der salade gebezigd , en voor zoo verre 
ons bekend in Nederland , gelijk zulks in ItaUe geschiedt , min- 
mer als salade zelve gebruikt, of bij groenten gekookt. De^ln* 
gelschen maken , door het af te trekken , er eene verlHsschende 
zomerdrank van, welke zij cool Tankards noemen. 

De vroegere genees- en natuurkundigen , zoo als ritTLLi , hofp- 
MAN , MizALD , BOERHAAVE eu anderen , brengen dezelve tot de me* 
dicinale planten terug ^ doch de hedendaagsche geneesheeren na- 
ken daarvan , zoo wij wel hebben , geen gebruik. 



"^ <90S ' 



Digitized by VjOOQIC 



BIESLOOK. 

(Altiwn schoeruyprasum,) 

Dü gewas hetwelk ook Look alleen genaamd wordt , ontleent 
tigoen soortsnaam , schoenoprasum ^ ran'de Grieksohe woorden 
«cMm», biesaehiig en prason^ prei , wegens den yorm en smaak 
Tan deze plant. 

Hoewel oorspronkelijk in Siberië te huis behoorende, en van 
daar naar Engeland tnvtrfsbyo^td^ of volgens anderen uit Ztoed^ 
en ZwiUerland herkomatig, 'als hebbende gesrer het op de 
roCsea bii Lauffenèurg en aan de oevers van den Bffn , en hal- 
ua het in het Alpisehe gebergte gevonden , zoo wordt hetzelve 
eveowel ook in ons Vaderland en wel volgens oe gortei, op 
de waarden langs de Ldc bij Hagestein^ in het wilde aange- 
troffen , hoewel rdit , naar de meening van db geer , nog geen 
bewi^ Toor zijne inheerosehheid is. 

Deze vaste plant , welke decamdollb onder de UUaeies en lir- 
MMMOB onder de üexanéria, Monogynia^ rangschikt, heeft het 
aavolgaide gealaehtkenmerk : Zij bloeit aan het einde der sten- 
gels, achermvormig; de bloemschede is tweekleppig en veel- 
bloeoiig; de bloemkrans zesdeelig , de stempel is enkelvoudig , 
, het zaaddoosje is driekantig , na bet openen der klepjes eene 
draadTormige spil achterlatende. 

De bieslook brengt eene menigte,^ ronde pijpachtige, van 
binnen holle, wortelbladeren voort, welke in het begin veel 
uv er aeo komst met de grassoheuten hebben. De bloemen welke het 
tweede jaar uit de korte ronde steelerf voortkomen , en in Junii 
blosfjen , zijn ' bleek-paars in kleine bundeltjes bij elkander. 
De wortels zijn kleine , naar nijen gelijkende bolletjes, en 
welke van onderen eene menigte vezelworteis uitschieten. Deae 
plant welke eenen wel toebereiden, *krachtigen, doch tevens ligten 
^ooé en eene warme standplaats behoeft, kan door zaad en 
eeheuren worden voortgekweekt , doch naardien het zaaijen eene 
veel langwijligere wijze dan het scheuren is , neemt men steeds 
tot de laatste de toevlogt Te dien einde scheure men alle drie 
isren de groote bossige planten» en wel onder dien verstande, 
dtt ieder kleinere te verplanten , uit drie of vier bolletjes, welke 
AMD vereen^d laat blijven, bestaat De scheuring en herplanting, 
moet even als het zaaijen in Februarif of Maart plaats hebben , 



Digitized by VjOOQIC 



248 

wanneer namelijk de weersgesteldheid zulks toelaat, en de te 
verplantene bollen , op zeven of negen duimen afstand van elkaa- 
der , hetzij op bedden « hetzij tot randen , worden gepoot ^ 
welke binnen korten tijd wederom eenen aanzienlijken omvang 
zullen erlangen , terwijl hoe meer men het loof afsnijdt , hoe 
fijner, digter en smakelijker het worden zal. 

Wanneer het bieslook goed schoon gehouden wordt en bij 
droog weder begoten , kan het vier tot vijf jaren , ter plaatse 
blijven. In de lenle moet men den grond, twee of driemalen 
omwerken, waardoor de groeikracht zeer bevorderd wordt, en 
als de winter invalt, snijdt men het gewas tot op den grond af, 
hetwelk men, na het eerst een weinig te hebben laten uitdroogen , 
met een goede duim oude mestaarde bedekt. 

Ten einde dit gewas ook des winters te hebben, worden de 
planten, in den herfst uit den grond genomen, de bolletjes van 
elkander gescheiden , en digt bijeen in potten , met losse broei- 
aarde gevuld, zoo. diep als zij stonden, geplant. Bij eene warmte 
van 10 tot 15 graden, matig vochtig gehouden, kan men dit 
kruid in den winter, eenige malen afsnijden. 

Naardien dit gewas, zich, én wat den groei én wat de geaard- 
heid betreft, veel naar den grond wijzigt, zoo heeft men ge- 
meend , dat er van dit soort drie verscheidenheden bestonden , 
en welke men met den naam van Bieslook^ Engeische look en 
look van Portugal bestempeld heeft, doch men is na beter 
inzien van deze dwaling terug gekomen. 

Het loof van dit gewas wordt tot sausen , en als een toekruid 
bij de salade gebezigd, terwijl het fijn gesneden, onder het voe- 
der van de kiekens der kalkoenen gemengd wordt 

Het {St, Janslook^ Alüum fistulosum) is mede eene vaste plant, 
doch wordt in den bouw, als eene tweejarige behandeld. De 
voorlkweeking er van heeft door zaad plaats, dat men bij voor- 
keur in eene ligte voedzame aarde uitzaait. Dit zaaijen geschiedt 
1* in Februarü en Maart ^ om de planten en wel twee te 
zamen op een ouderlingen afstand van zestien duimen, in April 
en MH te verpoten; 2 van den 15 JuUj tot op het einde dier 
maand. Hel zaad in de hulsels bewaard wordende , kan twee 
tot vier jaren duren. 

De andere soorten van look , als de Berglook^ Graslook^ üonds^ 
look^ de Alpiêche de Egyptische , Slangenlook , Wijngaardslook 
en anderen gaan wij , als in ons Vaderland niet genuttigd , noch 
te dezen opzigte gekweekt wordende, stilzwijgend voorbij i 



Digitized by VjOOQIC 



BOON (G R O O T E). 

(Tida Faba.) 

De Grooie Boon^ ook Roonuehe^ Boeren^ Twn of Walsehe 
Baan genaamd, ootieeot haren geslaohtsnaam vicia^ yan het 
LalgnsGhe woord vinciOy winden^ vast maken , naar dien de wUt* 
ktm^ waartoe deze soort behoort, zich om eikanderen slingeren , 
of aan andere planten of yoorwerpen vasthechten. De soorts- 
laam Faba en welk Latijnsch woord weder van het Grteksche 
faga^ teten^ afiitamt, duidt boon aan, zoo dat vida Faba^ dus 
eigenfi|k wil zeggen, wikken, welke boonen om te eten voort- 
brengen. De Grieken noemen haar kuamos en hoewel velen be- 
twiifden, of zij daarmede wel de tuinboonen bedoelden, zoo 
lijdt dit echter geen twijfel , wanneer men de verscheidenheden 
in aanmerking neemt, welke er van deze soort bestaan. Hoe- 
wei de tcikken^ v<rtgens den Heer favrod, ook in het wilde in 
ons Vaderland groeijen , zoo b de Groote boon^ volgens lekche, 
evenwel van Rusland^ Fersië en Egijpte herkomstig, doch 
thans door geheel Europa verspreid , en eene zeer gezochte en 
smakelijke keokengroente. Decardolle plaatst haar onder de 
F^iüonaeies. 

üsMAEi» rangschikt deze plant onder de DiadelpMay Decandria^ 
met het navolgende geslaohtkenmerk: De kelk staat boven het 
wnchlbeginsel en is vijfspletig, de twee bovenste lippen zijn de 
kortste ; de bloem vlindèrvormig , de vlag uitgerend , de peul 
laagwerpig^ veelzadig. 

Dit gewas, dat eene éénjarige zaaiplant is , heeft regt opstaande , 
kantige, holle, ligt breekbare en eenigzins houtachtige stengels, 
ter iKK^gte van ruim twaalf palmen opschietende; de bladeren 
zgn langwerpig ovaal, effenrandig en donker groen; de bloem 
volkomen, enkelvoudig, oi^eregeld, vierbladig, wit met zwarte 
vlakken en van eene aangename , doch eenigzins bédwehnende 
geor, en van daar dat men wel van iemand, die in de war 
is, zegt: by i» in de boonen* De bloeitijd is gewoonlijk in 
Jimif en Mif, doch hangt ten eene male van den tijd af waarop 
men dH gewas voortkweekt De zaadpeulen, aan het eind een 
weinig gebogen, dik, langer of korter, naar de verscheidenheid, 
hebb«D van buiten eene smoddig groene kleur, doch zijn van 
Inmen witachtig en wollig, en de boon platachtig, min of meer- 
der rond, en wit, geel, paars of groen, al naar gelang der on- 
derversehaideiiliedeo. 



Digitized 



by Google 



250 

Oe boooen TerlangeD eeae voedMine, wel bewerkte en zwaar 
bemeste aarde, doch hoewel dit laatste ook met de gevoelens 
van deskunëigeo overeenkomt, zoo kannen wij nogthans niel 
voorbij, daarop aan te merken, dat, hoewel bemeste gronden 
een welig gewas opleveren, zij zulks ten koste der vrucht zullen 
doen, en waarom onzes erachtens, nieuwe zware, meer dan wel 
bemeste gronden aan te bevelen z^n, ten ly de bemesting hel 
vorige Jaar en ook dan nog met oude vergane dofig hehbe plaats 
gehad. De uitzaaijing, of poting van dit gewas, kao op ver- 
schillende wijzen plaats hebben. In het groot , dat is op het 
veld , worden de zaden uit de hand gezaaid , voor welke wijze 
van voortkweeking pichat een werkje, onder den titel van: f>a- 
tique des SemaiUes a la volée^ heeft in het licht gegeven, doch 
in de moestuinen , geschiedt dit in rijen , in bo^es of tot randen. 
Wanneer de weersgesteldheid zulks toelaat, kan men daarmede 
in Februari) een begin maken en hiermede tot in Aprü voort- 
gaan, welk tijdstip bij eene gewone handelwijze voor hel laaisie 
mag worden gehouden , naardien dit gewas zoo wel de hiUe als de 
droogte vreest. Wil men evenwel het geheele jaar door van deae 
vrucht voorzien zijn, dan kan de uitzaaijing ook in Mei^ MmV 
zelfs in MO plaats hebben, doch alsdan op koele, beschaduwde 
plaatsen. De aldus uitgepote zaden zullen evenwel die over- 
vloedige vrucht niet geven, omdat de boonen, om wél te dra- 
gen, geene beschaduwde, maar eene opene standplaats behoe- 
ven, doch in de opgegevene maanden eenen vrijen grond te kie- 
zen, zoude eene harde, schiUige, oneetbare vrucht opleveren. Wit 
men dezelve vroeg in de lente , dan zaa^e men in December^ 
JanuarO, als kunnende de gewone winterkoude wel verdramu 
Velen hebben de gewoonte, de zaden voorafin mestwater te 
laten weeken, hetwelk voorzeker het ontkiemen bespoedigen zal, 
doch of het eenen meer weligen groei ten gevolge heeft, zulks 
betwijfelen wij ; anderen kweeken de zaden eerst in bakken , 
twi emde de jonge planten, bij gunstig weder, in Februai^ of 
Maart it verpoten, welk verpoten daarom aap te raden ia, als 
zijnde het proefondervindelijk gebleken , dat de aldus behandelde 
zaden meer vrucht opleveren , dan die , welke terstond terplaaUB 
waren uitgezaaid, gaait of plant men in rijen , dan dienen 
deze ongeveer zes palmen van elkander verwijderd te zijn, mét 
eenen ouderlingen afstand der planten, ter breedte van eene hand. 
ue planten worden alsdan later op dezelfde .wijze aangeaard, 
ais WIJ bij het kweeken in bo^es zullen opgeven , en zoo als 
van zelve spreekt, rein gehouden. Er worden er ook gevonden, 
die de boonen m dubbele rijen planten, terwijl dan tnaeebeli die 



Digitized by VjOOQIC 



2ffi 

liieotpiMiity kênü, dootel 'of rad^* wordt geiMud, hebboode 
moD Uk OOM ttnkta veelal de gewoonte , toaeebeo de booneo- 
rijea in Aiguiiuê^ aardbexita aan te leggen, en de landboowert 
in ome Provincie saaijen er erwten toaeeben , waardoor ig bet 
liji uitwinnen , aangezien dan de boenen tot ateon van dese dienen. 
Wanneer mes in èoifei saait « maakt men ondiepe gaten op eenen 
onderüngen abtand van één voet , waarin men drie of vier xaden 
lagL Hebben de planten de boogte van eenige duimen bereikt» 
dan make men den grond rondom loe, de plan^ ter boogie 
van een tot twee duimen aanaardende; veertien dagen later wor^ 
dtt ig op nieuw opgeboogd en eindelijk nog eenmaal aange- 
anrdy wanneer bet gewas eene middelmatige boogte bereikt 
heeft. Dat opboogen der aarde tegen de planten geeft dit voor- 
deel, dat de etengeit daardoor van onderen nieuwe wortels uit- 
lehiWen, waardoor |de groeikracbt van het gewas niet weinig 
bevorderd wordt 

Yelen hebben de gewoonte, om de toppen der groote boonen 
terstond na de vruAtzetting af te breken, ten einde daardoor 
de sappen naar de vrucht af te leiden , waardoor deie verzwaard 
zoude worden en spoediger rijpen , doeh deze wijze van handelen 
keuren wij ten eene male af, naardien de vrucht daardoor veel 
barder en smakelozer wordt , ten zij men die toppen als moes- 
groente bezigen wil, welke door velen zelfs als eene lekkernij 
beacbouwd wordt. Het bouwen tot randen neemt voorzeker 
den minsten grond weg, dooh naardien de ^planten alsdan 
ale onderiinge steun missen, zullen de stengels, wanneer zij 
niet aangebonden worden, bij eenen vrindigen stand gevaar loo* 
pen t« knakken. 

Wanneer men de boonen met de peulen nuttigen wil en het- 
welk inderdaad eenen smakel^jken schotel geeft , dan moeten zij , 
na bet vierde der gewone grootte bereikt te hebben, worden 
a%0plQkt, waarna de stengeto tot aan den grond worden af- 
geanoden^ terwijl, wanneer het jaarget^de gunstig is, de wor- 
tela op nieuw zullen ontspruiten en eene tweede vruebt ople* 
veren. De Uoogleeraar in de w^begeerte alvatti, beeft daar- 
omtmnt irjne uitkomsten medegedeeld ; h^ had de stengels , na- 
dat de bloemen verwelkt,, de schil gevormd, en de vrucht tot 
eene zekere dikte was gekomen , bij den grond afgesneden. 
Na verioefi van weinige dagen had iedere stam vier of vijf 
spruiten uitgeschoten, wier wasdom zeer snel was en talrijke 
vraebtcn voortbragten, zoo zelfo, dat de opbrengst van vier tot 
vijfimalen verdubbekl werd. Men moet het zaad inoogsten wan- 
neer bel volkomen rgp is, en wel van de meest ontwikkelde 



Digitized by VjOOQIC 



252 

stengels, welker bloemen niet met andere yerecheidenhedeD io 
speling hebben kunnen komen , terwijl steeds het vroegste ge- 
was te verkiezen is. In de peulen of schokken bewaard Mror- 
dende, lian het van vijf tot zes jaren ter voortkweeking dieosC- 
baar blijven , doch steeds zal men het best doen, de middenste 
zaden der pealen ter voortkweeking te bezigen, naardien deze 
gemeenlijk 4>neindig beter dan de eindzaden ontwikkeld zijn. 
Wanneer de boonen beginnen te ontaarden, en waarvoor zij 
zeer vatbaar zijn, moet men volstrekt van grond en zoo moge- 
lijk van standplaats zelfs verwisselen. 

Over het vervroegen der groote boonen door heffingsmidde- 
len en waartoe natuurlijk de dwergsoorten moeten genomen 
worden , zullen wij niet uitwijden , naardien dit gemakkelijk naar 
de gewone regelen der broeikunst geschieden kan. 

Sedert twee jaren hebben wij nu de ziekte in de boonen 
waargenomen, welke zich eerst aan de peul en daarna aan de 
boon zelve mededeelt en haar ten eenemale onbruikbaar maakt, 
zonder dat men tot dusverre ook daarvool^ de oorzaak heeft 
kunnen opdiepen. 

Van deze soort bestaan de navolgende verscheidenheden: 

1. Qewone groote boon ^ met stengels ter hoogte van twee voet 
en zeer groote zaden; hiervan is de boon van Pieardie 
eene onderverscheidenheid. 

2. Windsor boon , met groote , sterke stengels , korte en breede 
peulen, doch die gewoonlijk niet meer dan drie tot vier 
zaden bevatten, en welk getal, wat men ook schrijven 
moge, wel nooit hooger zal wordeh opgevoerd. 

3. Victoria* Deze is bijzonder groot van stuk , zeer malsch en 
aanbevelenswaardig. 

4 Dwergboon ^ door de Engelschen van de kosten van Afrika 
overgebragt en die dezelve Magazan noemen, of zoo als 
anderen beweren, uit Portugal herkomstig. De takrijke 
stengel bereikt de hoogte van eenen voet, en draagt bij 
uitnemendheid sterk, waarom zij als bakgewas zeer aan 
te bevelen is. Deze verscheidenheid ontaardt zeer ligt, 
* waarom men te dezen opzigte de meeste voorzorgen' dient 
in acht te nemen. 
Als onderverscheidenheden bestaan : 

1. De roode, Eene nieuwe verscheidenheid , de kleinste en 
vroegste van allen. 

2. De violetkleurige^ deze heeft weder eene onderscheidenheid. 

3. Met purperkleurige bloemen , door ucqobs gewonnen. 

4. Stangeboonen. Deze verscheidenheid heeft zeer lange wel- 



Digitized by VjOOQIC 



26S 

gendde xadm, eveowel kleiner rsn die der gewone^ doch 

vroeger aankomende. 
Ab onderrerscheidenlieden bestaan: 
]. Engelsehe purperroode, 
SL I>e groene van Maiiand, 

3. üe Amerikaansche roodbloe^fende. 

4. De ^oene^ welke ook droog die kleur behoudt en nit 
China herkomsUg is , zeer mild dragende dooh ook zeer laat 

5l De gele. 

Moetende eindelijk als eene yersoheidenheid der groote boonen 
beseboowd worden: 

De kleine of paardenboon (faba tmlgarie minor of e^yina 
(pBisooir) met de onderrerscheidenheden. 

1. Yan Ueigoland. 

2. De blanke. 

3. De zwarte. 

oTcr dewelke ¥rr| evenwel, als tot den groeten boow behoorende , 
niet znOen nitwijdln , evenmin ab ovei* de KoorUboontjee (faba 
SL Ignatü), welke niet onder de moesgroenten kunnen ge- 
rangschikt worden. 

Hoewel de boonen op zich zelve beschouwd , een gezond voed- 
sel opleveren, zoo veroorzaken zij ligt opgeze(heid van buik, 
door sterke ontwikkeling van lucht in de darmen, en zeifo kolijk. 
Zij zijn des te moeijelijker te verteren , hoe ouder zij zijn, want 
100 lang zij nog jong en goed van smaak bevonden worden, 
zijn zij gemakkelijk verteerbaar, maar ook tevens minder voe- 
dend. Hen beschouwt ze algemeen als prikkelend en verhittend, 
en diensvolgens als nadeelig in gevallen van ontsteking en bij 
koortsen. 

Volgens de analyse van nmov is de zamenstelüng der boonen 
ab volgt: 

ZetroeeL 34.17. 

Zetmeelachtige vezeL 15.89. 

Legumine (caseïne) 1(186. 

Gom. 461. 

EiwitstoC 0.81. 

Zoete extractielstot 3.54. 

Vliezen. 10.05. 

Water. 15.63. 

Zouten. 3.46. 

Verlies. 0.98. 

100^. 



Digitized by VjOOQIC 



264 

en de elementaire lamenstelling dezer vruoht ?olgeiie platfaik deze : 



Koolslof. 38iÈl 

Waterstof. 5-84. 

Stikstof 
Zuurstof 

Aseb a71. 

Water 14,11. 



I 38.ia 



100.00. 



LiBBiG Stelt de gemiddelde hoeveelheid koolstof in de boonen , 
in den verschen staat , waarin wij die gewoon zijn te gebruiken, 
op 37 procenten; eene stelling, die, voor elke praktikale toe- 
passing, der waarheid genoegzaam nabijkbqit Volgens de voe- 
dingsaequivalentenschaal van soassniGAULT , worden 44 deelen 
boonen in voedingskracht gelijk gesteld met 100 deelen tarwebloem. 

H^ gebruik der groote boonen is te zeer ifckend , dan daar* 
over te willen uitwijden, alleen nog willen wij niet onvermeld 
laten , hoe men de jonge groote boonen , met de peuien , voor 
bet wintergebruik inmaken kan, eene groente, welke birgiü^ 
om het zeerste aanbeveelt. De peulen worden te dien einde ter 
helft van hare gewone grootte geplukt, eene korte poos in ko- 
kend water gezet en daarna 'ingemaakt De aldus ingelegde boo- 
nen zuHen bij eene voegzame toebereiding later even goed, ja 
zelfe beter smaken, dan de versche, als missende dan den min 
of meer sterken bijsmaak, welke de versche, jonge boonen 
eigen is. 

Ook kan men de tuinboonen op eene andere wijze inleggen: 
men kookt dezelve namelijk met water en zout gaar , waarna 
men ze met eene saus van gebrand meel en boter in een* aar- 
den pot doet 9 waarin zij koud moeten worden, voor en aleer 
men deze zorgvuldig digtmaakt WH men later de boonen ge- 
bruiken , dan behoeft men er sleohts eenig braadvet bij te doen , 
en men zat ondervinden , dat zij van de versche niet te onder* 
scheiden zijn. 

In Frankrijk droogt men de groenten in navolging der En- 
gelschen , die zelfs de melk zoodanig weten zamen te persen, dat 
die na' een jaar zoo smakelijk is als versche. De waterdeelen 
worden eerst in eenen matig verwarmden droogtoestel aan de 
planten of vruchten ontnomen , en dezelve dan onder de hydrau- 
lische pers gebragt. Het droogen geschiedt bij eene temperatuur 



Digitized by VjOOQIC 



256 

Tan 4f[y-~48 graden en duurde bij de proeven 9S-— 28 uren ; ({e 
planten ferioren daarbij door elkander negen Uenden van haar 
vorig gewigt, en (KX) kilogrammen gedroogde groenten, werden 
onder de hydraulische pers tot eene kubiek mètre zamengeperst 
De zoo zamengeperste moeskruideu , nemen bij het koken weder 
beC aanzien en den smaak van versch geplukte aan? 

Ook kan mtn de tMMoen en erwteoktemen^of uitspratlsels op 
de v«%eade wijze ala groente gebruiken. Men Iaat deze peul* 
fracfatan, eens gedroogd zijnde, vier uren lang in eenen soholel 
znet water liggen en bedekt ze vervolgens met stroo; in tWM 
dfl^en hebben de kiemeo eeae lengte van een en een tweede 
daiflD b«Nikt; wanneer tnen ze van den afval bevrijd beeft, wor- 
den zij ia water gekookt eo als salade of mei braadvet gegeten. 
fai vale apzigten kan de gvoole boon de fwardenóaon vervan* 
gtD. Puwus maakt reeds gewag van het boonenbrood , doch te 
dazcB opzigta verwezen wij naar de versehiliende landhuishoud- 
koadise werken, als die van vHAta, schwirz, AELsaon, PB»- 
voacaia» JOCBiav, aASPAiui, iavbt, uippkl, bodik, mLnxs eu 
sadereD. 

Meo vindt in vele oude werken de groole boonen neg als 
ee» gaoeeeaMddel opgegeven ; onder anderea leest men bij hur- 
S4V aa scawBHCUt <^ mm» wel van de s t enge l s als van het 
zaad en van de bloemen een geneeskundig gebruik gemaakt 
plagt te worden. Vao de laatste werd een water bereid, dat 
strekkfiik moest, ooi de kleur der huid te verlevendigen, maar 
▼eigeaa «uaaAV dit niet meer doet dan gewoon solver water, 
hoewel er zeer waarschijnirjk , wegens de sAerke geur der bloe- 
men^ wel een aangenaam reukwater van te verkrijgen was. 

De stengels worden, na gedroogd te zijn, gewoonlijk opge* 
brand en leveren dan de polaudi op, en welke hoeveelheid ge- 
makkelijk af te leiden is, wanneer ik zeg, dat mijn vader uit 
100 Ned. ponden stroo, vijf pond asch en uit deze 0,64 pond 
potaseh verkreeg. Over bet algemeen , wanneer men het althans 
niet behoeft te vervoederen , is het beter de stengels en peulen 
ais mactopeei» la besigen, insooderheid voor die gronden , welke 
herhaalde malen deze vrueht moeteu voortbrengen. 



Digitized by VjOOQIC 



BOON (TURKSCHE). 

(Pluueolus Vulgaris.) 



De Turksehe boon ook Snijboon genoemd , naar dien dexelve 
in schijQes gesneden veelal genattigd wordt, ontleent haren ge- 
slachtsnaam Pkaseoltu^ van het Grieksohe woord Phasylos , <ia< 
een lang vaartuig beteekent, en waarmede men de TviTk9ch&- 
boon bestempeld heeft, wegens de lange en eenigzins schait- 
vormige gedaante der peulen. Viroiuüs evenwel kende aan 
onderscheidene moesgroenten, den naam van P/uueohts toe, 
coo dat bij hem, dit woord op verre na, altijd niet hetzelftie 
uitdrukt Diosgoridbs noemde deze plant Smilax kortensis ^ of 
tuin'Winde , omdat dezelve zich even als de klokjeswinde om stok- 
ken slingert Decandolle rangschikt haar onder de PapiiionO' 
oées en uknabus onder de DiadeipMa^ Deeandria, met het na- 
volgende geslachtkenmerk : De bloem vlindervormig; de Wag 
omwindt de kiel schroefsgewijze. 

Deze eei^jarige zaaiplant, waarvan twee hoofdsoorten en eene 
menigte verscheidenheden en onderverscheidenheden voor het 
keukengebruik gekweekt worden , zoo ze! Cs dat ten tijde van 
BOERHAAVE in den moestuin van peter eolaart, meer dan hon- 
derd verscheidenheden bloeiden, is uit de Indien , herkomstig 
en van daar naar Europa overgevoerd. In de Oosl-Inditn wordt 
nog inzonderheid veel werk van de PAaseoius radiatus^ aldaar 
de Kaijang-iedjoe of groene KaO'ang geheeten, gemaakt , welke 
de SiV'a oplevert Volgens robillard worden de snijboonen 
(Alubias) uu. zeer veel in het koningrijk Valencia gekweekt , al- 
waar men er acht tot tien verscheidenheden kent, hoewel 
slechts twee of drie gewild zijn, als de Soiasons^ de Flageoiêi 
en eene verscheidenheid van deze, doch niet zoo goed, als de 
flageolet en de Uollandsche snijboon , wijders eene verscheiden- 
heid van de groote alagzwaardboon , met buitengewone groote 
haauwen, doch waarin zich slechts vier zaden bevinden. De in- 
oogsting er van heeft gewoonlijk na het koom en den hennip 
plaats. 

Dr. jos. HOOKER, vond de snijboon op het Uimalaya gebergte» 
doch ti|dens zijn verblijf aldaar , hadden de planten zeer door 
de groene rupsen geleden. Het is thans inzonderheid Amerika^ 
van waar eene menigte verscheidenheden tot ons worden overgebragt, 



Digitized by VjOOQIC 



257 

doeh naar dien , en de grood en de lochtsgesteldlieid , op deze 
plant eeo aaomerkelijken ioTloed uitoefenen , TeriiezeD de meeste 
▼erscfaefdenheden , het eigendommelijke en brengen daardoor 
weder oieowe onderverscheidenheden voort Vde tchriJTert 
beböeo Tan deze en dan wederom van gene soort en Versohei- 
denheid gewag gemaakt, doch het grootste getal is door iiiirr- 
OL in zijn Lexicon-FolygloU, opgegeven, ofschoon dat getal f 
<loor de latere verscheidenheden nog oneindig vermeerderd is , 
« steeds vergroot wordt. 

De infföoon (Phaseolos vulgaris) zelve, is een rank gewas, 
welker stengels, dikwerf eeoe hoogte van meer dan drie ellen 
bereiken , de bladeren komen gewoonlijk bij drieën oit de hoofd- 
steogel voort, de bloemen vlindervormig en wit, doch die der 
verscheidenheden op verschillende wijzen gekleurd, de peulen 
Ittg, min of meer plat, waarin van vijf tot veertien wiite^ en 
bij de verscheidenheden gekleurde niervormige zaden vervat zijn. 

De soijboooen behoeven eenen droogen, goed gemesteo, zan- 
digeo grond en eene warme standplaats. Hoe kleijiger en kou- 
der de grond is, hoe sterker de bemesting, welke nögthant 
*teeds in goede doorlegene dong moet bestaan , hoe later men 
UATJ^ moet, en hoe ondieper de zaden dienen gelegd te wor- 
den, losse gronden welke eenige jaren vroeger sterk waren 
Renest, voegen voor dit gewas het^ beste, terwijl natte en zil- 
tige daarentegen , of in het geheel geen , of althans een slecht 
tt kwijnend gewas zullen voortbrengen , en naardien veel vocht 
^ deze plant nadeelig is, is daarvan de kweeking steeds 
^^ittehralUg , en hangt de tijd van zaaijing maar al te zeer van 
de ween^teldheid at Aangaande het aanwenden van ijzer- 
vitriool bij dit gewas , heeft Mevrouw de Weduwe EUStsK cais , 
bel navolgenda medegedeeld : 

hl de eerste dagen van Juni;\ had men op eene ruimte , lang 
H ellen en 1,80 breed , welke met den mest uit eenen ouden 
bak bemest was , drie rijen s^msnijboonen uitgezaaid , aldaar 
<Kider den naam van Impériaux bekend. Den 28 Junü^ drie 
^eken nadat zij opgekomen waren , werden de planten der eene 
riji bij droog weder en eene warmte graad van + 25' met eene 
^'P^ing van ijzervitriool begoten , acht wigtjes daarvan op eene 
k«n water en ongeveer vijftien kannen voor eene rij. De mid- 
delste rij werd met vrjftien kannen gewoon water begoten, en 
de derde rij met even zoo vele kannen zout water. De gevitri- 
oolde begieting , werd drie malen herhaald en wel telkens met 
ee**» tusschenruimte van vijf tot zes dagen. Ter zelfder tijde 



Digitized by VjOOQIC 



258 

werden de andere rijen even zeer door de regen bevochtigd , 
zoo dat er geene kunstmatige besproerjing noodig was. 

Hierbij dient aangemerkt te worden , dat de ijzerzoaten niet 
op de gewassen moeten worden toegepast, voor en aleer zij 
eenen zekeren graad van kracht en uitbreiding hebben verkre- 
gen , want wanneer zij nog te nabij den staat van ontkieming 
zijn, zouden zij, nog als te vaatachtig, door de metaalachtige 
opslorping lijden, terwijl de werking dier zouten, wanneer de 
planten reeds ouder zijn, zeer weinig zigtbaar is. 

Den 20 JulO' begon zich de gevitrioolde rij , door de meerdere 
ontwikkeling en het groen van het loof te kenmerken , welk ▼er- 
schil steeds kenbaarder werd tot op het oogenblik der inoogsting 
toe , welke den 2 September begon en den 3 Oclober eindigde. 
De snijboonen werden groen gepinkt, waren van eepe mid- 
delmatige grootte en voor de drie rijen vrij gelijk , hoe wel de 
opbrengst deze was: 

Van de gevitrioolde ry 7,900 vdg^es 

Van de gezoutte ry . ^ 5,170 „ 

Van de rij zonder opwekking . . 4,940 „ 
en hetgeen dus een overwigt van ongeveer 00 ten honderd voor 
de eerste boven de laatste rij geeft , terwijl het gewigt der plea- 
ten zelve dadelijk na de inoogsting was. 

Eerste rij 6,550 wigtjes 

Tweede rij ... . 5,250 ,» 

Derde ry 5,000 „ 

en ook dus een overwigt van de eerste op de laatste rijen van 
ongeveer 30 ten honderd. 
Eene tweede proeve deswege genomen , gaf deze oitkomst : 
Op eene oppervlakte van 6 eHen op !,{$[) el , slecht van p«ar- 
denmest voorzienen grond, werden den X^Julij^ vier rijen snij- 
boonen dezelfde verscheidenheid ab vroeger uitgezaaid. 

Den 8 Augustus werd eene ry met ijzervitriool begoten en 
wel drie malen, telkens met zes dagen tusschenmimte , aan de 
andere rijen werden toegebragt 

de gewone begieting. 
de zoute „ 

plebter. 
De inzameling had van den 20 September tot den 18 October 
in vier plukken plaats en gaf aan boonen : 

de eerste 2,240 vrigtjes. 

de tweede .... 1,070 « 

de derde 1,040 y, 

de vierde 1,080 „ 



Digitized by VjOOQIC 



268 

en aan ruigte: wigtjes. 

de eento 3,800 ^ ^ 

de tweede .... 2,600 „ 

de derde. %JSO0 „ 

de Tierde 2^440 „ 

Zoo dat ook Da de geTitrioolde plaoten , bijna het dubbele der 
anders behandelde opbragten. 

De werking van de ijierzottten op- gewassen in gezonden staat, 
bestaat hoofdzakelijk in de uitbreiding, die zij aan de groene 
Men geren , en waardoor nataurlrjk de geheele plant betoor- 
deeid wordt , en waarom het wel waarsehrjnlijk is , dat de rj^er- 
Molen, daar , met het grootste nut kannen aangewend worden , 
wav gebrek aan plantaardige meststoffen bestaat. Het is inzon- 
derheid BBCQcxiREL , die zich met de proefbemingen , aangaande 
de zootbeoiesting onledig hoodt, doeh waarvan de oitkomsten 
oos tot das verre onbekend zijn. Zie verder hieromtrent Revue 
thrticiOeA^^. 

Wa men deze vrueht droog gebruiken , dan zaaije men van af 
4^ tot Mei^ en tot aan JuUJ^ om ze verseh te eten, dooh naar- 
dien dit gewas voor de koude zeer gevoelig is , moet nwn zieh 
iCB eenemale naar de weersgesteldheid en den grond schikken , 
«B kan de vroege kweeking daarvan in ons vaderland alleen door 
niiddel van bakken plaats hebben. Zoo spoedig nu, als er geen 
▼ont meer te dqehten is, make men met het uitpoten eenen 
MBvang. Tot dat einde worden boonenstaken, waarvoor men 
^•■ehen- of berkentelgen bezigen kan , of wat oneindig sierlijker 
■t Noordsche sparren , naardien de Inlandsehe op verre na zoo 
'•gt niet zijn, ongeveer zes palmen van elkander, op even- 
^'Qdige rijen, en op gelijke afetanden in den grond gestoken, 
«■ van boven bij vieren of driefln aaneengekoppeld of gebon- 
^1 of worden de rijen van boven door dwarsstaken of latten 
'wwnigd , wordende om eiken staak alsdan vier of vijf boonen 
SBplant. Hoewel deze wijze de meest gebmikelijke is, zoo laat 
"Nijver dezes de staken steeds op zich zelve, zonder dat er 
^^^ koppeUng van welk eenen aard plaats hebbe, terwijl wan- 
"•^ de gaten daarvoor vooraf, door middel van een slok en 
^len hamer, ter diepte van een en een halve tot twee voeten 
Varen gemaakt , men , bij de noodige bevestiging der aarde om 
^ staken , niet behoeft te vreezen , dat zij door den wind op 
MJde zullen worden gedreven. Deze handelwijze kost minder 
''li*^, en dusdanige bedden hebben een beveiliger aanzien, dan 
^ met gekoppelde stokken, nogthans moet men daartoe geene 



Digitized by VjOOQIC 



260 

oude sprokke staken bezigen , daar die , wanneer zij op zich 
zelve stonden, gevaar zouden loopen van te knakken. 

Bij het opgroeijen der planten moet het opleiden en aanbinden 
der ranken niet verzuimd worden , en waarom sommigen ten on- 
regte de sparren schillen en verwen , als wordende daardoor het 
aanhechten der ranken vermoeijelijkt ; de boonen , die men later 
bij opvolging verkiest, worden droog van vijf tot zes om elke 
staak gelegd, daarmede in het laatst van Aprii beginnende en 
in het laatst van Jun(f eindigende. 

Men zal steeds het best doen, bij iedere uitpoting eenige overige 
zaden in te kuilen , om later daar te herplanten , waar er mogten 
ontbreken , en ofschoon men beweren wil , dat de verplante , 
even als de groots boonen^ milder dragen, zoo is ons zulks 
evenwel nook duidelijk gebleken. Heeft men de bedden J)ij af- 
wisseling genomen, dan kan tusschen de boonen spinazie, krop- 
salade of andere groente gekweekt worden , welke tusschenbouw 
nogthans niet aan het oogmerk voldoen zal, wanneer de bed- 
den om het ander gelegen zijn , en het gewas dus te veel de 
toevoer der vrije lucht èn licht mist Wij hebben er ons steeds 
het best bij bevonden , slechts ééne' rij staken , op smalle tuin- 
bedden , ter breedte van een en halve voet te plaatsen , en vvelke 
bedden, door breedere afgewisseld wordende, dan uitnemend 
voor den dubbelen bouw geschikt zijn. 

Wil men de boonen bij erwUnrüs kweeken , dan make men 
langs de tuinlijn greppen van twaalf tot vijftien duimen tus- 
sehenruimte. In deze greppen legge men de zaden , roet eene 
onderlinge tusschenrnimte van twee tot drie duimen. De aldus 
ter diepte van twee duimen gelegde boonen , worden met goede 
tuinaarde en nog beter mestaarde, ter dikte van een duim ge- 
dekt. Zoo de grond door aanhoudenden regen korstig mogt wor- 
den , zal men wel doen , die harde aardlaag te verbreken , om 
daardoor het opkomen te vergemakkelijken, zonder welke voor- 
zorg vele in den grond zullen verstikken. Veertien dagen na het 
uitzaaijen moeten alle opgekomen zijn , welke jonge plantjes la- 
ter een paar malen , worden aangeaard , en van het noodige erw- 
tenrijs worden voorzien , ook kan men nog de late boonen , aan 
den voet van de rijzen van hoog groeijende erwten leggen , om , als 
de erwten ingeoogst zijn , langs de rijzen op te leiden , doch dit 
voldoet en wegens den laten bouw en wegens de omzigtigheid , 
waarmede dit gepaard moet gaan , schaars aan de verwachting. 
Deze handelwijzen zyn zoo wel voor de saladeboonen ais voor 
de 9fUjboo7im van toepassing , doch de stamsng en saladeboo- 



Digitized by VjOOQIC 



261 

nen , hoedan^ hare verscheidenheid ook zij , TordereD eeoe an- 
dere wijxe van voortk weeking. De stamboantjet worden op eeoe 
xomujge slandpIaatSy in verband op eenen onderiingen abtand van 
vier palmen gepoot, of maakt men gaten van zestien tot acbt- 
tieo dmmen in het vierkant , welke gaten een tot twee duimen 
diep zijn, en waarin vijf tot zes zaden gelegd worden, welke 
men daarna met mestaarde , ter dikte van eenen duim dekt In- 
dteo de weersgesteldheid ongunstig is , en men te vreezen heeft , 
dai niet alle zaden opkomen, dan verroeerdere men het getal, 
later evenwel niet meer planten dan de opgegevene behoudende ; 
foor het overige behoeft dit gewas slechts de gewone verzorging. 
Hoewel het omwisselen van grond voor deze vrucht, even als 
bgna voor alle, zeer aan te bevelen is, zoo kan men nogthans 
hij eeoe goede bemesting en het aanwenden van haardasofa, wel 
twee jaren achtereen , op denzelfdm bodem deze vrucht bouwen, 
naardien de snijboon niet tot die groente kan gerekend worden , 
welke op denzelfden grond, achtereenvolgens gekweekt, weigert 
vrucht te geven. 

De tUan-êoladeöoonen en inzonderheid de verscheidenheden 
bruine bo<m(fe^^ wiUe Zeeuwsche enz. worden in hei groot in 
Zuid-HoUand y Noard-HoUand en Gelderland en veelvuldig in 
de omstreken van Nijmegen verbouwd , doch het is voornamelijk 
in de provincie Zeeland en dan nog wel op het eiland Wakhe' 
ren en Zuid-Beveland^ dat men zich op dezen bouw toelegt 
Hoewel grootendeels op haar zelve a&onderlijk gekweekt, zoo 
worden zij ook tusschen de jonge meekrap en in Ooêl-VlaancU' 
ren tusschen de hopplanlen verbouwd , en welke groote bouw 
aldaar volgens vam dbe trappen , op de navolgende w\jze plaats heeft. 

Het hiertoe bestemde land, moet vóór den winter ter dege 
omgeploegd en met vergane dong, naar gelang van den grond, 
meer of minder bemest worden. In de volgende lente wordt die 
omzetting herhaald, en voor de derde keer met ploeg en egge 
bewerkstelligd 9 opdat de grond in het laatst van April ^ ter 
opname van het zaad geschikt zij. 

Hel zaaijen geschiedt zóó, dat de planten op ruim een tot 
een een tweede voet van elkander liggende rijen, en daarin 
mede op eenen behoorlijken ouderlingen afstand te staan ko- 
men, tot welk einde de zaaijer bij iedere kleine schrede vijf of 
zes boonen in de voren laat vallen, dezelve te gelijk zachtjes 
intrappende; anderen ploegen in het voorjaar het land op smalle 
voren, en strooijen de boonen (om de andere vore) daarin; 
waartoe in Zeeland van de zoogenoemde boonenêchauw gebruik 



Digitized by VjOOQIC 



gemaakt wordt Op wtik eeoe wijie de taaijing echter ook 
plaats hebbe, zoo moeteo zij, na dezetve door middel van de 
egge, met niet meer dan anderhalve tot twee doimea aarde 
overdekt worden, waarop het dan dikwijls goed is, de rol te 
laten volgen. Behalve dat men Mrg moet dragen, haar geda- 
rende den eersten leeftijd , op de geschiktste wijze zuiver van 
onkruid te houden , heeft men tot omstreeks half September er 
niets meer bij te verrigten. Als dan eenige dagen vroeger of 
later rijp geworden zijnde, trekt men ze bij handen vol uit den 
grond, bindt ze met ranken, met biezen of stroo, aan boe> 
jes, welke met de wortels naar boven, zoo lang te droegen 
gezet worden, tot dat het blad begint af te vallen en de peu- 
len, in Zeeland seheulen genaamd, wind-droog zijn, als wan- 
neer de bosjes, weder met de wortels naar om hoog, rondom 
tien tot twaalf voeten lange, overeind in den grond gestoken » 
staken vijf tot acht voeten hoog opgestapeld worden, en aldus 
op het land blijven, tot dat de boenen volkomen droog en hard 
geworden zijn, waarna men ze naar huis rijdt, waar zij zich 
dan zeer gemakkelijk laten uitdorschen. In DuUsehland en wel 
in de omstreken van Erfurt^ laat men dezelve volgens tha8e« 
slechts een paar dagen, hetzij los of zamengebonden, op hei 
land , waarna men dezelve op kleeden naar huis brengt , om zo 
daarna op eene luchtige pUats, veelal aan latten gehangen, 
droegen laat 

Ten einde de siam-snifèoonen te broeijen , plaatst men dezelve 
tot dat doel reeds in December^ Januarij of FeèruarO\ in een 
bak van goed broeijenden paardenmest; kunnende alsdan tos- 
schen de planten, porcele^ of latuw gezaaid worden, moetende 
men bij gunstig weder niet verzuimen, de bakken zoo veel 
mogelijk te luchten. 

Eene andere wijze, om van af de maand Mei , tot dat zij in 
den vollen grond eetbaar zijn, versche snijboonen te hebben 
is deze: Blea neemt de vroegste soort, en zaaije daarvan 
de zaden in Februarii in potten, en welke potten daarna in 
eenen warmen broeibak geplaatst worden. In het laatst van April ^ 
wanneer het weder zulks althans maar eenigzins gedoogd, wor- 
den de planten op een zuidelijk en beschut rabat , met omzigtig- 
heid uitgepoot, en des nachts tegen de koude, door losse ramen 
of anderzins gedekt, zullende zij op die wijze behandeld, de 
verwachting niet te leur stellen. 

Wil men daarentegen des winters versche snijboonen , dan 
behandele men, wat het poten betreft, op dezelfde wijze in 



Digitized by VjOOQIC 



203 

de mtaaden Deeemèer en Januarü. Eene maand na de uitzaa*- 

jing, worden de jooge planyes in grootere potten overgebragt, 

en in eenen nienwen broeijenden bak geplaatst Wanneer de plan- 

len op het pont zijn , de bloesems te openen , worden xg op 

nieaw in eenen konden bak, in zeer oude meslaarde, en voor die 

belll met ligten grond goed door een gewerkt , en op een ondtf- 

f bogen *a£rtaDd van acht tot tien duim overgeplant , dezelve alsdan 

I zoo dikwijls luchtende als slechts mogelijk is. Ook kan men 

zalke groote potten bezigen, waarin de planten hare geheek 

«mtwikkeliog kunnen erlangen, en deze alsdan, digt bij de gla- 

I zen in de warme kas plaatsen, waar men ze tot dat de vrucht 

geoogBt isy blijven laat. 

I In Frankrijk en wel inzonderheid in Parffs^ heeft men de 

j gewoonte, de zaden in hakken waarin eene laag mestaarda ter 

dikte van acht tot tien duimen aanwezig is uit te zaaijen , bo- 

fltaande de bedding van den bak, -waarop die aardlaag gebragt is, 

voor^ een derde uit ouden en voor twee derde uit nieuwen 

,' in welke bakken de kweeking op dezelfde wijze als voor 

dea vollen grond geschiedt Het uitzaaijen heeft in Januari' of 

Feènuirff plaats, moetende de vereisohte warmte van den bak 

steeds wel onderhouden worden. 

Het Tervroegen door middel van de tbermosiphon is evenwel 
bet gemakkelijkste en het meest zekere, terwijl de handelwijze 
▼an GoHTiER daaromtrent deze is: De bakken behoeven eene breedte 
van een el dertig duim, de lengte naar verkiezing. De planken 
die het beschoeisel daarstellen, moeten aan de achterzijde vijftig 
duimen en van voren vijf en dertig hoog zijn, zoo dat er eene 
helling van vijftien duim, worde daargesteld, loopende de pij- 
pen der tbermosiphon langs de voorzijde van den ^ak. 

Op den bodem des bak^ brengt men eene , niet dikke bedding 
mest waarop men vervolgens zoo veel aarde brengt, dat er eene 
tttssehenruimte van veertig tot vijf en dertig duimen, tussohen 
deze en de glasramen overblijft; op welke aarde wederom eene 
mand vol mestgrond voor ieder raam gebragt wordt Het zaad 
wordt in dwarshjen uitgezaaid, welke eerst onder de middenste 
C^iij van ieder raam getrokken moet worden , en zoo di€|> zijn ^ 
dat wanneer men de bakaarde wederom slechten wil, de plan- 
ten door de opgeworpene aarde tot aan de zaadlappen kunnen 
aangeaard worden. 

In iedere rij of greppel worden vier bossen uitgezaaid, en wel 
zoo, éi!èlé\^'mt bossen ieder de oppervlakte vian eene pahn be- 
slaan, en uit V{jf tot zes zaden, zamengesteld zijn, zoo spoedig 



Digitized by VjOOQIC 



p j ^y 



264 

de planten in het éérste blad zijn, heeft de aanaarding' door^mid- 
del van het effenen der randen van de greppels plaats, terwijl 
wanneer zij het derde of vierde blad hebben , men de planteo 
ondersteant, opdat zij door het begieten, niet tegen den grond 
nederslaan. Het is inzonderheid van belang, dat er zooveel 
mogelijk licht aangebragt worde, en van daar, dat men terstond 
den bak , door de thermosiphon verwarmt , als de planten opko- 
men, om zoo doende des daags zonder bedekking de noodige 
warmte te onderhouden , terwijl wanneer het niet zeer koad is , 
eene dusdanige verwarming des^ morgens en des avonds ge- 
noegzaam is, en de broei warmte en die der bedekking deze 
des nachts ' wel kunnen onderhouden. Er moet sterk gegoten 
worden , zelfs een gieter vol per raam , wanneer de planten 
in bloei zijn, naardien men door de thermosiphon, het[overtoI- 
lige vocht gemakkelijk weder afdrijven kan. De vroege Üoi- 
landsche Dwergênijboon zoude hier voor het meest te verkiezen 
zijn. De zaaitijd regelt zich naar den tijd, wanneer men oog- 
sten wil, terwijl men in den winter eene tusschenruimte van 
twee en een halve tot drie maanden stellen moet, tussehen het 
uitzaaijen en het inzamelen, later zijn zes weken voldoende eoT 
eindelijk is eene maand genoeg. Men kan de snijboonen tot in 
April ^ door heffings middelen kweeken, hoewel het van zelve 
spreekt , dat de wijze van behandeling naar het jaargetijde ge- 
schoeid moet zijn. 

Eindelijk deelt bodché daaromtrent nog dit mede : Men[j)ooi 
de boonen in December één duim diep, in gewone, met goede 
broeiaarde gevulde potten , laat dezelve tot dat zij opkomen in 
de kamer, doch zoo dra zich de twee eerste bladeren gezet heb- 
ben, plaatst men de potten bij acht tot twaalf graden, in eene 
warme kas. Zij moeten dan matig vochtig gehouden worden , 
dikwijls van gele bladeren en schimmel , welke zich gaarne aan 
dezelve zet , geziriverd worden , ook moeten zij behoorlijk gelucht 
worden , hetwelk in den winter slechts met de grootste voorzig- 
beid , geschieden kan, wanneer het weder zacht is, zoo' dat de ther- 
mometer in de open lucht boven O staat , en dan nog wel wan- 
neer de zon op de kas schijnt, en de warmte daardoor in de- 
zelve niet beneden de acht graden daalL De draadvormige tak- 
ken moeten behoorlijk met rijsjes ondersteund , en digt onder de 
vensters gebragt worden, wanneer men deze voorschriften in 
acht neemt , zal men met vermaak zijne boonen zien bloeijen 
en vrucht dragen. 

Om goed zaad te winnen kieze men de zuiverste planten en 



Digitized by VjOOQIC 



285 

de meest onlirikkclde ladea van die het éérst waren gezaaid uit 
Van de atoè-snijboooen oogste men de peden in , naar gebog tg 
rijpeoy dat is, wanneer deze wit- of geelachtig beginnen te worden, 
want laat men dexelve zitten tot dat zij Yolkomen droog en rijp 
geworden zijn , dan zallen zij gevaar loopen van open te springen, 
wanneer het weder aanhoudend zonnig blijft; of wanneer het 
weder steeds koud en nattig is , rotten, en tot de voortkweeking 
onbruikbaar worden. In het laatste geval doet men dan het best 
de peulen te oogsten en uit een te leggen , om ze dusdoende op 
eene luchtige drooge plaats te laten narijpen. 

De tiam-STmboonen daarentegen Iaat men alle aan de planten 
rgpea, welke iMMsen men daarna uittrekt , en in bundels in eene 
drooge plaats ophangt De zaden welke in de peulen bewaard 
worden, kunnen vier jaren goed blijven, terwijl die, welke ont* 
bolsterd worden , reeds bet derde jaar hun ontkiemingsvermogen 
vcniexcna 

Het spreekt nogthans van zelve, dat de meeste opgaven van den 
leveiisduor der zaden slechts eene gemiddelde raming is , en het 
foorsliands nog rooerjelijk te bepalen zal zijn* hoe lang vele zaden 
het ootkieroingsvermogen kunnen behouden , daar dit van eene 
menigte omstandigheden afhankelijk is, en over welk onderwerp 
wij het werkje , getiteld : Document relatif a la faeuité germi' 
naiwe eonservée par i/uelques graines anliguest réunis par 
n. c DIS HocuKs, FreMenl de ia Sociéié Linnéenne de Bor- 
deaux^ zeer ter lezing aanbevelen. 

Het is niet doenlijk , alle verscheidenheden roet den aankleve 
van dien, optegeven, welke onderverscheidenheden in. het onein- 
dige loopen en veelal met plaatselijke namen bestempeld worden. 
Zoo kweekt men b. v. in de Noordelüke streken van ons Va- 
derland, oene verscheidenheid van «SA^^-snijboonen , wegens de 
fraai}e bloesems, Pronkere genaamd, welke nog onvolwassen, 
de soöboonen kunnen vervangen , doch waarvan slechts later de 
boonen welke wit zijn, en een derde meer in omvang, dan die 
der soijboonen hebben, kunnen genuttigd worden, bestaande hier- 
van twee onderversoheidenheden , als die met donker blaauwe^ 
fSï zwarte met r^z^nr^^i;^/^ gevlakte zaden, welke in sommige streken 
vanoBS vaderland, de BorUe boonen worden genaamd , en in an- 
dere wederom Piet Heins boonen , omdat deze zeeheld , naar 
men zegt, dezelve het eerst uit Amerika naar Europa zoude 
overgabragt hebben. 

Het lijdt bij ons geenan twQfel , of deze zoogenaamde pronkers 
of Piet Heins boonen, s^n de Spaaneehe o{ Scharlaken snijboo- 

1a 



Digitized by VjOQQIC 



260 

nen (phaseoli» eoceioeas khiph», mattiflon» willd), w«lke in l<t33 
uit ZiM-Amerika werdeo oveii^ebragt , al is ook deze opgave in 
fttiT|d met de invoeriiig van piBf heih » naardieD dese deo 20 van 
Zomennaaod 1620 eneovelde. 

Eeoe andere verseheidenheid Tan «I0i(-piineessenboonen eo 
welke veel verbouwd wordt, is de krambek, met leer lange» 
rolronde en aan het eind omgebogene vleezige peulen en lever* 
kleurige laden, welke beide verseheidenheden , op verre na zoo 
veel niet van de lucht en weersgesteldheid af hankelrik zijn eo ge- 
woonlijk eenen wissen bouw opleveren , wijders worden , om maar 
iets te noemen y de prbèeeMen^bwnem^ ook heeren-f suiker-^ sla 
of saiade-^ aspersie-^ tage^^ tUm-, êtnOk-^ truk-boanen ^ 
fcruiperffes eni. genaamd , zonder zelfs dat ook daarmede door 
velen de onderversoheidenheden bedoeld worden en men dos 
dese over en weder verwart. 

In plaats dos van in bijzonderheden te treden , die geheel plaat- 
selijk, ja somtijds persoonlijk zijn, willen wij hier liever de 
opgave van vaiiORm laten volgen, door hoysette vermeerderd, 
met bijvoeging van de nieuwere verseheidenheden , medegedeeld 

door SCHEOOWEILKB, JACQ0Z8 , BKRIHCQ, TlSCmilGBR , BAAOB 00 OnS 

sehen^ en welke alle in den handel verkrggbaar zijn gesteld. 

I. 

STOK-SNUB«ONEN« 

bereikende eene hoogte van 1 el 50—3 ellen. 

A. Met wiUe zaden. 

Van Sois^one. De zaden ZQn groot en plat en zeer goed om rijp 
te eeten , doch welke ook alleen daar ter plaatse hare voortref- 
felijke eigensohappen behoudt 

De Groote Slagzwaardbom ^ Sabre fPAüemagne^ met lange, 
breede, platte peul, jong van eenen uitmuntenden smaak , bijna 
volwassen nog goed , en de zaden , die van eene middelmatige 
grootte en platachtig zijn, zoo wel versch als gedroogd zeer 
gezocht, zoo dat men deze voor de beste van -alle snijboonen 
houden mag. De ranken bereiken eene aanzienlijke hoogte. 

FrèdotMy Prudhomme, h^odammet^ jong z\jnde is hiervan de 
peul zeer smakelijk, volwassen redelijk, doch de zaden,, 
welke langwerpig, klein en grtjsachlig wit zijn, voldoen 
droog zeer goed. 



Digitized by VjOOQIC 



287 

S&^ue, 8«i xaad, van eene middelmatige dikte en road van 
vorm, de schil een weinig hard, moet jong genuttigd worden, 
doch boitendien van eene middelmatige hoedanigheid. 

De Vroege Sn(/èoon^ De vroegste yan alle, de zaden van eene 
middelmatige dikte, jong zeer smakelijk, doch volwassen zijnde 
een weinig hard van schil. 

Van Pieardië of van UancourU Deze levert veel, heeft dikke 
platte zaden, doch volwassen hard van schil, hebbende veel 
overeenkomst met die van SoUsans^ dodi veel grooter en van 
een krachtiger gewas. 

De renzen siagzwaardAoon^ gigantesque. Deze is nog aanmer- 
keligk grooter dan die van Pieardië^ doch voor het overige aan 
haar gelijk. Dit gewas behoeft staken van acht tot negen voet. 

Van Lima. De zaden , die dik en groot zijn , hebben eene smod- 
d%e, vritte kleur, de schokken zijn breed en kort, een weinig 
row, segrijn-lederachtig, even als die der pronkboon (door de 
Franscfaen haricot dEspagne genaamd). Dit gewas draagt 
mfld, is laaty zeer teeder ^ en wordt in ons vaderland niet tot 
rijpheid gebragt, tenzij men dezelve eerst in bakken kweekt 
en daarna verplant 

SSeca. Eene Amerikaansche verscheidenheid der voorgaande , 
een weinig kleiner en niet zoo laat 

Nieuwe êtiiljboon» Deze is, w^ens hare lange, breede en vlee- 
xige peulen, welke van 12 tot 14 duimen lengte hebben en 
1^ breed zijn, merkwaardig. De vrucht is smakelijker dan 
die der gewone, draagt mild en is zeer aanbevelenswaardig, 

ASteiM stagzwaardboon van de Rijn. De peulen vleezig dik 
en 12 duimen lang , mede eene zeer goede verscheidenheid. 

Biz, Mei zeer kleme langwerpige zaden, versob en gednx^d, 

' goed van smaak. 

De ronde ^ Haricot-poU. De menigvuldige peulen, welk dit ge- 
was oplevert, en welke saprijk en smakelijk zijn, moeten 
groen genuttigd worden, terwijl de zeer kleine ronde, bleek- 
roode zaden gedroogd een uitmuntend voedsel opleveren. 

B. Met gekleurde zaden. 

Gele Prudkonme^ behalve de kleur aan de wUte gelijk, doch 
minder aanbevelenswaardig. 

Vet^ ü'oag of Fois rouge. Ëen laat , dooh mtlddragend gewas, 
met ronde rood violetkleurige zaden , welke versoh zeer sma- 
kelijk zijn, doch droog, eene dikke huid hebben, hoewel de 



Digitized by VjOOQIC 



268 

saden meelaeblig en 'm smaak wel iets Tan eeoe kastaoje 
hebben. 

De tweekleurige van Praag ^ met ronde gevlakte zadea fan 
dexelfde hoedanigheid. 

Gespütkelde va$% Praag y van eene uitmuntende hoedanig^d, 
en in de omstreken van Parijs jeer gezocht 

Ventre de bkhe , met eenigzins langwerpige , rosaohtig gele 
zaden , om versch en droog te gebruiken. 

GrioelL Deze verscheidenheid welke mild draagt, heeft grijs 
gespikkelde zaden , welke versch genuttigd moeten worden, 
het water waarin men deze boonen kookt, neemt eene zwarte 
kleur aan. 

De Marbri purpurin, met roodachtige bruin gemarmerde za- 
den, welke versch genuttigd moeten worden. 

De Rooskleurige, Eene verscheidenheid die weinig oplevert, 
doch welke zaden zoo wel droog als versch genuttigd kunnen 
worden. 

De Roode. Deze behoeft lange staken om veel te kunnen s^ven, 
kunnende de zaden versch en gedroogd worden gegeten. 

Van Algiers. Met ronde en zwarte zaden , thans beter bekend 
onder den naam van Haricot öeurre. Zie saladeboon ton- 
der stroopsel en sedert lang in Lotharingen verbouwd. 

De kardinaal. De witte zaden hiervan zijn groot en platachtig 
en hebben een purperverwig kroontje rond om den navel, 
versch zeer goed van smaak. Deze verscheidenheid wordt laat 
en moeijelijk rijp. 

Salade-boonen zonder stroopsel^ Haricot Beurre^ tiaricoieire, 
Uarioot Translucide , Haricot Fursterling , Haricot de ÊÊon- 
goHe^ Haricot transparent^ Haricot délicieux^ Haricot d'Al- 
ger , Haricot de Savon , door vasson uit Rusland overgebragt 
en nog weinig bekend, verdient allezins de aanbeveling i 
welke daarover in de onderscheidene tijdschriften aangetroffen 
wordt. Langen tijd was ons de juiste naam onbekend , doch 
naardien het bleek dat de haauwen geen stroopsel hadden, 
en zoo konden genuttigd worden, hadden wij haar met den 
naam van salade*boonen zonder stroopsel bestempeld. Dit 
gewas dat veel overeenkomst met onze gewone salade-boo- 
nen heeft, groeit welig, heeft een zeer fraai loof, van eene 
zachte groene kleur, bereikt eene aanzienlijke hoogte, en 
brengt eene menigte purper blaauwe bloemen voort, waarop 
peulen van eene zacht gele ot IsabeUe kleur volgen. De peu- 
len bereiken den omvang der gewone salade-boonen , voor en 



Digitized by VjOOQIC 



269 

•leer er neb merkbare laden io bevioden. RQpeiuie nemen 
de peulen eene rood gemarmerde klear aan, en worden de 
2adeo met eenen blaauwen gloed overdekt De peulen die 
geeo slroopsel hebben, xijn buitengemeen fieezig en malech, 
ook dan nog, als zij den volkomen waasdom erlangd hebben, 
en zelfs nog eetbaar wanneer zij gedroogd zijn. 

Gekookt of gestoofd nemen de peulen eene zacht vuile gele 
kleor aan, en hebben in smaak wel eenige overeenkomst met 
de aspersie. Het gewas dat teeder is, moet laat uitgezaaid 
worden, en rijpt daarom onder ons klimaat zeer moeijetijk. 

De zaden er van zijn te bekomen bij den Heer de jorohb* 
Ie SahU'Güles bij Brussel en bij de Heeren tam dbk driissb 
en PAHis grand place te Brussel^ terwgl ook wij gaarne van 
onzen voorraad op vrachtvrije aanvraag willen mededeelen. 
Lafaffeüe in 1844 door euséb le feveb bekend gemaakt , heb- 
bende veel overeenkomst met de solssons^ de lange schokken 
komen in trossen voort, de zaden zijn licht rosachlig gevlakt, 
en van eene goede hoedanigheid. Het gewas draagt mild. 
Bf(uui9chê sn^ioon , Haricot (tEspagne^ Pronk boon , Piet Uein's 
boon , met twee kleurige bloem , eene derde onderverscheiden- 
hetd van de reeds medegedeelde en omschrevene pronkboon , 
meer een gewas tot sieraad, als tot moesgroente, naar dien 
dese bij de gewone pronkboon nog verre achter staat. 

n. 

STAM-SNUBOONEN. 

A. Mei wille zaden. 

b vochtige gronden, te zware aarde of bij aanhoudenden regen, 
zoUen ook de stam-snijboonen even als de voorgaande trachten 
te ranken, terwijl men , om dit zoo veel mogelijk voortekomen, 
de zaden io eene drooge ligte en zandige aarde zaaijen moet. 
Cmnlesse de Chambord. Duflos, tulnier van den botanischen tuin 
te JbnknSy ontving ^iervan eenige zaden, die in 1849 vrucht 
hebben gedragen. Het zaad is wit, rond, weinig grooter dan 
die van de Haricol riz. De haauwen zijn eerst violetkleurig , 
doehgaan rijpende, in wit over, hebben de lengte van 10 tot 
14 duimen, op eene breedte van 14 tot 18 strepen, en be- 
vatten vier tot zes zaden in zich, terwijl het struikige gewas 
zoo milddragende is , dat eooe enkele 174 haauw^es voortbragt. 



Digitized by VjOOQIC 



270 

Deze zaden zijn in den handel bij bosbin 28 quai de la Mé- 
gisserie te Parvê. 

De HoUandsche vroege* Smal en lang van peul, met kleine 
witte, een weinig zamengedrukte , zaden, en uitmuntende, om 
versch te gebruiken. Deze is een der vroegste dwergsoorten 
en slaagt in den bak zeer wel. 

De vroege van Laon of FlageoleL Van deze is het zaad lang 
cyUndeiTormig, versch van eenen voortrefielrjken , droog van 
eenen goeden smaak. Dit gewas , dat zeer vroeg is en' spreidt , 
dient in den bak gekweekt te worden. 

Van soissons of gros-pied* De zaden platachtig , van eene mid- 
dehnatige grootte, zoo wel versch gedopt als gedroogd zeer 
aan te bevelen en zeer vroeg. 

De Witte , met eene kleine platte peul , zeer goed , om zoo wel 
versch als gedroogd te gebruiken. 

De Dwergstagzwaard, Aan de voorgaande gelijk, doch breeder 
van peul, voor het overige van dezelfde hoedanigheid. Deze 
twee verscheidenheden vormen groote bossen , met vele zijsten- 
gels ; de peulen , welke zeer lang zijn , slepen niet zelden op 
den grond, waarom zij rotten, wanneer deze bij aanhoa- 
denheid vochtig is. Van deze legge men slechts twee tot drie 
zaden in een gat en in drooge gronden. 

De Witte Amerikaansche. Hiervan zijn de peulen dik, een wei- 
nig gebogen, en éan de beide einden bruinachtig rood, de zadeo 
klein , een weinig langwerpig , en zeer goed om droog te ge- 
bruiken , — draagt mild , van deze legge men twee tot drie 
zaden in een gat. 

Deux a la touffe. Deze is zeer milddragend , kan mei de peul 
groen genuttigd worden, eveneens als de zaden, terstond na- 
dat zij uitgedopt zijn. 

Vroege van Argenson. Aan de HoUandsche vroege gelijk , doch 
nog vroeger dan deze. 

Suisse, De zaden lang, cylindervormig en van eene roodachtige 
witte kleur, goed om versch te gebruiken, doch droog zeer 
middelmatig, mede vrij vroeg. 

B. Met gekleurde zaden. 

De Zt^itsersche roode. Het zaad heeft dezelfde gedaante als dat 
der voorgaande, doch is rood van kleur, en naar de gesteld- 
heid van den grond met verschillende kleuren gespikkeld. 

De Zwitsersche grijze. Van dezelfde gedaante, zeer donker rood. 



Digitized by VjOOQIC 



r- ■! 



T 



271 

stippen, £oo wel voor het zomer- aU winlergebraik 
voldoende. 

De Zmiturs^e griize van BagnoUL De grondklear dezer zaden 
18 grijsadilis , door bruine en zwarte vlakken afgewisseld , 
doeh voor het overig^ van dezelfde hoedanigheid , als van de 
boven opgegevene, evenwel schiet deze versoheidenheid min- 
der ranken , dan de andere ZwUserscAe^ en wordt veel in de 
ooMlreken van Parffê gekweekt. 

De Zwüsertehe rosaehUg gele. De zaden van eene rosaebtig 
gele Uenr, van dezelfde hoedanigheid als de andere Zwdêer- 
MCke verscheidenheden, groen, zeer goed; gedroogd, middel- 
matig , leverende eene uitmuntende soep. Deze verscheidenheid 
wil wel ranken. 

Fiem de ia Flèe&e^ eene versoheidenheid der ZwiUereehe^ met 
teer smalle welgevnlde schokken, welke achtereenvolgens 
veel opleveren. 

SoSiaire^ mede eene verscheidenheid der ZwUeereehe, Dit gewas 
is zoo takrijk dat het in der daad een geheel bos vormt, 
\Ek waarom men bij eenen goeden bodem , maar een zaad in 
bet gal moet leggen. Zij draagt mild, is goed om versch ge- 
oottigd te worden , doch voldoet ontbolsterd , hetzij versch , hetzij 
gedroogd, beter; het zaad is rood violetkleurig met wit ge- 
marmerd, doch een weinig korter dan van de ZwUsereehe roode. 

Bdgieehe zwarte^ Barioot nofr de Belgique. Deze volstrekte 
dwergboom is in 1899 door vibbrt ingevoerd. Zij is mede 
de vro^ste, de schokken, die eene bleek groene kleur hebben , 
zijn versch zeer goed. 

flageatei rouge. Een krachtvol gewas met lange rondaehtige 
smalle schokken, en langwerpig rood zaad, versch zeer goed 
van smaak. 

Ds Neger of de Zwarte. De zaden zijn klein , komen veel met 
de ZwUserêche overeen , en zijn uitmuntend om versch te nut- 
tigen. Deze verscheidenheid die mede zeer vroeg is, draagt 



fiegfi* Het zaad van deze verscheidenheid werd naüdin in 1850 
uit Itaüe overgezonden, gevende hij daarvan in de RetmeHar- 
ttoUe 1850, dit varslag. De zaden zijn niet zoo zwart als die 
van de Bel^he zwarte dwergboon, de schok kort, eenigzins 
gebogen, donkergroen van kleur, somtijds violetkleurig gespik- 
kekL De zaden zijn in den schok digt bij elkander geplaatst, 
en m zijn soort is het mede eene der grootste en der beste om 
groen te gebruiken. 



Digitized by VjOOQIC 



P "|J .JX. > 



272 

De roode van Orleans^ met kleine, roode, platte xadeo, zeer 
goed om gedroogd gebruikt te worden. 

De Gele van Canada. Dit gewas , dat seer klein is , heeft brjna 
bolronde , bleekgele zaden , met eene kleine bruine kroon rond- 
om den navel. Van deze , welke zeer vroeg is , kan zoo wel de 
peul als het zaad groen gebruikt worden. 

De Brmnachtig gele. De ronde zaden bereiken eenen middelma- 
tigen omvang , en zijn droog voor het gebruik vrij goed , en 
seer milddragend. 

Van China. Van deze zijn de zaden vrij groot, rond en van 
eene bleeke zwavelgele kleur, versch nitgedopt en droog van 
eenen uitmuntenden smaak. 

Oele (met eetbare peul). De peulen zijn gebogen en bevatten 
kleine langwerpige zaden, zoo wel groen als gedroogd voor- 
treffelijk van smaak. Deze verscheidenheid tracht steeds te ran- 
ken en is daardoor aan het verloopen zeer onderhevig, als 
wanneer dan de gele kleur der boon in zwart overgaat 

Oele (zonder eetbare peul). Veel vroeger dan de voorgaande , 
rijkelijk dragende en goed om droog te gebruiken. 

Hoode (met eetbare peul). Deze levert uitgebreide bossen, draagt 
mild , is zeer goed , zoo wel groen als gedroogd , en uitmun- 
tend voor soepen geschikt 

Netcigton wonder. Een zeer mooi stamboonye, eerst dit jaar 
ingevoerd ; veel kleiner dan onze bmine boon , wordt groen , 
doch meer gedroogd gebruikt; is heerlijk van smaak en zeer 
aan te bevelen. 

Kleine zeer vroege Orieksche. Deze voortreffelijke zeer vroege 
verscheidenheid, heeft lange vleezige peulen, welke eenen ge- 
ruimen tijd malsoh blijven. De langwerpige vleeschkleurige 
zaden, zijn goed om droog gebruikt te worden. 

Honderd voor een. Mede zeer vroeg , en hoewel de peulen niet 
lang zijn, draagt deze verscheidenheid zoo mild , dat zij den 
naam verdient, welke men haar gegeven heeft. De peulen 
blijven langen tijd malsch en eetbaar, leverende de gedroogde 
gele zaden mede een goed voedsel op. 
Hoewel wij niet gelooven , dat dit in ons vaderland het geval 

is, zoo worden nogthans in Frankrijk en inzonderheid in jE'g^^ 

en de Indien eene soort van snijboonen gekweekt, waarvan wij 

de byzonderhaden mede even zullen aanstippen. 



Digitized by VjOOQIC 



27S 

■UiaBUOOR. 

DoUehoê mnguiculaiut um. 

Ook ¥^ma unguieuiata sati, wlpes. genoemd, ontleent haren 
gedaditsnaam doUehoSy van 'het Grieksche woord doUehos^ lang, 
wegeoa den langen kruipenden stengel van dit gewas, en vigna van 
Bonnci» TiGsiA, uitlegger der werken van TiuoPHBJkSTi», terwijl 
de» eenjarige laaiplant in 1780, uit de OosUlndièn naar Europa 
werd orergebragt. Het is eene soort yan ranksnijboonen , doch 
waarvan de schokken veel langer, dan van onze gewone snrj- 
boonen ziin. In Praoenee noemt men dit gewas MangeUe en 
Bamnette. 

EGTTTttCHI SLOrGUBOOI. 

Doüohos 4abü^ va, 

Labiab^ aoahs. is een Arabtseh woord, en zoo als vbsliugius 
wfl , van Laab a%eleid , dat een spel bij de Arabieren betee- 
keat, omdat het volk met deze boonen speelde. Het is een 
eeiyarige zaaiplant, in 1794 uit de Ooit-lndiën overgebragt, 
met lange o|^eblazene zwaardvormige schokken, waarin lang- 
werpig ronde, en weinig zamengedrukte zaden zijn. 

b Egypte groeit volgens alpinus, een lablaby dat een boom- 
gewas is, steeds groen blijft en den ouderdom van honderd 
jam bereiken kan. De boonen van dit gewas zijn in breede 
haauwen vervat, zwart of rood en eetbaar. 

LAlfGSCHOEKIGB SLIUGEBBOOM. 

DoUehas eesgutpedaüs u». 

Niet zeer lange, smalle, vleezige schokken en uitmuntend om 
groen te nuttigen. 

De viGiA levert de navolgende soorten op: 

figna giabra savi, Dolichoe hUeolua iacq. uit Noord- Ame- 
rika, 1805. 

'Vigna viOosa savi , uit Chili , 1800. 

vQ^a caffang wlprs. DoUchos cafjang uu. DoUcftos scyia- 
Os UT. Oost-Indie , 1793. 

Vigna melanophtiialmus jacq. DoUchos unguétulatus tuoke , 
welke in ItaUé en het Zuiden van Fraiikri^k gekweekt wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



294 

De DoUehoê deze soorten : 
Doüchos ügnosus un. nit de Oost-Indie, 177G. 
Doüchos artieulaiUB laml uit 91 Domiogo, 1828. 
Doüchos öiflonts lin. uit Oost-Indië, 177G. 
Doüehou tmemit uir. Doüchos cyBnéricus Mourci, 1770. 
De lablab deze ?erseheidenhedeD: 

Met vioietkicurige , purperkieurige en wiUe èêoemcn , die sleelits 
tot sieraad gekweekt worden. 

Men zaait lieC zaad in April in potten dit^ welke men mei 
glazen klokken dekt en in een broeibed plaatst « of in eeneo 
wannen bak, welke planten yertolgens mei de kluit, in' bet 
batst yan Mei f op eene zonnige warme plaats en in eene Ugte 
▼oedzame aarde worden yerplant, doch naardien dit gewas zeer 
geyoelig Toor de koude is , kan in ons vaderland de kweeking 
yoor den yollen grond, niet yoor Jufi^' piadiis hebben, doch 
wordende de zaden alsdan niet rijp» yoor het overige worden 
zij op dezelfde wijze als de snifhoonen behandeld. 

De snyhoonen welke gesneden, hetzij yersch of ingelegd ge- 
nuttigd worden; de princessen^boooiien ^ die gekookt en met 
boter en nootmuskaat worden yoorgediend ; en de atoxn*boonljes , 
hetzij op zich zelye gegeten, hetzij door ander yoedsel yermengd , 
zijn yersch gebruikt wordende , volgens lemeiuj een gezond en 
aangenaam voedsel , hoewel de gedroogde boonen of zaden , op 
verre na zoo gemakkelijk niet te verteren zijn en naar het zeggen 
van DioscoMKs, voor onverteerbaar moeten worden gehouden. 
Welligt hebben pttraoorab en andere oude wijsgeeren , daarom 
het eten van boonen aan hunne leerlingen verboden, te meer, 
daar hun zittend leven zulke spijzen In het minst voegde. Ver* 
gelijk CICERO, de Dévinatione, Lib. I, o. 62, als komende in 
uitwerking met de grooie^hoontn overeen. 

De zamenstelling dezer zaden , is naar de analyse van binhof 
als volgt: 

Zetmeel 3d.94. 

Zetmeelaohtige vezeL 11.07. 

Legumine (caseïne) 2D.81. 

Gom 19.37. 

Eivritstof. IM. 

Zoete eztraetiefstof. 3.41. 

Vliezen 1M. 

Water (Verdampt). 

Zouten aitö. 



lOOM. 



Digitized by VjOOQIC 



276 

Waar BominNïAin.T's Mhaal ▼« foedinsBaeqQt? alentett , wordao 
W dMlen witte booneo, in vóadiDgskraoht gelijk gesteld met 
100 étém tarwe bloem. In de ▼oedingsachaal yan scHLOMmeaa 
eo KK», welke naar de hoeveelheid stikstof, die de ondersehei- 
deae voedingsmiddelen bij 100^ G gedroogd, beTatten, hun ge- 
halte aan voedingsstof, huo voedend vermogen berekenden, ter- 
wijl xij dat van de vrouwenmelk gelijk 100 stelden — wordt dat 
van de snijboonen als 283 opgegeven. 

Hti, geringe voedingsvermogen van deze vracht, schrijft libbw 
aan de geringe hoeveelheid phosphorzore zoaten toe, welke in 
de zaden der boonen vervat is, te meer, daar zij alle andere 
plantaardige voediDgsstofFea m de hoeveelheid stikstof, welke zij 
bevatten overtreffen, doch daar de anorganische bestanddeelen 
der beenderen (de phosphorzore kalk en magnesia), in de peol- 
zadeo ontbreken, stallen zij den honger zonder kracht mede te 
deelen. 

Met deze gevoelens komt dat van start overeen , die eveneens 
aan de boonen weinig voedingskracht toeschrijft, niet te min 
■Bcnn uit eene once van de zelve , 48 greinen zeer wit zetmeel 
daarsCelde. 

Men kan de snijboonen op verschillende wijzen voor het win- 
tci|pebraik bewaren, wil men dezelve droegen, dan moeten zij 
niet te jong zijn, zelfo zijn dezulke te verkiezen ,. waarvan de 
haanwen reeds met zaden gevuld zijn ; deze nu werpt men , na 
ze vooraf zoo behandeld te hébben , aÜsof men dezelve terstond 
wOde nuttigen , in kokend water , waarin men dezelve vijf of ten 
langste zes minuten blijven laat, hetwelk natuurlijk van de grootte 
afhangt , vervolgens giet men ze op eene vergiettest en verkoelt ze ' 
schielijk door middel van koud water. Na dezelve goed te heb- 
bn laten uitlekken, spreidt men ze op papier, op eene zeef of 
op eene rietmat, in eenen oven of in eenig warm vertrek uit, 
waar ten hoogste eene warmte van 50 graden , honderdgradig of 
40 iBADMVB heerscht. Als dezelve droog zijn , doet men ze in 
papieren en bewaart ze op eene drooge plaats. De op deze 
wijle gedroogde groenten verliezen f tot ^ van hun gewigt. 
Gedurende derzelver bereiding echter, welke gelijk aan die der 
fenehe [groenten is , herkrijgen zij bijna de vorige zwaarte en 
hebben ook alsdan den smatak van versche. 

Eene andere wijze is: Men neemt versche snijboonen (onder 
wdke benaming steeds bok de princessen of nukerboontjea be« 
grepen worden) , bereidt dezelve toe en wascht ze af en legt de- 
idve in eenen ketilsohen pot, met versoh , zoo mogelijk gefiltreerd. 



Digitized by VjOOQIC 



276 

regenwater, waarin men een weinig keokenzoul kan doen, hoe- 
wel hel geen vereischte is. Daar op giet men olijfolie , om door 
die bedekking of olielaag er de lucht uit te houden , en iet deo 
pot, waarin niet meer dan twee kooksels moeten gedaan wor- 
den , op eene koele plaats. Het is vooral noodzakelijk Tersche 
en ongekneusde boonen te nemen, en wel van de laatste die te 
bekomen zijn , kunnende men op dezelfde wijze ook de tuinboo- 
nen en artisjokken bewaren. 

Ook kan men de snijboonen ia een koperen bekken doen, roet 
2^ wigtjes suiker op het Ned. pond vruchten; deze suiker nu 
wordt, door middel van een zacht vuur en gestadig roeren, ge- 
heel opgelost y terwijl , zoo spoedig dit heeft plaats gehad , men 
de boonen op een stuk papier op eene omgekeerde teems plaatst, 
om dezelve zoo doende door middel van heete asch te doen droo- 
gen, of zulks in eenen matig warmen oven bewerkstelligende. 
Wanneer de vruchten nu geheel droog zijn , bewaart men dezelve 
in papieren zakken , op eene plaats , welke aan geene vochtigheid 
onderhevig is. 

De gewone wijze van inleggen, met of zonder wijngaardbla- 
deren , is te zeer bekend , om daarover hier in het breede uit 
te wijden, hoewel gehen de yoNTicMv aanraadt y de snijboonen 
eerst in kokend water te dompelen, ze daarna te laten afdruipen 
en bekoelen , en alsdan de boonen bij lagen van I^ palm , waar- 
tusschen telkens wijngaard blad eren , in het vat te doen , en dit 
daarna met verzadigde pekel Ie vullen en door een steen zamen 
te persen. 

In de geneeskunde, maakt men van deze vrucht geen gebruik , 
doch volgens een scheikundig onderzoek van Prof. Schenk te 
Munchen^ zoude de thans zooveel gerucht makende, revaienia 
arabica van nu baart , uit het meel van Snijboonen en Turksoh 
koren (Zea Mals) bestaan. De gele heldere en donkerbruine 
deeltjes , waren de opperhuiden van boonen en Maïs , de grootere 
mat glanzende deeltjes, van een kristalachtig aanzien, behooren 
voor een gedeelte tol de zaden der boonen, voor het grootste 
gedeelte evenwel tot die der Maïs, zijnde Dr. warton, teParys^ 
de ontdekker van de wezenlijke of gewaande kracht van dit 
mengsel Ten tijde der overheersohing van napoleon, toen de 
tabak zoo duur was, bezigde men gedroogde snijboonenblade-' 
ren, in plaats daarvan, welke, hoewel geene smakelijke pijp 
opleverende, nogthans in de behoefte konden voorzien. 



Digitized by VjOOQIC 



BOONENKBUID. 

{Satureia, hortensis.) 

Het Boanenkruid , ook Keule of Hof kam genaamd , heeft zöoeo 
geslaclüsiiaafn Satureia ^ zoo als sommigen willen, van hei La- 
tiJBSche woord Saturo^ dat verzadigen beCeekent, ontleend, aan- 
gezien de Italianen , die het op brood gebruiken en daaraan een 
▼efzadigend vermogen toeschrijven. Anderen willen dien naam, 
fan wege de eigenschap der plant, van de Satyrs afgeleid heb- 
ben, zeggende, onder anderen, aemlius macer deswege: 
Mine at a satyrU merito satur^'a vocata , 
Qaod sint in venerem nUnis haeo animalia prona. 
De Grieken noemen het thumbra van thuos ^ dat welrieken 
unduidt, wegens de scherpe, niet onaangename geur van dit 
gewas. 

Deze eenjarige zaaiplant, welke uit de zuidelüke gedeelten 
van Europa herkomstig is, en inzonderheid uit het Zuiden van 
frankrifk eo Italië tot ons overgebragt werd , alhoewel voixxi- 
■za en dioscoiudes beweren, dat dezelve overal op dorre on- 
vruchtbare gronden in het wilde groeit , hetwelk ons nogthans geen- 
zins aannemelijk voorkomt, te meer daar het in den tuin van 
het hospitaal te AUengaard^ in Lapland^ hoewel met zorg ge- 
kweekt, slecht tieren wil. Rdppiüs rangschikt het tot die gewas- 
Mn, welke eene enkele uit één blad bestaande, onregelmatige 
bloem vormen, en viervoudig ongedekt zaad voortbrengen. Hri- 
■i5s plaatst het onder de wervelachtige planten, met vier on- 
gedekte zaden. Rajds wederom onder de kruidachtige wervel- 
achtige planten. Rivurus brengt het tot die planten terug, welke 
eene onregelmatige eenbladige gebaarde en tevens gehelmde bloem 
hebben, en waarvan de baard drievoudig gedeeld en de helm 
g^plelen is , brengende vier onbedekte gladde zaadkorrels voort. 
Decaroollb rangschikt het onder de Laöiées , en volgens uxkaeos 
behoort het onder de Didynanda^ Gymnospermiaf met het navol- 
gende geslachtkenmerk : De kelk is buisvormig en geribd; de 
slippen van den bloemkrans zijn bijna gelijkvormig ; de meel- 
draadjes staan van elkander verwijderd. De plant brengt uit 
<len wortel eenen regten stengel , ter lengte van een tot een en een 
halve voet voort , waaruit smalle , langwerpige bladeren voortko- 
nien; de bloempjes ontspruiten in JulU uit de oksels der bla- 
<)ereD, zgn eenigzios purperachtig wit, waarop een klein zwart- 



Digitized by VjOOQIC 



5» 



278 

achtig zaad volgt, hebbeode de geheele plant eenen seer aange- 
Damen speoerijachtigen reuk* ^ 

Het in onze tuinen gekweekte boonenkruid , is veel kleiner , 
als dat, hetwelk m het wilde groeit en bereikt ongeveer de hoogte 
van twee palmen, zelfs is het laatste, volgens matthio^s wran- 
ger van smaak en sterker van reuk , en dus voor het keukeo- 
gebmik minder geschikt Deze plant wordt in Maart of April 
of gelijk schrijver doet , wanneer de groote bomen beginnen Ie 
bloeijen, in eenen lossen, niet te vetten grond, hetzij in rfjen^ 
hetzij los uit de hand, door zaad voortgekweekt , terwijl wan- 
neer de standplaats zonn^ is , het zaad een overvloedig gewaA 
zal opleveren , dat buiten het rein houden niet de minste moeite 
meer oplevert. l.aat men het gewas aan zich zelven over, dan 
zaait het zich jaarlijks op nieuw en heeft men alsdan slechts de 
overtollige planten weg te nemen. 

Ten einde goed zaad te winnen, snijde men de stengels af, 
even voor dat het zaad de volkomene rijpheid erlangd heeft , welke 
stengels men alsdan op eene warme plaats droegen laat , terwijl 
wènneer het zaad in de hulsels bewaard wordt , het vier of v^f 
jaren het ontkiemingsvermogen behoudt. 

Eene tweede soort en welke eveneens tot het keukengebruik ^ 
dient, is het harde ook bergachtige of winter boonenkruid (Sa* 
(areia montana of perennis) genaamd , dat hoewel kleiner en 
houtachtiger, voor het ovei*ige vrij wel hiet het eerste overeen- 
komt en uit dezelfde streken, inzonderheid van de bergachtige 
plaatsen herkomstig is. 

Dit overblijvende gewas , dat eene zachte winterkoude zeer wel 
verduren kan , wordt in de lente door uitloopörs of stekken voori» 
gekweekt, welke bij eene matige vochtigheid schielijk wortelen, 
doch het zaad van deze soort blijft niet langer dan twee jaren goed. 
De bladeren van dit kruid ^ worden versch bij de groote bon- 
nen toegevoegd , om dezelve daardoor eenen aangenamen smaak te 
verschaffen of in soepen en saussen gebezigd, zijnde de blade- 
ren van de laatste soort scherper van smaak. Men kan het boo- 
nenkruid ook tot wintergebruik droegen, doch de hiervoor be- 
stemde planten moeten dan, voor dat zij hare volkomene was- 
dom bereikt hebben, worden uitgetrokken en in eene drooge 
warme plaats worden opgehangen. Simon paüu zegt; dat men 
hetzelve voor eene specerij hield , eer men' het gebruik der peper 
kende en er zich als zoodanig van bediende , waarom hetzelve fai 
bet Duitsch ook nog p/é^er^flt^ genoemd wordt Hoewel het vrocf* 
ger in de geneeskunde gebruikt werd , zoo wordt het thans even- 
wel als zoodanig niet meer gebezigd. 



Digitized by VjOOQIC 



BOüSSmOAÜLTlA BASELLOlbES. 



Bm pliot onllMDt haren getUehtsnaani BouistngauÜla , ?an 
Ac MWBSDroAüLT « terwijl de foortoaain Baseiioid^ aendddt , 
dit (fe bladeren ran dit gewas , met die der Malabaarsche tp^ 
mie oTereaDkomeo. De BousHngauiUa welke tot bet geim 
étt ckénopodies behoort ^ en volgens "den Hoogteeraar mormb 
kbék^ tot é% büsellacèeê ^ werd eerst voorkorte jaren (1812) uil 
hn en wel mi Loxa^ nabij Qii//(7 ingevoerd ^ waar dexelve volgeiis 
^BMonden Hoogleeraar, (die wel de vriendelijkheid beeft wil- 
hi Wbben , ons zijne verhandeling over dexe plant toetezenden), 
op Moe hoogte van 1,060 roeden boven de oppervlakte van de 
MC groeit 9 dezelve wordt in het wilde op het eiland Charim 
6tl^agüs nabij Buenos-Ayrcê gevonden , terwijl men dit ge- 
wit in velt streken van Amerika en wel inzonderheid te Uü' 
MM, als eene mildgevende en gezonde moesgroente verbouwt, 
«k ons wordt hetzelve als eene dubbele moesgroente aanbe- 
viltt, daar de bladeren die der spinazie en postelein konden 
vinrangen , en de knolvormige wortel vaijf den aardappel hi om- 
^ en smaak, zoude overtreffen. 

HJe wortel van deze vaste plant is knolvormig, dik, berei- 
knde niet xelden den omvang van een manshoofd en meer, onre- 
Sdmatig bedekt, door onvolmaakte knollen en vezelwortehjes. 
D«e knol is van buiten grijs, of bruinachtig, door eene dunne 
idiil omgeven eo kan gemakkelijk door den nagel van het vleeseh 
Wden afgescheiden, dat wit, zonder reuk, papachtig van aard 
« flaanw van smaak is, en in den mond smelt, terwijl dese 
knotten niei telden eene verbazende grootte erlangen , en binnen 
^ tijdsverloop van een jaar, acht of tien malen in omvang 
vioMn, en zestig tot meer stengels kunnen uitschieten. 

De stengels zijn kruidig, van de regter naar de linker zijde 
■ligerende, teeder en groen bruin van kleur, op eene zekere 
boogte in dikte toenemende, zoo als bijna alle slinger planten, 
«o slingert zieh om staken of tosschen rijshoot; bij warm 
f^ienaefatig weder , zeer spoedig opgroeijende , en alsdan eene 
boogie van drie tot vier ellen bereikende, terwijl er uit den 
*te, eene oneindige menigte zijseheuten voortkomen, die in 
^«tcn'töd eene groote oppervlakte met hun groen bedekken. 

De bladeren zijn talrijk, groot, dik van weefsel, bUnkend 
*• d» boven zijde, en zeer breekbaar. 



Digitized by VjOOQIC 



'y -w ' j < L *>, ^^ ' T j w 



280 

Zij staan afwisselend op den stam, en het is bijna [altijd 'tos- 
schen de bladerschachten , dat de nieuwe scheuten te voorschijn 
komen. De bladeren worden somwijlen 12 duimen lang en acht 
tot tien breed, de bladranken zijn golvend en ligt puntachtig. 

De uiteinden der ranken bekleeden zich met trossen welrie- 
kende bloemen, die klein rooskleurig of groen zijn, waarop 
eene ronde vrucht met glad en klein zaad volgt. 

Deze overblijvende plant, kan door de knollen en door het 
zaad vermenigvuldigd worden , en naardien de eerste wrjze het 
voordeeligste is , wegens den spoedigeren groei der planten , zoo 
wordt deze het meest gebezigd. Het gewas behoeft eenen goed 
bemesten, diep omgespitten grond en eenen ztfi(fe^i(ren beschutten 
stand , tegen een staketsel of losse staken , om daartegen opge- 
leid en aangebonden te kunnen worden. De knollen hetzij in 
huD geheel of slechts een gedeelte daarvan, worden in het 
laatst van Maart of in het begin van Aprü op eene diepte van 
twee duimen , en tegen eenen muur op eenen onderlingen a&tand^, 
van eene el uitgepoot, waarna men slechts zorg draagt, de 
plant gedurende den groeitijd, niet te droog te houden , ter- 
wijl wanneer het gewas goed is, het alsdan bruikbare bladeren 
van Jun^i tot October geeft, die evenwel niet alle te gelijk van 
den stengel worden geplukt, om den groei niet te zeer te hin- 
deren, en waarom het best is deze om het derde weg te nemen, zul- 
lende het gewas ook alsdan nog eenen overvloedigen oogst opleveren. 
In October of November of dan wanneer het begint te vriezen , 
neemt men de wortels uit den grond. Van de aarde ontdaan, 
doet men. dezelve in bloempotten en bewaart ze aldus met de 
noodige voorzorg in eenen kelder, waarnamen in de ^/6, de 
bollen verdeeld en weder uitplanU De Boogleeraar morren , had 
de bollen evenwel gedurende den winter van 1848 tot 1849 in 
den vollen grond overgehouden , hoewel hij dit ab geene maat- 
staf aanbeveelt Wanneer men in April de wortels in eene warme 
kamer overbrengt, zullen zij weldra nieuwe scheuten voortbren- 
gen, en waarom men vrijelijk het gunstig saisoen kan afwach- 
ten voor en aleer de bollen in den vollen grond over te bren- 
gen. Het aanaarden der plant heeft naardien de verdienste niet 
in de zwaardere wortels gelegen is , geene goede uitkomsten op- 
geleverd. 

De bladeren die teeder , vetachtig en zeer vleezig zijn , kunnen 
in plaats van de spinazie en postelein gebezigd worden. Fijn 
gehakt en op de wijze als spinazie bereid, hebben zij zoo men 
zegt, eenen zeer lekkeren smaak, en zijn van eene uitmuntende, 



Digitized by VjOOQIC 



.281 

adhoone groene klear. Ook als postelein io de soep gebruikt, 
is dexe plaDt zeer voordeelig , doch alsdan doet men het best de 
jonge bladen te plukken. 

Niet zoo gunstig is de uitslag aangaande het keuken gebruik , 
der wortels of knollen. 

Wanneer men de wortels kookt, die in een kwartier uur gaar 
zijn en er alsdan op drukt , scheiden zij zich van elkander , 
ZMfeder evenwel te breken, zoo als meelige aardappelen zulks 
doen, lerwrjly wanneer men de gekookte bollen in schijven 
snijdt, deze denzelfden vorm behouden, zonder eenigzins te ver- 
kmimden. Door het microscoop beschouwd , is de knol geheel 
met eene slrjmachtige zellstandigheid gevuld , welke de verkorre* 
ling van het vleesch schijnt tegen te gaan , en wel zoodanig , dat 
men eene schijf geheel kan uitrekken. Eene langere koking dan 
wij opgegeven hebben doet den knol niet in weekheid winnen, 
en het water waarin denzelven gekookt wordt , erlangt eene nog 
▼eel kleverige en meer slijraachtige hoedanigheid dan dat , waar- 
in de wortels der Maluwe of het zaad der /'j;y^'2^m gekookt wer- 
den, terwijl het vleesch dier knollen, voor het overige als met 
iMMitaclitige vezelen doorweven is, en waarom wij niet willen 
gelooven , zegt Dr. MksAT , dat de knollen der BoussingaulUa 
ooU een aangenaam voedsel zullen opleveren, hoewel wij gaarne 
erkennen dat zij voedzaam zullen zijn , en welligt een uitmun- 
tend veevoeder verschaffen. In het huishoudelijk gebruik zoude 
deze plant bij nadere proefnemingen welligt belangrijk kunnen 
worden. 

Het slijmachtige water toch , dat door de koking dier knollen 
v e r kr e g en wordt , zoude dat kunnen vervangen , hetwelk door de 
wortels der Maluwe van het lijnzaad of van de zaden der Kwu- 
vruchten verkregen wordt. Men zoude het bij wijze van stijfsel 
voor het linnen kunnen bezigen , of om er mede dat gene zamen 
te hechten, wat aan de buitenlucht is blootgesteld, daar het 
zich niet gemakkelijk oplost, leverende de gekookte knol inder- 
daad een voortreffelijk papsel op. 

Het vezelachtige gedeelte van den gekookten knol , zoude welligt 
lot het vervaardigen van (lapier geschikt zijn, en mogelijk zelfs 
tot het vervaardigen van kleedingstukken kunnen gebezigd wor- 
den, wijders kan men hierover nazien: Journal (TAgricuUure 
pratique , enz. ^me année Maart en April 1850 , Bulletin des 
sianees de la société d'agriculture , afieo. Junif 1849. 



Digitized by VjOOQIC 



BUVOET. 

(Artemma vtdgaria.) 



Over dea Latijnsphen oaamsoorsproog van den B(fooet^ ookge- 
meene Aalst of SL Janskruid genaamd v zullen wij niet spreken 
naardien het bij de behandeling van den Aise/H is opgegeven en 
waarnaar wij den lezer das verwijzen. 

Wat de Nederdaitsche benammg BHüoei evenwei betreft, zoo 
beweert hochstetter, dat deze daaraan ontleend is^ omdat men 
eertijds geloofde, dat iemand die verre reizen te voet doen moest, 
' zich tegen vermoeidheid vrijwaarde , wanneer hij van dete plant 
in de schoenen gelegd » voorzien was. Aannemelijker komt ons 
nogthans het gevoelen van den Hoogleeraar horren voor, die wil 
dat het èffvoei heet, omdat het langs.de wegen groeit, en het 
das als het ware bij den voet is. Te Luik noemt men in het al- 
gemeen dit gewas de katoenplant^ omdat het eene katoenaoh- 
ttge stoffe in zich bevat , waarvan de landbewoners zich in plaats 
van tonder bedienen, terwijl de kinderen van de witte vezelen 
bindgaren draaijen , dat het katoenen garen zeer nabij komt Som* 
migen pluizen de drooge bladeren in den winter uit, ten eindeer 
eene soort van watten van te vervaardigen , en welke dan die* 
nen, om er de pijp bij aan te steken, even als de ArabieT&^ 
zich op dezelfde wijze van de Artemisia odoraUssima^ bedienen. 

Decandolle heeft het onder de Composées gerangschikt en vol- 
gens het stelsel van linnaeüs, behoort dit gewas tot de Synge^ 
nesia, Superflua^ met het navolgende geslachtkenmerk : Het 
omwindsel eirond of rondachtig , overeenliggend. De bloempjes 
aUe buisvormig , vijftandig in het midden , in den straal minder 
in getal , slank en gaaf. De zaden naakt. De vruchtbodem naakt 
of behaard. 

Deze vaste plant welke inheemsch is, wordt in ons Vader- 
land^ volgens VAN der trappen in Gelderland en in het sticht 
van UtreciUy bij Naarden^ Bussum^ Hilversum^ Laren en Blarir 
oum gevonden, [n het land van Axü en elders in Zeeland \ in groote 
menigte als ook veel in de omstreken van Haarlem^ terwijl ^ 
verscheidenheid welke kleiner en bleeker is, met eenen groenen 
stengel, breeder bladeren en stomper slippen, naar van BAixte 
Usse^ tasschen Haarlem en *sHaget op sohaduwaohtige groo- 
den gevonden wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



983 

Obmck foBd dit gewas in CMna en mi ibdhb Teridaarty dal 
het aldaar een aUergemeenal gewas is , dat aan aUe wegen en 
stratoo groeit , ofechoon bet nogthans in de Japansche planten- 
vercametiog van TBa5BEi6 niet Toorkorot Rokphios zegt: dat 
(fit gewas hetzelfde is , hetwelk in de Oost-Indien , ook in het 
roode eo witte wordt aangetroffen. Bdeiiaicn (j.), houdt dece 
plant voor het bestanddeel ^etMoxa^ dooh erkent tevens , dat de 
albeekliDg welke plukehxt daarvan gegeven beeft, aanmerkelijk 
Tao ooze miandêche Bijüoet verschilde , terwijl het met moeite 
n» zoo als MAnrnis mededeeld, dat dit gewas in Lapland voort- 
Sekweekt wordt 

Ds £l(f'we/ heeft eenenvezeUgen wortel, regtstandi^, geslaafde, 
nwdaehdge , van boven eenigzins hoekige , onbehaarde of som- 
*9dB eenigzins viltige stengels. Afwisselend staande, gestoelde, 
nndeelig-ingesneden, van onderen viltige, van boven onbebaarde, 
<lanker groene bladeren, met lanoetvormige , een weinig getande , 
^■iB^sÜppen, de bloembladeren onverdeeld, lijn-lancetvormig. De 
bi^ ongesteelde bloempjcby welke met die van den AUem overeen 
^||>Mi en in Augustus onthnken, zijn meestal naar de eene 
^S^riS^y en stellen eene eindelingsche , regtstandige , wijde 
ptóia daar. 

^ gewas dat trouwens weinig in onze moestuinen gekweekt 
wordt, weOigt om het scbaarsche gebruik, dat men er in de keu- 
ken van maakt , of omdat de wortels zich verre onder den grond 
verspreiden , en het daardoor eindelijk een moeijelijk te verdel- 
gen onkruid wordt, tiert het best in eenen goeden zandigen grond 
^ opene standplaats. De voortkweeking geschiedt door bet sobeu* 
feo der plant in AprÜ^ welke men alsdan op eenen voet afstand 
vaa eikanderen plaatst, waarna men later de blóeijende topein- 
^ tot het gebruik afenijdt. 

Zoo wel dezen , als de verscheidenheid met smalle bladeren , be- 
^Sl men tot mlsel van gebradene ganzen en eenden en wel de 
^"m^e topeinden en bladeren, welke alsdan aan het gevo- 
gelte eenen geurigen smaak geven , deze daardoor malscher doen 
^eo gemakkelijker te verteren, en waarom de Duitsohers de 
%o«t ook GënsekratU noemen. De wortel van deze plant , die 
^eie« als krampstillend en stondendrijvend middel bekend en 
^ gebruik was 9 is onlangs zegt van db water , door buroach 
^eder oit de vergetelheid teruggeroepen , die denzelven als een 
^ heilzaam middel tegen de vallende ziekte heeft aangeraden, 
^ teeeostelling van den Amsterdamschen Geneesheer thusse» , 
^ eene waarschuvMg ieget^ het gebruik der Artemisia in val- 



Digitized by VjOOQIC 



284 

imde ziekte heeft in het licht gegeveo. Bssz en elibson hebben 
ODS de bestanddeelen van den bijvoet doen kennen , in het naeerge- 
melde werk Tan sobernhbih opgeaomeu. De vezelwortels inrelke 
het werkzaamste schijnen te zijn , moeten in het voorjaar , vóór 
het uitkomen der bladeren^ of in de maand October verzameld 
worden, zij moeten van alle aardachtige deelen gezuiverd ^ bij 
eene matige warmte spoedig en zorgvuldig gedroogd ^ en in wel 
geslotene flesschen bewaard worden ; men dient ze telken jare op 
nieuw te verzamelen , en de oude als minder werkzaam w^ te 
werpen. 

De Hoogleeraar suBSHAN, heeft de Artemisia zeer nuttig bevon- 
den in een geval van hevigen hik^ welke door hevige geoioeds- 
aandoeningen was veroorzaakt en waartegen reeds een aantal 
geneesmiddelen te vergeefoch gebruikt waren. Zie hierover d. t. 
VAN DBS PLAHT y Ditsert Inaugur. de Artemisia, 

Als standendrÜDend middel is het door den Hoogleeraar wol- 
TBBBEEK meermalen met vrucht gebruikt* wordende het in Dene* 
marken, in hetzelfde geval als huismiddel gebezigd, terwijl de 
Chinezen het tegen de hysterische toevallen aanwenden. Ook als 
een zeer goed koortsverdrffvend middel is h^t afkooksel der ge- 
droogde, of het uitgeperste sap der versohe plant, door wotzbb 
en VAH DE WATBB beprocfd. 

Volgens MATTüSKA, KEBNBR, j. BOBMAim CU anderen, bereiden 
de Chinezen uit deze plant hunne MoxtCe^ dewelke wollige popjes 
zijn, en die zij verkrijgen door de steelente kneuzen en tossdien 
de handen te wrrfven, terwijl zij de houtaohtige vezelen weg;wer- 
pen, er bijna mede handelende, zoo als men bij ons het vlas 
bereidL KXmpfer evenwel zegt, dat zij het uit de bladeren, 
welke voor het opkomen der zon geplukt en in de schaduw ge- 
droogd zijn, vervaardigen. Deze zeer ontvlambare popjes, be- 
zigen zij ter branding van de pijnlijke plaatsen, bij jichtige of 
podagreuse mensohen. 

Anderen beweren, dat de Moxa uit de Artemisia cMnensis 
bereid wordt. Zie willdbnow, Spec. Plant, Limdlet over de 

Moxa^ HDBRAT AppOT^ 

In Perste kookt men van het zaad eene] gelei, die zij alsdan 
in kwaadaardige ziekten bezigen. 

In Zuseden bezigt men den B(fooet tot het brouwen van bier. 
Mijn vad^ vermeent, zoo als hij in HEBHBSTaoT's Technologie 
opgeeft, dat deze plant ook ter salpeterbereiding dienstig is. 

Nebbskn prijst het voor de groene bemesting aan , HumriES ea 
SPEKH6EL als een geschikt voedsel voor de schapen. 



Digitized by VjOOQIC 



C H A L o T 

(AlUum ascalomeum) 

De Cbalot onüeent haren toortsnaam ascaionieum of oèeaüh 
«Éw, ?ao de oude stad Asealon van waar dezelve even aU 
oil Palestina en iiet Ooiien overgevoerd werd, hebbende vol- 
geus BicEiujiii Beylrdge zur gesch. der erfMd. himklohst 
tolTe aldaar in hel wild groeijende gevonden* Decaroolu 
braogt deze plant onder de Uüaeéet en LmifABüs heeft dit ge- 
was onder de Hexandria^ MonogyrUa gerangschikt, met het 
oafolgende^eslaehlkenmerk: Zij bloeit aan het emde der sten- 
gels , schermvormig ; de bloemsohede is tweekleppig en veel- 
Uoemig; de bloemkrans is «esdeeüg en de stempel enkelvoudig; 
het zaaddoosje is driekantig, na het openbersten der klepjes 
eeoe draadvormige spil achterlatende. 

Deze overblijvende plant beeft langwerpige bolletjes, welke 
io ktof én smaak én kracht veel met de kleine ajuin overeen- 
komen. Uit de holle stengels komen de bloemen boswijze voort, 
(hoewel HDirrmG in zijne Beëehsrycing der aardgewatsen ten 
<we^ beweert, dat de AUtum-wotS^xk nimmer bloemen voort- 
hteogen), en op welke bloemen eene bijna ronde vrucht volgt. 
De chalot bemint eenen vmchtbaren , niet nieuw bemesten zan- 
%o grond en eene warme opene standplaats, hoewel zij de 
ZAdüe winterkoude, zeer wel verduren kan. Daar het zaad 
^ ons Vaderland niet tot rijpheid komt, worden de chalot* 
^t door jonge bolletjes of klisters voortgekweekt , die in 
f^tnuaij en Maart hetzij b rijen , hetzij tot randen op eenen 
ouderlingen afstand van drie tot vier duim gelegd worden. Schrij- 
^ kweekt deze vrucht altijd in rijen op die bedden, welke 
▼oor den koolbouw bestemd zijn, omdat wanneer dit laatste 
gewas b^int te spreiden de inoogsting der chalotten reeds heeft 
Pluto gehad en deze zoo doende als het ware zonder opoffering 
▼M» grond kunnen gekweekt worden. 

^e der eerste verets'chten bij de voortkweeking is , dat de 
Rolletjes niet te diep gelegd, en met weinig aarde gedekt wor- 
^1 daar zij anders gevaar zouden loopen te rotten, terwylhet 
^el aan te raden is, de wortels bij aanhoudend vochtig weder 
•^ weinig van de aarde te ontdoen , inzonderheid tegen den 
^jd, dat de bolletjes beginnen te rijpen. 



Digitized by VjOOQIC 



286 

In het laatst van Mei of in het begin van Junij\ kan men 
dezelve reeds tot keuken gebruik bezigen, doch de algemeene 
inoogsting heeft eerst dan plaats, wanneer het loof verdord is, 
hetwelk gewoonlijk in het laatst van Ju^' of in het begin van 
Augustus plaats heeft , -waarna de bollen uitgegraven en op eene 
zonnige plaats een paar dagen opgehangen worden, om vervolgens 
droog en vorstvrij voor het gebruik te worden bewaard , zul- 
lende eene te spoedige berging dezelve doen rotten. Ook kan 
men de jonge bolle^es in den herfst leggen , terwijl wanneer de 
winter niet zeer streng is, zij zeer vroeg in het voorjaar nedê 
voor het gebruik geschikt zuilen zijn. % 

Velen wanen dat men de dikste bollen ter vóortkweeking be- 
zigen moet y doch dit is geheel verkeerd , dewijl de danste eo 
langste klisters , de beste en menigvuldigste bollen opleveren. 
Eveneens wachte men zich van deze bollen te bezigen , die bel 
zq reeds ontspruiten of wortel geschoten hebben , daar het 
ons bij ondervinding gebleken is , dat dezulken later kwijnen en 
sterven, zonder een nieuw gewas te hebben voortgebragU 

Zware kleigronden kan men ook ter vóortkweeking van dit 
gewas geschikt maken , door dezelve met de noodige hoeveelheid 
zand te vermengen , dat aan de verwachting zeer goed voldoen zaL 
VoiioRiN is van oordeel, dat de chalons^ hun aanwezen aao 
eene betere kweeking en meer geschikten grond te danken heb* 
ben en dus als geene bestaande verscheidenheid kunnen worden 
aangemerkt Hiermede nogthans kunnen wij ons niet vereeoigeo 
daar en het loof en de vrucht zelve bij ons die verscheidenheid 
wettigen, tenzij men wil aannemen, dat de meer ontwikkelde 
en tot hoogere volkomenheid opgevoerde chalot , ook later cMe 
eigenschappen behoudt, doch bij meerdere volmaking moest dao 
ook daarbij de smaak winnen, dat evenwel met betrekking vao 
de chalot en chaion juist het tegenovergestelde is , als zijnde de 
eerste veel ^ner en krachtiger dan de laatste. 

In den handel worden als bestaande verscheidenhedeo door 
TisCHiNGEB CO BAA6E, beide te E^fkrt opgegeven. 
De groote Deensche chalot. 
De nieuwe Russische chaloL 
Deze laatste wordt ook van lersey geoaamd en onderscheidt zich zeer 
kennelijk, door de bleek groene kleur der bladeren. 2ij 10 
veel vroeger dan de gewone, maar kan niet lang doren. 21) 
is vntj algemeen in het Noorden verspreid , en volgens hkinos 
is zy in Schotland^ onder den naam van Russische cfaakiC 
bekend. De kweeking er van, is aan de gewone geiök ao 



Digitized by VjOOQIC 



287 

kao mede door laad plaats hebboi, wdke planCeo beddfde 

jst^i ^ ▼rij groote klisten Toortbrengeo. 
Vao jUm^^ door den Heer Hourroa db la BiLLAEDdns te Atenpon 

io dflD handel gebragt. Het blad aan de voorgaande gelijk , 

maar de boUen welke zich ?eel langzamer ontwikkelen, be- 

raken eenen aanzienlijken omvang , zoo dat deze voor de groot- 

ite mag gehouden worden, doch dezelve schiet spoedig. 
BoÊie ckahif vao den Heer coüiTOis-GBaAiU), die men een ge- 

ktii jaar bewaren kan, zooder dat dezelve voos wordt. 

Ovir de zameostelling en kracht der obalotteo zullen wij niet 
t^rekn, ais komeode met die der u^fen overeen, en waarover 
wg daar ter^ plaatse, in het breede hebben nitgewijd. 

De duüotten worden loo wel versoh , bij salade als in saussen, 
ragnils en gebraad gebezigd, en door velen als eene zeer sma- 
kc^e spyze besehoawd en verdienen wegens bare goede eigen* 
whifpen, aanbevolen te worden y stemmende te dezen opzigte 
geiied met mQneo Viukt io, wanneer bij zegt: laten voortaan 
prei, bieskwky efaaiotten, tuinkers, waterkers enz. beurtelings 
CD dagefijks in grooten overvloed, onder uwe een weinig hartig 
fBeotene spijzen vermengd worden* drinkt daarop eene teug 
ioed oud bier, houdt daarmede aan, en uwe gestellen zullen 
verwarmd, en uwe denkvermogens verbeterd worden. 

De menseh is een wandelende disteleerketel, waaruit voorze- 
ker geen geest getrokken kan worden, zoo men er niets dan 
water ingiet. 



ALt^^^ 



Digitized by VjOOQIC 



CHAMPIGNON. 

(Agaricus eduUs.) 



De Champignon^ ook Kampemoeffe of Paddestoel eo wegens 
hare vergiftige eigenschappen, niet ten onregte duivelsbrood 
genaamd, behoort tot het geslacht der ftingi of zwammen y welke 
dezulke zijot die geen loof, maar wel verschillende gedaanten 
hebben , vleezig , lederachtig , of vliezig zijn , en meestal met 
struikjes, of stammetjes (stipjes) en een hoed (pileus), io de 
gedaante van eenen regenscherm zijn voorzien , terwijl zich de 
zaden in de ondervlakte des hoeds bevinden. ToüRHEFoaT noemt 
het hoofddragende gewassen en volgens bobrbaavb, zijn de eigen- 
lijke kenteekens deze: De wortel teeder, week, en vele malen 
schaars aanwezig; de steel ligt, glad en sponsieus. Het ronde 
hoedje is in de rondte uitgebreid , van boven effen en met eene 
huid overdekt, van onderen met blaadjes voorzien, staande het 
hoofdje op het spitse der steel, een menigte klein zaad in zich 
bevattende, hetwelk door uitdrooging of door den wind neder- 
valt en alzoo het gewas voortkweekt, zijnde de plant op zich 
zelve beschouwd, droog en ligt breekbaar. Men wil de La- 
tijnsche benaming fungus van funus^ een lijk afgeleid hebben, 
naar dien vele champignon*s van eenen zeer vergiftigen aard zijn, 
en waarmede q^usiüs zich volkomen vereenigt. De vroegere 
dichters noemden de paddestoelen kinderen der aarde ^ omdat 
haren oorsprong in het geheim ligt, vindende men dit gevoelen 
nog bij cicsao, In zijnen hn^i d^a^n Atticus bevestigd. Pori»bteiD8 
heeft ze met den naam van goden kinderen bestempeld, ook 
op het geheimzinnige der voortkweeking doelende. De Grieken 
noemen dit gewas mukys^ dat zoo veel als degenplaai betee- 
kent, terwijl de soortsnaam agaricum^ waarmede linkasus de 
onderhavige eetbare bestempelde, van het Grieksche agaricon 
afgeleid is, waardoor eene onschadelijke champignon wordt 
aangeduid. De naam champignon , in het IlaHaansch campinioni 
en in het Vlaamsch kampemoeO'e^ komt zonder twijfel van het 
woord campus^ een open veld, af, omdat men dezelve aldaar 
bet meeste aantreft. Om dezelfde reden geven de Italianen aan 
de paddestoelen, den naam vanpradeili^ van praium^ eene weide. 

Liif haeus rangschikt dit gewas onder de Cryptogamia , of gC' 
hei/n telende^ zijnde dezulken welker geslachtsdeelen voor onze 



Digitized by VjOOQIC 



289 

oogen w riw r ysu zifn en de zamenstelliiis daarvan mei de. overige 
YersduHn, iussku noemt haar acotüUdones (zaadkwabbeloozen) 
oodal de kiem (embryo) daarvan beroofd is. Neckki heeft haar 
deo oacm van agmi (van voorttelingsvrerktaigen beroofd), 
gegeYeo, wegens het moeijelijk onderkennen daarvan bij dit ge- ' 
was, welke benaming ook door rigbaud » Hoogleeraar in de kruid- 
koude VtParÜi^ aangenomen is. Dbcaitdolli noemt de fungi^ 
eetkrares (eelvormigen) , terwijl eindelijk urdlbt , een beroemd 
EbS*'^ kniidkondige , aan dit gewas den naam aerogeniü^ toe- 
KCfoegd heeft. , 

Hoewel de Paddestoelen bijna op alle plaatsen, in tainen, 
weidelanden 9 kelders en op mesthoopen enz. groeijen* zoo zelfs 
^ geene klasse uit het plantenrijk , meer uitgestrekt en over 
deo aardbol verspreid is dan deze; zoo wordt evenwel de eet- 
^ dimnpignon (agaricos edniis), opzettelijk voor het gebruik 
Toortgekweekt. Zi) is eene ronde verscheidenheid, van boven 
«en weinig afgeplat, met eenen korten dikken steel; de ran- 
do van den hoed zijn, pas verschijnende, aan den voet ge- 
bMhl, doch scheuren zich daar van opgroeijende , los, en hier» 
<^r vertoont zich de boord van den hoed als met franjes om- 
KKNnd. Eenige gedeelten blijven aan den voet gehecht ; de opper- 
vf^ van den hoed is nooit geheel glad ; de kleur is wit, min of 
meer vuil wit naar het middelpunt, en somtijds grijs of grijs- 
^ciiligniod. Zij is bedekt met een vliesje, dat gemakkelijk kan 
wordeD a%escheiden ; het benedenste gedeelte is bezet met blad- 
^^|)% zeer donne aanhangsels, die als de champignon jong is, 
^1 naderhand roMkleurig en eindelijk zwart worden, terwijl 
vaaoeer zij deze laatste kleur aannemen , gevaarlijk zijn en niet 
S^^d moeten worden. Volgens gybuh doen een onaangenaam 
*ü|erlijk aanzien , eene donker blaauwe , zwarte , groene of af- 
^'iMlende kleur, niets goeds vermoeden. Wanneer de chainpig- 
^r bovendien eenen bedorven reuk heeft , en volgens mxautz met 
^^ der rammenas overeenkomt of spoedig tot bederf overgaat ; 
waaneer zij zeer kleverig en taai is , of eenen hollen steel heeft , 
^ beeft men echter met eenige uitzonderingen, gegronde re- 
<iCBeQ, om zich voor derzelver gebruik te wachten, van welke 
^^dijke eigenschappen reeds dioscorwbs , ruwius en andere 
^^ schrijvers hebben gewag gemaakt. 
J^ Bohanen en Sicüië evenwel, eet men alle paddestoelen en 
^ SfeUxert maken van de meeste gebruik, welker steelen men 
^ttt vindt, die daarcotegeo verwerpende, welke eenen hotten 
«>aeel hebbcBu 

13 



Digitized by VjOOQIC 



290 

In Neder-Lausitz gebruikt men eene soort van paddestoelen 
(Liebritzen) zonder nadeel, die op vele andere plaatsen vergiftig 
zijn , even eens als de Russen , die paddestoelen nuttigen , welke 
wij voor de meest vergiftige houden , en hen slechts in eene soort 
van bedwelming brengen , zoo als de agaricus piperitis of ge- 
peperde kampernoelje en de agaricus muscarius of vliegen-doo- 
dende champignon , makende volgens langsdorp , de Aziatische 
Russen veel gebruik van de muchomorèe^ waarvan zij drooge 
pillen vervaardigen, die in uitwerking den sterken drank evenaren» 
zijnde , volgens lefevree , het getal der verschillende in Rusland 
gebezigde paddestoelen niet minder dan drie én dertig. Volgens 
REAUTz onthoudt men zich in vele streken van Duilschland en bijna 
in geheel Frankrijk , van de agaricus lepiota polymices , welke 
daarentegen in Weenen zeer gezocht is , en nogthans door bulliard 
voor zeer vergiftig wórdt gehouden. De dolelus cirdnatuSy die 
in de omstreken van Weenen veel gegeten wordt, neemt in het 
najaar vergiftige eigenschappen aan. De clavaires zijn in hunne 
jeugd zeer gezond, doch worden later taai en onaangenaam, 
even eens als de agaricus laclifluus deliciosus , die jong zijnde 
een der smakeüjkste champignons is, later smakeloos eo scha- 
delijk wordt , zelfs heeft de gewone champignon (agaricus oam- 
pestris), wanneer zij op wilgenboomen groeit, eenen bitteren 
smaak. In Ilalie wederom worden alle soorten van de agaricus 
laclifluus bij ondervinding voor schadelijk gehouden. Men heeft 
zelfs opgemerkt , dat de schadelijke invloed der champignons ver- 
mindert, naarmate de warmte afneemt, zoo dal eene soort op 
de eene plaats vergiftig kan zijn, terwijl zij in eene koudere 
luchtstreek onschadelijk is. 

Uit deze opgaven schijnt men dus voor zeker te mogen aan- 
nemen ; dat de eetbare paddestoelen hare schadende hoedanigheid 
niet oorspronkelijk bezitten , maar dezelve zoo van den aard des 
gronds, als door daarop lang te blijven staan, verkrijgen, zijnde 
ook dit laatste de oorzaak , dat zij zwartachtig , blaauw of rood 
worden. 

De gekweekte champignon , bereikt hare hoogst mogelijke vol- 
komenheid , wanneer haren omvang die van eene okkernoot niet 
te boven gaat; wanneer de hoed eene regenschermachtige, ge- 
daante aanneemt, verliest de plant in waarde en moet reeds ais 
gevaarlijk beschouwd worden. Als eenen vrij zekeren regel mag 
men aannemen ^ dat de onschadelijke paddestoelen , in reuk met 
de kervel^ versek meel van billere amandelen of met die der 
NoiseUe roos overeenkomen, en eenen noch laffen, noch scherpen , 



Digitized by VjOOQIC 



291 

Doch lanoDlrekkenden smaak hebben. Zij , die eeoFoudig be- 
werkta%d zijo , eene drooge opperrtakte hebben ^ jran eene Tasie , 
■iet rodiebttge zelfstandigheid zijn , en eenen roze nrooden» wijn- 
rooden ét noletklearigen tint bezitten , zijn als eetbaar te besobou- 
wea Ook wanneer de dieren er van nuttigen , kan men zeker van 
iMre ooschadelijkheid wezen, eveneens als zij voor broikbaar 
mogen worden gehouden, die op opene plaatsen in heide gron- 
dco 60 weide- of braaklanden groeijen , zeggende reeds horatius 
tedeien opzigte: 

Pratenaibus optima fungis 

Natura esL (Sat. IV , Ub. II , v. 90.) 
Het is waar, ook in de bossohen en lai^ de slooten groeit 
MDe soort van champignons die eetbaar zijo , doch naardien er 
Me naaawkeurige kennis toe vereischt wordt, om de goede 
vm de sehadelijke juist te onderkennen, ontraden wij een ieder 
^ Sebraik daarvan ten sterkste , durvende zeKs pEasooit , die 
«ver deze planten een werk geschreven heeft , geen gebruik van 
<ie ia bel wild groeijende paddestoelen maken , evenmin als si- 
<>üfti> zalks ooit gedaan heeft Ook de op zich zelf onschade- 
lijke kannen immers nadeelig wordetf, wanneer men ze te laat 
piskt , door de gesteldheid der plaats waar zij groeijen , door 
^ sappen welke zij opslurpen , door de nabijheid der rottende 
of vso diegene welke vergiftig zijn , zoo dat een onkundige zich 
^ allen tijde door ze te nuttigen , aan hel grootste gevaar bloot 
^leh. Obgardolle verklaart dat vele soorten gerust mogen ge- 
S^ worden , met uitzondering van de volgende : 1» de leder 
^ boatacfatige ; 2f* zij die met kraags-wijze vellen aan de sten- 
S^ zijo voorxien ; 3° die eenen zuuraohtigen smaak hebben ; en 
^ die bij het snijden blaanwachtig worden. Ds grevillb geeft 
^ loekers den raad, om al de champignons te proeveq en dan 
^ te verwerpen , welke eenen zuurachtigen zamentrekkenden 
'^i^ hebben of eene slinkende onaangename lucht verspreiden. 
^^viu verwerpt al de champignons, die in eenen vochtigen ntoe- 
'••*%€n grond groeijen en in de schaduw en bosschen gevon- 
^* worden. ScHwoEHOirOcHEif van Leipzig beweert , dat de cham- 
P*9K>Ds niet nadeelig zijo , wanneer zij slechts raauw genuttigd 
borden. 

Eertijds geloofde men, dat de paddestoelen ontstonden uit de 
klererige overblijfselen van vergane zelfstandigheden , doch de 
^« mzigten van latere onderzoekers hebben duidelijk doen 
*'« , dal de leer , volgens welke bewerktuigde Ugchamen onl- 
'^^^ koonen , uit onbewerktoigde zelfstandigheden en zonder de 



Digitized by VjOOQIC 



tussehenkomst der scheppende kracht van den Bestuurder des 
Heelals, een bedrog en ten eene male in strijd is roet al de 
natuurwetten , voor zoo ?erre ons beperkt ?ermogen dezel?e heeft 
kunnen opsporen. Even eens heeft men langen tijd ook de zadea 
▼an dit geslacht niet weten te ontdekken, doch de meer zorg- 
vuldige waarnemingen van tateren tijd hebben, derzelver bestaan 
buiten twijfel gesteld , hoewel zij om de buitengewone kleinheid, 
zeer ligt het ongewapend oog ontsnappen. 

Zoo waande kirchesus dat de paddestoelen ontstonden, uit od- 
derscheidene uitvloeijingen der zaad hebbende kracht Tan boo- 
men, struiken of verrottende dieren » welke uitvloeijingen niet 
anders zijn , dan zaad hebbende ligchamen , die zich in eenige 
steenreten zetten , en aldaar door daauw regen of mist bevochtigd, 
alsmede van inwendige warmte levendig gemaakt worden. Ook 
DILLEN betwijfelt het zaad der paddestoelen. ScbrÖcxius houdt 
het er voor, dat de paddestoelen niet uit zaad, maar uit zeker 
vruchtbaar sap ontstaan. Paulus bocorius is van gevoelen, dat 
de vettigheid welke op de oppervlakte van de zee en de aarde 
gevonden wordt, dikwijls tot verwekking van zeegewassen en 
aardz wammen in plaats van zaad diene, en eene onvolkomene 
plant voortbrengt , doch CAMtaAftivs is dezelve reeds begonnen te 
zaaijen , zonder hierop evenwel een goed gevolg te zien. 

Clusiüs evenwel toonde in de 16de eeuw aan, dat men de 
paddestoelen , truffels enz. door hunne zaden, (de sporae der nieu- 
weren) vermenigvuldigen kan. Bosc die deze ontdekking in prak- 
tijk gebragt heeft, geeft daaromtrent het navolgende op: Men 
tegge om de zaden der paddestoelen te winnen, deze gedurende 
eenen nacht, met de zaadplaatjes of poriSn naar beneden, op 
een vlak glas, waarnamen 's morgens het glas geheel en al over- 
dekt zal vinden, met een onnoemelijk aantal zaadjes, die zich 
als een hoogst fijn stof vertoonen. Men kan deze zaadjes ook 
verzamelen , door den rijpen paddestoel boven het water te schud- 
den, of een nacht daarboven op te hangen, wanneer het water 
met de zaadjes geheel en al vervuld raakt en gebruikt kan wor- 
den, tot het begieten der aard- en mestlagen op welke men 
paddestoelen wil aankweeken. 

Het is voor ruim honderd jaren , dat men zich op de kwe&> 
king van dit gewas heeft toegelegd en waar omtrent wij in het 
korte nogthans alles zullen mededeelen, wat daartoe betrekking 
heeft , en eene goede vrucht kan opleveren , verwijzende voor 
het overige op de werken van boitard, in zijn Ban Jardmer^ 
réQusT TraUt de la culture des champignons^ Methode nou- 



Digitized by VjOOQIC 



veUe^ faeUe et peu coutemt de éuUioer Ie champignon , fondée 
nr de nomöretues expirienees et projpre a toute espece de 
locaütè^ LkMKJMCK Diotionnaire encyelopéiUque ^ bbauvois, pau- 

LSr, BOLUARD, R0Q0E8 , UILKBHS , NECiCXR 60 aodereo. 

Oe agarieus eduUSy i& voor zoo verre ons bekend, de ééaige 
die zicfa door kunst voortkweeken laat, alle andere soorten en 
▼osGheidenheden weigeren volstandig zich aan regelen te onder- 
werpen, behalve die de natuur haar voorschrijft, doch de Her- 
log vao ARBNBERG neemt thans proeven om de Polyporus tube' 
nster^ eveo als de gewone champignon voort te kweeken. 

In België heeft de Baron j. var der m"den d*hooovorst, zich 
vooral op het kweeken der paddestoelen toegelegd , wiens han- 
delwijze wg later zullen mededeelen. Op de tentoonstelling te 
Per^ 1850 van de Socteté nationale d'Hortiouiture^ werd 
aan den Heer barrbt de zilveren medaille voor zijn champignon- 
broed toegekend. 

Eene der eerste vereischten om dit gewas voort te brengen 
is , dat 4neD zeker van eenen met zaad bezwangerden grond zij , 
keobaar aan de witte kleur, welke door schimmelaohtige, dunne 
draadjes veroorzaakt wordt, en welk zaad de oude champignon- 
beddoi in menigte opleveren , terwijl men bij gebreke van dien , 
de grond rondom de paddestoelen bezigen moet, welke in het 
opene yeld in het itUd groeijen. 

Is men in het bezit daarvan, dan stelle men de daartoe ver- 
etsefat wordende bedden daar, en' waaromtrent het navolgende 
ter inlichting strekken kan. 

Naar dien het wel slagen van dit gewas , grootelijks van den 
mest afhangt, die men bezigt, zoo moet men vooral toezien, 
dat bet paardenmest is , en nog wel van die , welke met hooi 
en haver gevoederd worden , daar andere voedingsstoffen , den 
mest voor deze plant, van een minder gehalte zouden doen 
zijn. Deze mest moet kort, wel met urine doorweekt en keutel- 
acfatig wesen, en niet eerder dan na verloop van acht dagen, 
onder de paarden worden weggeruimd. 

Naar geïang het aantal der bedden , die men aanleggen wil , 
trachte men eene zoodanige mestapecie te erlangen , welke men 
op eene drooge afgeschutte plaats in willekeurige afmetingen za- 
ownbrengt, evenwel zorgdragende, dat de dikte nooit meer, 
Qodi minder dan twee voeten zij. Wanneer men den mest op 
zoodanige hoopen of beddingen zamenbrengt , zorge men naauw- 
Icttend daamit al het hooi, stroo, of wat het ook zijn moge te 
ferwgdeien, dat aan de kweeking nadeel zoude kunnen toe- 



Digitized by VjOOQIC 



294 

brengen. Al naar mate men den mest in beddingen brengt , wordt 
deze getreden en ineen geperst , om de massa zoo digt mogelijk 
te doen zijn. Is het in dien tijd droog en warm weder, dan 
bevochtige men den mest, om daardoor hare broeijing te bevor- 
deren, doch dit moet met oordeel geschieden, omdat te vee! 
water de broeijing eerder tegenwerken dan bevorderen zou, en 
waarom men bij gewoon weder zich van bevochtiging onthoudt, 
ja de mestbeddingen zelfs dekke, indien er eene aanhoudende 
regen mogt vallen. Na verloop van acht of tien dagen moet 
men van binnen zien of er ook eene geno^zame broeijing hebbe 
plaats gehad , hetwelk door de inwendige witte kleur genoegzaam 
wordt aangeduid. Is dit nu het geval , dan werke men de ge- 
heele mestlaag om, en wel zóó, wat nu buiten gekeerd was, 
naar binnen gebragt wordt, opdat er eene gelijke broeijing in 
alle deelen plaats hebbe. De aldus omgezette mestlaag blijft ver- 
volgens acht of tien dagen in dien toestand onaangeroerd; na 
welk tijdsverloop men andermaal zie of dezelve voor de kwee- 
king geschikt zij , want juist van deze meerdere of mindere ge- 
schiktheid hangt het wélslagen der voortkweeking af. Ook deze 
geschiktheid laat zich vooraf zeer wel onderkennen ; aangezien 
de kleur alsdan bruinachtig moet zijn , en de massa zacht , wei- 
gebonden vettig en week, in het voelen noch te droog, noeh te 
vochtig, is de massa evenwel te droog , dan wordt dezelve we- 
der in hoopen terug, en door begieting op de vereischte ge- 
halte gebragt, doch indien integendeel de mest te vochtig is, 
zoo dat men, denzelven in de hand zamenknijpende , het water 
er uit kan persen , dan heeft hij voor altijd de broeikracfat ver- 
loren , en geen^ waarde voor deze planten meer , en in welk 
geval men op* nieuw met de mestbereiding beginnen moet of 
van de kweeking der champignons afzien. 

De champignon bedden worden , hoewel zulks ten allen tijde 
geschieden kan , het best in de lente en in den herfst aangel^. 
De daarstelling er van kan op drieer lei wijze geschieden, hetzij 
in de opene lucht , hetzij in eenen bak , hetzij in eenen keider , en 
welke verschillende wijzen van voortkweeken wij nader kenbaar 
zullen maken. Wil men de champignonbedden in de opene lucht 
aanleggen , dan kieze men daartoe de ffiinst vochtige plaats uit, 
en inzonderheid die waar het water nimmer staan blijft , en dus 
van alle gooten en waterleidingen zoo verre mogelijk verwijderd. 
Is het in de lente of in den zomer , dat men de bedden aan- 
legt, dan doet men het best daarvoor eenen beschaduwden stand 
te kiezen , doch in den herfjst en icinter moet de ligging der bed- 



Digitized by VjOOQIC 



295 

d«D zoo veel mogelijk zuideiffk en warm zijo , laat de grond de 
vodiligbeid erenwet niet gemakkelijk door ^ dan spitte men de 
ufde Ier diepte van eenen Toet tot achttien duimen op eene breedte 
van twee tot twee en een halven voet ait , welke opening met grof 
zand, gruis, of pleister weder gevuld wordt, waarop men eene 
laag aarde brengt , welke vervolgens , om de stevigheid te bevor- 
^trai^ zaeht aangetrapt wordt. De grond aldus voor het bed ge* 
8«fcikl, wordt met de mestlaag ter breedte van twintig duimen 
lot twee Toeton de lengte naar willekeur gedekt , welke mest- 
Mdiog men daarna stevig aanstampt. Op deze eerste wordt 
c«M tweede laag , doch niet zoo breed gebragt , welke weder 
'•Igetredcn wordt, om zich zoo doende met de eerste te verbin- 
^ ^ luerop Tolgt eene derde , daarna eene vierde , welke alle 
^^^^ in breedte verminderen , zoodat het geheele bed eene 
wi<)8te van acht palmen verkrijgt, wederzijds schuins oploopt en 
wn beven eenen tonronden rug verkrijgt De zijden of kanten wor- 
WD ▼ervdgeos zachtjes met eene platte houten schop of een an- 
^ werktuig plat geslagen en van alle er zich nog in bevindende 
'^'"•^Wijke voorwerpen ontdaan , waarna het geheele bed met eene 
•••8 lang droog stroo ter dikte van drie vingers gedekt wordt 

In deze gesteldheid, late men de bedden gedurende eenige 
^«1 verblijven, en indien men vreest, dat de te sterke droogte 
* broeijing t^en werkt, dan bevordere men dezelve, dooreene 
Btaüge bevochtiging. Ten einde nu de warmtegraad te ontwa- 
^^ steke men er eenen stok in , waaraan men gemakkelijk, wan- 
i^c^ die na een paar uren weder uitgetrokken wordt, de hitte 
onderkennen kan. Is deze voldoende, dan neme men stukken 
of reepen, ter breedte van eene hand en met zaad bezwangerd, 
welke men ter zijden van het bed , in openingen van deozelfden 
omvang inbrengt. Deze stukken worden vier duimen boven de 
S^oodsoppervlakte gelegd, en wel tien of twaalf duimen^ in eene 
gestrekte rigting van elkander verwijderd.* Naar gelang de 
^''wdte der lijden van het bed, legge men twee of drie rijen 
aan, doch welke altijd eene tusschenruimte , van vijf tot zes dui- 
OKo moeten hebben. De zaadoppervlakte moet met die van den 
•nest gelijk zijn, om daardoor geheel met haar verbonden te worden. 

Hel beïd aldus bezaaid zijnde ^ wordt met stroo , gelijk wij dit 
'^s opgegeven hebben weder gedekt , en Iaat men den grond 
waarin hel zaad vervat is , gedurende twee of drie dagen , met 
^ vochtigheid van den mest doorweeken , waarna men de stukken 
zachtkens aandrukt, om het zoo doende tot een vereenigd geheel 
^^*% te brengen , alles alsdan op nieuw dekkende. 



Digitized by VjOOQIC 



286 

Na verloop vao adit dagen, neemt men de bedekking weg, 
om te zien of het zaad aangeslagen is, hetgeen men aan eeoe 
soort van gisting op den mest zien kan, terwijl rondom de inge- 
plante stukken, zich een mosaohtig beginsel van groei vertoont 
Zijn deze kenteekenen evenwel na verloop van veertien dagen, 
niet aanwezig, dan moet, met eene nieuwe bezwangerde aarde, 
de proef herhaald worden, welke alsdan in gaten tusschen de 
eerste gemaakt, wordt aangebragt, en gelijk opgegeven is behandeld. 

Zijn de beginselen van groei aanwezig , dan trachtte men het 
bed in den gegevenen vorm te behouden en wel door de zijdeo 
zaohtkens met een «houten schop te plakken , indien zulks ooo- 
dig mogt zijn. Is het weder aanhoudend droog, dan moeten 
de bedden een weinig bevochtigd worden, waarna men over 
de geheele bedsoppervlakte eene laag zeer ligte aarde brengt, 
welke met fijn zand of mestaarde welke tot stof is vergaan, 
vermengd is, terwijl er zelfs kweekers zijn, die deze gezamen- 
lijke aarde voor het gebruik ziften. Over dezen grond wordt 
vervolgens nieuwen mest ter dikte van drie duim gebragt, met 
uitzooderbg van den rug van het bed , welke men bqna onbedekt 
blijven laat. Na verloop van acht dagen wordt dezen mest door 
nieuwen vervangen, terwijl acht dagen later, alles weder tot op 
de aardlaag wordt weggenomen , en de bedden als nu van alle 
onreinheid gezuiverd , welke door de mestbedekkingen mogt 
veroorzaakt zijn. Heeft ook deze reiniging plaats gehad, dan 
volgt weder de stroobedekking ter dikte van eenen vinger » en wel 
zoo , dat het water langs dezelve gemakkelijk afloopen kan. 

Wanneer nu dit alles in den herfst plaats heeft , en het weder 
guur en koud is, dan wordt er op de stroobedekking broeijende 
mesty op dezelfde wijze als wij reeds opgegeven hebbeo daar- 
gesteld y en ter dikte van ruim drie duimen gebragt, en welke 
dan nog weder door dien , welke men voor de gtroobedekkiog 
weggenomen heeft, overdekt wordt 

Veertien dagen na dit alles moet de -oogst beginnen. Is h^^ 
weder zacht en warm , zoodat er alleen eene stroobedekking 
plaats heeft, dan neemt men naar gelang men oogsten wil die 
bedekking weg, zorgende de gaten die door het wegnemen der 
champignons mogteo veroorzaakt worden , zorgvuldig weder te 
digten, welke bedekking weder geschieden moet, nadat men 
het bed een weinig bevochtigd heeft. Is het daarentegen gno^ 
en koud, dan zal men genoodzaakt wezen, het bed in eens te 
ontblooten, om het terstond na de inoogsting weder te dekken, 
op welke stroolaag alsdan meer of minder nieuwe roest gebragt 



Digitized by VjOOQIC 



/ 



287 

wordt, «1 naar gelaiig h«t weder lulks mogt Forderen, welke 
inoQgstiDg alle drie dageo plaats kan hebben , en langer dan ' 
diie maandeo duren kan* 

Beeft men de bedden of het bed in eene beschutte plaats , bij 
voorbeeld, in eene gematigde kas of anderzins daargesteld, dan 
is het niet noodig den ondergrond v&n het bed om te werken , 
naardien het niet te yermoeden is , dat deze te ?eel voehtigheid 
loode in zich bevatten. Voor het overige blijft de daarstelltng 
en behandeling geheel gelijk aan die , welke wij opgegeven heb< 
beo, met dit enkele verschil, dat er als nu nimmer eene mest- 
bed<Wng plaats heeft en deze alleen uit die van stroo bestaat. 
Legt men de champignon-bedden in eenen kelder aan, hetzij in 
het vierkant, hetzij op eene wijze gelijk wij omschreven hebben, 
welke beide wijzen alsnu even voldoende zijn, dan onlhoude 
men zieh na de overbrenging van het zaad van iedere bedek- 
king, van welk een aard zij ook zijn moge, evenwel naaow- 
kearig zorg dragende » dat alle de openingen zorgvuldig gesloten 
worden , opdat er noch lucht noch licht kunne indriogen. Want 
welk een invloed het zonnelicht op de planten uitoefent, heeft 
wan aangetoond , die ons deswege het navplgende heeft kenbaar 
gemaakt: 

1> De onÜUeming gttehiedi in het donkere; aclinisme bever* 
dert , en het lichtgevende vermogen , vertraagt haar. 

2) Hauivarming; de ontleding van koolzuur geschiedt door 
het licht en wordt onderdrukt door aetinUme. 

3> Vorming van chiorophyUe alleen door het licht 

4) Bioem- en vruchtvcrming door de warmte (thermic of pa- 
rathermic) st^-alen, onderscheiden van UefU tn actiniême. 

6) Beweging, Het wenden naar het blaauwe licht , het af- 
wenden van rood licht , door acUnisme, 

Is de omvang van den kelder klein , waarin dusdanige bedden zijn 
aangelegd, dan is het zeer aan te raden, alvorens denzelven in 
te treden , de deur een korten tijd open te zetten, tot uitdamping 
van de stinkende en besmette lucht (acidum carbonicum) , welke 
door de gisting van den mest veroorzaakt wordt , en dikwijls zeer 
schadelijk voor de gezondheid, ja somtijds doodelijk zijn kan. 

De kweekiog der champignon volgens 

lAOü» AIHt. 

(Annaies de Flore et de Fomone.) 
Men noemt champignon-broed, die kleine witte vezel^es, welke 



Digitized by VjOOQIC 



298 

op schimmei getijken^ «n lich in den mest of deo grond waar 
champigDons gegroeid zijn , vormen , en meer bepaaldelijk op plaat- 
sen waar derzelyer stoelen zich hebben vastgi^eeht Men vindt 
het in oade champignon-bedden, die der meloenen en andere 
bakken of somtijds ook in hoopen paardenmest, waarin het 
zich van zefve ontwikkeld heeft 

De mestklompen, die van deze vezeltjes doorweven zijn, noemt 
men champignon mestkoeken, en het is ook in dien vorm» dat 
het champignon-broed in den handel wordt aangetroffen. 

Het is onnoodig zich van den ouderdom van het broed te ver- 
zekeren, daar het deszelfs voorttelende kradit gedurende meer 
dan twintig jaren behoudt, welke opgave nogthans geheel in strijd 
met die van noiskttb is, welke den duur daarvan op ^ee jaren 
stelt, mits heUelve droog bewaard worde. 

Maagd-champignon broed is datgene, hetwelk men in de mest- 
hoopen en meloen bekistingen vindt, en dos niet uit het door 
kunst gekweekte, ontsproten, terwijl dit, de voorkeur boven het 
in de opgebrokene bedden aanwezige verdient, zich wel wach- 
tende , het broed niet te bezigen , dat in bedden gevonden wordt , 
waarop de zoogenaamde bobbekoppen groeijen, zijnde dezulken 
waarvan de hoed breed en welker schubben breed en vergiftig zijn. 

Het kweeken der champignons , vordert vier verschillende ver- 
rigtingen. 

1. De bereiding van den mest. 

2. Het stellen daarvan. 

3. Het aanbrengen van het champignon broed. 

4. Het plaatsen der aardlaag. 

Mestbereiding. 

De eenige mest, die men tot het kweeken der champignons 
bezigen kan, is die der paarden, hoewel ook anderen, die van 
muilezels en ezels, daartoe aanbevelen. Men verkiest bij voor> 
keur dien , welke afkomstig is van de werkpaarden , met droog 
voeder gevoerd, en zooveel mogelijk van hunne gier doordron- 
gen. De mest van heeren-paarden , die meest eene groote hoe* 
veelheid droog stroo bevat, is niet tot het gebruik geschikt, en 
die van paarden, met gras of zemelen gevoerd, is vooral te 
verwerpen , daar dezelve het broed doet vergaan. De post-^ 
düigence- en werkpaarden , waarvan de krachten ondersteund 
worden, door het sterke voeren van haver, werpen in hunnen 
mest eene groote hoeveelheid stikstof en ammonia-deelen uit, 



Digitized by VjOOQIC 



die dan bij aitaanflolicid beTorderiifk naken |foor de voort- 
pi8Dlfa| dar wortd-v^eieD van het broed. 

fleei men liflb loodanigen mest aangesohaft , dan legt men 
ia de opene hielit, den Toor de aitgestrektheid der aan te leggen 
MIeD benoodigden op eenen hoop van meerdere of mindere 
lengte, doch nimmer brj geringere hoeveelheid dan twee Ned. ellen 
kubiek, daar de broeijing anders niet goed sonde plaats hebben. 

Deo alzoo geyoroiden hoop laat men gedurende ongeveer eene 
oMaod liggen , naar mate de broeijing hebbe plaats gehad, hetwelk 
Daar griang der samenstelling van den mest verschilt en des te 
hngzuner gaat, ab er meerder stroo aanwesig is. Wanne^ 
<fe boop genoegzaam verwarmd is, maakt men er naast aan , een 
«wt Tan laagbed, hetwelk de Dkfer genoemd wordt. Deze vloer 
Met (en minste eene dikte van 66 Ned. duimen h^ben , opdat 
^ broeijing niet ophoade. Bij het maken van dezen vloer, moet 
neo den mest goed oit elkander sehadden , ten einde de drooge 
«o de van nrine doortrokken deden, goed dooreen te mengen. 
^ deze omzetting werpt men er het lange stroo, het hooi, de 
|)iezeD, in één woord, alles oit, dat minder 'tot broeijing geschikt 
B of deze zonde tegenwerken. 

Heeft men abeoo eene dmine laag gereed, dan begiet men 
^ met eenen toingieter, de oppervlakte zorgvuldig en gdrjk 
nbippende, ten ehide daardoor alle mestdeelen, goed in ee» 
^ werken. Dil herhadt men , bij dke daaropgestdde laag, tot 
^ men , de boven opgegeven hoogte bereikt heeft. De b^ie- 
^ is hoogst noodzakdijk , om bij vernieuwing , de broeijing 
van den mest aan te zetten, waardoor de zamenpersii^ der 
^m, en het verteeren derzelven, wordt bespoedigd. Indien 
"^ niet genoeg vocht aanbrengt , droogt de hoop in het mid- 
den uit , verbrandt hi} als het ware , en , is de mest ter kwee* 
^ van de champignons ongeschikl. 

Na acht of tien dagen , moet de broeijing wederom zeer ste^k 
MP^i hetgeen men bespeuren kan, aan de wit- en biaaowacblige 
^^r^ wdke de mest in- en somtijds uitwendig bekomen heeft. 
V«D iet alsdan den vloer nogmaals om , en stdt hem weder 
^ de boven aangetoonde wrjze, en op dezelfde plaals, met in- 
•ehtneming echter, van den mest der zijden, en die deden » 
*dkfi het minst gebrodd hebben, nu in het midden te brengen. 

Deienieow opgemaakte vloer, laat men weder acht of tien 
^'^ l%gen, waarna de mest die zachte warmte graad moet 
J^rkregen hd»ben, wdke tot het voortbrengen der champignons 
lis. 



Digitized by VjOOQIC 



300 

Het w moeijelijk deo juisteo warmtegraad te bepalen en waar 
om men te dezen opzigte zich het meest op de onderTinding ver* 
laten moet , alhoewel de bruine kleur van den mest zijne zachtlenig- 
beid en gebondenheid en bij het vringen een üjmaohtig yoolit, 
doch geen water van zich geveode , zekere kenteekens van zijne 
geschiktheid voor het ohampignon-kweeken zqn. 

Het stellen der mestbedden. 

De geschiktste plaatsen .voor de bedden zijn: kelders, provi- 
siekamers , winterbewaarplaatsen voor groenten , of steeogroe- 
ven , welke men dan ook in de omstreken van Pasvs , bij voor« 
keur daartoe gebruikt, wegens de gebjkheid van derzelver tem- 
peratuur, en de dekking tegen den schadelijken invloed des on- 
weders. De salpeterachtige kelders, mits gezond van luoht eo 
goed gesloten, zyn er bij uitstek toe geschikt 
. In den herfst en des winters ^ kunnen de mestbedden in de 
opene luoht aangelegd worden, en wel op eene drooge en aan de 
zon blootgestelde plaats. 

Welke nu ook de stand der bedden zij» de wijze van bereiding 
blijft evenwel steeds dezelfde. Men stelt ze zamen, even als 
aangewezen is voor de vloeren ^ uitgezonderd dat men ze niet 
bevochtigt. Men geeft aan den voet 55 tot 60 Ned. duimen 
breedte en eene onbepaalde lengte. Het bed wordt in den vorm 
van eene A opgezet, ter hoogte van 60 Ned. duimen aan den top. 
De bedden evenwel, welke in kelders tegen muren mogten aan- 
gelegd worden, ofschoon op dezelfde breedte en hoogte aange- 
legd, bekomen slechts ééne lange schuins opgaande zijde, welke 
dien ten gevolge vlakker zal liggen, dan bij de vrij liggende bed- 
den. Wanneer de bedden gesteld zijn, klopt men de zijden, 
met eene schop vast , om daaraan vastheid (e geven en ze gelijk 
te maken; hierna kamt men de zijden uit, dat is, men haalt er 
met de hand alle uitstekende strooitjes uit. 

Verder worden de in de opene lucht geplaatste bedden, met 
een hemd van ruigte, ter dikte van O of 8 Ned. duimen omkleed, 
doch de in kelders of andere overdekte plaatsen aangelegde bed- 
den, behoeven deze omkleeding nieU 

D< op deze wijze aangelegde bedden , verkrijgen spoedig 
eenen matigen warrategraad, waarvan men zich door middel van 
stokjes kan overtuigen, welke men op verschillende plaatsen io 
den mest steekt Ook kan men den thermometer van aiGinsi 
hiertoe gebruiken. 



Digitized by VjOOQIC 



301 

Eene warmte ?an 18 tol 20 graden van den honderdgradigen ther- 
moineCer is die, welke voor het planten ?an het champtgnon- 
bfoed het geschiktste is. 

De itnge zijden der mestbedden worden in de opene lucht naar 
bet Zmdm en het Noorden gekeerd. 

ffet aanbrengen van het broed. 

Oeie bewerking , welke de Franschen larderen noemen , be- 
staat in het drooge champignon-broed in de zijden van het bed 
aan te brengen. De stokjes broed moeten ten minsten 4 of 5 
Ned. duimen breed en lang zijn, en welke zeUels genoemd wor- 
den; kleinere stukjes, hoewel ook gebezigd kunnende worden, 
▼aUen nogthans minder zeker. 

De bedden , die in de opene lucht aai^elegd zijn , worden vooraf 
van het daar overleggend hemd ontdaan. 

De zetsels worden meest op twee rijen aangebragt , waarvan 
de eerste 5 en de tweede 12 Ned. duimen boven den grond 
verheven zijn. Op deze rijen maakt men op 33 Ned. duimen 
afistandy zich afwisselende gaatjes, door met de hand een weinig 
mest weg te nemen. Men steekt in ieder gat een zetsel^, zorgende 
dat dit van de buitenzijde onbedekt blijft, en drukt daarna den 
mest goed yast daar om heen. Ook kan men de planting ver- 
ngten, door met de linker hand den mest op te ligten en met 
de regter hand het zetsel te plaatsen, altijd aan de buitenzijde 
ran het bed gelijk. 

Wanneer het bed gelardeerd is , worden de weggenomen hem- 
dem wederom geplaatst, en acht of tien dagen later onderzoekt 
oien of het broed goed .gevat heeft, hetwelk men 'aan het voort- 
groeijen van de vezeltjes en een zeker wit schimmel rondom de 
zetsels herkennen kan. Mogten deze kenteekenen zich evenwel 
oiet vertoonen» dan is het een bewijs, dat het broed niet deugt, 
of dat de gesteldheid van het bed zelve niet goed is. b de mest 
evenwel nog warm, dan herhale men het aanbrengen van het 
broed, en wel in de tusschenruimten der oude zetsels. 

Het plaatsen der aardlaag. 

Wanneer het broed gevat heeft, werpt men» na het h^nd 
van de in de opene lucht geplaatste bedden weggenomen te heb- 
ben, eene drie Ned. duimen dikke laag gezifte, half uit ligten 
en half uit broeiaarde zamengestelden grond op het bed. Men 



Digitized by VjOOQIC 



902 

slaat dexe een weinig aao, nadat er eene begieting met eenen 
zeer ^jnen gieter hebbe plaats gehad, daarna de hemdm we- 
derom aanbrengende. 

Wanneer de vorst begint, neemt men slechts zoo veel van liet 
hemd weg, als noodig is om de verlangde champignons te ver- 
zamelen , en vult men de veroorzaakte gaten met bovengemeldeii 
grond aan. Men moet zorg dragen , de zaamgehoopte champig- 
nons, zoodra men derzelver vorming bemerkt, uit te rooijen en 
de gaten te vallen. Deze uitwassen zonden het bed spoedig aH- 
patten, de andere champignons benadeelen en de vorming der 
bobbekoppen bevorderen. De vorming van deze kan evenwel 
ook plaats hebben, wanneer de bedden zwaar gedekt zijn ge- 
weest tegen de vorst en men bij warmer weder niet dadetijk 
de bedekking verdund heeft, doch over het algemeen moet men 
gedurende vriezend weder de dikte der bedekking naar de 
koude schoeijen. 

Vele kweekers nemen de bedekseb, nadat de zetsels goed 
gevat hebben « weg , daar deze dan het broecf tot bederf doen 
overgaan en eenen slechten invloed op den oogst uitoefenen. 
Wi^neer het bed evenwel gedurende den oogst te koud mogt 
worden , kan men hetzelve verwarmen ^ door het aanbrengen vao 
warmen mest rondom den voet 

De oogst is verschillend van duur; somtijds strekt, zij zich tot 
vier maanden uit, vooral op bedden, welke slechts met ééne rij 
zetsels voorzien zrjn; terwijl die, welke pp twee hoogten gelar- 
deerd worden , wel meer diampignons te gelijk geven, doch ook 
meestal in zes weken uitgeput zijn. 

Volgens 

I. VAR DER UrfDEM d'hOOGVORST. 

Om het wit te bereiden , kieze men eene duistere , drooge 
en niet al te luchtige plek uit , een hoek b. v. van eene schuur 
of van eenen stal , mits niet met blaauwe steen gevloerd. Men 
make daar eene mestlaag , bestaande nit 56 kruiwagens paarden- 
mest, 6 kruiwagens goede tuinaarde, 1 kruiwagen versche of 
althans droog bewaarde houtasch, { kruiwagen versche duiven- 
mest, of een geheele kruiwagen, bijaldien het mest van het vorige 
jaar is. Alles wordt ligtelijk bevochtigd met gier van koeijen, en, 
nadat alles met eene vork behoorlijk vermengd is , wordt het een 
voet hoog langs eenen muur nedergelegd ; de breedte is onbepaald, 
maar de hoop moet met de voeten stevig ineen gedrukt en dit 



Digitized by VjOOQIC 



SOS 

M verloop Tan tien dagen , en later 2 of 3 malen in de week 
herhftiM worden, tot in de eerste dagen van September. Dan 
ferdeelt men den hoop met eene scherpe spade in stakken 
vao ongeveer eenen kabieken voet, en laat deze droogen op eeneo 
loUer of elke andere hichtige plaats , en keert deze droogende 
leerlingen van tijd tot tijd om. Deze het wit bevattende stukken 
laten zich 10 k 12 jaren goed bewaren. Op elke plek, waar 
deden daarvan worden nedeigelegd , ziet men al ras paddestoe- 
len ontspruiten. Op deze wijze kweekt hij de paddestoelen in 
kelders, in de vertrekken en op de zolders, in de stallen en 
«der de aanregttafels in zijne keukens , ja in alle voorwerpen , 
(fie hem daartoe worden ter hand gesteld , doch het liefst in op« 
zelteirjk daartoe ingerigte, langwerpige uithollingen onder den 
pond. Tot bemesting bij de kweeking der paddestoelen, bezigt 
^ eene oplossing van gewoon salpeter, 1 onoe op I Ned. kan 
water. 

Om de champignons in kisten , laden enz. te kweeken , plaatst 
hg b. V. in een vertrek een stuk huisraad , waarin laden van 
▼orenhout, van buiten , om des oogs wille , met mahqny belegd, 
b deze laden , die een voet hoog- zijn , worden op den bodem 
drooge koevladen, zonder anderen mest, nedergelegd en met ge- 
noemd satpeterwater begoten en tot negen Ned. duimen hoogte met 
een weinig aarde vermengd , opgehoogd. Hierop legt men het op 
^oorschrevene wijze bereide en gedroogde wit met een weinig aarde 
en gedroogde koevladen en bedekt alles met twee Ned. duim 
urde. Binnen O weken is deze laag in volle opbrengst , als het 
▼ertrek eene gewone warmte behouden heeft, en stank wordt 
Uerbij niet opgemerkt Deze handelwijze heeft nog dat vooruit , 
dat er zich zoo doende nooit schadelijke of vergiftige paddestoelen 
<mtwikkelen. 

Het spoedige kweeken der 

Agaricus campestris , volgens j. HAiimiif. 

(rAgrioulteur-praticien , VIL) 

Men verzamelt hiertoe vooreerst paardenmest van paarden , die 
▼ooral droog voeder , zoo als haver en hooi , ontvangen. Deze 
inest wordt vóór het gebruik ondereen afdak een weinig gedroogd, 
in de broeibakken make men een houten rooster , waar de 
Mit onder door speelt, hetwelk met een weinig hooi of stroo 
Wekt wordt , waarop de mest wordt nedergelegd , die ter hoogte 



Digitized by VaÓOQlC 



d04 

vaa een palm vastgeslageD wordt en telkens zoo, dat het eenige 
Ned. duimen boven den bak uitsteekt, waarna het wii^ zoodra de 
warmte van dien mest genoeg gematigd is , in zooveel mogeiyk 
groote stukken, telkens op twee palmen in het vierkant, in deze 
mestlaag gebragt wordt » wel zorg dragende , dat dit toit minstens 
een jaar oud zij. Acht of tien dagen later wordt deze laag met 
frissche groeijende graszoden, ter dikte van 4 Ned. duimen, over- 
dekt , terwijl de gansche laag eene dikte van 22 tot 24 Ned. 
duimen hebben moet Die zode wordt met de schop vastgesb- 
gen , en daarna is er aan den bak niets anders te doen , d«n 
die op de behoorlijke warmte te houden , en wel op 15 of 16* 
volgens den honderdgradigen thermometer des daa^ , en 8 of 10* 
des nachts. De lucht in den bak behoort vochtig en warm ge- 
houden te worden, door warm water, dat in het midden in 
opene bakken omloopt; doch bij gunstig weder moet ieder dag 
door de deur van den bak , gelucht worden. 

Men kan de lagen van boven ook bedekken met houtskool of 
^n gestooten steenkool , maar de bedekking met graszoden geeft 
veel beter en geuriger paddestoelen. 

Hoewel de opgegevene wijzen de besten ter voorikweeking der 
champignons zijn» zoo kunnen de bedden ook eenvoudiger wor- 
den daargesteld, hoewel de wijze van kweeking steeds op het* 
zelfde nederkomt, en waarom wij ook de meer kostbare wijze 
van voortkweeking , zoo als die in Rusland en Engeland plaats 
heefl, stilzwijgende zullen voorbijgaan, naardien hetgeen voor 
dit gewas diir eene behoefte is, in ons Vaderland^ waar buiten- 
dien weinig werk van deze plant wordt gemaakt, niet vereisoht 
wordt , en niemand dus te dezen opzigte noodelooze kosten aan 
zal wenden. 

Wanneer een bed ophoudt te leveren, dan wordt het omge* 
werkt of vernietigd , doch de plaggen , welke het zaad in zich 
mogten bevatten , neme men eerst voorzigtig op , om deze op 
eene drooge plaats te bewaren. Het zaad kan twintig jaren 
goed blijven, mits men zorge, dat het niet het minste in aan- 
raking met de vorst of vochtigheid komt De rangschikking der 
soorten van dit geslacht heeft de kruidkundigen ten allen tijde 
zeer veel moeite veroorzaakt. Hecur maakt reeds van 300 soor- 
ten gewag , waarbij büxbaum nog eene groote menigte toegevoegd 
heeft. In verschillende kruidkundige werken vindt men er 500 
beschreven en waarvan slechts 50 uitheemsch zijn. Goeok be- 
paalt in zijn Nieuwe Katechismus het getol op meer dan 1000, 
waarvan alleen in ItaUe 300 groeijen. In 1815 leverde beaovais 



Digitized by VjOOQIC 



S05 

bg het kooinUijk insCtluat Ie PofiJMj eene beeohrijme; TaD 21 
^oede cdtiare ohampignoDS, welke in Frankrijk groeijeo. Nog 
moeiiaiöker is liet, de onschadelijke van de TergiiUge te on- 
derkennen, naardien men lich wat üe benamingen aanbelangt, 
ook daarop in het minst niet mag verlaten , hetwelk oit de na- 
volgende opgave ten duidelijkste blijken kan. 

Zoo komt de eetbare champignon (agaricus edulis) met de 
/Im^' praiensts van hokatius overeen , met de fiingi campes- 
ireê van muKLLius, met de prateoU van gabsalpimvs , met de 
numitae ea boleti van tragus , met de fkngi vulgares edules 
van LOBBL , roet de flmgi autumnales van dor » en ook dan nog 
mag men wel met de keukenmeid van van stersbeck xeggen , 
die eeo werk over de champignons in het Latijn wilde sohrij- 
vco; weino dan xuUen ook de keukenmeiden nog wel Latrjn 
moeten loeren! Om de vrouwelijke sexe dan ook daarvan te 
veraehoonen , verscheen het werk in het Vlaamsoh , onder den titel 
van Toneel der CampemoeUen in het licht, waarvan de 2de 
drak te Antwerpen in 1712 uitkwam, welk werk met vele af* 
beeldingen voorzien is, en belangrijke mededeelingen bevat. 

De wUie champignon^ door urmaeus agaricus campestris 
genaamd, heet hypaphylbim campeaire bij paulet; /ungus giti ' 
nUet cailo bij pliniüs; fungus campesiris albus iupeme, in- 
feme ruóens , bij i. baubinds ; /Ungus piieoio lato et rotundo 
itcUto bij CH. BAunnius; fungus pratensis bij var sterrebck; 
fungus satiüus eguinus bij tourreport en agaricus pratensis 

bi) SCHAEPFBR. 

Is de hoed der plant bruinachtig , dan is het de radeUus fu- 
Sginosus van var sterbeecs ; is de hoed effen en groot , dan 
beschouwt dezelfde kruidkundige haar, als eene verscheidenheid 
van de fïtngus pratensis , is de hoed klein , dan noemt hij haar 
^ fltngus alèicuM ^ en indien dezelve zijdeachtige en bruinach- 
t%e blaadjes heeft , maakt batsch er een agaricus petUtus van. 

De sneeuwbal welke veel in de bosschen en op de heidevelden 
gevonden wordt, is de hypophyüum globosum van paulet; de 
fungus inlerpralenses van van stbrbeeck; de fungus campesiris 
albus supeme^ inferne rubens van vaillant; de agaricus ar- 
vensis van schaeffer; zijn de blaadjes van deze zelfde padde- 
itod wit of grijsachtigwit, dan is het de fungus esculentus pileo 
ei lamelUs albis van rai; de amanita kremlinga alba van dxl- 
LEB, en de fungus lotus albus edulis van vaillant; terwijl ein- 
delijk BALLsa en duxbn de benaming amanita in plaats van agO' 
rieus bezigen. De meest gebruikt wordende- champignons, en 
welke ook in ons Vaderland groeijen zijn : de 



Digitized by VjOOQIC 



306 

IVitie champignon (agarieus campestris). 

Gele champignon (agarieus cantharellas). 

De Keizer Ung (agarieus caesareus); agarieus volemus ; agarieus 
Russuia; agarieus delieiosus. 
Anderen daarentegen geven sleehts deze soorten als onsehade- 

lijk en eetbaar op. 

De gewone champignon (agarieus eampestris). 

De St. Joris kampernoelie (agarieus Georgii)* 

De Sehotsche mutu (agarieus pratensis); gebruikende men in 
Engeland volgens pbreiba: 

De gewone veldpaddestoel, of gekweekte champignon (agari- 
eus eampestris) die, volwassen tot de bereiding van ketchup 
gebezigd, en verseh, gestoofd of gesmoord gegeten wordt , de 
jongere paddestoelen worden ingemaakt. 

De gemeene Morchel of celpaddestoel (morehella esoolenta) 
waarmede soepen, ragouts, enz. aangemaakt worden. 

De gemeene of zwarte truffel (tuber eibarinm) waar over later ; 
terwijl eindelijk als eetbaar worden opgegeven: 

De gele of zeemleerige (agarieus eantharellus.) 

De onverdeelde (agarieus integer) , waarvan men roode , gele en 
groene heeft , en bij welker inzameling men , zeer omzigtig moet 
zijn, en haar wel tan de gesteelde paddestoel (agarieus ean- 
lesoens) onderscheiden, die hevige brakingen teweegbrengen. 

De lekkere (agarieus delieiosus) , die in boomolie ingelegd , en 
bewaard wordt, en dan onder den naam van Oronge be> 
kend is. 

De melkgeoende (agarieus laetifluus.) 

De gewone (agarieus eampestris.) 

De violette kampernoefje (agarieus violaeeus.) 

De kaneelkleurige (agarieus einnamomeos.) 

De eenzame (agarieus separatus.) 
Tegen deze acht eetbare, staan Uen vergiftigen en zes seha- 

delijken over, doch waaromtrent wij de lezers naar de werken 

van MiQüEL, Vergift-gewassen en Deutschlands giflpflanzen in 

1829 te Maagdenburg uitgegeven , verwijzen. 
Hoewel het champignon-broed , voor zoo verre wij weten , nog 

niet in den Nederlandsehen handel verkrijgbaar is , zoo zou het 

nogthans door bemiddeling van den heer l. a. rijfkogel , Bartel- 

jorestraat te Haarlem^ van den heer j. i. rijpkogel in de Hol- 

landsche bloemkweekerrj te Parijs , alwaar het voorradig is te 

bekomen zijn , terwijl het mede bij rampklbgrg , grande place te 

Brussel te verkrijgen is. 



Digitized by VjOOQIC 



S07 • 

Hel bctteDddeel der fiingC, van hetwelk men veroodersteh , dat 
xij hare foedeode eigeDSchappen ontleeneo , is het fungine ^ dat 
oaaow mei èe Hgnine verwant is, en waarvan het welligt eene 
aokefe wijziging heeten mag. Het is de stof, die van de cbampig- 
00119 overblijrt, nadat dezelve van alle water, alcohol of eene 
slappe alcalische oplossing, oplosbare zelfstandigheden, bevrijd zijn. 
üit BRACOKiioT^s (AnfioL de chemie^ LXXIX) onderzoekingen 
loode blijken , dat fungin in hooge mate stikstof ^oudende is ; 
(•aar die van vaüqüelui, die blijkbaar hetzelve in zuiverder 
tfaal, en rrrj van vreemde stikstof houd^de stoffen, onder- 
zocht, beTestigen de bewering van bracoxïiet niet, en schijnen 
•an te tooaen, dat fungin slechts eene geringe hoeveelheid 
lükstof beTat. Müllbr noemt deze stof, als de laatste onder 
iQBe aeht voedings-grondstoffen (einfaohsten Nahningstoffen). 
Bij deze fungine kan men ook nog in sommige gevallen de man- 
A^ voegen. De suikerachtige zelfstandigheid, welke uit onder- 
^cMlene fiingi^ zoo als uit de ciavaria corratt&ides en eantha" 
^^^ eseuienius getrokken wordt, is volgens de reeds voor eeni- 
Sra tijd door liebig en pelouzb in het werk gestelde proeven, niet 
ttiders dan de mannite. Thans hebben knop en scbn bdbbmanii, ter- 
^ zij het principium acre van de agarieus piperiHs ondenoeh- 
ten, bevonden, dat de gew/iande suiker van deze agaricos-soort 
Bok niets anders dan de mannite is. Eene groole menigte van 
deze fltngi zijn uitgeperst geworden; het sap werd eerst door 
aeetas plumèi en vervolgens door hydrogenium sulphuratum 
gepraectpiteerd , en tot extract-consistentie uitgedampt, dat toen 
ntd alcohol behandeld werd; die alcohol werd vervolgens door 
destillatie aan de vloeistof weder onttrokken. Wat overbleef, 
steUe eene bruine kristalachtige massa daar, waaruit het kleur- 
loze mannite y door middel van verschillende behandelingen met 
alcohol en dierlijke kool, gemakkelijk kon uitgetrokken worden. 
ScRLossBEBOER en DOEPPiHQ voodcu het water in de agarieus 
^^eOcioêus 86.Ö*/,, in de agarieus arvensis 90.6!*/o, in de aga- 
neus russuia 91 J*/., in de tneruUus canthareilus Vff%, ter- 
wijl de hoeveelheid stikstof, in de opgenoemde soorten 4.68, 
^, 435 en 3.23 deelen in 100 deelen der gedroogde fungi, 
«n de asch van 4.8*/o tot li.öV. verschilde. Hel eigenlijke 
weefsel der fUngi leverde , na behoorlijk gezuiverd te zijn , eene 
UQenstelling op, die volkomen aan die van eeiiuiose beant- 
woordde. 

Hoewel nrCHSHn in ztjn Cook*s oraeies beweert , dat de oham- 
P^noDS niel voedende zijn , zoo is pebkira nogthans van oordeel , 



Digitized by VjOOQIC 



SOS 

dat zij eoD g^oot voediogsTermogen beztUen. Volgens hem is het 
althans zeker , dat zij moeijelijk te verteeren zijn en op sominige 
gestellen hoogst nadeelig werken. Ziekelijke personen en dezul- 
ken, die aan zwakke en ongeregelde spijsvertering lijden , zuUen 
▼oorzigtig handelen , als zij zich van het gebruik van deze ge- 
vaarvolle soort van voedingsstoffen , onthouden. ZacoRTzegt, 
dat zij niet alleen droog, lederachtig, zwaar verteerbaar en taaije 
voorwerpen zijn , maar door den scherpen smaak en reuk reeds 
te kennen geven, dat de bestanddeelen sterk op de zenuwen moe- 
ten werken, terwijh zij spoedig tot bederr overgaan en onze 
vochten door het gebruik vreesselijk verontreinigd worden. 

Wij kunnen niet voorbij ook datgene mede te deelen, wat 
vóór het gebruik der champignons wel dient behartigd te wor- 
den , om zoo doende ieder gevaar van vergiftiging te.voorkomeo. 
Nimmer gebruike men de ohampignops , voor er eene tusscheo- 
ruimte van zes of acht uren van af de oogsting tot het gebruik 
hebbe plaats gehad ; zij moeten wel uitgepluisd worden , in kleine 
stutges worden gesneden en eenige uren in water worden ge- 
legd, welk water nu en dan vernieuwd dient te worden. Zg 
moeten ter dege uitlekken en nimmer tot ragout worden gebe- 
zigd , zonder er azijn , wijn of citroensap bij te doen , een van 
drieën namentlijk. De proef, die velen nemen met uijen in 
vieren gesneden, bij de champignons toe te voegen, en naar 
het meer of minder veranderen der uijen « de deugdzaamheid der 
paddestoelen af te meten, is geheel zonder grond, en zelfs, 
w^ens hetbedriegelijke, gevaarlijk, ofschoon dit middel nog in 
de Schatkamer voor alk standen^ 1847, als proef houdend, wordt 
opgegeven. Men moet zich inderdaad verwonderen, dat, niet- 
tegenstaande er zich zoo vele verschijnselen van vergiftiging 
door het gebruik van deze spijs opdoen , dezelve nog zoo menig- 
vuldig in vele rijken van Europa gebruikt wordt 

Zoo worden onder anderen in Toscanen wel drie honderd 
verschillende soorten ter markt gebragt , die gereeden aftrek vin- 
den. Volgens PALLAS leven de inwoners van eenige districten 
van Azialisch Rusland gedurende de lente van brood en cham- 
pignons, en worden dezelve door velen als eene lekkernij be- 
schouwd. Te Rome bestaat een Inspecteur voor de paddestoe- 
len die ter markt gebragt worden, om de vergiftige soorten af 
te keuren , en ter voorkoming van ongelukken moeten de markt- 
meesters in Oostenrijk bewijzen overleggen, dat zij voorlezingen 
over het onderwerp bijgewoond, eo zich gemeenzaam gemaakt 
hebben met de plantkondige soort, onderscheidende kenmerkeoi 



Digitized by VjOOQIC 



399 

waardoor de schadelijke ohampigDons van de eetbare te kennen 
zijn, terwijl de dorp- en plattelandsbestaren met werken, welke 
o?er liet onderwerp handelen, voorzien moeten zijn, eveneens als 
er teo tijde van ifAPOLioif. ook dergelijke maatregelen in Frank- 
f# genomen werden. 

Dat bet gebruik der champignons nog al aanmerkelijk in Bel- 
^ en Frankrijk is, kan daaruit blijken, dat er in Brussel 
jurlijks meer dan voor 000,000 francs verkocht worden , dat 
er dagelijks op de markt te Parifs ongeveer 10,000 manden en 
JMrIijks wel 2,325,000 manden worden aangevoerd, terwijl 
iedere champignon , door elkander gerekend , voor 20 centimes 
verkocht wordt Ook in Rome is het verbruik er van aanmer- 
kelijk, wanneer men in aanmerking neemt, dat op eene bevol- 
king van 156,000 zielen , jaarlijks 140,000 pd. en eene waarde 
▼an /48,000 genuttigd worden. 

Veelvuldig zijn de voorbeelden, die ons het gevaarlijk gebruik 
der champignons maar al te luide prediken. 

Zoo beweert men onder anderen , dat agrippina , de moeder van 
mo, door dit middel claüdiüs uit den weg zoude hebben geruimd, 
ten einde daardoor den toegang voor haren zoon tot den troon te 
*»*oen. Het waren Paus CLsvEifs de VIÏ , de Keizer jovianus , 
Keizer kaiel Y1 en de Princes van conti , die aan de gevolgen 
<lMrvan overleden. Paqüet was er getuige van , dat een geheel 
koisgezin door champignons vergiftigd werd. 

TAaGioNi TOZETTi Verhaalt in een zijner reizen, dat zeventien 
koathakkers aan het gebruik der champignons , die zij in een 
^^^^ te Toscanen plukten, den volgenden dag stierven; lc- 
"onisa deelt in zijne Mémoires de t Académie des Sciences , 
eea verhaal van vergiftiging mede, dat eene geheele familie 
^f) na bet nuttigen van de/ungus mediae magnOudinis. Mcl- 
^ zegt, dat de weduwe van den czar alius, door het eten 
van champignons overleden is, die men voor de vasten tot het 
Sebruik bewaard had. 

Een Fransch geofeskundig tijdschrift, haalt niet minder dan 
honderd sterfgevallen aan, die door het gebruiken van oham- 
P'goons, in den omtrek van Parijs y veroorzaakt waren, en wel 
y^n af den jare 1749 tot 1788, en geen wonder dus, dat men 
^ 1754 bij de ingangen van het bosch te Boulogne had laten 
l'^plakken, dat het plukken van champignons verboden werd. 

"^ tooakunstenaar scHoiEaT met zijn huisgezin , een vriend en 

^ geneesheer , die allen eenige champignons hadden genuttigd , 

^elke in de nabijheid van Farüs gezocht waren , werden allen 



Digitized by VjOOQIC 



310 

daardoor vergiftigd. BaANOT verhaalt een geval , waarbg een 
man, eene vrouw en vier kioderea vergiftigd, maar gelukkig 
door tijdig aangeweade middelen gered werden. Parrot einde- 
lijk, om van niet meerdere te gewagen, brengt insgelijks eeo 
voorbeeld bij, waarbij een huisgezin van zes leden, door bet 
eten van gestoofde champignons, vergiftigd werden. Vader eo 
moeder herstelden , na eene ernstige ziekte doorgestaan te heb- 
ben , maar drie kinderen vonden , na eenige dagen lijdens, eeneo 
smartelijken dood. Ook vonden wij in de Gron, Courant: 

Bergen-op'Zoom^ 5 Sept. 1851. Mevrouw v. h. en ba^r man, 
Kapitein bij de Luzemburgsche Jagers , gebruikten *s avonds de 
gevaarlijke plant, weinige uren daarna openbaarden zich leeke- 
nen van vergiftiging , die , niettegenstaande alle aangewende ge- 
neeskundige hulp, der vrouw doodelijk zijn geworden, terwijl de 
andere lijder werd gered. De paddestoelen waren in de nabij- 
heid dier stad opgezameld. 
In de Kamper-Courant^ 12 Ootober 1851 , leest men : 
Twee officieren van het regement Belgische kurassiers, in be- 
zetting te Brugge, hebben dezer dagen champignons in 't veld 
geplukt , en de vrouw van het huis , in 't welk zij woonden , 
verzocht dezelve voor hen gereed te maken. Deze beeft ziob 
daarvan verschoond, omdat zij die planten niet kende, en ook 
dikwerf had hooren zeggen , dat het gebruik daarvan noodlottige 
gevolgen konde hebben. Op hare weigering hebben ze zelfs de 
champignons toebereid, met dat gevolg, dat, vermits dezelve 
tol de vergiftige soort behoorden, een hunner reeds des nachts, 
in weerwil van de dadelijke aangebragte hulp, is overleden, en 
de andere brj het opmaken van dit berlgt in zeer bedenkelijke 
omstandigheden verkeerde. 

De toevallen, die op het nuttigen van vergiftige paddestoelen 
volgen , blijven somtijds vijf of zes uren uit , en zelfs heeft men 
voorbeelden , dat het gevolg zich vijftien en twintig uren daarna 
geopenbaard heeft, zoodat de nadeelige en zoo noodlottige zelf- 
standigheid reeds verteerd is, en zich met al de vochten ver- 
eenigd heeft, vóór dat zij door eenige uiterlijke kenteekenen op- 
merkzaam maakt , die somtijds bovendien nog zeer onbepaald 
en moeijelijk te kennen zijn. Gewoonlijk gevoelt de lijder eene 
onwederstaanbare zucht lot lagchen en blijmoedigheid, waarop 
het braken , de buikpijnen en ontlastingen volgen , waarna vroeg 
of laat flaauwte, verdooving en de dood volgt De uitwerking 
van dit vergif, is even langzaam in den voortgang als in den 
aanvang , zoodat de lijder soms eenige dagen als het ware met 



Digitized by VjOOQIC 



311 

deo dood woretett Wat nu de bebandeliDg aangaat der lijders^ 
die door champigDons of ia het algemeen door eenige andere 
dooddijke zelistandigheden uit het plantenrtjk vergiftigd zijn , zoo 
komt liet er voornamelijk op aan, dat men zoo spoedig mogelijk 
die stof door eeo braakmiddel uit de maag tracht te verwijderen. 
^£eo zoodanig vometier kan bestaan uit een paar lepels mos- 
tttrd, of een schrupel witte vitriool (sulphas zinci) in water ge* 
flMDgd of opgelost Daar het gift der champignons traag be- 
gint te werken, zoo kan een tijdig to^ediend braakmiddel de 
geliikkigste uitkomst hebben. De behandeling van den lijder hangt 
Tao vele omstandigheden af, waarvan de beoordeeling buiten het 
bereik van het algemeen ligt, en dus aan het oordeel van des- 
^nodigen moet toevertrouwd worden. 

Men kan ook een extract uit de champignons vervaardigen , 
^ vijf of zes jaren goed kan blijven, en waarvan men slechts 
eeo eetlepel vol behoeft te bezigen, om aan pasteijen, ragouts, 
Musen enz., eenen aangenamen smaak te geven. Om dit ex- 
»r^ Ie bereiden, wascht men de champignons schoon af, maakt 
^ steelen schoon , zonder ze af te snijden , en legt ze dan , met 
eeoe matige hoeveelheid tusscben gestrooid zout , in een* nieuwen 
A^en pot, drukt ze hierin met een houten lepel stuk , en laat 
^ dan van drie tot zes dagen , op eene warme plaats , op den 
bakkers oven staan, tot dat zij beginnen te gisten. Hierop brengt 
"^de massa in een casserol op het vuur, en laat haar eenmaal 
op koken. Vervolgens neemt men ze in een schoon servet, en 
laat het vocht, ten laatste onder aanwending van zachte druk- 
^ op het servet , doorloopen , waarna men dit sap in een casse- 
rol i op een matig vuur, langzaam tot de dikte van stroop in- 
koken moet, zoodanig dat de zelfdlandigheid naauwelijks nog 
öiüoopt, bewarende men alsdan het extract in goed sluitende 
stopfleschjes. 

Onder de zwammen mede tot de paddestoelen behoorende, 
^ de eetbare (bolelus edulis) , en de gele (boletus edulis loteus), 
vooral de eerste , zeer gezocht , zijnde alle de overige verdacht. 

^^ roode geie knodszwam (davaria coralloides en fasligiata), 
morden door de liefhebbers , mits wel bereid , sterk gezocht , 
"w>ewel zij uithoofde der kwade gevolgen billijk worden ver- 
^^^ gehouden. 

Id de geneeskunde bezigde men vroeger de binnenste - witte 
^ losse zelfstandigheid van de boletus seu Folypoms laricis^ 
die bij uitsluiting aan den lorkenboom (lapix gracilis) voorkomt 
^ daarom ook lorkenzwam genoemd wordt, en toen als een 



Digitized by VjOOQIC 



S12 

droitiseh purgeermiddel bekend stond , doch als zoodanig nu 
niet meer gebezigd wordt 

Intosschen heeft men dit middel in den laatsten tijd, in navol- 
ging van DE haSn , tri|ka db krzowitz, sarbut, toel en anderen, 
als een zeer dienstig middel ter beteugeling van het overmatige 
zweeten der teringzieken , in eene hoeveelheid van 10— 15 grei- 
nen s*avonds toegediend. In eene hoeveelheid van 4 — ^ drach- 
men werkt het als purgeermddeL 

Ook wordt de Bovist (lycoperdon Bovista) in de heelkunde 
gebruikt en wel tot hetzelfde oogmerk, waartoe men zich ook 
van het vonkhout (boletos ignarius) en van de boUiu» fomentOr 
rius bedienen kan. 

Eindelijk lezen wij nog in de Gardner^ê traveis in (he Me- 
rior ofBrasü^ dat deze reiziger in de nabijheid van de ViUa de 
Naiwidade^ op de verdorde bladeren der palmboomen lichtge- 
vende champignons ontdekt heeft, waarvan sommigen zoo veel 
phosphoriscb licht van zich gaven, dat men er bij lezen konde. 
De inboorlingen noemen haar Flor de cocOj omdat zij dezelve 
op de verdorde kokosbladeren vinden , noemende bebkbut deze 
agaricus gardneri, en welke soort een tot een een tweede 
duim middellijn heeft. 

Aan de Swam JUoer in AustraUe^ bestaat er nog eene grootere 
phosphoresoerende soort. Ook heeft de agaricus oiearitu vad 
DBC. deze eigenschap. 



iic?rv«M 



Digitized by VjOOQIC 



f 



CHENILLE. 

(Scorpturua Vemdculata.) 

Dit gewas, ook Scarpioen-krüid otScorpwen-ttaart^tnotmó^ 
ontleent deszelfs geslachtsnaam Scorpwrut (lin.)*» van de Grieksche 
woorden skorpios , Scorpioen en oura staart , Schorpioen staart , 
wegens den vorm der vrucht. Casp. baübiivüs noemt het Campoï- 
des, oit de Grieksche woorden kampy^ eene raps en eidoM ^ ge- 
'daante, zamengesteld , eveneens op de wpsvormige gedaante der 
vracht doelende , terwijl het door TOÜaRKFORT Scorpioïdes gehee- 
teo wordt, en de soortnaam Yermicutata insgelijks wormachtig 
beteekeot. Deze eenjarige zaaiplant', welke in de ZtUdeUjke 
streken van Europa^ zoo als in het Zuiden van Frankrijk ^ Italië 
en Spanfe te hais behoort, en in 1621 overgebragt werd, wordt 
doorBOBBHAAVB oodcr de peulacfatige planten , met gepaarde blade- 
ren , gerangschikt. Decahdollb brengt deze plant tot de Papil/o- 
nacées en LisNAEas plaatst dit gewas , onder de Diadelphia , De- 
candria^ met het volgende geslachtkenmerk: De kelk vijfspie- 
tig eo de bloem vlinder vormig; de kiel van onderen tweespietig; 
de peol heeft bijna de gedaante van eene raps. Uit den wortel 
der plant, die dun, wit en menigvuldig is, ontspruiten vele zich 
over den grond verspreidende stengelé, welke om het andere, 
ver van eikanderen verwijderde, langwerpige, spits tpeloopende 
bladeren hebben. De bloemstengels bereiken de hoogte van eenen 
halven tot eenen voet en brengen in JuiO' vlinderachtige , gele bloe« 
men voort , waarop de vruchten of zaadhuisjes , van eene bruin- 
achtige groene kleur, met enkele en ronde zaden gevuld , volgen, 
die in den Aer/*^/ rijpen , en welke zoodanig op rupsen gelijken , 
dal men op eenen kleinen afstand dezelve inderdaad voor deze 
dieren aanziet, om welken zonderlingen vorm der vrucht, deze 
plant dan ook het meest wordt voortgekweekt. De voortkwee- 
king van dit gewas geschiedt door zaad , dat in de maand April 
op eene warme zonnige standplaats en in eene goede vruchtbare 
urde moet uitgezaaid worden , waarna het gewas uitgedund 
Wordt, wanneer de planten te digt mogten staan. Beter achten 
^ij het, het zaad Ier plaaUe te zaaijen, en wel op eenen on- 
derÜDgeo afstand van eenen voet , alsdan drie of vier zaden in ieder 
6"Atje werpende, ten einde later, wanneer alle mogten opko- 
oien , slechts alleen de krachtigste te behouden. Een enkel zaacfje 
in ieder gat uit te strooijen is niet raadzaam , omdat , wanneer men 

14 



Digitized by VjOOQIC 



314 

bij mislukking daarvan, ook andere plan^ in Toorraad mogt 
hebben, deze zich evenwel geheel niet of althans zeer moeijelijk 
verpoten laten* 

De vruchten worden onder de salade-toekniiden vero^engd, 
doch meer voor de aardigheid dan wel tot nut Runnende zij ook 
in azijn bewaard worden, mits dezelve alsdan niet de volkomene 
rijpheid erlangd hebben. Van dit gewas bestaan de navolgende 
soorten : 

Scarpiurus muricaia (uu.) S, ecfUnata var. (lamk) 

Uit. het zuiden van Europa 1640. 
Scorpkirm suicata (uif.) 8. ecMnaia var. (lamk) 

Uit het zuiden van Europa 1506. 
Scorpiurus subtütosa (lir.) 8, eefdnata var. (lahk) 

Uit het zuiden van Europa 1731. 
Scorpturtu acuüfoUa (viv.) 
Van Corsika 1825. 



iic?rv«M 



Digitized by VjOOQIC 



CHBYSANT. (SIERLIJKE) 
(Chrysanthemum Ckyronamm,) 

^ Girjf9arU ontkent haren geftlaehtanaam ekryionthemum van 
de Grieksche woorden ehrusos goud en antheman bloem , we- 
8"ts de goadgele kleur van sommige aoorten van dit geslacht, 
tewijl de soortsbenaroing eoronarius^ tot sieraad verstrekkende, 
oftoïnversierende beteekent. 

l^KASDOLLB raogschikt dit gewas onder de composéeê^ en 
iJ>SAKü9 onder de iyngenesia^ Pofygamia super/Uiaf met het 
oaiolgeDde geslaefatkenmerk: De schijfbloempjes tweeslachtig; 
<ie raadbktempjes yroaweiijky met een stoppelig ontvangbed en 
<>Bg^iiisde zaden. 

^Ckrysani^ tol welk geslacht xoo wel de vaste als eenjarige 
N^otea befaooren, werd in 1704 in Europa ingevoerd en in 
1790 naar Parijs overgebragt , terwijl de bloem daarvan donker 
P^^rp^enrig was. De Chrysanthemum caronarium evenwel , 
vaanran hier sprake is en welke uit Sieiüe werd overgebragt, 
V» reeds in 1029 bekend en reeds vroeg in Frankrijk xeer 
Soodit. 

Hauq zegt, dat deze plant ook in de zuideltfke deelen van 
^^eriloik/ gevonden wordt, hoewel wij, zoo dit waar is, niet 
'^'^i'PSemerkt mogen laten, dat er dan een groot verschil tas- 
^ de gtkweekte en in het tmld groeijende Chrysant plaats 
^fti naardien zij in de beschrijving nog al veel van de onder- 
^^e verschilt. BlATTmoLus had dezelve in Bohemen^ Moraviê 
* OotteMük gevonden , doch men mag met reden betwijfelen 
^ m daarmede welligt de ganzenbloemen der koomvelden 
(^UroTer later) bedoeld hebbe. Dat deze plant nogthans ook 
^der de ongunstigste lachtsgesteldheid groeijen wil, hebben 
^on te Kaafiard en KonBsaa te Talvig en Lapland bewe- 
^^ die, zooals xabtinüs mededeelt, de chrysanthemum earo- 
^^'^ den 31 Augustus 1839 in den vollen grond in bloei 
öaddcn. 

^^ eenjarige zaaiplant brengt stengels voort, die de hoogte 
^*B ongeveer zes palmen of twee voet Rijnl. bereiken en zich 
^ vele üjstengels verdeden. De bladeren zijn steng-omvat- 
^^1 dabbel vindeelig ingesnedene, de lobben puntig uitloo* 
^^^^9 de zamengestelde bloemen komen eenzaam aan het einde 



Digitized by VjOOQIC 



S16 

der stengels , de kelk is half kogelvormig , de schubben over eP 
kaoder geschovea, de randen als ^rdroogd, de klear der bloe- 
men is mooi geel en welke in Junij^ Julij en Augustus ontlaiken. 

Aangezien de geaardheid van dit vrerk niet mede brengt in 
het uitgebreide over het kweeken der bloemen te handelen, zoo 
zullen wij bij de behandeling van dit gewas daaromtrent slechts 
datgene mededeelen , wat op deze in het bijzonder betrekking 
heeft, te meer daar de Chrysant ^ hoewel als moesgroente ge- 
bezigd wordende, toch wel ten allen tijde een waardigere rang 
in onze bloemtuinen, dan wel in de moeshoven beslaan zaL 

De Chrysant welke eenen zandigen grond behoeft en eenen be- 
schutten stand, kan door zaad worden voortgekweekt , hetwelk 
men in April uitzaait , hetzij ter plaatse , hetzij om de planten 
te verpoten , wanneer zij eene hoogte van vijftien tot twintig 
duimen bereikt hebben. De verpote planten behoeven ved vocht, 
tot zoo lang zij aangeslagen zijn , waarna het gewas zelfs veel 
droogte verdragen kan. 

De voortkweeking der andere chrysanten y hetzij door zaad, 
betzij door stek , in den vollen grond of in de kassen en bak- 
ken gaan wij stilzwijgende voorbij, te meer, omdat de kwee- 
king daarvan zich ten eenenmale naar de geaardheid van iedere 
soort in het bijzonder moet schoeijen, en dus ook de alge- 
meene regels deswegen, weinig aan de behoefte zouden beant- 
woorden. 

Evenwel kunnen wij niet nalaten medei te deelen , dat ons 
van dit geslacht, drie en vijftig soorten en honderd en dertien 
verscheidenheden bekend zijn , hoewel pelé in 1846 drie honderd 
twee en zeventig in den handel had , in 1848 vier honderd ne- 
gen en vijftig, en bonamt te Toulouse drie honderd en tachtig. 

In China beschouwt men de chrysanthemum coranarwm als 
eene moesgroente, doch of de kweekers van deze plant in ons 
Vaderland er ook zoo over zullen denken, en onze huismoeders 
er eene smakelijke spinazie van zullen bereiden , dat betwijfelen w^. 

De chrysanthemum segetum of gete Qanzenbloem ook kore^ 
Ganzenbloem^ Vokelaar; Guldebloem genoemd { is een inlandsch 
gewas en wordt zooals yxs hall mededeelt, in de zandige bouw* 
vallen bij de Bild nabij Utrecht gevonden, en volgens vak dss 
niAPPBü ook in Gelderland en OverijsseL 

Dit eenjarig gewas heeft een' vezeligen wortel, eenen rolrondeOf 
regtstandigen , getakten, gestreepten hoekigen, onbehaarden en 
padden stengel, en, even ^s de bladeren, graauwachtig groen 
van kleur. De bladeren afwisselende, ongesteeld, steng-omvat- 
tende, langwerpig, getand of golvend gezaagd. 



Digitized by VjOOQIC 



317 

ZaaDstaande , eiodeiiiigselie gele bloemeo , welke in Jwtb' eo 
hê^i ooUmkeii. De zaden naakt, op eenen insgeli)ks naakten , 
bolroiideD Trochlbodem zittende. Voor zoo verre ons bekend , 
wordt deze plant niet opzettelijk voortgekweekt, hoewel de Tor- 
meB^mldiging er van weinig moeite na zich sleept ^ duidelijk g»- 
oocgtnt de benaming kenbaar, naardien de Duitschers haar Wt^ 
ckr-èkÊme^ de Franschen Souei des bles noemen ^ en ons Ko- 
ke/sêr zonder twijfel eene verbastering is van woekeraar 
a het zelfe als een moeijelijk te verdelgen onkruid be- 
MhoQwd wordt Doch dat er eigenlijk gezegd geene onkruiden 
#1) en iedere plant tot nut en veraangenaming kan gebezigd 
worden , toont ook deze , welke men eertijds zdfs in de genees- 
bade bezigde en als een middel tegen de geelzucht beschouwde. 
GnLB en van «bühs beschouwen haar als eene verwplant, Be- 
hogrijk zijn de proeven, zegt van der trappeh in zijn Uerba- 
'^ vbiun , wcUlc jussko met deze plant genomen heeft , waar- 
loe hij op hel denkbeeld kwam , doordien hij uit LauUiana een 
gewas ontvangen had, dat met de, in zijnen tijd, om Par(i9 
100 menigvoldig groeijende Chryêanthemum segeium bijzonder 
▼ttl overeenkomst had, en zoo als men hem schreef, aldaar, 
<Kn er geel mede te verwen , algemeen in gebruik was ; een een- 
v<Nidig waterig afkooksel van de geie Gamenbloem nam eene even 
^^^je gele kleur aan , als dergelijk afkooksel van gene Louisi- 
A'uche plant hem had laten zien. Onderscheidene stukken van 
vcnehillende stoffaaifje, daarin gedoopt, werden ligt citroengeel 
S^Ueurd, en veranderden zelfs door opkooking niet weer, en 
<loor daarbij aluin te voegen ging die kleur tot eene bestendig 
^'^^r-gele over. In navolging van jüssieu werden hierop , no- 
pens het kleurgevend vermogen van deze plant , ook door eenige 
wolverwers proefnemingen in het werk gesteld : deze bragten er 
^ schoonste nuances mede te voorschijn , gaven met een bloot 
Afkooksel er van , aan vooraf van aluinwater doortrokken witte 
^oOe, de kleur van zwavel; aan een, op gelijke wijze van te 
^D met eene oplossing van aluin behandeld , stuk zijde , eene 
^i^Dgele kleur ; verwden door een sterker afkooksel te bezigen 
^^^ stoffen goudgeel , en zagen bij eene menigte van nog an- 
^ proeven steeds de meest gewenschte gevolgen. 

ViVt minder aanbelang is eindelijk nog de chrysantAanum 
^^^icmUhemum of wUie Gamenbloem , ook groole Madelief ^ Koe- 
^M» Wambuisknoopen^ Kvischbloem oi Kersouwen %eaoem^^ 
^^e algemeen in de weidelanden gevonden wordt. 

1^ vaste plant heeft steng-omvattende, lanoetvorroige , ge- 



Digitized by VjOOQIC 



S18 

I 

uagde, aui den voet ingesMden 9«Uade bladenfti; de wortel ! 
todenn spatelvormig ; de Btengel opgerigt en takkig. 

Oe wortel veselig. De steogel « gelijk wij gezegd hebben , op- 
gerigt ea takkig , doeh ook wel eeovoadig , onbehaard , glad , 
een tot twee en een hal? e Toet hoog. De wortelbladereii spatel- 
Torniig of omgekeerd eirond , gekorven , gestoeld ; de stengbla- 
deren laneetvormigy gezaagd , aan den Toet eenigzins ingesnedeQ , 
8teDg*oniva(tende. De groote bloemen staan eenzaam aan den i 
top der btoemstengels ; op de schijf met gele, in den straat met 
witte bloempjes, gezamenlijk door eenen half kogelronden kelk 
Mugeyen, en in Junij en Mij ontluikende. Het zaad is zw^art 
net witte streepen en een geelachtig kroontje. , 

OsiARDBR zegt in zijne VoUugeneeskunde^ dat een afkooksel i 
▼an ehrysanthemvm leuccmthemum zeer heilzaam op den witteo 
▼loed werkt. \ 

Omtrent dit gewas Tinden wij bij mattcska aangeteekead, dat 
het door het rundvee', alsmede door de paarden, schapen en 
geiten gaarne gegeten wordt. 

Wijders verwijzen wij omtrent dit plantengeslacht op de ^rer- 
ken van: willdenow, Hortus BeroUnensis; von jACQvof, fforius 
b&tanieu8 vindebonensis; cimTi0*8, Botankal magazine; ns la 
HARK, lUustraÜon des genres; von lACQmv^ Oèservaüones bo- 
ttmkae; Memoires de PAcadem, de Paris; gmbun, AbhanetL 
von dm Unfcraüter; EsoMAinf, Journal Bd, IV; iacqubs en 
BERiMCQ, Manuel général des Planies; Le Bon Jardinier; 
Journal d'HorlieuUure pratiguey enz. enz. 



Digitized by VjOOQIC 



C I C E E. 

(deer (metbnum.) 



D» deer ontleent haren geslêchtsDaam vwi het Grieksehe woord 
kUtOê^ kraeht, wegens de aitfltekende eigenschappen, welke 
nen u^ dit gewas toeschreef, volgens pumiüs Ut. XVO , eap* 
12, londe die kracht bestaan, in het oitmergelen Tan den grond, 
Wk leidt hii den naam eieer van cicbro af, even als pisanes van 
ifso , faöÜ van paba , iMiuU van lehtb , aangezien een iegelijk 
aine soort het beste laaide. (Voss. Etk^molog) ismoaus, Ub, 
I?U, cap^ 3, legt, dat de afkomst van het Latijnsohe woord 
ticet onfeefcer is. Oiosgoridis noemde ie reeds krios^ en de 
GriekeD ereMntkoê. Oe soortsnaam arietimtm ^ is van het Latijn- 
aebe woord «rtM, eeh ram herkomstig, aangeden de zaad- 
haaowea wel eenige gelijkheid met eenen ramskop hebben. 

Dkasdous rangschikt dft gewas onder de PapUionacéu, 
en unun» onder de Diade^kia , Deeandria , met het navolgende 
gefibfihtkenmerk: De kelk vijfepletig, ter lengte als de bloem, 
met de vier bovenste slippen op de vlag leggende en een mits* 
wiiie gezwollen twee zadig haauwye. 

Deze eenjarige zaaiplant , welke in groei met de Linzen en 
Wikken t doch in vracht met de Erwten overeenkomt, heeft 
harde , takkige stengels » welke de hoogte van een of twee voe- 
ten bereiken, de bladeren zijn bleek groen , iets wollig en ge* 
takt, de bloem welke in Jun^' ontlaikt, is purperrood of violet- 
kleorig en somtijds wit, en de zaden bruin, roodachtig of zwart 
Os GeerSf welke zich van den jare 1548 dagteekenen, groei* 
jen in de ttUdeiffke deelen van Europa in het wilde, onder 
bet koom, en wel inzonderheid in het zuiden van Ffünkriik^ 
HttÜe en JSpanfe , doch worden in ons Vaderland zelden ge- 
kweekt Dit gewas bemint eenen wat zandigen , krachtvollen 
en wel bemesten grond en gunstige standplaats. De voortkwee- 
Uog heeft door zaad plaats, hetwelk men in de lente ^ dat is 
van Mei tot Junif of Julff, even als de erwten in rijSn , ter 
<liepte van ongeveer twee duimen uitzaait , en wel z6A , dat de 
zaden terzelfder breedte van eikanderen worden gelegd , welke 
njen daarna door middel der hark worden gedigt De rijen 
moeten drie voeten van eikanderen verwijderd zijn , opdat de 
plaofen zich voegzaam kunnen uitspreiden , terwijl men , wan 



Digitized by VjOOQIC 



320 

Deer deze eene behoorlijke lengte verkregen hebben, den grond 
moet los maken en het gewas van onkruid zuiveren , dat verder 
geene verzorging behoeft. Wanneer het weder droog en gunstig 
is, zuilen de zadeb bij eene tijdige uitzaaijing in Augustus rijpen, 
doch bij koud eu vochtig weder verslaat het gewas, voor dat 
hetzelve de volkomene wasdom erlangd heeft. 

Men kan de zaden ook los uit de hand zaaijen , mits dit hol 
geschiedde, naardien bi) gebreke daarvan de planten weinig of 
geen vrucht zullen voortbrengen. De inoogsting geschiedt , wan- 
neer de haauwen geelachtig en bijna droog zijn , als wanneer 
men de planten afsnijdt of uittrekt , welke bossen men daarna 
eenige dagen te droogen legt » naardien het zaad volkomen hard- 
droog moet zijn , wanneer het uitgedorschen zal worden. Voor 
het keukengebruik is het beter de cicers wat eerder te oogsten , 
naardien zij dan gemakkelijker gaar te koken zijn , behoudende 
de zaden het ontkiemingsvermogen twee tot drie jaren. 

Niettegenstaande deze vrucht onsmakelijk en zwaar te vertee- 
ren is , worden dezelve nogthans gekookt en ook raauw en groen 
gegeten. Het is inzonderheid in Italië, Spanje en het zuiden 
van Frankrijk^ dat men er veel werk van maakt, en het eeo 
hoofdbestanddeel der Parijsche broodsoep , (puree aux orofttons) 
oitmaakt. 

De Spanjaarden eten dezelve geroosterd, noemen ze alsdan 
Garavanga of Garvancos , en bezigen dezelve bijna in alle hunne 
oUö's, of soepen. 

In Azië en Afrika maken de cicers het algemeene voedsel uit 
en worden aldaar in het groot gekweekt 

Vroeger plagt men dezelve te branden, om daarmede alsdan 
de kof^j te vervalschen of ze als koffij te bezigen. Eertijds wer- 
den deze zaden ook veel in de geneeskunde gebeiigd en schreef 
men aan dezelve vele heiUame krachten toe, terwijl zij mede 
in de Syrupus de althaea Fernelii voorkwamen. 

In het groot verbouwd , levert het een uitmuntend beestenvoe» 
der op. 

De navolgende verscheidenheden worden het meest gekweekt: 

Met gele zaden y vrij groot, bloemen wit. 

Met witte zaden , klein , bloemen wit. 

Met roode zaden , middelmatig , bloemen rooskleurig. 



Digitized by VjOOQIC 



CICHOKEL 

(JJiehyriam intyhua.) 



Ikdekarei^ eckSuikerif^ Wegewaart ot BiUerpeen genoemd, 
oDCleeiit haren geslachtsnaam Cickoriuniy volgens plikius Lib. XX , 
cbplVDI, van de Egijptenaren, van dewelke de Grieken het la- 
ter overnamen. J. bodeus wil het nogthans van het Griek- 
«hè woord Kichano^ afgeleid hebben, dat vinden beteekent, 
omdat het yeelvold^ in het wilde gevonden wordt, gevende de 
eoortsoaam iniybus^ dat latijn is, de cichorei te kennen. Deze 
vaste plant, welke bij ons in het wilde aangetroffen wordt , groeit 
volgens VAH hall, algemeen aan de dijken en wegen op eenig- 
cins hooge gronden, volgens dk gorter op braakliggende koren- 
velden, op zaailanden , in de duinen , overvloedig aan den IJssel 
m Lek-dük , en door de gansche Betuwe en Tielerwaard^ ook 
aan den ingang van de Süpel bij Harderwijk; op de vesting 
bij de Geesterpoort te Alkmaar^ en insgelijks veelvaidig op 
Zuideras en in de nabijheid van het dorp Brummen bij Zul- 
phen. Volgens vak der trappeh , in Gelderland , friesland en 
Groningen, 

Yaillant beschouwt deze plant « als de voornaamste onder de 
inelfcgevende gewassen, die tot de tong-bloemigen behooren, en 
plaatst haar even als de Boksbaard^ de 'Schorteneer^ de Melk- 
distelf hti HaviksknUd^ de Paardenlfloem en anderen ^ onder de 
Vieharacées, Dbcandolle daarentegen, rangschikt de cichorei 
onder de composées. Bobrhaave brengt dit gewas tot de plantas 
gymnomonospermas fiore plam petaio , of enkel bloodzadige 
pUnten met platte bloemen terug, en lmnaeds tot de Syngenesia^ 
Foiygamia aeguaUs, met dit geslachtkenmerk : Het omwindsel 
mei een omwindseltje, het eerste vijf en het laatste acht blade- 
rig; het ontvangbed is min of meer stoppelig; het zaadpluis is 
voelbladerig en ongesteeld. 

De wortel van deze plant, welke lang spilvormig, ongeveer een 
vinger dik en van builen roodachtig, van binnen wit van kleur 
en zonder reuk , doch van eenen bitteren smaak is , brengt regt- 
stAüdige, kantige» getakte, ruwe stengels voort, welke oud 
ZQDde eenigzins houtig worden. De wortelbladeren zijn gesteeld, 
sefaaafewijs-uitgesneden 9 de stengbladeren afwisselende, onge- 
steeld, steDgomvattende» laaeetvormig , gegolfd-getand, doch de 



Digitized by VjOOQIC 



322 

bovenste gaaf-randig. De bloemeo die in de oksels geplaatst 
zijn, gewoonlijk twee aan twee bij elkaar, hebben meestal 
eene blaauwe kleur, hoewel er ook witte en bleekroode gevon- 
den worden , en ontluiken van Jul^ tot September, De vrucht- 
bodem welke naakt of eenigzins behaard is, levert zaden met 
een ongesteeld, geschubt zaadpluis op, welke eene witachtige 
kleur hebben, terwijl het geheele gewas eene bittere melk io 
zich bevat. 

Het is opmerkelijk, dat de melkgevende planten in de koude 
of gematigde luchtstreek bijna allen heilzaam zijn , terwijl die uit 
de heetere gewesten , zoo als de Euphorbia , de LobeUa en an- 
deren, meest allen als vergiftig moeten worden beschouwd. 

Dit gewas, hetwelk door zaad voortgekweekt wordt en eeneo 
goeden, eenigzins vasten, wel bemesten en liefst zandigen 
grond behoeft , wordt in het laatst van April digt uitgezaaid , 
wanneer men de jonge uitspruitsels bezigen wil en welke zaai- 
jing alsdan om de drie weken plaats hebbe. Het is evenwel 
nooit aan te raden, versohen mest voor dit gewas te bezigen» 
omdat de worteb alsdan ligt wormstekig worden, en eenen 
scherpen , onaangenamen smaak verkrijgen ; wel doorlegene koe- 
dong voegt haar het best, inzonderheid wanneer het in deo 
herfst ondergewerkt wordt. Wil men evenwel de gele bladeren 
nuttigen , dan zaaije men in rijen en niet zoo digt , doch ook 
dan niet, voor in het midden van Jun^i^ omdat de planten anders 
nog hetzelfde jaar in het zaad schieten, waardoor zoo wel de 
wortels als de bladeren voor het wintergebruik ongeschikt wor- 
den. Men zal m dit geval het best doen, de planten steeds op 
eenen onderiingen afstand van vier tot vijf duimen weg te nemen, 
waardoor inzonderheid de worteb aanmerkelijk in dikte zullen 
winnen. Naardien dit gewas den grond, inzonderheid wanneer 
de wortels daarin overblijven, sterk uitput, is het, zoo als ook 
BAUER te regt aanmerkt, niet raadzaam deze vrucht achtereen- 
volgens op denzelfden grond te bouwen , hoewel dit door velen 
in den groeten bouw zeer dikwijls gedaan wordt , en van veersh 
en VESTBRHOPF melding maken , van eene achtjarige verbouwing 
op denzelfden grond, evenmin als men de wortels van het loof 
beroven moet, wanneer men deze later met een goed gevolg 
bezigen wil, waartegen inzonderheid Bosisft en THAêa ijvereiw 

Voor het winter -gebruik worden, om van de jonge spruiten in 
den winter gebruik te kunnen maken , in een' vorstvrijen kelder 
of schuur (mits de plaats donker zrj , naardien anders de jonge 
hladeres groen en bitter zoodeo worden) , bedden van vast* aarde 



Digitized by VjOOQIC 



323 

of gebed rerganen mest aangelegd^ en wel ter dikte vao ééo 
eo ter breedte van xes palmen, waarin men de wortels van de 
in den zomer gezaaide cichorei legt, en wel met de boveneinden naar 
de zijden uitstekende , waarop rer? olgens weder eene laag grond 
▼ao gelijke dikte wordt gebragt , en zoo al om het andere, tot 
de hoogte van zes tot tien palmen, wel zorg dragende, dat de 
wortels ongeveer 8 Ned. duimen onderling van eikanderen ver- 
wijderd zijn. Naarmate nu de wortels ontspruiten , worden 
d«Ke lange dunne « spillige scheuten ingezameld en dadelijk ge- 
Dottigd , terwijl , wanneer de grond door te veel uitdrooging het 
uitspruiten der wortels tegenwerkt , deze alsdan van tijd tot tijd , 
hoewel bij kleine hoeveelheden, dient bevochtigd te worden , om- 
(reot welke wijze van voortkweeking men ook am raadplegen kan. 

Ook kan men tot dat einde een vat bezigen, in welker zijden 
men gaten op een* afstand van drie duimen boort. Op den iMdem 
▼an dit vat legge men eene laag zand , waarop de wortels gebragt 
worden en wel zoo , dat de kruinen door de gaten uitsteken , 
wefte lagen men om het andere op dezelfde wijze herhaald , tot 
<Ut het vat gevuld is, welke beddingen alsdan matig vochtig 
worden gehouden , terwijl zoo lang de wortels uitspruitsels le- 
veren, men deze wegneemt, tot dat zij geheel zijn uitgeput. 

Eene andere en nog eenvoudigere wijze is , de wortels in den 
grond te laten en na daarvan al het <loof te hebben afgesneden , 
dete met lange paardenmest dekken , waaronder nieuwe scheuten 
zoHen ontspruiten , welke even goed aan het doel beantwoorden. 
Legt men evenwel eerst erwtenrijs of dwarsstokken over het bed 
00 daarop de mest , dan zullen de bladeren zindelijker blijven , en 
geen gevaar loopen van naar den mest te smaken. 

Anderen overdekken de bedden met broeiramen, waarover 
even als rondom het bed , eene laag paardenmest wordt gebragt , 
hetwelk ook zeer goed aan het oogmerk voldoet 

Vde warmoeziers evenwel, nemen het zoo naauw niet en 
vergenoegen zich met de cichorerplanten in bundels te binden 
ea deze in broeijenden mest te begraven ter geel wording der bla- 
lieren , die alsdan ter verkoop worden aangeboden. 

Kweeking der oichorei-salade, volgens eene mededeeling in de 

GABDBHEaS CHROHICLK. 

hl eenen diepen, ligten, en wel voedenden grond, kiest men 
^ openliggend rabat uit , terwijl zoo de aarde te schraal mogt 
^Y Qien guano boven stalmest verkiezen moet, welke men , zoo- 



Digitized by VjOOQIC 



■^r 



324 

dra de plantjes opgekomen zijn, over het bed strooit, teneinde 
den groei der wortels te bevorderen, en opdat deze naar 
vereisohte benedenwaarts kunnen werken, dient de grond goed 
en diep omgewerkt te zijn. 

Het zaad strooije men in het midden of in het laatst van Junij 
in voren, vier palmen van eikander verwijderd, uit. Is hei 
zaad goed, dan zaaije men niet digt, te meer daar later de 
planten toch, op twee palmen van elkander, uitgedund moeten 
worden. Deze handelwijze is meer aan te raden , dan het zaai* 
jen ter verplanting, naardien bij het verplanten, menigwerf 
de penwortel beschadigd wordt, en den groei daardoor niet 
weinig vertraagd. Naardien dit gewas, veel van de slak te lij- 
dden heeft, zoo doet men best, de plantjes zoo dra zij opkomen, 
met fijnen kalk te beslrooijen, iets waarbij schrijver dezes, zich 
steeds uitmuntend bevonden heeft. Later vordert dit gewas slechts 
het rein houden en los maken van den grond, voor dat de bla- 
deren nederbuigen. ' 

Tegen het laatst van November , vallen de grootste bladeren 
af, en blijven de hartbladeren alleen over, terwijl, ^wanneer dit 
plaats heeft, men de planten voorzigtig opneemt , en dezelve 
een* noordei^'kefi stand geeft, om daardoor allen groei legen te 
werken ; steeds zorg dragende de wortels in het minst niet te 
beleedigen. 

Ongeveer veertien dagen vóór dat men de bladeren gebruiken 
wil, brengt men eene genoegzame hoeveelheid planten in een 
donker vertrek, of champignon -gebouw, waar slechts een wei* 
nig warmte gevonden wordt , deze poot men in oude run , zand 
of eenige andere mulle stof, die een weinig vochtig is, de wor» 
tels een vinger breed daar boven lateode uitkomen, waarna 
alle vuiligheid door begieting van de kroonbladeren weggenomen 
wordt, opdat het jonge en spoedig uitspruitende loof, geheel 
zuiver zij. • 

Na een tiental dagen zullen dé bladeren reeds eenige duimen 
opgeschoten en des te blanker zijn, naarmate de duisternis voir 
komener geweest is , welke bladeren bij eene lengte van drie pal^ 
men , voor het gebruik geschikt zijn. De van bladeren beroofde 
wortels brenge men op de noordelijke standplaats terug , ze mei 
oude run dekkende , voor welke gebezigde' wortels men dan an- 
dere in de plaats brengt , om achtereenvolgens die groente te 
hebben. 

De buiten gebragte wortels, kunnen na eenige weken wede^ 
gebezigd worden, als wanneer z^ op nieuw scheuten zullen te 



Digitized by VjOOQIC 



325 

▼oondiijn brengeo, die Dogthans niet soo malsch als de eerste 

Eeoe eenvoudige en doelmatige wijze om de gebleekte bladeren 
der ciehorei te verkrijgen, is, dat men eenige houten bakken van 
3 of 4 palmen diepte vervaardige en in grootte naar de hoeveei- 
beid planten gescboeid , die men in eene week wil doen bleeken , 
welke bakken het onderste boven , over de wortels worden geplaatst. 
l&k einde zaad te winnen , laat men eenige planten des winters 
in den grond verblijven , welke des vooijaars opschieten en in 
September lijp zaad voortbrengen , dat tien en meer jaren het 
ontkieroings vermogen behoudt. 

Batrr raadt aan , de zaadhuizen van de stengels af te plukken , 
«n het zaad in de zaadhuizen zelve te bewaren , dat alsdan , 
volgens hem, het ontkiemingsvermogen zes jaren behoudt. Het 
zaad van zwakke stengels, gewonnen, keurt hij zeer af, omdat 
men alsdan éénjarige planten , die tot den verkoop niet geschikt 
tijn , zoude verkrijgen , zijnde dit hetzelfde geval , wanneer men 
zaad van eenjarige planten wint. Van dit gewas zijn ons twee 
verscheidenheden bekend. 
De veredelde cichorei. Deze, welke door jacquin na herhaalde 
proefnemingen verkregen werd , heeft veel overeenkomst met 
de scarole of krop-andijvie, levert oneindig meer dan de 
gewone en kan zeer gevoegelijk gestoofd worden. 
De veredelde cichorei (met gevlakte bladeren) , eene zeer aar- 
dige verscheidenheid der voorgaande, waarvan de bladeren 
rood gevlakt zijn. 
In de Revue üorticole 1850, evenwel wordt er van acht ver- 
scheidenheden gewag gemaakt, alle na eene 25jarige kweeking 
door den Heer jacquin, uit zaden van OlUUntille^ waar men zich 
in het bijzonder op deze teelt toelegt, ontboden, en welke ver- 
scheidenheden in de navolgende orde voorkomen. 

1. Met breede gave purperkleurige bladeren. 

2. Met bladeren in vorm en kleur aan de bruine salade gelijk. 

3. üan de tweede gelijk^ doch de bladeren gevlakt, 

4. Met ronde bladeren ^ aan de gewone kropealade gelijk. 
De wortels van deze vier verscheidenheden zijn dik en lang, 

«fen als die der gewone oichoreiplant. 

5. Met purperkleurige gevlakte bladeren* 
^ Aan de scarole gelijk, 

7. Eene dwergplant met smalle bladeren^ 

8. Met fijne gesnipperde bladeren ^ even als de fine Italië 
aansche zomer^andi/vie. 



Digitized by VjOOQIC 



326 

Van deze vier laatste ziJQ de wortels niet zoo zwaar en breo* 
gen de planten dubbele bloemen voorL 

Jagqoin, heeft het das door kweeken zoo verre weten te bren- 
gen 9 dat hij i^it het zaad der dcharium intybus de dcharittm 
endytia verkregen heeft , indien men althans aan het verslag van 
ROussELON geloof mag hechten. 

Op de tentoonstelling te Amens^ October 1849, heeft poolio- 
■lER, hovenier van den Baron de la tapt azerokde, eene ver- 
scheidenheid ter bezigtiging aangeboden , welker bladeren steeds 
eene licht gele kleur hadden , en welks loof dus voor het gebruik 
niet behoeft gebleekt te worden. 

Het gebruik der cichoreiplant , die een smakelijk en gezond 
voedsel oplevert, schijnt reeds bij de ouden in gebruik te zijn 
geweest , zeggende althans horatius , 
Me paseunt oüva , 
Me ckhoria^ levesgue Malvcs, 
en ook maken volgens loudon , de Egyptenaren er veel gebruik 
van, welke deze plant als een hunner hoofdgeregten beschouwen. 

In FrankrifA^ worden de jonge spruiten , onder den naam van 
Gheceux de paysan^ o( barbe de capucin ter markt gebragt, 
doch in ons Vaderland meer voor eigen gebruik gekweekt, of- 
schoon deze groente ook in Amsterdam en Utrecht^ onder den 
naam van lof^ ter verkoop wordt aangeboden , en in' Vlaandó- 
ren met den naam van willoof bestempeld wordt , alwaar het 
volgens VAN den bogaerde, met de wortels veelvuldig door de 
landbouwers gegeten wordt. In Spanje daarentegen , tiert dit ge- 
was volgens ROBiLLAR, bestuurder van den botanisohen tuin, te 
Valencia^ zeer slecht. 

Meer algemeen is het gebruik van den gebranden ciohorei-wortei 
bekend, welke men bij de koflij bezigt, en welk gebruik men 
bet eerst aan de gravin de ranzow of vox rantzaü toekent, 
en wel omdat zij geenen smaak langer vindende in een aftreksel 
van den dchorei-wortel, dat haar als geneesmiddel door Doctor werl* 
HOFF te Hanover was voorgeschreven, op het denkbeeld kwam, 
om den wortel te droogen , te branden en als kofSj te gebruikeiv 
Anderen evenwel zeggen , dat men het gebruik van den dchore»- 
wortel onder de koffy, aan den Mfl^r voii hatnb te Brun^ 
wyk^ te danken heeft, die benevens förstbr , een Iogementhol^ 
der ter zelfder plaatse in 1770, van zijne regering het uitslui- 
tend regt bekwam om eichorei-kofy te fabriceren , terwijl mar- 
TfVET beweert, dat het gebruik van met cichorei vermengde kof- 
fij in het laatst der vorige eeuw, uit Brwiswük naar GrmiJ^ 



Digitized by VjOOQIC 



327 

gm is o?erg6Toerd, en dat men aldaar in ons Vaderiand de 
óénte eiehoret-fabiTJk heeft opgerigi. 

üuTALUEii, over de vervalsehingen in frankrff/t handelende 
(Jffunu de eh, Mèd, V) , verhaalt , dat de eiehorei tot 1801 alleen 
ab een geheim Hollandsoh product bekend was , maar toen door 
oujur in Luik en door 6iRAin> te Hormaing , in gebruik gebragt is. 
Toen in 1814 België van Prankrük gescheiden werd, rigtte 
eoAii eene fabrijk bij Vaienoknnes op. De consumtie is in 
Frankiyk geklommen , jaarlijks op O millioenen Ned. pond ; van 
IW— 1836 zijn 458971 ned. pond, ter waarde van 321282 tv. 
Daar buiten lands uitgevoerd, en sedert dien tijd is de uitvoer 
Dog toegenomen. Men telt er eene menigte van cichorei koflij- 
soorten , als : café cMcorée gros grain^ chkarée royale, ck, 
pmtdre a canon y semouie^ neige metUf poudre superfine de 
moka^ moka en poudre ^ café des dames , crème de moka^ café 
pectorale café de chartres^ café aux indiens^ café aux Jovas^ 
eaféaia lempoura, café a la polka ^ café des colonies. In 
Orool'BrUtanje worden jaarlijks 23 millioenen E. pond cichorei 
verbruikt. 

Va5 veerseh heeft bevonden, dat in de wortels der cichorei - 
plant , kalk , magnesia , aluinaarde , kiezelzuor ,' zwavelzuur , 
phosphorzuur , chloor, ijzer en groote hoeveelheid sporen van 
potasch, doch geen soda vervat zijn, terwijl ook jobn de be- 
standdeeleo deswege medegedeeld heeft. Payen ,zegt\ dat een 
OKborei aftreksel even donker van kleur en even zwaar ab het 
aftreksel van kofïij , de helft minder stikstof houdende stofTen , 
dan deze laatste in zich bevat. 

Het zeer bittere slijmerige melkachtige sap , dat in uitwerking 
met dat van het laraxacufn^ zoo als ook dassen zegt, overeen- 
komt , wordt ook in de geneeskunde gebruikt. Het extract wordt 
volgens VAN DE WATEB, van 1 — 2 drachmen voorgeschreven. Ook 
verdient onder de bereidingen de 'van ouds zoo bekende syrupus 
(leeichorio cumRheo , als ontlastingmiddel voor kinderen , eenige 
Mnbeveling, een of twee eijerlepeltjes daags zijn voldoende, zijnde 
de dchorei-salade een bloedzuiverend en oplossend middeL 

RüTTT en START bevelen voor zwakke magen en hypochoncN- 
Mhe gestellen, zeer het gebmik der gekookte en behoorlijk toe- 
bereide cichoreiworlels aan , en ook mijn vader schijnt van hel- 
lede gevoelen te zijn geweest, naardien deze wortels wekelijks 
Sntoofd bij ons werden ter tafel gebragt Volgens het Handdoek 
^(^ Vaderlandsche Landkuishoudkunde van c a. bergsma, is 
^ «ichoreibouw in 1782 of 4783, het eerst door den Predikant 



Digitized by VjOOQIC 



NiBuwoLD, te War ga ^ «anbeToleo en terstond daarna door den 
Grietman p. a. bergsma, te Damwoude^ in het groot ingeyoerd.» 
uggende scheltema in eene verhandeling, dat de ciohoreiteelt 
▼Ó6r 1780 in friétiand nog onbekend wa& De groote boaw 
van dit gewas is oitvoerig en naauwkearig door tan vsmsBii 
nied^edeeld en in het tijdscHrift ter beoordering van wjverheid^ 
uitgegeven door de Ned. Maatschappij, XIIL Deel, l.Stuk, op- 
genomen, weshalve wij onze lezers daarop» 'even als op hel 
Herbarium vtoum van van dei trappen verwijzen, terwijl , naar 
wij vertrouwen, het navolgende uittreksel eene voldoende hand- 
leiding deswege mag geacht worden : 

Qrond, 

Liefst ligt, los en kraohtvol, het zij deze in eenen vruchtba- 
ren zavelgrond besta, leemachtig zand, of gemengde grond is. 
Zware en steenachtige gronden zijn, om verschillende redeneo, 
voor dit gewas minder te verkiezen, even eens als magere zand- 
gronden geen een voldoend product zullen opleveren; terwijl, vol- 
gens de meeniog van sommigen, kalk en mergel houdende gron- 
den voor deze teelt, brj voorkeur geschikt bevonden worden. 

VrucfUopvolging. 

De oiohoreiplant kan na iedere vrucht worden verbouwd, en 
iedere vrucht kan na dit gewas met een goed gevolg worden 
gekweekt, aangezien deze plant meer in het algemeen» dan wel 
in het bijzonder op den bodem werkt* 

Bemesting. 

Deze hebbe bij voorkeur in het voorafgaande jaar plaats. Eene 
versche bemesting oefent op den wortel van deze plant, even 
als op alle andere wortelgewassen, eenen nadeeligen invloed 
uit, zoo wel omdat dezelve daardoor roesterig wordt , als omdat 
deze niet door zal groeijen, wanneer zij onmiddellijk op den meaA 
mogt geraken. Eisoht de grond nogthans , dat er gemest worde , 
dan moet het niet door oude dong plaats hebben. 

Toebereiding van den grond. 

Spitten ia ook bier boven het ploegen te verkiezen,. te meer. 



Digitized by VjOOQIC 



daar bet laod ten mmste 3—4 palm diep los moet wexen. noêê 
vwgen ((wee ploegen in dezelfde voor laten volgen) komt even- 
wel in oitwerkiog het spitten zeer nabij en is veel onkostbaarder. 
Dt grond dient vóór den winter bewerkt te worden^ en in de 
Uut tot het voorjaar blijven liggen , wanneer men alsdan het 
Ittd egt, om hetzelve zoo ^n mogelijk te maken; terwijl, wan* 
iMer dit niet genoegzaam door de e^^ geschieden kan , het door 
nuddd der hark bewerkstelligd moet worden. 

ZaadwintUng. 

Hiertoe zoekt men bij den oogst de beste, d. L de grootste, 
«Ükste en regtste wortels ait, deze gedurende den winter in kal* 
fen of in de sohuar bewarende. 

lo het voorjaar^ zoodra de grond genoegzaam gedroogd is, 
poot men deze wortels op een afstand van 8 — 9 palmen van 
c&ander , bij het planten wel zorg dragende, den wortel niet te 
<liep te poten, en de aarde goed om den wortel aan te druk- 
ken. De zaadstengels opgeschoten zijnde, zoo worden slechts de 
zwaarste beboaden, welke men ook nog wel op de hoogte van 
1 Ned. el, kopt^ om daardoor het aitschieten der zijstengels te 
bevorderen, welke het meeste en beste zaad leveren* en welke 
om het knaJLken te voorkomen , aangebonden dienen te worden* 
Worden de zaadbuizen geel y dan is het zaad rijp en snijdt men 
dsdan de stengels af, welke in bossen gebonden te droogen ge- 
^ worden. Is ook dit geschied, dan dorsoht men het zaad in 
^e of viermalen y om het narijpen ait, dat vervolgens gezeefd 
^ geschoond op eene drooge plaats bewaard wordt 

UUzaaüing, 

^ den on^chrevenen grond wordt het zaad van af het laatst 
^ April tot den 15 Mei uitgezaaid , doch welk uiUaaijen zieb 
'^oeds naar de weersgesteldheid schikt, hoewel in alle gevalle 
^ beste tijd van den 1 tot den 12 Mei is. Het uitzaaien ge- 
*«biedt of ttil de hand of in rffen. 

Het tti/ ^ hand zaaien heeft plaato , om het zaad gelijkelijk 
over den akker te verdeelen , en wel in twee keeren , dat wil 
^^88^0, dat de éérste zaaijing overiange en de tweede overdwars 
P^ hebbe. Bij welbewerkte gronden is 6 Ned. pond zaaizaad 
per bonder voldoende ; bir mindere behoeft men een paar pond 
i&eer. 

Hst zaad wordt gewoonlijk onder geêgd, daar bet harken, 



Digitized by VjOOQIC 



hoewel beter , te moeijelijk toude gaan , eo daarna gerold , otn 
bet nitdroogen te voorkomen. Wanneer de planten in bet vierde 
of vijfde blad zijn, worden deie oHgewied, welke xuiveriiftg 
later nog twee of driemalen berhaald wordt 

Het zaaijen in rffen , gescbiedt veelal om de groote oitg«v«n 
van bet wieden te vermijden, naar dien bet seboffelen onebMtf^ 
goedkooper is, terwijl men tevens op deze wijze ook wel ean 
Ned. pd. zaaizaad per bander uitwint Tot bet in rijen 'zaAifea 
bezigt men twee werktuigen, een vorentrekker of marqueur 
en een zaaikruiwagen ook eickareikroodje of zaaikroocye ge- 
Doemd. Na bet zaaijen worden de rijen die drie palmen Tan 
elkander verwijderd zijn , digt getrapt Zoodra de drie of Tier 
eerste blaadjes gevormd zijn , worden de planten gewied , ^ma 
veertien dagen later gescboffeld, ea vervolgens naar geluid 
der omstandigheid, nog één of twee malen geschoffeld. 

Bij bet eohoflfelen van den lijenbouw, Is bet zeer aan te rftdeo 
de planten eenigzins aan te aarden , hetwelk den groei bevonie- 
ren zal) tevens de planten daar wegnemende, waar ig te fU^ 
mogten staan en wel zóó, dat op erae vierkante palm, uat 
meer dan vier pian^es overblijven. De in bet zaadsobitCende 
moeten worden uitgetrokken, welke aan de spUlige regt opsohio- 
tende bladeren wel te kennen zijn. 

OogsL 

Deze valt in het laatst vaa September of in bet begin Tan 
Oetóèer m, duidende het geel worden der onderste bladeren den 
tijd der inzameling aan. Vóór men met bet oitdelven begint , 
dat door middel van eene drietande vork (greep) dient plaats 
te hebben, maait men het loof af en zet dit op hoopen, om als 
beestenvoeder te gebruiken, of laat men het als meststof op het 
iMd verrotten. £^ woHels legt men in kleine hoopjes bij een , 
wanneer men de koppen de^ wortels door kinderen of bc||aarde 
mensehen laai afbreken of snijden en de wortels der dooiige- 
sohotene stengels op zijde legge&, waarna de wortels worden 
gereinigd en alsdan ter verkoop gereed zijn. 

Omtrent de wilde oiohorei , ate beesten-voeder , ontleenèn wij het 
navolgende uit soEVSfiê wetenschiêppe^fk maanüsöhrifl en dat hem 
uit Frankrijk werd medegedeeld. 

Men laaH ongeveer twaalf pond tèad op den bunder en dK 
■Mest in de lente. MeA zon het echter ook met veel voordeel 
in den herfst^ alleen, of door winter tarwe, rogge, gersl enz. 
kannen zaaien. 



Digitized by VjOOQIC 



Ml 

Dflu plant daurt vier jaren , vordert ee&' wel bereiden diepen 
grond ea wordt gedurende de Toortkweeking ais de peen be- 



Het ree eet het loof zeer gretig; (hoewel Tolgeofl anderen de 
paarden er xeer af keerig ran zijn) ; groen zijnde en droog of tol 
booi gewonnen, levert dit een der beste voedingsmiddelen op. 

ft heb zoo, vervolgt hij, dezelve in /ui(f vdn het tweede 
jnar tien roaarjen , als wanneer het toen roim twee ellen hoog 
was. Een bunder hiervan leverde hg de eerste snede op alsvolgt : 

3400 bossen , groen gevoederd , wegende 56,400 pond , en 

230O bossen gedroogd , wegende 20,200 pond. 

Een ander bunder 4ands, waarvan men in Mei de eerste snede 
geheel groen , aan het vee had gegeven , heeft in Augustus brj 
de tweede snede, als wanneer hetzelve slechts €0 A 70 duim 
iioog stond , het volgende opgeleverd : 

1800 bossen groen, wegende 12,600 pond, en 800 bossen 
gedroogd , weende 5,200 pond. 

Te Midwolde in de provincie Groningen » is in 1844 pK m. 
15 bonders cichorei-wortel geteeld , welke per bunder 20,000 N. 
pond heeft opgebragt, wordende alstoen de 100 pond voor/* 1^90 
è / IjdO verkocht, zijnde in 1850 in FHesland de opbrengst 
per bonder gemiddeld 20—27000 Ned. ponden geweest 

Het hooi hiervan behoudt , droog zijnde, eene aangename 
groenachtige kleur en is door het vee zeer gezocht 

Meo kan , om beter en malsclier voeder te hebben , dezelve 
vier maal 'sjaars maaijen, in April ^ Junff^ Augustus en OctO' 
hr^ de 1ste en de 2de snede om groen te voederen, en de 3de 
en 4de om droog te winnen , (voorzeker in navolging van chbtté 
os PALüEL, die in Frankrük voor meer dan anderhalve eeuw tot 
dat einde dit gewas verbouwde), hoewel het laatste in ons Vader- 
land kwalijk geschieden kan. 

Wanneer men dit voeder, dat zoo wel door de paarden als 
door de ossen, koeijen, sdiapen en varkens, met gretigheid 
wordt gegeten, en te gelijk een zeker behoedmiddel tegen op> 
zwellingen en andere ziekten is, met andere bekende voedersoor- 
ten vergelijkt, zoo zal nyen een zeer aanzienlijk verschil in de 
opbrengst ontwaren. 

Men menge ^ van dit voeder door } gewoon voeder , en men 
heeft opgemerkt, dat het vleesch van het vee, op deze wijze 
gevoederd , vaster en smakelijker is , bevelende todmg het te 
dezen opzigte zeer ter vetmesting der hamels aan. 

Het deze opgave komen die van bbuchaüskn , tridthan, iBAës , 



Digitized by VjOOQIC 



332 

BAUsa en anderen, ?iij wel overeen, hoewel aslbhobk, «umncs 
en ERDBLTi , van een tegenovergesteld gevoelen zijn. 

Eindelijk wordt er in het Tydsckrift van NifverAM ^ X deet ^ 
biz. 631 gewag gemaakt, om de oiohoreibladeren als verwstof 
te bezigen , hebbende metcalp , verwer te Leeds in EngeUod ^ 
een octrooi genomen op het gebruik dezer bladeren , tot berei- 
ding van indigo. Zie verder Polytechn, Journal en koole's Wo^ 
chenblati en pausn deelt mede, dat men'm Frankrükhti exiraei 
van gelanden cichoreiwartel bezigt , tot het kleuren van bier. 



Digitized by VjOOQIC 



CITROENKEUID. 

(MeUssa officinalia,) 

BtAOUroenknUd^ ook Umoenkruid^ Beffenkruid ^ CtmiKede 
grem en , zoo als db gobter zegt, ook AaUsruid genoemd, ont- 
leeot zijnen geslaohtsnaam melisse van het Grieksche woord meli^ 
innig, omdal de bijen op dit gewas zeer azen, waarom het 
ook in het Daitsoh honigzang en ook nog in het Latijn afriae» 
Érum heet Puiinjs zelfe was van oordeel , dat men deze plant , 
ten dienste der bijen, kweeken moest. Andere kruidkandigen 
noemen het cUrago en eUrana , wegens hare geur , welke zeer 
veel overeenkomst met die der citroenen heeft, gevende het 
woord ofUcinaüs te kennen , dat de wortels , bloemen , bladeren 
of zaden tot verschillende doeleinden kunnen gebezigd worden. 

Deze overblijvende, heesterachtige plant, welke uit de zuide- 
mke deelen van Europa^ en inzonderheid uit Italië en Savoüe, 
berkomstig is , wordt door rivwus tot die gewassen terug ge- 
bragt, welker bloemen volkomen, onregelmatig en eenbladig 
zijn, hebbende eenen baard en helm tegelijk, de eerste in drieën 
verdeeld , de laatste in zijn geheel , met 'vier ongedekte , gladde 
zaadkorrels. 

LoncAEDs rangschikt dezelve onderde Didynamia^ Gymnoepemda^ 
met dit geslachtkenmerk : De kelk is als verdroogd , van boven 
platachtig; de bovenlip eenigzins puntig; van de bloem is de 
bovenlip min of meer gewelfd, tweespletig; de onderlip heeft de 
middebte lob hartvormig. 

De wortel van dit gewas, welke schuins in de aarde voort- 
kroipl, langwerpig rond, houtachtig, zeer verdeeld, völ vezeL 
yes en duurzaam is , brengt^ vierkante , bijna gladde , witte , 
vaste, in vele takjes verdeelde (en welke twee aan twee tegen 
elkander overstaan), stengels voort, welke de hoogte van meer 
dan eene el kunnen bereiken. Uit de oksels komen tegen et> 
kander overstaande bladeren op stoeien voort, ter lengte van 
een duim, langwerpig, hartvormig, gekarteld en gerimpeld, 
vao eene glanzende , donker groene kleur. Aan de uiteinden 
van den stengel en takken komen uit de oksels der bladeren kleine , 
wiiaohtige üpbloemen, wervelswijze , op steeltjes voort, hoewel 
de wervel 9 volgens bivimus, niet volkomen, maar ten halve is, 
waarna vier kleine, rond* en zwartachtige, naakte zaden in d« 



Digitized by VjOOQIC 



3S4 

bloemkelken volgen. Inxonderheid wanneer de bladeren gewre* 
yen worden, geven zij eene aangename citroengear Van zich. 

Dit gewas dat eene goede zandige aarde en eene warme stand- 
plaats behoeft , kan door zaad en scheuring worden voortgekweekf . 

Het zaad zaaije men hetzij in Aprü^ hetzij in het laatst van 
MeL Kiest men de éérste maand , dan is het noodig dat de zaai- 
jing in eenen bak plaats hebbe, waarna de plantjes in Md, op 
eenen onderlingen afstand van twee voeten worden verpoot , do^ 
in Mei kan de uitzaaijing zeer goed in den vollen grond plaats 
hebben. Meer gebruikelijk is het evenwel het gewas te scheareo 
of door uitloopers voort te kweeken. Dit geschiedt het best in 
Oetober^ omdat de planten dan nog voor den winter kunnen wor- 
telen. Zoo iedere wortelspruit of a&etsel slechts van drie botten 
is voorzien, is zulks ter voortkweeking voldoende. 

In iederen fiG^fst snijde men de plant tot den grond toe af , 
want door dit eenvoudig middel , kan het ottroenkruid jaren ach- 
ter een ter plaatse Jblijven , dat het geval niet zal zijn , wanneer 
men het gewas den vrijen loop laat , hetwelk in dit geval telken 
jare van het doode hout gezuiverd dient te worden. 

Sommige schrijvers beweren, dat men het citroenkruid des vrio- 
ters dekken moet of in eene oranjerie overhouden , doch dit is 
ten eenemale overbodig, naardien het zeer streng zal moeten 
vriezen , dat daardoor deze plant vernietigd wordt De behandeling 
zelve van het gewas vordert niet de minste moeite, men hebba 
het slechts rein te houden en voor het overige aan de natmir 
over te laten. 

Er bestaan van dit planten-geslacht eene menigte soorten 
en verscheidenheden , doch naardien deze slechts als sierstrgiken 
geplant worden, zullen wij ze niet omschrijven. 

Deze plant wordt voor het huishoudelijk gebruik slechts als 
toekruid bij de salade gebezigd , en ter bereiding der kruider- 
frijn of de zo(^enaamde mei-dranken. 

Het is twijfelachtig, zegt Dr. dassbr, of dit geneesmiddel reeds 
aan de Grieken bekend was. Het waren de AraMeren die de 
onschuldige, maar aangenaam riekende melissa, eene zenuw- 
sterkende, den geest opwekkende eigenschap toeschreven. Wan- 
neer het kruid als thee gedronken wordt, zoo als zulks in 
DuUseMand als huismiddel geschiedt,- vertoont het soms eene 
geringe krampstillende en zweetdrijvende kracht , zoodat het 
tonder twijfel tot die middelen behoort, die zenuwstelsel en 
vaten te gelijk prikkelen. Ratbaud verkreeg uit 100 pond fris- 
sohe bloMJende planten slechts 2 drachmen aetherische olie van 



Digitized by VjOOQIC 



336 

eene hoog gde klear en cÉtroenaehligeo reak , de drooge planteo 
gaven iels meer, doch in realL niet zoo sterk* 

NaaidicD dit gewas genezende eigensehappen bezit , weike , zoo 
als ookscnoBDsa zegt, tawUcke^ opwekkende^ krampsHilende^ 
wéndMtende en êtonden^drijvende zijn, zoo wordt het, gelijk 
Yis DB wiiBi in zijn Handboek voor de leer der geneesndddelen 
mededeeb, bij ligte zenowacbttge toevallen van eenen kysteru 
sehen of hypocfiondrUehen aard , bij flaauwte , duizeligheid en 
hartkioppingeo dikwijls met vracht gebruikt 

Als êtondendrüüend middel is het vrij algemeen bekend; 
deze eigenschap sch^nt evenwel niet specifiek te wezen , maar 
meer oit deszelfe tonische en krampstiilende hoedanigheid te 
moeten worden a^eleid. 

Inwendig wordt het toegediend in aflrekëel van 1 once op 
8 oneen colalaar of als thee gedronken. 

UUieendig wordt het even ab de Müni b\j specerijachtige 
knndenverzamelmgen gevoegd. 

Oader de bereidingen bchooren het: 

Agua Meüssae^ hetwelk men van 2—8 oneen bij mengsek voegt, 

^nrilus MeUesae eomposUus. Agua Me&ssae magistrtüh. 
Équa Carmeülarum {Eau de Cartnee); zijnde eene zeer zamen- 
gnslelde beretding, waarvan behalve het cUroenkruid^ de Cortex 
eUri'Wtêdicaei de Nuces moseAalae^ het Semen coriandri^ de 
CmyopAUU aromoHd en de Cortex cinnamomi , de zamenstel- 
leode middelen uitmaken. 

Men geeft dezelve bij maagzwakte , zenuwzwakte, zenuwach- 
tige en rheomatische hoofdpijnen, krampen, verlammingen enz. 
zoowel in> ab uitwendig, van 1—4) drachmen of tot^ once. 



M^r^/9» 



Digitized by VjOOQIC 



CLAYTONIA. 

De claytorUa ooUeent haren geslaohtsnaam van j. clattoft, 
kraidkandige en verzamelaar te Virginie^ aan wien de weten- 
8ohap groote verpligtingen heeft. 

LiiïKABDs rangschikte deze plant onder de PentandHa^ Mono- 
gynia , met het navolgende geslachtkenmerk : De kelk aanblij- 
vende; de bloemkrans rad- of klokvormig , vijflobbig en geplooid; 
de meelknopjes zijn bijna vereenigd , aan de pant met gaatjes 
openberstende ; het zaaddoosje is tweekleppig en veelzadig, 
hebbende decandolle dit gewas onder de Partulaoées begrepen. 

De clayionia virginica^^^elke wel in het bijzondere naar de- 
zen kruidkundigen genoemd werd en zich van 1748 dagteekent, 
ts eene vaste plant , waarvan de stengel naauwelijks eene hand- 
breed hoog in een trosje van' zes , acht of tien bloemen uitloopt « 
die allen gesteeld zijn, wit van kleur met roode streepjes van 
binnen. De stengels liggen op den grond en verbergen zich als 
de bloemen afgevallen zijn, met de zaadhuisjes onder de aarde. 
Zij heeft eenen knobbeÜgen wortel , veeltijds maar twee bladeren 
die smal , glad en vleezig zijn , het eene bij den wortel en hel 
andere onder aan den bloemtros. 

Deze voort kweeking geschiedt door zaad , hetwelk men in de 
maand Mei^ op eenen warmen stand en eene goede vruchtbare tuin- 
aarde uitzaait, hoewel anderen heiaarde daarvoor verkieselijker 
houden. De planten moeten niet verzet worden en uit dien 
hoofde hol worden uitgezaaid, omdat de eenjarige soorten zeer 
over den grond spreiden. Dit gewas moet in den zomer sterk 
begoten worden , terwijl het wel aan te raden is , den grond 
alsdan altijd vochtig te houden. De vaste planten moeten des 
winters tegen de vorst gedekt worden, althans wanneer deze 
streng is. 

Onder de eenjarige soorten behooren: 
Claytonia perfoüata^ in 1794 uit Cuba overgèbragt 
Glaytonid alsinoïdes » in 1794 uit Oolumbie ingevoerd. 
CiayioiUa siberica , in 1768 uit ^erie ingevoerd en 
Clayionia gypsophiloides , eene vaste plant , in 1834 uit Caü- 

fomie aangebragt 

Van deze vforéi óe clayionia perfoUata ^ als eene moesgroenie 
gebezigd , welke men gedurende den zomer verscheidene malen 
kan afsnijden en even als de spinazie en postelein toebereiden 

Verder zie men hierover curtis's Botanical magazine. Ia b(m 
Jardinier^ noisettk du Jardinier en ucques en herimcq Manuel 
Général des plantes. 



Digitized by VjOOQIC 



DAHLIA. 

(DahUa.) 

De Dahlia ook Oeargine genaamd , ootieeot haren geslachte- 
naam Tan den Zweedsohen kraidkenner dahl, ter wieos eere 
ciTAXiLLBs deze plant alzoo noemde , hebbende willdbhow haar 
met den naam van Georgina bestempeld , ter eere van georgi , 
Hoogleeraar in de plantenkonde te Petertlmrg en welligt ook 
omdat er een fraai, plantengeslacht met purperkleurige bloemen , 
onder den naam van Dalea bestaat, door thosberg, ter eere van 
den Engelschen kraidkenner nxLB, met dien naam beschonken. 
Deze vaste plant behoort tot het gezin der eorynUfIfires en 
tot de Syngenesia , Polygamia Superflua , van LmnAEUs , bestaande 
het geslachtskenmerk in een genoegzaam achtdeelig , als verdroogd 
btoembekleedsel , een vijfbladig, bladvormig, openstaand, om- 
gebogoi omwindsel, eenen stoppeligen vruchtbodem, en het zaad 
zonder zaadplais. 

De DaMa brengt oit eenen of meerdere aan een bos vereenigde, 
meeelal langwerpige knobbelwortels , stengels voort; die naar 
mate der verscheidenheden en de gesteldheid der gronden, eene 
hoogte van zes palmen tot drie ellen of van twee tot tien Rijnl. 
voeten bereiken. De hoofdstengels, die meestal groen, doch bij 
eenige verscheidenheden paarsklearig zijn (gelijk ook de zijsten- 
geie, bUd en bloemsteelen) , komen oit den hals der knobbel- 
worteb, en de zijstengels ait de oksels der bladeren ; de bladeren 
zijn gestoeld, de steden steng-omvattende, twee bladeren staan 
tegen over eikanderen; eenige zijn geheel , doch de meeste oneven 
gevend; z^ zijn , niet alleenlijk bij eenige verscheidenheden , maar 
ook dikwijls op dezelfde plant, zeer van elkander verschillende, 
sommige gevind, anderen ingesneden of gelobd; allen zijn groo- 
ter of kleiner g^and , en hebben de hoofdrib sterk uitkomende ; 
de bloemen z^n lang gestedd , komen aan de einden der sten- 
gels oit de oksels der bladeren , de bloemsteelen lijn vóór het 
ootaloilen der bloem, geheel; doch de bloem open zijnde, min- 
der omgebogen, de kelk is dabbel, het bmtenste vèelbUderig, 
bet binnenste ftweeslippig ; de bloemkrans is bg somm^en dik* 
wgb meer dan dertien duimen (vijf duimen Brjnl.) over het kruis ; 
de kleuren zijn talrijk, zuiver wit, lila, licht of donker roos- 
Ueorq^, hdder of donker violet, hoog- of licht-purper. rood. 



Digitized by VjOOQIC 



338 

io alle schakeriogen vao lioht tot sdiarlakeorood en donker; 
geel, oranje, kortom, zoo menigyoldig, dat men zich in alle die 
nuances verliest. De bloemen enkeld of dubbel en dikwijls zeer 
gevuld met vlakke of pijpvormïge bloembladeren , terwijl bij de 
meest donkere kleuren, dezelve van boven fluweelachtig zip, 
bloeijende in den vollen grond van Juliö^ tot 'dat de vorst invalt 

De DakHa welke oorspronkelijk . te Mexiko te buis behoort , 
werd van daar zoo ais noissm opgeeft , in 1780 naar Madrid 
overgebragt, terwijl lij nog in hetzelfde jaar door bemiddeling 
van de Markgravin bOtb naar Engeland werd verzonden. In 1795 
werd het zaad van dit gewas door vicbmtes cbrvantbs, Bestaorder 
van den Botanischen tuin te Mexiko^ aan cavanilleb, Bestoorder 
van den Botanischen tuin te Madrid gezonden , brengende deie 
zaden in 1702 slechts enkelde bk)emen voort, en welke caya- 
NILLK8 , het eerst eene beschrijving van dit gewas gaf. 

Het waren de beroemde natuurkundigen von Hinaou>r en 
BOM PLARo , die deze plant in 1803 te Mexiko ontdekten en wel 
ten westen van den vuurspuwenden berg Jaruüo en nabij Pa»- 
euêra , dat is te zeggen, meer dan 20OO ellen boven de oppervlakte 
der zee. 

Aldaar ontdekten zij een gewas , dat hnn onbekend scheen en 
dat volgens voir hdhboldt slechts eene lengte van 12 tot ld Ned. 
dnimen had , bloeide en rijp zaad opleverde. 

Hoewel deze planten bij den eersten oogopslag weinig aantrek- 
kelijks hadden, hielden zij het er voor , dat dezelve voor meerdere 
volkomenheid vatbaar waren» en oogsten er met dat oogmerk 
de noodige zaden van in , iets hetwelk alras bleek , overbodig te 
zijn , naar dien zij te Mexiko wedergekeerd zijnde vernamen , 
dat deze plant gedurende eenige jaren reeds in Spanfe ge- 
kweekt werd. 

Een bijzonder toeval doet het vermoeden ontstaan, dat deze 
plant ook in Ckina groeit. Lelieüb immers verhaalt, dat iiam>- 
LBON, in 1804, een z^den behangsel, uit CMna herkomstig, aan 
Mevrouw bmbnne schonk, waarop zich eene menigte vogels en 
bloemen van dat land bevonden. Onder deze planten ontwaarde 
men eene menigte plant- en heeaiw-pioenen , tnagnoliéfs en eene 
groote verscheidenheid van camdlUfa , alsmede dubbele doMt^g 
in verschillende kleuren , uitgezonderd eene blaauwe. 

De plantentuin te Parifs ontving de eerste dakHa m 1803, 
haar regelregt uit Sparde toegezonden. De herkomst in aanmer- 
king nemende, bragt men haar in de warme kassen over, doch 
de uitkomst beantwoordde niet aan de verwachting. Amobbas 



Digitized by VjOOQIC 



U9 

TBOon, een MLwaam kwieker, wijdde haar io 1804 alle lijae 
loigeDy en deed het met des te meer belansstellmg, omdat men 
&era Bcd^deéld had, dat ook de wortel van deze fraaije plant 
een xeer gesehikt Toedsei opleverde, en dat men in Mexiko^ de- 
lelve ÏB de aedi roosterende, veelvnldig gebruikte. 

Catabius maakt van drie soorten gewag, als de eersten die 
ia Europa bloeiden, de purpert^ de schariaJtenroode en de 
rooikkirigex hij kenmerkte deze planten naar den vorm van het 
blad, doch hetwelk in geenen deele tot zekere uitkomsten heeft 
SBliid , terwi)! iichaid de wortels niet knobbeUg maar knobbel- 
vnag noemde. 

WoxBKiow, Hortus BeroHnensis heeft de drie soorten tot twee 
terag gebragt, te weten; in die met gladde en zeegroen bedaawde 
flttBgeis. Bbowh , lüKTH en andere kruidkundigen daar en tegen 
hebben beweerd, dat de soorten van willderow en cavariu.es 
■iels anders waren, dan verscheideDheden van eene en dezelfde 
MOft, terwijl lsubob zeegroen bedaauwde dahlia's verkregen 
keeft, uk zaad der gladde gewonnen. 

?aB de drie opgegevene soorten van cav^^illes is de bruin- 
rooée (variabilis) nog de enkele erkende verscheidenheid, alle 
onze andere verscheidenheden, komen er uit voort, de anderen 
moeten bij deze achter staan en leveren ook op verre na zoo 
vck veFB43heidenheden niet op. 

Hel is juist de dubbele bloem, welke de dahlia zoo zeer in 
waarde heeft doen stijgen, terwijl hare oneindige verscheiden- 
heid, hiertoe ook niet weinig het hare heeft bijgebragt De in 
17^ in Europa overgebragte dahlia, bloeide voor het eerst in 
1791. Cavahilles zond zijne vermeende soorten in 1802 naar den 
plantentoin te Parifs aan thouiii en aan decahdolle te Mont- 
peUier. 

Volgens de Botaniste euiüvateur van 1801 , moest men deze 
pfauü tot aan Mei in de warme kas , tot Junff in de gematigde , 
en vervolgeBS op eenen zeer warmen, beschutten stand plaatsen. 
Tsoünr, die deze voorschriften opvolgde, slaagde veel minder 
m ziine kweeking dan DECAimouB, die de plant uit de kas In 
den voOen grond overbragt, enkel voor eenige beschutting zorgende. 
In den jare 1803 zond voh humboldt dahlia zaad naér den plan- 
tetttaiB te Parifs ^^ naar Mahnaison en naar otto te BerUjn. 
Deze zaden lei^rden eene menigte verscheidenheden op. Otto 
ve r kr oe g onder anderen uit het zaa4 een scharlaken roode (coo- 
ciné), hebbeode hij vroeger oit Dresden^ de bollen der pallida 
» der pwpwoa ontvangen. 



Digitized by VjOOQIC 



940 

Id 1804, bragi Lady hollard het zaad naar Engeland waar- 
Yao al de groote georginen io hetzelve afirtammeo. 

In 1806 , ontstond de éérste witte dahlia, uit zaad , door den 
tuinier van Mahnaison naar «dien van 8L claud gezonden, doch 
welke pogingen er nu ook werden in het werk gesteld, ter Ter- 
edeling en vermeerdering van dat gewas, waren en bleven de 
bloemen steeds enkel, tot dat het vassbt, hovenier vanden Heer 
TBRNAüz te AtUueü in 1817 gelukte, eene menigte dubbele ea 
half dubbele dahlias , voort te brengen. 

Ten zelfden jare (1817) werden eenige verscheidenheden, der 
dahlias naar sabdib te Londen^ a^ezonden, welke bloemen zeer 
in den smaak van het algemeen vielen » doch eerst door de plan« 
lenkenners veronachtzaamd werden. 

Onze üoUandêche bloemkweekers waren over het algemeeo 
de ongelukkigste, niet in het verkrijgen van prachtige versohei* 
denheden onder de dubbele bloemen en zonden ^elfs de vrachten 
hunner moeite naar Frankrijk ^ terwijl, wanneer men hetgene 
zij ons leveren in stand wil houden , of zelf nieuwe verschei* 
denheden scheppenj het navolgende dient behartigd te worden , 
dat wij in deze volgorde zuUen mededeelen. Niet met hei doe 
om slechts het oog te streelen, maar wel degelijk om langs dezen 
weg het aangename met het nuttige te vereenigen, te meer oa 
de dahlia weder voor andere bloemen begint te wijken, en de* 
zelve onder de geringe standen zelfs ook zoo zeer verspreid ia , 
dat wij de pogingen, om ze als voederplant te kweeken, voor 
uiterst gewigtig houden. 

StandpiaaU. 

Naar de herkomst te oordeden , zonde men wanen , dat de 
dahlia veel warmte behoefde en toch heeft de ondervinding maar 
al te duidelijk geleerd , dat zij onder lederen gematigden streek 
tiert. Het is waar , scherpe koude of gure winden zgn haar nadeelig 
en dient zij derhalve in de lente tegen de nachtvorsten, in den 
herfst tegen de^vroege winterkoude, beveiligd te worden* De- 
zelve aan de Noord- en Noordooste winden bloot te stellen , is 
nadeelig, zoo wel w^ens het gevaar dat de stengels loopen van 
te knakken , als om den tragen groei , welke daardoor veroor- 
zaakt wordt, en de mindere ontwikkeling der bloemen, welke 
er ait voortvloeit Wil men de bloem vroeg in de lente kwee- 
ken , zoo Is zulks in ons Vaderiand niet anders doenlijk , dan 
door middel van warme bakken , doch men hoede zich later wel, 



Digitized by VjOOQIC 



341 

van dit gewas als eene bak* of oranjeplant te beaehoawen , daar 
niets deuife xoo welig doek tieren , dao de opene luebt bij eene 
beiohatte standplaats. Hoewel deze bloem onze winterkoade niet 
Terdoreo kan , kannen de boUen nogthans bij eene goede bedek- 
king in den grond blijven, wel te verstaan, wanneer de gron- 
den hoog, droog en dan nog liefst zandig zijn, naardien wan- 
neer het tegenovergestelde plaats heeft, de bollen zaUen verstik- 
ken en rotten. Blijven de bolled in den grond over, dan zij 
nm zeer naaowlettend met betrekking tot bet ontdekken in de 
lente. De spraitjes aisnn vroeger dan anders zich ontwikkelende, 
lijn oiterst gevoelig en zoo zonde eene ontijdige of te rasse ont- 
bkwling het verlies van het gansche gewas na zioh sleepen. 

Grond. 

?aD welk eene geaardheid is de grond, waar de dahlia te 
faais bdioort? Er is tot dos verre niemand, die deze naag vol- 
doende heeft kannen beantwoorden. Von hdidoldt, vond deze 
plant op eene aanmerkelijke hoogte boven de oppervlakte van 
de zee, te midden van zeer hooge bergen , die geheel het aanzien 
van eene welige weide had, een vreemd versohrjnsel inderdaad in 
een land, waar de vlakten over het algemeen zeer zandig zijn. 
Bet is wel mogelijk, dat deze vlakte daarop eene uitzondering 
he^ gemaakt en met den zandgrond eene krachtige voedzame 
aarde heeft vereenigd, terwijl, wanneer wij dit mogen aannemen, 
de obkomst is: dat de dahlia een ligten en levens zeer voedza- 
men grond behoeft. 

Zij die beweren , dat de dahlia in alle gronden en op lederen 
atand groeit, zijn van de eigendommelijkheden van dit gewas 
vervreeoBd. Ja het is waar , deze bloem groeit overal , maar 
hoe groeit zij , en waarom klagen er zoo velen over het verloo- 
pen van volheid en kleorf 

TBOun, die zich daaraan veel heeft laten gelegen liggen, is 
de gesteiheid der wortels , in aanmerking nemende , van oordeel, 
dat de dahlia eene diepe, stevige, met zand vermengde aarde 
behoeft , terwijl dabl wederom meer van eenen ligteren grond 
hoadt Hoe dit ook zijn moge, zeker is het, dat voor alle plan- 
ten met gevolde bloemen eenen zwaren krachtigen grond wordt ver- 
eischt , daar bij gebreke van dien de volheid allenskens vermin- 
deren zal , en de kunst emdelijk voor de natuur zal wijken. 

Een deel vergane koemest, een deel lot humus temggebragte 
bladeraOf een deel klei , een deel gewone tuhiaarde , eenige ma- 



Digitized by VjOOQIC 



S42 

len goed door elkanderen gewerkt, zullen eenen grond oplevoreii , 
waarin deze bloemen b^ uitstek welig zullen tieren , daar xalk 
eene aarde aan de Tereischten voldoen zal , om eene bloem sebit- 
terend en dubbel te bebouden. Zwaarderen grond te kiezen 
zoude niet aan het oogmerk voldoen, naardien het door proef- 
nemingen gebleken is , dat alsdan het gewaa wel bQ uitstek "w^e- 
lig wordt , maar nogtlians sehaars en laat bloemen voortbrengt. 
De beroemde kweeker walchkh te Qeneve^ heeft opgemerkt , 
dat de dahlia's met wiUe punten^ in eenen te stijven grond en 
bij eene te zware bemesting verloopen , en geeft voor deze vw- 
sdieidenheid de voorkeur aan eene zandige, iigte, slechts ma- 
tig gemeste en met kalk vermengde aarde, in welke deze bloe* 
men zich volkomen gelijk blijven. 

Voartkweeking, 

A. Wortelverdeeling. 

De eenvoudigste wijze van voortkweeken van dit gewas , is 
het verdeelen der wortels , hetwelk des vooryaars- dient ts ge- 
schieden. Vele hebben de gewoonte, om de bollen vóór dal zij 
in den bak of vollen grond worden overgebregt, te verdeelen, 
iets hetwelk naar ons gevoelen eerst dan moest geschieden , 
wanneer de bollen, hetzij in den bak, hetzij in den vollen 
grond, beginneii te ontbotten, naardien men alsdan oneindig 
zekerder van zijne verdeeling is, en de bol zonder verlies in 
zoo vele stukken kan gesneden worden, als er zich oegcn bij 
den hals (nodusvitalis) van den bol bevinden. Het is evenwel 
op verre na niet hetzelfde, hoe men de bollen verdeelt, naar- 
dien, wanneer er geen gedeelte van den hals en een oog aan- 
wezig is , de wortel zich niet zal ontwikkelen , maar verrotten. 

Hoedanig men de wortels ook moge scheiden, ten alten tijde 
zorge men het rottende of verdroogde gedeelte er aftenemtn, 
er zich niet over bekommerende, of daardoor somtijds een groot 
deel van den wortel van onderen verloren gaat 

Bé Wortel-enting. 

Deze wijze van vermenigvuldigen , heeft een dubbel vooideei , 
eensdeels , omdat als dan die bollen niet verloren behoeven te 
gaan, die van geene oogen voorzien zijn, en anderdeels, omdat 
men daardoor die versoheidenheden vermeerderen kan , die zioh 
door zaad moeijelijk zouden laten voortkweeken. 



Digitized by VjOOQIC 



S43 

heeft g«meeiid, daardoor ook nieuwe TenaheidmlMdeo 
te kuniieo TOortbrengeD , doch welke proefiMinioseD men des 
ft—g— HJe ook moge gCDomea hebben of nog nemen lal , het 
eetÊ^e ea teieere middel, deswege blijft het zaaijen, waar- 



Het enten m het algemeen^ bestaat m het overbrengen van 
een» loot op eenen anderen bol , ten einde lioh daarmede te ver; 
eenigen en zieh langzamerhand te ontwikkelen. Zal dos eene en- 
^% welslagen, dan dient de enting tossehendegroeijende doe- 
len bewerkstelligd te worden en tusschen gewassen van dezelfde 
soort De verbinding dier deelen wordt door de sappen daarge- 
steU, eo wel door die vloeibwe stolli, welke men camtium 



Ongoede uitslag van het enten der dahUa*s hangt dos grooteüiks 
vm de dadel^ke verbinding van den scheut en den bol, waarop 
deMiva overgebragt k, af, en waartoe men het meest de loten 
benigt van zeldzaam vooiiiemende fooHen, welker vermenigval- 
digjng anders zeer vele moeite zoude koeien , terwijl de dahlia's 
aiel alleen den geheelen zomer kunnen worden geënt, maar ook 
atfi gedurende den vnnter in Jamuuif en Februorü^ doch dan 
in kassen ter warmia van 12 tot 18* op den honderdgradigen 
Ihannometer. 

Daze vroege overbrenging, wordt eahlar alleen dan bewerk- 
ijaiücrf wanneer man des toêrioêts vele schauten in den han- 
del benodigd is, welke zoo doende itLÈfaart of April algeleverd 
irinfin worden* 

Otar het enten der planten heeft de Baron tscbodt in 1813 
aeon verhandeling in het lieht g^even, welke knnatverrigting in 
da 16de eeuw reeds bekend was , naardian s. a. poari , een Na- 
psJBsh natnorkundige, in zqn werk VilUe liM XII, van deze enten 
9Bvag maakt. 

Blakb nogthana was het » die ia 1824 het eerst begon , deze 
wrigliQg op 4a dahlia's toe te passen, lar vermenigvuldiging 
dar dubbele , dia toen nog zeer schaars waren. 

Ten einde m dia enting te bewerkstelligen, snijdde men de 
bollen, welke gaalosoeten zijn, op het derde gedeelte, horizon- 
taal gabeel door, en wel zop) dat de hals mat'de oogen van het 
o farb iq f o nde tvae derde fpsdeelte, geheel er afgeacheiden zijn. Dit 
is daarom noodzakdfjk, omdat, wanneer zu&s niet geschiedde, 
de oogen van den bol zkh zouden ontwikkelen en den groei van 
den entscheut belemmeren , terwijl er op deze wijze niets behoeft 
vaelonntagMnf naardien het gedeelte van den bol, hetwelk aan 



Digitized by VjOOQIC 



344 

den nodus vUaUs TerbleveD is , voldoende zal xija om de oogair 
Ie doen oDÜüemen. 

Id het andere gedeelte, dat te weten, hetwelk van hals ao 
botten ontbloot is , snijde enen regt op en neer eenen kiel , welk 
driehoekig gedeelte daarna uitgenomen wordt en vervangen door 
de entsoheat, welke in deze sleuf wordt aangebragt, en door 
een verband met den bol bevestigd wordt, hoewel vele kweekers 
als soDTiF, BOBLiN, cflAuviÈEB eo anderen beweren, dat zulk 
een verband overbodig is, naar dien de grond van zelve hel 
los gaan verhindert 

Dan evenwel zoude een verband noodzakelijk zijn, wanneer 
de sleuf te groot of de ent te klein ware en er dus geene ver- 
binding zonder dat zoude plaats hebben. De^ aldus gednte bol- 
len brenge men of in eenen broeibak of terstond ter plaatse in 
den vollen grond, dezelve ongeveer met drie duim goede tuin- 
aarde dekkende, dezelve in allen gevalle in het begin door gla- 
zen klokken, tegen den invloed der buitenlucht besehermende. 
Het is evenwel niet hetzelfde, welke scheuten men ter enting 
bezigt, daar deze noodwendig van vier oogen voorzien moe- 
ten zijn. De twee onderste oogen , aaar den bol gekeerd » zul- 
len wortels voortbrengen y terwijl de andere den stam zullen 
verlengen , terwijl ook twee botten zouden voldoende zijn , byal- 
dien men zeker van den aanslag en ontwikkeling ware , want 
zoo deze mislukten zouden én moeite, én boUen verloren zijn. 

Ook op eene andere wijze kan men de dahlia*s enten, en 
welke verrigting hierin bestaat: Men snijde de boUen gel^fc 
gezegd is door, of bezige goede, die van geene oogen voorzien 
zijn. Deze sleuve men in de geheele lengte door, en wel zoo- 
danig, dat de enlseheut twee of drie duimen onder en boven 
de bol voorbij steekt Voor zoo verre de scheut tegen de bol 
verbonden wordt, snijdt men daarvan in de lengte een weinig 
af, aangezien zq zich in haren gaven toestand met den bol 
niet vereenigen zoude, waarna men beide door middel van 
een verband te zamen houdt De loot , aldus door den bol ge- 
voed, brengt alras nieuwe bolleyes voort, en kan het volgende 
jaar van den moederbol door afenijding gescheiden worden, al- 
hoewel het volgens chauvièrb niet zeker is, dat die jeugdige 
wortels later kracht genoeg hebben om nieuwe loten uit te schieten. 

Hoewel deze, wijzen van vermenigvuldigen veel worden ge- 
bezigd, zoo komt ons evenwel die, welke wij nog zullen me- 
dedeelen , de geschiktste en zekerste voor. 

De bol horizontaal doorgesneden zijnde, steke men mei een 



Digitized by VjOOQIC 



345 

l«ng, don en IQn mesje (is bet tweesnödeod, des te beter) deo 
wortd in de lengte in, en wel loo verre benedenwaarts , als men 
de oiCsdieat wil inlaten. Deze insteking gesehied zijnde , draaije 
meo liet werktuig in den bol om » ten einde daardoor de noo- 
dde kohe voor de ent te erlangen, welke men na gepont te zijn , 
ia de oitgesnedene opening brengt. 

De loot, alsna geheel in den bol ingesloten zijnde, behoeft 
geen verband en slaat gemakkelijk aan , wanneer men namelijk 
deze, even als alle geénte bollen, eerst in eenen broeibak plaatst, 
of io den vollen grond althans dekt Rutfii vap wAscbfbiiiviiic 
raadt aan, den knop van eene dahlia, die men verkiest voort ie 
pUnta>, zoodanig met een mesje uit te mijden, dat er een wei«> 
nig van den knol aan verblijft en dat gedeelte in eene daartoe 
Cemaakte opening aan den hals van eenen anderen bol over Ie 
brengen, wel zorg dragende, dat het onderste gedeelte van den 
knop in eene waterpassche rigting met de oppervlakte van den knol 
komt te staan , de wonde daarna met entwas dekkende. Men 
beweert , dat de enting der dahlia^s een zeker middel is , om 
<le plant eene hoogte en uitgebreidheid naar verlangen te doen ver- 
krijgen , naardien het proefondervindelijk is gebleken « dat ge- 
tete bollen niet dat welige , booge gewas als de ongeinte voort- 
bragten, ofschoon de bloemen der eersten in genen deele voor 
de laatste behoefden onder te doen. 

De schrijver van floea, ze^de jaargang^ maakt hiervan geen 
gewag , ab bij over het laaghoaden der hoog groetjende dahlia's 
spredit, maar zegt, dat men de stengels, als zij de hoogte van 
H palm bereikt hebben , bij den wortel moet afsnijden of af- 
scheuren en deze soort van stekken in potten plaatsen. De aMus 
^^oorziene potten worden in de schaduw geplaatst en gehouden , 
<1» dat de stekken zich door de warmte der zonnestralen , niet 
^ nel zouden ontwikkelen. 

In Juni' worden zij, op de voor haar bestemde plaats over- 
Sebragt, zij hebben dan gewoonlijk eene hoogte van zes lot 
Mgen palmen en bloegen meestal zeer mild , ook kan men het 
<e hoog opschieten voorkomen, door de boofdstengels boven 
Iwec of drie zijspranken aflesnijden , deze zijspranken ontwik- 
kelen zich alsdan en vormen eene dwergplant; zij bloegen echter 
l<>«r, maar fraai, doch zgn minder geschikt om goed zaad 
la winnen. 

C Stekken. 

H«t voortkweekeo der dahlia*s door stekken, is in hel bijzon- 



Digitized by VjOOQIC 



346 

der zeer aan te bevelen, aangexien het geringste scheatje , ja 
een blad zelfo voldoende is, om haar te vermenigvoldigeii. 
De stekken kan men verdeelen, in stekken met twee boUen 
en die met één. Hoedanig die stekken nn ook trjn mogen , 
100 doet men steeds het best, dezelve van onderen een i^einig 
te splijten, om zoo doende de wortebchieting te bevorderen, 
beveleode CHACVitu deze insnijding op het zeerst aan, zijnde 
het tevens zeer aan te raden , de blaadjes , die zioh onder aan 
het stek mogten bevinden , daar af te nemen. 

De beste tijd , om te stekken zijn de maanden Mei en Juni;\ 
wanneer men stekjes ter lengte van ongeveer twee duimen in 
potten plant, met wit zand of hei-aarde gevold, volgens acideren 
een deel bladaarde en een deel hei-grond, en wel onder dien 
verstande , dat men eerst de gaatjes maakt en daarna de stek- 
jes in dezelve steekt, den grond alsdan zachtkens aan druk- 
kende. Deze potten plaatst men vervolgens in eenen wannen 
broeibak met goede aarde gevuld, dezelve bovendien nog méi 
glazen klokken dekkende, en over de bakken, matten uitsprei- 
dende, by aldien sterke zonneschijn zulks moge vorderen, even 
eens als den grond van tijd tot tijd bevochtigd dient te worden. 

Zijn de stekken niet te groot, dan zullen zij met achttien of 
twintig dagen geworteld zijn, daar de grooten vijf of zes we- 
ken behoeven. ' Het zijn inzonderheid de zwakke plan^es , die 
eeoe aanhoudende zorg behoeven, naardien te veel hitte hen 
zoade uitdroegen, te veel vocht hen doen rotten. 

Openbaart zich het wortelen der stekken, door de ontwikke- 
ling der bladeren, dan opene men allengskens meer en meer 
den bak , om het jeugdige gewas zoo doende aan de buitenlucht 
te gewennen, dat nu geschikt is, om in potten te worden over- 
gebragt of met de khiit in den bollen grond te worden geplaatst 

Hoewel deze wijze van stekken voorzeker voor de beste en 
doelmatigste mag worden gehouden, zoo is het nogthans geen 
vereischte, dat dit. juist altijd door broeibakken plaats hebbe, 
want ook in den vollen grond kan men stekken , maar dan liefet 
in het laatst van Juni\ doch altijd is het aan te raden dezelve 
ook dan eerst te dekken. Men kan ook geheele takken als stek- 
ken bezigen, welke evenwel niet te oud moeten zijn en van eenen 
hoofdtak afgenomen dienen te worden, hiermede op dezelfde 
wijze handelende, met dat verschil, dat deze niet in potten wor- 
den gekweekt, noch bedekt worden; wij zeggen kunnen^ want 
de uitkomst beantwoord zelden aan de verwachting , naar dien 
het aangebievene loof uit gebrek aan voedsel verflenst en er 



Digitized by VjOOQIC 



347 ^ 

sieohto efloen schralen stengel , die evenwel hel leven behoudt , 
overblijft. 

D. Zaad. 

flet is op verre na niet hetzelfde , hoe het zaad der dahlia's 
gewonnen wordt, en dikwerf ook daaraan toe te tohrijven, dat 
100 veieo zioh in hnnne verwachting zien te leur gesteld , wil 
ONn toch iets gezoehts en boitei^woons voortbrengen, dan 
aoet raen bet niet door zaad doen, dat onverschillig, hoe ge- 
wonnen is , daar jnist van dit] principe het wetelagen afhangt. 

Hoewel de zaden , van enkele dahlia's gewonnen, dubbele 
bloemen hebben voortgebra^ , waarover meer dan dertig jaren 
verioopen xijn , eer men ze regt fraai kon noemen, en zaad 
oit dubbele verkregen , enkele bloemen gaven , zoo zal men (och 
bet beste doen , de zaden van de volkomenste en fraaiste bloe- 
men te vnnnen en wel beneden de drie of vier eerste zaadrijeo , 
van af het midden der bloem gerekend. De beste tijd ter win- 
ning is in JuiO' en Auguêius, aangezien de planten dan in volle 
kracht zijn en het volkomenste zaad leveren , oneindig beter dan 
later, wanneer de bloemen we] menigvoldiger doch minder 
ontwikkeld sullen wezen. 

Is men genoodzaakt tot de laatste de toevlugt te nemen, dan 
piokt men dezelve met den stengel af, ze als dan in een glas 
met water plaatsende. Zijn de zaden bijna rQp, dan spreidt 
men dezelve op eene beschutte plaats uit , om eene volkomene 
rgphad te erlangen, de bloembladeren steeds wegnemende door 
dttelve met eene schaar uit te snijden. 

H^ stuifmeel dezer bloemen vermengt zich zeer gemakkelijk 
«a van daar , dat er vele verscheidenheden voortkomen , zonder 
^ men zvlks wiL 

Wil men editer zeker van zijne zaak z^n , en eene kunslma- 
^ bevmdifiging daarsleUen, dan handele men volgens bet 
legRen van PitttoH, als de Engelschen, die te dezen opzigtede 
Afabieren navolgen, in bun voortk wecken van den dadelpahm Men 
pbnt eenige der schoonste verscheidenheden van de anderen 
«%eionderd , aan welke men slechte de volkomenste bloemen 
« inzonderheid die, welke uit de kruin voortkomen verblijven 
•^; zoo dra de schQf te voorschijn komt, overdekt men de- 
«^« door moosehne of ga^, om de natuurlqke bevnichtigmg 
▼•o ander mindere verscheidenheden voort? komen. Naarmate 
^« bbttnen zioh openen , brenge men het stuifmeel vao de eene 



Digitized by VjOOQIC 



348 

op de andere over, door de bloemen na en dan tegen elkande* 
ren te schudden , tot zoo lang zij beginnen te verwelken. Van 
alfe deze bloemen winne men zaad, doch niet van den baiten- 
sten cirkel, welks zaden gewoonlijk enkele bloemen voortbrengen , 
terwijl die uit het midden genomen, dikwerf slecht gevormde 
zullen opleveren. 

Eenvoudiger en proefondervindelijk aan het doel beantwoor- 
dende , is het , de bloemen slechts tegen eikanderen aan te bin- 
den en zoo lang vereenigd te houden , tot dat zij verwelkt zi)n , 
waarvan aUdan de zaden gewonnen worden. Ook kan men door 
middel van een fijn penseel, het stuifmeel der eene bloem op de 
stempels der andere overbrengen, dit eenige malen bij droog 
weder en op den vollen dag herhalende. 

Mogt het ten tijde, dat het zaad gewonnen moet worden, veel 
regenen, waardoor de knoppen gevaar loopen van te rotten, dan 
is het noodzakelijk , dat men deze bloemen door zeildoek of an- 
derzins dekt. 

Naar gelang de knoppen rijpen, dat door het verdorren der 
stoppeiljes kenbaar wordt, oogste men de zaden daarvan in, 
dezelve op eene drooge plaats bewarende. Zij, die in denherfel 
geoogst worden, ontdoe men terstond van het omkleedsel, ten 
einde het rotten te voorkomen, dat anders wegens de nog aan- 
wezige vochtigheid ras geschieden kan. De zaden behouden ge- 
durende twee, drie of meer jaren bet ontkiemingsvermogen , 
terwijl LiLKUR heeft opgemerkt , dat er op zaden die zes jaren 
oud zijn , weinig meer te rekenen valt Hij bestrijdt tevens , het- 
welk sommige kweekers wanen , dat versche zaden slechts enkele 
bloemen zouden voortbrengen, daar eigene proefnemingen hem 
de onwaarheid deswege hebben doen kennen. 

Men b«gint met het zaaijen in het begin van Maart een aan* 
vang te fnaken , en wel in eenen matig warmen broeibak , die 
met twee deelen bladaarde , een deel verganen mest en een deel 
humiis gevuld is. Het zaad strooije men daarin dunnetjes oit, 
en bedekke het ongeveer een halve duim met goeden humus. 

Men boude den grond in den bak inatig vochtig en warm, 
door in tijds te luchten en te dekken , omdat bij gebreke daarvan , 
het gezaaide schaars zal opkomen. Wanneer de plan^es een of 
twee duimen hoog zijn, dan verplante men ze in onderlingeo 
afstand van vijf duim in eenen anderen , op dezelfde wijze ge- 
vulden bak, zoo v^el mogelijk zorgende, dat er wat grond aan 
de wortels blijft en de plantjes in het begin tegen de zonne> 
stralen gedekt worden, welk later langzamerhand, door het ope- 



Digitized by VjOOQIC 



349 

nen eo afDemen der ramen , aan de bmtenlucht dienen gewend 
te worden. 

Id de maand Mei^ brenge men de jonge plantjes op nieuw over 
en Wil io den vollen grond , waartoe men eenen vochtigen , don- 
kerai dag aitkieze, omdat de droogte er xeer nadeelig op zonde 
wcfien , trots alle kunstmatige bevochtiging. 

jMen plant dezelve alsnu op eenen ouderlingen afotand van 
25 tot 35 duim , hetwelk veelal voldoende is , of althans zooda- 
n%, dat zij later aangebonden kannen worden en niet spilllg 
opsehieten. Deze planten, welke achtereenvolgens in JuH;\ Au» 
gmtiu en September zullen bloeijen, geven in het begin altijd 
enkele bloemen , daar deze zich gemakkelijker dan de dubbele 
ontwikkelen, doch men hoede zieh wel, deze daarom terstond 
uit den weg te ruimen , omdat niet zelden op die enkele , fraaije 
dubbele volgen. Zij , die terstond met dubbele bloemen schitte- 
ren , zullen dit daarom juist niet het volgende jaar doen , zoo 
dat men voor het derde jaar, niet zeker van zijne zaak kan zijn. 

De zaai}ing kan ook met minder omslag en wel in den vol- 
len grond plaats hebben, hoewel het dan later dient te ge- 
«chieden, wanneer de nachtvorsten niet meer te duchten zijn. 
Wij zelve hebben geheele velden met zaailingen gezien, die 
uiterst welig tierden en ter plaatse bleven staan, doch in dit 
geval zijn het slechts weinigen , die hetzelfde jaar nog bioeijen. 

Behandeling. 

De lente is het tijdperk , dat de bollen in den grond moeten 
worden overgebragt, en wel dan wanneer men voor de nacht- 
vorsten niet meer te duchten heeft , welke zich in het laatst van 
April of in het begin van Mei zelden meer opdoen , althans niet 
in die mate , dat zij het gewas kunnen schaden , terwijl zoo dit 
mogt plaats hebben, men de bollen of jonge seheuten alsdan 
door bloempotten of anderzins dekken kan. 

Hei is waar , in de maanden Junij of Jtüii behoeft men voor 
geen vorst te vreezen , doch wanneer men dan met planten een 
aanvang maakt, hebben de bloemen de vroege winterkoude te 
duchten en moeten opgenomen worden , voor en aleer eene vol- 
komene ontwikkeling hebbe plaats gehad. 

In ons Vaderland , waar het klimaat in de lente juist niet al- 
tijd even gunetig is, is men bijna genoodzaakt, tot broeibakken 
de toevlugt te nemen, waarin men op bet einde van Maart 
d« boUeD overbrengt, opdat zij door de kui^twarrote gedrongen 



Digitized by VjOOQIC 



S50 . 

Worden, uU te spruiten. Zoodra zioh de jeug;dige soheiiteD even- 
wel vertoonen , beginne men den bak te lachten , opdat er eenen 
geleideli)ken overgang van de broeiwarmte tot de buitenlicht 
worde daargesteld. De bollen voor den Tollen grond, plaatse 
men 4 tot 6 duimen diep, onder de oppervlakte van den grond, 
dezelve met beste tuinaarde bedekkende, welke een weinig be- 
vochtigd wordt, opdat de grond rondom de bol wel aansluite. 

Naar gelang de plant groeit en de hitte toeneemt, bezigt men 
meer water, dat zeer den groei bevorderen zal, ontwikkelt de 
plant zioh te sterk, wordt ztj te bossig, dan behonde men slechts 
een of op zijn meest twee stammen, de andere afenrjdende, ter- 
wijl wanneer de lengte van het gewas zulks vereisoht, men er 
staken bij dient te plaatsen , en de aanbinding door moscovisebe 
mat moet plaats hebben, evenwel zorg dragende , de plant daar- 
door niet tegen den staak te knellen. 

Tot het wel kweeken der dahlia's , behoort eindelijk ook nog 
het snoeiien en het uitdunnen, doch voor men hiertoe overgaat, 
is het noodig na te gaan, of de plant al dan niet kraobtvol is. 
b zij zeer welig, dan snoeije men niet, voor dat de eerste 
bloemen ontloken zijn, opdat de sappen, welke daardoor meer 
naar den stam worden geleid , deze niet bovenmatig doen op- 
schieten. Is het gewas in tegendeel zwak, en schijnt het bos- 
rijk te zullen worden, dan neme men naar gelang zij ontsprui- 
ten , de jeugdige loten in eene behoorlijke verhouding weg. Ook 
kan het somtijds noodzakelijk zijn, de kroon uit te dunnen, 
wanneer te veelvuldige bloemknoppen, de ontwikkeling zouden 
tegen werken, of de einden der takken af te breken, bij aküeii 
bet gewas eene voegzame lengte mogt trachten te overschrijden. 

Het gieten is eene zaak van belang bij het kweeken der dahlia's , 
het rigt zich in het algemeen naar de mindere of meerdere groei- 
kracht van het gewas , naar de droogte en inzonderheid naar de 
meerdere of mbdere hitte , zoo dat een naauwlettend kweeker 
te dezen opzigte niet kan mistasten , naardien het gewas zgne 
behoefte doet kennen. Eerst. dan moet men .bet begieten staken, 
wanneer het loof geheel verdord is en de wasdom heeft opge- 
houden , als wanneer het nu beter is , den grond zoo veel mo- 
gelijk droog te honden , tot dat de bollen opgenomen worden. 

Het gieten evenwel , hangt zeer van verschillende omstaodig- 



Digitized by VjOOQiC 



S51 

I «f, gelrjk wr) bov«n aangetoond hebben en nimmer moet 
DMo te r^kelijk in het gieten ?an water zijn , daar anders de 
sappea te veel in den stam zullen optrekken en deze ten koste 
der bfoemen zouden ontwikkelen. 

Oe daUia kan evenwel veel vocht verdragen, dat men aan de 
ftrbazende snelle opslorping van dat gewas kan zien, te meer 
4aar de menigvoldige wortels den grond aitdroogen, (fie dus 
steeds verfHsebt dient te worden. Maar wanneer de regentijd 
genaakt, de eerste zonnehitte voorbij is , de dagen korter en 
de naelrten langer beginnen te worden, dan stake men het gie- 
ten, w«it overtollig water zoude dan de hoedanigheid en veel- 
heid der bloemen schaden. 

Is het zeer warm en heeft er eene gestadige uitdrooging van 
(len grond plaats, dan doet men het best , om in plaats van steeds 
te gieten, nu en dan versohen koedrek om de stammen te bren- 
gen, of, en dat meer te verkiezen is , beste bakaarde. 

Staande pUmten ip eenen niet te vruchtbaren grond, dan be- 
URe men mest, water en loog om te gieten, dat den groei zeer 
bevorderen zal, doch in gewone gevallen , gracht, sloot, ot re- 
9» water, ofeefaoon een onzer geaohtste bloemisten, in de pro- 
'vioeie, ons de verzekering heeft g^even, dat hij alle zijne Moe- 
nea zonder onderscheid, nooit anders dan met het koudste 
putwater begoot 

(^memen der boikn en bewaring tmn dezehe. 

Naardien het eene bewezene waarheid is, dat de dahlia's de 
^winterkoude zonder de noodige bedekkmg niet kunnen ver- 
enen, zoo doet men steeds het beet, de bollen in den herfet 
^ den grond te nemen en vorstvrij te bewaren, waaromtrent 
^ bet navolgende zullen mededeelen. 

Ia bet b^m van Oeloher of dan^ wanneer men voor vorst 
1^ vreezen heeft, neme men de bollen met de aarde voorzigtig 
^ den grond, dezelve met zand of drooge bladeren dekkende 
of akfaans iets dat zoo min mogelijk de voehtigheid onderhoudt 
Zoodra nu de bladeren verdorren, snrjde men de stengels b(j 
*w>g belder weder at Men neme een weinig later de bollen 
op, om dezelve bij dag in de zon te doen droegen, dezelve des 
Mdits evenwel in huis brengende. Dit opnemen der bollen ver- 
oieeht eenige zorg en omzigtigheid , welke daarin bestaat, dal, 
otn de wortels zoo veel mogelijk voor beschadiging te vrijwa- 



Digitized by VjOOQIC 



352 

reo, men eerst de aarde van den kroin verwijdere, om xoo 
doende de rigüng der groote knobbels te kunnen nagaan. Ver- 
volgens ligte men door middel eener drietande vork, die wij voor 
beter tot dit werk honden, dan eene spade , de bollen voonig^g 
en langiaam uit den grond , naardien het rukken vele bollen 
doet verloren gaan, en inxonderheid het geheele gewas dreigt te 
vernietigen, wanneer men, en hetwelk helaas te dikwerf plaats 
beeft, bij de steelen dezelve tracht uit den grond te werkeD. 

Mogten niet te min de genomene voorzorgen , de bollen g^ui* 
vend zijn, dan neme men het beschadigde deel geheel weg, om 
het rotten te voorkomen, dat anders onvermijdelijk het gevolg 
zal worden, en ook nog het overgeblevene bederven. Gaal even- 
wel door dat afsnijden de geheele plant verloren, waaraan men 
waarde hecht , dan late men dezelve zoo als zij is , haar terstond 
in eenen pot met goede humus gevuld herplantende. Deze bol 
met den pot in eenen runbak geplaatst en door eene glazen klok 
gedekt, zal door de warmte zeer spoedig op nieaw ontwikke- 
len en het verlies voorkomen, dat bij een gewone bewaring er 
het gevolg van zoude zijn. 

Men doet het best, de aarde welke zich tusschen dt wortels 
bevindt, er eerst aan te laten blijven, ten einde de bollen niet 
te beschadigen, dat anders ligt het geval kan worden, later 
scheidt deze zich van zelve gemakkel^k af, of zoo men deielve 
terstond schoon verlangt, moeten zij na afgewasschen te zijn, 
eenigen tijd droegen. Dit alles verrigt hebbende^ brengt men 
de bollen op eene vorstvrije plaats of in eenen droogen luchtigen 
kelder, alsdan slechts zorgende ze van schimmel enz. te ont- 
doen, bij aldien dit nog door de vochtigheid mogt veroorzaakt 
worden. Kleine boUe^es evenwel bewaart men het best mei 
eene goede bedekking in den grond, daar zy de gewone wijze 
volgende, groot gevaar zouden loopen door de droogte te verdorren. 

Velen hebben de verkeerde gewoonte, de bollen op de aard- 
appels te leggen, daar deze eveneens vorstvry bewaard moeten 
worden, doch deze handelwijze is verkeerd, naardien door de 
uitwaseming der aardappels de bollen te vochtig worden en 
ratten. Het best van allen is dezelve op te hangen, daar voor- 
zeker weinigen de Engelschen zullen navolgen, die hnnne kost- 
bare bollen elk a£u>nderlijk in doozen bewaren. Hoe men deze 
bollen ook beware, zoo zullen zij, die in den grood verbleven 
ztjn, altijd eerder ontkiemen, dan die welke uit den grond wa- 
ren genomen. 



Digitized by VjOOQIC 



353 

SchadeISk gedierte. 

Waaronder moi de Siakken , ook Wormen , krekeU enz. rang- 
sefaftken kan, moeten zoo veel mogelijk verdelgd worden, naar- 
dien zij Toor dit gewas te vele malen doodelijk zijn. De roid- 
dolen om dezelve te vernietigen , zijn nogtliaos te zeer bekend, 
om ons daarbij hier in het bijzondere op' te honden. 

Er bestaan van dit gew^s eene menigte verseheidenbeden , 
hebbende c. de wiHTEa bloemist te Utrecht^ om niet meerdere 
te noemen, er meer dan duizend in den handel gebragt. 

Boemrel men in Mexiko nu deze bollen als voedsel voor den 
menseh gebruikt , zoo sohijnt dat gebraik evenwel in ons Vader- 
tand tot dus verre weinig navolgmg te vinden , en wordt de 
waarde van deze plant in dit opzigt, ten eene male over het 
hoofd gezien. In het Maandschrift van Tuinèouw 1846 lezen wij 
daaromtrent: Al ware het, dat men de dahlia nog te kostbaar 
aehlte , on^ opzettelijk aan te kweeken voor den wortel , dan nog 
sciiiet er alle jaar , door de massa soorten , die a%edankt worden , 
omdat zij door nieuwe verdrongen worden, en door de wor- 
tels» die in het voorjaar bij de nieuwe oitpUmting weggesneden 
worden , te veel over , om het niet te bejammeren , dat die voor- 
raad weggeworpen worde onder het vuü, vooral in eenen tijd, 
waarin men klaagt over het nijpend gebrek aan levensmiddelen ; 
wij hebben uit dien hoofde beproefd , wat er van de wortels 
te trekken is en bevonden , dat de wortels (ofsehoon dbcandollb 
in 1810 na herhaalde proefiiemingen verklaarde, dat zij slechts 
een sefaerp , onaangenaam sap in zich bevatten en onbruikbaar 
waren), mits men die eehilt, in de week zet en alsdan kookt, 
een voedsel oplevert zonder eenigen sterken smaak, dat het 
mtddea houdt tussohen den aardappel en den knol, en in den 
nood zeer goed te gebruiken is. 

Bij dü gebruik dient men, onzes bedunkens , wel degelijk on- 
der het oog te houden , dat de dahlia welligt nog nimmer uit dat 
beginsel is gekweekt, en hetwelk een verbazend verschil op- 
levert, of de bloem , dan wel de bol, het hoofddoel dier kwee- 
king uitmaakt. Wat zoude er van de aardappel worden, en 
wat wordt er van bij te geile zware gronden , of wanneer men 
dezelve om het loof en de bloem wilde kweeken , zoo ook kan 
den dahlia-bol door de wijze van bouwen voor het gebruik geschik- 
ter worden gemaakt en welligt een smakelijk voedsel opleveren. 
In allen gevalle is het een zeer geschikt voedsel voor de 
beesten, zooidat, wanneer men daarvan slechts genoegzamen 



Digitized by VjOOQIC 



364 

voorraad heeft, men niet meer verpligt Eal zijn, de joi^ var- 
kens tegen eenen staiver het stok te verkoopen , zoo als in den 
nazomer van 1845 in sommige streken van ons yaderland het 
.geval was, terwijl het ons bij ondervinding gebleken is, dat 
deze dieren zelf, zeer op dit voedsel gesteld zijn. Wanneer meD 
nu tol dat doel eo niet voor de fraaije bloemen de dahlia aan- 
planten wil , dan vordert dit geringe kosten , want men behoeA 
dan juist de gemeene soorten , welke welig groeijen en door de 
tuinlioden niet geacht worden. 

In soETBHs IVelensoAqppelffk Maandschrift^ 1834, vinden vrij 
te dezen opzigte: Ik heb verscheidene malen met het beste ge- 
volg van dit voedsel proeven genomen, die mij ten volle van de 
nattigheid dezer plant overtuigd hebben. 

Na de wortels van de buitenschil ontdaan en tot ronde donne 
schijven gesneden te hebben , wierp ik dezelve in kokend wa- 
ter , na verloop van 1^ uur haalde ik ze hier uit en liet dezelve 
in een weinig boter eenigzins bruin worden. Op deze wgse 
bereid , bevonden allen » die met mij deze nieuwe spijs gepvee&l 
hebben 9 dezelve ongemeen smakelijk. 

Volgens eene mededeeling in het Jowmai de Ckambery » over- 
genomen in FRoamp's tuue Notizen^ XL, verdwijnt de bitter- 
heid van den dahlia wortel door het koken , en wordt daardoor 
althans voor bet vee tot een zeer goed en niet onsmakeligk voedsel 
gebragl. 

De scheikimdige zamenstelfing , ten minste van dezen mael- 
aohtigen knolwoitel, vrijst op zijn sterk voedend vermoBen, 
terwijl er uit de bfoemen zeer goede sapverwen kimnen ge- 
trokken worden. 



Digitized by VjOOQIC 



DILLE. 
(Anefkum.) 



Oe DUle , ook Kemkommerkruid geDoemd, ontleent haren ge. 
siaehtSDaaiB 9 zoo als iacqdbs en hArihcq beweren, van het 
Griekaehe woord anethon^ afgeleid van üUh»^ ikbrand^ wegene 
de ferhiUeode eigenschappen van deze plant* 

MnjJDi, Uidt het af van het Griekeohe woord anotkêo, hoog" 
^^ér^feên^ iterk aanzeUan^ wegens den echielijken groei van dit 
gewas, doch de andere afleidingen, als zijnde ook reeds door 
MBHiKUs verworpen, zuUen wq stilzwijgende voorbijgaan. Vm- 
Gaas noemt het in zijn Ed. ii, 48, een welriekend kruid, 
TovuBFOET maakt er onder den naam van intinan^ gewag 
vaa, en BAUURUii, omschrijft bet met te zeggen; dat het in de 
winkels gebruikt wordt. Deze eenjarige zaaiplant, welke zoo als 
orooF » CBOMBL eo anderen tere^t opgeven , uit lYovenee, La»- 
guedac^ Ilaüe^ Spanie en Portugal herkomsüg is, en aldaar 
m do ko^mvelden gevonden wordt , rangschikt soBauAAVE onder 
da eokelsaaddragende planten , met eems sohermvormige bloeoi- 
kroQo, eveneens als aigahooujs dezelve onder de OwMüfisre^ 
geplaatst heeft. 

LiHHAscs brengt het tot de Pentanéria^ Digynta^ terug, met 
liel navolgende geslachtkenmerk : De vracht ovaal, zamenge- 
drakt en gegroefd ; de bloembladeren syo omgekromd en effen 
randig , de bloem geeL 

Deze plant brengt uit den wortel, welke hard en vele vezekn 
heeft 9 ronde en zeer takkige stengels voort, die de hoogte van 
eea en een halve voet tot twee voeten bereiken, en ^jne 
geaojppelde bladeren hebben, vao eene Ikht groene kleur en 
veel met die der Vonkel overeenkomende , loo als ook moeison 
eo RAius wflIflD , dat bij de omschrijving moet gevoegd worden. 
De bloemen welke in Juni/\ JtU^ en Augustus ontluiken, vor- 
men eenen krans van kleine, v^fbladige, roosvonnige, gele 
bhieR^jes, waarop eironde platte zaden volgen, twee uit elke 
bloem te zamen voortkomende , op den rug gestreept , van eeoen 
nid zoo aaagenamen reuk als die der Venkel en scherp van 



De voortkweeking van dit gewas , dat door zaad geschiedt , is 
zeer eenvoudig. 



Digitized by VjOOQIC 



I 



366 

Zoo spoedig bet zaad rijp is, xaaije meD beUelve in sle- 
den lossen grond uit, daar deze tijd van zaatjing oneindig verre 
boven Maart en April te verkiezen is , zooals gewoonlijlL wordt 
opgegeven , ait boofde dat de najaars zaaijing een veel krachti- 
ger en milder bloeijend gewas oplevert Men strooije bet xaad 
riiet te digt uit, omdat de planten eene tussobenmimte Tan 
acbt tot tien duimen beboeven, zullen zij niet spillig opsobieten , 
komt nogtbans bet zaad te digt op, dan neme men de overtolli- 
gen weg, welke niet berplant kunnen vrorden, naardien dit 
gewas geen verzetten duldt Overigens is bet zeer aan te radeo, 
den grond na en dan rondom de planten los te maken, helr 
welk den groei niet weinig bevorderen zal, zullende wel niet 
noodig bebben er bij te voegen, dat deze plant even als alle, 
steeds rein moet worden gebonden* Wanneer de zaden begin- 
nen te rijpen, snijdt men de kroonen af, om ze voor bet ken- 
ken gebruik te bezigen. Die, welke men ter voortkweeking , of 
lot andere doeleinden gebruiken wil, worden insgelijks met de 
kroonen ingezameld, op een laken gedroogd, daarna oUgewreyen 
en akoo bewaard, kunnende hetzelve alsdan vele jaren goed 
bleven, boewei mbtzger in zgn Oartenbueh^ bet ontkiemmgs ver- 
mogen sièebts op twee jaren bepaalt; laat men de zaadkroon^es 
evenwel aan de stengels blijven, dan zaait bet zieb zelve, en 
men beeft niet anders te doen, dan later de plan^es op den 
medegedeelden afstand uit te dunnen. 

Hoewel wbbtor van twee soorten als de 

Anethum venm PemamlmeeMe en 
Anetkum minus segehm^ semine mihori, 
gewag maakten, zoo beeft wller evenwel bewezen, dat dit niet 
dan verseheidenAeden van dezelfde soort waren, en met welk 
gevoelen ook gwslbt Instemd. De kleine of veid düU (anetbum 
segetum), is de PariugaUehe^enkei van TOURiapoat, met den reuk 
van dille. De stengel van deze plant, welke sleobU de boogte van 
vijftien duimen bereikt, is rond , van drie of vier takjes voorzien, 
de blaacilles zeer fijn verdeeld, en bet bovenste drie maal drie- 
voudig. De bloemkroon bolrond, uit negen kroontjes bestaande 
en geel van kleur. Van deze plant, welke oorspronkelijk 'm Por- 
iugal te buis behoort, beeft vahoblli eene omslagHge besehrij- 
ving gegeven. 

De kleine toüde dille van gaspar bauhihüs, door bhm gekweekt 
en met de voorgaande geheel overeenkomende, verkreeg hij 
nogtbans, door zaad hetwelk hem door colomka uit Sioiiie was 
toegezonden. 



Digitized by VjOOQIC 



357 

Het kniid uht wordt in de keuken gdtroikt, doch meer wor- 
den de groene xaadkroontjes met zaad bij iiet inleggen van ao- 
gorken en komkommers gebezigd. 

In de geneeskonde vinden wij onder de latere tefar^jrerB van 
de diDe geen gewag gemaakt, hoewel bet gewas verwarmend, 
piJDStiBend, windbrekend enz. is. 

In vroe ge re tijden evenwei, werd bet ab zoodanig veel ge- 
besïgd, althans naar de mededeelingen van BnnmicrDS, nua- 
nos, 6ALIH1JS, BiüijniR, TABUNAKUS en anderen, terwijl zel& 
UACXÊi van de heilzame nitwerking der asch van de verbrande 
dmedit zegt: 

Ulcera pro/eeipue memM enfrare térilU^ 
Dkitur Me eMi infltsuê êoepius üiU. 

Ook beweert men , dat de olij oit deze zaden , tot de zamen- 
steOing der Mie carménaHüe van huiisicbt en in die van uhard 
gebezigd wordt 



Digitized by VjOOQIC 



DOLAPPEL. 

(Solanum melongma.) 

De Dolappei^ behoort tot het geslacht der Solamm*s welke 
naamBoorsproDg wij reeds vroeger opgegeven hebben. Tourna* 
roRT gaf aao deze appeldragende NachUöhade , den toenaam 
van melongena^ welligt van het Latijnsdie meione$ en hel 
Grieksohe gignanud a%eleid en hetwelk alsdan meloen dragend 
Eoude aanduiden. Ddnal, die over dit plantengeslacht onder den 
titel: Uistoire naturelle médieale el éoenomique des Solanum 
et des genree gui ont ké oonfondus avec eux , een werk ge- 
schreven heeft, noemt haar, Solanum eeculenlum , eetbare nachi- 
schade» Bauhinds , heeft ze met den naam van pomiferum be- 
stempeld , dat appeldragend , beteekenL Dodonabus , noemt deze 
soort de mala insana^ hetwelk dolappel, aanduidt, doch hier* 
mede heeft hij voorzeker de eigenlijke gezegde e(ferplant op het 
oog gehad , welke meesttijds met den dolappel verward wordt 
en schadelijk voor de gezondheid is, terwijl linnaeus in zijn 
Spec. Plant, haar eindelijk aldus omschrijft: Solanum caule 
inermi herbaceo^ folUs ovatis tomentosis integris^ calycibus 
spinosis» 

Deze eenjarige zaaiplant,- is oorspronkelijk uit S^id- Amerika 
herkomstig, doch wordt ook in Azië en Afrika aangetrofTen en 
thans veelvuldig in I talie , Sicilië^ Maltha en Spanje gekweekt, 
leggende volgens hérincq ook de Chinezen zich op het voort- 
kweeken daarvan toe. In de laatste jaren is het voortplanten daar- 
van in Frankrijk sterk toegenomen , maar in ons Vaderland is 
het gebruik dezer vrucht nog aan zeer weinigen bekend. 

De wortel van dit gewas , brengt eenen ronden eenigzins ge- 
takten stengel , ter hoogte van een en een halve tot twee voeten 
voort, waaruit groote, langwerpige, eironde, ruwe bladeren 
groeijen , die donker groen van kleur zijn en op die der Nacht- 
schade gelijken. De bloemen komen stersgewijze , aan korte 
stoelen uit de oksels der bladeren voort, en hebben eene gele of 
violetachtige kleur, waarna vruchten volgen, die langwerpig 
en glad zijn, of rond en lang, geel of violetkleurig , naar gelang 
der verscheidenheid. De solanum ovigerum of eijerplant daar- 
entegen, heeft witte eivormige vrachten en is als voedsel zeer 
af te raden. 



Digitized by VjOOQIC 



858 

0« foortkwshing van deie Tracht, dn in de warne laeht- 
sCnkeo weiiiig ino€ite T«>rdert ea in Mauri in dan Tollen grond 
goaaid wordt, om later sleohto op bedden Terplant te worden, 
TereiMlt in ons Vaderland^ indien men iloh in lyae verwac^ 
Uog niet te leor geateld wil lien , eene naauwlettendere behandeUng. 
Dexe plant, welke eenen goeden, vetten eenigxins landlgen 
grond, wanne standplaats en Teel water behoeft» wordt in het 
laaCst Tan Februari^ of in het begin Tan Maatt m eenen warmen 
bak uitgezaaid. Wanneer hét gewas ter Terplanting gesehikt is , 
brengt men het in potten OTer , welke weder in eenen warmen bak 
ol nmkas geplaatst worden , tot zoo lang de weersgesteklheid 
bet toelaat dezehe naar buiten te brengen , hetwelk gewoonli|k 
io hmfj geschieden kan. Men kan alsdan de planten mei den 
pot buiten plaatsen , of deze met de kluit om de wortels, daar 
oitschudden en op eene zonnige warme standplaats oTerbrengen. 
Ook kan men de planten op eenen onderlingen afstand Tan achtien 
duimen op mestaarde overplanten, als wanneer zij welig zullen 
tieren. Brj een gunstig jaargetijde en eene Troege kweeking, 
is men alleen in de mogelijkheid , rijp zaad Tan deze Trucht , in 
onze gewesten te Terkrijgen. 
Hienran bestaan de naTolgende Terscheidenheden : 
^oode dotappel met lange vrucht Deze Trucht welke bijna 
de dikte en de gedaante van eenen komkommer heeft, is 
van eene smoddige Tioletachtige kleur. 
Ihode dolappel mei langwerpige vrucht HierTan is de 
▼nicht niet zoo groot als de eerste, doch dikker aan de 
beyrochtiogsbodem (basis) en Teel bleeker Tan kleur, 
lioode dolappel met ronde vrucht De Trucht Tan deze is 
zeer klein , slechts een Tinger dik , Tan eene pUtronde ge- 
daante, en smoddig Tioletkleurig. 
^efe dolappel met langwerpige vrucht, HierTan is de Trucht 

kort langwerpig en Tan eene bleek gele kleur. 
OeU dolappel met lange vrucht Deze is Tan eene middel- 
matige grootte, lang Tan gedaante, eerst groen, TerTolgens 
wit en later bij het rijpen geeL 
^itle dolappel met lange vrucht Eene Terscheidenheid uit 
zaad gewonnen , dat in 1830 door oiomoT uit China was 
oTergebragt De Trucht is ^l, Ipng cilinderTormig , het 
▼leesch meer smeltend en minder Tezelig dan Tan de andere 
verscheidenheden, terwijl het gewas slechts de gewone 
voortkweeking , eTen als die der andere soorten en Ter- 



Digitized by VjOOQIC 



900 

scheideiüieden vordert Acdddit van Taréucon en BRTRiEit 
van Anignon , bevelen deielve ab om strijd aan. 

Wordt deze vmchl veel in iialie^ Spanje en Frankriik ge- 
nattigd, xoo zegt bellokiüs, dat het eene dagelijksGhe spijze bi^ 
de Egf^tenaren is, die dezelve onder de asch of in de pan 
gebraden of ook wel in water gekookt nuttigen. 

Gewoonigk wordt de vmoht in tweeta gesneden, met kruim 
van brood, olie, zont en peper toebereid, en op den rooster 
of tasschen twee schotels gebraden. 

Gbomel zegt, dat men dezelve door in azijn te leggen, voor 
het winter gebruik bewarm kan, en ook als salade kan eten^, 
nadat zij eerst week gekookt zijn, waarbij alsdan boomolie, 
azijn en peper wordt toegevoegd. 



ASWTM 



Digitized by VjOOQIC 



DRAGON. 

{Ariemesia dracuneuluê.) 

Naardien wij reeds uitvoerig de herkomst van den geslachtsnaam 
Artemesia^ onder het artikel Alsem ^ hebben opgegeven, zoo zul- 
len wij dit thans niet herhalen, doch hier alleen bijvoegen; dat 
de soortsnaam dracunculus^ welligt van het Grieksche woord dra- 
ktmiiOH^ hoewel dit de Arum draeuneulus te kennen geelt, is 
a%eleid. 

Deze vaste plant, welke oorspronkelijk in Tariarf/e en Siberië 
te hais behoort , werd volgens jacqdis en heeincq in 1548, naar 
de meer zuidelijke streken van Europa overgebragt De wilde 
dragon daarentegen, welke door uMffAEUs, Achillea^ foUiê lan- 
ceolalit acuminaüs argute serratiê genoemd wordt, doch bij 
BAUBcf DS de dracuncuüu pratemis , serraio foUo , en bij dodoraius 
onder den naam van draco sylvesMs of PtarnUca^ voorkomt, 
groeit volgens de GoaiER , langs de greppels der boowlanden te 
Zandwifk bij 7)te/, langs de wegen bij Uilenpas en elders in 
bet graafschap Zulphen^ in dt meden bï} Harderwifk , Ni/kerk^ 
mede volgens loosjes, in de AardenbouUlaan buiten Haarlem^ 
A«n de kade buiten de Leuterpoort te WHk-bH-DuweUde; om- 
trent HaskerdO'ke^ Heerenveen^ Wobega^ en elders in de wou- 
^ van Friesland, Bij vah hall , wordt het, in zijne Flora Bel- 
&l 8eptentrionaUs ^ lijnvormig duizendblad genoemd, en door 
MCAHDOLLE opgcgcveu; ab Achillea plarmica, foliis Unearibus 
^^cumiaUs , aequaüter argute serralis ; glabris , groeijende vol- 
Stt» VAK HALL, op vclc plaatscu en vochtige gronden in alle 
ooxe Prov'mcidn. 

^ Artemisia dracunoulus of onze gewone Dragon is eene 
▼aste plant, welke met hare dunne wortels verre onder den 
STond voortkruipt , waaruit jaarlijks nieuwe stengels en bladeren 
^tsproiten, de stengels welke dun en rond zijn, bereiken eene 
^gte van ongeveer anderhalve voet , uit deze komen kleine zij- 
steelen en bladeren voort, die lang, smal en donkergroen van 
ueorzijn, en eenen aromatiken, scherpen , aangenamen smaak 
Itebbeo. Uit de zijtalyes komen vele kleine ronde knopjes , die 
opengaande, kleine goudgele bloempjes doen zien, voort, doch 
^elk ontluiken, dat anders in Juli; en Augustus plaats heeft, in 

16 



Digitized by VJjOOQIC 



S62 

ons Vaderland^ zelden of nooit gesehiadt, en weshalve dif gewas 
hier te lande nimmer rijp zaad voortbrengt 

Deze plant, welke eene goede vette zandige aarde en eene warme 
standplaats behoeft, wordt het veeWoldigst door sohearen in de 
maanden Ma4Ert en Aprü Toortgekweekt, en alsdan op oenen ou- 
derlingen afstand van twee palmen, niet diep geplant. Somnugen 
geven eenen voohtigen , anc^ren eenen meer droogen grond voor dit 
,^ gewas op, en roet dit laatste vereenigen wij ons ten volle; hoe- 

. wel hierbij dient aangemerkt te worden, dat naardien deze plant 
bij ons in gemengden grond groeit, die niet zoo zandig is als dit 
kruid verlangt, de gesteldheid der grond zelve meer vooht op- 
levert dan wel de eigenlijke zandgronden zulks doen , en waar- 
aan wij het toeschrijven , dat velen in de kweeking daarvan niet 
slagen, om dat de meestep daarvoor den gewonen grond bezi- 
gen , welke als dan te veel vochtdeelen in zich bevat Schrijver 
zelf, heeft voor eenige jaren bijna alle zijne ^ra^^n-planten ver- 
loren, naardien dezelve te diep gepoot werden, en de grond 
daardoor te vochtig en te koud voor dit gewas werd. Bij goeden 
grond en gonstigen stand kunnen de planten drie tot vier jaren 
ter plaats verblijven, hoewel bij eene strenge winterkoude eenige 
bedekking, hetzij door stroo of mest, alsdan wel aan te raden is. 
Velen hebben de gewoonte, de verdorde stengels in den ho'/si 
af te snijden, wij oordeeien beter zulks in het voorjaar te doen, 
wanneer het gewas alsdan weliger groeijen zal. Alle veertien 
. dagen kan men het loof geheel aftf^den , dat oneindig boven 

f het aftrekken^ te verkiezen is, zoo als maar al te veel geschiedt, 

en waaraan de planten, welker wortels niet diep gaan en dos 
telkens los genikt worden , zeer lijden. Dit toekruid , dat over 
het algemeen wel in den smaak valt, wordt het meest bij salade 
en komkommers genuttigd. Er zijn er ook » die het bij gebraad 
voegen, anderen maken er de zoo bekende dragon-aztjn van^ 
door slechts azijn op dit kruid in flesschen te laten trekken, 
welke gedurende dien tijd in de zon worden geplaaUt; terwijl 
naarmate men het minder of meer geurig verkiest, men dit trek- 
ken een of meermalen met versche spruiten herhaalt. 



Digitized by VjOOQIC 



ERWT. 

(Pitum saticum,) 



Omtrent de afleiding yao deo geslachtsnaam der erwt, pisum^ 
zqn de gevoelene zeer oiteenloopende. Jacques en beeoicq zeg- 
gen, dat het Tan Füy een celtisch woord ontleend is, dat erwt 
beteekent; wLLsa, dat er zijn, die bet van PUa^ eene groote stad 
io JiaUë afleiden , alwaar men deze Trucht in menigte kweekte. 
Yolgens WEiiiiiAinf , worden er gevonden , die het van het Griek- 
sche woord pipto onUeenen, dat vailen aanduidt, omdat deze 
plant zich zonder steunsels niet kan staande houden , terwijl 
anderen wederom zeggen; dat het van het Grieksche vfoord plisio 
komt, zooveel als , van de schil ontdoen , aangezien een soort 
daarvan, zonder schokken genuttigd wordt, duidende saüvus 
zoo wel aan , dat het gewas tam is, als dat de zaden en andere 
gedeeiien daarvan eetèaar zijn. 

Deze eenjarige zaaiplant , is waarschijnlijk uit de ZuideUjke 
deelen van Europa herkomstig , ofschoon men in Spanje slechts 
in eene geringe hoeveelheid eene zwarte erwt (Algaroba) en de 
Gtdsantes verbouwt , terwijl volgens hoour, de erwt op het 
/^SuRo^o^ebergte zeer goed tieren wiL In ons Vaderland^ wordt 
bdialve de zee-erwt (pisum maritimum) , die zoo als van hall op- 
geeft; op de stranden van Holland gevonden wordt , doch waar- 
van nodi DB 60RTER noch LOOSJES gewag maken , dit gewas ner- 
gens in het wild aangetroffen. 

Amman en Moaison, rekenen deze plant tot de peulvruchten, die 
met ranken opklimmen en vlindervormige bloemen hebben, plaat- 
sende ook DECAitnoLLE haar onder de Papillonacées ^ even als 
HKaMAm en majus haar tot de kapel-achtige peulvruchten terug- 
brengen. RnrnruB daarentegen, rangschikt dit gewas onder de 
planten, welke eene vierbladige onvolkomene bloem hebben , en 
ronde zaadkorrels in eene eetbare peul dragen. DioscoaisES 
maakt van deze vrucht geen gewag, en unnabus is van oordeel, 
dat dezelve onder de DiadelpfUa^ Decandria^ behoort, en het 
navolgende geslachtkenmerk heeft: De kelk vijfspletig; de 
^pen bladachtig; de bloem vlindervormig; de vlag geplooid; 
^ stijl driekantig en zamengedrukt, van onderen gehield, van 
boren harig; de peal langwerpig en veelzadig; de zaden geneveld. 



Digitized by VjOOQIC 



364 

Naardien er zoo vele versoheideDheden van deze soort bestaan, 
zoo zallen wij in plaats van eene omsohrijving deswege, hei soorti- 
kenmerk opgeven, en hetwelk hierin bestaat: rolronde blad- 
steelen, de steunblaadjes aan den voet toegerond en gekarteld; 
eo veel bloemige bloemsteelen. De wortel vezelig. De stengel 
getakt, slingerende, onbehaard en glad. Twee- tot drieparig geve* 
derde, klavier-dragende bladeren; de blaadjes eirond , gaaf-randigi 
glad en onbehaard, en groote, beneden toegeronde, gekartelde 
steonbladeren. De peulen langwerpig, glad , veelzadig, de zadeo 
kogelrond. 

Hoewel dit gewas in alle gronden groeijen wil, zoo is eeoe 
losse, doch voedzame en eenigzins kleijige aarde voor haar te 
verkiezen, en inzonderheid die, welke vroeger sterk bemest 
was, doch later een weinig door het verbouwen van andere 
groenten , getemperd , werd. Nieuw bemeste gronden , zullen 
wel een bij uitstek welig gewas opleveren, doch naar die ver- 
houding weinig vrucht voortbrengen, schrale magere, een kwij- 
neod gewas ten gevolge hebben , even als zulks zal geschieden» 
wanneer men deze vrucht achtereenvolgens op denzelfden grond 
bouwt Kan evenwel eene omwisseling , wegens de beperktheid 
niet altijd voldoende plaats hebben, dan raden wij ten sterkste t 
bij het bezigen van oude dong, ook het onderwcrken van het 
erwten stroo aan , om dus doende zoo veel mogelijk het verbro- 
ken evenwigt te herstellen , en den grond te hergeven wat men 
hem ontnam. De oorzaak waarom op denzelfden grond , dezelfde 
plant niet bij voortduring aangekweekt kan worden , werd vroeger 
door DECASDOLLE aan de nadeelige stoffen toegeschreven , die door 
de wortels uitgescheiden werden; doch DAUBEmr vooral, hcefl de 
ongegrondheid van deze stelling aangetoond. Liebig daarentegen 
beschouwt het als een gevolg van de uitputting des bodems van 
die minerale bestanddeelen , welke voor eene en dezelfde pIjJOj 
tensoort noodig is. Nog anderen waren er, die **°'**'"*° 'J?!! 
er zich allengs dier^es ontwikkelden, welke aan deze plantsoen 
gewoon, de later aangekweekte hevig aantasten, maar g»^ 
andere soorten. PamsAox beschouwende uebio*8 theorie '^J^ 
voldoende, daar de minerale meststoffen, plantenasch •" "^ 
niet aan de verwachting beantwoorden, beeft zijn onderioe» 
bepaald tot de organische overblijfselen in den grond, na tarwe, 
gerst , rapen en aardappels ; hij heeft deze vergeleken n»^ 
onrijp afstervende tarwe, (indien ze dikwijls op denzelfden gro 
wordt aangekweekt), hetwelk, dan in ringvormige, als "**.J^ 
middenpunt ziofa vergrootende plekken (Fairy rings), gescbieO % 



Digitized by VjOOQIC 



365 

etsu^ptiM overeenkomende mei de ontwikkeüog raa den fiiogut , 
waargeDomea bij de aardappelziekte ; vervolgeDS ging hij na, in 
hoe yerre deze fungi in verband staan met de door dicandolli 
bedoelde nadeelige afecbeidingsstoffén. Het was ten dien einde 
noodzakelijk , den grond met den microscoop te onderzoeken , 
vooral op — en in de nabijheid der wortels na den oogst, en 
wel in de eerste plaats van planten, met rijp zaad. Om nu 
deze ontwikkeling van fungi, (indien derzelver bestaan in hel 
algemeoi bevestigd zal zijn), tegen te gaan, zal men tol 
minerale stoffen zijne toevlugt moeten nemen. Kopervitriool 
aangeraden voor aardappelzaad, is wegens de kostbaarheid niet 
Ce gebmiken. Versch geblasohte kalk blijft slechts zoolang 
werkzaam , als hij geen koolzuur opgenomen heeft. Keukenzout 
bevordert eer derzelver ontwikkeling , dan vernietiging. Kalk en 
keokenzoat door elkander gemengd , vormen bijtende soda , het- 
welk een vermogend vernietigingsmiddel is, ook soda-asch met- 
of zonder kalk, en nog beter bet ammoniacale vocht der gas- 
febrijken zal voldoen. Evenwel is eigenigk geen der genoemde 
alcaliSn , rotting werende ; de ammonia , die in den aardbodem 
geneatraliseerd wordt, bevordert zelfe de ontbindende gisting; 
er dienen dus sterkere middelen aangewend te worden , waar , na 
de oitzaaijing, eene neiging tot rotting bestaat Zoo was onder 
anderen , opgeloste chloorkalk vruchteloos bij de aardappelziekte ; 
het poeder voldeed beter, maar werd spoedig werkeloos. Zwa- 
velzuar belooft eene betere uitkomst; ook aluin is een goedkoop 
en geschikt middel {The Athenaeum 1846.) Evenmin moet de 
grond noch te droog noch te vochtig zijn, oefenende beide 
insgelijks eenen nadeeligen invloed op dit gewas uit. Is het éérste 
het geval, dan raden wij aan, kaf in de voren waarin de erwten 
gelegd worden te strooijen, iets dat ook vroeg in het voorjaar 
het opkomen bevorderen zal; en in bet laatste, om voditig 
eendenmoes of eendenkroos op dezelfde wijze te bezigen, dat 
evoieens goed voldoet Velen zelfs hebben de gewoonte, om 
iMt kroos in het najaar op te visschen, des winters ter rotting 
te leggen, en het dan vervolgens bij wijze van bemesting te bezigen, 
iets dat wij ieder warmoezier , om het zeerst durven aanbevelen. 
FoRSTTR raadt aan, de erwten-bedden , een voet boven de opper- 
vlakte op te hoogen , en dezelve drie voeten diep om te spitten , 
welke aarde, mergel- of kalkachtig dient te wezen, zullende 
zoodanige bedden, hoe het weder ook zijn moge, steeds over- 
vloedige vrucht geven. De voortkweeking van dit gewas ge- 
schiedt of in bo^^ of in doorloapende greppen^ of bij langs 



Digitized by VjOOQIC 



368 

den taiDli)n, in gaten. In het eerste geval, verwijdere men de 
gaten een voet in onderüngen a&tand, in dewelke men yijf 
tot zes zaden werpt. Bezigt men doorioopende greppen^ dan 
dienen deze een voet van elkander verwijderd te zijn, en in 
welke greppen men alsdan, de zaden niet te digt uitzaait, som- 
migen raden aan, ze alsdan bij tweeen te leggen, met eene 
tasschenraimte van acht daimen, waarmede wij ons nogthans 
niet kunnen vereenigen ^ naardien het gewas alsdan te enkel 
wordt, en er onaangename ruimten komen, bijaldien slechts 
enkele zaden mogten verloren gaan. In vele tuinbouwkundige 
werken raadt men aan, tusschen de rijen eene ruimte van twee 
tot drie voeten te laten, ten einde tusschen deze salade, spinazie 
of kervel enz. te zaaijen » doch ook dat voldoet aan het oogmerk ni^i 
liever zouden wij zien, dat men op ieder bed slechts ééne rij kweekte, 
waardoor het gewas in lucht en licht en bij gevolg, ook in 
groeikracht en vruchtzetting winnen zou, en dan de buiten 
zijden der bedden , tot het kweeken van Iag0 moesgroeaten te 
bezigen. Wenscht men bij langs den tuinlijn in gaten te poten, 
dan behoude men, de opgegevene afstand der rijen , en worden 
de gaten een palm van eikanderen verwijderd , in welke gaten 
drie of vier zaden worden gelegd, iets hetwelk bij schaarsheid 
van zaad, wel aan te bevelen is, naardien er alsdan minder 
toe noodig is, om een regelmatig gewas te erlangen. Welke 
wijze van uitzaaijing men ook bezige, zoo behoeven de zaden 
nooit meer dan met eene aardlaag, ter dikte van twee daimen 
gedekt te worden, terwijl alsdan bij gunstig weder, de zaden 
in acht of tien dagen zullen opkomen. 

Omtrent de ligging der bedden en den invloed deswege op bet 
gewas, deelt james bbarrbs het volgende mede: 

Men zaaije de zaden niet in eene regte , maar in eene geèo- 
gene rigting , en wel in de rigting van het noordwesten tot het 
zuidwesten , omdat het gewas op deze wijze , meer aan den in- 
vloed der 'zon is blootgesteld , en dus meerdere vrucht oplevert 
Deze handelwijze is evenwel niet nieuw, want in de TuMouvy 
kundige courant van Frauendorf^ werd voor twintig jaren , reeds 
omslagtig, bijna dezelfde wijze van voortkweeken aanbevolen. 
Daarin namentlijk wordt aangeraden; de zaden in gebogene 
rijen uit te zaaijen, terzelfder rigting als wij zoo even hebben 
opgegeven, of geheel cirkelvormig, zullende het gewas daar- 
door krachtvoller groeijen, lager beginnen te bloeijen, en de 
vrucht bij vochtig weder kunnen geoogst worden, zonder dat 
men gevaar loopt, alsdan daardoor nat te worden. 



Digitized by VjOOQIC 



367 

I in drkels zaait , die drie voelen middelliJD hebbeo , en 
dese dfkelrormige lijnen twee voeten van elkanderen verwijderd 
vja , zoo xal men op een bèd van 30 voeten lengte zes cirkels 
veftrijgen, ieder van negen voeten omtrent, en dos in het geheel 
51 voeten erwten , in plaats van 30 voeten , welke men zoude 
ferkrijgen wanneer de zaden in eene regte lijn waroi uitgezaaid. 
Bet is waar dat men twee rijen, op een bed van drie voeten 
breedte , zaaijen kan , en dat men aldus GO voeten erwten erlan- 
gen zoa , maar deze 60 voeten zuUen niet zooveel vrucht ople- 
veren als 54 voeten cirkelvormig geplaatst Scheid weilbb , en 
ook wij zijn van zijn gevoelen , houdt het er evenwel voor, dat 
geboseoe rijen boven cirkelvormige te verkiezen zijn. 

Ten aflen tijde is het evenwel aan te raden, de bedden afwis- 
selemle te nemen , om daardoor meer lucht en licht voor het 
Sewaa te erlangen; volgens bdut zouden zaden niet ontkiemen, 
indien de chemische stralen van het licht, geen toegang tot de- 
zelve hadden, in dier voege zelf, dat zaden diep in den grond 
gebragt, goed opkomen indien er maar gelegenheid is, dat ge- 
eoneeotreerde stralen kannen werken aan de oppervlakte. Zoo> 
dm de bladeren ontwikkeld zijn, zijn de lichtstralen noodig voor 
de onlMing van het koolzuur en het vormen van planten-vezeL 
Door licht en chemische stralen te zamen , wordt de plant rijp , 
naar tot het eigenlijke rijpen der vruchten en zaden, zijn de 
warmte-etralen noodig. Dürahd, heeft door nieuwe proeven ge- 
tracht aan te toonen, dat de beneden waartsche rigting der wor- 
tels werkelijk met dezelver liohtschuwheid zamenhangL 

Magcaiu wU, dat het licht de eenigste oorzaak van de rigting 
der groene-plantendeelen is, zijn invloed veroorzaakt, zegt hij, 
dat de bladeren zich uitspreiden én dat zq zich rigten , wanneer 
zip omgekeerd zijn of niet van alle kanten even sterk licht ont- 
vangen; de blaauwe stralen hebben hierbij den grootsten en de 
roode stralen den geringsten invloed. De uitwaseming der bla- 
deren neemt sterk toe, wanneer de benedenviakte aan het licht 
is blootgesteld, maar de ontleding van koolzuur en het vrij ma- 
ken van zuurstof, is dan aanmerkelijk afgenomen. 

Ook DAumrr, stelt de werking van het licht in het ontleden 
van koolzuur en het vrijmaken van zuurstof en eenig stikstof; 
in hel opwekken der groene kleur; in het ontplooijen en uit- 
spreiden der bladeren; en het bevorderen der uitwaseming van 
de bladeren en de opsiorping door de wortels. (Transact* ofBriL 
Au.), Tevens stelt hii\ dat er meer zuurstof vrif wardij dan 
er koolstof is opgenomen , zoodat de lucht, van tijd tot tijd rij- 
ker in zuurstof wordt 



Digitized by VjOOQIC 



368 

Tevens hebbe men wel toe te zien, dat men dé pealenvi 
en doperwt zoo verre van elkander verwijdert, dat er geene 
speling kan plaats hebben; hetwelk zelfs met de verscheifUn- 
heden van iedere soort ook geschieden moet, iets hetwelk bij 
beperkte gronden, dikwijls uitermate moerjelijk is, en van daar, 
dat zoo vele vruchten allengskens onsmakelijk, ja onbruikbaar 
worden. 

Het is waar , zoo als Prof. blbeirodb zegt ; dat men het in 
weerwil van veelvuldige microscopische onderzoekingen, nog 
oneens over de werking van het stuifmeel is. Er zijn er die 
sCHLEiDENs theorio aannemen, anderen daarentegen verwerpen 
haar geheel. 

Onder de laatste behoort de beroemde amici te Florence; het 
onderzoek bij verschillende orchis-soorten leerde hem , datdeeffi- 
brijo bestaat v6ór de aanhechting van het stuifmeel, hetwelk al- 
leen als prikkel , als opwekkiogs-middel werkt 

Dexe zienswijze kan door enkele merkwaardige voorbeelden 
worden toegelicht. In den Botanischen tuin van Kew^ heeft men 
jaren achtereen een N. Hollandschen heester aangekweekt, die, 
hoewel alleen vrouwelijke bitumen dragende , rijpe zaden voort- 
bragt y welke tot planten , volkomen aan de moederplant gelij- 
kende ^ zijn opgegroeid. Er was hier niet het geringste spoor 
van meeldraden te ontdekken. De naam van deze plant is Cal- 
lebogijne ilicifoUa, Eerst onlangs heeft men de mannelijke bloe- 
men in N. Holland gevonden. 

Ook GASPARiKi te Napels, zag een soortgelijk voorbeeld bij eeoen 
vijgenboom , waar alle voorzorg was genomen dat geen stoifiaieel 
werd aangebragt. 

Dr HENRi LECOQ > heeft zich sedert 1827 y er bijzonder op toe* 
gelegd, om door het overbrengen van hei pollen^ bastaard plan- 
ten voort te brengen , waartoe eene naauwgezette studie van den 
vorm dier korrels, zoo wel als van den geschiktsten tijd van 
overbrenging noodig was , hebbende deswege zijne uitkomsten in 
een klein vferï^e De la fécondation naturelle el arUficielle ^ 1845, 
dat wij reeds aangehaald hebben , in het licht gegeven. 

Wanneer de erwten eene handbreed hoog zijn , moeten dezelve 
van weerszijden aangeaard worden, hetwelk den groei zeer be- 
vorderen zal , indien men althans zorg draagt , dat dit , met de 
noodige voorzigtigheid geschiedt, en de planten niet geheel on- 
dergewerkt worden. Eenige dagen later make men eenen aan- 
vang met het steken van het fy'ne erwtenrijs , waartoe men even 
als tot het groole^ het best wilgen- of ünden-houi bezigt, of- 



Digitized by VjOOQIC 



369 

•chooo er in de Flore des Serres van iaxis en eermgen boot 
als het doorzaamste gesproken wordt , (dooh hetwelk men in ons 
VaderUmd wegens de schaarseheid er van, niet, of althans zeer 
wein% gebruikt) y aan welke rijzen men zooveel mogelijk eene 
waaijervormige gedaante geve , en welke platte zijde steeds naar 
de rigting van het bed moet worden geplaatst Deze kleine 
rijsjes steke men op eenen palm afstand van elkander , schuins 
in den grond , ter weerszijde van het gewas , en wel zoo , dat 
zij alsdan elkander kruisen, en er dus op een bed met twee 
rijen erwten , vier rijen rijsjes worden aangebragt Het is in- 
zonderheid deze handelwijze, welke het meest verzuimd, en nog- 
thAM het nuttigste is, want plaatst men terstond groot rijs , dan 
Mijft er te veel tusschenruimte over , de plantjes in den begbne 
aOe steun missende, zullen, om ons zoo uit te drukken, op 
de knieën komen en zich niet weder herstellen, waardoor een 
groot gedeelte der vrucht zal verloren gaan. Deze behandeling 
heeft bovendien dit vooruit, dat men later nkt zoo veel grool 
rijs noodig heeft en deze op eenen onderlmgen afstand van 
een voet, ja tot twee kunnen gestoken worden, wanneer de zij- 
takken daarvan behoorlijk spreiden. Eveneens faebbe men toe 
Ce zien en ook hierop wordt gewoontijk weinig gelet , dat de 
groote rijzen niet naar binnen hellende worden geplaatst, omdat 
als dan de planten opgroeijende , daar tusschen zullen doorgroei- 
jen en nog gevaar loopen van te knakken en weshalve eene 
regtstandige of eenigzins buitenwaarts hangende rigting, meer aan 
ie raden is. Het spreekt van zelve, dat de grootte van het rijs, 
naar den groei van het soort geëvenredigd moet zijn. 

Er zijn vele diersoorten , welke als om strijd trachten aan dit 
gewas nadeel toe te brengen , en er hun voordeel mede ie doen , 
onder welke men de muizen , de ridnaald , de slak en de vogels 
rekenen moet 

Ter wering der muis , zijn onderscheidene middelen opgege- 
ven en vele beproefd. Vele warmoeziers leggen het zaad 24^uren 
vooraf in raUenkruid-water , en hoewel wg met Prof. verwe» 
vo^aame instemmen , dat de werking daarvan in het minst gee- 
nen nadeeligen invloed op de daaruit voortkomende vrucht uit- 
oefent, zoo blyft het toch immer een gevaarlijk behoedmiddeL 

Velen hebben de gewoonte , om haagdoorn of kruisbeziêntakjes 
in de greppen op de zaden te leggen, hetwelk de zaden wel 
eenigzins zal beschermen , doch niet voldoende is. 

Ook het uitzaaijen in gaien , in plaats van rifen bMl niets , 
aangezien wg bij ondervinding hebben, dat de muizen ook op 



Digitized by VjOOQIC 



370 

deze wijze zich, en het is bijna ongeloofeltjk , vn alle sadea 
weten meester te maken. 

Er zijn -evenwel twee handelwijzen , die wij bij onderrindmg 
ate allezins voldoende darren aanbevelen , te weten , het aanwen- 
den van gliu en muizenvallen. 

Wanneer fijne stolges glas, ongeveer een duim groot, op de 
kant tusschen de zaden tn de greppen worden gestoken, kan 
men zeker zijn , dat de muis , welke zich daaraan ligtelijk kwetst ^ 
de zaden ongemoeid zal laten. Doch naardien dit middel niet méér 
baat , wanneer de zaden ontwikkeld zijn en de jeugdige sprai^jes 
zich beginnen te vertoonen, zoo is ons alsdan geen beier bekend , 
als het plaatsen van twee, drie of vier plankjes* al naar gdang 
de lengte der bedden, op dezelve, waarop men omgekeerde kom- 
men , potten of iets anders legt , welke aan de eene zijde op eenea 
pijpekop rusten, met brood en een weinig boter gevuld en meC 
de opening naar binnen gekeerd , zullende de muizen daarvan 
nuttigende, zich #elven allengskens in de gevangenis eten. 

SoBTERS, geeft als een afdoend middel op, de bedden met fijne 
koolasch ter dikte van een een tweede tot twee duimen te be- 
strooijen. 

Niet minder Schadelijk, en nog veel moeijelijker te weren is 
de zoogenaamde ridnaald, welke de 'wortels van bet plantsoen 
doorknaagt en de planten doet kwijnen en sterven. 

Zoo spoedig men ontwaart, dat het gewas vab onderen begint 
geel te worden en te verflensen, kan men zeker van het aanwe- 
zen van dit ongedierte zijn, en doet men het best, zoo men nog 
iels behouden wil, de erwten (planten) op te nemen, de wortels 
er van te zuiveren , en die planten welke nog verschoond of slechts 
weinig benadeeld waren, in anderen grond over te brengen. Wij 
hebben ons alle moeite getroost om een afdoend middel daarte- 
gen op te sporen; doch het eeplge wat ons ter mededeeling waar- 
dig toeschijnt, is om de gronden, waar men erwten bouwen wil, 
steeds en niet anders dan met /?a^(^m««/ te bemesten, zullende 
dit afdoende worden bevonden. Wij zullen er de proef van 
nemen. 

Hoewel ztgtbaarder en gemakkelijker te genaken dan de rid- 
naald , zoo behoort toch ook de slak onder die dieren welke 
groote verwoestingen in eenen moestuin kunnen aanbrengen , in- 
zonderheid wanneer het weder aanhoudend vochtig is. Hierte- 
gen is kalk een best middel , mits men het niet in aanraking 
met de plant brenge , doch ook dit moet nu en dan vernieuwd 
worden, zal het baten; voor het overige trachtte men door Tan- 



Digitized by VjOOQIC 



S71 

gen'sidi loo tmI mogeiyk vaa dat aohadalgk oasediarte la oot- 
doeo, dat ioxoodarhaid dae afonda laat «d dea morgana zear 
vroag gasehitden moet Wy ?iiidao in Bardenere ekronieie^ dat 
men alaehta de punt van een stolge in vitrioololie behoelt te doopen 
ao ie daarmede te beatnjken, ala wanneer zy teratond zoUen ater- 
Tan , doeh dergelyke raadgevingen xgn inderdaad der vermelding 
aiaC waardig, terwijl alsdan de opgave b|i sonsiia meer aan te 
bavalen ia, om namelijk ^ once vitrioololie in eenen gieter met 
regenwater te doen en daarmede de bedden te bevochtigen. 
Wij hebben opgemerkt, dat moestaineny waarin men grasranden 
aantreft en inzonderheid die, welke door grasperken a^ewiaseld 
worden , oneindig meer van slakken hebben te lijden , dan die welke 
okaluitend ter verbouw van groenten dienen, terwijl het tevens 
opmerkelijk is , dat hoewel de slak zeer op de erwtensoorten aast , 
zg evenwel de graauwe of eapueyner^ onaangeroerd laat Wat bet 
weren der vogelen aangaat , deze middelen zijn zoo verschillend, 
zoo algemeen bekend, dat wy betonnoodig achten daarbij stil te 



Bij gonstig weder kan men met de vroegste soorten , in Jami- 
mrii y Februarij of Maart een begin maken, en hiermede, alle 
drie weken de zaaijing herhalende , tot aan het midden vao Jun^ 
voortgaan. Later te zaaijen voldoet zelden of nooit aan het 
oogmerk, inzonderheid wanneer het weder ongunstig is. Wij 
hebben de gewoonte steeds nieuwen te leggen, als de laatst 
mfgez aaiden opkomen, en bevinden ons by deze tusschenruimte 
weL Tevens hebben wij bij ondervinding dat de vroegste en 
traag groeijende , de meeste vrucht opleveren. 

Ten einde zaad ter voortk weeking te erlangen, moet men van 
de vroeg gezaaide beddan , een bed of ééne rij , en wel die , 
welke bet meest aan de zon was blootgesteld, onaangeroerd 
laten , hangende de hoeveelheid , van het benoodigde zaaizaad 
nf , en deze volkomen laten rijpen. Wanneer de erwten droog 
zijn 9 trekt men de planten met het r^s uit den grond, ontdoet 
haar van dit laatste, waarop zij vervolgens ter nadrooging 
worden nedergdegd. Is het weder evenwel vochtig , dan doel 
men beter dezelve binnenshuis op eene luchtige plaats te laten 
droogan-9 doch wanneer het daartoe aan ruimte ontbreekt, plukt 
men de rijpe erwten af, welke, wanneer zy droog zrjn en in 
da achokken bewaard worden, het ontkiemings-vermogen vier 
of vijf jaren behouden. Men kan dit gewas ook vemroegen^ 
eo naardien dit van belang in ons Vaderland is, zullen wij 
daaromtrent alle da ons bekende handelwyzeD mededeelen, 



Digitized by VjOOQIC 



372 

het gebruik daanraD, ter keuze van een ieder overlatende. 
Te dieo einde legge men de erwten in bet laatst van October 
op een zuidelijk en wel bescbut rabat , hetzij in rijen , welke in 
de lengte over het bed getrokken zijn , betzij , en hetwelk w^ 
verkiesselijker achten , in dwarsrijen , deze rijen van een tot 
twee voeten van elkander verwijderende. Komen de zaden op , 
dan aarde men de plantjes van tijd tot tijd aan , waardoor zij in den 
beginne tegen de koude beschermd worden. Bij sterk vriezend 
weder bedekke men deze bedden met stroo of anderzins , doch 
zóó , dat de planten daarvan geen hinder hebben , hetgeen zelfs 
zonder veel moeite geschieden kan , door gaffels in den grond 
te steken , waartoe men oude erwten rijzen kan bezigen , in welke 
gaffels men boonstaken legt , en over welke staken , die men 
naar vereischte digt kan leggen , het stroo wordt uitgespreid. 
Deze bedekking evenwel dient over dag en zoo dikwijls mo- 
gelijk te 'worden weggenomen , zelfs bij vriezend weder als de 
zon slechts schijnt, naardien anders de planten spillig zouden 
opschieten en verstikken , mogten zij evenwel bevrozen zijn , 
dan wachtte men zich wel, haar alsdan aan de zonnestralen 
bloot te stellen , die zoo doende het gewas dadelijk zooden doen 
sterven , en waarom de ontdekking in dat geval niet voor de 
ontdooijing moet plaats hebben. 

Is de vorst in de lente geweken, dan neemt men de geheel^ 
bedekking weg, waarna de planten van onkruid gezuiverd en 
zoo mogelijk nogmaals aangeaard worden , zullende op deze 
wijze wel eene maand vroeger vrucht leveren , dan die , welke 
op den gewonen tijd waren uitgezaaid. Wil men de vervroe- 
ging nog meer bevorderen » dan plaatst men in bet voorjaar 
over de bedden broeiramen , deze in eene hellende rigting tegen 
de muur of het staketsel latende rusten , hoewel men dan steeds 
naauwlettend zorgen moet, dat de planten de noodige toevoer van 
lucht houden, daar zij anders wel welig opschieten, maar weinig 
of geen vrucht zuUen geven. 

Eene andere wijze en welke op zich zelve nog voor zekerder 
mag worden gehouden , is; dat men in Januarij of Febrwaij de 
zaden in potten of houten bakjes met goede tuinaarde gevuld, 
uitzaait, en deze alsdan in huis digt bij de glasramen plaatst, 
waartoe eene oranjerie uitmuntend geschikt is , komen de zaden 
op , dan brengt men deze bakken of potten zoo dikwijls moge- 
lijk naar buiten , op eene zonnige standplaats , om het jeugdige 
gewas zoo doende aan de buitenlucht te gewennen en te barden , 
den grond der bakken of potten bevochtigende, wanneer dit noodig 



Digitized by VjOOQIC 



373 

t 

mogt ziJD, m tdfe de plantjes aanaardeode, roor zoo rene dit 
doenlijk is. Is de vorst geweken , dan worden zij op een ztUdt' 
l^k en warm rabbat uitgeplant en desverkiezende verder behan- 
deld, gelijk wij boven opgegeven hebben. 

Meer omslagtig doch niet minder afdoende komt ons het na- 
volgende voor. In de eerste dagen van November vroeger of 
later, al naar gelang men oogsten wil, legge men in mandjes 
van zeven tot acht duimen hoogte en van tien tot twaalf doimen 
middellijn, voor gelijke deelen met tuin- en zelfs vergane mest- 
aarde gevuld, twintig tot vijfentwintig zaden in ieder, welke, na 
met dezelfde aarde overdekt te zijn, nog daarover met eene 
laag fijn gewrevenen mest ter dikte van eenen duim bedekt worden. 
Zoodanig behandeld , plaatst men de mandjes in den vollen grood 
op eene warme gunstige standplaats , opdat daardoor eene voeg- 
zame vochtigheid steeds onderhouden wordt. Begint het sterk 
te vriezen , dan worden de mandjes uit den grond in eene kas 
overgebragt , waar men haar steeds de noodige lucht kan geven , 
en de thermometer in de kas zoo doenlijk op nul te honden, 
naardien het voldoende is, dat het er slechts niet vriest 

Laat de weersgesteldheid het slechts eeniger mate toe, dan 
brengt' men de mandjes zoo dikwerf mogelijk buiten. In FebrU" 
arü of Maart f plaatst men de mandjes op bedden over , welke 
met de grondsoppervlakte gelijk zijn , doch eenen zuideiifken stand 
hebben, en welker broeimest voor een gedeelte met run door- 
werkt is , om daardoor én de hitte én de aanhoudenheid er van 
te vermeerderen. In deze bedden of liever in de aardlaag die 
over deze mest gebragt is, plaatst men de mandjes op eenen 
onderlingen afstand van zes duimen , evenwel zorgdragende , dat 
de eerste broeihilte voorbij is, naardien anders de wortels zou- 
den verbranden. Op deze wijze behandeld , zullen zij spoedig 
bloeijen eo des te eerder vracht geven , wanneer men de ranken 
boven de tweede of derde bloem afknijpt. Is het vriezend we- 
der en dat wel te vermoeden is, dan dient er eene boogswQse 
bedekking te worden aangebragt, door middel van hoepels en 
latten, waarover alsdan stroo- of rietmatten worden uitgespreidl. 
Op deze wijze en met zorg gekweekt, zal men in het begin van 
April vrucht kunnen hebben. 

Anderen wederom leggen de erwten in Januari en FebruaHj 
m eenen vorstvrijen bak , waaruit de jonge plantjes in Maart of 
April ^ naarmate der weersgesteldheid verplant worden, en wel 
vier of vijf plantjes in een bosje op eenen palm afstand en in 
rijen , die eene el van eikanderen verwijderd zijn , daar tusschen 
alsdan lage groenten kweekende. 



Digitized by VjOOQIC 



S74 

Wijlen TAVPomcT, een bekwaam Franich kweeker, beweert; 
dat de geplante erwten vroeger dan de ter plaats gezaaide, zijo. 
Om die reden, was hij gewoon zijne zaden in Januarii in den bik 
uit te zaaijen, om de jonge plantoi in Februatü op eenen be> 
schatten stand en somtijds in den vollen grond over te potent 

De uitzaaijing kan ook in Deeember en Januarg^ in eenen war- 
men bak plaats hebben , waaruit de plan^es , wanneer zij de 
hoogte Tan drie tot vier duimen bereikt hebben , in eenen ge- 
matigden bak worden overgepoot en wel in rijen van zes tot 
zeven duimen tusschenruimte , telkens twee pUn^es te zamen 
potende , welke alsdan eenen onderlingen afistand van drie tot 
vier duimen behoeven. Worden de bakken op de gewone wijze 
behandeld en geeft men het gewas zoo veel lucht als mogelijk 
is , dan zal men zioh in zijne verwachting niet te leur gesteld zien. 

Zoo wel als men dit gewas vervroegen kan , zoo kan roeo 
kei ook iaat hebben , iets dat evenwel bij eeoe gewone wijze 
van voortkweeking niet doenlijk is, en weshalve wij bet niet 
ondoelmatig achten , daaromtrent in het kort dit mede te deelea 

Men zaaije een der lale soorten in mancfjes, gelijk wij reed« 
omschreven hebben , in het laatst van Augustus of in het begin 
van September uit, dezelve, even als wij toen mededeelden, 
Ibehandelende, met dit verschil, dat er bij droogend weder alle 
twee dagen eene bevochtiging moet plaats hebben. Wanneer de 
planten tot eene hoogte van vijf of zes duimen opgegroeid zijn» 
ondersteune men het gewas door rijs, en bij vriezend weder 
brenge men het in de koude kast over, de manden evenwel zoo 
dikwerf aan de buitenlucht blootstellende , als maar immer mo- 
gelgk is , zullende het gewas op deze wijze van af November 
4ot het begin van Deeember vrucht geven. 

Ter verbouwmg der velderwten geeft mijn Vader als het 
doebnatigste eenen vruchtbaren kleijigen, niet verseh bemesten i 
loogzoutigen grond op. De grond moet evenwel den bouw wjj- 
zigen , en waaraan het onzes bedunkens dan ook is toe te schrij- 
ven , dat men zich in de verschillende oorden van ons vaderland 
ook op het kweeken der verschillende soorten toelegt 

Dat immers de bodem eenen verbazenden invloed op de plant 
uitoefent, lijdt geen twijfel Er zijn planten die aan eenen bo- 
dem van bepaalde scheikundige zamenstelling zijn gebonden , eo 
dus reeds door hare tegenwoordigheid eene zekere, zeUs 
geologische constitutie van den bodem aanduiden. Anderea Z(jo 
minder aan eenen bepaalden bodem gehecht , maar verkiezen 
nogthans den eenen boven den anderen. Wanneer nu eene plant 



Digitized by VjOOQIC 



S75 

• 

Toortkomt op eeocn grond, die haar vreemd is, dan tooneo 
nogthan de bestanddeeleii eeoe naaawe betrekkiog tot die der 
plant, iD den natonrlijken bodem Toortgekomen. Tot opheldering 
heeft aicflCHADiB geanalyseerd de erica Aerèaeea (lm)» eene 
fbot beiiooreode aair den kalkgrond, Toortgekomen op eene 
sehtsieiise mica-gneis (Anii. de Chem, und Pharm.^ UX), hij 
Tond haar minder kalkgehalte, door magneeie venrangeo. Andere 
planten ses^leria eaeruiea^ fettuea glauca^ en anderen bezitten 
100 Teel kalk, dat ze alléén in kalkaohtigen bodem kunnen 
voortkomen. 

Zoo Terboowt men op Goederede en Overfiakkee^ de graanwe, 
gde, vitte eo blaauwe erwten; in Noard-HoUand de Tale, 
paaawe , groene en witte ; in Gelderland de graaawe en kapa- 
eöners; verboawende men op de stijve, dooh wel doorvrorene 
Ueigronden , in Uireoht bij yoorkeor de graaawe en groene, 
doeh op de ligte zavel en zandgronden meestal de vroege witte. 

Het is ook in den groeten bouw waar, wat wij in de kleine 
opgegeven hebben , te weten ; dat nieaw geneste gronden wel 
stroo snaar geen vrucht geven. 

flet is dan ook tot onze verwondering^ dat een Engelsch k woe- 
ker , in de tuinbouwkundige gesehriilen van dat land thans stijf 
en slerk staande houdt, dat men de erwten, zoowel de vroege 
ab lata soorten, nooit te sterk bemesten kan. Hij wil nog wel 
erkennen, dat de vroege soorten zoo veel mest niet als de latere 
behoeven y doch houdt ook daarentegen vol » dat jchrale gronden 
geen vmoht voortbrengen , welke eenigzins dragelijk is, wan- 
neer er althans geene bemesting hebbe plaats gehad, gelijk aan 
die der aardappels. Ten dien einde maakt hij met de spade , 
greppen, welke hij met 25 of 30 Ned. duimen verschen stahnest 
voll 9 of met oude dong van uitgediende broeibakken. Over dezen 
mest brengt hij een weinig aarde, waarop hij vervolgens de late 
erwten legL De zaden aldus in het midden van Augustus gelegd , 
gaven, zoo hij verzekert, tot Oetober eenen overvloedigen oogst 

O&éhoon deze wijze van handelen tegen de algemeene voorschrif- 
ten van den erwtenbouw bjnregt aandruischt, zoo kan het moge- 
lijk zijn , en de gesteldheid van den bodem , welke juist niet op- 
gegeven wordt, eene dergelijke bemesting vorderen. Wij zuDen 
er nogthans ook op onze gemengde gronden eene proef van nemen» 

Zijn de landen evenwel uitgemergeld, dan raad THAêa aan, 

verseheor of verganen stroomest ^echet land te brengen, in plaats 

van het onder te ploegen , doch de hoedanigheid van den mest dient 

toch ook wel immer naar de geaardheid van den grond geschoeid te 

\ zijn, om den zoo weldadigen invloed daarop te kunnen uitoefenen. 



Digitized by VjOOQIC 



376 



Koade kleijige grondeii toch vorderen den mest van paarden, 
om daardoor gloed en warmte te Terschaffen, geheel integen- 
stelling der kalk- en zandgronden , welke randermest behoeren , 
eveneens als de hooge en drooge gronden, daarmede verbeterd 
moeten worden. Zijn de gronden moerassig, dan houden wg 
voor deze den mest van schapen en bokken dienstig, zijn zij 
verzuurd , eene bemesting met gyps of kalk , wij willen volstrekt 
niet ontkennen, dat de verschillende mestspeciSn ook op de ge- 
aardheid der vruchten haren invloed kunnen, en ook wezenlijk 
uitoefenen , doch of de schillen der erwten malscher zullen zijn , 
wanneer er eene groene bemesting plaats heeft, zoo als nebbieii 
beweert , dit betwijfelen wij zeer. 

De bemesting met beenderenmeel , voor eenige jaren sterk in 
zwang, en inzonderheid door den Heer wouters te Groningen ^ 
zoo sterk aanbevolen , schijnt meer en meer te verflaauwen , en 
ook niet zóó aan de verwachting te beantwoorden, als roen 
daarvan had opgegeven. 

Aangaande deift invloed der meststoffen op den plantengroei, 
heeft KUHLMAinv, in de laatste jaren menigvuldige proeven ge- 
nomen en waarvan Prof. bleezrodb ons in zijn WeUnschappe- 
mk jaarboekje 'Me jaar g.^ een uitvoerig verslag heeft medegedeeld. 

Wij gelooven nogthans niet, dat er een land is waar men zi<^ 
meer op de verschillende mestbereidingen toelegt dan in £n- 
geland^ blijkbaar uit eene prijscourant deswege in 1849, en 
welke wij ter bevestiging van ons gezegde hier zullen laten vol- 
gen , hoopende dat men ons de uitwijding ten goede zal houden. 



Per centenaar 

Guano peru /*6,45. 

„ bolivie -6,45. 

« Afrikaansch/*3^d8 k - 4,65. 
„ kunst van potter. . - 5,40. 
^ WW HüNT. . .-540. 

^ rt rt BOAST. . .-5,96. 

„ 'n n CRBGORT. • 5,00. 

Urat uit de London pou- 
dreUi fabrijk. -2,85. 

Dito van hunt -4,30. 

Beenderenmeel -5,00. 

Over-phosphorzure kalk 
(beenderen met zwavel- 
zuur ontbranden) -4,65. 

Idem van fotherghx. . .-5,35. 

Gips van idem • 1,26. 

Humus 2,50. 



= 50 N. pnd. 

Raapkoeken / 4,30. 

Wollen lompen. - 2,64. 

Zwavelz. ammonia, ruw. - 14,40. 

Salmiak. -12,6a 

Salpeter. -16,2a 

Chilisalpeter - 10,80. 

Min. mestst. van boast 

/•3,60A - 74». 

Alcalische van idem 

/'16,20è -32,40. 

Meslzout - 1,05. 

Klipzout • 1,4a 

Glauberzout - 3,60. 

Soda - 6,80. 

Zeepziedersasch - 0,35. 

Gips - 0,98. 

Chloroalcium • 3,60. 



Digitized by VjOOQIC 



377 

• Tea eiode een goeden oogst te verkrijgen , moet er ook wel 
degelijk op den tijd van zaaijen gelet worden , naardien dit van 
de soorten afhangt die men verbouwen wil. De graauwe erw- 
ten b. T., kunnen reeds in het laatst van Februarij of in het 
be^ van Maart gezaaid worden , de groene gedurende de eerste 
belft van AprU^ wordende de gele nog later in den grond ge- 
bragt, zoodat het, het beste is, den zaaitijd tussohen Maart en 
Uü Ie bepalen en aan te nemen , dan het zaaijen v6ór eo na 
dien t^cl, tot de uitzonderingen behoort. 

Sommigen zaaijen de erwten uit de hand, anderen boowen 
deze vrueht in ri^n, doch in beide gevallen dient de grond 
wel bewerkt en voor dit gewas zoo veel mogelijk nieuw te zijn. 
In Engeland j is men gewoon de erwten in voren te zaaijen 
en dezelve zoo doende in rijen te bouwen, eveneens als zulks 
io DuUschland en brj ons wel in Zeeland plaats heeft RnecB 
in DuUschland^ liet de erwten, toen zij eene vinger boven den 
Srond waren door-eggen, en bevond dat zij ^ma veel ster- 
ker groeiden , en meer peulen voortbragten , dan^die welke deze 
bewerking niet ondergaan hadden. 

Anderien bevonden er zich wel bij, het gezaaide, na verloop 
van acht of tien dagen over kruis op te ploegen , terwijl ook 
bet overpoleo , der uit de hand gezaaide erwten in rijen , zeer 
wel voldeed. 

No en dan worden er ook rijzen bij geplaatst , bouwende men 
in de provincie Groningen , de velderwten dikwerf tnsschen de 
groote- of veldboonen , welker stengefó dan de erwten tot steun 
OM>eten dienen, terwijl men eindelijk ook wel lang stroo over 
het gezaaide brengt , waardoor de erwten alsdan heen groerjen , 
behoudende den grond daardoor de noodige vochtigheid , ter- 
wijl het ook nog dit voor uit heeft , dat op deze wijze het on- 
kruid onderdrukt wordt, en de stengels minder aan verrotting 
Woot staan, wanneer zij gaan liggen. 

Wenscht men zich omtrent dezen bouw nog omslagtiger in te 
lichten, dan verwijzen wij weder op h^i Herbarium vitmm^ van 
VA5 DBR TRAPPEN, uit wolk werk wij dan ook vele bijzonderhe- 
den deswege hebben ontleend , of op het Algemeen hutshoudelffk 
Woordenboek van chomsl. De oogst hangt natuurlijk van den 
▼roegeren of lateren tijd af, waarop de erwten zijn uitgezaaid. 
De groene^ worden gewoonlijk in Augustus , de graauwe , in 
September of in het begin van October ingezameld , of om kort 
te gaan , begint men daarmede als het groo{ste gedeelte der peu- 
len rijp geworden is, zonder zich om de bovenste nog onrijpe 
of zoogenoemde nabloeijerf te bekommeren. 



Digitized by VjOOQIC 



378 

Bij goed weder wordt het gewas gemaaid, en blijft alsdan op 
het yeld liggen , tot dat het droog is, evenwel is het noodig, dat 
er na en dan eene keering plaats hebbe , en bij regenachtig we- 
der is het regt op plaatsen in hoopjes » met de peulen naar boven 
meer aanteradeo, en deze zelfs tot groote hoopen op te stapelen , 
wanneer het weder aanhoudend regenachtig mogt zijn. Later 
worden zij bij voorkeur des morgens vroeg of tegen 'den avond 
op met doek bekleede wagens naar huis gebragt, daar uitge- 
dorscht en voorts na door smakken en zifUn gereinigd en 
schoon gemaakt te zijn , op eene drooge plaats , best in tonnen 
en vaten bewaard. 

Oe opbrengst dezer vrucht is moeijelijk te bepalen , doch om 
eenigermate deswege een maatstaf te hebben , zullen wij laten 
volgen, wat ons deswege in het Tpdschrifl van Nüoerheid 
van 1849 is medegedeeld. 

Zeeland^ per bunder, pi. m. 25 mudden. 

Delfsland , W$8Üand en Bifnland, p. b. pi. m. 2&--30 mudden. 

Beiferlanden ^ Landen van Sirifen van Ysselmonde^ Zwifn- 
drecAUche waarde de blaauwe, p. b. 30, de gele, p. b. 14 
mudden. 

Ooederede en Over-Fiakkee de graauwe , p. b. 12 , witte , 5 , 
doch de blaauwe, 24 mudden. 

Voome en HUlen p. b. van 9—10 mudden. 

Noard-HoUand de vale en graauwe, p. b. 20, de groene en 
witte, 90 mudden. 

Utrecht^ p. b. van 12—13 mudden. 

Groningen^ p. b. van 15—16 mudden. 

De erwten worden verdeeld in 

VELD. EN TUINERWTEN. 

Late en vroege. 

TUINERWTEN. 
Dop- en Peulerwt. 

STAK- OF BROEI* EH KLIMBRVTEN. 

Verscheidenheden. 

Van dit gewas bestaan eene menigte verscheidenheden, welke 
wij zooveel slechts doenlijk zullen opgeven , te dezen opzigte de 
rangschikking van vilmorin volgende, doch .welke mededeeling 
wij door de opgaven der DuUsche, Fransohet Engelsche, Bei- 



Digitized by VjOOQIC 



379 

^iche m Hoüandtche prysooaranten van 1851 veel luOen ver- 
meerdereo, en zoo noodig toelichteo. 

Bel meerendeel der verscheidenheden is nogthans zeer aan het 
veHo&peh onderhevig, en brengen daardoor nieuwe onderver* 
ic/MenAeden voort, terwijl vele daarvan een naaaw merkbaar 
verschil opleveren , welk onderscheid ook nog door de lachtsge- 
steldbeid, grond en kweeking weder verloren gaat Door deze 
aanèoodende verbastering is het ook te verklaren, dat vele na- 
men zoo niet persooniffk ^ evenwel plaalselffk zijn, doch welke 
opsomming wij voor geheel doelloos honden, en slechts die 
iQÜen mededeelen, welke in de verschillende rijken in den han- 
del voorkomen. 

ZeUs kan men zich op de opgave van dwerg en khmerwten^ 
niet ten vollen verlaten , als zijnde het proefondervindelijk bewe- 
zen, dat dwergerwlen in kracht volle gronden eene aanzienlijke 
hoogte kunnen ^bereiken, terwijl kHmerwten Wederom in schrale 
OMgere gronden door de ranken af te kngpen, tot kruipers kun- 
aen worden teruggebragt , iets hetwelk wij ook volkomen bij 
lomnB bevestigd vinden. 

LniDLBT, maakt in de The gardener's ckroniele^ van niet min- 
der van 235 verscheidenheden gewag, die met veel ophef in 
doi handel zijn gebragt, doch welke hij tot 27 kennelijke temg 
brengt, en onder dewelke hij slechts zes als de meest verkiesse- 
lÖke aanbeveelt, en wel eerst de Prirtce Albert^ vervolgens die 
▼an Amergne^ de Bischop*s new long pod^ de fmperial de Bed- 
nm , Touffït a la moelie , .van KiUgkl^ de champion of Eng- 
lond en de Faire blards , terwijl zij , die van alle de opgenoemden 
Moe proeve roogten willen nemen, zich te dien einde tot het 
hekomen der zaden slechts te wenden hebben , tot het bandds- 
bois van var den orisssb en panis te Brussels hetwelk te dezen 
opzigte met de voornaamste huizen in Engeland in betrek- 
ÜogsUat. 

I. 

DOPERWT. 

A. Slam*^ Broei' of Dwergerwt 

Vroege dwergerwL Deze bereikt eene hoogte van achttien dui- 
men tot twee voet en is de vroegste van alle. De bloemen ko- 
meo reeds bij de tweede of derde knoop te voorschijn , waar- 



Digitized by VjOOQIC 



MO 

op eene kleine sehok met zaden van eene Trij goede hoedanig- 
heid volgen. Is zeer geschikt om in bakken gekweekt te worden. 

tioUandsche dwergerwL Kleiner dan de voorgaande , even mild 
in het dragen, doch niet zoo vroeg, naardien dit soort nim- 
mer ranken schiet, is het een zeer geschikt bakgewas. 

Dwergerwt van Bretagne. Deze wordt slechts vijftien of zes- 
tien Ned. duimen hoog , hetwelk ook hare eenige verdienste is. 

Oroote SvikererwL Van eenen uilmantenden smaak, zeer mild 
dragende, doch laat, deze behoeft wegens hare boschsigheid 
een weinig meer ruimte dan de gewone dwergerwt 

Kleine groene dwergerwt ^ met zeer kleine zaden. 

,Groene Pruisische dwergerwt. Aan de voorgaanden gelijk , doch 
zeer mild dragend , evenwel bereiken beide eene hoogte , dat 
zij naauwelijks tot de dwei^erwten kunnen worden teragge- 
, bragt 

Kleine van Blois^ bereikt eene hoogte van vpftien tot achttien 
duimen, is vroeg, en heeft smakelijke kleine gladde zaden. 

De Grace, Een halve voet hoog. 

Lees dwarf Italian Marrow. Eene der vroegste dwergerwten 
heeft eenen krachtvollen stengel en levert overvloedig. De erwt 
is groot en f eer smakelijk. 

Queen of dwarf doperwt , wordt thans als de beste der dwerg- 
soorten beschouwd. 

Groome dwarf blue. Met groote breede schokken , van uitmuntende 
hoedanigheid , zeer rijk gevend , groeijende slechte een voet 
hoog , kunnende als zomererwt wel aanbevolen worden. 

Spanisch dwarf fan. Zeer geschikt om als velderwt gekweeict 

te worden , slechte een voet hoog. 
Fruheete Bissohofs. 

Ridè nain. Eene nieuwe verscheidenheid van de kUmmende 

Ridé en van dezelfde hoedanighed. 
Ridé nain verL Eene onderscheidenheid van de groene ridé , 
welke wy later zullen omschrijven. 

B. KUtn erwten. 

Pois miehaux , Petit pots de Paris. Eene zeer vroege uitmun- 
tende verscheidenheid , welke men in den herfst op eene be- 
schutte standplaate leggen kan, om ze vroeg te hebben, wan- 
neer men de ranken dan op drie of vier bloemen afknijpt 

Miehaux de Ruelle. Even goed als de voorgaande en nog vroe- 
ger, terwijl de schokken nog veel grooter zijn. 



Digitized by VjOOQIC 



381 

Pci9 de FrancfarL Dese yersoheidenheid is nog vroeger dan 
de voorgaande , maar ook oneindig moeijelijker om voort te 
kweekeo. Deze erwt vreest de vorst en eenen voohtigen grond. 
D«efve kan in Felnruarijotifï het begin van Maart gelegd wor- 
den. Indien men dezelve afknijpt , kan zij even als de beide 
vroeger vermelde , zonder rijs gekweekt worden. 

Ii(ehaitx d oeÜ noir. Mede eene zeer goede erwt, en bijna even 
▼roeg als de gewone mkhaux^ zijnde de zad#« ook eea wei. 
nig zwaarder. 

DminL Eene smakelijke erwt, met groote sehoiuLen, die eene 
vrij aanzienlijke hoogte bereikt, doch welkers schokken niet 
zoo rond , als die der Pots (PAngleterre zijn. 

Olamart^ carré Mn* Eene groote » milddragende , saikerachlige 
erwt, welke zaden digt gesloten zijn, zeer geschikt om laat 
gelegd te worden. 

Ciiré biane. Een laat en tot eene aanzienlijke hoogte opgroei - 
jeod gewas , dat in geile gronden slecht loof voortbrengt. De 
erwten ziJD zacht, mergachtig van eene onregehnatige vierkante 
gedaante. 

Omé a oeil noir. Van dezelfde hoedanigheid als de voorgaande, 
doeh minder loofrijk. De mest is zeer nadeelig voor deze 
bloemen. 

fite of BoanerwL Zeer groot doch niet zeer smakelijk en eene 
late verscheidenheid. 

Oros vert Narmand, Groot , zeer goed , doch droog van smaak 
eo laat. 

^ons Pareu of Non PareiL Eene late , maar lang gevende en 
rijkelijk dragende doperwt» de erwten, die sappig en zoet 
van smaak zijn , behouden droog ook^ hare groene kleur. 

Suisse. Zeer groot en lang van schok, doch schaars gevuld, 
hoewel de erwten smakelijk zijn. 

loMrent, Niet zoo vroeg als de Dominty waarmede zij voor 
het overige veel overeenkomst heeft. 

Baron. Zij gelijkt aan de Pois de Francfori^ maar hooger 
opschietende. 

^ee pius uUra. De enrt welke door BaowntEss gewonnen werd , 
heeft zeer veel overeenkomst met de BriUsh queen^ doch is 
veertien degen vroeger en leverende vier tot vijf weken. 

Bieort erwt Deze erwt wordt in den omtrek van Oeest'Sainl 
Rem^y in België veel gekweekt, en is volgens bivort nog acht 
of tien dagen vroeger dan de Prince Alter t^ bereikende zelfs in 
kleiachtige gronden niet meer dan zeven palmen hoogte en 
wedmiaat alle de wisselingen van het weder. 



Digitized by VjOOQIC 



382 

Michanx de HoUande, Eene zeer vroege soort en mede de 
lekkerste der MUshaux. Deze kan de winterkoade zeer 
moeijelijk doorstaan, doch des yoorjaars tijdig uitgezaaid, is 
zij mede eene der eersten. Wanneer men de ranken ter be- 
hoorlijke lengte inkort » kan zij zonder rijs gekweekt worden. 
In vochtige gronden tiert deze soort slecht. 

Van Auvergne. Met zeer lange y gebogene , welgevulde schokken , 
welke niet zelden elf zaden bevatten en van eene zeer goede 
hoedanigheid zijn , het gewas bereikt de hoogte van vier voet 

Géant. Eene zeer groote verscheidenheid , met sappige doch niel 
zeer zoete zaden. v 

JUdé of KnighL Eene verscheidenheid in 1810 in Frankrijk in 
den handel gebragt. Dit laat en hoog opgroe^jend gewas, 
heeft dikke 9 lange, wel gevulde schokken, met groote, vier- 
kante y gerimpelde , suikerachtige , malsche zaden. 

Ridé (met groene zaden), eene onderverscheidenheid der voor- 
gaande. 

Malpeau. Eene verscheidenheid , onlangs eerst door de Heeren 
BOssiN en L0UE88E in den handel gebragt. Deze verscheiden- 
heid even vroeg als de Frince Albert^ heeft dat nog vooruit, 
dat het gewas even draagbaar als de Michaux de Hoiian- 
de is. 

Girüngs DanecrofL De erwt is glad donkergHDen van schok en 
blad 9 bijzonder vroeg , draagt rijkelijk , is lekker zoet van 
smaak, niet hooger dan twee tot drie voet opgroeijoide. 

Wamer's Early Emperar. Even goed en vroeg , van dezelfde 
hoogte , maar niet glad van schok en zoet van smaak. 

Faire blards earHj surprüfe btue Marrow. Kan als tweede 
vroege erwt gezel worden , kunnende na gekookt te zijn , door 
geene andere verscheidenheid in geur en kleur overtroffen 
worden. 

Danoer's Monasterü. Deze welke het midden tusscben de 
vroege en late soorten daarstelt, geeft overvloedig. 

PHnce AlberL Eene zeer vroege doperwt, lekker van smaak, 
mild dragend : bereikende de hoogte van vier voet. Men houdt 
haar voor eene onderveAcheidenheid van de Michaux de Hoi' 
lande. 

Eesex cfuanpion. Deze is zeer milddragend en aanbeveleos- 
waardig, bereikt eene hoogte van drie een tweede tot vier voet 

Knight dwarf green Marrow. Aldus genaamd naar deo heer 
iHiGHT, voorzitter van het tuinbouwkundig genootschap i^Lon- 
deny groeit vao drie tot vier voet, zeer laat , rijk dragend, 



Digitized by VjOOQIC 



583 

grof van gewas , kort van leden , xeer getakt en moet oit dien 
hoofde hol gezaaid worden. 
Champkm of EngUtnd. De zoetste yan aOe erwten , schokken 
lang en groot , bloeit lang , draagt mild , doch wordt Tijf of 
zes Yoeten hoog. 
Mammouih marrow. Grof yan gewas , laat , rijkdragende , 

schokken zeer lang, zes k zeyen yoeten hoog. 
Marl^. Eene zeer groote maar ook teyens zeer late doperwt 
Mfiais Marrow. De grootste yan alle ons bekende doperwten 
en welke een mild gewas is, als hebbende de Heer b. doobbbi- 
ios op de SmUde^ yan ééne erwt, een honderd en zeyen peu* 
ien en drie honderd yijf en twintig yolwassene zaden ver- 
kregen. 
BvrMge^s EcHpse. Eene lage groene doperwt, niet hooger dan 
twee yoet , geschikt om zonder rijs op het veld gekweekt te 
worden , eene goede zomererwt , draagt mild en is zeer lekker. 
Bedaumn^s ImperiaL Groeit een tweede yoet boog, groen , 
draagt mild en kan yoor zomererwt zeer aanbeyolen worden. 
MadapperMu Een yeel gebezigde doperwt , zeer yroeg , rijkelijk 

gevende en vier voeten hoog. 
BoMiokken^ Mede eene vroege erwt , eene hoogte van vier tot 

?i|f voet bereikende. 
Ruige , Baspers o( Raspenders. Eene zeer late verscheidenheid , 

milddragende , groote schokken, zes voeten hoog. 
Lage groene^ drie voet. 
Haagsche geie^ zes voet. 
De Idaauwe , als vdderwt zeer aan te bevelen. 
C^meyners. 

„ (lage) drie voet. 
'„ (1a% bloeijende) zes voeL 
^ (graaawe) zes voet. 

.„ (ruige), komt zeer met de Rasper doperwt overeen, 
draagt mild, groote schokken, waarin van 1(^12 
zaden. 
„ (rood schokkige), eene aitmantende verscheidenheid, 
met donkerroode schokken, die nogthans zeer aan 
het verioopen onderhevig zrjn, lekker van smaak. 
Volgens getuigenis van den Heer lawsor te Eden- 
turgy wordt deze erwt sterk in Schotland gezocht, 
waar men er meel van maakt , ten dienste van de 
arbeidzame klasse. 
Roziine erwt Een milddragend gewas. De zaden overtreffen 



Digitized by VjOOQIC 



384 

die der gewone doperwt weinig in grootte, doob hebben eeoe 
aangename hoogbniine kleur, zes voet. 

Sohwarzkeimende Folga*, Op de zaden yan deze bevindt zich 
eene zwarte ylak; zes tot zeven voet hoog. 

Waterloo. 

Zweimaltragende Riesen. 

Ganz grüne fmperiaL Drie voeten boog. 

Erflifter groste frühe Alunker. 

„ „ Spéte grüne klunker. 

Spate gold. 

Niedrfge grosse grüne capische^ twee een tweede voet 

Commacks. Zoo niet dezelfde, dan toch in alle opzigten met 
de Frinoe Aibert overeenkomende. 

Uimer. 

Wettrenner. 

Kroonerwti Turc. (Pisum umbellatam. Badb. Pisom sativon 
ambellatum lir.) , door MiLLBa ook Bozenerwt genaamd , en io 
Duitschland onder den naam van Büschelerbse bekend, ii 
niet dan eene verscheidenheid , van de Pisum satitum en wel- 
kers bloemen en vrucht kroonsgewijze boven uit den stengel 
voortkomen, en eene fraaije vertooning maken , doch niet zoo 
mild als de gewone dragen. Hiervan bestaan twee verschei- 
denheden, eene met roode en eene met witte bloemen. Deze 
laatste schijnt wel volkomen dezelfde te zijn, welke voor 
eenige jaren onder den naam van Pois Pdquet^ Doigt de dame^ 
Lady's finger is aangekondigd en welke krachtige lale verschei- 
denheid door hare schoonheid en de grootte harer schokken 
aanbevelenswaardig is. 

Pois Perdrix, Onder deze benaming heeft de Heer bolk , kwee- 
ker in de omstreken van Dieppe^ ons eene schoone soort van 
voeder-erwt, die hij uit Engeland bekomen had, doen kennen. 
Het gewas groeit nog hooger dan dat der capucijner erwten , 
terwijl ook de schokken en zaden nog grooter zijn. Zij kan 
de winterkoude zeer wel verduren en kan dus zoowel in den 
herfst t ^ vroeg in het voorjaar gelegd worden. 

n. 

PEÜLERWT. 
A. Stam-^ Broei- of Dwergpeulen. 

De vroege. Hoewel eene hoogte van twee voet bereikende , zoo 
kan dezelve evenwel als bak-gewas, gebezigd worden. 



Digitized by VjOOQIC 



385 

De gewone. Hierran zrjn de schokken kleiner, maar ook talrij- 
ker dan die der voorgaande, eene smakelijke vruciit opleve- 
rende, doch teeder van gewas. 
Be entffes van gratie. De stengels hiervan behouden eene op- 

gebevene rigting, hebben vele zqtakjes, draagt mild, doch de 

vracht is niet zeer smakelijk. 
De waaffer-vormige. Hiervan worden de stengels niet hooger 

dan een voet, is laat en levert weinig. 
Kieüu Fransche suiierpeul^ bereikende de hoogte van een een 

tweede voet. 
Kieine dwerg of Buxbaum of Buehsbaum. Slechts ter hoogte 

van eenen halven voet ; in de prijscouranten van tischisgsr en 

HAAGE te Erfurt ook als de grace opgegeven. 

B. Kiimpeulen. 

BUmc i grandes cosses^ Comes de beüer. Pais faudlie, veel 
met onze krombekle peulen overeenkomende , heeft zeer groote 
gebogene en malsche schokken, bereikt eene aanzienlijke 
hoogte, draagt miki, doch is laat. 

Haifidamde. Uiervan zijn de schokken niet zoo breed, doch 
de zaden digter ineen gedrongen, dan die der voorgaande, 
doch even mild in het dragen , maar niet zoo hoog en niet 
zoo laat. 

Pm a oeil de p&rdrix. Deze bereikt de hoogte van zeven tot 
acht voet en draagt mild , doch zeer laat , de schokken groot , 
gebogen , malsch en zoet van smaak , de zadea groenachtig 
rood met violet-kleurige stippen , dik , glad en rond. 

Turc of Cauronné. Deze bereikt eene aanzienlijke hoogte , terwijl 
de talrijke schokken, malsch en suikeraditig zijn, hiervan 
zijn twee onderverscheideoheden met roode en witte bloemen. 

Turc (met parper-kleurige bloemen) , makende eene zeer aar- 
dige vertooning , even goed als de voorgaande , welligt de- 
zelfde verscheidenheid, die wij even genoemd hebben. 

Slieren. Deze mag men als eene onderverscheidenheid der krom- 
bek beschouwen , draagt zeer mild , levert smakelijke schok- 
ken, doch is 'laat 

Vroege kweepeulen , ter hoogte van drie voeten. 

Wfjkerpeulen. De hoogte van v^jf voeten. 

Krombek. Zes voeten. 

Hooge groene zomer. Zeven voeten. 

17 



Digitized by VjOOQIC 



386 

Saie graue mÜ weism schoten. Eeoe aardige versdieidenheid, 
waarvan de bloemen rood en de schokken yan het begin der 
ontwikkeling, tot aan den t^d der rijpwording toe, eene wit- 
aohtige kleur behouden. 

GtibschoHge^ praohtyoUe. Dexe yerscheidenheid, welke, behahe 
de klear die yan deze schokken geel is, yeel oyereenkomst mcl 
de yorige heeft, ofschoon de schokken wat grooter zijo en 
de plant hooger opgroeit, is door gallahd te Ruffec^ uil de 
gewone peulerwt gewonnen. 

Sehwarzkdmige^ bij ons de grooU Krombek ^ StdAererwi, mM 
eene zwarte ylek op het zaad. 

Grose wdse schwert. 
„ graue schwerL 

„ riezen sehtcerL Monster peuten^ Reuzen peulen^ eeoe 
verbazend groote yerscheidenheid , waarvan de opgebla- 
zene schokken evenwel niet veel zaden bevatten. 
Onder de meer vreemde soorten en verscheidenheden mogeo 

gerekend worden: 

Grimstones Egyptische enct^ voortgekomen oit eene antieke, 
hermetisch geslotene vaas, in eene mummie-begraafplaats 
van Egypte gevonden en voor meer dan 2844 jaren daarm 
geplaatst. Deze vaas werd door wauKsON , aan het Britsen 
museum ten geschenke gezonden , en door den Heer pbtticbkw, 
bibliothecaris van den Hertog van Sussex geopend. D« ^^' 
ten daarin gevonden, hadden eene houtachtige gele kleur, ge- 
heel gerimpeld, als het ware geschroeid en ijzer hard? om- 
trent de kweeking daarvan die aan CRmsTOürB te Uighgo^t ^ 
Londen^ gelukt is, verwijzen wij naar het Maandsehrjft f>o(^ 
Tuinbouw 1850. Zeoenüg van deze erwten in April uitge- 
laaid, hébben de aanzienlijke hoeveelheid van 61,040 «^wten 
voortgebragt , waardoor deze soort op nieuw in stand wn 
worden gehouden. Het is eene soort van kroonerwt^ waaröij 
vgf of zes bloemen uit één punt, in de oksel van sten»;«'^ 
vattende, en te zaAm gegroeide sdiotbladeren ontstaan. J^ 
zoodanige kroonen of enkelvoudige bloemscbermen', PP 
een boven de andere geplaatst . 

De soort was vooral opmerkelijk, omdat de ^^^y^^ 
genoeg waren, om geen rijs tot ' ondersteunbg te ^|?r^ 
Men heeft een gedeelte van deze erwten gekookt en ^^T^^ 
zeer goeden smaak, groot en malsch bevonden, doch "^ 
koken namen zij eene veel helderder groene kleur dan 



Digitized by VjOOQIC 



587 

gewoBe [erwten aao. {AnnaL de ia SoeéÜé (TAgrieuL et de 
Bot. de Gand. Juin 1848). 

Zeegent (Pisum marUimum). In Zweeden etrand-erwten ^ io 
Usland, Bonna^gras^ genoemd Dit gewas, dat op de zee- 
oefen in Noord-Europa en Noord-Amerika gevonden wordt , 
groeit ook aao den voet van den berg Uekia^ op IJeiand, Stowe 
en ciMDKif , wanen ten onregte , dat het zaad daarran bet eertt 
door schipbreak uit de zee op het strand zonde geworpen 
lijn. In 1555 immers werd dit gewas op de heidevelden tos- 
sehen Orford en Aldborough gevonden; als wanneer dtf in- 
woners aidaar zich er mede gevoed hebben, zoo als gesver 
verhaah. De stengels van deze plant bereiken de hoogte van 
eene halve el, zijn hoekig en raw, behalve de kanadaeche^ die 
volgens uhhaeus geheel glad is, de bloemen blaauw bont, de 
peulen en erwten klein en bitter, doch eetbaar. Omslagtiger 
hierover handelt wbihiiahii. 

Onderaardecheerwt. Deze vracht groeit in Aethiopië^ m het 
landschap Whydaw^ en is van eene heester afkomstig, welke 
de hoogte van 20 oude duimen bereikt. Deze struik bloeit 
niet , noch geeft dezelve eenige vrucht boven den grond , doch 
aan de wortels vormt zich een perkementachtige buidel, 
waarin 120 tot 150 erwten gevonden worden, die vrij wel met 
ds gewone erwten overeenkomen, en gekookt zijnde, een 
zacht en vr^ smakelijk voedsel opleveren. De erwten worden 
tsgeo het einde van den regentijd uitgezaaid , terwijl wanneer 
na verloop van zes weken , de bladeren geel worden , de erw- 
toi rijp zijn. Men vindt hiervan gewag gemaakt b^ zimiKR- 
■AH y VAK DKa teappui en in het Ned, Magazün 1834. 

De zameoatelling der peulzaden (pisum sativum) naar de ana- 
lysen van hkhop is : 

Zetmeel 32.45. 

Zetmeel achtige vezeL .... 21.88. 

Legumine (caseïne) 14.56. 

Gom 6.37. 

EiwiUtof: 1.72. 

Zoete eztractiestoL 2.11. ' 

Water. 14.06. 

Zouten. 6.56. 

Verlies. 0.29. 

loaoo. 



Digitized by VjOOQIC 



388 

De elementaire lameosteUing der pealzaden volgens platpaib 
en BODssmoAULT is: 



Erwten. 
Platfair. 

Koolstof. 35.743. 

Waterstof. 5.401. 

l^^^^ot. ] 39 36^^ 

Zuurstof. * 

Asch 3.44a 

Water 16.000. 



iOO.000. 



Erwten in vacao bij 230^ 
Fahr gedroogd. 

BoUSSmGADLT. 

46.5. 

6.2. 

4.2. 
40.a 

3.1. 

0.0. 



100.0. 



LiEBio , stelt de gemiddelde hoeveelheid koolstof der erwten in 
den verschen staat, waarin wij die gewoon zijn te gebmikeoy op 
37 procenten. De hoeveelheid koolstof in deze peulzaden berat, 
is grooter dan die , welke in het koom aanwezig is , zoodat deze 
zaden voedzamer zonden zijn dan de tarwe, indien het waar 
was, dat de voedende kracht der plantaardige voedingsstoffen 
in evenredigheid stond met de stikstof, die zij bevatten. Zoo is 
dan ook naar boussingault's schaal van voedings aequivalenten , 
hun voedings aeqnivalent lager of met andere woorden , hunne 
voedingskraoht grootw dan die der tarwe, want 67 deeleo erw* 
ten worden gezegd in voedmgskraoht gelijk te staan met 100 
deelen tarwebloem. 

HoBSFOHD vond mim 45*/o koolstof in de gedroogde erwten, 
hetgeen, als men het watergehalte der erwten op \S*^/^ berekent, 
37*/^ C in de versche erwten geeft De gemiddelde hoeveel- 
heid stikstof voor erwten was 4.5*/o dus 29<>/o ongeveer aan 
gecoaguleerde eiwitstoL 

Weber, heeft de anorganische bestanddeelen der engten en 
van het erwtestroo onderzocht, terwijl de ontledingen van wnx en 
FRG8BNIUS, van BiCHONy THOR cn BOussiRGADLT , niet ZOO beduidend 
dan die van wbbbb, afwijken. In de ontledingen van bichoh en 
THOfl, is het natron gehalte zeer aanmerkelijk (12, 86 en 10, 32 
perc) terwijl het in de ontledingen van wnx en fresemivs en van 
BOossDfOAULT, mccT in overeenstemming met de ontleding van 
WEBBR, tot 3,08 en 2,56 pero. opgegeven wordt 

De betrekkelijke verhoudingvan kalk en van magnesia wisselt zeer 
af, en het zou merkwaardig zijn te weten, of dit inderdaad bij erwten, 



Digitized by VjOOQIC 



S89 

die op gronden van yenehülende samenstelling groeijen , bel ge- 
val is , dan of het gebrek in oyereenstemming, in de gebreken der 
ontleding lijnen grond heeft Het gehalte aan zwayelzuur wordt 
in alle ontledingen hooger opgegeven , dan wbbbk het gevonden 
heeft. Wanneer welligt eene zwavel-verbinding in de erwten 
bestond, die door de geheele tot aseh verbranding, zich tot een 
zwavelzanr zout oiyderen kon , doeh die door bet verkoolen 
onoplosbaar in water en zelfs in chloorwaterstofzoar geworden was, 
eo gedurende het tot asch verbranden der uitgeloogde kool , een 
zwavelzuur zout gevormd had , doch * waarvan het zwavelzuur 
door de overmaat van phosphorzuur was verdwenen geworden , 
dal door de uitgeloogde kool , bij het tot as verbranden gevormd 
werd , dan had zich dit grooter zwavelzuur gehalte , ook volgens 
de geheele tot as verbranding , door webea bewerkstelligd , moe- 
ten vertoonen. Doch ofschoon hij daardoor een veel grooter 
zwavelzuur gehalte verkreeg (1.83 perc) dan door de manier 
der verkooling (waarbij hij slechts 0.18 perc verkregen had) , 
zoo bereikt toch ook dit grooter zwavelzuur gehalte niet dat , 
hetgeen door de ontleding van andere scheikundigen verkregen is. 

De uitkomsten , die weber door de manier der verkoeling bij 
de erwten verkregen heeft, stemmen daarentegen meer overeen 
met die, welke luauiELSBEaG, door eene soortgelijke manier ge- 
vonden heeft. 

Wat het onderzoek der anorganische bestanddeelen van het 
erwtestroo betreft, zoo stemmen de door wbber verkregene uit- 
komsten meer met die van heintz , dan met die van RAiuiELSBEao 
overeen — Omslagtiger vindt men dit in Jaum. für pracL chemie , 
poGGBfD Ann. de Phys, en in het Tffdso/irift ter bevordering 
van de Nijverheid 1850, medegedeeld door rosk. 

Zoo lang de erwten jong en zoet van smaak zijn , zijn zij ge- 
makkelijk verteerbaar, doch ook minder voedend, dan wanneer 
zij ouder en droog zijn , als wanneer z^ moeijelijk verteren en 
ligt opgezetheid in den buik , ja zelfs kolijk veroorzaken , gelijk 
wij dit ook omtrent de boonen hebben opgegeven. 

Men mag de doperwten voor gezonder en ligter te verteren 
dan de peulerwten houden , zeggende reeds de ouden daaromtrent 
Sunt infiativa^ eum pellUme atque nodva^ 
PeUibtu aóiaüs sunt bona-pisa eatie. 

Wat de bereiding dezer vrucht aanbelangt, lij is genoegzaam 
bekend en te omslagtig in alle kookboeken beschreven, om 
daarbij stil te staan, weshalve wij slechts die bijzonderheden 
•zuUen mededeelen , welke niet zoo algemeen mogen heeten. 



Digitized by VjOOQIC 



390 

Zoo vindeii wij onder anderen in de Sehat/tamer voor aiie 
standen 1847, het volgende, omtrent de bereiding yan eeoe 
drank uit erwtepeolen: De peolen der groene erwten beyatteo 
zooveel suikerstof, dat zij, in water afgekookt, eene vloeistof 
opleveren I die in smaak eik reuk zoo zeer met het moatsap over- 
eenkomt, dat het zelfs een bierbrouwer zou misleiden. 

Wanneer men aan een* zoodanig alkooksel met salie of hop 
den smaak van bier geeft en het laat gisten , krijgt men eeneo 
uitmuntenden drank. De wijze van bereiding is zeer eenvoudig. 

Hen doet eene hoeveelheid peulen in eenen grooten ketel, voegt 
er zooveel water bij , dat zij er een halven duim onderliggen , en 
laat ze drie uren lang over het vuur hangen , zonder ze te laten 
koken , daarna filtreert men het vocht ^ doet er zooveel afkook* 
sel van salie of hop bij, dat het tamelijk bitter wordt, en laat 
het vervolgens gisten. De salie is een voortreffelijk hop-surrogaai , 
en voor dezen drank zou men er zelfs de voorkeur aangeven. 

Wanneer men in het afgekookte , eer men het koud laat wor- 
den , eene tweede hoeveelheid peulen kookt , wordt dit zoo zeer 
met suikerstof bezwangerd, dat het na gisting, eenen drank ople- 
vert, die zeer na aan het Engelsche aie komt • In sobtbns, ff eten- 
schap. maandseJL 1834, komt insgelijks een reoept voor, om 
uit erwtensohillen, bier te bereiden. 

Met bijvoeging van koornmeel kan er een zeer voedzaam brood 
van gebakken worden ,' terwijl men van zacht in water gekookt 
erwtenmeel, een vrij goed plaksel verkrijgt, eveneens als ervan 
het meel der graauwe erwten, een goed zuurdeeg bereid kan 
worden. 

Men kan de erwten op de volgende wijze ^eer goed groen be- 
waren. Te dien einde werpt men in eene braadpan eenige lepels 
fijne suiker, en vult dezelve vervolgens met versch gedopte erwten, 
waarna men de pan op een heet kolenvuur zet, en de inboad 
goed dooreen schudt Zoodra de erwten beginnen te zweeteo, 
werpt men ze in eenen schotel , en laat al het groene water af- 
druipen , waarna men dezelve op eene luchtige en besohadawde 
plaats , onder van tijd tot tijd omschudden, spoedig laat droogen* 
Droog in flesschen bewaard wordende, kunnen deze zoo ge- 
liefkoosde voortbrengselen uit het plantenrijk, den gebeden win- 
ter bewaard worden. 

Eene andere wijze om groene en doperwteo voor den winter 
te bewaren, zonder dat dezelve eenen ziltigen smaak verkrijgepi 
en welke bij alle inmakiog onvermijdelijk is, bestaat biennu 
Men werpt de erwten in kookend water, waarin men ze w 



Digitized by VjOOQIC 



391 

tf hoogstens zes minaten laat staao , naarmate huimer grootte , 
ireiTolgeiis giet men ze op eene Tergiettest en yerkoelt ze schielijk 
net koud water. Na dezelye goed te hebben laten uitlekken , 
spreidt men xe op papier, op eene zeef, of op eene rietmat, in 
eeae oven of in eenig warm vertrek uit , waar ten hoogste eene 
warmte van 50 graden honderdgradigen , of 40 Reaumur heerscht. 
Als dezelye droog zijn , doet men ze in papieren en bewaart ze 
op eene drooge plaats. 

Ook kan men de yersoh ontdopte erwten in zuiyere drooge 
flesschen doen, welke men alsdan luoht-digt sluit De flessoben 
stapele moi yoorzigtig met een weinig hooi tussohen beide, om 
100 doende het onderling aanraken te voorkomen, in eenen ge- 
wonen keteL Men vult vervolgens den ketel met water en brengt 
bet langzamerhand aan de kook. Zoodra het water kookt , neemt 
men den ketel onmiddellijk van het vuur en laat de flesschen in 
hel water koud worden. Op deze wijze kan men de erwten 
voor het winter-gebruik , mits de fleesohen op eene drooge plaats 
Üggen en nooit door de zon beschenen word^, zeer lang in 
kannen natauriyken staat bewaren. 

Het zijn inzonderheid ^ettxnhofbr, zorl, gabal, sghkidwbilbi , 
etsm DB MOTiGifT en anderen , ditf uitsluitend over het inleggen 
ea bewaren der groenten hebben geschreven, doch welke 
inededeelingen wij, om de wijdloopi^eid te vermijden, niet 
kunnen mededeelen. 



A^rwdJii 



Digitized by VjOOQIC 



GANZEVOET (WELRIEKENDE.) 

(Chenopodivm ambrosioides,) 



De Gamevoet ^ ootleeot zijnen geslachtsnaam chenopodium, van 
de Grieksche woorden chyn, een gans tnpous een voet, wegens 
den vorm der bladeren. 

Decandolle, rangschikt deze plant onder de Chenopodées en 
LiNRAEus onder de Pentandria, Digifnia met het navolgende 
geslachtkenmerk. De kelk vijf bladerig en vijf hoekig , geen bloem- 
krans, een enkel zaad boven den kelk geplaatst. 

Deze eenjarige plant, is oorspronkelijk een Mexikaansch ge- 
was, dat in 1640 naar Europa werd overgebragt, doch thans 
ook in sommige deelen van Europa in het wild gevonden wordt, 
zoo als in Oostenrijk en Portugat het geval is. In ons vader- 
tand evenwel wordt het niet in het wilde aangetroffen , alhoewel 
eene menigte soorten van dit geslacht zoo al^; de bonus Henri- 
cus^ unbicum^ ruörum, nmrale^ album y hybrifktm^ botrys ^ 
glaucum^ foeüdum^ polyspermum ^ acuttfoHum y h^sutum^ 
maritimum , fruticosum , fidfoUum en de verscheidenheden , bij 
ons te lande gevonden worden. 

De getakte stengels van deze plant bereiken eene hoogte van 
ongeveer vier palmen, de bladeren zijn lancetvormig en getand, 
bloeijende van JulJij tot October. De reuk van dit gewas is zeer 
sterk , doch niet onaangenaam » de smaak kruiderig met die van 
het komijn-zaad overeenkomende. 

Dit gewas, dat bijna in alle gronden tieren wil, doch de voor- 
keur aan eenen goeden lossen geeft,* wordt door zaad vermenig- 
vuldigd, hetwelk men in de lente ^ hetzij op eene zeer warme 
standplaats , hetzij , en wat meer te verkiezen is , in een balje 
uitzaait , waarna de plantjes in Mei^ ter behoorlijker afstand worden 
verpoot, welke vervolgens niet meer dan eene gewone verzor- 
ging behoeven. 

De bladeren van deze plant worden afgetrokken, gebezigd, en 
van daar , dat men aan dit gewas in Provence , den naam van 
Thee van Mexico ^ gegeven heeft. 

Ten bewijze evenwel, dat meerdere bladeren van verschil- 
lende gewassen daartoe kunnen dienen, doch welke wij daar. 
om niet uitvoerig kunnen behandelen, noch in dit werk alle te 
huis behooren, strekken de navolgende opgave: 



Digitized by VjOOQIC 



Tartaarêehe Ahonu 
(Aoer tatarioaoL) 

Oeie groeit ▼oonamelijk in het zaiden yan Europeesoli Bus- 
bod, werd in 1759 oit Aztö overgebragt» on heeft somwijlen 
eene half tiolronde, soms ook eene pyramidale kroon. De kal- 
mokken trekken van het zaad, nadat het van het kaf beTrijd 
is, eene thee. 

Daurlsehe Alpenèaisem, 
(Bhododendron daaricam.) 

Dit Siberië in 1780 overgebragt. Men zegt: dat de bladeren 
dezer plant eene thee geven, die de eigenlijke thee zeer nabij 
kooit y doeh men dient wel onder het oog te honden, dat de 
bladeren niet zonder slaapwekkende kracht zijn. 

Hartvormige Barbonie. 
(Barbonia eordata.) 

GroeiieDde aan de Kaap de Goede Hoop, alwaar men het 
tftreksel als thee drinkt. 

CameUia. 
(Camellia Sasanqua.) 

Uit China, in 1811 overgebragt. De bladeren hiervan zhn aan 
die der thee gelijk , en worden ook daaronder gemengd, voiten 
<le ion gedroogd, behoaden zij eene liefelijke geur. 

Ca»9h^. 
(Cassina Paragoa.) 

Zg groeit in Virginia en Caroline en werd met een. goed ge- 
volg naar Engelandovergebragt, levert de zoogenaamde para- 
goay-thee, die door de Jesaiten onder den naam van Yerba de 
pnhê , is verkocht geworden. 

Ojfpreeeenóoam. 
(Copresaut thuyoides.) 

In 1736 uit Noord-Amerika overgebragt» het zaagsel vao dit 
boot wordt ab thee getrokken. 



Digitized by VjOOQIC 



394 

Eerenprii*. 
(Veronica officiDalis.) 

De bladeren dezer plant geven eene goede tbee. 

Wegedoom. 
(RhamoHis theezaos.) 

Groeit in China, alwaar de bladeren als thee gebruikt worden. 

^ringe botm. 
(Sijringa valgaris.) 

Hei aftreksel van het hoot met kookend water , geeft eene aan- 
gename, balsamieke thee. 

Monorde- 
(Monarda didyma.) 

In 1752 uit Noord-Amerika overgebragt en wegens hare sehoone 
bloemen zeer geliefd. De bladeren worden in Engeland als thee 
gebruikt. 

Winterloof. 
(Pyrola rotundifolia.) 

De bladeren geven eene thee, die in Indi^, met name in de 
Staten van den grooten Mogol , veel gedronken wordt. eni. eca 



Digitized by VjOOQIC 



HERTSHOORN. 

(Plantago coronopus.) 

Het Uertêhanm^ ook BerUhoomkers ; Oroüinnekruid of JKraat' 
«mooe/ genoemd , onlIeeDt zijnen geslachtSDaampAift/^gé^, yan hei 
Latijmdie pkMtmis^ dat voetzool^ beteekent, wegens deo vorm 
te bladeren. Volgens TouainsFomT en LBMBaT, toade piantago Ie 
^onen geTen, gaat als eene plant te werk, op de voortreffe- 
^e eigenschappen van dit gewas doelende. In hf|v Grieksch 
wordt het amoglosson of schaapsUmg^ genoemd, anderen daar- 
megen, bestempelen het met den naam van kunoghssan^ fumdê' 
tM^, doch waardoor eigenlijk de plantago minor ^ wordt aan- 
Sedoid, oyer welke verschillende benamingen maceb sich aldus 



Uerbam^ quae nostra^ Hngua Plantago vooaiur^ 
Hanc amoglo99on graeeU voeat: est qtUa ünguae. 
Agnmae smUis folüs^ Plantaginis kuius 
Sunt Qeménae facies: ei Major prima voeatur^ 
Altera vero Minor , quam tulgo laneeolatam 
Dieunt, quod foUts ut laneea sur gat acutls. 
CiAumifüs, verdeelt dit gewas naar het getal aderen , hoewel 
bi) hel ook in èreedöüuUg , smalbladig ea^waterachtlg onder> 
MhddL Haixsh daarentegen, brengt het tot telgachfige , takkige , 
« bhderiooze niet takkige stengels terug. 

De SoortstkSMn^ eoronopus^ is van de Grieksche woorden 
kmmy^ kraai en pous^ voet afgeleid, kraaifenvoet ^ wegens den 
vDitD van het blad , waarom het ook den naam Hertshoorn ^ er- 
hngd heeft, als hebbende de diep ingesüedene bladeren daar* 
mede wel eenige overeenkomst Sommigen noemen het ook 
^«tgaérMirto ' of Sanguinalis^ wegens de bloedstelpende eigen- 
sehappen van dit kruid. 

Het was LmNAstis , die de coronopus (Hertshoorn) en de Psyl- 
(nm (vlooikraid) van tourneport, tot de plantago (weegbree) 
lieeft terug gebragt. Bij femooh wordt het de SenelHera Coro- 
nopus geheeten, een geslachtsnaam ter eere van i. van sexebibr 
Ie Geneve^ die in 1791 zijne Physiologia vegetaUs^ in het licht 
Sat Volgens gaertner, wordt het kruipend Hertshoorn coronO' 
pUi rueiüi genoemd en touRinspoRT geeft er den naam van 
wHd» kers met gekamde zaadhMis$es aan. Deze eenjarige 



Digitized by VjOOQIC 



396 

zaaiplanty welke inheemsch is, wordt ook in ons Vaderland in 
het toüd aangetroffen, en wel zoo als meesb zegt, overvloedig 
buiten Franekeru aaq <i^ Leeuwarder trekweg en elders aan 
de wegen. 

Volgens KOPS om den Briel bij Oosiooom ; in het land van 
Steenbergen; in het land van Tholen; zoo als mnBi zegt, bij 
Nijmegen; naar vam khdb aan den Helder hij Sparendamf naar 
zuNEM, bij *e Gravesande ; volgens kops en van hall» op vele 
plaatsen hij Amsterdam ; en zoo als wij ontwaard hebben op vele 
plaatsen in Groningen , bij de dorpen IVehe , Leens en Uirwn eos. 
Dbcakdollb , heeft hetzelve onder de Plantaginées gerangschikt, 
LuniAsus pjpiatst het onder de Tetrandria^ Manogpnia^ met het 
navolgende geslachtkenroerk : 

De kelk vierspletig , en de boord van den bloemkrans omge- 
bogen; de meeldraa^jes zeer lang; de zaaddoosjes tweehok* 
kig, kringvormig openbarstende. 

Deze plant heeft vele lange, smalle, diep gekorvene, mwe, 
ruige , zich spreidende bladéren , welke de gedaante van eene ster 
vormen en waarom het ook door sommigen herèa stella^ genoemd 
wordt y uit dewelke naakte harige stengels, ter hoogte van eenen 
halven voet opschieten 9 waaraan smalle lange aarsgew^ze trossen 
groeijen, uit vele kleine bloempjes met uitstekende hehnstijiyes 
bestaande» die in Julff ea Augustus ontluiken, waarop alsdan 
zeer klein langaehtig zaad volgt. De wortel, welke gewoonlijk 
dun» klein, kort en wit is» bereikt nogthans somtijds de dikte van 
eenen vinger , en heeft eenen eenigzins zamentrekkenden smaak. 
Muutoio, zegt in zyne Ware oefening der planten^ dat de 
coronopus vulgaris even als de repens^ eeneoverbiyvende plant 
is, doch dat de coronopus sOleestris minor^ als een eei(jar% 
zaaigewas moet beschouwd worden. Deze plant, welke eene 
▼ette zandige aarde en veel water behoeft, wordt door zaad^ 
hetwelk men in Maart dunne^es uitzaait » voortgekweekt , welk 
zaad slechts luchtig behoeft onder geharkt te worden» waarna 
men de jonge planyes tot op vier duimen uitdunt, en deze ate* 
dan van onkruid zuiver houdt; wordende het zaad in September 
en Ootober^ ingeoogst. 

C BADHüfus verdeelt in zijn ^moirho^ seu enumeraOo pUm- 
tarum ab herbarUs descriptarumy de coronopus in drie soor- 
ten, in de: 

Coronopus hortensis of TVagt^ 
Coronopus sylvestris^ 
Coronopus repens BuellUf 



Digitized by VjOOQIC 



397 

'doch wi) kannen niel Toorbij op te merken, dat dete kruidkun- 
dige Teie planten als bijzondere soorten opgeeft, die sleehts als 
vericMdenheden moeten aangemerkt worden. 

De bladeren van deze plant, welke eenen aangenamen, iet5 za- 
mentrekkenden smaak hebben , worden als toekruid bij de salade 
genuttigd en zoo als wij bij Rufiix aangeteekend vinden, ook op 
zieh zelf of in azijn ingelegd , gebruikt. 

Voor de geneeskunde vinden wij in de latere werken er geen 
gewag van gemaakt , doch in de oudere zoo als LUftiT , wordt 
het ab een steenbrekend middel opgegeven. 



M^999^ 



Digitized by VjOOQIC 



HONDSTAND. 
(Erythronium dens óonis.) 

De Hondstand, ontleent zijnen geslaohtsnaom eryihranium^ 
▼an het Grieksohe woord eryÖiros^ rood, wegens de Uenr der 
bloemen, hoewel deze juist daardoor niet bijzonder uitmunten. 

Decandolle, rangschikt dit gewas onder de IdHaeées en uu- 
■ABcs, onderde Uexandria^ Monogynia^ met het navolgende ge- 
slachtkenmerk: Bloemkrans zesbladerig, klokvormig, waarvan 
het honigbalge uit twee knobbeltjes bestaat, bij den voet der 
beurtelingsche bloemblaadjes aangegroeid. 

Dit bolplan^e, is uit de zuidei^ke doelen van Europa herkom- 
stig en wordt ook zelfs in Siberië en Noord- Am&ika^ in het 
wild gevonden. De plantbeschrijvers van Oostenrijk^ Languedoc 
eo Provenee ^ maken er geen gewag van. 

Rat, vond het aan den weg van Turin naar Asty in Pfemont^ 
als ook in de om^reken te Genua, J. Badhinüs ontwaarde het 
bij Oeneve^ lobil op het Jura gebergte, terwijl scopole heeft 
medegedeeld : dat het ook in de woeste boschachtige streken van 
/dria groeide en ons van dit gewas de navolgende omschrijving 
geeft. Een vleezige, witte, langwerpige, spitse wortel, (waar- 
van TODRNBFORT cenc fraaijc afbeelding gegeven heeft, gelijkende 
zeer op eenen hondstand, van waar het dan ook den Latijnschen 
bijnaam dens canis^ heeft ontleend), de wortelbladeren zijn uit- 
gebreid, vlak, puntig ovaal, met de steelen den stengel om- 
vattende, welke rond en boven het midden rood is. De bloem 
eenzaam , knikkende. De bloemblaadjes paarsch , met de nagels 
overhoeks, witachtig groen, en een vieezig honigvoerend rug- 
getje hebbende, van hetwelk twee evenwijdige ribbeljes op- 
waarts loopen. De meeldraa^jes wit, korter dan de roode meel- 
knopjes, die eindelijk zwart worden. Een afwijkende stijl, met 
eenen ruwen (door de menigte zeer kleine lepeltjes) stempel. 
Het vruchtbeginsel groen, eirond en het zaadhuisje eivormig. 

De gewone omschrijving van deze plant komt hierop neder: 
Uit het bolletje dat klein en langwerpig is , komen twee of drie 
langwerpig eironde, puntiguitloopende bladeren voort, die licht 
groen en fraai met roodachtig, zwarte vlakjes geschakeerd 
zijn. Tosschen dezelve groeit de éénbloemige gladde stengel, te? 
hoogte van ongeveer dertien duimen (vijf duim Rijnl.); de aan 



Digitized by VjOOQIC 



1 



399 

dowhe staande bloem is zesbladerig , nederfaangende , doch de 
bloemblideren zijn naar boven, rondom den bloemsteel, omge- 
bogn en laten dos de neder waartshangende meeldraadjes en 
itijl gflheel ontbloot, de kleur der, bloem , die in April ontloikt, 
is paarseh, hoewel er ook andere verscheidenheden met witte 
en rooskleurige bloemen gevonden worden. In Virginiêy treft men 
er met gele bloemen aan , terwrjl gmeun mededeelt , dat in Sf- 
krit verscheidenheden met breede en smaUe bladeren , met 
psarsehe, vleesdiklearige en witte bloemen bestaan, en tevens, 
dit, wanneer de plant gebloeid heeft, de vlakken der bladeren 
Sewooolijk verdwijnen. 

De Hondstand bemint eene xandige, eenigzins vochtige aarde 
en eene zonnige standplaats. De voortk weeking er van kan 
S^niakkelijk door zaad plaats hebben, hetwelk de planten over- 
^'joedig opleveren, hoewel het in ons Vaderland niet altijd tot 
njpbeid komt, terwijl wanneer dit terstond wordt uitgezaaid , 
oidathet rijp is, het niet in gebreke zal blijven op te komen, 
Mï de bollen behoeven drie jaren , om eenen voegzamen omvang 
(e eriangen. Ook kan men door afscheiding der kleine aangf- 
S^oeide boOeyes, dit gewas voortkweeken , terwijl de moeder- 
Mtn zelve, niet vóór het derde jaar moeten worden opgeno- 
BMi en alsdan dadelijk weder in den grond worden gebragt, 
^ kunnende onze winter-koude vrij wel doorstaan. 

Wil men dezelve als bloem kweeken , dan worden de bolletjes 
in het m^'aar^ na het uitbloeijen in potjes geplaatst, blijven tot 
*l^wt(faar buiten, om dan bij eene matige warmte in bloei Ie 
worden gebragt, hetgeen in Februarfj kan plaats hebben. 

In het westelijk gedeelte van Siberië^ waar deze boOen van 
deze plant opgezameld en als een voortreffelijk voedsel beschouwd 
worden, noemt men dezelve Kandyk^ doch in anderestreken 
^«, terwijl volgens lobel, de Italianen dezelve met den naam 
van Hemadactyhu ^ bestempelen. 

Aangaande het gebruik, deelt oiULni ons hel volgende mede: 
Naardioi deze plant vroeg in de lenle bloeit en als het ware 
in den herfst geheel verdwijnt, zoo delven de inwoners van Si- 
berië voor dien tijd de wortels op , welke zij alsdan aan eenen 
draad ri^n en alzoo droegen. Bij het gebruik worden zij gestampt 
en in melk tot pap gekookt , of in vleeschnat tot eene soort 
y«n soep , terwijl het volgens hem geen onsmakelijk voedsel is , 
«ttonderheid wanneer zij m^ melk gekookt worden. Ook kun- 
'^ zij even als de kastanjes toebereid en genuttigd worden. 



Digitized by VjOOQIC 



400 

Zoo als TEicoL legt, werdeo er eertijds jaarlgks eene menigte 
boUoD tot dat einde, naar het hof yaa PeiersAupg a%ezonden. 

De andere eigenschappen , die loo wel gmkloi ais oioscoiides aan 
dit voedsel toesohrgven, zullen wij, te meer daar dit leer te 
betwijfelen is^'ikiesheidshalve onvermekl laten. 

De bollen van dexe plant en .wel de drie versoheidenhedea , 
als roode, purpere en witte zijn per dozijn A f OM bij yam 
scBBRTzsa EN ZONEN , Bloemisten en zaadkoopers te Haarlem te 
bekomen. 



M^t^f^ 



Digitized by VjOOQIC 



HOP. 

(HumultLê lupulus,) 

De Hop^ ook UoppeknUd genoemd, ontleent baren geslaokt»* 
naam hutmUus^ van het Latijnsche woord Aumüis , laag , kruipend , 
ooidat het gewas zich zonder steansel niet kan staande houden 
eo alsdan over den grond voortkruipt; terwijl de soortsnaam 
h^nUus , volgens miller , van het Latijnsche woord lupu9 , een 
wolf,a%eleid is, naardien men beweert, dat deze dieren onder 
dit rankgewas schailen. Deze overblijvende plant behoort vol- 
gens lüppros tot die planten, welke eene onvolkomene om won- 
dene bloem hebben, zijnde het naar touuhefort, een gewas met 
bladerlooze bloemen, die ait vele vezelen bestaan, in den kelk 
ziUen en daarbij onvruchtbaar zijn. Decakdollb , plaatst het on- 
der de Cannabinies en lücnaeus rangschikt dezelve onder de Di- 
oeda^ Pentandria^ met het navolgende geslachtskenmerk: De kelk 
der manneli)ke bloem , vijf bladerig en heeft geenen bloemkrans ; 
de vrouwelijke bloem heeft den kelk éénbladerig, kegelvormig; 
twee stijlen en één zaad in den bladvormigen kelk besloten. 

Dit ook inlandsche gewas, wordt brjna overal gevonden. Zoo 
wel in de dennebossohen van Zweden , als op de eilanden in de 
Oottzee^ zoo wel door geheel Rusland, Pammeren en LO'fiand^ 
ab in China ^ waar het door THORBiaa aangetroffen werd. Hack 
vèh verbouwt het in zijnen tuin, twintig mijlen van Adelcüde^ aan 
den weg naar den berg Barker, in het Zieden van Austraüe gelegen. 

lo ons Vaderland groeit het volgens db oortee, veel op scha- 
dowachlige plaatsen, bij Uardencijk^ Leerdam^ tieemslede^ 
Vtrechl^ Wük'è^Duurelede; Groningen^ alwaar wrj het in het 
dorp onzer inwoning, fTMe, tosschen de heggen aantreffen en 
io ^Uaagsche boscb. Volgens iobsb, in de wouden van Fries- 
land en elders ; volgens bergsma , bij Nipnegen; volgens vbrmedlsn, 
bij Delft; volgens mulder, bij leden; volgens schull, bij Dor- 
^echt; en volgens van hall, buiten Amsterdam^ op den Am- 
ftetceeuêchen weg^ aan den duinkant van Haarlem; enz. 

Zoo wel de mannelijke als de vrouwelijke hop , schiet uit de 
tortels, die digt, lang en verward door eikanderen groeijen, 
<wr lan^e, wollige, ruige , met bladeren bezette, eenigzins hoe- 
^%e ranken uit, die zich rondom de struiken, boomen en alles 
waarmede zij in aanrakmg komen , slingeren en daarbij opklim- 



Digitized by VjOOQIC 



402 

meo , de bladeren irjo lang gesteeld , tegen over elkander slaande, 
drie- tot vijflobbig en row, de bovenste gaafrandig, eirond 
lancetvormig, de overigen grof getand. De manneke brengeo 
aan het bovenste der ranken, uit de oksels der bladeren, bloe- 
men voort, welken eenen wijden pluim vormigen tros daarstel- 
len, hebbende vijf helmdraadjes en eenen vijfdeeligen kelk co 
welke dienen om de vrouwelijke bloeroen te bevruchten, ko- 
mende de vrouwelijke als kopvormige bloemkatjes voor , slechts 
een éénbladig bloemdek hebbende, dat het tweestijlige vruohtbe- 
ginsel naauw omvat, brengende kleine platrondaohtige rosklea- 
rige zaden voort 

Het kweeken der hop dagteekent zich in DuUschiandy zoo tls 
sommigen willen , van af de 8ste eeuw. Voor zooveel becmah» 
heeft kunnen nagaan, komt het woord hoppe ^ het eerst in een 
woordenboek van de 10de eeuw voor. In de 16de en 17de eeuw, 
was de hopteelt in ons Vaderland zeer aanzienlijk, terwijl ar bjj 
een placaat van den 26 Naart 1568 verboden werd, geen hop 
uit te voeren. 

In latere tijden, is deze verbouw evenwel nog sterk toegeno- 
men , als wordende er thans niet alleen in Limburg en Zm^ 
Brabant, veel hop verbouwd, maar ook in Drenthe^ *** ^ ïï 
dorpen Eeide^ Paterswolde , Rhoden en Peize. Ook in het land 
van Heusden^ in de Me^'erff van den Bosoh^ in de omstreken 
van Nieuwkuik, Schijndel en Vimmen, mogt die bouw vroeger 
aanzienlijk heeten , doch dezelve vermindert in de laatste jaw*» 
steeds meer en meer, terwijl men zich in Gelderiênd en (her^' 
je/, meer op dien bouw begint toe te leggen. In het land van 
éxel onder Westdorpe^ is men in 1836 met deze teelt bannen 
en in 1820 werden er pogingen aangewend, om de hopculUior 
onder UontenUse^ in het land van Uukt^ tot stand te brengeo* 
In 1850 heeft men in Zeeland deswege twee proeven genomen, 
diefmet eenen gunstigen uitslag bekroond zijn. 
|j£ln Engeland^ werd er in 1503 niet meer hop verbouwd , W 
voor eigen gebruik noodig was, zijnde zeer waarsohijnljk wj 
kweeken daarvan in Zweden ^ eerst tusschen de jaren lööü w» 
1607, tot eenige volkomenheid opgevoerd. .. 

De hop behoeft eene goede, met ouden mest wel ******?*, 
aarde, en wordt in Maart of April door jonge plantjes, *« ^ 
diepte van eene handbreed en eenen ouderlingen *^**" ^|. 
ces palmen behoeven, voortgek weekt, welk rank gewas v^^' 
gens bij sUken opgeleid en in November , even boven den ^^^ 
a%esneden wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



403 

Hoewel deze mededeelmg voor den boaw in het klein toI- 
doende geacht meff worden, zoo is zulks evenwel niet roet 
betrekking tot de voortkweeking in het groot en weshalve wi) 
daarover meer omstandig zullen spreken. 

Goede zwarte aarde, uit vermengde klei m^ zand bestaande, 
ter diepte van twee voeten omgewerkt, niet al te droog maar 
■og minder te voohtig, en eene voor h^ Zuiden wel opene , 
maar tegen het Noorden door hoornen of bossohen gedekte 
standplaats , voegt voor dit gewas het beste. 

Oode gras- en Uaverlanden , bosoh- en moesgronden, zoo 
dezelve wel omgewerkt zijn , vokioen mede bij uitnemendheid» 
Hoewel deze plant eenen wel en diep bewerkten en rijkehjk roet 
mest VQorzienen grond vordert, zoo kan men daartoe alle mest- 
speeièn bezigen , wanneer men slechts zorg drage , dat deze naar de 
gesteldheid van den grond geschoeid worden en ni^ te versch zijn. 
Boven alles beveelt gross , in zijne Voisidndige AnleUung zum 
Hapfenbau 1837 , een mengsel aan, dat uit goede krachtige aarde , 
modder, stratendrek, en eenige lagen schapen en koemest za- 
mengeeteld is, waarbij alsdan nog aardappels en knoUenloof, 
of ander afval van groente kan gebezigd worden , alsmede klaao- 
wen, beenderen, en het bloed van beesten, hoender en doiven- 
roest, kalk, asch, gier enz. 

Omtrent de keuze van mest evenwel verwijzen wg op het 
Handw(h'terbuch der reinen und angewandlen chemie von Dr. 
UOI6, Dr. P06GE1ID0RFF und Dr. wOhlu, 1843, 2te Band, 5te 
Lief; alwaar een zeer beknopt, maar tevens duidelijk overzigt 
van de grondbeginselen, w^e de nieuwere scheikunde leert, 
voor de keuze en aanwending der meststoffen , gevonden wordt , 
en tevens tot rigtsnoer kan dienen bij h^ invoeren en beproeven 
van nieawe meststoffen en nieuwe handelwijzen bij de bemesting, 
terwijl wij voor de kalkbemesting durven aanbevelen b. nsM , de 
rempüH des stUphaiee de chaux^ en agriouUure^ Bruges, 1850, 
eo Brain on gypeum as e manure , London , 1840. 

De kweekers in Kent , alwaar de beste hop geteeld wordt , 
beschouwen nieuwe gronden voor deze kweeking als de beste. 
Op zulke gronden planten zij appelboomen , op een grooten afetand 
van elkander, waar tusschen nog weder kersenboomen worden 
gevoegd. Heeft men nu gedurende tien jaren daar tusschen hop 
verbouwd, dan beginnen de boomen te dragen, de kersenboo- 
men root men na verloop van dertig jaren uit en de appelboo- 
men hebben alsdan ook haren wasdom erlangd. Anderen be- 
schonwen eeneo zandigeo grond , waarvan de bodem kiezelachtig 



Digitized by VjOOQIC 



404 

of rotsachtig is , voor dit gewas als het doelmatigste , terwijl nog 
aoderen wederom de hop met een goed gevolg op moerassige 
grondeo kweeken , zoo als die onder anderen door de inwoners 
van Essex^ gedaan wordt. 

J. c. tiBSBiT, heeft in de Echo du monde Savant^ 1846 , NO' 
29 ^ 30 , het een en ander over de scheikandige zamenstelliog 
der hop, in verband met hare aankweeking medegedeeld en 
aangetoond , dat dit gewas veel mest behoeft. Hij schrp dit 
hoofdzakelijk toe aan de groote hoe^eeXheid poiasch^ welke deze 
plant uit den grond opneemt , naardien de zamenstelling der 
organische zelfstandigheden f welke in de hop bevat zijn , io hon- 
derdste deelen deze zijn: 

Bloemen „# . ^ »» 

vruchten, ^^^'''^' ^'^^'^' 

Kiezelaarde 21,50 12,14 0,07 

Chloor-potassium 7^ 9,49 6,47 

Chloor-sodium 1,67 ^ 9,64 

Soda 0,39 

Potassa. 25,18 14,95 25,85 

Kalk 15,98 49,67 38,73 

Magnesia 5,77 2,39 4,10 

Zwavelzuur. 5,41 5,04 3,44 

Phosphorzour 9,80 2,43 6,80 

Phosphorzuur-ijzeroxyde. . 7,45 3,51 0,40 

om 500 Engebche ponden, dat is zooveel als 226,25 Ned. pon- 
den bloemen, (vruchten of bellen) van de hop te verkrijgen, 
worden 11 ponden en 3^ oneen potassa uit den grond genomen. 
Rekent men nu hierbij de bladeren en takken, die mede aan 
den grond worden ontnomen en ook potasch bevatten, zoo kan 
men aannemen , dat met die 500 ponden bloemen, het pr(H 
duet van 1000 vierkante voeten land ongeveer, te zamen 1^ 
ponden 3^ oneen potassa^ 1 pond en 11 oneen chlorurehvn 
potassi f aii den grond genomen worden, benevens 5 'pond ^ 
oneen phosphorzuur enz. Om 17 Engelsche ponden of 7,7(W 
Ned. ponden potassa aan den grond weder te geven, «O" 
noodig: 

355,48 Ned. ponden guano , 
1421,39 „ „ tarwestroo^ 
3110 „ „ gewone slaimest. 
Zulk eene bemesting zoude alzoo voor 1000 vierkante voelen, 
eene veel te kostbare bemesting worden, doch door de bijVO«' 
ging van zelfetandigheden die poUusa zelve bevatten, kan meoi 



Digitized by VjOOQIC 



406 

▼oof de orerige zameDStellende bestanddeelen vao de hop , met 
veei minder gewonen mest toe. 

Er konen twee algemeen bekende potassa zoaten in den han** 
del voor, namenlijk het salpeter en de potasch. Van deze be- 
vat de eerste 47 pet. pottusa , de potasch 68 pet, zoodat 29 
Ned. ponden potassa in den grond kannen gebragt worden, door 
61,64 Ned. ponden salpeter , waarvan de prijs ongeveer / 22 is. 
Men zonde met eene mindere hoeveelheid kunnen volstaan , als 
men de stengels met de bladen, die ook vrij wat poiasêa be- 
Tatten , zooveel mogelijk op het land onderwerkte. 

Ook de navolgende zamenvoegingen , zonden als mestspeeie 
Yoor den hopbouw zeer voordeelig zijn, eo wel naar de 1000 
vierkante voeten berekend. 

152,29 Ned. ponden guano , 



50,76 


n 


1> 


keukenzout , 


76,15 


vt 


W 


salpeter, of 25,38. Ned. ponden silicas 
potassae , 


25^ 


rt 


n 


gips 
of 


50,76 


n 


» 


guano. 


76,14 


w 


T» 


biphosphas calcis. 


50,76 


9» 


w 


keukenzout , 


50,76 


ft 


n 


Potassa , 


85,38 


W 


V* 


gips. 



Aangezien evenwel de daartoe benoodigde mest, deze bouw 
op vele plaatsen bemoeijelijkt , zoo wordt het naar van dei 
AAPriH , door sommigen voldoende g^ordeeld , dat men het land 
!^ eens om de drie jaren bemest ; alleen wordt deze dan 
i^^ks in de tusschenpaden ondergespit, tegen den winter uit- 
gegraven en om de kuilen gelegd, en in het voorjaar wéér in 
jM>«den gebragt. Friewald zegt; m zijne beschrijving van de 
iM>leeH in Zweden , dat he^ ove^mes^ten der hopkuilen met 
^^'^^Iten koemest en zand, aan de bellen eenen speoerijachtigen 
*"***k geeft , die dezelve anders niet eigen is. 

Ook met inachtneming der noodige voorzorgen , en in eenen 
^ins voor dezen bouw geschikten grond , is de uitslag daar- 
y«ö oogthans zeer wisselvallig. Zoo vinden wij onder videren 
"||« Tijdschrift ter beoordering van Nijverheid 1849, dat de 
J*1*o«w in Noord-Brabant ^ dat jaar een middelmatig gewas 
^ opgeleverd , naardien het gewas in Augustus en September 
^^ regen en wind geleden had, waardoor de beifen verkleur- 



Digitized by VjOOQIC 



406 

den en aan kraoht varioren. De berigten in 1850 waren ait dal 
oord nog ongunstiger , want de hop kon alstoen niet meerder dan 
op een derde yan een gewoon gewas gerekend worden. Eveo- 
eeo8 was in dat jaar de teelt daarvan in Luikerland en in Vlaan- 
deren^ grootendeels mislukt 

Niet alleen toch dat schrale winden, veelvuldige en aanbou* 
dende regen, langdurige droogte , plotselinge weèrsveranderingeD, 
daarop eenen nadeeUgen invloed uitoefenen, maar ook worden de 
hoptninen niet zelden door rotten , muizen, door eene soort van 
wormpjesy dat de stoelen doorknaagt, door rupsen, aardvloogeo, 
bladloizen en inzonderheid door de Phalaena humuh {vs^.) mei. 
eene geheele vernieling bedreigd, terwijl ook niet zelden de ziek- 
ten waaraan de plant zelve onderhevig is , als het zwart .^ de 
roest y honig' en meeldaauw^ brand en schünmel^ op de ontwik* 
keling en groei niet zelden allernadeeligst werken , en waaraan 
het onzes erachtens dan ook moet worden toegeschreven, dat 
de anders niet onvoordeelige kweeking daarvan niet meer wordl 
in beoefening gebragt. Halbs , deelt in zijn Traite de la stati$tigu€ 
des végétaux , een verslag diesaangaande mede , wanneer de bop- 
bouw in 1723, wegens veelvuldige regen mislukte, en in 1735 
door de insecten vernield werd , en waaromtrent men ook uv- 
RAEDs en BOERHAAVE, raadplegen kan. 

Wij zullen omtrent de wijze van kweeken, datgene op^v^^ 
wat wij in het Uerbarum vivum van vaw deh teappev, in h«t 
werk van gboss, over dezen bouw, en bij miller , deswegen aan* 
geteekend vinden, voor het overige onze lezers verwijzende, op 
de werken van schwerz en aelbroek, over den Ylaamsche hop- 
öouw^ WBEDow, der Gartenfreund ^ hermakn, Landw. Kalech^ 
waarvan het derde deel geheel aan den hopbouw toegewijd iSi 
eo tevens de geschiedenis van dit gewas bevat , of op Der SaCM' 
sische und Bömiscke Uopfenbauwt zonder nog van iHAêa, Bioc- 
HAOSEN en 'anderen te gewagen. 

Is dan het land in den herfst naar vereischte beploegd en be- 
mest, en heeft men deze bearbeiding daarna nog eens herhaald t 
dan wordt de grond in de Unte , in akkers afgedeeld. Dwars 
over deze akkers, die ieder jaar driemaal worden omgespit 
worden de hopspruiten ingelegd. Volgens de inwoners van ^^^ 
is de maand Maart daar voor het geschiktste , hoewel het ook t 
volgens hun zeggen, in Oetober, geschieden kan. In het eersU 
jaar bindt men de planten slechts aan korte staken, doch in o^ 
lente van het tweede^ snijdt men het gewas gelijk met den grooo 
af, waarna de jonge scheuten, die daarna ontspruiten, l»*^ 



Digitized by VjOOQIC 



407 

Iwee tot drie staken gewoonlijk yan Tierjarig wilgenhout, opge* 
teid eo aangebonden worden , gevende alsdan in den herfst reeds 
eeojge vmoht , welke den naam van éénjarige hop draagt 

in bet derde voorjaar , worden de planten op nieuw digt aan 
den groad a^esneden , de scheuten later weder opgeleid en aai^ 
Seboaden, dooh nu tegen drie rondom de hopkuilen gezette sta- 
ken, welke eene lengte van 3^—40 palmen behoeven. 

2oodra de bellen rijp zijn , worden de ranken omstreeks 15~-15 
Ned. duimen boven den grond doorgesneden , van de uitgetrokken 
suilen a^troopt en in eene luchtige plaats, gedurende een paar 
%o, ter versterving opgehangen. Daarna plukt men de bellen 
^<Kȕigtig af y draagt die naar eenen bijzonder hiervoor ingerig- 
(en en met wilgenhoot gestookten eest , om ze te laten droogen , 
<wina gedroogd ie zijn, opgezolderd te worden, en welke wijze 
Tan boowing ontleend is uit de StoHst. besekrijv, van Gelderland, 

Volgens eaoss heeft de hopbouw aldus plaats: 

b het voorjaar, zoodra het land droog is, worden de hopkui- 
^ op eeoen ondcórlingen afstand van twee een tweede ei, of vijf 
^oet en ter diepte van een een tweede , of slechts van een voet , 
^^aven , en opgedroogd zijnde , zoodanig met mest en aarde 
gevnid, dat deze ongeveer vier duim boven de grondsoppervlakte 
vtfheven is. Dezelve worden zoo aangelegd , dat die van de 
^^'^ rij tegen over die van de derde, en die van de tweede 
'^ over die van de vierde komen , waardoor deze vorm wordt 
^«^Mggebragt: 



^^^^^^ren evenwel verkiezen de vorm 'van een driehoek , van 
^cn kring of van eene ruit Dezen bezigen slechts éénen staak , 
^<i«ren wederom twee tot drie, sommigen leiden drie tot vier 
ranken om eenen staak, anderen wederom binden er zes tot ze- 
^% aan. 
Terw^l intttssdien de hophenveltjes bezinken , make men zich 
f^ ^d te nutte , ter opzameling van de benoodigde scheuten 
^' kiemen, welke men van de drie tot twaalfjarige hopstoelen 
^f 1 of in het wilde Opzoekt , evenwel naauwkeurig toeziende , 
^ ^ niet anders dan van gave en gezonde moederplanten ge» 
*|*den worden, niet houtachtig maar vliezig zijn, en bij de vet* 
cttdite lengte en dikte ten minste drie tot vier kiemoogen bezit- 
^^* Het spreekt van zelve, dat men bij het aanleggen van eenen 



Digitized by LjQOQIC 



408 

hoptaio geene andere dan vrouwelijke planten, of gelijk de 
Diiitschers die noemen Zapfm of Laufer hopfen^ bezigen moe:. 

Kan men niet terstond tot bet planten overgaan , dan bewaart 
men deze scheuten in droog zand in eenen koelen kelder of op 
eene andere drooge plaats , tot dat de felste nacbtvorst voorbij 
is. Het mleggen beeft gewoonlijk niet voor in bet midden van 
Md plaats. Men kiest alsdan eenen eenigzins regenaobtigen dag 
uit, of bij langdurige droogte plante men niet vóór den nade- 
middag of nog beter tegen bet vallen van den avond , en wel op 
deze wijze: Met eenen bak in de besebreven kuilen eene scfaain- 
scbe, naar bet oo%Un gerigte, openmg gemaakt hebbende, legt 
men op eenen kleinen afetand van elkander twee scheuten daarin, 
bedekt dezelve een tot twee duimen boog roet aarde, en IreM 
rondom ieder zoo gemaakt heuveltje een kringvormig groef je, om 
bet water daarvan af te leiden. 

Wanneer de planten eene lengte van drie tot vier duimen be* 
reikt hebben, moet de grond gezuiverd en met den bak losge- 
maakt worden, waarna men eenigen tijd later de staken steekt 
en de ranken aanbindt Deze ranken moeten met de zon omge- 
leid worden, dat is, van het OoêUn door bet Zuiden naar bet 
Weiten ^ gelijk de Bryonia Tamnus^ Lonioera en anderen, 
terwfl daarentegen de Pkaseolus vulgarU en de Convoivu&Ui 
eene tegenstrijdige rigting hebben, en de Dulcamara^ ^^^ 
vaste rigting beeft, iets waarvan ook van hall in zijne Eien^ 
BoL^ gewag maakt. 

De stokken, die regt, stevig, van bunnen buitensten bast ont- 
daan, en om ze langer te bewaren van onder gebrand, en dan 
glimmende, in kokenden teer en vervolgens in droog zand gestoken 
moeten worden^ vervangen nu de plaatsen der paaltjes of korte 
stokken , welke de ligging .der kiemen moesten aanwijzen. Te- 
gen bet afschillen der staken, ijvert millbr, en onzes bedunkens, 
met regt, daar bij zegt, dat de ruwheid juist bet opklimmen der 
ranken vergemakkelijkt, hij beschouwt de Ahorn- en de Al>^' 
staken als de beste, hoewel die der Wilgen en Eschen en lo- 
zonderbeid die der KastanJe-YMomtn langer duren. Men xet 
slechte één stok bij eiken bopstruik, daarom drie of vier ranken 
heen leidende, die met biezen, moscovuche mat of met nat ge- 
maakt stroo aangebonden worden , terwijl de overige ranken op 
ééne na, die men uit voorzorg behoudt» bij den grond wegg^ 
sneden worden , welke overgeblevene evenwel ook nog we^* 
nomen wordt, wanneer het na verloop van een paar weken 
blijkt dat zij overtollig is. 



Digitized by VjOOQIC 



409 

lo bet begio van Junff moet de tain weder behakt worden 
ais wanneer er dan tevens eene aanaarding dient plaats te hebben 
wordende den grond vier weken later nogmaals gezuiverd en 
de planten loo boog aangeaard, dat xij op heuveltjes schenen 
gepoot te zijn, bij welke verrigting men het wegsnijden, der 
overtollige zijsebeaten en het weder aanbinden der ranken niet 
vemimen mag. 

Gedurende het éérste jaar kan men in de tusschenniimten 
▼an den hoptuin, met een goed gevolg andere lage groenten 
boawen, welke bijvruchten dan gewoonlijk geplant of gezaaid 
worden, wanneer de eerste behakking heeft plaats gehad. 

b het laatst van September snijdt men de ranken een voet 
Iwog boven den grond af, en bindt hetgeen staan blijft bij 
iederen stmik , in eenen vasten knoop te zamen, terwijl ande- 
ren daarentegen, de ranken gedurende den ganschen winter on- 
afgesneden staan laten. 

b men r^keüjk van mest voorzien, dan is het zeer aan te 
raden, den hoptuin vóór den winter eene bemesting te geven 
of althans de struiken tegen den winter met mest te dekken. In 
00 lente van het tweede jaar en zoo ook van de volgende jaren 
worden de hopstoelen ontbloot, om dezelve schoon te maken en 
^besnijden. Dit werk, waarbij oordeel en kunde vereischt 
worden, bestaat hoofdzakelijk daarin, dat men zonder de hoofd- 
wortels te kwetsen , alle zijscheuten en uitloopers op vier lot zes 
8*^ na, w^neemt, waarna om iederen'struik nog weer een 
*«nig mest gelegd wordt en zoo veel aarde , dat deze weder 
^«e duimen boven de grondsoppervlakte verheven is, blijvende 
««verdere behandeling geheel aan die gelijk, welke wij voor 
^eerste jaar hebben opgegeven. Bij het wegnemen der zij- 
noten worden na ook in Julij de onderste bladeren met een 
^^■P mes afgesneden , zulks van drie tot zes voeten boven den 
^i^d verrigtende, al naar gelang de planten hoog zijn. Deze 
°fwladering wordt van lijd tot tijd herhaald en verschaft even 
^ in het najaar, voor het vee en inzonderheid voor de schapen 
^ goed voeder. Wanneer de vrucht voor het grootste gedeelte 
^ *8i Wordt er met de inzameling een begin gemaakt, terwijl 
j^^*^«te tijd ter inzameling deze heeten mag, wanneer de 
der vruchten van groen tot eene bruinachtige kleur is over- 
W«n, Wordende de inzameling van het eerste jaar , Jufferêhop 
^^^^ ^ ranken worden alsdan een voel boven den grond 
^^<^eden , de staken met eene soort van dommekracht (hoppen 

^*^'>^xk heber) voorzigtig uit den grond gehaald en de ranken 

18 



Digitized by VjOOQIC 



410 

er afgestroopt Hel oTeraehot der a^esnedso nnkeD worck even 
als in het éérste jaar. om het Terlies yao sappen voor te konen, 
weer in elkander gedraaid te zamen gebonden ; kumnnde gosd 
onderfaoudene hoptuinen van acht tat twaalf» en volgens «ois 
zelli van vijftien tot twintig jaren dnren. 

Het afplukken der ^«toi geschiedt , of terpiaaiSB^ of imsckm 
ren. Heeft het éérste plaaU, dan worden de stengels een toot 
eea op eenen bok^ of, zoo als men Iner zegt, een ezel gelegd ^ 
waaronder een doek ligt uitgespreid om de geplukte of met eene 
scberpe sehaar afgesnedene öeUen op te vangen. Dadelijk onder 
bet plukken , waar dit dan ook geschiedde, wordl de hop gesor- 
teerd , en de Mien terstond na den pluk op oene Incbtige be- 
sohaduwde plaats , zoo dun mogelijk uitgestrooid , en onder het 
droegen van tijd tot tijd gekeerd. De bijna drooge, worden ver- 
volgens op eenen hoop ter zijde geschoven, om voor de verscbe 
plaats te maken , doch ook deze eersten moeten om het broegffi 
te voorkomen, nog van tijd tot tijd gekeerd worden , wordeade 
de volkomen drooge hop in zakken gepakt , hier» bewaard «• 
verzonden. 

P. 8. lUETBCB heeft een Oostenrijksch octrooi verkregen, wegens 
hel bewaren der hop. Volgens balling (PofyL NotizblaU, No.2> 
wordt de hop in den oogsttijd onmiddellijk met mout eitract (Heb* 
gebreide extract) gemengd, gedroogd en in vaten geperst. (Ow- 
0LB«5 Jmrn^ CVfïI). , 

In Engeland heeft men de gewoonte, om de hop zoo ▼•s^,^ 
mogelijk is in zakken te pakken , fm de plooijen , die daarbij ia 
deze zakken ontstaan , onder het persen nog boveiWKeo vast te 
naarjen, zoo dat de hop naderhand, bij het nalaten vaa de druk- 
king, niet wederom kan uitzetten. Wanneer deze zakken vervel- 
gens op geschikte plaatsen bewaard worden , blijft de hop wel 
zes jaren lang, jong en frisch. Ook gebruiken de Engelseh^^ 
die zich vooral op den hopbouw hebben toegelegd , ter opleidiog 
der plant ; touwwerk , dat is enkele ^n op zich zelf staande lij- 
nan , aan bet zuiden blootgesteld , iets waarvan ook mOller ge- 
wag maakt Aldus geplaatst brengen de hopplanien veel spoe» 
diger schoone vruchten voort, welke men, naar mate zij rijpen % 
door middel van dubbele ladders plukt. In de laatste trjden 
evenwel heeft men de staken door puntje ijzeren stokken ver- 
vangen. Deze bevorderen de vruchtbaarheid, en men verHsw* 
derzelver werking door ze met bliksemafleiders te vergelijken; 
hebbende de abt berthollon opgemerkt , dat de electriciteit eeoe 
zeer gunstige uitwerking op de kopplant uitoefent. De andere 



Digitized by VjOOQIC 



411 

wTjzeo fn ii|4eidiiigs <m ^ ^ vav GmimiiAusnr , om boo- 
men te pImileD, m plaats ?an staken Ie setten, van ploocquet , 
om bet door geepaoDen koorden van een boom tot eeo ander te 
doen , ?air mtmnkCB^ om &b gvwone staken door 30--40 voet 
Hooge boomstammen te yerrangen-, waaraan latten gespijkerd en 
aafl dete sterk pikdMad, witgenbast of zamengedraaide ranken 
vw de bop zelve, sekainv-van boven naar beneden worden be- 
vestigd , of Tan rov namen ^ om de in den grond geiette palen 
>ari weerskanten mei eene sehohis van boven naar beneden ge- 
rigtn staak te verbraden , waaraan wederom latten maeten wor- 
den Tsstgesprikerd , gaan wij stilzwijgende voorbij. 

Ynwger leverde in DrtfUhe do inoogsling der hop een genoe- 
Sefijk feest op , en in Engeland gaat dit nog met eene groote 
vTMgdebelooning gepaard. De arbeiders kiezen alsdan eene hop- 
koniogin, welke, in hare fAiaiste kleederen uitgedoscbt, zich 
IkI hoofd en kieed met hopbtoemen versiert 

B« verscheideoheden van dit gewas , welke het veeNnMigst 
Mogekweekt wmrden', zijn: de Ronde ^ Langwerpige ^ Groene, 
Roode^ Vroege en Laie. 

^ ontfeenen himne onderseheidingsteekenen van den vorm en 
de Ueor der vruciitkegeh)es of dellen^ van het uiterlijke van den 
^t^nge) «D bladeren , of van- den tijd der rijping. 

Wijders wordt zij met detf naam bestempeld der plaatsen, al- 
^wr men haar kweekt , zijnde alsdan de voornaamste de En» 
gt^che^ VUam^cke^ SaxUehet Brttnewifkeehe^ Luiksche^ Lm- 
^vrgHche^ DrenUdiie^ Brabanlsehe^ Boheemsche en Be^ersche^ 
dodi, waar ook gegroeid en tot vrelke verscheidenheid behoo- 
roHie, ten ailèn tijde moet men de voorkeur aan die geven, 
''<&« groote en zware, rijkelijk van een geel^ meelachtig, kic- 
^^ poeder voorzien zijnde èeiien voortbrengen, en die daar 
^ boveo helder van kleur zijn, eene aangename, doordringende, 
animatische gear verspreiden, bij het aanraken aan de vingers 
Mev«Q en goed volwassene, olijfaohtig-greene zaadkorreltjes be- 
vatten. 

De bop wordt in onze moestuinen enkel en alleen om de jonge 
8ch«utcn of oitspraitsels , bij ons onder den naam van hoppe- 
P^^^^ gekweeikt, welke, hoewel eenigzins sterker van smaak, 
"öglhw» yed met de aspersies overeenkomen , eveneens als deze 
8«natügd worden, of met olie en azijn worden gegeten. Mak- 
^ noemt dezetre hopealade^ terwijl ■uirrnfo zegt: Deze jonge 
^f^ten, opgezoden en genuttigd voor eene salade of als Asper- 
*^^^ beide van de vsüde en tamme ^ zijn zeer gezond voor een 



Digitized by VjOOQIC 



412 

ieder. Plimos evenwel beschouwt hel gebroik cr vao meer voor 
den smaak, dan wel lol voedsel , zeggende: esse verm* oiieeta- 
mentum , quam cièum. . » u^ 

De groole bouw evenwel heeft ten doel, om de hop tot het 
brouwen van bier Ie kweeken, welke drank bij pluciüb, onder- 
den naam van zythus, reeds schijnt bekend geweest te wjn, eo 
aan welke lemhios den naam van Biria gegeven heelU Reeds 
hielden de Germanen en Batavieren een aftreksel van graneD, 
dat min of meer gegist had, voor hunnen gelief koosden drank, 
welke door otzbr, wegens hare voedende kracht, het vloeibare 
brood genoemd wordt Volgens lemhiüs zoude het bier reeds aan 
de oude Egyptenaren zijn bekend geweest, en deze voor de 
uilvinders van het bierbrouwen moeten worden gehouden, althans 
was, volgens vah oosterzee, het gebruik van gekookt en gegist 
koren bij hen zoo oud, dat men er de uitvinding van, aan den 
fabelachtigen osnus toeschreef; terwijl schook zegt; dal deze 
wetenschap van de Egyptenaren tol de Aethiopi&rs , van deze 
lot de Spanjaarden en GaUiciërs^ en alslpen lol de Germanen 
en andere Noordsche volken is- overgegaan , drinkende zelfe, vol- 
gens de begrippen der oude Germanen^ de afgestorvenen dezen 
drank in WalhaUa, over welk onderwerp men verder de wer- 
ken van üiLKETfs, TechnoL Handb., en hermbstIdt's TecAnoL, 
RDST, Schets der TechnoL, bleekrode. Jaarboekje van Kunsten 
en Wetenschappen, 1847, 1848; orbüvb; Handboek-, waütos, 
DisserU, en anderen na kan zien , leverende ook hel Ned. Ma- 
eazijn, 1836, daaromtrent eene niet onaardige toelichting, ter- 
wijl , wanneer men de alcoholgehalU der verschillende bieren 
wenschl te onderkennen , wij naar acgüm's TreaUse on AduÜe- 
rations of Food verwijzen, of op de geschriften van leo {Pharm* 
Central'Blatt. far 1833), schrader, wackekroder en lampadiw 
(Ibid. far 1834). 

De hop evenwel , werd eerst in latere tijden tot het bronwen 
van hel bier gebezigd , en bevonden het beste te zijn , om de 
zure gisting van dezen drank eenen tijd lang tegen te gaan. 
Volgens VAH mieris, Charterboek ^ is de hop allerwaarschijnlijkst 
reeds in hel begin der 14de eeuw lol het brouwen van het bier 
aangewend geworden, doch, zoo als men beweert, zoude zulks 
in Engeland en Zweden veel later het geval zijn, in welk eer- 
ste rijk thans de grootste bierbrouwer^ gevonden wordt, aan de 
Heeren barclat ferkins en Comp. toebehoorende. 

Ook in de geneeskunde is, volgens var db water, de hfl|» 
eene heilzame planL Door sommigen, zegt hij, wordt de hop 



Digitized by VjOOQIC 



415 

onder de verdoavende middelea gesteld, omdat zrj eeoigiins 
bedwelmend op de hersenen schijnt te werken; voor het ove-' 
rige bezit zij, in eene ruime male, de eigenschappen der 
bittere middelen. Zij wordt daarom aangeraden tegen zwakke 
^pÜttfertermg ^ verstoppingen inden onderbuik^ wormen^ wa- 
tenucAtt küerziekte, Engelsche ziekte en door «ommigen zelfs 
«b kooriêdrifvend middeL 

Id Engeland vooral , heeft men dit middel zeer aangeprexen 
tegen het chronische Rheumatismus en de aanvallen der Jtchi, 
«o houdt men het voor een graveeldrijvend middel. Uitwendig 
gebruikt men de hop in stovingen tegen pijnlijke zwellingen der 
ledematen, bij keelontstekingen, zuchtige zwelling der onderste 
ledematen enz. 

Men geelt de hop in poeder^ aftreksel^ afkooksel^ extract 
co tinctuur , of in den vorm van sterk gehopt bier. Het poeder 
geeft men van \ — 2 drachmen; tot het aftreksel en afkooksel 
S^bnükt meo 1 once op 1 — 12 oneen colatuur; het eitract van 
1—2 scrupels in pillen of mengsel; de tinctuur van \ — 2 draoh- 
nen daags. 

Ifet werkzame bestanddeel van de hop is een geel , bitter poe- 
<ler, hetwelk tusschen de bladachtige schubben der hop vrucht 
UI zit , LupuÜne genaamd , en waarover erdmann in zijn Joum,^ 
Bd. Yin en Bd. XVI, handelt, doch het praevalerende bestand- 
^^ ) is het hopmeel , door ives ten onregte met den naam van 
^puUne bestempeld , naardien het bittere eitractiefstof der hop 
of bet hopbitter beter dien naam voegt , zijnde de bestanddeelen 
^•a het hopmeel door paten , chevalier en pelletan , opgegeven. 
^fofitx Noordelijke landen , wordt de tinctuur van hop als opium 
▼oorgeschreven. 

Wanneer de hopranken eenigen tijd in het water te wecken 
bebben gelegen , zijn dezelve zeer ter aanbinding van boomen 
«1» anderzins geschikt 

ScmsLER heeft uit de hopranken lijnwaad daargesteld , even 
^^8 sis men bij holmbergea de wijze van bereiding daarvan 
•«olreft. SchAffer vervaardigde er zeer goed, taai en stevig 
P^papier van. Bautsch heeft in 1793 de hopranken als dienstig 
^ bet looijen van leder bevonden ; neümanii verkreeg te dien 
^de in 1831 patent, en in 1833 werd aan frieor. en cbrist. 
"^^•UR , te Birnbaum , voor den tijd van 15 jartn privilegie ver- 
Sood voor het looijen van het leder , door middel van hopranken. 
J» Umden heeft zich, zoo als het Mech. Mag. XLVI, mede- 
7^1 eene compagnie gevestigd van Droog mout en hopextract^ 
^ einde zelf bier te kunnen brouwen. 



Digitized by VjOOQIC 



AU 

kk 1703 werd w bij de JUatMki|ipij ter JMfonteiiig Tan Juin- 
iiiÊomi^^tA Londen^ eeD.gwolirift ing ^j a nd , tea^tr ftfc , kif ift heh - 
bende ^ om uit ile boprookeo kaaisen- en lampeapitUD 4e wvt- 
vaftrdigeii. 

De ranktn, zoo wel als de bladeren^ zija dienstig bevaadea, 
om aan wollen stoffen eene bruiaaohtig roodeJileur mede te dee- 
ien, gevende bij verbranding eene asoh,, welke met voocdael io 
de glasblazerijen gebruikt kan worden. 

Qek kunnen , volgens müiuiiks , de bladeren en Tanken^ ander 
bet stroo vermengd^ een goed voedsel voor bet ^ee opUferen, 
en voor de veearlaenijkunde handelt daarover riiz, in txyn 
ikmdèoek. 

Eindelijk is de kopplant zeer geschikt tot het daarwteUen van 
prilUen of het maakereD van oude muren enz. 



Digitized by VjOOQIC 



H U I S L o o K. 

(Sedum.) 

Het ëmslook^ ook ihtéswortei^ Tr^madam of Danderbaard 

bbmmmI, ontleeDt üjeen geslacbtooaam sedum, van het Latijn- 
ï woord^edBO^ sêdere^ zülm ^ onuUl de bladereo digt bg deo 
wortel op de aarde maten , of, sec als anderen willen , Tan êedart , 
«tf/Zm» verzdchim^ wegens pijnalillonde «igonsehappen van dit 
0iÊmaB , terwijl de benamti^ Donderbaatd^ aan de meenlng haren 
— wp feng Ie danken heeft, dat, wanneer men slechts Atktoek 
üp ket dak had , de bliksem niet in de woning zoude slaan , 
«an gevoelen, dat in sommige streken Tan Drenthe^ tot op den 
Inidigett 4a% toe , nog heerseht. 

Vdt^eos asHÉii en MoaisoN, behoort het Hoislook tot dat soort 
«a plaaten, welker bloemen ilit Tgf bladeren bestaan, ^ waar- 
^mm éb saadhuisjes in twee of meerdere oeilen z^jn verdeeld* 
fimiAMT brengt het tot die terug, welko gladde peulen, waarin 
veel klein zaad vervat 'ia, hebben, en welker stengels en blade- 
ten Tiaexig, dik en saprijk zijn. Rajus omaohrQft het met te zag- 
9en; dat elke Uoem tweehooraige peultjes voortbrengt, welke 
In twee deelen , gelijk als vleugels , van eikanderen gaan. Boia- 
«aaTK ngt; hetzelve te behooren onder die gewassen^ welke ge- 
hoemde peultjes, met veel zaad in eea éénvakkig bui^e, voori- 
bNBgen. VoLOBMiEa is vêtk maentng, dat het huislook omsohre- 
^fm dient te worden , door te zeggen ; dat de plant veel en klein 
zaad iwortbrengt, hetwelk in een vliezig , veelvakkig huisje be- 
sloten is , hetwelk xioh in vele kleme hoomtjes verdeeld. UAixaa 
omsehrijft het door op te geven; dat het gewas sappig is, de 
bladeren dik zi}n , de deelen des bloemkelks ^jf , zes , tot twaalf 
toe, juist zoo veel als het bloemblaadjes heeft, welke laagaoh- 
tig en eirond zijn. De peultjes rondom in een kring geplaatst , 
naar het getal der bladeren , roet eene seherpe punt in plaats 
van een pijpje en daarbg vol zaad, y verende tegen de stellin- 
gen van Kuas, suppiüs en linkabos. 

DBGAin>oLLE plaatst deze plant onder de erassulaeées en lik- 
aiiDs, die de Andcampêeros van toüsnifoet, ook ab eene soort 
van dit geslaeht besehoovrt, en geene >p zkh zelve, onder de 
BeeanéHüf Pentagynia^ met het navolgende geslaohtkenmeik : 
De kelk vijbpletig en de bloemkrana vijf bladerig ; vijf honigbe- 



Digitized by VjOOQIC 



416 

vattende schubben slaan aan den voet vaa bet vrachtbeginsel; 
zij heeft vijf zaaddoosjes. 

Dit geslacht , waarvan eene groote menigte soorten bestaan , 
waarvan sommige vaste planten ^ andere eenjarige gewassen zijn, 
wordt voor een gedeelte ook in ons Vaderland^ in het wüde, 
aangetroffen. Tot deze behooren: de Sedum tdephium of kooi* 
lig Huislook, met verspreide of tegenovergestelde eironde en ge- 
zaagde bladeren, de stengel regtstandig, de bloemtuil gebladerd; 
welke, volgens de gorter, op de wallen te Zuipen, aan de 
dijkjes bij Uilenpas , Tweilo , in het Clarenbeeksche boscfa en 
elders in Gelderland gevonden wordt, alsmede bij Felsen; op 
boschachtige plaatsen bij de Jfiddelhorst ; bij Onnen en andere 
plaatsen in het Gorecht; volgens meesb in Friesland, omtrent 
Bergum , Oosiermeer , Heerenveen en aldaar in de wonden ; 
volgens BERGSMA bij NO'Tnegen; volgens kops en vak hall bij 
'sHage^ Haarlem^ Ulrecht en Zeysi; en volgens van hall op de 
wallen van Naarden , te Rheede enz., op schaduwachtige plaatsen. 

Sedum cepaea, uijenvormig Huislook, met verspreide, laog* 
werpig lancet vormige bladeren, destengel getakt, pluimvonneod 
en zachtharig, de bloembladeren genaaid, de bloemen klein en 
wity vele in eene pluim vereenigd. Volgens haller langs de 
zeekusten van Holland ^ veel op het 'Koegras, bij de Nelder en 
op Muider bergi volgens mulder aan het strand, niet ver van 
Katwijk^ voorbij de vuurbaak. 

Sedum rejiexum^ omgebogen Huislook, met verspreide, els- 
vormige, regtstandige bladeren, met vrijen voet, de bloemeo 
een tuilachtig bijscherm vormende, met de jonge bloemtakjes 
omgebogen, knikkende. De stengels zijn aan den voet alleeo 
getakt, de bladeren blaauwachtig groen, in den bloeitijd ver 
wijderd , de onderste afvallend. De bloemen geeL Volgens vai 
GEONs aan den voet der bergen langs den R^^ bij Dooren* 
waard; volgens raimville op de wallen van Naarden; volgens 
beucrer ardreae in het Oranjewoud , in Friesland; volgens van 
DIJK en BERGSMA bij Zeyst; en volgens van hall bij Arnhem eo 
Rheede en aan den voet der bergen bij Wageningen, 

Sedum saxaille^ steenminnend Huislook , met verspreide, half- 
rolronde en stompe bladeren, met vrijen voet, de stengel getakt, 
liggende, de bijscherm driedeelig. De stengels zijn kleiner dao 
bij de vorige soort, in den bloeitijd regtstandig. De bloemen 
ongesteeld, in een bijna driedeelig bijscherm, de bloembladeren 
en kelkslippen zeer spits. Volgens bbrgsma bij Wageningen f^ 
het dorp Ooslerbeeky op zandheuvels; en volgens van bau bi) 
Arnhem. 



Digitized by VjOOQIC 



417 

Sedum aUntm^ wit Hoialook, met Terapreide, rolroodachlige, 
langwerpige, stompe, openetaande bUderen, de bötcherm ge- 
takt De bloemen, welke geeteeld, melkwit, met pMraohe helm- 
knopjes zijn, ontluiken in Jui^', Volgens di ooktei op oude 
daken en muren, Tolgens bergsiu bij Nifmegèn; volgens reik- 
WA&OT aan den wal bij Winterswijfi; en volgens kops en van 
HAix op de maren te Utrecht en elders buiten de stad 

Sedum acre^ soherp-Uuislook , met eironde, aangegroeid 
«igesteelde, bultige, bijna regtstandige, overfaoekscbe bladeren, 
hei bi)scherm driedeelig, de bloemen geeL Algemeen op oude 
maren, daken en dorre, zonnige plaatsen. 

Sedum sexangulare^ zeskanUg Huislook, ijpet bijna drievou- 
dige, rolrondachtige, stompe, vleezige , aangegroeid-ongesteelde , 
opeitftaande bladeren, de bijscherm driedeelig gebladerd. De 
boudiog der plant is als van de vorige, doob zij is een weinig 
grooter. De bladeren rolrond en niet eirond , meest drievoudig , 
in eene dubbele reeks gerangschikt en dus zesvoudig over el- 
kander liggend, de bloemen geel, het kruid niet scherp van 
smaak. Volgens vin hall op dorre zandgronden te Brummen^ 
bij Zutphen. 

Van de hier opgegevene , wordt het Sedum atbum of wit Huis- 
look ook in onze tuinen gekweekt. Deze overblijvende plant 
bemint eenen steenachtigen droogen grond en tiert zeer welig 
op daken en muren. De vermenigvuldiging heeft zeer gemakke- 
lijk plaats , door het verdeelen der planten in Maart, Het wordt 
in de tuinen geplant, op den afstand van ongeveer twee palmen, 
en vordert alsdan geene andere zorgen, dan het rein houden 
van onkruid. Ook kan men dit gewas zaaijen, welk zaad dan 
in de tente in eene zandige aarde en op eene warme standplaats 
uitgezaaid moet worden , indien men het gewas malsch verkiest 
moet bet dikwerf begoten worden. 

Terwijl plinius en DioscoamBS slechts van drie soorten gewag 
maken , geven iacques en bbrincq ons de navolgende , behalve 
die wij reeds vermeld hebben , op : 

Sedtan rhodiola (dec), rkodiola roêea (lin.) , rkodioia odorata 

(LAMK.). Europa. 
Sedum aizoon (un.). Siberië, 1757. 

Sedhtm hybridum (lin.), anacampêeroi (haw.). Tartarije, I76ft. 
S^lum tadfotium (bikt) , sedum maxtmum (bofpii). Frankrijk. 
Sedum spurium (bid.). Gaucasos, 1810. 
Sedum crucüUum (dist.). Gors* ca. 



Digitized by VjOOQIC 



Sedum oppoëüifoüum (snifi.) , sedum defUkmüUum (doh.) t €ras- 

êuia erenata (desv.). Caacasas, 1810. 
Sedum lematum (wcax.), êêdum poriulaeiMdee <willd.), sedum 

defidens (dor.), eedum octogonwn (hmtul.). Caraliiia, 1789l 
Sedum Sieboldtü (HORiuL.). Japan. 
Sedum popuüfoHum (lin.). Siberië , 1780. 
Sedum anaeampseros (uu.), sedum roiundifoUum (LA]iK.),(ffuz- 

emnpseros sempervirens (haw.). Zuiden Tan Frankrijk. 
Sedum sempervfvum (ledbb.), sedum sempervivoUies (pisch.). 

Siberië, 1823. Hieromtrent vinden wq een uitvoerig verslag 

med^edeeld in Revue harlicole^ 1840. 
Sedum steUatum (lm.). Europa. 
Sedum mulöcaule (wall.). Indie , 1840. 
Sedum aitaïcum (don.), rhodiola Siberica (hortdl.) Altai, 1635. 
Sedum ewersii (ledbb.) Altai, 1830. 
Sedum Kamschaüca (fisch. en meii.). Ramsohatka, 18^ 
Sedum miserum (ukdl.). 1840. 

Sedum coeruleum (vabl.), sedum atureum (dksv.). Tunis, 1821. 
Sedum Angiicum (hüds.) , sedum rubens (pl. dah.) , sedum guet- 

tardi (vill.). 
Sedum viUosum (u».). Frankrijk. 
Sedum rubens (dec). Frankrijk. 
Sedum eoespUosum (dbc), crassula magnoüi (dec), crassuia 

rubens var, {vu pr.) , crassuia vertieülaris (lin.). Europa. 
Sedum Andegavensis (dkc.) , crassuia (dec). 
Sedum dasyphyiium (lin.) , sedum giaucum (lame.) Europa. 
Sedum Corsicum (dubt). 

Sedum hirsutmn (all.), sedum Aispidum (poir.). Frankrijk. 
Sedum UispatUcum (lin.), sedum aristatum (téhoré). Spanje, 

1732. 
Sedum ampiexicauie (dec), sedum rosiraium (tünoré), sedum 

tenuifolium (sibtb). Zuiden van Europa. 
Sedum rupestre (lin.), sedum refiexum (dec), sedum minus 

(haw.). Frankrijk. 
Sedum aiiissimum (pom.), sedum rufieseens (TteoR*), eedvm 

nicocensis (aix.) , sempereivum sedifürme (jacq.). Zuiden vao 

Europa. 
Sedum ampètakm (dec), sedum Aispanicum {vu^ fi.), *«'«»» 

rupestre (vill.). Zuiden van Frankrijk. 
Sedum repens (schlek».) , sedum gueUardi (vill.) , sedum on- 

nuum (ALu). Piemont 
Sedum iaxifiorum (dbc). Teneriffe. 



Digitized by VjOOQIC 



419 

Sedum oxypetahan (h. b. en euitb^ Mexiko. 
Sedum dendroidettm (siss. en moc) Mexiko. 
Sedum virens (ait.) Portugal 

Yao de opgenoemde sijn de Hispsniettm, anopetahum^ iaxi* 
/lorum , oxypeUUum , dendrMewn en vivent , gewassen toot de 
oranjerie en gematigde kas en moeten als de erassuia behan- 
deld worden , doch de anderen zijn voor den vollen grond. 

MiLLBR verbaalt in zijn Hoveniers Woordenboek , dat éen lal^ 
van eene groene soort, bij toeval in de tainen van de Hertogin 
VAH BBAUFoaT in kalkpuin geplant wordende, Draai bont werd 
en dat daarvan aUe wUbonte verscheidenheden in Earopa zijn 
voortgekomen I ! Y 

De bladeren van de eedum aUntm oX wit Huislook, hoewel 
eenen laffen smaak hebbende , worden nogthans door bommigen , 
ab toekruid bij de salade, gebezigd, zijnde het gewas ook zeer 
dienstig tot dekking van oude muren , daken als anderznis. 

Hoewel het Uuislook eene sterke verkoelende en eenigzins 
zamentrekkende kracht bezit, zoo vinden wij in de latere ge« 
neesknndige werken daarvan geen gewag gemaakt, hoewel vu.- 
LBR zegt; dat het tot de bereiding van het unguenhim populeum 
gebezigd wordt , de lezers dus deswege op de werken van son- 
BAAVB , ETMULLSR , BOFFMAN , AORicoLA en bOclee Verwijzende. 

Hel sedum acre, waarvan het frissche kruid geen reuk heeft, 
peperachtig van smaak is , op de huid roodheid te weeg brengt, 
deze prikkelt en zelfs blaren veroorzaakt, wordt door zscborn 
als een heilzaam middel tegen de vallende ziekte aanbevolen, 
welk gevoelen ook petbes en sommbr zijn toegedaan , terwijl 
RUST het uitwendig tegen scorbotieke en kankerachtige gezwellen 
aanbeveelt. 



AST^^ 



Digitized by VjOOQIC 



HYSOP. 

(Hys9opu8 ofjunnalü,) 

De Hysop ontleent haren geslachtsnaam hyssopus van het He- 
breeuwsche woord Ezob^ welke benaming de Oostersche volken 
door het Arabische woord Tzhaiar toelichten, waardoor een 
welriekend kruid wordt te kennen gegeven. 

Het is evenwel niet waarschijnlijk , dat men hiermede oudtijds 
de Hysop bedoelde, naardien dit gewas in Palestina niet in heC 
wilde wordt aangetroffen , doch in het algemeen de aldaar groei- 
jende welriekende planten, gelijk de mariolein, thiim^ èoonen- 
kruid en anderen. 

Leest men de plaats I Kon. IV : 33 , alwaar saloho gezegd 
wordt, gesproken te hebben van den cederboom af , die op den 
Libanon is , tot op den hysop , die aan den wand uitwast , dan 
kunnen wij het ruttt kwalijk toestemmen, dat ook de hysop 
een boom geweest zij, en wij zouden meer tot het gevoelen van 
HAssELQuisT ovcrhelIen , die het tot de mossen terugbrengt, bij- 
aldien dit gewas niet tot inwgding en zuivering ware gebezigd 
geworden • en waartoe men dan toch wel geen mos zal gebruikt 
hebben , gelijk wij in Exodus XII : 22 lezen , waar bevolen werd ; 
een bundelken hysop te nemen en het in het bloed te doopen, 
dat in een bekken wezen zal, om dat aan den bovendorpel en 
aan de beide zijposten der deur te strijken, of in Numeri XIX: 18: 
en een rein man zal hysop nemen en in dat water doopen, en 
sprengen het aan die tent , en op al het gereedschap en aan de 
zielen, die daar geweest zijn, insgelijks aan dengenen, die een 
gebeente, of eenen verslagene, of eenen doode, of een graf 
aangeroerd heeft. Ook in den zendbrief aan de Heöreërs^ IX: 19, 
wordt er van dat vroegere gebruik gewag gemaakt, naardien wg 
aldaar vinden: want toen alle de geboden, naar de Wet van 
iiozEs , tot al het volk uitgesproken waren , nam hij bet bloed 
der kalveren en bokken, met water en purperen wol, en 
hysop, besprengde beide bet boek zelf, en al het volk. 

Denken wij om de plaats johannes XIX, 29. Waar van het 
omleggen of omwinden eener spons met hysop gesproken wordt, 
dan moeten wij veronderstellen dat dit gewas toch stengels hebbe 
voortgebragt, naardien het anders nimmer als omwindsel is 
kunnen gebezigd worden en coloxha houdt het er voor, dat het 



Digitized by VjOOQIC 



421 

eeiM soort vaa hysop geweest is , welke Teel in Apuüe Uiseeheo 
de roteeo eo mareo groeide. 

Wij luUeii ons niet vermeten te bepalen, welk het ware Va- 
derland der hysop is, millbr zegt, dat het in de Levant groeit, 
LOBiL, dat het op steenachtige heuvels in RamarUc en in het 
Veroneesche gevonden wordt, waar rajus het nogthans niet heeft 
kannen opsporen, uichaeüs geeft de OosCenrO'ktche Alpen ais 
aüwirlijke groeiplaats op, alwaar jacqohi hetzelve evenwel 
niet heeft kannen ontdekken, zeggende erambb, dat het aldaar 
eene gezaaide tuinplant is, gakidell heeft het in Provence 
MD den weg gevonden , en van daar welligt dat velen zoo als 
ook HouBTTB» deze plant uit het Zuiden van Frankrijk herkom- 
slig wanen. Ob gorter zelfs zegt, het te Harder wifk op den 
moor van het koor der vervallen Broederen kerk, en eertijds 
op den muur van het huis te Bronkhorst^ in het graafeehap 
ZMtphen aangetroffen te hebben , terwijl kops en van hml hei 
op den muur van Utrecht ontwaarden, doch ook deze bevin- 
«Hngen schijnen ons zeer onvoldoende , om daaruit^ het besluit 
afgeleiden > dat de Hysop inderdaad onder die gewassen mag 
Serangschikt worden, welke in ons Vaderland in het wilde 
Teorkomen , te meer daar het te Regenêöurg door eene proef 
^estigd is, dat men het door kunst uit eene muur Jian doen 
^"wrikomen, zie Eph, Nat. Cur. tol 1. Olfs. 70. Decahdolle 
pUatftt de Hysop onder de Labiéee en linnaeus rangschikt dit 
^was onder de Didynamia , Oymnospermia , met het navol- 
S^e geslachtkenmerk : De onderlip van den kelk driedeelig , de 
OBiddenste lob eenigzins gekarteld , de bovenlip van den bloem- 
^^^^ is kort en uitgerand , de onderste drielobbig , de miijdel- 
«te lob is de grootete. De Hysop , welke eene overblijvende 
plant is, brengt vele harde houtachtige vierkante ruwe sten- 
Seb uit den wortel voort, die eveneens houtachtig, hard en een 
^^r dik is, welke stengels de hoogte van een voet en meer 
*»«^en en waaraan vele smalle lancet-vormige , donker groene 
bladeren groeijen , van eenen aangenamen reuk. Uit het midden 
^ stengels en takken, komen gekranst, trosvormende, eenzijdige 
bloemen voort , welke in Julii ontluiken en naar de verschei- 
denheden, wit, rooskleurig, rood en blaauw zijn, waarop vier 
UMdkorrels volgen, welke in een open zaadhuisje liggen en in 
^tember rgpen. Deze olant behoeft eenen droegen, zandigen, 
^ehtvoUen grond en onchoon z\j onze winterkoude verduren 
A^f eene zonnige standplaato; hoewel de verscheidenheid met 
^oode bloemen^ de winterkoude niet zoo goed wederstaat, ab 



Digitized by VjOOQIC 



422 

xiJBde in 1739 alle deze planten daardoer veniield y hebbende 
men tevens opgemerkt, dat de hysop in drooge s^nde gron- 
den , het langer tegen de koude uithoudt , das die in eene Toed- 
zamere aarde geplant werden en dat die planteo welke in de 
seheuren der oude moren groeiden, wel heC meest daartegea 
bestand waren, en eenén krachtigeren reuk Tan zich gaven. 

De Yoorikweeking welke op zich zelve eenvoudig is, kan 
op verschillende wijzen plaats hebben , als door zaad in Mêêrtt 
door staken in April en Mei^ welke in negen maanden vm^ 
tel stieten , wanneer zij tegen de zoüBOStralen gedekt z^a 
en genoeg bevochtigd worden, en door uitloopers in S^tem- 
ber y welke laatste wijze van voortkweeken het verkiesselijksie 
is. De planten hoe ook geplaatst, behoeven eene oBderliige 
tuseohenruimte van drie palmen , en bezigt men deze plant ah 
rand-gewas, dan is er alle twee jaren «ene herplanting noo- 
dig, zullende er bij gebreke van dien spoedig eene onaangenaoie 
tusschenruimle ontstaan. 

DioscoRiDEs maakt van twee soorten; i^ de Berg' an Tli^- 
hysop gewag, waarvan het verschil nogthans onbeduidend is. 

De bladeren van dit heesterachtig kruid, welke eenen aangenanieD 
specerijachtigen reuk , en eenen bitteren, scherpen , heelen smaak 
hebben, en welkers bestanddeelen door heibbroer, in het werk 
van soBERNHEtM heeft opgegeven, terwijl ook TRomiSDoaFP daar 
over m het Neues Joum. band XXIY^ handelt , werden vroe- 
ger in de geneeskunde, wegens hare verwarmende, verdonf 
nende, openende en oplossende kracht veel gebruikt en alt sta 
heerlijk borstmiddel zeer aangeprezen. 



Digitized by VjOOQIC 



KALEBAS. 

(Cucurbücu) 

De Kaleèas ook Pompoen ^ Kawoerde of Komkommerappei 
gmoemd , ontleent haren gesUckUnaam curcubUa , zoo als jag- 
QCEs en BEBiMCQ bewereo , van het oude Celtische woord cuce , 
hetwelk oen hol-iets aanduidt , en waarom men deze naam aan 
to plaoteogeslacbl gegeven heeft , omdat de uitgeholde vruchten 
WA bet bergen of bewaren van eenig vocht of aoderzins kunnen 
Sebetigd worden. Millbr wil bet van OurvalUê, gebogen, heb- 
ben a%eleid , omdat de vrucht veelal eene kromme of gebogene 
gedaante heeft, en waarmede ook weuiiiahh eenigermate instemt. 
De somianaam pepo^ is van het Grieksobe woord pepoon her- 
komstig en duidt pompoen aan y terwijl mêlopepo , zamengestekl 
is oit de Grieksche woorden m^ton , appel en pepoon^ pompoen , 
^<KMlat dus mêlopepo^ als het ware eene appddragende pompoen 
^odüidL 

Deze eenjarige kruipende en klimplant, is uit de Indie her- 
^MnsUg. ofschoon knoop zegt ; dat zij in Amerika te huis be- 
hoort en waarmede ook chomel instemt , doch deze hunne me- 
^^S ODoet daaraan toegeschreven worden , dat er volgens iioi- 
^^K ook eene soort is , welke uit Zuid- Amerika tot ons is over- 
Sebragt, en wel de eueurbiia leucantka^ met witte bloemen , boe- 
del dit wederom door ucqdes en herincq wordt tegengesproken , 
^ beweren dat deze in 1597 uit de Indië werd overgevoerd. 
Vorens hen is de eurcuröita maxima van den Levant^ en in 
1570 ingevoerd, en de cucurbita Of)ifera volgens lbrche, nit 
^^^acan. Hoewel mede uit de Indien^ dagteekenen zidi de cu- 
^bita mêlopepo van 1597 , de cueurlHta pepo van 1570 en 
<J« cucurbUa verrucosa van 1Ö58. 

Ukkmank rangschikt dit gewas onder de appeldragende plan- 
^^3 DECASDOLLE oodcr dc CucurbUacées en lihnabds onder de 
^onoeeia^ Monadelpkia^ met het navolgende geslachtkenmerk : 
"« kelk der mannelijke bloem is vijftandig; de bloemkrans is 
J^JMetig, met drie meeldraadjes ; bij de vrouwelijke bloem is 
heUtampertje driespletig; de vrucht is groot, van verschillende 
«waante, drie tot vijf hoekig. 

lö zoo verre eene omschrijving in het algemeen van de plant 
**^ 8«geven worden, komt dezelve hoofdzakelijk hierop neder: 



Digitized by VjOOQIC 



424 

Dit gewas breaf|;t laoge, dikke raoken, evef als de komkom- 
mers, voort; de bladeren, hoewel ruwer eo grooter, kómea 
ook daarmede ia vele opzigteo overeen ; de bloemen , die oFer 
het algemeen geel, doch ook wit en aangenaam ruikende zijo, 
vormen ruige klokjes , in vijf deelen, meest tot onderen toe^ ge« 
spleten, en waarop de vrucht volgt, welke, naar de soort en 
verscheidenheid, zeer veel van elkander, zoo wel in grootte, 
vorm als kleur, verschilt. Met vleesch is over het algemeeQ 
voos, mergachtig, wit, en heeft weinig smaak; de vracht bevat 
vele langwerpige, langachtige zaden , die meteene harde, een^- 
zins houtige, wit- of graauwachtige schil overtrokken zijn, welke 
pitten een zoeten , niet onaangenamen smaak hebben , en volgens 
EiGHTER, drie jaren bet ontkiemingsvermogen behouden. De vror- 
tel van deze plant is vezelig en zeer teeder. 

Hoewel dit plantengeslacht gedurende den zomer veel Tocbt 
behoeft, zoo voegt eene vochtige aarde haar nogthans in geenen 
deele, aangezien, om wel te tieren, zij eenen vetten, lossen 
grond en inzonderheid eene opene, warme standplaats noodig 
heeft. (Zie deswegen AiigemBines DeuUckes Gartenmagazin ^ 
4r Jahrgq^ng.) 

Wil men in onze gewesten deze plant vroeg k^weekeo, dan 
moet men zijne toevlugt tot de broeibakken nemen, waarin men 
de zaden in Maart uitzaait , om de jonge planten in Mei te ver- 
zetten. Ook kan men de zaden in potten doen, deze in een 
warm broeibed plaatsen, en welke potten men vervolgens met 
glazen klokken dekt, de planten dan veq;iolende, wanneer er 
geene nachtvorsten meer te duchten zijn. Eenvoudiger en in 
vele gevallen even voldoende is het, in een broeibed gaten van 
eenen voet, meer of minder naar gelang men zulks wil ma- 
ken , en op den bodem daarvan de zaden uit te zaaijen , die 
natuurlijk door aarde gedekt moeten worden, over welke ge- 
maakte gaten men alsdan vensterglas legt, waardoor er als het 
ware een kleine broeibak wordt daargesteld, en hetwelk dan 
zelfs uitnemend voldoet, wanneer de bedden eene hellende en 
mUdelüke rigting hebben. 

Hoe ook gekweekt, steeds doet men het best de planten later 
eenen gunstigen stand en veel water te geven , en deze in gaten 
te zetten , waarin vooraf mest gebragt is , en die door eene laag 
tuinaarde, ter dikte van acht of tien duimen, wederom te dek* 
ken, welke galen, zoo de soorten en versdieidenheden JtnU' 
pende zijn, eenen onderlingen afstand van zes tot acht voeten be- 
hoeven, hetwelk voor de klimmende ever wel en waartoe de 



Digitized by VjOOQIC 



425 

leucantha lagenalia behooren , op de helft verraiaderd kao wor- 
den. Men kaa ook, om den groei te bevorderen, bij droog we- 
der eo na zonsondergang , de planten met een mengsel begie- 
ten, hetwelk op de navolgende wijze zamengesteld wordt: Men 
doet in een vat , lie/st met regenwater gevuld , twee lood witten 
▼itriooly twee pond fijngemalen beenderen en vier handen vol 
gedroogde en fijngestooten schapenmest Dit mengsel blijft 24 
uren staan , en wordt gedurende dezen tijd meermalen sterk 
omgeroerd. 

flet uitzaaijen voor den vollen grond kan in ons Vaderland 
zelden eerder dan in het laatst van April of in het begin van 
Md plaats hebben , en moet ook dan nog , met belrekking tot 
den stand , grond en afstand , op dezelfde wijze geschieden , 
ais bij het verplanten gezegd is. 

Metzger raadt in zijn Gartenbuck aan , om de planten , wan- 
neer zij in het vierde blad zijn , aan te aarden , hetwelk den 
SToei aanmerkelijk zoude bevorderen. 

Thcus legde de ranken in , en nadat deze geworteld hadden , 
scheide hij dezelve van de moederplant af, waardoor hij eene 
neoigte en zware vruchten erlangde. 

Wanneer de vruchten druipen en hetwelk niet zelden het ge- 
val is , dan zal men het best doen , om de ranken in eene meer- 
(l^e of mindere mate te knakken , waardoor de omvoering der 
^ppen belemmert en de vruchtzetting bevorderd wordt. 
^ ^ bon Jardinier 1851 raadt men aan , den hoofdstengel 
«oven bet tweede of derde oog af te knijpen , ten einde daar- 
^r zoo vele zijsprankels te erlangen. Wanneer de vrucht ge- 
zct is, dient de rank wederom twee of drie oogen daarenboven 
afgeknepen worden. Men moet aan iedere plant niet meer dan 
*wee of drie vruchten laten verblijven en zoo men groote ver- 
scheidenheden kweekt, niet meer dan één. Ook kan men het 
Sjwas door stekken , en de verscheidenheden door enting voort» 
planten. 

Teo einde de vruchten zindelijk te houden en voor rotten te 

l^waren , is het wel aan te bevelen dezelve op leijen , pannen of 

anders te laten rusten , moetende men wat de klimmende 

^^ «anbelangt wel toe zien , dat de ranken stevig aange- 

nden worden , naardien de zwaarte der vrucht dezelve anders 

^ doen knakken. 

ten ^ ****^'* worden van de eerstkomende en welgevormde vruch- 

gewonnen en blijven zoo lang in dezelve tot dat zij begin- 

^ ^ rollen. De planten in bakken gekweekt, leveren in Au- 



Digitized by VjOOQIC 



436 

gustus ▼rachtm op, de andereo io September^ tot «ad deo 
Winter. De iMer «aDkomeDde worden vóór de verst, êX^^xut- 
den, eo op eeoe droeve plaats geborgen, waar zy nog al lang 
kaonea bewaard werdeo. Plihios maakt van twee soorten van 
<fit geslaoht gewag , de eersten noemt bij oëmoHiriaa , die aan 
de fc «n er>veneters om boog klimmen en de anderen pUb^ia» 
die over den grond kruipen, nu evenwel kent men daarvan de 
■cvvigende 90orle% en verêcheidmJUdm^ die ook in den bandel 
verkrijgbaar ziJD. 

1. 

Cumrbtis pepo. 

Tot deze soort bebooren alle pompoenen» betzy dezelve < 
laBgwerpige, betzij eene platronde gedaante bebben, van 
gladde zacbte of barde aebil zijn voorzien, een eetbaar vieaacb 
bebben , en rondacbtig zaad met eentn diUien rand in ziob be- 
vatten. De bk>emen zijn gewoonlijk geel, doeb volgena foks- 
Kiom. worden er ook met witte aangetroffen. Rat deelt nede, 
dat bet volk de vruobt van deie eoort met den naam van «#- 
henm bestempelde, en nimrHnjs, dat men aan de grootste Ter- 
sdnidenbeid vnn deze soort den naam van spaamch spek gat 
Het zijn twee versobeideobeden en eene menigte onderverscM* 
denbeden welke men van deze vroobt voortkweekt zoo ala: 

De Oee/e. 

De Groene. 

De Zwarte. , 

De WiUe. 

De WroUuMge. 

De PmUrmt d'Espagne. Zmoca kmga au di Spagita^ de 
beste van alle. 
Het is eene verscbeidenheid door den Heer eoRBOViir gekweekt 
De plant draagt mild. De zeer platte vrucbten van eene nuddil- 
matige grootte, bebben eene gladde, zeer barde, gewooolgk 
groene sobil , bet vleeseb dat niet zeer waterig is ^ onderacbesdt 
ziob door malsobbeid en geur. 

Potirón de Corfou^ Pain du Pauvre^ van bet eiland Oêffm 
berkomstig en door aoiivALLOT en rbkdu,, die deswege een ver- 
dag in 1840 of 1845 bij de Societé dHorHeuUure de f)rangê 
liabben ingediend , de vraobten zijn groen geel en gestreept, en 
wordt de smakel^e vrucht, te Carfu door de inboorlingen in 
plaats van braod , gekookt met lout gegeten. 



Digitized by VjOOQIC 



427 
n. 

OwmrèUa meispepo. 

laanÈMJOs liMft (teie soort met deo naam ▼«o mehpepo be- 
atcovMld, door welke bcAMniog xooRiitfORT geribde meloeiMO 
MudiiidL J. •ADHI1IÜ8 Doent deze, de SicUiaansche kawaerde^ 
welkf.ofMtaande, zonder Uawieren groeit, terwijl zijne afbeel- 
ding daarvan met die yan TABfiRifnoRT overeenkomt, hebbende 
ook DODORABi», LOBBL en wBiNtfAHN dio yrochten erebeeld. 
Omtnot bet gewas leliM, iMt lobbl lieh jüdus nü: 
^Deae soort is yan Ranoken en de Bladers den anderen ge- 
,glijk, maar de ynieht is plat gelqek eenen ronden Sohilt of 
,,Beaeklaar mei gespleten oanten, gheeronekelt en de ghefron- 
^selfc, ende een gkerimpelde sehorse, deweicke saehte is, van 
«^mwe en de amaedca de voorgaande <dat is de plaUohtig ge- 
bobde) |My^ .Beydedese soorten worden in stuckskens gbe- 
«anedeo en de in de Panne ^efruyt met Meel bestroeyt ende 
i^Hai Msr Jiefliek «m elea, aoo mI «i Neddriandt ab Vranok- 
Msvyok ende elders. 

,8itfvaB besUan xeer vele eetbare verseheideobeden, yf^ta 
vie es c h vaster en. minder iaf, dan dat der veoigaanden is. 
GkimmafU (tidkindoarm) ^ met veel vaster en zoeter vieesch dan 
die der Potirofi^ de vmeht welke geel of groenaohtig is, be- 
reikt eene middebnatige grootte en heeft eene donker groene 
knoB. 
LtbooÊÊiU ^iiê9(mr^ (melopepo elypeatos) van dezelfde boeda- 



De JemzéUmuoUe arUtiok^ (melopepo radiatas.) 

J>aze, welke door velen voor Ie ktmnei dtUeieier gehouden 
wordt., brengt geene kroipende ranken voort, doch groeit m 
ronde bossen, hiervan bestaat nog eene verscheidenheid met 
groen gevlakte vrachten, de vniehten zelve behooren mede tot 
de beste van die soorten, welke voor hare volkomene rapheid 
genottigd moeten worden. 
De MuêèeeremU van Marseille. In Fraokryk zeer gezocht, 

docè rijpt aldaar in den vollen grond niet altijd. 
GéraumotU (zwarte.) 
Gérmtmani (lange van fiarbar^e) waarvan de vrucht zwart en 

groen gestreept is. 
La eaurge a ia moiüe. 

De vrucht van eene langwerpige, dikwerf geribde gedaante 



Digitized by VjOOQIC 



428 

14 tot 22 Ned. duimen lang , bleek geel van kleur , heC vleesch 
zacht, smeltend en sappig tot aan den tijd dat de zaden rijpen. 
De Engelschen die van deze verscheidenheid veel werk maken , 
noemen haar vegUabte marrow. 

Van Patagonie, Deze lange vrucht, welke veel overeenkomst 
met die van Barbarife heeft, is door hare donker groene tint 
en de regelmatige diepe groeven opmerkelijk , met een geel doch 
niet zeer dik vleesch, ook in smaak met de boven genoemde 
overeenkomende. 

Pleine de Naples, Porte-manteau. De vrucht van deze is 50 tot 
60 Ned. duimen lang, dik, rolrond, het vleesch is rood ea 
de vrucht bijna geheel gevuld. Deze verscheidenheid zijn wij 
aan den Heer jacqües verschuldigd. 

Van Valparaiso. De vrucht van eene middelmatige grootte , 
nanking geel van kleur, met roodachtig zeer zoet vleesch. 
Deze is eene der beste, die bij eene geheele ontwikkeling 
gegeten kunnen worden. 
Braziliaansche suikerpompoen. Eene uitmuntende verscheiden- 
heid, in 1839 door quetbl, sBXïCaen^ in den handel gebragt. 
Dezelve heeft veel overeenkomst met, doch is een weinig 
kleiner dan de Courge a la moëlle , en welke ook iets ros- 
achtiger van kleur is. Het vleesch is witachtig en zeer zoet 
van smaak , kunnende te dezen opzigte alleen met die van 
Valparaiso vergeleken worden. 

Van Ohio. In 1845 uit Engeland naar Prankrdk overgebragt. 
Komt in gewas veel met de giraumon's overeen, doch heeft 
niet zulke krachtvolle ranken , de vrucht van eene middelmatige 
grootte, een weinig puntig, glad, rood oranjekleurig en zeer 
vol , doch wegende zelden meer dan drie of vier Ned. ponden. 
Het vleesch dat spoedig gaar wordt, is zacht, suikeraohtig en 
meelrijk. 

Goucourzelle van Ilalie, met zeer korte liggende ranken en 
bloemen, als die der Potiron^ en vijflobbige langwerpige bla- 
deren. Zoo spoedig de bloem verwelkt is, worden de jonge 
vruchten , die alsdan de lengte van 10 tot 14 Ned. duimen en 
een middellijn van 3 tot ^ bereikt hebben gegeten , bereikende 
de volwassene eene lengte van 40 lot 50 Ned. duimen, op 
eene doorsnede van 14 tot 16, met eene groen gestreepte schors. 

Blanckenon Coureuse^ in hoedanigheid aan de voorgaande gelijk. 

Courgeron de Genèoe. Deze soort loopt niet, is zeer mild in 
het dragen, de ronde vruchten bereiken de dikte van een 
mans hoofd, terwijl de schors geel en groen gevlakt is. 



Digitized by VjOOQIC 



429 

Orochue. Eene Amerikaansche yerscheidenheid , of althans veel 
in de Yereenigde Staten onder den naam van erook-neck ge- 
kweekt wordende. De Tracht klein, geel, een weinig vaat- 
achtig, in het midden bijna regthoekig gebogen. Zeer mild 
in het dragen , goed om nog niet yolwassen genuttigd te wor- 
den, aangezien het vleesch bij de volkomene ontwikkeling 
droog en onsmakelijk is. 

Tot sieraad en onder den naam> hoe wel ten onregte van 
^colcquintes worden gekweekt: 

De knobbelachüge (melopepo verracosus.) 
De oranje kalebas (melopepo aurantii formis.) 
De peervormige (melopepo pyriformis.) 



lU. 

Cucurbüa Leucantha, 

De soort welke witte bloemen heeft, brengt vrachten van eene 
b^zondere gedaante voort, waarvan de drooge en harde schors 
toi verschillende einden dienstbaar is. De vooraaamste verschei- 
denheden van deze soort zijn: 

De fleschpampoen (leacantha lagenaria.) 

La gourde (leucantha latior.) 

La poire a poudre (leucantha pyrotheca.) 

De üerkuiesknods (leucantha longa.) 
De Quedüngburgsche y Erfkirtsche en andere prijscouranten 
vermelden de navolgende soorten en verscheidenheden. 

Tot gebraik. 

BerUncasa cerifera^ savi, ter eere van den graaf tmmnk&k ^ een 
Italiaansch edelman, uit de IndiS in 1827 overgebragt. Deze 
zoo wel als de cyUndrica^ zijn, wegens hare lange rolronde 
vrachten, merkwaardig, welke ongeveer de grootte van eene 
gewone komkommer hebben , en met een waas overdekt zijn « 
wordende gekookt en als de komkommers toebereid gegeten, 
althans volgens de mededeeling van sagerèt. De zaden die 
moeijetijk ontkiemen, moeten in eenen warmen bak worden 
oitgezaaid, 

Benlnea»a cyUndrica. 
n ebinensis. 



Digitized by VjOOQIC 



4S» 

Ctiourèüa meiopepo reHeuiaia van IM ut 900 p«d. NB. Hm 
zal oogHiaDe moeijerrjk zij» de vrachl eene meerdere zwaarte 
dan 86 Ned. halve ponden te doen verkrijgeo , tet wielke hoogte 
de Heer J. J. M* aan den AmsUldijkn, dezHve met alle moeite 
en voorzorg heefi opgekweekt 
D€ centenaar pompoen* 
Sucado zeer smakelijk. 
„ öont gestrekte. 
Brasiiiaansche suikerpompoen. 
Van Astracan (zeer wel smakende.» 
Vegetable Marrüvo. 
Zariaea Motz. 

Cerato creas bleekvleeschklearig. 
Angurien. 
SnUmasche reuzenkalabas van 20O tot 900 pond zwaar. 

Tot beraad. 

Papegaai (nieuwe). 

Witte van AUèene. 

Niervormige. 

Cantaloupe. 

Eijervormige, 

Bonte Amerikaanscke. 

Groengestreepte meioenkatabas. 

Geurige uit Aethiopie. 

Groene en geetgestreepte kleine peervormige* 

Herkulee knods. 

Kleine knodsvormige, 

Von Genefé witte uit Portugal, 

Barbarijsche, 

SuikerachÜge van Amerika, 

Gevulde van Napels. 

nescktormige. 

Peraphue of Sehermoormige. 

Bisamkalbas van MarseiHe. 

Wille Albaster. 

Platte uit Coreiea. 

Gestreepte eeloquinL 
In J. GiRARDiN , Joum. de Pharm* et de Chem.^ XVI , viadeo 
wij de navolgende onderlinge vergelijking der kaiebassoerten , die 
in Frankrijk gekweekt worden. 



Digitized by VjOOQIC 



Ml 





is. 

1' 






il 


il 


Water. 

Soiker. 


79,67 
2,90 
1,36 
O,0Ü6 

12,60 
3,86 


94,178 
0,273 
0,136 
spoor. 
£,936 
2,45 


85,80 
0,15 
0,41 
0,007 

7,85 
5,78 


92,94 
0,69 
0,14 
0,006 
2,09 
4,13 


92,40 
0,33 
0,19 
O,00B 
2,65 
3,420 


£iwit eo caseïne. 

Vet eo klearetot 

Gom anz 

Zouten. 


StikfttofMialte 5V» der 
venohe pKuC 


0,218 


0,027 


0,066 


0,022 


0,000 


Voedende kraeht, verae- 
Men metterwe meel = 100 


1,147 


8,403 


3,436 


10,142 


7,402 



Hoewel RUnraiiJB zegl; dat betTieesch der kalebassen, wegens 
de walgelijke- bitterfaekl , niet als 9|^8 kan genatt^d werden , 
zoo heeft de ondervhiding , zoo in ons Vaderland als in FranJIh 
r^ en Duittchtand^ he( tegenoveigeelelde bewezen. iBtegendeel 
is bel vteeseh der rijpe kalebassen, verkoelend, verfrisseliend, 
verzachtend en niet oovoedzaam, wanneer bet gekookt en op 
eene voegzame wijze toebereid wordt HassBLQUisr verhaalt; 
dat de kalebassen in Egypte het arme volk tot spijs verstrekken, 
welke dezelve kooken , met azijn besprengen en aldus bewaren , 
ook vollen zij de schors met rijst en gekneusd vleeseh, er op 
deze wijze eene soort van beoliogen van bereidende. In de 
liuHi worden zij , na gesneden te zijn , gekookt eo door spe- 
cerijen smakelijk toebereid. De GMnezen oonfijten dezelve mei 
suiker en maken er marmelade van. Lobel zegt ; dat men deze 
vmcht in Amerika in den rook te droegen hangt, ten einde ze 
des winters te kannen nuttigen. 

Het is inzonderheid de Zucca lunga ou di Spagna^ eene 
verseheidenheid van de cucurbita pepo ^ welke in Itaüe veel 
geaoHigd wordt Deze vnieht, welke van buiten groen en van 
binnen citroengeel ea zeer vleezig is , wordt , zoo als d*hovmibS' 
piRNAs in de Annales d'horüculture mededeelt, veel door de 



Digitized by VjOOQIC 



432 

Portugezen en Spanjaarden gekonfijt, naar de Noordelijke lan- 
den verzonden en komt dan onder den naam van Carbasade of 
Calaèassade, in den handel voor. 

In ons Vaderland en wel inzonderheid in de provincie Gro- 
ningen , voor zoo verre ons bekend is , kookt men de vrucht tot 
eene pap of brij met rijst, waarna het met saiker gegeten wordt 

Omtrent de verdere bereidingen, verwijzen wij op chombl's 
HuishoudeUjk Woordenboek. 

In een Duitsch Tijdschrift overgenomen in de Gron, courant 
5 Aug. 1851 , vindt men aanbevolen ; om de kalebassen in te ma- 
ken , en even als zuurkool in den winter te gebruiken , cd wel 
op deze wijze : De kalebassen worden goed argewasschen , de 
pitten en het merg uitgehaald , alsdan even als kool op eene 
schaaf üjn gesneden, en geheel als deze ingemaakt, en verder 
behandeld. Naar men wil zouden de zoo ingemaakte kalebassen, 
moeijelijk van zuurkool te onderscheiden zijn , en gekookt zijnde 
volkomen op deze gelijken. 

Ook kunnen de kalebassen volgens artds Jakrbuch der oek. 
chemie 1847, tot eene soort van salade in den winter gebezigd 
worden , door die jong , vóór dat de zaden nog gezet zijn , in 
haar geheel in sterke pekel te koken, tot zij een weinig, maar 
niet al te week worden en daarna even als komkommers, met 
azijn en peper in te maken. Bij het gebruik worden zij in 
schijven gesneden en weder met verschen azijn overgoten. 

Wanneer de vruchten op eene drooge plaats waar eene ge- 
matigde warmte heerscht , bewaard worden , kunnen zij drie tot 
vier maanden goed blijven. 

De uitgeholde kalebassen en inzonderheid die der Pelgrim 
Kawoerde^ eene verscheidenheid der leucantha lagenalia^ wor- 
den door de Indianen gebezigd, om daarin de kokos- en paün- 
wijn op te vangen, welke vruchten volgens plinius, eene lengte 
van negen voet verkrijgen kunnen. Volgens porskaohl, bezigen 
de visschers de uitgeholde kalebassen te KaïrOf om hunne riet- 
vlotten hooger op het water te doen drijven, en bij ons hebben 
wij er lantaamen van zien vervaardigen; Ook als beesten voeder 
wordt de kalebas zeer geroemd , althans maken de DitUscAeri 
daarvan mede een zoodanig gebruik, vindende wij oók bi) 
iroiSETTE zulks vermeld. 

De zaden van dit gewas, werden vroeger in de geneeskunde 
gebruikt, doch bij de latere schrijvers over de leer der genees- 
middelen, vinden vnj daarvan geen gewag gemaakt 



Digitized by VjOOQIC 



K A R D o N. 

(Cynara cardunetdus.) 

Naar dien wij den oorsprong van deo gealachtsDatm der Kordon 
of Spaansehe arUsioky bij het behandelen der gewone Artisjok 
hebben opgegeven , zoo verwijzen wij de lezers op dat artikel. De 
soortsnaam cardunctUus evenwel , gelooven wij dat van carduus , 
een distel, moet afgeleid worden, welk vfooró carduus van het 
Cehische ard herkomstig is, dat eene punt beteekent, naardien 
de bladeren van deze plant doomig zijn. Gelijk wij ook vroeger 
niet onv^meld hebben gelaten, beeft decandolle dit planten- 
geslacht onder de Composées en uioiaeos onder de Syngene- 
^9 Potygamia aequaiis^ gerangschikt, terwijl het soortsken- 
merk van deze is : dat de bladeren gedoomd , allen vindeelig en 
de kelksehabben eirond zijn. 

Deze vaste plant , welke oit Noord- Afrika herkomstig is , werd 
reeds sedert onheugelijke jaren in Frankrffk gekweekt, niette- 
genstaande het gewas (eeder en zeer gevoelig voor de koade is. 

De plant brengt eenen stengel ter hoogte van eene Ned. el en 
vijftig duimen voort, is getakt en met dubbelvinachtig verdeelde 
bladeren voorzien, die doomachtig en van onderen wollig zijn. 
De kelkschnbben zijn eirond; de bloemen, welke in Augustus 
en September ontluiken, hoog blaauw met graanwe meeldraadjes. 
Velen verkeerden vroeger in den waan, dat de Kordon -^fa» 
verbasterde Arti^ok was, en anderen wederom, dat ^t Artisjok 
eene veredelde Kordon was, doch de afbeelding van taberhab- 
MOBT , waardoor het verschil duide^jk genoeg wordt aangetoond , 
heeft die dwaling reeds voorlang wederlegd* 

De Kardons, die in wijze van kweeking veel met de gewone 
Aftbjok overeenkomen, behoeven eene ligte en diep bewerkte 
aarde, eenen gunstigen ^lideHiken stand en veelTocht gedurende 
de zomerhitte. De voortkweeking geschiedt door zaad en wel op 
de navolgende w^ze. In Aprü of Mei graaft men in eene wel 
omgezette en goed toebereide aarde, op drie voeten a&tand van 
elkander gaten, welke achttien duimen breed zgn, en eene diepte 
van twaalf tot vijftien hebben, welke oitgedolvene aarde men rond- 
om de gaten verbRjven laat Deze gaten vuile men vervolgens 
met goed doorlegenen paardenmest of nog beter met mestaarde , 
daardoor verkregen, waardoor een weinig fabrgkmest(poudreUe> 



Digitized by VjOOQIC 



434 

of duivenfnest gemengd is. Dit gedaan zijnde, legt men drie of 
Tier 'laden ter diepte van één duim daarin, terwijl, wanneer vele 
mogten ontlLiemen, slechts de sterliste plant behouden wordt, 
welke zoo lang ijverig wordt begoten , tot dezelve geschilU is 
om bijeen gebonden te kannen worden , hetwelk gewoonlijk io 
October geschieden kan , als wanneer de bladeren niet zelden de 
lengte yan twee Ned. ellen bereikt hebben. Te dien einde aard 
men alsdan het gewas met de aitgedolvene en^ter plaatse bewaarde 
aarde aan, en bindt men ter geelwording even als de andiJTie 
de bladeren bijeen, welke daardoor die bitterheid verliezen, weÜie 
haar in den groenen staat eigen is , en over welke opgeboodeoe 
planten men eene stroobedekking plaatst, ten einde het geel wor- 
den des te beter te bewerkstelligen en te bespoedigen. 

Naardien de planten aldus behandeld, na verloop van veertien 
dagen of drie weken bruikbaar zijn, doet men steeds het best, 
niet meer aan te aarden en op te binden dan men achtereeD- 
volgens noodig heeft , te meer omdat het gewas in dien toestand 
niet lang kan duren, maar spoedig begint te rotten. 
. Wanneer het begint te vriezen , moet men de planten met de 
kluit opnemen en in eene luchtige vorstvrije plaats in zand be- 
waren, nadat men dezelve eerst heeft opgehouden, enwelioo- 
danig, dat de bladeren niet stijf tegen elkanderen zijn gedrukt, 
en de lucht tot in het hart kunne doordringen. Hoe meer ludit 
men het gewas kan geven, hoe langer, het duren zal, terwi}! 
het op dese wijze zeer goed doenlijk is de kardons tot io de 
ïente te bewaren. Is men in de ruimte evenwel beperkt, dan 
stapele men dezelve tegen eenen muur op , doch in dit geval 
moet men wel toezien de rottende bladeren steeds weg te ne 
men , naardien anders het geheele gewas spoedig zoude verio- 
ren gaan. Hoedanig nogthans de behandeling zij, zoo zullende 
planten zonder bedekking geel worden en achtereenvolgens broik- 
baar zijn. 

Ook op eene andere wijze kan men de kardons des mnUrs 
bewaren , en wel door op eene drooge plaats eenen greppel van 
drie voeten diepte en vier breed, de lengte naar verkieïing, ** 
graven. Tegen de wanden van dezen kuil brengt men eene yrrj 
dikke bedding stroo, en wel in eene regte of opstaande ngting 
aan , tegen welke stroodekking een of twee rijen kardons wor- 
den gelegd, tegen welke planten wederom op dezelfde wg» 
stroo wordt aangebragt en vervolgens op nieuw het gewas io 
zoo lang de kuil gevuld is, doch steeds ïn dier voege, dat de 
uiterste einden der bladeren aan de luoht blijven blootgesteM' 



Digitized 



by Google 



4M 

Bet is van het grooUte belang te zorgen, dat er niet de minste 
regen konne indringen, naardien de veehttgbeid de planten zonde 
doieo rotten, en tevens dat men de drooge meatbedekking, welke, 
wanneer de koil gevold is, aangebragt mocA worden, telkens 
wegneemt, wanneer het niet vriest 

Ten einde zaad te winnen, laat men eenige stoelen in den 
▼oQen grond verblijven, terwijl , wanneer de vorst invalt, men 
aBe de bladeren op eenige daimen na boven de gnondsopper- 
flakte afsnrjdt , de planten alsna , gelijk wij bi) de Artisjokken 
opgegeven hebben ^ tegen de vorst besebermende, hetwelk hier 
eveowel met nog meerdere omagtigheid gesehieden moet, naar- 
étü de Jcardons niet de mnisle winterkonde kannen verduren. 
Het wmnen van het zaad « dat tien tot meer jaren het ontkie- 
nuDgsvermogen behondt, in September rijpt, doch bij vochtig 
weder in ons Vaderland niet de noodige ontwikkeling erlangt, 
Mi op dezelfde wijze als bij de ArtiijdÜLen plaats; doch de 
stoelen, die zaad hebben voortgebragt, zijn voor het gebruik niet 
BMer geschikt. Ter zaadwinning daarentegen zqu zij , als nu 
ntoder gevoeKg voor de koude, te verkiezen, kunnende één en 
dezelfde plant , zonder dat deze daarom juist eene buitengewone 
▼wzorgtng behoeft, acht of tien jaren laad voortbrengen. 

Wil men het gewas vervroegen , dao zaaije men het zaad in 
Jonuarff in poUen, welke potten men in eenen warmen bak 
door glasramen gedekt, inkuilt. Zijn de planyes in het tweede 
Mad, dan heeft er eéne verpotting en wel in grootere plaats, 
welke alsdan in eenen nieuwen bak worden overgebragt» terwijl, 
wanneer de planten sterk genoeg zijn , men deze ter plaatse in 
<CMD kouden bak overplant, welke uit mostaarde » voor een 
^Me gedeelte met goede tuinaarde vermengd, zamengesteld is, 
^ wederom door glasramen gedekt wordt De kardons, welke 
op deze wijze gekweekt zijn, kimnen reeds hi Mei voor het 
S^bniik worden opgebonden. 

Naar dien de planten spoedig doorschieten, brengt men in 
Maart eenige der in Januar(f gezaaide, in den vollen grond 
<^er, welke men tegpn de voorjaars koude en nachtvorsten door 
SJiUQ klokken beschermt, en op dezelfde wQze behandelt als 
die, welke io den vollen grond waren uitgezaaid. De zoodani* 
gco kannen alsdan in Juwif en Juiff worden opgebonden, doch 
^^ er van zullen trots de beste voorzorgen doorschieten. 

Van dit gewas zijn ons de navolgende verscheidenheden be« 
kead: 



Digitized by VjOOQIC 



439 

Di gewone ofSpaansche arUeiok^ ongedoonid eo met donne, 
een weinig harde ribben. Deze schiet spoedig door. 

Kordon van Tours ^ zeer doomig, met welgevulde, dikke rib- 
ben, een weinig roodachtig van klear en zeer malsoh vaa 
smaak. Schiet niet zoo ras. 

De voüe ongedoomde kordon , van dezelfde hoedanigheid ab de 
voorgaande, doch niet stekelig of althans onmerkbaar gedoomd. 

Kordon met arü^'okdladeren , eene uitmuntende verscheiden- 
heid , met welgevulde ribben en ongedoomd. 

Kordon met roode ribben , eene schoone verscheidenheid , met 
zeer breede, welgevulde ribben, een malsch blad eo van eene 
veel latere dagteekening dan de voorgaanden. Deze werd hel 
eerst door den Heer de la goui-oootfé, bestuurder van den 
kruidkundigen tuin te MarseiUe^ gekweekt. 

Kordon Puvis^ merkwaardig wegens den omvang en de breedte 
der ribben, die nogthans niet geheel gevuld zijn, schaarseh 
gedoomd en somtijds in het geheel ni^t Deze verscheidenheid , 
welke te Bourg en te Ijyon zeer geacht is, werd het eerst 
door den kundigen puyis, van wien het den naam verkreeg, 
voortgekweekt 
Van dit gewas worden de ribben der afj^estroopte bladeren en 

de wortels gekookt gegeten en in soepen gebruikt. 



Digitized by VjOO^IC 



K A B W E L 

(jCarum carvL) 

De KiOTDii^ ook Carwe^ Wedzaad y Karawfj^ Ho/komffn^ 
WUde konnffli , of Veldkom(fn , zoo als baübinus xegt ^ genoemd , 
ontleent haren geslachtsnaam , zoo als iacques en herrvcq , in na* 
volgiog van punius, beweren , van Caria^ een landschap in 
Klein-AziB^ alwaar deze plant in het wilde gevonden wordt , 
of, zoo als muER mede opgeeft, van het Grieksche woord kara^ 
hoofd, naar dien dit gewas goed voor het hoofd is. Decandollb 
rai^diikt de Karwei onder de OmbelUfères. Liitnabüs onder de 
Pentandria^ Digynia^ met het navolgende geslachtkenmerk : 
Het omwindsel eenbladerig, doch somtijds afwezig; de vrucht 
langwerpig ovaal, en geribd; de bloembladeren zijn gekield. 

De wortel van deze tweejarige plant is spilvormig, eenigzins 
vezelig, tamelijk dik, somwijlen wit, doch zelden geel, ko- 
mende in smaak roet die der pinkstemakel vrrj wel overeen. 

De stengel bereikt gewoonlijk de hoogte van een en een haive 
tot twee voeten, is onbehaard, glad, holstrepig, getakt en wit- 
achtig groen van kleur. De bladeren zijn tweewerf gevind, met 
opgeblazen, wit-randige bladscheeden ; de blaadjes lijnvormig 
spito, twee- of drieslippig. De bloedscherm wijd, sterk gestraald, 
bijna vlak , het omwindsel éénbladig en dikwijls geheel afwezig , 
geene omveindseltjes. De bloemblaadjes ingebogen en op den 
rand uitgesneden, somtijds lichtrood van kleur en in Jun^' 
bloeijende. De vrucht langwerpig met drie stompachtige ribjes 
en geslenfde vakjes , hebbende eenen scherpen eenigzins brjtenden 
en speeerijachtigen smaak. 

De Karwei y die volgens hallbr zelfs op de Alpen van Zfüiü 
seriand gevonden wordt, is ook een bij ons Inlandsch gewas 
en wordt, volgens de gorter, in het Broek ^ h\} Arnhem^ in de 
weiden om Tiel en te Metaderswijk , in de Betuwe ; tusschen 
Amsterdam en Muiden; bij Houten, buiten Utrecht en bij Gro- 
ningen gevonden. Mbesb en bergsma vonden het buiten Frane- 
ker en de laatste ook bij Nijmegen. Kops heeft het bij Amster^ 
dam; op het eiland Ameland en bij Eoerdingen^ aan de Lek^ 
waargenomen , en vau hall in vele weilanden bij Velp en Rheede , 
io Gelderland. 

Deze plant, welke eenen goeden, diep omgewerkten, krach- 



Digitized by VjOOQIC 



4S8 

tigen, lie&t zandigeD grond behoeft, eo op eene warme stand- 
plaats het weligst tiert, wordt door zaad, gewoonlijk in de 
maanden Maart en AprÜy voortgekweekt , hetwelk atedan dan 
wordt uitgezaaid , terwijl , wanneer later de planten nog te di^ 
mogten staan, deze alsdan uitgedund moeten worden. MuIler 
zegt, dat het beter is het zaad in den herfst^ terstond uit te 
zaaijen, daar dit gewas gewoonlijk dan reeds het volgende voor- 
jaar bloegen zaL Komen de planlen^ op, dan moet de gro»d 
los gemaakt worden en alle onkruid worden verwijderd , terwijl 
om een goed gewas te erlangen , de planten eenen onderlingen af- 
stand van drie tot vier duimen behoeven. In de volgende lenÈe 
dient er nog twee malen eene losmaking van den grond plaats te 
hebben, terwijl, wanneer de zaden rijp zijn, men difi stangels 
uittrekt, deze in bundels bindt, aUus laat droogen, om. er ▼er- 
voigens het zaad uit te werken. Is het om de wortels te doen, 
dan rooije men de planten , wanneer deze eene behoorlijke dikte 
erlangd hebben, sleebls die behoudende, waarvan men zaad wil 
winnen. 

Bij eene gewone kweeking bloeit dii gewas het twude jaar , 
en sterft zoo spoedig het zaad alsdan rijp is. 

Wat de bouw in het groote aanbelangt, atthaas wanneer het 
om het zaad winnen te doen is, zoo zulien- wij datgene OEiede- 
deelen, wat vah nBa trapfem, van THAër heeft overgenomen. 

De grond, welke volgens hem vochtig moet t^n, hoewel an- 
dere kweekers het tegendeel beweren^ dient ep dezelfde wijze 
als voor de wortelgewassen in het algemeen, dat i» diep omge- 
werkt te worden. Sommigen zaaijen de Karwei eerst op bedden 
en verplanten dezelve naderhand op rijen, met keol^ bieten enz., 
om het ander;. deze vrochten worden eenige keeren bekakt, eo 
bij de inzameling daarvan laat men de Karwei , omdat het eene * 
twe^arige plant is, staan, om in het volgend jaar, na van t^d 
tot tïjd weder behoorlijk behakt te zijn geweest, als het zaad 
bijna rijp is, gesneden óf uitgetrokken te worden. Anderen zaaijen 
het zaad terstond op het land, waar het blijven moet, en brengen 
dan tegen den herfst of in het voorjaar mest daar over. 

Eene andere wijze is nog, dat men het land in den herfst diep 
omploegd, deze bewerking in de Imte twee of driemalen her- 
haald, en ten einde de losheid daarvan te bevorderen, zulks 
ook in de schuinte verrigt ; op iedere ploeging alsdan volgt de 
egge, terwijl terstond na deze laatste bewerking welke gewoon- 
lijk in het laatst der maand Mei plaats heeft, het zaad worde 
uitgezaaid en onder ge9gd. Op deze wijze woitk , het zoo moei- 



Digitized by VjOOQIC 



439 

jetrjke «d koetbare veq>lanten uitgewonnen, hebbende men vóór 
de inzameluig abna niets meer te verrigten dan den grond zoo 
teel mogelTJk schoon te houden. Naardien , zoo Terre ons bekend 
il, aUeen de onderhavige plant tot gebruik wordt voortgek weekt , 
zoflen wij Tan de Terscheidenheden geen gewag maken. 

De wortels van deze plant, welke, gekookt zijnde, een ge- 
lood en smakelijk voedsel opleveren, zijn reeds vroeg als zoo- 
danig gebruikt, soo als men uit brügkr, de re cibarum^ IX, 15, 
zieo kan; terwijl zelfs de jonge bladeren en uitspraitsels van deze 
plant, naar mattuschia, in sommige landen als moeskruid ge- 
kookt en gegeten worden. Ook worden de zaden als kruiderij 
brj eenige onzer spijzen gevoegd, en somtijds bedient men er 
zidi van bij het maken van kaas, in plaats van de komijn 
(ramiaom cyminum), waarvan plocius, in zijn UisL Nat^ XIX, 
8, reeds gewag maakt TaiGOs zegt , dat het zoo nuttig in zijne 
soort is,' als eenige specerij uit ArabiS wezen kan. Volgens 
JACQDES en HEanfQ mengt men het in Duitschland onder het deeg, 
waarvan brood gebakken wordt, iets waarvan ook gunrir ge- 
wag maakt. Terwijl men in de nabijheid van Holle deze plant 
veelvuldig verbouwt ten dienste van de keuken, de apotheken 
en brandewijnstokerijen , makende ook de suikerbakkers nu en 
dan daarvan gebruik. Van der boon mesch deelt mede , dat men 
de zaden ook wel gebruikt om P&rterbier na te maken. 

Naardien zij zacht-prikkelende, verwarmende, openende eigen- 
schappen bezitten , worden zij ook in de geneeskunde gebezigd , 
zeggende van dbr trappen , dat zij op de waarden aan de Waal 
en vooral in de Bammelerwaard ^ waar deze plant overvloedig 
gevonden wordt, aan de Apothekers onder den naam van wed- 
zaad gewoonlijk voor 8 of 9 oenten het pond aflgeleverd wordt 

Men zegt dat het vee de bladeren met graagte nuttigt, en een 
gezond voedsel voor hen is, de melk vermeerdert en dat de 
varkens inzonderheid daarin smaak vinden; doch naar dien men 
tot dat einde deze plant in onze Noordelyke gewesten niet 
kweekt 9 hebben wq ons van de waarheid deswege niet kunnen 
overtuigen. 



Digitized by VjOOQIC 



KASTANJE (WATER). 

(Trapa naJtans.) 

De Water kastanje^ ook Watemoot fs^tkham^ ^ ontleent haren 
geslachtsnaam trapa van lhtnaeus , die voor dit gewas een ge- 
deelte der Fransche benaming Chausse-trape ^ dat is voetangel, 
gebezigd heeft , hebbende het hoekige der vracht tot dezen naam 
aanleiding gegeven. Toorheport noemt het tributus uit de Griek- 
sche woorden ü*eis^ drie en öotos ^ uitwas^ samengesteld , of van 
tribolos^ driepuntig^ a%eleid, eveneens op den vorm der vracht 
doelende , terwijl de soortsbenaming natanê ^ drijvende of vlot- 
fende^ aanduidt , en te kennen geeft dat het eene waterplant is. 
Rajus rekent dit gewas onder die planten, welke geen zekere 
regel in haren wasdom in acht nemen; suppios rangschikt haar 
onder die, welke regelmatige vierbladige bloemen hebben, en 
ééne onbedekte of naakte zaadkorrel ; decandolle onder de 
Haloragées en linnaeus onder de Tetrandria^ Monogynia^ met 
het navolgende geslachtkenmerk : De kelk vierdeelig en de bloem- 
krans vierbladerig; de noot heeft vier tegenover elkander in het 
rond geplaatste doornen , door de kelk bladeren gevormd ; zrj is 
wijders één bokkig en éénzadig. 

Joh. bauhinüs omschrijft deze plant aldus: „ uit een hoofdje , 
„ \ welk vierkantig schijnt te wezen , spraiten vele bladeren uit ^ 
„ die anderhalve duim lang of breed zijn , ze zijn ten deele in- 
„gekorven, doch ten deele ook glad, wordende boven glad, 
„ onderwaarts rimpelig , en worden eenigzins als bladeren van 
„een populierboom; hunne steelen zijn een hand breed an daar- 
„ enboven lang, sponsachtig en benedenwaarts bij hare aangroei- 
„jiog knobbelig. De bloemen zijn klein en wit (staande op 
„ eenen ronden , digten , groenen , kleinen steel en zijn met 
„ korte haren bedekt). Daarop volgen vruchten die de kleine 
„ kastanjes niet ongelijk zijn , doch hebben elk vier dikke spitsen of 
„ harde steekels , en eene zwart graauwe kleur. De pit of kern 
„ daarin vervat , komt met die der kastanje vrij wel overeen , is 
„ wit , laat zich eten , en heeft geenen onaangenaroen smaak.*" 
LoBEL en DODOüAEUs hebben dit gewas op plaat gebragt, doch 
naar het gevoelen van haller is die van camerarius het beste. 

Deze een en meerjarige plant , wordt in de stilstaande wateren 
van Europa in het wild aangetroffen. 



Digitized by VjOOQIC 



441 

Rotpios zegt, dat dit gewas soo orerrloedig in den Eizëi^ bij 
tiagenau en in het midden van DuUschland groeit, dat men 
de Trachten er Tan te Jena ter Terkoop aanbiedt. Reugbi deelt 
m njne /L Oedan. mede, dat het bij Dantzig groeit, als ook b 
de riTieren brj Asiracan aan de Kaspische Zee. Volgens hallkr 
groeit het Teelvuldig in de roeeren Tan Zwitserland , volgens 
LOKL in de nabijheid der stad Ferrara in Jiaiie , en in de noor- 
delijk gelegene landen en zoo ook in Nederland^ alwaar hel 
▼olgeos BK GoaTBK in v^vei^ en stilstaande zoete wateren op som* 
mige plaatsen gevonden wordt. Hoe dit ook zijn moge , veelvut- 
dig komt dit gewas evenwel bij ons niet voor, verklarende ook 
TAH HALL het nooit gevonden te hebben. 

De voortkweeking van deze plant is allereenvoudigst, zoo 
spoedig toch als de noten rijp zgn, hetwelk in den herfst plaats 
hriMft, zamelt men dezelve in, naardien zij later loslat<|pde naar 
den grond zinken. Deze noten werpe men hetzij in den herfst 
of des voary'aars in die vijvers of slooten , waarin men de plant 
overbrengen wil, terwijl die noten welke men des vnnters wil 
overfaoaden, om in het voorjaar uit te zaaijen in eenen pol met 
water bewaard moeten worden. 

Wat het gebruik dezer vruchten aanbelangt , zoo zegt plirics , 
dat de ingezetenen van Thraoie^ met de bladeren van deze plant de 
paarden vetmesten, en zelf van de noten leven» waarvan zij een 
«eer smakelijk brood weten te bereiden. Jacqübs en hesihcq dee* 
Jen mede, dat de Chinezen zich inzonderheid met het kweeken 
van deze vrucht onledig houden, en hetwelk allezins door raf- 
VEHKAU DBLiLE bovestigd wordt, die onder anderen üi de Revue 
B&rtieole 1846 zegt, dat de afbeelding van dit gewas door hen 
op porselein en papier geschilderd wordt. In frankrifk zijn 
deze zaden ook zeer gezocht en men nuttigt dezelve aldaar als 
kastanjes. Over het algemeen worden zij gekookt of in heete 
asch gebraden. 

Wat het gebruik in de geneeskunde aanbelangt, hierover kan 
men URcaiiAJEa DisserL de Trièuüs , trillkb MoL Med, en 6kof- 
raoT, Mat, Med. ConL raadplegen, latere geneeskundigen maken 
er geen|8twag]van. 



Digitized by VjOOQIC 



KATPLANT. 

(Celastms edulis.) 

De Katplant ontleent baren geslaehtsoaam eeUutnu^ Tan het 
Grieksche woord kijlaa^ dat ontijdif^^ beteekent, MMrdieo de oa- 
den het er voor bielden, dat bet Stafhout ^ en bij gevolg ook de 
KatpUmt^ de Jenever bes en de HuUt vraeftiten voortbragten, 
welke zeer laat tot rijpbeid kwamen. 

Decandolle raogscbikt dit gewas onder de Céiasirinées en 
LiRWAEOS onder de Penlandria^- Monog^fnia met bet nafolgende 
geslaofatkenmerk : De bk>emkrans beeft nff bladeren en id wijd 
geopend; bet zaaddooaje is drieboekig en dHehokkig; de zaden 
hebben een matsachtig omkleedsel. 

Dit beestergewas dat in Arabie te bais behoort, werd in 1840 
naar Europa oyergebragt Het beeft regte takken met gladde, 
langwerpig ronde, stomp gezaag tande aanblijvende bladeren , 
komende de bloemen uit de oksels der bladeren voort. 

Dit gewas behoeft eenen vetten lossen grond en wordt door 
uitloopers en afleggers vermeerderd, doeh kan in ons Vadtf- 
iand niet anders dan in, de gematigde kas worden voortgekweekt 
De Arabieren van Yémen verboawen dezelve met de kofl^i 1^' 
wrjl de bouw er van in gelukkig Arabie belangrijk heeteo m^S- 

De fijne bladeren van deze heester welker gebruik bene aao* 
gename opwekking, versterking, opgeraimdheid en vrolijkböd 
zoude bewerken, worden thans in Arabie yii] algemeen gebraiki. 
Inzonderheid nuttigen zij de bladeren door ze te kaavwen, ^^^' 
dien zij dit als een voorbehoed middel tegen de pest besehouwea- 

Aangezien wij deze opgave niet meer beschouwen ab ««"* 
bloote aanstipping, zoo verwijzen wij de belanghebbenden op 
LEÜCB8, Aüg. Polyt Zeit 1845 ,,no. 6. 



^^^mst^^ 



Digitized by VjOOQIC 



I 



KATTEKRUrÖ. 



Van wA&fh^l Kattekruid^ ook Katitmunt of I^eppêJ 
hMtm gesUcbtsriflaTn nepeta ^ dat Latijn is, ontleent, 
tiiet kiiQU^tj o|>5pQren , terwijl f\ü fraag deswege door ons in 6t 
;V^efff.!ïM*'r gepJaatst, lol i\m verre onbeant woord in gehleTen. 
4Ang«-£ten tJe kal ten door ikn reuk ?aïi de;:e pïanf en inïonderheiii 
wanut^er b««l Tér welkt li aangeïokl worden v er mede speten en 
bet t(Mi doende rernieien^ heeft bel (Jen naam tao KatMmid 
Tefkregen, 

Votgeci« TOCRWEFoftT rsngschikt ftiviKC$ dit fcwaA onder éw 
ptanlen^ welker bloemm onregeFmatig en èênbladig lijn^ eenen 
dricvoudigen baard en verdeelden hetm te pebjk hebben, en vier 
naakte gfadde zaadkorrel voortbrengen, Un^asus plaatst h^i 
onder tle Didynamia^ Oiimnospermia ^ met hel navolgende p^- 
ilacbtkenmerk : De kelk rolrond int^es^roefd ; van de btoemkelk 
Il de buis, langacbtig^ met eenen openen keef; de boord ia snoet* 
vorfnig, van boven nUgerand , van onderen drïe lobbig; de mid* 
ddJob b gekarteld. 

Hel Kailekruid brengt uit den wortel eenen vierkanten houlacb- 
tigen getakten «tengel voort , wetke de hoogte van twee tot dfi* 
vo#ten bereikt ^ wnaruit langwerpige ^ hartvormige ^ pontige en g«-^ 
Magtande tilarJeren nan steeltjes legen elk anderen over, voorts 
kofneA* Aan bet einde van den sic^ngel en takjes komen vele geliptf* 
Idoem^'n in eene aar, werTelsche wij ze voort, die ia Julif éa 
AugUituK unltttiken ^ waarop vier naakte £^den in den bloemkelk 
«Olgen^ welke langwerpige rond en iwarl ztjn* Het geheele ge» 
«» H wolaehttg grijs ^ waar door de plant een witachtfg aam jen 
verkrï|gt, hebbende «enen sterken, ïoo als sommigen wiJten 
aangenamen en £oo ^I^^ anderen beweren, onaangenamen reuk^ 
welke wel ecnigzin'^ mei die der munt overeenkomt. Deïè over- 
bÏjj*entJe plant welke in Vir^inie gevonden wcrt-dt, doch ook op 
velt plaatsen m Eun^pfx in het nüldö voorkomt ^ groeit volgens dk 
wntii m de doinen bij Oi'trvB€n en in de saailanderi en hoven^ 
BtidaHA vond het bij NUincgen; muller te Katwijk Unnm; en 
Aots bij Hhccntn^ op de wallen van Utrecht en up de duinen 

De voorlkweekrng kan op twee wijden plaatB bebben< d«t 
ia , door zaad^ *>l door r^erdciüng dtr planten^ 



Digitized by VjOOQI^ 



444 

Het groeit zoo wel op magere, slechte groDden , als ia eene 
Toedzame aarde. Zij evenwel die op eenen slechten mageren grond 
gekweekt worden , bereiken niet dien omvang noch hoogte als 
die, welke eene voedzamere aarde hebben, doch houden daaren- 
tegen langer stand, zijn fraaijer en sterker van reuk. Naardien 
dit gewas de winterkoude zeer wel verduurt , kan men het zaad 
zoo wel in den herfst als vroeg in de lenie uitzaaijea , zonder 
dat de plant eenige andere zorg behoeft, dan uitgedunt en rein 
te worden gehouden, terwijl zoo men het eens heeft, het gewas 
zich zelve zaait. Heeft de voortkweeking door plant-verdeeMng 
plaats, dan poot men dezelve op eenen onderlingen a&tand van 
ongeveer twee palmen, hetzij in eene vette losse aarde, wanneer 
men het saprijk verlangt « hetzij op minderen bodem , wanneer 
het om den reuk te doen is. 

Rat verhaalt, dat toen hij eenige planten in zijnen tuin verpoot 
had, deze weldra door de katten vernield werden, hetwelk geen- 
zins met de zaailingen het geval was, die slechts op geringe af- 
stand daarvan stonden, waardoor het oude spreekwoord dan 
maar al te zeer bevestigd werd: 

't Uitgezaaide kattekruid , 
Wordt de katten nooit tot buit, 
Hoe ook anders tUtgeplant; 

Wordt bet door hen aangerand. 

MiLLER bevestigt het gezegde van rat volkomen, er bij voe- 
gende, zelven meermalen er de proef van te hebben genomen, en 
tevens te hebben bevonden, dat wanneer deze planten in grooten 
getale bij eikanderen groeijen, de katten dezelve ongemoeid lie- 
ten, terwijl BoucHÉ zegt', dat de jagers de vallen er mede bestrij- 
ken om vossen , fretten en sabels te vangen. Van dit geslacht 
bestaan menigvuldige soorten en verscheidenheden, waaronder 
er zijn , die uit de Indie .werden overgebragt. 

Het jonge loof wordt groen als toekruid bij desalade gebmikt, 
wordende het ook tot winter voorraad gedroogd, ook wordt het 
op wijn en bier a^etrokken. 

. In de geneeskunde geeft men onder meer heilzame eigenschap- 
pen van dit kruid op, dat het een geneesmiddel voor He geel- 
zucht is. 



Digitized by VjOOQIC 



KERS (OOST-INDISCHE-). 

(Tropaeobim.) 



De Ooêi'IndUche kers ontleent haren geslaehtsnaam tropae* 
ohtm van het Grieksche woord iropaion zegeteeken, naardien 
de bladeren op een schild gelijken en de bloem wel eenige over- 
eenkomst met eenen helm heeft. De Fransche benaming Capucine 
is van de spoor der bloem ontleent, welke de gedaante van 
oeoeD moDoiks kap heeft. 

Buppiüs eo T00RicEF(;i|T rangschikken het />nder de gewassen 
met eene voikomene onregelmatige vijfbladige bloem en drie 
bloot liggende zaadkorrels, wordende het door de laatste met 
den geslachtsnaam Cardamindum bestempeld, hetwelk door 
Mvraus tegengesproken wordt Heruandbz^ en amman brengen 
het tot de Jaeea temg, hetwelk knauth wederlegt, zeggende 
üKKLiüs dat de klimmende VioolUes den smaak en reak van de 
Oost-Indische kers hebben. Joh. badhimds noemt het klimmende 
Miaansche Kers met schildvormige bladeren; decandolle plaatst 
het onder de Tropéoléee en liriiaeos onder de Oclandria , Mo- 
nogynia ^ met het navolgende geslachtkenmerk : De kelk één- 
bladerig , vijfspletig en gespoord ; de bloemkrans heeft vyf on- 
geiijkvormige bladeren; de noot is lederachtig, geslaafd, één 
rondaehtig zaad bevattende. 

Deze éénjarige zaai en vaste plant, heeft verschillende her- 
komsten. De Tropaeolum majus of groote Oost-Indische kers , 
onder anderen, werd in 1084 door bemiddeling van den Heer 
uvERirniG uit Amerika naar ons Vaderland overgebragt , terwijl 
de kleine Tropaeolum minus ait Peru in 1596 ingevoerd werd , 
lijnde het deze twee soorten , welke bij ons te lande het meest 
worden gekweekt. 

De kleine OosUIndische Kers schiet ronde, getakte, weke 
ranken ait den wortel, welke eene hoogte van drie tot meer 
▼oeten kannen bereiken, en bij staken opgeleid en aangebonden 
dienen te woMen, aan welke stengels ronde, holachtige teedere 
bladeren, aan lange stoelen groeijen, die in het midden aan het 
blad vast gehecht zijn. Uil de oksels der bladeren , komen een- 
faladige bloemen voort, die in vijf onregelmatige deelen verdeeld 
zijn, en aan het beneden einde eene lange spoor hebben, welke 
bbeoieii van eene zwavel gele of goud gete kleur zijn en eene 



Digitized by VjOOQIC 



446 

aangename geur hebben, waarna groenaobtig gée zaad folgt, 
dat rijpende afvalt. 

Dit gewas behoeft eenen lossen, voedzamen, eenigzins voehti- 
gen grond en warme staildpiMts. Men zaait het zaad in April ^ 
wanneer het buitengemeen gunstig weder is, of anders in Mei 
ter plaatse uit , naardien het beter is hetzelve te verplanten, en 
wel op eene zonnige beschutte standplaats , waaHia de jonge 
plantjes vervolgens na behooren worden opgeleid en aaogéboa- 
den. De planten beginnen in ó^n zomer te bloeijen en houden 
daarmede tot aan den herfst vol, wanneer het gewas alsdan 
door den vorst vernield Wordt De dubbele verscheidenheden 
die geen zaad voortbrengen, kan men gemakkelijk door ittl^* 
ging y of stek vermenigvuldigen , naardien zij bijj eene ihultige 
vochtigheid spoedig wortelen , welke verrigtin^ hi den zomer 
plaats heeft. Vroegtijdig kan men ook de stekken in potten plaat- 
sen , en deze dan om het wortelen te bevorderen , Ifl broei- of f on- 
bakken plaatsen. Het verkiesselijkste is , de zoodanig gekweekte 
in potten te houden , daar zij bij eenen niet te vetten grond als 
dan milder bloeijen, wordende des winters in eene oritnjerie, 
of anderzins tegen de vorst beveiligd, zijnde volgens èovcbè 
eene warmte van acht graden genoeg; zij die knobbelwortels 
hebben , neemt men terstond na het verwelken op , terwijl wan- 
neer de bollen eenige dagen oitgezweet hebben , men deze in pot- 
ten met droog zand bewaart, welke potten men op eene drooge 
plaats zet, en de bollen er dan eerst uit neemt, wanöeef tq 
beginnen te ontkiemen , om dezelve op eene zonnige en beschutte 
standplaats over te planten. Het is nog maar korte jaren , dat 
men ook van dit geslacht meerdere soorten ketide, dan ótnUnits 
en mojfus. Thans evenwel zijn de navolgende soorten en ver- 
scheidenheden bekend, en m den handel. 

Tropaeohim Lobbianum, 

Deze kers werd door den Beer lobb in Cohtmöia ontdekt en 
het zaad er vaö in 1843 in Engeland en in 1845 in Frankrijlf 
ingevoerd. De stengels van dit gewas zijn slap, sfingerend, 
af klimmend, evenals de blad- en bloemsteeten gehaard; de blade- 
ren schildvormig, dofgroen, zeer groot, gedragen op lange boig- 
zame sleelen, welke zich om de in het bereik zijnde voorwerpen 
rollen: de bloemkelk oranjerood, vrjfslippig, zeer lang gespoord, 
geel en groen; de bloemkrans vijfslippig, de twee bovenste 
groot, de drie onderste kleiner, franjeachtig uitgesneden. 



Digitized by VjOOQIC 



447 

De grootste verdienste van deze Trapaeoium is^ dat zij ge- 
makkelijk in den winter bloeiu De voortkweeking gesehledt 
door zaad in de lente ^ en door stek in den zomer. Des win- 
ters plaatst men haar in eene warme of gematigde kas, digtbij 
het glas, in het voorjaar wordt zij in den vollen grond uitge- 
plaot, waarin zij welig tiert inzonderheid wanneer deze uit drie 
irierde gedeeHen bloemaarde en een vierde heiaarde bestaat. 

Trapaeoium Crenaléflorum, 

Deze nieawe soort is door lobb , verzamelaar tan veitscb , (e 
FUiar en CAagula in Peru ontdekt , en komt in vele opzigten 
met de voorgaande overeen. 

De plant is geheel glad, de stengel uitgebreid, klimmende, de 
bladeren afwisselend, meest klein, half cirkelvormig, afgeknot aan 
de basis, schildvormig , vijflobbig, bloemsteelen uit de okselen 
der bladeren, eenbloemig, kronkelend, langer dan de bladstee- 
lea , de bloemkelk diep ingesneden , vijflobbig , gespoord , hel- 
der geel met groen afgezet. De wijze van voortkweeklng als de 
voorgaande. 

Tropaeolum Popelarü. 

Deze werd in 1840 door den Baron popclaike uit ChiH inge- 
voerd, en het eerst dooroRAPtEZ it Berlijn beschreven, die haar 
ook dezen naam heeft toegevoegd, hebbende in 1848 het eerst 
te Brussel gebloeid. 

De wortel bolvormig, destengt^Is rond, draadvormig, roodach- 
tig, of met purper gestipt aan de basis , de bladsleelen kort , de 
bladeren klein , glad , de onderste vijfvingerig en de bovenste 
slechts drievmgerig, de bloemsleelen lang en doi», de bloemen 
groot, eenzaam uit de okselen der bfaderen, wit met purper- 
achtige blaauwe tint, de spoor helder geel, en de bloemknop- 
pen violet purperachtig. De voortkweeking van dit gewas heeft 
op dezelfde wijze als die der Achimenes en Qloxinia plaats, 
met uitzondering etenwet, dat men gedurende den bloei geen 
warmte behoeft te geven. Zij tiert goed in de koude kas en na 
den bloeitijd, welke in Mei invalt, houdt men de bolletjes droog 
tot dat zij in September of October weder beginnen te groerjen. 
Zoo spoedig dit het geval is , worden zij m eenen vetten doch 
ligten grond overgebragt en vollen zij in korten tijd de toestel- 
len van ijzerdraad, welke men te dien einde bezigt De ver- 



Digitized by VjOOQIC 



448 

meerderiog geschiedt door stek, of bolletjes, welke «an de 
groeten groeijen, hetwelk nogthans zelden pluts heeft. 

JYopaeohtm Umöeilatum, 

ütut werd door jauson op den befg Pilzhum^ in Zuid-Jbrne' 
rika^ 2J300 ellen boTen de oppervlakte Tan de zee gevonden , en 
door LOBB in Europa ingevoerd. De bolwortel weegt van een 
tot twee Ned. ponden, de stengel kruipende, de bladeren vijf- 
lobbig, lang gesteeld, de bloemsteelen komen ait de okselen der 
bladeren, en dragen vijf, ses of meer bloemen, deze zijn oranje 
rood, met geel en groen afgezet. De voortkweeking geschiedt 
op dezelfde wijze als die der andere JVopaeoium's* 

Tropaeolum Spedosum. 

Door LOBB van het eiland CAUoë in Europa ingevoerd, met 
roode bloemen en bloemsteelen. Deze wederstaat de strengste 
winterkoude, even als de afwisseling van vocht en droogte &k 
behoort tot de knobbelworteligen. 

Tropaeolum Violaefiorum, 

Deze is nog niet algemeen verspreid , doch bloeit jaarlijks in 
de kas van den Heer dsckeb te Berlün, De Gaz. univers. d'Hor» 
tiCuL deelt hieromtrent het navolgende mede. In de Mier'e Tra- 
vels in CMU^ aangekondigd zijnde, dat er eene nieuwe Tropaeo- 
lum met blaauwe bloemen in Chili ontdekt was, heeft ybitsgb 
door LOBB daarvan eenige bollen ontvangen, welke men eerst 
waande dat de Tropaeolum azureum van mier was, en in 
welke verwachting men niet is te leur gesteld , hetwelk later even- 
wel met velen het geval werd , die met groote kosten dusdanige 
bollen ontboden, welke naderhand bleken, gele bloemen voort 
te brengen. Onze HoUaodsche bloemmist in Farffs , j. b. ruxko- 
OKL, ondervond in 1847 dezelfde teleurstelling, daar hij in po- 
blieke veiling eenige kistjes bollen van de Tropaeolum tricoUh 
rum en azureum waande te koopen, terwijl het later bleek dat 
het de bolletjes der Tropaeolum brachyceras waren, met gele 
bloemen. Reinkke evenwel , tuinman bij den Heer deckeb , Is 
hierin beter geslaagd, en heeft de Tropaeolum met blaauwe 
bloemen in DuiUohland doen bloeijen; men vindt dezelve ia de 
Bore des Jardine aifeebeeld. 



Digitized by VjOOQIC 



449 

Tropaeolum Braehyoeras. 

In 1828 uit Chiii aangeToerd, met zeer schooDe gele, hoewel 
niet sefaittereode bloemen. 

Tropaeolum SfmUhU. 

Deze is reeds voorlang ait Columhia ingevoerd, en met de 
Tropaeolum peregHnum (lih.) verward. 

De BchUdvormige bladeren zijn vijf lobbig, de bloemen eenzaam, 
vrij lang gesteeid, de bloemkelk gespoord, steenrood van kleur, 
bet oiteinde der spoor groen, de kroon oranjekleurig, de bloem- 
bladeren gefranjet en rood geaderd. 

Tropaeolum Peregrinum. 

Deze bij ons éénjarige zaaiplant, doch in haar vaderland Peru , 
Tan waar dezelve in 1775 werd overgebragt , eene overblijvende 
pUnt 9 heeft klimmende dunne ranken , met zeer lang gestoelde , 
schüdvormige , gepalmde, vijflobbige bladeren, waarvan de mid> 
dekte lob in drieën verdeeld is, zijnde eenigzins getand; de 
bloemen zijn gekelkt, de kelk is eenbladerig, vijfsptetig en ge* 
spoord, de bloemkrans kleiner als bij de gewone groote kers, 
▼ijfbladerig en onregelmatig , de onderste bloemblaadjes zijn be- 
baard en de bovenste ingesneden. De kleur er van is schitte* 
rend oranje rood, bloeijende van Junfy' tot Ootoöer. 

Tropaeolum Moritzianum. 

In 1841 uit Peru overgebragt. De wortel knobbelaohtig, de 
stengels week, takrijk, klimmende, ter lengte van twee tot drie 
Ned. ellen. De bladeren cirkelrond, schildvormig , afgeknot, 
met vijf tot negen naauw merkbare lobben , die in eene kleine 
oranje kleurige punt uitloopen , bloem oranje geel , de bloemsteel 
veel langer dan de bladsteel , de kelk eens zoo kort als de spoor, 
van buiten hoog oranje , van binnen bleek oranjekleurig en rood 
gestreept, de onderste bloembladeren veel langer dan de kelk , 
oagelvormig , spatel vormig met gefranjede roode randen , de bo- 
venste ongesteeld en ter lengte van de kelk. 

Tropaeolum Tuberosum, 

Ook wel Cardamindum (fblio qninquefido flore parvo cucul- 



Digitized by VjOOQIC 



450 

lato rubente radice tuberosa escuieata). Deie, welke te Quito ^ 
Machua genoemd wordt , en in de oinstreken van Puraee , 
Mayna^ wordt het meest in de provinciën PopayanenFasio^ in 
Zuid- Amerika^ op eene hoogte van minstens 3.000 Ned. elfeo 
boven de oppervlakte van de zee gekweekt en waarvan volgens 
jACQüBs , de knobbelwortels in Peru gegeten worden. De boDoi 
van deze plant zijn in de kweekerij van den Heer van hodttb 
te Gent voorhanden ^ en werden voor korte jaren eerst in En- 
getand en toen naar Frankrijk overgebragt, alwaar de planten 
overvloedige knollen ter grootte van kleine peren , van eenen 
bijzonderen doch niet aangenamen smaak voortbragten. 

De naaawelijks ontwikkelde bloemknoppen en nog versohe za- 
den worden in azijn ingelegd , en kannen de kappers vervangen , 
doch abdan bezigt men bij voorkeur de T, minus ^ die bet mfldste 
bloeit en geene steunsels behoeft Ook worden de geheel ont- 
wikkelde bloemen bij de salade gebezigd. 



Assrwsii 



Digitized by VjOOQIC 



KERS (T U I N-). 
(Lepidium sativutru) 



De Tuinkers ook Sterkers , Büterkers of Peperkruid ge- 
Quoid^ oDtleent haren gestachtsnaam Lepidium van het Griek- 
sehe woord lepis schab , omdat zoo als jacques en huiircq 
wfllen, de zaadhouwtjes de vorm van kleine schubben hebben, 
^ zoo als WEiNMARR mededeelt , omdat men door middel van 
dit gewas, de schubben en vlakken van het aangezicht verdrij- 
▼eo kan, en naardien het onder de geringe standen wel in 
plaats van kmiderijen bezigt wordt, heet het Peperkruid. Het 
is wel waarschijnlijk dat de Grieken door Cardamum en de 
Romeinen door Nasturtium hetzelfde gewas bedoeld hebben, 
terwijl de ouden de Iberis en de Lepidium voor één en dezelfde 
plant hielden. Rupphts rangschikt het onder de planten , die 
«ene regelmatige vierbladige bloem hébben , en welkers zaad in 
eeo kort tweevoudig zaadhuisje vervat is. Tournbfort zegt: 
dat het een gewas is, met een bloem uit vier bladeren over 
kruis bestaande, uit welkers kelk eene steel opkomt» welke 
naderhand in eene vrucht veranderd , die de gedaante van een 
^*ijzer beeft, in twee vakken verdeeld, en met veel klein, 
'^^efatig scherp zaad gevuld. Volckamkh omschrijft het met 
opgeven: dat het vele kleine roodachtige scherpe zaadkorrels 
*^i die in eene vliezige zeer korte peul besloten zijn, zijnd© 
niidden in de peul een scheidvlies, hetwelk de dubbele r^en 
zaadkorrels van eikanderen scheidt; de bladeren langwerpig 
Scheel , zeer dik en scherp van smaak , aan de randen eeo 
weinig ingekorven. Scopoli brengt het tot de NasturHa terug, 
waarvan hij een geslacht gemaakt heeft, en waaronder hij «Ue 
dusdanige planten, en inzonderheid de kruisbloemigen rang* 
*<*iitt. Decakdollb plaatst het onder de Crucifisres en ukhasos 
^er de Teiradynamia ^ Siliquosa^ met het navolgende ge- 
auehtkeomerk : De bloemkrans is regelmatig, het zaadhaauwtje 
<" de huls , is uitgerand , hartvormig en veelzadig ; de Itlepjes 
liJD 8«kield, regt op het raiddelschot 

Deze eenjarige zaaiplant heeft donne teedere bladeren , onregel- 



Digitized by VjOOQIC 



452 

matig getakt, en wanneer het in het zaad schiet eene stengel ter 
hoogte van ongeveer een voet, v^aaruit witte bloemen ontsprui- 
ten , die in Mii ontluiken. Het ware vaderland van de Tuin- 
kers is niet met zekerheid te bepalen , hoewel jacqdes en he- 
BniQ opgeven; dat het in 1548 uit Perste overgebragt werd, en 
waarmede ook noisbttb instemt. Thans evenwel wordt hel op 
vele plaatsen in Europa in het wild gevonden, bbeosiia onl- 
dekte hetzelve bij Amsterdam ^ op den weg naar Amsteboeem 
aan de kanten der slooten , terwijl volgens boerhaavb , kom , 

BERGSMA, DE GORTEB , REIBWAROT OU VAN HALL, OOk dC RotsketS 

(lepidium petraeum), de Peperkers (lepidiam latifoliom) en 
de Steenkers (lepidium ruderale) , in ons Vaderland in hel 
wild worden aangetroffen. Dit gewas behoeft eenen goeden tuin- 
grond, veel vooht en eene warme standplaats, wanneer het 
des voorjaars uitgezaaid wordt, doch als zomer-gewas ecoe 
beschaduwde, naardien bet anders veel te spoedig in het zaad 
Eoude schieten , en de bladeren alsdan minder malsch zijn. Men 
zaait het zaad zoo spoedig in de lente als de weersgesteldheid 
Eolks toelaat, betzij in rijen, hetzij tot randen, hetzij voor een 
volbed, doch altijd vrij dik; deze zaaijing alle veertien dagen 
herhalende. Wanneer des winters het weder zacht is , kan hel 
gebeuren dat de in den herfst dobr zaaijing verkregene planten 
zoo lang stand houden , tot dat het voofyaars gewas ten gebniike 
geschikt is. 

Omtrent hel vervroegen daarvan deelt bodchê het navolgende 
mede: Het zaad wordt op de oppervlakte der aarde, in eenen 
bak of pot zeer digt gezaaid, en met eenen gieter tot dal hel 
opkomt, dagelijks begoten. Zoo als bekend is, kan men tol 
vermaak op deze wijze zamenvlechtingen van letters en andere 
figuren maken. Diegene , die piramiden of andere sieraden daar- 
van begeert, laat dezelven van hout maken, met groene flanel 
overtrekken , dezelve nat maken en sterk met zeep bestrijken , 
zoo dat het zaad daaraan blijft hangen, en zich vast hechten 
kan. Men bestrooit namelijk de dusdanig klaar gemaakte figuur, 
dik met zaad, en drukt het met de hand daarop. Vervolgens 
plaatst men deze figuur met den rand in eenen bak met water, 
en bevochtigt dezelve nog van boven , tot dat het zaad opgeko- 
men is en de planten de behoorlijke grootte bekomen hebben. 
Omtrent deze