Skip to main content

Full text of "Haarlemsche bijdragen: bouwstoffen voor de geschiedenis van het bisdom Haarlem"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a project 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informingpeopleabout this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



Dit is ccn digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliothcckpl anken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat 

doen we omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willen maken. 

Dit boek is na oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke 

domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land 

verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van 

geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. 

Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de 

lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. 

Richtlijnen voor gebruik 

Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken 
uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven 
leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op 
automaüsch zoeken. 
Verder vragen we u het volgende: 

+ Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door 
individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet -commerciële doeleinden. 

+ Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek 
doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- 
den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien 
hiermee van dienst zijn. 

+ Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het 
project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. 

+ Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er 
niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is 
voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval 
met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het 
eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. 

Informatie over Zoeken naar boeken met Google 

Het doel van Google is om alle informaüe wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit 
allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken 

op het web via |http: //books .google .coml 



"EP. 



V 



' ■/. 



BIJDRAGEN 



VOOR DE 



GESCHIEDENIS VAN HET BISDOM 



VAN 






HAARLEM. 



irM/VMM««> 



TWEE-EN-TWINTIGSTE DEEL. 



HAARLEM, 

TV. ICtJT»I>EHS. 
1897. 



4 



V. 



a 



Gedrukt in het St Jacobs-Godshuis te Haarlem. 



INHOUD. 

Blz. 
De parochie van Sint Jan te Zevenhoven. J. c. J. seuter, Pr. 1 
Lijst van op de Katholieken betrekking hebbende Resoluties 

van Gecommitteerde Raden van Hollands Zuider-kwartier. 

1730-1794 w. p. c. KNUTTEL. 37 

De voormalige Amsterdamsche Vrouwen-klposters. 

(Vervolg van Deel XXI, blz. 281) bernard j. m. de bont. 

2. Het klooster der Clarissen 67 

3. // II van St. Agnes 79 

4. // St. Margaretha-klooster 90 

Aanteekeningen betrekkelijk eenige Haarlemsche geslachten. 

JH'. M'. A. F. o. VAN SASSE VAN IJSSELT. 111 

Request van pastoor en opzieners der Katb. Gemeente van 
Wijk-aan-Zee, met Resolutie van Gecommitteerde Raden. — 
15 Oct. 1742. 

Uit de nagelaten papieren van Pr. A. van lommel 157 

Bericht van de Redactie 160 

Windesheimensia . D'. hensen. 161 

Rectificatie van eenige punten betreffende de geschiedenis 
van het mirakel van het H. Bloed te Alkmaar. 

E. H. RIJKRNBCRG. 173 

Het Mengelwerk van het „Kerkelijk Nederland. Jaarboekje 
voor Katholieken " door Burgraeijer en Wensing. 1847-1856. 

P. M. BOTS. 175 

De Statie van S. Franciscus te Alkmaar, c. w. bruinvis. 188 
De Statie van St. Dominicus te Alkmaar, c. w. bruinvis. 199 
Bedragen tot de geschiedenis der Premonstratenser abdij van 

O. L. V. te Middelburg . , . . fr. w. hoevenaars. 210 
De voormalige Amsterdamsche Vrouwen-kloosters. 

(Vervolg van Deel XXII, blz. 110) bernard J. M. de bont. 

5. Het Sint Maria -klooster 237 

6. Het Maria Magdalena klooster 245 

Het Oud-Archief van de pastorie van S. Laurentius, te 

Alkmaar e. h. rijkenberg. 262 



395544 



IV INHOUD. 

Blz. 
Wanneer is de parochie van Kotterdam gesticht ? 

J. J. F. VAN ZEYL. 273 

Het zoogenaamde S. Engelmundus-beeld der oude kerk van 
Velsen. Met afbeeldingen J. J. graaf. 293 

Een brief over den H. Leonardus Vechel. 

W. J. J. VAN STBAELEN. 302 

Domburg D. M. G. ?. de haas. 305 

Parochiale indeeling der stad Rotterdam. — A<*1697. . .318 

Uit de nagelaten papieren van p' a. van lommel. S. J. 
De St. Laurentius Parochie van Ondorp. Een Kerspel in de 
lijst van zijn tijd. (Vervolg van Deel XXI, blz. 189. 

J. L. A. nabbeveld. 321 
De voormalige Amsterdamsche Vrouwen -kloosters. (Vervolg 
van Deel XXII, blz. 261.) beknard j. m. de bont. 

7. S. Maria Magd. in Betaniën 369 

De St. Hippolytus-kerk te Delft. . . k. c. van berckel. 388 

Alkmaar , . c. w. bruinvis. 

De Statie der Jezuieten. 401. Statie van S. Laurens. 405. 
Minderbroeders-klooster, 405. Statie van S. Franciscus, 

Admissiën van priesters 406 

Mirakel van het H. Bloed te Alkmaar, e. h. rijkenberg. 409 
Carmelieten-klooster te Ondorp. (Bydragen Deel XVIII , 

blz. 189—192.) c. w. BRUINVIS. 414. 

Beverwyk en Wijk-aan-Zee. h.^ 1704. 

Uit dè nagelaten papieren van P'. a. van lommel , S. J. 416 
A. van der Valk en J. J. B. van Elsacker , Aartspriesters 

van Holland en Zeeland J. H. hofman. 423 

Uit de lijdensgeschiedenis van Dordrecht in 1711. 

J. H. HOFMAN. 427 

Over den Hem bij Schoonhoven. ... j. h. hofman. 430 
Beknopt overzicht der religieuze orden en Congregaties, zoo- 
als die in Nederland gevestigd waren op 1^ Januari 1896. 

J. C. ALB. thijm, S. J. 482 
Eenige Documenten betreffende de Familie Boelens-Den Otter. 

(Vervolg van Deel XXI , blz. 266) 442 

Byzonderheden betreffende het geslacht Boelens-Deu Otter. 

JAK f. m. sterck. 451 
Alphabetisch register e. h. uijkenbeuo. 465 



DE PAROCHIE VAN SINT JAN 

TE 

ZEVENHOVEN. 



De benaming van dit Zuid-Hollandach dorp werd oud- 
tijds verschillend geschreyen. Men vindt SeevenhovBj 
Sevenhove (n), of ook wel 7 Hoven. — De laatste schrijf- 
wijze wekte bij mij het vermoeden^ of de benaming van 
dit dorp, voorheen te midden van groote watervlakten, — 
de na drooggemaakte Nieuwkoopsche en Zevenhovensche 
plassen, — niet ontleend zou wezen aan zeven hoeven of 
boerenwoningen, die er het voornaamste bestanddeel van 
waren. En waarlijk na dit opgekomen vermoeden, vond 
ik ook dit dorp een paar malen genoemd: Zevenhoeven. 
Joannes Ingenwinckel , Proost van Sint Jan te Utrecht 
begint eene akte van 1506 aldus: „Wij Johan Ingewinckel 
„bij der genaeden Oodts Proest ende Archidiaken der 
„Kercken St. Jans T'Utrecht, Prothonotarius des Hey- 
„ligen Stoels van Romen , Heere tot Mydrecht , Wilnes , 
fjZevenhoeven etc/' 

Reeds in de middeneeuwen was in dit dorp eene 
parochie gevestigd. Nieolaes van Reneborch, eerste pas- 
toor van Koedijk ruilt in 1338 zijne kerk tegen die van 
Zevenhoven met Jaeob van den Dam. (Bijdr. III, bl. 132.) 

Aangaande deze parochie, vindt men in de j^Historia 
Epiêc. foederaii Belgii per H. F. v. H." het volgende: 
„Sevenhoven , een dorp hetwelk lang onderhoorig was 
„aan de proostdij van Sint Jan, maar dat heden wordt 
,,gerekend tot Rijnland te behooren , werd door Albertus , 
„Graaf van Holland met een bijzonder privilegie ver- 

BQdragen 6«ich. Biidom v. Haarlem. XXlIe Deel. ]. 



rijkt.'^ — In bedoeld stak van Albertus, gedateerd uit 
's Gravenhage 8 Apr. 1396 lezen wij : 

„ Soe hebben wy voor ons ende onsen nae- 

„comelingen onsen laden ende ondersaten van Zeven- 
„hoven i wailgeboren of buysluden die na ter tyt zyn of 
„naemaals wesen zullen woenende binnen den Ambocbte 
„van Zevenhoven, om menighen trouwen dienste die sy 
„ons gedaen hebben ende oflt God wil noch doen zullen, 
,,ende sonderlinge overmits dat sy geseten zyn opte 
„uyterste palen van onsen lande aen den Gestichte van 
„Utrecht I ghege ven ende geven mit desen brieve alsulcke 
j,vryhede als hier nae gescreven staet: Dat is te weten, 
„dat men onse luden van Zevenhoven voorsz nyet dagen 
„en sal mogen noch inwinnen, voor enich van onsen 
„Bailjuwen in onse landen voorsz borghe te worden van 
„dootslagen of van leemten die enich van horen magen 
„ghedaen hadde of doen sal, mair waer dat saeke dat 
„enich van horen magen dootslach of leemte deden of 
„gedaen hadde, die en soude van synen magen voirz. in 
,, Zevenhoven woenende niet meer maechgelts nemen of 
,,hun luden dair om moghen of panden, dan van elcke 
„eerste lede van dootslach vyf schelling ende van leemte 
„dardalve schelling als die hantdadighe of syn borge van 
„zynen magen een vererf hadde, of mit rechte voirde 
„Bailju of onse Rechters enen vererf gewonnen hadde. 
„Ende waert dat ymant van onsen luden voorsz gedaecht 
„worde voor onse Bailjuwen of Rechteren van dootslagen 
„of van leemten die syn magen gedaen hadde of doen 
„zullen , die sal comen mit desen brieve of mit waerach- 

„tige copie ende hun onderwysen dat hy 

„buyr ende lyfflich woenachtich is binnen onsen Am- 
„bochte van Zevenhoven, ende daermede sal hy quyt 
„wesen." (H. F. v. H. Episc. Ultr.) 

In 1514 was „H'. Dirck van Bodegraven pasteer van 



Zevenhoven en Noorden." — Met dit bericht komt zeer 
goed overeen de nu^ onder eenigen, te Zevenhoven nog 
levende traditie ^ dat vóór de hervorming de parochiekerk 
stond op een klein half uur afstand van de plaats in het 
Noordeinde 9 waar na de hervorming de kerk gesticht 
werd. Volgens die traditie was dus toen de Zevenhoven- 
8che kerk bijna een half uur gaans dichter bij Noorden 
gelegen dan thans; — genoemde traditie verwijst naar 
den Noordschen Dijk. — Deze H'. Dirck van Bodegra- 
ven, toen „oudt Sé j." zal die dubbele functie, als 
,,pa8toer van Zevenhoven en ook van Noorden" , wel zon- 
der assistentie hebben kunnen vervullen: in Zevenhoven 
waren toen 50, en in Noorden H com. (Bijdr. IV, bl. 378). 

Ter zelfder plaatse vinden wij: 

,,1568, 14 Junij. R\ Dirck Dierick priester en pastoor 
5, van Sevenhoven in HoUandt, een oudt man, meer ver- 
„sekert de doot dan 't leven." — 

Misschien is deze H^ Dirck Dierick dezelfde, over 
wien in het verslag der visitatie van 1576 (Hist. Episc. 
Ultr.) wordt gesproken. Wij lezen in dat verslag: ,,dat 
„de pastoor in Zevenhoven slecht te spreken is, wat 
^,aangaat het celibaat, maar dat hij een oud man is; — 
„dat hij werd aangemaand om toch te zorgen , dat hij de 
„Synodale statuten en de besluiten der Kerkvergadering 
„te Trente binnen eene maand zou in bezit hebben , en 
„dat hij toch zijne onderhoorigen goed in de grondbe* 
„selen der Godsdienst zou onderwijzen." — (v. H. Hist. 
Episc. Ultr.) Bij het vernemen van deze zeer zwaarwich- 
tige aanmerkingen op priesterlijk leven en priesterlijke 
werkzaamheid, komt het mij waarschijnlijk voor, dat onder 
dezen ouden pastoor, de hervorming in de Zevenhovensche 
parochie is doorgedrongen. Niets kunnen wij echter met 
zekerheid hieromtrent vermelden, dan alleen het feit 
dat J. H. Vinkius, die later naar Woerden vertrok, de 



eerste predikant was ^), en dat er vóór 1621 reeds eene 
afzonderlijke Remonstrantsche gemeente was. 

Niet zeer lang echter was raen hier van de uitoefening 
van den Katholieken godsdienst verstoken. En konden wij 
uit de middeneeuwsche geschiedenis der Zevenhovensche 
parochie en van het overgangstijdperk der Gereformeerde 
religie, slechts weinig berichten , van de pastoors , die na 
de reformatie hier werkzaam waren, kunnen wij eene 
volledige lijst doen volgen. 

1. ,,/2. D, UytterwaeUf qui obiit Pastor in Sevenhove 
24 Sept. 1653." — Aldus in Hist. Episc. ültraj. — De 
lijst der priesters te Delft, 's Gravenhage en verschillende 
omliggende dorpen A*" 1652 noemt hem: yJJtewael^ tot 
Sevenhoven," — Deze eerste pastoor hier na de hervor- 
ming , was , evenals verschillende zijner opvolgers, van 
Utrecht afkomstig; — Zevenhoven toch behoorde, gelijk 
wij reeds mededeelden, van ouds tot de proostdij van 
Sint Jan te Utrecht en dit geeft tevens de verklaring, 
hoe S. Joannes de Dooper de patroon dezer parochie 
werd. — Naar de overlevering meldt, is na de Neder- 
landsche Beroerten, deze statie reeds in de eerste helft 
der 17** eeuw weder opgericht en wel op deze wijze: 
de WelEerw. Jacobus Uytterwaele had zich te Nieuw- 
veen, een naburig dorp, gevestigd, doch aldaar wegens 
de vervolging niet kunnende blijven, vertrok hij naar 
het Noordeinde van het naburige Zevenhoven. D&&r werd 
hem , terzelfder plaatse waar thans nog de kerk en de 
pastorie staan, woning en grond welwillend aangeboden 
door eene rijke weduwe, wier naam echter niet meer 
bekend is. Nog leeft in het geheugen van ouden van 
dagen de herinnering voort, dat deze statie steeds zeer 



1) Volgens eene andere opgave was Simon Stonthandel de eerste predikaot* 
die in 1580 herwaarts kwam en in 1588 orerleed. 



59 
99 



arm en niet vrij van de vervolging was. — In het boven 
reeds genoemde verslag der visitatie van 1576 (Hist. 
Episc. IJltr.) lezen wij over Sevenhoven: ^^beneficiën of 
„broederschappen zijn er niet. Inkomsten heeft de kerk 
,9niet, behalve eene van 20 gulden 's jaars en van ver- 
,,schillende kanten verzamelt men jaarlijks in de parochie 
y^een bedrag van 24 gulden ; de pastoor heeft 40 gulden 
9,'s jaars .... de koster heeft van ieder huis een inkomen 
„van V stufer en verder niets.** — 

Aan de vervolging doet ons denken f^de brief der pre- 
dikanten van KudeUtaart^ KaUlagen en Aahmeer aan 
H Hof:' Tot Oudelsteert desen If Martii 1635. — In 
dit schrijven klagen de verdraagzame predikanten over: 
„eerstelijck de onverdragelijcke stouticheyt van de Je- 

^^suiten en de papen Dit waar te zyn is zoo 

^^notoir, dat het geen bewys en behouft. Aarlanderveen ^ 
,^Langer-A, Sevenhoven • • . . connen dat genoechsaam 
5,bewaarheden ; alsoo dese .... benevens haren ordina- 
yyrischen predicant, oock eenen afgodischen paap hebben" ^), 
Dat klagen schijnt indruk te hebben gemaakt bij de 
broeders in het predikambt. In het repertorium der Noord- 
HoUandsche synoden , — hoofdtitel : Papen en Papütenf — 
lezen wij ^) onder E Tot Sevenhoven: >,de fiscaal Moons 
5»soude versocht worden rapport te doen , van 't gene 
zedert de jongste vergaderinge voorgevallen was tot 
Sevenhoven.*' — Syn. Alom. 1650. Art. 38 «). 



3f 
39 



1) fiijdr. VII, p. 58. 

2) figdr. XIX, p. 894. 

8) De volgeode aitirekseU ait de „Resol. Staten van Holland" doen ook 
zien, dat Pastoor Uytterwaele, die om de vervolging van Nienwveen naar 
Zevenhoven was getrokken, ook daar te Zevenhoven nog niet geheel vrg 
voor vervolging was: 

29 September 1649. 

Is geleesen een ontwerp van Besolotie b\j den Raadpensionaris ingesteld, 
roerende bet geene dat op den 28 Aogasty laatstleden op de Zgdtwind tot 



6 



Tot dit klagen over ,,8touticheyt te Sevenhoven", gaf 
echter de uiterlijke vorm van het Boomsche kerkgebouw 
geene aanleiding. De kerk en de pastorie aaneengebouwd, 



Nieadorp iB gepasseert, roereode het bedrgf van de Paasgesinden aldaar, 
mitsgaders meede tot Sevenhoven en andere Quartiereo van Zuidholland. 

30 September 1649. 

en wat aangaat h«t geene te Seeveuhovên . . . . , werd geseid 

gepasseerd te zijn; zijn de Heeren van den Hove Provinciaal gelast en 
geaathoriseert , werden gelast en geanthoriseert b\j deesen , het geene aldaar 
.... is voorgevallen, sig door den Fiscaal te doen informeeren, en voorts 
door den Fiscaal daar in te prooedeeren na exigentie en geleegentheid van 
saaken, in voegen en manieren, gelijk hiervoren is geseid. 

8 December 1649. 

Is meede goedgevonden, dat den Fiscaal Moons aal werden versogt aan 
haar Ed. 6r. Mog. rapport te doen wat seedert de jongste Vergaderinge 
is gedaan, ten aansien .... alsmede in den Dorpe van Seevenhoven in het 
Znider Quartier. 

7 December 1649. 

Op het rapport van den Fiscaal Moons gedaan, van het geene tegen de 

Pansgesinden item hoe het staat met de geene b\j de Pausgesiuden 

tot Seevenhoven is ondernomen te doen, en b^ eenige Leeden gemoveert 
z^ndé , of niet soo het werk .... als tot Seevenhoven gepasseert , behoord 
te werden gerefereerd aan den Hove Provinciaal 

14 December 1649. 

Is geleesen de resolutie van den laatsten September laatstleden , roerende 

het gepasseerde soo op en Sevenhoven , over de stontheid van de 

Pansgesinden .... Waarop verschelde discoursen en debatten gevallen s^n. 

15 December 1649. 

Bg resumtie zgnde gcdelibereert, wat vorder sal dienstig weesentedoen 
op de saaken .... en ook in den dorpe van Sevenbergen \hoven}] en daar 
omtrent onlangs voorgevallen, en wat Collegie het selve werk sal worden 
aanbevolen. 

19 Januari 1650. 

Bij resumtie zgnde gcdelibereert op de executie van de Resolutie van 
haar Edele Groot Mog. van den 15 December laatstleeden, roerende de 
stoutigheid van de Pansgesinden . . . . ; ia na verscheide discoursen daarop 
gevallen, dat het voorsz. werk .... dat de kennisse van het gepasseerde 
tot Sevenhoven ^ roerende de opgemelde stoutigheid van de Pansgesinden 
aldaar, sal werden gelaaten aan den Hove Provinciaal i en dat de Resoln* 
tien voor deesen op het vooras, subject genoomen , daar na zullen werden 
gedreaseert, of in het geheel uit de Notnleo geligt. 

(Bijdr. Dl. IIT, bl. 291, 295, 297, 298, 800). 



vertoonden uitwendig niets dan eene gewone boerenwo- 
ning met riet gedekt. Er leven nog menschen, die zich 
de kerk, met riet gedekt en met vierkante raampjes, 
levendig kunnen herinneren. Naar men zegt^ was de 
kerk tegen het einde der vorige eeuw met glimmende 
pannen gedekt geworden, doch moesten deze, op aanklagt 
van een predikant te Nieuw veen weder verwijderd en 
door riet vervangen worden. 

Tamelijk spoedig na de Hervorming schijnt Past Uyt- 
terwaele hier werkzaam te zijn geweest: onder aan den 
voet van een zilveren kelk, nog hier bewaard, staat te 
lezen: y^Jacobus üyterwaal et Maria soror legarunt me 
jteccleêiae. Anno 1602." — Indien nu deze Jacobus üyter- 
waal dezelfde persoon is, als de Zevenhovensche eerste 
pastoor na de Hervorming, en de bedoelde kerk de Zeven- 
hovensche is, dan volgt uit dit opschrift, dat die eerste 
pastoor na de Hervorming reeds in het begin der 1 7^' eeuw 
hier werkzaam was. — Hiet Epiac, Dltraj, en Batavia Sacra 
noemen hem en zijne opvolgers, wier namen daar staan 
vermeld: „Pastores in pagis Sevenhoven et Nieuveen." — 
Zij teekenden zich dan ook met dien dubbelen titel als 
pastoor „van Sevenhoven en Nieuveen". Opmerkelijk is 
het 5 dat Batavia Sacra niet slechts den patroon van 
Sevenhoven 9 maar ook dien vslu Nieuveen noemt: ^jSeven- 
fyhoven et Nieuveen; pagi, in quorum primo S. Joannes 
„Bapt. in altero D. Nicolaus Episc. et Conf. Patroni co- 
„luntur". — De parochianen toch van Zevenhoven, die 
te Nieuwveen woonden , vergaten Sint Nicolaus niet, die 
van de Nieuw veensche parochie vóór de hervorming pa- 
troon was. Verschillende kerksieraden der Zevenhovensche 
parochie, zijn met hunne beeltenis van Sint Nicolaus^ 
daarvan de getuigen. — Pastoor Uytterwaele overleed 
te Zevenhoven 24 Sept. 1663 en werd opgevolgd door 

2. Alb^tus Kruiéberge, — Evenals zijn voorganger 



8 

was hij een Utrechtenaar. Het jaartal van zijn optreden 
wordt niet gemeld. Wij vermoeden echter , - nergens het 
tegendeel vermeld vindende» - dat dit wel zal geweest 
zijn in 1653, het steri^aar van zijn voorganger. — Onder 
de zijnen werd hij gewoonlijk „joci causa" zeggen Bat. 
Sacra en Hist. Episc. ültr. f,Pau8*^ genoemd. Hij over- 
leed in Zevenhoven 26 Febr. 1682 en werd begraven 5 
Maart d. a. v. — Wanneer wij nu aannemen , dat Pastoor 
üytterwaele reeds in het begin der zeventiende eeuw in 
Zevenhoven werkzaam was , dan volgt hieruit , dat de twee 
eerste pastoors van Zevenhoven na de reformatie te zamen 
80 jaren in Zevenhoven en Nieuwveen hebben gearbeid. — 
Niet zoo langdurig echter was het pastoraat van 

8. BemarduB van Gelder, — Het Par. arch. zegt, dat 
hij in 1682 in Zevenhoven pastoor werd. — Bat. Sacra 
en Hist. Episc. Ultr. zeggen van hem , dat hij een Bra- 
bander was. — Het Roomsch Doopregister, berustende 
ter secretarie van de gemeente te Nieuwveen , vangt aan 
met berichten uit zijn pastoraat. — „Copia Baptizatorum ex 
,,Zevenhoven ab anno 1682" (op het schutblad) „Nota: ad- 
„verte quod Patrini et Matrinae notati sunt ante Parentes." 

80 Martii 1682 (volgen 26 Doopsels tot 2 Martii 1684) 
— volgen nog 6 Doopsels op de volgende pagina : — 
Nomina baptizatorum ex Uyterbuurt ab anno 1682; het 
begint aldaar op 16 Juni; volgen 10 Doopsels; bij het 
laatste genoteerd 1684, omtrent Mei. Hieronder: Nomina 
baptizatorum ex Schoot ab anno 1682 (volgen 4 Doop- 
sels). Op de tweede kolom : nomina baptizatorum ex 
Nyenveen ab anno 1682 (volgen 18 Doopsels). Er bij 
liggen twee folio-bladen, beschreven door twee verschil- 
lende handen. Bovenaan staat : Nomina baptizatorum ex 
Blookland ab Anno 1682. Begint ii Martij 1682 (volgen 
27 doopsels; 't laatste 1684, 20 Junii). — Pastoor van 
Oelder overleed te Zevenhoven 9 Juli 1684. — Hij be- 



9 

reikte den leeft^d van 55 jaren. Deze laatste bijzonder- 
heid vinden wij vermeld op de zilveren hoeken van het 
beste Missaal, dat melding maakt van hem in de vol- 
gende randschriften, rondom engeltjes in het loover: 

R. Adm. D. Bernardas van Gelder, Pastor in Se ven- 
hoven. Obiit 9 Julij 1684. Requiescat in Pace. Aetatis 
suae trigesimo quinto, Pastoratns ibidem 2 {annorum be- 
doeld, doch, hoewel uitgeschrapt, staat er duidelijk nog 
leesbaar dierum) et dimidii. Fronduit, Floruit, Fructifi- 
cavit. numer. 17 vs. 8. Consummatus in Brevi Ëxplevit 
Tempora multa. Sap. 4. 18. — In het midden is de band 
gesierd aan de eene zijde met de zilveren beeltenis van 
Sint Nicolaas, Nieuw veen's patroon, en aan de andere 
zijde met die van Sint Jan Bapt. , den patroon van Zeven- 
hoven. 

4. Petrus Pelt. — Evenals de twee eerste pastoors na 
de Hervorming, was hij een Utrechtenaar. Hij wordt ge- 
noemd Congreg. Orat. olim Presbyter. Na eerst pastoor 
geweest te zijn in Randenburch bij Gouda, werd hij in 
1684 pastoor in Zevenhoven. In het boven reeds vermeld 
Roomsch Doopregister , berustende ter Secretarie van de 
gemeente te Nieuwveen, volgen achter de Doopsels 
onder Pastoor van Gelder 15 ledige bladzijden, waarna 
met kapitale drukletters: „Register der gedoopten door 
„de H' Petrus Pelt, P. van 7 hooven. Nieuwveen etc. 
„Anno 1684." — Op het nevenblad staat: Nota Bene. 
Door V. verstaat Vader, door M. Moeder. Door O. de 
Peetoom en door P. de Peet. De text begint : „Jan Teu- 
„nissen. Vader Teewis Teanisse, Moeder feytie Jans, 
„Peetoom Jan Teunisse , peet Anna Teunis", - en wordt 
zonder aanduiding van maand of dag vervolgd. Deze aan* 
duiding begint eerst Anno 1685, 21 Juli en wordt voort- 
gezet tot 22 Maart 1691; hierna houdt zij echter, met 
weinige uitzonderingen, geheel op tot 1696, 19 dito (Febr.). 



99 
99 



10 

Daarna volgt: ,,Janigje Jans etc. prima haec est filia, 
quam haic libro baptizatornm inscripsi propria manu Ego 
petrus pelt pastor in 7 hoven et nieuveen etc." (hier 
schijnt de vorige schrijver , - was hij een sacellanus? - 
met misschien ééne uitzondering, zijne hand niet meer 
in het boek gehad te hebben). De laatste door P. Pelt 
ingeschrevene is van 18 Juni (1696): „Pieter Janze etc. 
9,geboortig van vremde landen gulikkerland in een plaatzje 
,,genaampt bortwilder, dit kint heb ik gedoopt omdat de 
y^moeder hier te 7 hoven in de craam gevallen is." — 
P. Pelt, wiens nagelaten boeken hier nog aanwezig zijn, 
overleed in Zevenhoven 14 November 1696. — Na zijn 
dood was het pastoraat van Zevenhoven vakant tot 28 
Februari 1697. — Wijl nu daardoor de parochie drie 
maanden beroofd was van een herder, kwam thans bet 
uur des gevaars voor de schapen. 

De Jansenistische partij had het oog ook gevestigd op 
Zevenhoven! Maar de toeleg mislukte. In de geschiede- 
nis van Pastoor Franciscus van der Lisse te Oud-Ade 
(Bijdr. VI, blz. 129) vinden wij onder degenen, die hem 
opzochten , ook verhaald van den „dwerg Karel de Bont, 
troost zoekend over zijn slecht wedervaren in Zeven- 
hoven op vigilie van Kerstmis 1696; welke woelwater, 
bijna nooit thuis (Wormer), nog in 1700 hier zwalkte 
om geld op te halen voor „Gerberon." — Dat f^alecht 
wedervarend wordt toegelicht door Mozzi (I, p. 218-19) 
„les choses (1698, 1697 sous Ie Vicaire Codde) en vin- 
„rent k tel point, que des communautés entières les 

„habitants de Gorcum, de Maasland, de Sevenhoven 

„ponssés a 1'extrémité par les vexations des nouveaux 
„docteurs, se soulèvent en masse contre eux, et ne virent 
„pas d'autre moyen de conserver Tantique foi, que de 
„chasser de leur sein les curés, les missionaires et les 
„clercs, qui venaient la leur arracher." 



99 
99 
99 
99 



11 

In het bovengenoemde doopboek volgen achter het 
laatste door P. Pelt ingeschreven Doopsel van 18 Juni 
1696 nog 11 Doopsels door eene duitschachtige hand 
(Assistent?) 

Op de volgende bladzijde staat : 9, Vacante Pastorata in 
,,Sevenhoven baptizati sunt sequentes a Reverende Do- 
y^mino N. Cos Pastore in Noorden.'* Die opgave begint 
12 Decembris 1696 en vermeldt 5 Doopsels. Onder op 
hetzelfde blad staat : „Nomina defunctorum vacante Pasto- 
9^ratu in Se venhoven"; — volgen 7 defuncti, waaronder 
Pietje Cornelisse van Sevenhoven , geestelijke dochter. 

5. Anthonius van Wenckum. — Na ruim drie maanden 
door het afsterven van Past. P. Pelt zonder herder ge- 
weest te zijn en zieh moedig te hebben verzet tegen po- 
gingen in dien tijd van de Jansenistische partij, verkreeg 
Zevenhoven op 23 Februari 1697 in pastoor van Wenckum, 
een Theologus Lovaniensis , een nieuwen herder. — Dat 
tijdstip lezen wij in het reeds meermalen genoemde Doop- 
boek. Van af P. Pelt tot de komst van A. van Wenckum 
staan daar geboekt 880 Doopsels. Hierna wordt het blad 
door eene inktlijn in twee. kolommen verdeeld en iedere 
kolom genummerd. Op kolom 1 . Nomina Baptizatorum in 
Pastoratu Sevenhoven, Nieveen etc. Per D. Antonium 
van Wenckum Pastorem istius Loei qui ibidem venit 23 
Februarii 1697. Daarna volgt: A Paschate incidente in 
7 Aprilis, baptizatus etc. 9 Aprilis. — Kolom 2 begint 
aldus: Nomina Defunctorum in Pastoratu Sevenhoven, 
Niveen etc. sub D. Antonio van Wenckum, Past. istius 
loei. Ab anno 1697 A die 23 Febrii. — Hij houdt de 
Doopsels op de voorkolom en wisselt op de achterkolom 
defuncti en Matrimonio juncti. In 1698 defuncti ii, waar- 
onder 8 filiae devotae; baptizati 28, juncti 4. — A. v. 
Wenckum was ook, evenals verschillende zijner voor- 
gangers een Utrechtenaar. Onder de overledenen staat : 



99 
»> 
9 f 



12 

5,eodein die (15 Januarij 1715) van Utrecht obiit Joan* 
9,nes Nelman Ex sorore Nepos meus Qui in glacie In- 
9,teriit. Requiescat in Pace. Innupt.'' — En op kolom 86 : 
,,1709 in Martio 2 in Sevenhoven obiit Beatrix Johanna 
Damen, vid. Nicolai van Wenckum Uitrajectina , fuit 
Mater mea. Requiescat in Pace.'' — ^^De nette lijst van 

alle de Roomsche priesters in der tijd geadmit- 

citeert en aangestelt " , - door Joh. van den Bergh , 

Leyden 29 Nov. 1730 , - aan de Edel Mogende Heeren 
in zake hunne missive van den 21^^ gezonden, noemt 
Utrecht de geboorteplaats van pastoor van Wenckum met 
duidelijke woorden. 

Toen pastoor V. Wenckum 20 Jan. 1710 ten huize van 
den landdeken Hugo Gael in ,,Roelevaertjen8veen*' was op- 
geroepen in zake van het plakaat der HEM. Or. Mog^* 
van 26 Apr, 1709, „verschoonde Antonius Wencom syn 
„afblyven wegens besondere kerkelyke besigheden." ^) 

Pastoor van Wenckum was een van de ruim 300 pries- 
ters, die in 1701 ten gunste van Codde teekenden. 

Onder zijn pastoraat stierven 49 filiae devotae , waar- 
van 30 in 't Noordeynde , 8 in Sevenhoven, 5 in Block- 
land, 4 in Nieuwveen , 2 in 't Geereynd ; ook nog 2 C. B. 
(Elopbroeders ?). Op het eind van zijn pastoraat werd hij 
bijgestaan door een kapelaan R. D. Jacobus Lambertus 
van den Mostelaar. — Het laatste, door hem zelf nog 
ingeschreven Doopsel is van 11 Juli 1732; hierna vol- 
gen nog twee Doopsels door „R®. D®. Jacobo van den 
Mostelaar, Sacellano", terwijl reeds bij een huwelijk op 
24 April 1731 onder de getuigen staat opgeteekend : 
Jacobus Lambertus van de Mosselaer (?). — Onder Past. 
A. van Wenckum komen voor 924 Doopsels. — Hij over- 



l) B^dr. X, bl. 8S9. 



13 

leed in Zevenhoyen, 8 September ITSS, en werd spoe- 
dig opgevolgd door : 

6. HenricuB Cock ^ die 21 September 1732 hier pastoor 
werd 9 zooals zijne aanteekening meldt in het Doopboek: 
„Baptizatoram nomina a R. Dno Henrico Cock (somtijds 
„teekent hij zich H. F. Cock) ab anno 1732, 21 7bris"; 
op de kolom daarnaast (240): ^^Matrimonio jancti tem- 
pore R. D. H. F. Cock, - 1738, 20 Januarii juncti 



99 
99 



sunt^' etc. 



Hij was een Amsterdammer van geboorte, die vóór 
zijn pastoraat te Zevenhoven , als priester werkzaam was 
geweest te Delfshaven. Reeds op* jeugdigen leeftijd moet 
hij tot het pastoraat te Zevenhoven benoemd zijn gewor- 
den , want in ^) „d« lijst van R. C, Priesters in Rijnlandl^\ 
die hem „waereldspriester , in de statie tot Sevenhoven 
en Nieuwveen'' noemt, lezen wij, dat hij was „oudt 20 
jaren"; daarna volgt: 

Ten respecte van sijne sendingh segt hij: geene te 
hebben, omdat hij door de Heeren burgermeesters van 
Delft als heeren van Delfshaven tot priester wordende 
aangestelt, HEd. Achtbaren geen visie van sijne sen- 
„ding begeerden; hebbende daarop den eed in HEd. Gr. 
Mog' resolutie van 21 Sept. 1780 vervat, den 24 Oct. 
daeraenvolgende in handen van Heeren burgermeesteren 
van Delft afgelegt. Ende nader door den Hr. van den 
Bergh, baljuw van Rijnland, gepresseert sijnde ten tijde 
van sijne aanstelling in de voors. statie van Sevenhoven 
„en Nieuwe- Veen op het poinct van de voors. bediening, 
„is bij hem geantwoort, dat hij tot dien tijd toe de statie 
van Delfshaven bekleed hebbende en al op 24 Octob. 
1730 den vereyschten eed, corporaliter hebbende afge- 
„legt, hij vermeende geen nadere sendingh noodigh te 



11 

99 

99 

9» 



»9 
99 



1) Bijdr. XVII, bl. 216. 



14 

„hebben, en is vervolgens, dewijl hij reeds in actueelen 
^ydienst was op 23 Sept. 1782 mede geadmitteert en 
yybeëedigt; sooals hij ook aan Gec. Raden gedaen heeft 
„en is door HEMog' geagreëert." 

Pastoor Cock was , - zóó verhaalt men nog , - een rijk 
man^ die zeide, als men de Roomsche kerk niet van verre 
mocht zien , ten minste eene pastorie te willen bouwen , 
welke te Nieuw veen kon gezien worden. En dit plan vol- 
voerde hij. Op eenige schreden afstand van de nederige 
kerk met rieten dak , en daarheen leidende met eene laan 
van prachtige boomen bouwde hij een deftig huis van 
twee verdiepingen met eene ruime huiskapel. Zijne op- 
volgers woonden daarin totdat in het midden dezer eeuw 
eene andere pastorie y met de kerk verbonden, gebouwd 
werd. De afbraak dezer pastorie van Past. Cock werd 

vervoerd naar Nieuw veen. En toen dddr later een toren 

• 

vóór de bestaande kerk werd gebouwd, is de eerste 
steen der oude Zevenhovensche pastorie in het torenpor- 
taal ingemetseld. Het is een flink stuk hardsteen, waarop 
gebeiteld staat een hoh in kokskleeding, bij een koksoven 
bezig zijnde met zijn werk en het opschrift luidt : y^Nova 
facio omnia. 1740.'* — Dit zinspelen op zijn naam had 
hij reeds als student van anderen geleerd. Onder de 
boeken, door hem aan de parochie nagelaten, ontmoette 
ik nog eene prijs van den student Cock, in welker eer- 
vol opschrift, eene zinspeling op den naam Kok voor- 
komt. — Het getal der gedoopten onder Pastoor Cock 
bedraagt 529. Zijn laatste Doopsel schrijft hij in: 26 Oct. 
1762. Daarna volgt er een op 13 November, met vreemde 
hand geschreven en daarna 27 November: „vacante sta- 
tione Zevenhoviana" baptizavit R. D. Coulaer, hetwelk 
geschreven is door den volgenden pastoor. Hij overleed 
te Zevenhoven Nov. 1752. 



15 

7. Adrianus Godefridui de Raat van Bogekcamp. — 
Verschillende aanteekeningen omtrent zijne voorgangers 
danken wij aan zijne zorgen. In het Doopboek toch lezen 
wij: „Ego Adrianus Godefridus de Raet, anno 1762 ad 
„stationem hanc veniens, notata inveni, quae licet in 
yyvariis confusa appareant, tarnen fortassis aliquando usui 
i,esse possint." — Zijn eigen werk begint hij aldus: 
,yRegister der Gedoopten van den beginne dat ick Adriaen 
„Godefrid de Raet van Bogelscamp tot Zevenhoven als 
3,zielsorger gesonden ben.'' — Het eerste doopsel wordt 
door hem ingeschreven: 3 December 1752. — Hij legde 
een regiatrum Matrirnonio junctorum aan : 't boek wordt 
omgekeerd en, een vijftig bladen uitlatende , begint hij 
aldus: 9,a die 30 NoVembris 1752 quo die scilicet ego 
3,Adrianus , Godefridus de Raet van Bogelscamp ad curam 
j^animarum missus sum in Zevenhoven , Nijenveen^ Bloc- 
5,land etc.'' — Daags na zijne benoeming schijnt hij reeds 
hier te zijn aangekomen, zooals wij besluiten uit : ,,Cata- 
,,logus Defunctorum a die qua Ego Adrianus, Godefridus 
5,de Raet van Bogelscamp in Zevenhoven animarum cu- 
„ram snscepi, 1 Decemb. 1752." — In dit laatste noteert 
hij ^): „van het jaar 1752 af, waarin ik naar deze statie 
„ben gekomen, zijn reeds verscheidenen zonder het ont- 
5, vangen der Sacramenten onverwacht gestorven, maar 
„toch (: God zij lof:) nooit, als ik geroepen werd, was 
„ik afwezig, hetgeen ik echter niet wil hebben toege- 
„schreven aan mijne waakzaamheid, maar aan de Godde* 
9,1ijke Goedheid , opdat de kwaadwilligen geene aanleiding 



1) „28 Febroarii 1764. Nota Bene: Jam varii ab anno 1752 quo ad 
y,8tatioDem veni sine sacramentis improrise mortui sunt, sed tarnen (: Deo 
y^siot laodes :) namquam dam vocabar ab aedibus meis absens fai, qaod 
y.ttmen non vigilantiae meae, sed Divinae bonitati adscriptum volo , ne 
•«malevoli cansam calumniandi, aat frigidi caasam se ezcasandi haberent." 



16 

9,tot lastertaal, of de onverschilligen geene aanleiding 
,,zouden hebben , om zich te verontschuldigen/^ — In het 
Doopregister staat op 22 Nov. 1777: ,,in den tijd van 
25 jaren zijn er 526 gedoopt." — Het laatste Doopsel, 
door Past. de Raet ingeschreven, staat op 16 Martii 1780 ; 
het was het 572* onder zijn Pastoraat. — Volgens het 
Par. Arch. overleed hij in April 1780; of dit echter was 
te Zevenhoven , dit is onzeker : hij staat niet vermeld op 
den catalogus Defnnctornm. 

8. Joannea Banninh, — Van October 1772 was hij 
kapelaan te Amsterdam in 't Haantje. Als pastoor trad 
hij op te Zevenhoven 2] April 1780. Deze laatste bij- 
zonderheid vernemen wij uit zijne eigene opteekeningen. 
De cat. def. vervolgt hij aldus : „a die qua Ego Joanneè 
fyBannink in Zevenhoven etc. animarum curam suscepi 
,,21 Aprilis 1780'*; terwijl hij het Register Baptiz. begint 
met: „a die 21 Aprilis 1780, qua die huc veni.'' — 
Gedurende de 19 jaren van zijn pastoraat alhier staan 
geboekt 303 Doopsels. Het laatste Doopsel schreef hij 
in: „19 Julii 1799.'' Ëenige dagen later vertrok hij uit 
deze parochie , als benoemd Pastoor van „de Posthoorn", 
naar Amsterdam, waar hij overleed 29 April 1810, zoo- 
als wordt medegedeeld door ^^Mengelingen voor Roomseh 
Catholijken** IV, 61. Zijne begrafenis had plaats 4 Mei 
daaraanvolgende, zooals wij vernemen uit het register der 
begravenen in de oude kerk van het Begijnhof te Amater' 
dam: „1810, 4 Mey is begr. de eerw. heer Johannesy 
jjJoeephus Banning ^ Roomseh priester en pastoor in de 
„kerk de Posthoorn, in n® 125." 

9. Joannes Steenbergen, — Als pastoor van Zevenhoven 
trad hij op, den S'^ Augustus 1799, gelijk zijne aantee- 
kening in het Doopboek ons meldt: „Anno Domini nostri 
„J. C. 1799 a die 3tia Augusti qua die scilicet ego 
yy Joannes Steenbergen huc veni, in Zevenhoven et Nieu- 



9» 



17 

veen curam animarum suscepi Baptizati sunt sequentes. 

N. B. vacante Pastoratu per promotionem R : D : P : 
yyJoannis Banning a B: D: Joanne van Tbienen bapti- 
yyZatus est 23 Julii 1799 etc.;" — daarna volgt „Baptiz 
„21 Aug. 1799 Anna van Leeuwen, Patrinus Joës 
yySteenbergen Pastor." — Hij schrijft zelf tot op 18 
Aprilis 1803 9 dan volgt eene andere hand (is dat mis- 
schien van V, Thienerif kapelaan?) Het laatste Doopsel 
noteert hij 4 December 1803. Onder zijn pastoraat , dat 
zoo kortstondig was, komen 80 Doopsels voor. — Hij 
overleed te Zevenhoven 29 November 1803 , zooals wij 
yylezen in den Catalogus Defunctorum: 29 November R. 
y^Dominus J. Steenbergen, pastor hujus communitatis." 

10. Adrianuê Ker stens. — Te voren was hij Missio- 
naris geweest in Suriname. Hij trad als pastoor in Zeven- 
hoven op daags vó&r Kerstmis 1803. Een en ander 
teekept hij zelf op in het Doopboek, hetwelk hij begint 
met: ^^Nomina Baptizatorum a 24 Decembris 1803, qua 
„die ego Adrianus Kerstens^ olim primus missionarius 
,,Apostolicus in colonia Surinamensi curam pastoralem in 
.,Zevenhoven et Nieuveen suscepi." — Nog geen vol jaar 
duurde hier zgn pastoraat: reeds 21 October 1804 ver- 
liet hij, volgens het Par. Archief, de Zevenhovensche 
parochie. Slechts 12 Doopsels staan door hem ingeschreven. 

11. JoanneSf Antonius LeaAus. — Daags vóór Aller- 
heiligen, alzoo tien dagen na het vertrek van pastoor 
Eerstens , trad hij op in de parochie van Zevenhoven. Dit 
vernemen wij uit zijne eigene opteekening. In het Doop- 
boek toch schrijft hij : „ Abdicante reverende Domino Adriano 
,,Kerstens hunc pastoratum, ego Joannes, Antonius Lexius 
„huc pastor adveni 31 Octobris 1804, Baptizavi." etc. — 
De doopsels schrijft hij in tot 3 Dec. 1807, maar de 
Catalogus Defunctorum wordt door hem bijgehouden tot 
3 Aprilis 1810. Het liber matrimoniorum echter gaat niet 

Bedragen Geteh. Biidom v. Haarlem. XXlIe Deel, 2 



18 

verder dan tot het einde van 1804. — Op het schutblad 
(verso libro) heeft past. Lexius genoteerd; ,,Anno 1805 
„communicantes in Paschate 326 — baptizati 21 — mortui 
„18 — raatrimonio juncta paria 2. — Anno 1806, 20 Maji 
,,commanicantes in Paschate 819 — extranii communi- 
,,cantes 14? — Neo communicantes 17 — Mortui 4 — Ma- 
,,trimonio juncta paria 2 — conversae ex Calvinismo 4 — 
„conversi ex Lutheranisme 2, — " Volgens het Par. Ar- 
chief verliet hij de Parochie in Juni 1810, en werd 
spoedig als pastoor opgevolgd door 

12. Joannea^ Petrus^ Andreas van Biel, — Hij was 
priester gewijd in 1802 en trad als pastoor van Zeven- 
hoven op, den 8" Juni 1810. — Dit optreden boekte hij 
in den „catalogus Defunctorum a die octava Junii 1810, 
„quo ego Joannes Petrus Andreas van Riel curam Pas- 
„toralem in Zevenhoven et Nieuwveen suscepi." — Deze 
catalogus eindigt op 21 Oct. 1811 (in de laatste jaren 
staat het sterven vermeld van vele vreemdelingen; — 
zeker wel in verband met de droogmakerij der polders). — 
Zijn laatste Doopsel schreef Past. van Riel in, op 18 
October 1817. Weinige dagen later, het Par. Archief 
zegt: in October, — vertrok hij als benoemd Pastoor van 
de Lodewijkskerk te Leiden. — Hij overleed aldaar 23 
Juli 1833, in den ouderdom van 54 ja^ en 23 dagen 
en werd begraven den 26° daaraanvolgende op de R. C, 
begraafplaats aldaar. — Zijn bidprentje, hetwelk deze 
laatste bijzonderheden vermeldt, noemt hem „provisor van 
het Seminarie te Warmond." — Een exemplaar der litho- 
graphiën van zijne beeltenis trof ik aan bij eene der 
Zevenhovensche parochianen. — In 1804 was hij op de Mis- 
sie in bediening gekomen ; — hij staat op de kapelaanslijst 
van 1807 als kapelaan te Leiden, en op die van 1810 
als kapelaan te Wassenaar vermeld. Op 8 Mei 1827 had 
bij de gedachtenis gevierd zijner 25-jarige priesterwijding. 



19 

18. Meinardus j Willibrordus Braak, — Zelf noteert 
hij: „den eersten November dezes j aars 1817, Ben ik 
j^MeinarduSy Willibrordus Braak Gebooren onder de Ge- 
y^meente van Medemblik, voormaals capeUaan gedurende 
„5 jaaren in de R : C : kerk de zaijer te Amsterdam, en 
,,naderhand gedurende Ruim O jaar Pastoor te Schoorl 
„alhier als Pastoor opgevolgd den WelEerwaardigen Heer 
„J: P: A: van Riel van Hier tot Pastoor bevorderd in 
„de kerk van den H, Lodewijk te Leiden," — Op den 
24^^ December schrijft hij zijn eerste Doopsel in, waarbij 
wij als ,J)oopborg" vinden vermeld: „Ik Meinardus, 
„Willibrordus Braak Pastor in Zevenhoven en Nieuw- 
„veen." — Naar mondelinge meedeelingen mij verzekeren, 
was hij zeer klein van gestalte en zóó eenvoudig in 
kleeding en leefwijze, dat men de verhalen daaromtrent 
ongeloofelijk zou willen noemen. — Slechts drie jaren 
was hij hier pastoor en nog leeft zgne nagedachtenis bij 
ouden van dagen, op wier gelaat ik innerlijk genoegen 
zich zag afteekenen over de herinneringen aan dien pas- 
toor gedurende hunne jeugdige jaren. Ook de kerksie- 
raden herinneren nog aan Pastoor Braak: de zilveren 
ampullen der kerk geven op den voet te lezen: 1818 — 
J/. V. Braak j R. C. PrT — Hij verliet ^e parochie in 
November 1820. 

14. J. . . . Veldmam. — Uit het Par. Archief blijkt, 
dat hij hier Pastoor werd „in December 1820" en reeds 
„in Maart 1821" de parochie verliet. — Niets anders 
vond ik aangaande hem opgeteekend en ook de traditie 
kwam mij niet te hulp. Zijn schrift is in het Doopboek 
niet te vinden: de 10 Doopsels, die er van Dec. 1820 — 
Maart 1821 staan geboekt, zijn door de hand van den 
lateren pastoor J. van den Bosch, die bij zijn schrijven 
voegde : ,„Nomina haec huc illuc dispersa , postea inveni, 
„congessi, et Libro Baptismali appendi/' 



20 

15. Severus Utherff, — Eertijds was hij predikant te 
Harlingen. De geliefkoosde lectuur echter van Dotniné 
ütberg waren de geschriften van Le Sage ten Broek, 
^yDe Voortreffelijkheid van de Katholieke Godsdienst*^ en 
„De Godsdienstvriend'\ — Bij het luidruchtig feestvieren 
van Luthers eeuwgetij in 1817 trok Utberg reeds tegen 
de Hervorming te velde. — Hij bekeerde zich en priester 
geworden, werd hij in Maart 1821 pastoor van Zeven- 
hoven. Zijn eerste Doopsel staat hier geboekt op 22 Maart 
1821, waarbij als doopb. staat geschreven; „R. D. Severus 
ütberg, Past. Loei." — Zijne twee zoontjes woonden hier 
in de pastorie, en dienden hem aan het altaar en werden 
met de andere kinderen in den catechismus onderwezen. 
Hij leefde met zijne kinderen hier in zeer bekrompen 
omstandigheden, zoodat de parochianen hem uit medelijden 
soms van het hoogst noodige, zooals schoeisel etc. moesten 
voorzien. In de voorreden van eenige in druk uitgegevene 
gelegenheidspredikatieën , zooals: op St Augustinus te 
Amsterdam , — bij de kerkhofwijding in de Kwakel etc. 
beriep hij zich daarop, ten einde aan te toonen, dat het tijde- 
lijke hem eer had moeten bewegen om te blijven wat hij 
was, dan zich tot de Kerk te bekeeren. Behalve genoemde 
predikatieën , gaf hij ook nog uit te Amsterdam „^ten 
overdenkingen over '« Heilands lijdend — Met blijkbare 
voorliefde richt hij in zijne predikatieën ook het woord 
tot zijne nog „Onkatholieke Landgenooten." — In 1825 
bouwde hij eene met de kerk verbondene kosters woning. 
In 1826 ijverde hij voor een katholiek kerkhof. Dit laatste 
bracht hem in moeielijkheden. Vooreerst scheen voor die 
gunst nog al handenzalving noodig te zijn. Het notitie- 
boek der uitgaven meldt: „Op heden bethaald aan den 
„W.E. W. Heer P. A. Kervel voor door Zijn W. E. W., 
„of door den HoogEw. Heer van Banning gedane betha- 
„ling diensdbaar geweest ten aanleg ener Kerkhof, nabij 



21 

„de R: C: Kerk staande te Zevenhoven van somma van 
,.netto vijfhondert guldens , blijkens quitantie." — Daarbij 
was de hooge overheid in dit punt weinig inschikkelijk, 
gelijk blijkt uit volgend afschrift van een stuk, dat in 
het Par, Arch. berust: 

^yExtract uit het Verbaal van het verhandelde bij de 
,y Fleer en Gedeputeerde Staten van Zuid- Holland. 



No. 



888 85 



?) 



12853 

G. S. No. 92. 

„Dingsdag den 11 Julij 1826. 

„Is gelezen een Request van S, ütberg R. C. Priester 
„en pastoor van Zevenhoven en Nieuweveen daarbij ver- 
„zoekende om onthefiSng van het bepaalde bij Art. 3 van 
„de Wet van 23 Prairial, 12 Jaar, en vergunning, om 
,,in plaats van eene muur welke het aldaar aangelegde 
„kerkhof volgens de voorsz. wetsbepaling zoude moeten 
„omgeven hetzelve met eene digte Heg te mogen beplanten 
„als kunnende de onkosten van het zetten eener Muur, 
„de, zoo weinig vermogende. Ingezetenen dier Gemeente, 
„niet worden goedgemaakt; 

,,En (enz.) 

, Js na deliberatie goedgevonden en verstaan : het door 
yyden Suppliant gedane verzoek te declineren en te wijzen 
„van de hand. 

„En zal Extract dezes worden Uitgereikt aan den 
„Suppliant en afschrift worden enz. tot informatie. 

Voor Extract Conform 
De GriflSer der Staten van Holland. 

(naamteekening, gelijk gewoonlijk 
^^Aan in zulke stukken, onleesbaar.) 

jjden Suppliant. 

Doch het meest onaangename bij dezen kerkhof-aanleg 
bestond voor Past. ütberg in het verschil der zienswijze 
tusschen hem en verschillende Parochianen. De boeren 



22 

wilden hunne arbeiders geven om het werk uit te voeren 
en de pastoor wilde voor loon bekwame werklieden den 
aanleg doen uitvoeren. Het was blijkbaar zijne overtui- 
ging, dat de verlangde nette aanleg er onder zou lijden, 
wanneer maar iedereen, dien men aanbood, aan bet werk 
zou worden gezet : dit drukte hij sarkastisch uit met zijn 
zeggen „een konijnenberg te zullen aanleggen." — Het 
kerkhof, omgeven door een planken schut, — met kalk 
bedekt, — kwam in 1826 in gebruik. — Pastoor Utberg 
verliet weldra de parochie; zijn laatste Doopsel schreef 
hij in, 7 December 1826 ; — den 10^ daaropv. vertrok hij, 
volgens het Par. Archief. Mondelinge mededeeling verze- 
kert mij , dat hij zich van hier begaf naar Ooltgensplaat. 

Na het vertrek van Past. Utberg bleef de Zevenho- 
vensche parochie, zes weken lang, en dat nog wel gedu- 
rende den Kersttijd, beroofd van een herder. De traditie 
spreekt er van , dat dit eene soort van straf was voor de 
parochie, over welke de geestelijke overheid ontevreden 
was. De parochianen toch van Zevenhoven hadden past. 
Utberg bedroefd, niet alleen door hunne oneenigheid bij 
de kerkhofaanlegging, maar veel meer nog door hunne 
ontevredenheid over zijn onderricht der kinderen, welke 
ontevredenheid , zóóver ging , dat sommige ouders door 
een klopbroêr uit het naburige Langeraar in hunne wo- 
ning catechismus onderricht deden geven. In die zes weken 
moest men ter kerke gaan naar Langeraar en Noorden ; — 
de pastoor van Langeraar kwam hierheen om te begraven en 
te bedienen. — Twee Doopsels staan uitdien tijd geboekt; 
bij het eene staat opgeteekend: „Bapt. administ. R. adm. 
„D. G. van Lieshout, Statione vacante;" en bij het andere 
staat te lezen : ,,per R. D. Brinkman, Statione vacante." — 

16. Joannes van den Bosch, — Zijn eerste Doopsel 
schreef hij in, 2 Februarii 1827. — Het Par. Archief zegt 
van hem , dat hij hier Pastoor is geworden „in de maand 



23 

„Februari 1827/' Reeds spoedig was hij er op uit, om 
de oude onaanzienlijke kerk eene zoo goed als geheele 
vernieuwing te doen ondergaan. — Door bemiddeling van 
den Z.Eerw. Heer Tomas te 's Hage werd den Heer N. 
Schrant, solliciteur bij het gouvernement, opgedragen 
„bet formeren en besoUiciteren van een rekwest aan Z. M. 
,,den Koning , ten einde uit ^s Lauds kasse te obtineren 
„een onderstand tot het herstel der Kerk/' — Genoemde 
Heer N. Schrant schreef 26 Mei 1829 aan Past. v. d. 
Bosch: „Ik heb de Eer UEW. te informeren, dat ik 
„zoodanig rekwest heb gepresenteerd en dat daaraan in 
„zoo verre is gevolg gegeven, dat de Koning deze zaak 
„den 11 dezer maand n°. 41 heeft gerenvoijeerd aan het 
„ministerie van Binnenlandsche zaken ter fine van rap- 
„port. Ten gevolge hiervan komt het Rekwest in handen 
„van den Gouverneur van Zuid- Holland, die daarop den 
.,Burgemeester van Uw Ew. Gemeente hooren zal." — 
Het rapport blijkt niet ongunstig te zijn uitgevallen. Bij 
Koninklijk besluit van 10 Sept. 1829 N^ 105 werd aan 
de Gemeente tot het vergrooten en herstellen van hare 
Kerk een onderstand verleend van ƒ 3500, met bepa- 
ling, „dat deze som niet eerder zou worden voldaan, 
,,voordat de Gemeente zou hebben doen blijken, dat de 
„nog te kort komende penningen voorhanden waren." De 
Solliciteur noemde dit laatste eene gewone bepaling^ — voor 
de gemeente was het voldoen er aan , niet zonder moeije- 
lijkheid. — In Februari 1831 kon het kerkbestuur het 
volgende schrijven naar den Haag zenden: 

„Wij ondergeteekenden uitmakende het kerkbestuur 
„der R. C. Gemeente van Zevenhoven, provincie Zuid- 
„Holland, gezien hebbende het Koninklijk besluit van 
„10 September 1829 N^ 105, bij hetwelk aan onze 
„Gemeente tot het vergrooten en herstellen van hare 
„kerk wordt verleend een onderstand van ƒ8500 met 



„bepaling , dat deze som niet eerder zal worden voldaan , 
„voordat de Gemeente zal hebben doen blijken, dat de 
„nog te kort komende penningen voorhanden zijn, ver- 
„klaren in onze qualiteit ons volkomen in staat te bevinden 
„van m dat te kort, behoorlijk te voorzien, ons, voor 
,,zooveel des nodig, daarvoor aansprakelijk stellende 
„bij dezen. 

„Aldus gedaan te Zevenhoven den Februarij 1800 
een en dertig. 

{was get.) J. van den Bosch, Fast, 

Oom. van der Vlugt. 
J. J. Eiebèrt. 
Jan Beuk. 
Theod*. üphof. 

Op 3 Mei 1833 werd het werk aanbesteed en gegund 
ter somme van / 7800 aan den aannemer üphof. — De 
ramen etc. waren afzonderlijk aanbesteed voor / 775. — 

Gedurende de verbouwing kerkten nn de parochianen 
in de huiskapel der pastorie: een groot gedeelte van de 
zoldering dier huiskapel was weggenomen, zoodat de 
ruime pastoriezolder èn voor zangerskoor èn tevens ook 
voor kerk kon dienen. 

In een schrijven uit 's Gravenhage van 23 Dec. 1833 
gaf de Hoog Eerw. Internuntius A. Antonucci, als vice- 
sup'. der Missie aan den pastoor de volmacht „om Mis te 
„lezen en andere heilige functieën uit te oefenen in de 
„gerestaureerde kerk, alvorens deze, geconsacreerd was» en 
„om de kerkklok te gebruiken, alvorens deze gewijd was." 

Niet zeer lang dus behoefde men in de huiskapel der 
pastorie te kerken; en daarover verheugden zich allen. 
Toch was men over dat kerken in de huiskapel der pas* 
torie gedurende de verbouwing zóó algemeen tevreden, 
dat de Gemeente zich gedrongen gevoelde, hare dankbare 
erkentelijkheid aan den pastoor voor zijne goede zorgen 



25 

te toonen. Bij de installatie van Past. v. d. Bosch waren 
zij door den Deken gewezen op hunne verplichting^ om 
goed voor het onderhoud van den Pastoor te zorgen, 
zoodat deze twintig gulden inkomen per week zou hebben, 
nu toonden zij hunne erkentelijkheid door den Pastoor 
een honorarium toe te kennen voor het gebrnik der huis- 
kapel. — Zij deden dit ,,ter gemoetkoming der last, en 
„onzuyverheyd, zyner Huizing, tijdens bij de toe doenene 
,, reparatie van het Kerkgebouw, de godsdienstoefening 
„binnen Zijn Ew. woning is verrigt." 

De blijdschap over het betrekken van het kerkgebouw 
werd weldra gestoord door de bevinding dat „op zommige 
„plaatsen de Muuren met Aanhoudende regens doorsloe- 
„gen.'* — Twee deskundige metselaarsbazen uit Zwam- 
merdam en Aarlanderveen werden aangezocht „om het 
,yMetselwerk Aan het Nieuw Kerkegebouw na te zien 
,,en daar van een schriftelijk opgaaf te doen.'' Zij kweten 
zich van een en ander en maakten in een door hen , 24 
Augustus 1835, onderteekend stuk, onder N^ 1, 2 en 
3 heel wat treurig stemmende aanmerkingen. — Goede 
raad was duur: men besloot den voorgevel af te breken, 
de toren eenige voeten voort te kruien en daarna de 
kerkmuren wat aan te bouwen en er weder een voorgevel 
tegen aan te plaatsen. Zóó was het groote gebrek weg- 
genomen en de kerk te gelijkertijd nog wat ruimer. 

Niet zeer lang na die restauratie van het vernieuwde 
kerkgebouw verliet Past. v. d. Bosch de parochie. Zijn 
laatste Doopsel hier schreef hij in, 18 April 1838 en kort 
daarna vertrok hij als Pastoor naar Werfertshoef , waar 
hij 16 Maart 1862 is overleden. 

17. Antonius Jaeobus Josephus Keil. -^ Hij werd den 
1^^ October 1798 te Harlingen geboren uit Protestantsche 
ouders, die als brave burgers bekend stonden. Hij ont- 
ving eene opleiding tot schoolmeester in zijne geboorte- 



26 

stad en bekleedde de betrekking van organist bij den 
predikant Utberg , dien de lezer reeds als lateren pastoor 
van Zevenhoven heeft leeren kennen. — Utberg achtte 
den bekwamen jongeling hoog en gaf hem van tijd tot tijd 
werken ter lezing, die zijne eigene geliefkoosde ^) lectuur 
uitmaakten. De jeugdige schoolmeester, met goeden aan- 
leg begaafd, en heilbegeerig, maakte daarvan een vlijtig 
gebruik, leefde onschuldig, bad veel en sprak dikwijls 
met Dominë Utberg. — 

Bij het luidruchtig feestvieren van Luther's eeuwgetij 
in 1817 kon Keil zich op een groot feestmaal niet be- 
dwingen, na een pompeuze toast van een geëxalteerd 
protestant, op te staan en te verklaren, dat de Hervor- 
ming eene jammerlijke gebeurtenis was, die eene scheu- 
ring veroorzaakte in den boezem van het Christendom, 
waardoor vele bedrogene christenen waren losgemaakt 
van de oude Moederkerk , welke echter als de stamboom 
bleef bestaan, terwijl de losgescheurde takken meer en 
meer verdorren en wegsterven. — Van toen af had hij 
ook uitwendig den goeden strijd te strijden. Zijne protes- 
tantsche familie en stadgenooten zochten hem in zijne 
Roomsche tendentieën te weerstreven. Hij vertrok naar 
Amsterdam, waar hij, na eenigen tijd aldaar gevestigd 
te zijn, zich begaf tot den geleerden Aartspriester Cramer, 
die hem versterkte, onderrichtte, beproefde en eindelijk 
naar Mechelen zond. Aldaar werd hij tot de eerste H. 
Communie toegelaten en gevormd : de Prins Aartsbisschop 
wilde zelf zijn peetoom wezen. — Binnen drie jaren kon 
hij de lagere stndieën afdoen, aangezien hij reeds v6ór 
zijne bekeering zich als schoolmeester op de nieuwe talen 
had toegelegd. Daarna kwam hij in het Seminarie te 
Warmond voor de Theologie en was er zeer gezien. Van 

1) Vergel. boveo bl. 20. 



27 

daar moest hij naar Mechelen reizen en werd er den 23° 
December 1824 priester gewijd. — Reeds den 26° daar- 
aanvolgende werd hij benoemd tot kapelaan te Berkel. 
— Den 24° Januari 1825 werd hij deservitor te Berg- 
schenhoek; — den 15° October 1827 kapelaan te Oude- 
Tonge; — den 9° Februari 1832 pastoor te Obdam en 
den 25° April 1838 pastoor te Zevenhoven. — Den 3° 
Mei 1888 schreef hij hier zijn eerste Doopsel in, be- 
ginnende met: ,,A me Antonio J. J. Keil, a 25 Aprilis 
„1838 Pastore in Statione Zevenhoven et Nieuw veen, 
„baptizati sunt sequentes" : — Keurig inderdaad is zijn 
handschrift en onberispelijk net zijn hier al de admini- 
stratieboeken van zijn tijd. — Als priester was hij nog 
altijd de steun zijner bejaarde Protestantsche moeder, 
terwijl hij ook met zijne overige Protestantsche familie 
in hartelijke betrekking stond. — Het is niet onopgemerkt 
gebleven, dat hij juist ijverde voor die devoties, welke 
door de Protestanten het hevigst bestreden worden. Daar- 
aan hebben wij zijne uitmuntende vertaling van het 
^^Officie der Overledenen!^ te danken, dat in druk is uit- 
gegeven ; — daarom streed hij ook met veel godgeleerde 
kennis voor de Kerk en haar zichtbaar Opperhoofd , (ano- 
niem) in „Godsdienstvriend^^ en y^Stemmen!^ — 

De Zevenhovensche pastorie, in 1740 onder pastoor 
H. F. Cock gebouwd, vroeg dringend om buitengewone 
reparatie. De door den Provincialen Hoofd Ingenieur 
noodzakelijk geoordeelde herstellingen waren begroot op 
ƒ 8300 en door Koning Willem II was bij besluit van 
den 4 Januari 1841 No. 101 voor dat Aer^^^Z eene Rijks- 
subsidie van / 1200 verleend. — Pastoor Keil wilde 
echter liever eene geheel nieuwe pastorie doen bouwen 5 
die met de kerk was verbonden, terwijl de bouwvallige 
bestaande pastorie op eenige schreden afstand van de 
kerk was gelegen, zonder door eene overdekte gang er 



28 

heen te leiden. — Om dit plan te volvoeren vroeg het 
Kerkbestuur eene verhooging van de toegekende rijks- 
subsidie aan. Edoch het volgende koninklijk besluit van 
28 Mei, — in het Par. Archief voorhanden, — werd 
als antwoord ontvangen: 

„ .... in aanmerking nemende, dat voor het uitvoe- 
ren der vroeger door den Provincialen Hoofd-Ingenieur 
noodzakelijk geoordeelde herstellingen begrootop ƒ 3300, 
de pastorij in behoorlijken staat gebracht en daarmede 
alzoo in de volstrekte behoefte voorzien kan worden, — 
„dat indien de belanghebbenden aan het bouwen eener 
geheel nieuwe pastorij de voorkeur geven, zij ook de 
middelen behooren bij een te brengen om de daar uit 
voort vloeijende meerdere kosten , in het geheel geraamd 
op ƒ10900 te dekken, — als wanneer door ons wel 
termen zouden zijn gevonden, om het toegekende sub- 
sidie van ƒ 1200 voor dien nieuwen bouw te doen aan- 
wenden, — doch dat het Kerkbestuur bij deszelfs brief 
van den 9 Mei 1. 1. heeft verklaard, voor alsnog geene 
middelen beschikbaar te hebben, om die meerdere kosten 
goed te maken, en het bouwen van eene nieuwe pastorij, 
waartegen onderscheidene leden der gemeente bezwaren 
hebben ingebragt, tot later tijd te willen uitstellen; 
zoodat tot het herstel der oude pastorij, op den vroeger 
voorgestelden voet, niet overgegaan, noch het daartoe 
bewilligde subsidie gebruikt zal worden. 
„Hebben goedgevonden en verstaan : met afwijzing van 
van het bovenvermelde verzoek. Ons besluit van den 
4 Januarij 1841 No. 101 bij deze in te trekken en 
buiten effect te stellen." — 
Dit koninklijk besluit, waardoor niet slechts de ver- 
zochte meerdere subsidie werd geweigerd, maar boven- 
dien de reeds toegezegde ten bedrage van ƒ1200 werd 
ingetrokken was eene pijnlijke teleurstelling voor Past. 



29 

Keil, die bij de moeijelijkheden welke zich voordeden, zijne 
hoop op de koninklijke vrijgevigheid had gevestigd. — 
Zijn verlangen toch, om eene geheel nieuwe pastorie te 
bouwen, die met de kerk verbonden was, werd niet ge- 
deeld door alle parochianen. Er waren parochianen, die 
het beter oordeelden, dat de oude pastorie zou hersteld 
worden. Op hen doelde de zinsnede in het afwijzend 
koninklijk besluit over „de onderscheidene leden der ge- 
„meente, die tegen het bouwen van eene geheel nieuwe 
„pastorij, bezwaren hadden ingebracht." — Dit afwijzend 
besluit deed hunne „bezwaren" zoozeer toenemen , dat zij 
hun pastoor bij de Geestelijke overheid beschuldigden, 
als zou hij de meest noodige reparatie zelfs achterwegen 
hebben gelaten, om zóó de oude pastorie geheel te doen 
vervallen , ten einde de gemeente te dwingen, eene geheel 
nieuwe pastorie te bouwen. — Bij het weigeren van subsidie 
en bij gebrek aan algemeene medewerking werd het verlan- 
gen van den pastoor naar eene nieuwe pastorie niet vervuld. 

In 1844 richtte Past. Keil in zijne parochie de broe- 
derschap op van den Levenden Rozenkrans. 

Op den 18 November 1847 werd hij president van de 
plaatselijke schoolcommissie, op eene zeer eigenaardige 
wijze. Behalve de Pastoor en de predikant Ds. Zijnen, 
zouden nog twee Roomsclie en twee Protestantsche ge- 
meenteleden, als benoemde plaatselijke schoolcommissie 
geinstal leeerd worden door den fungerenden Secretaris 
dezer Gemeente. — „Vóói* alle dingen," — aldus het 
verslag van den Dominé, — „werd het noodig gekeurd 
„uit de commissie één lid tot president en een ander tot 
„Secretaris te benoemen : tot de stemming overgegaan 
„bleek het , dat de Heeren Keil en Zijnen een gelijk 
„aantal stemmen op zich vereenigden. Daar men begreep, 
„dat dit bij elke stemming zóó zoude zijn, bood het lid 
yyZijnen den Heer Keil aan, wegens meer gevorderden 



„leeftijd, het praesidium op zich te nemen, terwijl hij 
,,ze1f het secretariaat zoude waarnemen. De Heer Keil 
„hierin genoegen nemende, werd ZEw. tot president en 
„'t lid Zijnen tot secretaris benoemd." — Langdurig echter 
was dat voorzitterschap niet. Den 24 Augustus 1848 
verliet hij de Parochie en begaf hij zich naar Overveen, 
waar hij den overleden Pastoor Gerstenscheidt opvolgde 
en als zoodanig door den deservitor Petrus Matthias 
Snickers, den lateren Bisschop van Haarlem en Aarts- 
bisschop van Utrecht, werd ontvangen. — Den 1° Septem- 
ber 1854 vertrok hij van daar als pastoor naar Naaldwijk; 
en 30 September 1862 aldaar zijn emeritaat ontvangende, 
begaf hij zich naar Loosduinen, alwaar hij zich in heilige 
stilte, allergod vruchtigst voorbereidde tot een zaligen 
dood. Hij overleed dd&r op 19 April 1866, in den ouder- 
dom van 67 jaren en ruim 6 maanden en werd aldaar 
begraven, den 24^ daaraanvolgende. — Op zijn bidprentje 
staat te lezen : 

„Door eene bijzondere genade van God ben ik tot het 
„Heilig Katholyk geloof geroepen. Ik heb een goeden strijd 
„gestreden, mijn loopbaan voleindigd en het geloof be- 
„houden." TI Tim. IV, 7. 

18. Joannes Wilhelmus Husing. — In 1815 was hij 
geboren te Amsterdam. — Volgens het Par. Archief 
werd hij hier Pastoor in September 1 848 ; — op 9 Sep- 
tember 1848 schreef hij zijn eerste Doopsel in. — Het 
plan van zijn voorganger, om eene nieuwe pastorie te 
bouwen, werd door hem spoedig opgevat en met succes 
volvoerd. Op den gedenksteen der pastorie staat te lezen : 
„Z?e eerste steen gelegd, den 13 Juni 1849, door den Wel- 
jjEerw. Heer J. W, Husing^ pastoor der Gemeente ^^ — ■ 
In Maart 1852 liet hij in deze pastorie de eerste Missie 
houden, over welke ouden van dagen nog spreken. — 



31 

Hoewel nog zeer jeugdig van jaren werd hij aangetast 
door eene doodelijke kankerziekte. Daarom werd hij van 
af het voorjaar van 1852 bijgestaan door de volgende 
Eerw. H.H. die elkander als kapelaan of assistent op- 
volgden: A. Schouten» J. W. v. Saagsveldt, B. A. van 
't Rood, J. O. H. Muré, P. F. Masker, H. A. O, Eisen 
en H. P. Smeele. — Ten laatste dwong de ziekte-toe- 
stand past. Husing tot zijn emeritaat. Hij begaf zich in 
1859 naar Uden, waar hij reeds den 24^^ November van 
datzelfde jaar overleed en waar hij den 29^ d. a. v. op het 
R. C. Kerkhof is begraven. Zevenhovensche parochianen 
deden pogingen, om de begrafenis in zijne oude parochie, 
van welke hij „rustend pastoor'' was , te doen plaats 
hebben, doch de familie van den overleden Pastoor be- 
schikte anders. — 

19. Gerardus Jacobus Pronk. — Hij was geboren in 
1804; priester gewijd in 1833. Nadat hij van 1848 pas- 
toor was geweest in Wormer, werd hij, volgens zijne 
eigene aanteekening in het Doopboek, op 1 October 1859 
pastoor in Zevenhoven. — 

Van Pastoor Uytterwaele, d. i. van de 17^ eeuw af, 
gelijk wij boven verhaalden, stonden Zevenhoven en 
Nieuwveen onder één pastoor. Toch waren de parochianen 
van Nieuwveen steeds als eene afzonderlijke afdeeling der 
parochie , die nog hun ouden patroon van vóór de refor- 
matie, den H. Nicolaas bijzonder vereerden. — Onder 
het pastoraat van Pastoor Pronk begonnen de Nieuw- 
veensche parochianen te verlangen naar eene eigene kerk 
te Nieuw veen, hetzij dan kapel, bijkerk of parochiekerk. 
De notabelen kwamen te Nieuwveen bijeen, om met el- 
kander dit verlangen te bespreken en vroegen raad en 
hulp van de Geestelijke Overheid. Niet zoo dadelijk echter 
kon hun verlangen worden vervuld: het bleef nog eene 
voorname vraag, of het nuttiger was eene bijkerk, dan 



L 



82 

wel eene eigene parochiekerk te stichten. Intusscben werd 
de ontevredenheid der Nieuwveensche parochianen, die 
reeds lang bestond, z6ó groot, dat zij, om, gelijk zij 
meenden, de tegenwerking van Zevenhoven, zelfs hunne 
geldelijke bijdragen voor de parochiekerk begonnen te 
weigeren. — Pastoor Pronk nu meende, dat als zijne 
parochie van 552 communikanten in twee deelen werd 
gesplitst, er twee parochies zouden ontstaan, die beiden 
al te gering zouden wezen. — Hij verliet de parochie 
20 October 1865 en overleed den 14 November 1869 
te Berkenrode. — 

20. Andreas Joannes Willibrordus Dijhhoff. — Hij 
werd geboren te Amsterdam in 1829 en was priester 
gewijd in 1854. — Van 1856-1860 was hij kapellaan 
in de S. Petrus' parochie te Leiden; — van 1860-1861 
kapelaan der S. Catharina parochie te Amsterdam; — 
van 1861-1865 kapellaan der S. Laurentius' parochie te 
Rotterdam, terwijl hij 22 October 1865 pastoor werd te 
Zevenhoven. — 

Kort voor zijn optreden hier als pastoor, was een Bis- 
schoppelijk schrijven van den 22^ Sept. 1865 ontvangen, 
waarin wij lezen: 

„Aangezien de Geloovigen van dat gedeelte der Pa- 
„rochie van den H. Joannes den Dooper (geboorte) te 
„Zevenhoven^ hetwelk tot de burgerlijke gemeente Nieuw- 
„veen behoort, ons reeds sedert geruimen tijd het vurig 
„verlangen hebben te kennen gegeven, om van Zeven- 
„hoven te worden afgescheiden en eene zelfstandige Pa- 
„rochie uit te maken met eigen Kerk en Pastoor; en 
„aangezien Wij om verschillende redenen in het geeste- 
„lijk belang , zoowel voor de Katholieken van Zevenhoven, 
„als voor die van Nieuwveen, hoogst wenschelijk achten, 
„dat de thans bestaande Parochie van Zevenhoven in twee 
„zelfstandige Parochieën gesplitst worde, terwijl — zoo- 



33 

,,als Wij trouwens als eene noodzakelijke voorwaarde ver- 
„eischt hebben — Nieuw veen zich in staat bevindt, eene 
„eigene kerk en pastorie te bouwen en beide gedeelten 
„bij de verlangde splitsing in het onderhoud van kerk 
„en pastoor zullen kunnen voorzien; 

„Zoo hebben Wij , na de belanghebbenden gehoord te 
,,hebben en na dat Ons gebleken is , dat beide gedeelten 
„in de splitsing, als zijnde voor aller geestelijk belang, 
„niet alleen hoogst wenschelijk, maar zelfs noodzakelijk, 

„volkomen hebben bewilligd 

„besloten vast te stellen 

„als volgt: 

„Van de Parochie van den H. Joannes den Dooper 
„(geboorte) te Zevenhoven, tot Ons Bisdom behoorende, 
„scheiden Wij door splitsing af de geheele burgerlijke 
„gemeente te Nieuwveen, zullende, — totdat door Ons 
„of Onze opvolgers daaromtrent andere beschikkingen 
„mogten noodig geoordeeld worden — de burgerlijke 
„grenzen dier gemeente tevens de grenzen der nieuwe 
„Parochie zijn." — 

Bovengemeld Bisschoppelijk besluit moest op den eer- 
sten Zondag na de ontvangst in de beide kerken te Zeven- 
„hoven en te Nieuwveen op de gebruikelijke wijze worden 
„afgekondigd. — 

Pastoor Dijkhoff, de 20' Pastoor van Zevenhoven na 
de Hervorming 9 was dus de eerste van dat getal, die 
niet meer ook pastoor was van Nieuwveen. — Als zoo- 
danig was benoemd de WelEerw. Heer Henricus Ver- 
straaten, in 1839 geboren te Mil en priester gewijd in 
1856; — van 1856-1862 kapelaan in de parochie van 
S. Willibrordus (binnen de Vesten) te Amsterdam; — 
van 1862-1865 kapelaan te Voorburg. Hij overleed te 
Nienwveen 19 April 1883 en werd er begraven den 24*^ 

Bydragen Getcb. Bisdom v. Haarlem. XXIIe Deel. 3 



84 

daaraanvolgende op het door hem aangelegde R. K. 
Kerkhof. — 

Het Kerkbestuur van Zevenhoven had tot nu toe be- 
staan uit twee leden van Zevenhoven en twee leden van 
Nieuw veen. De oprichting der nieuwe parochie bracht 
ook van zelf hierin verandering. Op 1 December 1865 
was door Z. D. Hw. den Bisschop van Haarlem een nieuw 
Parochiaal Kerkbestuur voor Zevenhoven benoemd, welks 
eerste zitting 7 December 1865 werd gehouden. 

Pastoor Dijkhoff bracht verschillende verbeteringen in 
de Zevenhovensche kerk aan. De zijdelings langs de 
kerkmuren geplaatste banken voor mannen , deed hij ver- 
vangen door een genoegzaam aantal twee-mansbanken, 
met het uitzicht op altaar en preekstoel; — de acht 
groote lichtramen der kerk deed hij vernieuwen ; — het 
altaar herstellen; — nieuwe vrouwenplaatsen in de 
kerk inrichten en een heel- en half- uur slaande uurwerk 
in den toren plaatsen. — Ook stichtte hij eene Parochiale 
school, die uit liefdegiften gebouwd, in 1872 in gebruik 
werd genomen. — 

In het jaar 1874 werd op Zondag, den 22° Februari, 
in de kerk te Nieuwveen een Bisschoppelijk schrijven 
van 20 Febr. afgekondigd, hetwelk daarna door den Pas- 
toor van Nieuwveen aan het Parochiaal Kerkbestuur te 
Zevenhoven ter kennisneming is verstrekt. In dit schrijven 
werd de oorspronkelijke parochie-indeeling van Nieuwveen 
een weinig gewijzigd. Een klein gedeelte ten Noordwesten 
buiten de gemeente Nieuwveen, aan de Kattenbrug ge- 
legen, was in 1865 tot de Parochie Zevenhoven blijven 
behooren. De grenslijn werd nu aldus getrokken: „dat 
„zij aan de Kattenbrug de Burgerlijke grens verlatende 
„noordwaarts midden door het Kanaal of de Aar honderd 
„ellen ver voortloopt en daar zich dan Oostwaarts keerende, 
„regtaanloopt in de doode ringsloot , waar ze zich weder 



85 

„vereenigt met de burgerlijke grens van Nieuwveen, 
,,zoodat het binnen die grens gelegen gedeelte.... van de 
„Parochie Zevenhoven, waartoe het tot dusverre be- 
„hoorde , [werd] afgescheiden en aan de Parochie Nieuw- 
„veen [werd] toegevoegd." 

Gedurende de ziekte van Past. Dijkhoff waren hier als 
assistenten werkzaam : de WelEerw. HH. Petrus Driessen 
van Juli tot September 1885, en Franciscus Wilhelmus 
y- d. Pigge van Sept. 1885 tot April 1886. — Den 8»^ 
April 1886 verliet Pastoor Dijkhoff de parochie wijl hij 
tot Pastoor van Kralingen was benoemd, waar hij 9 Oc- 
tober 1890, is overleden. — Gaarne breng ik dankbare 
hulde aan zijne nagedachtenis om verschillende aanteeke- 
ningen, door hem gedaan, die mij bij het beschrijven 
van de geschiedenis der Zevenhovensche parochie ten 
dienste stonden. — 

21. Joêeph Andreas Laurentiu8 Kerschner. — Hij werd 
geboren te Amsterdam in 1839 en priester gewijd 15 
Augustus 1866. — Spoedig na zijne priesterwijding werd 
hij benoemd tot Assistent in Aarlanderveen; — van 1867- 
1871 was hij kapelaan te Schagen; — van 1871-1873 
kapelaan der S. Willibrordus' parochie binnen de Vesten 
te Amsterdam; — van 1873-1880 kapelaan der S. Lau- 
rentins' parochie te Alkmaar; — van 1880-1886 rector 
van het Jongensweeshuis te Amsterdam; — 8 April 1886 
trad hij op als Pastoor te Zevenhoven. — In deze parochie 
heeft hij in November 1888 het Aartsbroederschap van 
*t Godd. Hart opgericht. Op 15 Augustus 1891 vierde 
hij er zijn zilveren priesterfeest. — In het begin van 
Februari 1893 werd hij benoemd tot pastoor, te Spierdijk. 
Op Asch woensdag , 15 Februari 1893, verliet hij de pa- 
rochie, terwijl tot zijn opvolger hier was benoemd en 
17 Februari d. a. v. werd geinstal leerd : 

J. C. J. SEUTER, Pr. 



36 



LIJST 



VAN OP DE KATHOLIEKEN BETREKKING HEBBENDE 

RESOLUTIES VAN GECOMMITTEERDE BADEN 
VAN HOLLANDS ZUIDEB-ZWARTIEB. 

1730—1794. 



De toestand der Katholieken in de kleine steden en 
op het platteland van Holland werd voor het grootste 
gedeelte der achttiende eeuw beheerscht door het plakkaat 
van 21 September 1730. Dit staatsstuk had vooral ten 
doel het weren van leden van geestelijke orden en over 
het algemeen van hen , van wie de regeering vreesde dat 
zij hier zouden verbreiden wat men in die dagen „over- 
bergsche" beginselen noemde. Vandaar dat de aanstelling 
van pastoors uitvoerig er in behandeld werd. Vóór in 
dienst te treden moesten zij in de stemhebbende steden 
ten overstaan van de burgemeesters en voor de overige 
steden en de dorpen voor Gecommitteerde Raden een ver- 
klaring onderteekenen. Leden eener geestelijke orde en 
vreemdelingen mochten niet toegelaten, nieuwe staties 
niet opgericht I het aantal priesters in de bestaande sta- 
ties niet vergroot worden. Voor vergrooting of vernieuwing 
der kerkhuizen was de toestemming van burgemeesters 
of Gecommitteerde Raden noodig. Van daar dat in de in 
het Rijksarchief te 's Gravenhage berustende Resoluties 
Van het college van Gecommitteerde Raden heel wat voor- 
komt, dat op de Katholieken betrekking heeft. 

Voor mijn werk : „De toestand der Nederlandsche 
Katholieken ten tijde der Republiek^' - waar uitvoerig 
over het plakkaat van 1730 gehandeld is - heb ik al die 



37 

resoluties nagegaan en opgeteekend welke over de Ka- 
tholieken handelen. In het genoemde boek zijn die aan- 
teekeningen verwerkt, maar verreweg het grootste aantal 
besluiten kon daar buiten bespreking blijven als alleen 
van waarde voor de plaatselijke geschiedenis. 

Nadat mijn boek het licht had gezien, heeft het bij 
mij een pont van overweging uitgemaakt of het voor de 
Nederlandsche Katholieken ook nuttig kon zijn de door 
mij opgemaakte lijst van resoluties van Gecommitteerde 
Raden publiek te maken. Ik vermoedde dat het voor hen, 
die in de geschiedenis eener bepaalde parochie belang- 
stellen, waarde kon hebben een lijst te bezitten, waarin 
zij konden naslaan wat in die resoluties voor hen te 
vinden is. Vandaar dat ik aan een der leden der redactie 
van deze „Bijdragen'^ de vraag heb voorgelegd of de 
redactie het wenschelijk achtte een dergelijke lijst in haar 
tijdschrift op te nemen. Na het ontvangen van een be- 
vestigend antwoord heb ik mij de moeite getroost mijne 
aanteekeningen een geheele omwerking te doen onder- 
gaan. Zou de lijst aan het doel beantwoorden , dan moest 
zij alphabetisch worden ingericht. Van daar de vorm , 
waarin zij hier wordt medegedeeld. Veel toelichting heeft 
zij niet noodig; slechts enkele punten wil ik hier even 
aanroeren. 

De inhoud der resoluties is zoo kort mogelijk aange- 
geven , terwijl de eigennamen zijn medegedeeld zooals zij 
in de resoluties gespeld zijn. Besluiten van Gecommit- 
teerden, van meer algemeen dan plaatselijk belang, zijn 
niet opgenomen. Met uitzondering van die van SO Januari, 
^3 Februari en 23 Mei 1737, waarin de vraag behandeld 
werd hoe gehandeld moest worden ten opzichte van Pro- 
testantsche officieren, die Roomsch werden — een vraag 
die den 21 Mei door de Staten van Holland aldus werd 
beslist , dat dergelijke officieren ter repartitie van de pro- 



38 

vincie staande, van hunne charges vervallen zouden wor- 
den verklaard — hebben die besluiten in hoofdzaak be- 
trekking op den aan het einde der eeuw aan Katholieke 
gestichten verleenden vrijdom van accijns en op de af- 
schaffing der gehate belasting door de Katholieken aan 
de ambtenaren betaald en onder den naam van recog- 
nitiegelden bekend. Over beide onderwerpen heb ik in 
mijn genoemd werk uitvoerig gehandeld en ik bepaal mij 
er hier dus toe, volledigheidshalve, de dagteekeningen 
dier resoluties te vermelden. Zij zijn : 

Vrijdom van accijns: 21 Juli 1766 (Amst.); 21 Mei 
1784, 24 Aug. 1785 (Rott.); 4 Jan., 16 Jan., 11 Mei, 
29 Mei, 26 Juli 1786; 13 Maart, 21 Maart, 5 April, 
6 Sept. 1787; 17 Febr. 1789 (Leiden). 

Afschaffing van recognitiegelden : 26 Sept. 1753; 7 Aug. 
1767; 10 Maart 1785; 10 Mei, 14 Aug., 11 Oct 1786. 

Behalve deze onderwerpen verdienen nog de aandacht 
de resoluties van 9 Juni 1733, 21 Febr. 1757 (Kath. 
ambtenaren); 17 en 23 Juni 1734 (naar aanleiding van 
de vrees voor woelingen der Kath. op den Sint-Jansdag) 
en 7, 9, 10 Mei 1735 (verbod der afkondiging van den 
ban, door den paus over den tot aartsbisschop van Utrecht 
verkozen van der Croon, uitgesproken). 

Nog moeten vermeld een resolutie van 22 Juli 1782, 
waarbij aan den priester C. Tulk octrooi gegeven werd 
om over zijn goederen te beschikken en een van 15 Febr. 
1788, waarbij aan Katholieke armmeesters gelast werd 
ten opzichte van het bedeelen van hunne bestedelingen 
zich te houden aan het plakkaat van 30 Jan, 1753. 

Men zal in deze lijst plaatsen vinden, die niet tot de 
tegenwoordige provincie Holland behooren , maar men 
houde in het oog, dat de grenzen van dit gewest in de 
vorige eeuw niet dezelfde waren als in onzen tijd. Daarbij 
zij men indachtig, dat Holland twee colleges van Gecom- 



39 

mitteerden had, een voor het Noorder- en een voor het 
Zuiderkwartier. Alleen de resoluties van het laatste col- 
lege zijn hier vermeld. 

De resoluties hebben betrekking zoowel op de Roomsch- 
Xatholieken als op de Oud-Roomschen of zoogenaamde Jan- 
senisten; de laatste bezaten echter in dit tijdvak slechts 
enkele staties als Hilversum , Roelofarentsveen, Rijswijk. 

Allicht zal het de aandacht trekken, dat sommige plaat- 
sen slechts een enkele maal in de resoluties voorkomen, 
terwijl het toch niet wel denkbaar was, dat zij b. v. al 
dien tijd door één pastoor bediend zijn. Tot verklaring 
hiervan diene dat het een open vraag blijft in hoeverre 
men het plakkaat van 1730 heeft weten te ontduiken. ^) 
Gecommitteerde Raden van hun kant hebben tot na 1780 
zich aan dat plakkaat gehouden en b. v. tot dien tijd 
steeds geweigerd verlof te geven tot het oprichten van 
nieuwe staties. Maar de mogelijkheid bestaat dat men hier 
en daar buiten hen om te werk is gegaan. Wilde men 
admissie voor een pastoor of verlof om een kerkhuis te 
vertimmeren, dan was dit een dure geschiedenis. Ver- 
schillende ambtenaren waren daarbij gemoeid of moesten 
advies geven. Die heeren hebben altijd de kunst verstaan 
zich door de Katholieken goed te doen betalen. Het is 
dus niet te verwonderen als deze getracht hebben zoo 
weinig mogelijk personen in hunne aangelegenheden te 
mengen. Daarbij hing veel af van den betrokken baljuw 
of schout; wanneer deze - natuurlijk ook alweer niet 
voor niemendal - een oog dicht wilde doen, dan was er 
al veel gewonnen. 

Ten slotte zij hier medegedeeld, dat ik bij sommige 
aanvragen om verlof tot het verbouwen van een kerkhuis 
ook een teekening vond van het ontworpen gebouw. 

1) Vergel. Resol. 21 Febr. 1768. 



40 

Aalsmeer. — 23 Juni 1750: wegens ziekte wordt aan 
den pastoor een kapelaan toegestaan. - 31 Jnli 1786: 
admissie van J. Smal als pastoor. 

Aarlanderveen en Al/en. — 31 Maart 1761 : weigering 
van een kapelaan. - 11 Jnli 1775: admissie van J. Pex 
als pastoor. - 22 April 1777: verlof voor een nieuwe 
kerk. - 14 Oct. 1778: verlof kerkdienst in de nieuwe 
kerk. - 31 Maart 1783: verlof voor F. Qnisnel als ka- 
pelaan. - 26 Oct. 1786: admissie van F. v. d. Woestijne 
als pastoor. De Katholieken van Alfen hadden verzocht 
een eigen pastoor te mogen hebben; die van Aarlander- 
veen hadden zich tegen dien wensch verzet en het ver- 
zoek wordt van de hand gewezen. - 5 Febr. 1790: ver- 
lof voor een kapelaan. 

Amstelveen. (Vergel. Bovenkerk). — 14 April 1758: 
verlof voor een kapelaan in de Nes onder Amstelveen. - 
16 Oct. 1759: Verlof voor een kapelaan. - 30 Maarte 
25 Mei 1762: Pastoor A. Hanssen, sedert meer dan 30 
jaar werkzaam in de Nes en Zwalnwebnurt, helde meer 
en meer over tot de gevoelens der Oud-Roomschen. Van 
daar oneenigheid met een deel der gemeente en met den 
kapelaan. Na een verblijf te Amst. werd hem de toegang 
tot de pastorie geweigerd. Gecomm. Raden handhaven 
den pastoor. (Zie hierover uitvoerig mijn aangehaald werk, 
II, blz. 158 vv.). - 21 Maart 1763: Admissie aldaar 
van van A. Meyling als pastoor. - 4 Febr. 1774: Ver- 
lof voor een nieuwe kerk aldaar. - 24 Oct. 1 774 : Verlof 
kerkdienst in de nieuwe kerk.- 1? Febr. 1779: Verlof 
kapelaan aldaar. - 23 Febr. 1780: Admissie van H. M. 
Schultz als pastoor. - 6 Mei 1793: Verlof voor een 
kapelaan. 

Amsterdam. — 18 Maart 1773: Ongunstig advies op 
verzoek van Kath. armmeesters om de nalatenschappen 
van vroegere verpleegden in de weeshuizen of van die 



41 

van het oude Armen-Comptoir te mogen aanvaarden en 
tevens erfenissen ten bate der armen. - 12 Mei 1785: 
Idem. - 19 Dec. 1786: Afwijzend advies op het verzoek 
van kerkmeesters van de kerk ,,De Liefde" buiten de 
Raampoort om vrijstelling van de betaling van de 100* 
en 200* penningen en van andere lasten. 

Ankeveen en Weeaperkarspel, — 11 Oct. 1748: Verlof 
voor een kapelaan. - 20 Oct. 1750 : Verlof voor een nood- 
hulp voor den pastoor. - 5 Jan. 1756: Verlof voor een 
kapelaan. - 24 Aug. 1757 : Verlof tot verbouwing der 
kerk op het „Hollandsch eynd". - 28 Aug. en 25 Sept. 
1758: De kerk geinspecteerd en goedgekeurd. - 26 April 
1759: Verlof voor een kapelaan. - 8 Nov. 1761: Ad- 
missie van H. Piek als pastoor. - 30 Aug. 1784 : Ad- 
missie van C. H. v. Benthem als pastoor. - 28 Juni 
1785 en 13 Oct. 1791: Verlof van een kapelaan. 

Aêsendelft. — 10 April, 2 Aug., 7 Sept. 1751 : Ver- 
lof tot verbouwing der kerk en goedkeuring der ver- 
bouwde kerk, - 27 Jan. 1763: Admissie van A. Hey- 
dendaal als pastoor. - 27 Nov. 1766 en 20 Dec. 1768 : 
Verlof voor een kapelaan. - 25 Oct. 1770: Admissie van 
Th. Warmelink als pastoor. - 12 Dec. 1780 en 1 Aug, 
1 782 : Verlof voor een kapelaan. 

Baardwijk, — Commissoriaal gemaakt wordt de klacht 
dat de waarnemende baljuw en de meeste schepenen 
Katholiek zijn , ofschoon er genoeg geschikte Gerefor- 
meerde personen zijn. - 27 Juni 1763 : Admissie van 
H. Backx als pastoor. - 14 Aug. 1793: Admissie van 
F. Couwenberg als pastoor. 

Bergsehenhoek, *— 5 Oct. 1768: Admissie van P, B. 
Fockinck als pastoor. - 5 Oct. 1779: Admissie van H. 
Wijnants als pastoor. - 20 Dec. 1780: Admissie van 
J. 3. Bonnë als pastoor. - 11 Juli 1791 : Verlof voor een 
kapelaan. - 27 Aug. 1 793 : Admissie van P. de Jong als past. 



42 

Berkel en Rodenrijs, — 6 Nov. 1739: Wegens zwakte 
van gezicht vraagt en krijgt de pastoor verlof een assis- 
tent te mogen hebben. - 9 Febr. 1756 en 10 Juni 1761: 
Verlof voor een kapelaan. - 11 Maart 1763: Admissie 
van J. A. V. d. Mye als pastoor. - 14 Maart 1775 : 
Wegens ziekte van den pastoor verkrijgt B. Greving ver- 
lof den dienst waar te nemen. - 10 April 1776: Ad- 
missie van W. J. Kramer als pastoor. - 1 Maart 1780: 
Verlof voor een kapelaan. 

Berkenrode, — 3 Febr. 1764, 10 Nov. 1767, 29 Aug. 
1770, 22 April 1772, 17 Juli 1781: Verlof voor een 
kapelaan. - 5 Febr. 1787 : Admissie van J. C. Maas als 
pastoor. - 13 Mei 1788: Verlof voor een kapelaan. 

Besoyen. — 16 Dec. 1738, 20 Sept. 1748, 12 Juni 
1750, 1 Juni 1763, 6 Sept. 1774, 19 April 1785, 8 
Juni 1791, 12 Aug. 1793: Verlof voor pastoor of kape- 
laan van Waalwijk, of kanunniken uit de abdij van Ton- 
gerloo om zieken en stervenden te Besoyen bij te staan. 

Beverwijk, — 28 Maart 1766 : Admissie van M. v. Zijl 
als pastoor. -22 Juli 1776: Admissie van J. Rijnders 
als pastoor. - 6 Juni 1784: Admissie van A. Wittert v, 
Bloemendaal als pastoor. - 20 Jan. en 7 Maart 1785, 
10 Nov. 1788, 11 Juli 1791: Verlof voor een kapelaan. 

Blarieum, — 22 Nov. 1758: Admissie van J. F. Groot- 
huysen als pastoor. - 2 April 1765: Admissie van J. 
Gejodt als pastoor. - 2 Juli 1767: Admissie van J. Ver- 
molen als pastoor. - 28 Nov. 1771: Verlof voor een 
kapelaan. - 7 Jan. 1773: Admissie van J. Soet als pas- 
toor. - 29 Juni 1778: Admissie van P. Werden als 
pastoor. - 28 April 1788: Admissie van H. Huisman als 
pastoor. 

Bloemendaal en Overveen. — 3 Oct. 1763: Verlof voor 
een kapelaan. 

Bloemendaal (onder Gouda). — 19 Oct. 1740: Verlof 



43 

om het kerkhuis te yernieuwen en te vergrooten. - 12 
Jan. 1761 : Admissie van W. J. Cramer als pastoor aan 
de Goudkade. - 2 Mei 1776: Admissie van A. P. aan 
Rosse als pastoor aldaar. 

Boskoop, — Zie: Reeuwijk, 

Botshol. — Zie: Waverveen, 

Bovenkerk (onder Amstelveen,) — 31 Juli 1764: Ver- 
lof voor een kapelaan. - 24 Aug. 1767: Admissie van 
B. V. d. Boer als pastoor. - 9 April 1781 : Admissie van 
L, Kuitenbrouwer als pastoor. - 11 April 1788: Admis- 
sie van P. Snarenberg als pastoor. - 13 Juni 1794: Bij 
contract van 29 Juli 1788 hadden de Katholieken van 
Legmeer op zich genomen 1/3 van het onderhoud van 
het pastoriehuis te Bovenkerk te betalen. Zij hielden zich 
niet aan dat contract. Op verzoek van het kerkbestuur 
gelasten Gec. Raden hen zich aan het contract te houden. 

Buitenveldert (in Amstelland), — 19 Juli , 8 Aug. 1738: 
Tusschen de pastoors van Osdorp en Buitenveldert was 
verschil ontstaan over de grenzen hunner staties. Den 
19**^ Juli had de Internuntius te Brussel uitspraak ge- 
daan en deze aan den Haarlemschen pastoor v. d Steen 
toegezonden. De pastoor van Osdorp had hiervan aan den 
baljuw van Kennemerland kennis gegeven. De drie geeste- 
lijken waren door Gec. Raden gehoord , welke thans be- 
slissen ^ dat in strijd is gehandeld met het plakkaat van 
21 Sept. 1730. Het decreet van den Internuntius wordt 
buiten werking gesteld en verboden er aan te gehoor- 
zamen. Kunnen de priesters zich over de grenzen hunner 
staties niet verstaan , dan moeten zij zich hierover wen- 
den tot Gec. Raden. Den baljuws van Kennemerland en 
van Amstelland wordt opgedragen de zaak nader te onder- 
zoeken en tegen de overtreders van het plakkaat van 
1730 op te treden. Den 8 Augustus bericht een der bal- 
juws wat door hem in deze zaak is gedaan. - 5 Juni 



44 

1743 : Wegens ziekte van den pastoor Nanning verlof voor 
een kapelaan. - B Aug. 1761: Verlof voor een kapelaan. - 
11 Nov. ,1761: Admissie van J. F. de Moy als pastoor. 

- 17 Sept. 1764., 8 Jan. 1768, 29 Jan. 1770: Verlof voor 
een kapelaan. - 28 Nov. 1776: Verlof tot vergrooting 
der kerk. - 14 Aug. 1777: Verlof kerkdienst in de 
nieuwe kerk. - 3 Febr. 1780: Verlof voor een kapelaan 

- 5 Maart 1784: Admissie van B. Oramer als pastoor. 
-19 Dec. 1791: Verlof voor een kapelaan. 

Bullemjk (in Amstelland), — 17 Aug. 1769: Verlof 
voor een kapelaan. - 29 Jan. 1770 : Admissie van O. Hek- 
man als pastoor. - 18 Juli 1775: Admissie van H. v. 
Dorp als pastoor. - 8 April 1778, 20 Juni 1788, 20 
Aug. 1789: Verlof voor een kapelaan. 

Cahauw, — 26 Mei 1758: Verlof voor een tijdelijken 
assistent voor den pastoor. - 25 Aug. 1761: Verlof voor 
een kapelaan. - 8 Juli 1763: Admissie van een pastoor. - 
15 Aug. 1766: Admissie van W. Hulscher als pastoor. - 
27 April 1784: Admissie van F. Mulder als pastoor. - 
24 Jan. 1788: Admissie van J. v. Engelen als pastoor. 

Capelle, — Zie : '« Grevelduin-Capelle. 

Diemen en Overdiemen. — 31 Mei 1771 : Admissie van 
J. Franken als pastoor. - 17 Sept. 1778: Verlof voor 
een kapelaan. - 12 Febr. 1784: Admissie van J. Hege- 
man als pastoor. - 5 Febr. 1787: Verlof kerkdienst in 
de nieuwe kerk te Overdiemen. 

Driekuizen, — 8 Aug. 1747: Wegens ziekte vanden 
pastoor verlof voor een kapelaan. - 26 Febr. 1752: Ver- 
lof voor een kapelaan. - 29 April 1789: Admissie van 
J. Allebë als pastoor te Velzen , Driebuizen en Schooten. 

Duivendrecht — 13 Maart 1764: Admissie van O. de 
Graaf als pastoor. - 13 Sept. 1773: Admissie van F. v. 
d. Woestijne als pastoor. - 4 Jan. 1787: Admissie van 
J. Meylink als pastoor. 



45 

Du88en. — 6 Juni 1759 : Verlof voor een nieuwe 
kerk. - 17 Aug. 1759: Verlof om tijdens de verbouwing 
van de kerk kerkdienst te houden in de woning van den 
pastoor. - 21 Oct. 1760: De vernieuwde kerk goedge- 
keurd. • 5 Juli 1763: Admissie van J. v. d. Broek als 
pastoor. - 23 Sept. 1784, U Deo. 1785, 29 Oct. 1792: 
Verlof voor een kapelaan. - 9 Dec. 1793: Admissie van 
C. V. Vregt(?) als pastoor. 

Eik en Duinen. — 11 Aug. 1766: Admissie van A. 
Schravelaar als pastoor. 

Elshout. — 10 Mei 1753: Verlof voor de Kath. van 
Elshout, Oadheusden en Hulten om den binnengevel 
hnnner kerk te vernieuwen en een boerenwoning tot 
pastorie in te richten. - 15 Maart 1755: Idem. - 1 Nov. 
1763: Verlof voor een kapelaan. - 14 April 1780: Ver- 
lof tot vertimmering en vergrooting der kerk in den Els- 
hout. - 8 Nov. 1780: Verlof kerkdienst in de nieuwe 
kerk. - 22 Dec. 1788, 25 Nov. 1788, 10 Febr. 1794: 
Verlof voor een kapelaan. 

Engelen. — 28 Mei 1784: Admissie van J. A. Gast 
als pastoor. - 16 Nov. 1793: Admissie van J. v. Honse- 
wijk als pastoor. 

Geeriruidenberg, — 30 Juli 1737: Verlof om de kerk 
te vergrooten. - 9 Juni 1766: Verlof voor een nieuwe 
kerk. - 27 Oct. 1767: Verlof kerkdienst in de nieuwe 
kerk. - 16 Nov. 1785: Admissie van G. O. de Visscher 
als tijdelijk pastoor. - 21 Febr. 1788: Admissie voor den- 
zelfden als definitief pastoor. 

*8 Gravenhage. — 28 Aug. 1788: Admissie van den 
O.-Roomschen J. Hellenaar als pastoor. — 13 Aug. 1789: 
Admissie van den O.-Roomschen A. Kabout als pastoor. 

*8 Grevelduin-Capelle. — 16 Aug. 1731: Het verzoek 
der Kath. van 's Grevelduin-Oapelle, Sprang en Vrijhoe- 
ven-Capelle om zich in ziekte en doodsgevaar door de 



46 

priesters van Loon-op-Zand te mogen laten bedienen wordt 
afgeslagen. -20 Sept. 1734, 5 Maart 1764, 7 April 1773, 
11 April 1774, 3 Sept. 1789, 26 April 1790: Hetgeen 
16 Aug. 1731 geweigerd was wordt toegestaan. 

Haastrecht. — 27 Juli 1761: Admissie van F. van 
Viggel als pastoor. - 21 Nov, 1791: Admissie van M. 
Herfkens als pastoor. 

Hazerswoude. — 18 Oet. 1762, 11 Febr. 1770, 1 Oct. 
1776, 13 Dec. 1781: Verlof voor een kapelaan. - 20 
Nov. 1783: Admissie van F. Fasen als pastoor. 

Hedikhuizen, — 3 Oct. 1783 : Admissie van J. Grevers 
als pastoor. - 6 Maart 1788: Verlof tot reparatie en ver- 
grooting der kerk. - 18 Mei 1789: Verlof kerkdienst in 
de vertimmerde kerk. - 16 Dec. 1793: Admissie van 
J. Beekers als pastoor. 

Heemskerk. — 20 Febr. 1789: Admissie van H. Kok 
als pastoor. 

Heusden. — 28 Aug. 1739: Verlof tot vernieuwing 
en vergrooting der kerk. - 1 Nov. 1763: Verlof voor 
een kapelaan. - 22 Maart 1780: Admissie van J. G. v. 
Asten als pastoor. - 28 Maart 1780, 2 Mei 1782, 28 
Mei 1784, 19 Dec. 1793: Verlof voor een kapelaan. 

Hillegom. — 20 Juni 1751 : Verlof voor de kerkmees- 
ters om tijdens de ziekte van den pastoor door een ander 
dienst te laten doen. - 12 Oct. 1751 : Vernieuwing van 
dat verlof. - 22 Aug. 1752: Verlof voor een kapelaan. - 
13 Juni 1783: Verlof voor kerk- en armmeesters om 
den zolder van het armhuis als kerk in te richten voor 
kerkdienst voor gebrekkige en valetudinaire menschen. - 
30 April 1787: Verlof aan de Kath. om in deze ge- 
meente afzonderlijken kerkdienst te doen houden. (NB. De 
Kath. van Hillegom behoorden tot de parochie Vogelen- 
zang. Vergel. aldaar). - 14 Mei 1788: Admissie van 
R. V. Tbolen als pastoor. - 9 Jan. 1791: De Kath. aan 



47 

de Loosterkant onder Hillegom hadden aan Gec. Raden 
verzocht te willen verklaren , dat zij tot de Katholieke 
gemeente van Hillegom behooren. Dit verzoek wordt af- 
geslagen. 

Hilversum. — 8 Aug. 1747: Verlof voor een kape- 
laan. - 14 Sept. 1753: De statie was in handen der Oud- 
Roomschen. De R.-Kath. hadden verzocht om in een hun 
toebehoorend hnis, zonder dit uitwendig te veranderen , 
kerkdienst te mogen houden» afgescheiden van de Oud- 
Roomschen. Het advies van den baljuw was afwijzend. 
Het verzoek wordt afgeslagen.- 27 Dec. 1753: De pas- 
toor had gevraagd Joh. de Groot als kapelaan te mogen 
hebben. De substituut-baljuw had in zijn advies alleen 
verklaard, dat vroeger aan den pastoor was toegestaan 
een kapelaan te hebben , zonder te onderzoeken - waarop 
het hier aankwam - of de Groot een wereldlijk priester 
was en vooral geen Jezuiet. Hem wordt opgedragen dit 
te onderzoeken. - 23 Nov. 1758: Verlof voor een nieuwen 
kapelaan. - 16 Maart 1761: Admissie van J. Osij als 
pastoor. - 18 Febr. 1777, 15 Oct. 1779, 23 Juli 1781: 
Verlof voor een kapelaan. - 21 Oct. 1783: Het verzoek 
der R.-Eath. om voor hun 1700 geloovigen een kerk te 
mogen doen bouwen en den dienst door een pastoor te 
doen waarnemen wordt toegestaan. - 2 Maart 1784 : Ver- 
lof voor pastoor W. Hölscher om in een boerenwoning 
kerk te houden. - 23 Sept. 1784: Verlof voor een nieuwe 
kerk. - 9 Mei 1786 : Verlof tot kerkdienst in de nieuwe 
kerk. - 8 Aug. 1786, 13 Oct. 1789, 4 Jan. 1791 : Ver> 
lof voor een kapelaan. - 27 Mei 1794: Gunstig advies 
op het verzoek van pastoor, kerk- en potarmmeesters der 
Ond-Roomschen om goedkeuring van een reglement tot 
heffing eener belasting van de leden hunner gemeente. 

Hoogmade, — 10 Mei 1741: Verlof tot het bouwen 
van een nieuw kerkhuis. - 21 Maart 1742 : Opdracht aan 



L 



48 

den controleur Bloteling om de nieuwe kerk te inspec- 
teeren. - 12 Febr. 1779: Admissie van A. Gaffe als 
pastoor van Heer Jacobs woude bij Hoogmade. - 28 Dec. 
1780: Admissie van J. G. Molenaer als pastoor van Heer 
Jacobswoude en Hoogmade. - 25 Juni 1784: Admissie 
van J. Braakman als pastoor. 
ffulten. — Zie : EUhout, 

Jisp, — 1 en 4 Febr. 1732 : Daar de Katholieken te 

* 

weinigen in getal waren om - nu hun pastoor vertrokken 
was - een nieuwen priester te bekostigen en zij hunne 
kerk wilden sluiten, wordt den baljuw van Kennemer- 
land opgedragen , daarop toe te zien en vooral op te letten, 
dat er niet, op clandestine wijze, door ordensgeestelijken 
dienst worde gedaan. 

Kalf (Het). — 14 Sept. 1752: Verlof voor een kape- 
laan. - 21 Oct. 1763 : Admissie van J. Pb. Heydendaal 
als pastoor. - 9 Jan. 1765, 10 Nov. 1767, 20 Dec, 1770, 
3 8 Dec. 1771: Verlof voor een kapelaan. - 2 Mei 1777: 
Admissie van J. A. v. d. Sloot als pastoor. - 8 April 
1778, 25 Aug. 1779, 11 Maart 1782, 23 Oct. 1787: 
Verlof voor een kapelaan. - 27 Dec. 1791 : Admissie van 
J. H. Lexius als pastoor. 

Kethel. — 8 Febr. 1743: Verlof het kerkhuis te ver- 
bouwen. - 9 en 29 Aug. 1743: Inspectie en goedkeuring 
der verbouwde kerk. - 25 Mei 1787: Verlof een nieuw 
dak met blauwe pannen op de kerk aan te brengen. - 
6 Mei 1788: Verlof voor een kapelaan. 

Kralingen. — 4 Aug. 1750: De nieuwe kerk goedge- 
keurd. - 2 Aug. 1758: Admissie van Joh. Mulder als 
pastoor. - 8 Jan. 1771: Admissie voor J. Boerboom als 
pastoor. - 25 April 1776: Admissie voor Th. Vogedes 
als pastoor. - 15 Aug. 1786: Admissie van G. Smolders 
als pastoor. - 5 Febr. 1787: Verlof voor een kapelaan. 

Krommenie. — 31 Mei 1731: Op verzoek der kerk- 



49 

meesters van Erommeniedijk wordt aan de gemeente en 
den pastoor van Krommenie gelast zich niet te bemoeien 
met de zaken van eerstgenoemden , overeenkomstig de 
resolutie van 10 Mei 1704. - 19 Febr. 1761: Admissie 
van M. Roobol als kapelaan. - 17 Nov. 1762: Verlof 
voor een kapelaan. - 11 Sept. 1764: Admissie van een 
pastoor. - 4 Febr. 1765: Admissie van M. Roobol als 
pastoor te Krommenie ^ Wormerveer en Westzaan. - 4 
Nov. 1765: Admissie van J. Maju als pastoor te Krom- 
menie enz. - 30 Mei 1769: Admissie van Th. Baasjen 
als pastoor te Krommenie en Krompieniedijk. -13 April 
1773: Admissie van B. Knyter als pastoor te Krommenie^ 
Wormerveer en Westzaan. - 11 Nov. 1778: Den Oud- 
Roomschen pastoor J. Casaux was door Gec. Raden ad- 
missie geweigerd als pastoor te Krommenie, Wormerveer 
en Westzaan, omdat hij een Franschman en geen gebo- 
ren Nederlander was. Leden der O.-R. gemeente hadden 
zich tot de Staten van HolUnd gewend om dispensatie 
yan het plakkaat van 1730. Casaux had reeds ^5 jaar 
in het land gewoond en te Amersfoort gestudeerd. Hij 
was zeer gunstig bekend en pastoor te Amersfoort ge- 
weest. Wegens de schaarschte van O.-R. geestelijken en 
bet geringe zielental der gemeente kon men geen anderen 
geestelijke bekomen , zoodat er kans bestond , dat de statie 
in handen der R.-Kath. zou overgaan. Gec. Raden advi- 
seeren om dispensatie te geven van het plakkaat. In der- 
gelijke gevallen hadden zij herhaaldel^k admissie ver- 
leend, wanneer de priester zich liet naturaliseeren. Casaux 
kon dit niet doen wegens de kosten. - 13 Nov. 1778: 
Admissie van Casaux. - 27 Nov. 1781: Admissie van 
C. Immesen als pastoor. 

Krommeniedyk, Vergel. ook Krommenie. — 26 Juli 
1790: Admissie van J. C. Frede als pastoor. 

KudeUtaart. — 23 Sept. 1766: Verlof voor een kape- 

Bydragen Gesch. Bisdom ▼. Haarlem. XXIIe Deel. 4 



L 



50 

laan. - 'ZZ Jnli 1767: Admissie van Fr. Fasen als pas- 
toor. - 16 Dec. 1783: Admissie van J. de Haan als 
pastoor. - 3 Nov. 1791 : Admissie van J. Rigt als pas- 
toor. 

Kvsalel. — 20 Jan. 1767: Admissie van A. v. Weert 
als pastoor. - 13 Sept. 1779: Admissie van H. Hekking 
als pastoor. — 19 Nov. 1783: Verlof om de reparaties 
aan de kerk in twee of drie keer te laten verrichten. - 
18 Oct. 1785: Admissie van J. B. Luerman als pastoor. 

Langer- en Korteraar. — 23 Juli 1787 : Verlof voor 
een kapelaan. - 10 Nov. 1788 : Admissie van J. F. Ham- 
burg als pastoor. - 23 Maart 1792: Admissie van N. 
Halmans als pastoor. 

Laren. — 21 Dec. 1743, 19 Jan. 1745: Verlof voor 
een kapelaan. - 18 Oct. 1774: Admissie van N. van 
Veen als pastoor. - 21 Sept. 1781 : Verlof voor een 
kapelaan. 

Legmeer. — Zie : Bovenkerk. 

Lisse. — 10 Jan. 1746: Tijdelijk verlof voor een 
kapelaan wegens ziekte van den pastoor. - 13 Oct. 1760 : 
Verlof voor een kapelaan. - 27 Nov. 1760: Admissie 
van C, V. d. Valk als pastoor. - 30 April 1766: De 
Procureur-Generaal had aan Gec. Raden kennis gegeven 
dat een priester, L. Eyssen, zonder wettig geadmitteerd 
te zijn , op den huize Meerenburg onder Lisse kerkdien- 
sten verrichtte. Hij had den geestelijke voor ƒ 500 be- 
boet en deze had daarmede genoegen genomen. De zaak 
wordt commissoriaal gemaakt en den 6 Mei 1766 wordt 
de houding van den Procureur-Gen. goedgekeurd. Daar- 
entegen krijgt 26 Juni 1768 dezelfde priester verlof op 
Meerenburg voor de douairiere van Wassenaar en hare 
huisgenooten priesterlijke functies te verrichten. 

Loenen. — 5 Dec. 1781, 31Aug. 1784, 11 Dec. 1788, 
9 Jan. 1792 : Verlof voor een kapelaan. 



51 

Loori'Op'ZancU — Zie: *8 Grevelduin-Capelle. 

Loosduinen. — 24 Nov. 1784: Verlof tot het bouwen 
van een kerk. - 15 Febr. 1785: Verlof om voorloopig 
in een schanr kerk te houden en admissie van B. Ocke 
als pastoor. - 12 Mei en 11 Nov. 1785: Verlof tot het 
bonwen der ontworpen kerk en verlof tot kerkdienst in 
het nieuwe gebouw. 

Maasland. — 7 Mei 1748, 19 Nov. 1749, 12 Juni 
175£, 26 Juni 1763: Verlof voor een kapelaan. - 17 
Mei 1769 : Verlof om het portaal der kerk te verlen- 
gen. - 15 Maart 1770: Verlof tot kerkdienst in de ver- 
groote kerk. - 80 Mei 1780 : Verlof voor een kapelaan. - 
27 Maart 1786: Admissie van F. Lammerts als pastoor. 

Maassluis. — 30 April 1787: Verlof tot het bouwen 
van een kerk. - 25 Juni 1787: Admissie van R. Koch 
als pastoor. - 26 Juli 1787: Goedkeuring van het plan 
voor de kerk. - 20 Juni 1788: Verlof kerkdienst in de 
nieuwe kerk. - 26 Juli 1790: Admissie van J. H. Mens 
als pastoor. - 14 Oct. 1793 : Verlof tot het aanbrengen 
van drie dakkozijnen in de kerk. 

Made {De). — 5 Juli 1763: Verlof voor een kape- 
laan. - 15 Mei 1765 : Verlof tot verbouwing van de 
kerkschuur. - 4 Sept. 1765: Admissie van A. de Veth 
als pastoor en verlof voor een kapelaan. - 6 Mei 1766: 
Met handhaving der resolutie van 15 Mei 1765 wordt 
afgeslagen het verzoek om de kerk te mogen vergroot en. - 
26 Juni 1766: Afgeslagen het verzoek om een steenen 
muur om de kerk te mogen zetten. - 27 Oct. 1767: Ver- 
lof tot kerkdienst in de verbouwde kerk. - 14 Jan., 19 
Oct. 1773, 21 Mei 1783: Verlof voor een kapelaan. 

Middelburg. — Zie: Reeuwijk, 

Monster. — 7 Sept. 1790: Verlof tot verbouwing en 
verplaatsing van de kerkschuur. - 24 Aug. 1791: Ver- 
lof tot kerkdienst in het nieuwe gebouw. 



62 

MoordreohU — 30 Oct. 1765: Admissie van J. Rijn- 
ders als pastoor. - 31 Juli 1776 : Admissie van A. v. 
d, Sluys als pastoor. - 6 Mei 1777: Verlof voor een 
nienwe kerk. - 24 Oct. 1777: Verlof kerkdienst in de 
nieuwe kerk. - 3 Maart 1779: Admissie van O. Bel- 
tinck als pastoor. - 9 Febr. 1790 : Admissie van F. Schou- 
ten als pastoor. 

Muiden. — 29 Dec. 1762 : Admissie van C. Sprangers 
als pastoor. - 12 Juli 1769: Admissie van Th. v. .Lent 
als pastoor. - 13 Juli 1770: Verlof tot vergrooting der 
kerk. - 20 Nov. 1770: Verlof kerkdienst in de vergroote 
kerk. - 17 Maart 1777 : Admissie van O. H. v. Bent- 
hem als pastoor. - 24 Sept. 1784 : Admissie van J. Nan. 
ning als pastoor. 

Naaldwijk. — 30 Juli 1787: Verlof tot het bouwen 
van een kerk. - 11 Sept. 1787 : Verlof tijdelijk in een 
ander huis kerk te houden. - 28 Sept. 1789: Goedkeu- 
ring der kerkplannen. - 8 Maart 1790: Admissie van 
M. H. Witbols als pastoor. 

Naarden. — 18 April 1759 : Admissie van O. v. d. 
Eist als pastoor. - 11 Dec. 1761: Adnaissie van J. F. 
Oroothuys als pastoor. - 14 Juli 1766: Weigering van 
admissie van H. Vermeer als pastoor, omdat deze geeste- 
lijke geen geboren Nederlander was. - 17 Sept. 1766: 
Admissie van denzelfde. - 7 Jan. 1773: Admissie van 
F. A. Scheers als pastoor. - 17 Maart 1777: Verlof voor 
een kapelaan. - 2 Mei 1783: Admissie van J. Nijhoof 
als pastoor. 

Nieuwkoop. — 19 Sept. 1759: Admissie van H. J. 
Le Jeune als pastoor. - 1 April 1763: Admissie van J. 
Kenl^r als pastoor. - 1 Dec. 1777: Admissie van J. F. 
Lanzing als pastoor. - 17 Sept. 1784: Admissie van 
A. V. Gulik als pastoor. - 20 Febr. 1793: Admissie van 
F. Rigters als pastoor. 



53 

Noorden. — 2 April 1781 : Admissie van R. Brouwer 
als pastoor. 

Noordwijh. — 7 Oct. 1777: Admissie van E. G. v. 
Zanen als pastoor. 

Noordmjkerhout. — 28 Febr. 1741 : Over een geschil 
tusschen R.-Eath. en O.-Roomschen. - 10 Nov. 1744 : 
Verlof voor een kapelaan wegens ziekte van den pastoor. - 
27 Sept. 1746 : Idem voor den tijd van negen maanden. - 
25 Juli 1753, 3 Febr. 1755, 10 Dec. 1756: Verlof voor 
een kapelaan. - 6 April 1757: Wegens krankzinnigheid 
van den pastoor wordt aan de Eath. een andere priester 
toegestaan. - 20 Dec. 1768: Admissie van J. Meybeek 
als pastoor. - 3 Maart 1779: Admissie van H. F. ten 
Hulscher als pastoor. - 16 Mei 1786: Admissie van 
W. Swaeck als pastoor. 

Oegstgeest — 7 Maart 1752, 14 Aug. 1764: Verlof 
voor een kapelaan. - 6 Sept. 1770: Admissie van M. 
Rens als pastoor. - 28 Jan. 1772 : Verlof tot verbouwing 
der kerk. - 22 Sept. 1772 : Verlof tot kerkdienst in de 
vergroote kerk. - 26 Maart 1779: Admissie van G. L. 
Bono als pastoor. - 26 Aug. 1782: Admissie van P. 
Schouten als pastoor. - 14 Juni 1790: Admissie van 
C. V. Immesen als pastoor. - 26 Nov. 1792: Admissie 
van J. Vinkenburg als pastoor. 

Onzenoord. — '12 Oct. 1744: Zoolang door de Staten 
van Holland niet is verklaard , dat de kanunniken van 
Tongerloo niet vallen onder het plakkaat van 1730, wei- 
geren Gec. Raden L. Wijtens, kanunnik van Tongerloo, 
als pastoor toe te laten. - 8 Aug. 1769: Admissie van 
A. V. d. Bolk als pastoor. - 2 Jan. 1788 : Admissie van 
W. Tobbers als pastoor. 

Oostdorp {?). — 9 Dec. 1766: Admissie van M. van 
Wijngaerden als pastoor. 

Oostzaan. — 23 Sept. 1784: Verlof tot kerkbouw. - 



54 

2 Nov. 1784; Verlof om voorloopig in een schuur kerk 
te houden en admissie van C. P. v. d. Aa als pastoor. 

Oost'Zaandam. — 14 Nov. 1754, 19 Nov. 1756: Ver- 
lof voor een kapelaan. - 12 Mei 1785: Verlof tot kerk- 
bouw. - 18 Nov, 1785: Verlof kerkdienst in de nieuwe 
kerk. - 20 Juni 1788, 18 Aug. 1788, 6 Nov. 1794: 
Verlof voor een kapelaan. 

Osdorp. — 19 Juli en 8 Aug. 1738: Vergel. -Btiüéïii- 
veldert - 17 Nov. 1772: Admissie van H. J. v. Halte- 
ren als pastoor. - 25 Sept. 1788: Verlof tot verbouwing 
der kerk. - 5 Oct. 1789 : Verlof kerkdienst in de ver- 
bouwde kerk. 

Ouderamatel. — 10 Aug. 1769: Verlof voor een ka- 
pelaan. 

Oude-Tonge. — 13 Dec. 1745: Tijdelijk verlof voor 
een kapelaan. - 3 Dec. 1756: Verlof voor een kape- 
laan. - 27 April 1759: Verlof voor het bouwen eener 
nieuwe kerk. - 9 Juli 1759: Nadere regeling van de 
plaats waar de nieuwe kerk zal worden gebouwd. - 7 
Nov. 1759: Verlof voor een kapelaan. - 28 Oct. 1760: 
De nieuwe kerk goedgekeurd. - 16 Juni 1762 : Verlof 
voor een kapelaan. - 5 Nov. 1770 : Admissie van O. Wit- 
senburg als pastoor. - 3 April, 24 Mei 1776: Verlof 
voor een kapelaan. - 23 Maart 1785: Admissie van R. 
Gezant als pastoor. - 3 Sept. 1787 : Verlof voor een 
kapelaan. - 10 Dec. 1788: Admissie van J. Pex als 
pastoor. 

Oudetoater. — 8 Febr. 1766: Verlof voor een kape- 
laan. Daartegen kwam verzet van burgemeesters; daar- 
om beslissen Gec. Raden 10 Maart 1765, dat, overeen- 
komstig het plakkaat van 1730 in de niet-stemhebbende 
steden de admissie is aan den baljuw onder goedkeuring 
van Gec. Raden. - 17 Sept. 1767: Admissie van F. Ro- 
giers als pastoor. - 17 Dec. 1767: Admissie van Th. v. 



56 

Hagenuwen als pastoor. - 9 Jan. 1770: Verlof voor een 
kapelaan. - 12 Maart 1780: Admissie van L. Lem als 
pastoor. - 14 April 1786, 17 Jan. 1790: Verlof voor 
een kapelaan. 

Oudheusden. — Zie: Elshout 

Overdiemen. — Zie: Diemen, 

Overveen. — Zie: Bloemendaal. 

Pendrecht, — Zie: Rhoon. 

Poeldijk. — 8 Aug. 1769 : Verlof voor een kapelaan. - 
13 Maart 1778 : Admissie van A. X. Gunst als pastoor. - 
30 April 1778, 14 Jan. 1779: Verlof voor een kape- 
laan. - 18 Juni 1779: Verlof tot vertimmering van de 
kerk. - 18 Aug. 1779: Verlof om blauwe pannen op het 
dak te leggen. - 10 Aug. 1780: Verlof tot kerkdienst 
in de vergroote kerk. - 9 Sept. 1786: Verlof voor een 
kapelaan. 

Poelgeest. — Zie : Oegaigeest 

Pyndkker, — 10 April 1753: Verlof tot het bouwen 
van een nieuwe kerk. - 11 Febr. 1778: Admissie van 
E. V. d. Marck als pastoor. - 24 Sept. 1778: Verlof om 
tijdelijk kerkdienst te houden in het huis van P. v. d. 
Valk. - 14 Febn 1774: Verlof voor een nieuwe kerk. - 
21 April 1775: Verlof tot kerkdienst in de nieuwe kerk. 

Raamedonk. — 5 Juli 1763: Verlof voor een kape- 
laan te Raamsdonk en Waspik. - 2 Maart 1774: Ad- 
missie van A. V. d. Linden als pastoor aldaar. - 7 April 
1775: Verlof voor een kapelaan. - 3 April, 18 Juli 
1787: Verlof tot kerkbouw te Raamsdonk. - 6 Dec. 1787 : 
Verlof tot kerkdienst in de nieuwe kerk. - 10 Dec. 1787: 
Admissie van J. B. Bruynen als pastoor. 

Sandenburg, — 13 Oct. 1784 : Admissie van J. F. Lan- 
sing als pastoor. 

Reewmjk, — 31 Maart 1774: Verlof voor één nieuwe 
kerk voor Reeuwijk» Boskoop, Middelburch en Sluipwijk. - 



66 

27 Oct. 1774 : Verlof tot kerkdienst in de nieuwe kerk. - 

28 Febr. 1782: Verlof voor een kapelaan. 

Rhoon en Fendrecht. — 18 April 1764: Admissie van 
V. Neerinx als pastoor. — 31 Juli 1770: Admissie van 
A. Rosse als pastoor. - 5 Juni 1776: Admissie van Fr. 
H. Hachten als pastoor. - 16 Sept. 1782: Admissie van 
P. Koek als pastoor. - 23 Juli 1787: Admissie van J. 
de Mol als pastoor. - 8 Maart 1792: Admissie van J. 
V. Drunen als pastoor. 

RoelofarenUveen. — 13 Sept. 1738: Kerkmeesters had- 
den bericht dat zij ten opzichte van het collateraal niet 
alles hadden kunnen opgeven, daar er sedert 1731 een 
kist met papieren, aan de Kath. behoorende, bij den bal* 
juw van Alkemade berustte. (26 en 26 Oct. 1730). Wordt 
besloten dat van den inhoud een lijst moet worden opge- 
maakt. - 13 Dec. 1738: Aan den baljuw wordt gelast 
de kist aan kerkmeesters terug te geven. ^16 Nov. 1761 : 
Admissie van een pastoor. - 9 Dec. 1766: De R.-Kath. 
van Roelofarentsveen en Oude en Nieuwe Wetering had- 
den verzocht een kerkhuis te mogen bouwen. De O.-Room* 
schen hadden er ook een, terwijl deze slechts 14 ii 15 
lidmaten telden en de R.-Kath. circa 1300. Het verzoek 
wordt afgeslagen met een beroep op het plakkaat van 
1730, dat het vermeerderen van Kath. kerken verUedt. 
Oec. Raden wilden geen antecedent scheppen. - 16 Mei 
1776 : Admissie van W. v. Weetering als pastoor. - 2i0n- 
der datum (tusschen 1 Oct. en 26 Nov.) 1776: Verlof 
voor een kapelaan. - 9 April 1777: Verlof tot vertim- 
mering en vergrooting der kerk. - 12 Nov. '1777: Ver- 
lof tot kerkdienst in de nieuwe kerk. - 11 Aug. 1780: 
Verlof voor den kapelaan om voorloopig als pastoor dienst 
te doen te Esselijker- en Heer Jacobswoude. - 6 Juli 
1781 : Admissie van J. A. v. Langen als pastoor. - 27 



67 

Jan. 1788: Verlof voor een kapelaan. - 6 Maart 1783: 
Admissie van J. B. «Muyssaert als pastoor. 

Botter dam. — 19 Juni 1778: Octrooi voor den pastoor 
B. J. Bijlevelt tot het maken van een testament. - 3 Juli 
1792: Gunstig advies op het verzoek van Kath. armver- 
zorgers en regenten van godshuizen om te mogen erven. 

Ruigewilnis. — Zie: Waverveen. 

Hijnsaterwoude, — 12 Juli 174Ö : Verlof voor drie 
maanden voor een kapelaan. - 12 Oct. 1746: Het ver- 
lof verlengd voor acht maanden. - 28 Juni 1747: Op- 
nieuw verlenging voor een jaar. - 27 April 1752: Ver- 
lof voor een nieuwe kerk. - 16 Oct. 1762: De nieuwe 
kerk goedgekeurd. - 80 Maart 1756: Verlof voor een 
kapelaan. - 21 Jan. 1761 : Admissie van M. H. Witbols 
als pastoor. - 28 Sept. 1774 : Verlof voor een kapelaan. - 
4 Nov. 1788: Admissie van A. Tomas als pastoor. 

Rijpwetering, — 11 Jan. 1759: Admissie van J. P. 
Meijers als pastoor. - 26 April 1759^ 22 Dec. 1760, 
13 Maart 1766, 17 Sept. 1767: Verlof voor een kape- 
laan. - 26 Juni 1770: Admissie van H. v. Westerlo als 
pastoor. - 3 Nov. 1773: Verlof voor een kapelaan. - 
20 Maart 1780: Admissie van F. H. Lammers als pas- 
toor. - 9 Mei 1786: Admissie van P. Halleman als 
pastoor. - 13 Maart 1794: Verlof voor een kapelaan. 

Rijsmjk, — 10 Maart 1768: Admissie van A. Schra- 
velaar (O.-Roomsch) als pastoor. Het verzoek van L. 
Smulders cum suis, namens 600 R.-Eath. om een anderen 
pastoor, wordt afgewezen. - 16 Mei 1771: Admissie van 
A. Vermeulen als pastoor. - 23 Oct. 1788, 20 Jan. 1784: 
Verlof voor de R.-Eath. om een kerk te bouwen. - 4 
Mei 1784: Het plan voor de kerk goedgekeurd. - 28 
Mei 1784: Admissie van H. Beukman als pastoor. --15 
Nov. 1 784 : Verlof tot kerkdienst in de nieuwe kerk. - 
10 Maart 1786: Heeft betrekking op de geschillen tus- 



68 

schen de armmeesters der Heilige-Geestarmen en de R.- 
Kath. armverzorgers over een verdeeling der goederen , 
waaruit eerstgenoemde armen werden bedeeld. (Zie hier- 
over mijn aangehaald werk II, 244). - 26 Aug. 1791: 
Admissie van J. T. Vermeer als pastoor. 

Sassenheim. — 4 Nov. 1745, 7 Nov. 1763: Verlof 
voor een kapelaan. - 19 Oct. 1770: Admissie van A. 
Heydendaal als pastoor. - 28 Nov. 1771: Verlof voor 
een kapelaan. - 24 Mei 1776: Verlof het kerkhuis aan 
den achterkant 25 k 26 voet te verlengen. - 26 Nov. 
1776: Verlof tot kerkdienst in de vertimmerde kerk. - 
20 Nov. 1778, 25 Nov. 1788 : Verlof voor een kapelaan. 

Schipluiden. — 11 Jan. 1770: Admissie van N. Bono 
als pastoor. - 7 Nov. 1770: Verlof tot het bouwen van 
twee arbeiderswoningen op het erf der kerk. - 22 Deo. 
1789: Admissie van C. Beltink als pastoor. - 28 Jan. 
1793 : Verlof voor een kapelaan. 

Schoten. — Zie : Velsen. 

Slootdijk. — Zie: Loenen. 

Sloterdijk. — 3 Aug. 1778: Verlof voor een kapelaan. 

Sluipwijk, — Zie : Reeutoijk. 

Spaarnwoude. — 24 Oct. 1777, 20 Juni 1786: Ver- 
lof voor een kapelaan. 

Sprang. — Zie: '« Grevelduin-Capelle. 

Siompwijk. — 7 Aug. 1759: Admissie van L. F. Per- 
quin als pastoor. - 31 Juli 1770: Admissie van N. Nee- 
rinx als pastoor, - 9 Aug. 1781 : Admissie van W. Som- 
veen als pastoor. 

Teckop. — 3 Mei 1763, 26 Juni 1765: Verlof voor 
een kapelaan. - 20 Dec. 1770: Admissie van H. v. d. Q)p 
als pastoor. - 10 Oct. 1774: Verlof tot het aanbrengen 
van veranderingen in de kerk. - 21 Juni 1775: Met in- 
trekking van de voorgaande resolutie, wordt aan pastoor 
en kerkmeesters vrijheid gelaten een nieuw plan tot ver- 



59 

bouwing der kerk te maken. - 9 Juli 1776: Verlof tot 
de verbouwing der kerk. - 26 Nov. 1776: Verlof kerk- 
dienst in de verbouwde kerk. - 30 April 1782, 19 Mei 
1790: Verlof voor een kapelaan. - 8 Juli 1793: Ad- 
missie van J. Cromwijk als pastoor. 

Tetrode. — 14 Juli 1762, 24 Aug. 1767, 17 Oct. 
1771, 16 Jan. 1778: Verlof voor een kapelaan. - 20 
Juni 1781: Admissie van H. Schellens als pastoor. - 1 
Nov. 1784 : Verlof voor een kapelaan. 

VeUen en Schoten. — 7 Nov. 1763: Verlof voor een 
kapelaan. - 22 Juni 1767: Admissie van H. Haakman 
als pastoor. - 13 Nov. 1767 : Afgeslagen het verzoek om 
admissie voor een kapelaan. - 5 April 1768, 14 Juni 
1776: Verlof voor een kapelaan. - 3 April 1777: Ad- 
missie van P. Molenaar als pastoor. - 14 Maart 1780: 
Verlof voor een kapelaan. - 29 April 1789: Admissie 
van J. Allebé als pastoor. - 19 April 1790: Verlof voor 
een kapelaan. 

Veur. — 14 April 1749: Verlof tot vernieuwing van 
bet kerkhuis. - 14 Nov. 1749: Verlof tot kerkdienst in 
de verbouwde kerk. - 28 Nov. 1758, 15 Oct. 1760, 21 
Nov. 1768: Verlof voor een kapelaan. - 3 Juni 1777: 
Admissie van E. J. A. Nitert als pastoor. - 17 Dec. 
1777, 5 Juli 1784: Verlof voor een kapelaan. 

Vianen. — 17 Nov. 1730 : Aanschrijving aan den drost 
om den Jezuiet Dolijns te verbieden dienst te doen. - 
29 Sept. 1738: Bevel om de twee Eath. bijscholen voor 
kleine kinderen te sluiten. 

Vlaardingen, — Zie: Zouteveen. 

Vlijmen, — 2 Juni 1740 : Verlof, om zoolang nog niet 
is beslist op het verzoek om een kerkschuur te mogen 
bouwen, dienst te houden in het achterhuis van den 
pastoor. - 4 Juli 1 740 : Verlof tot het bouwen van een 
kerkschuur. - 1 Juni 1753: Gecom. Raden keuren goed 



60 

dat de drost van Heusden de Kath. kerk te Vlijmen voor 
twee maanden heeft gesloten. Uit het request dienaan- 
gaande door den pastoor bij Gec. Raden ingediend blijkt» 
dat de gewraakte stoutigheden hierin hadden bestaan, dat 
niettegenstaande er op den preekstoel tegen gewaarschuwd 
was, herhaaldelijk Kath. buiten de kerkdeuren bleven 
staan, om te knielen en te bidden tot ergernis der Ge- 
reformeerden. - li Mei 1765, 28 0ct. 1774: Verlof voor 
een kapelaan. - 20 Oct. 1780 : Eenige Kath. ingezetenen 
hadden aan de Staten van Holland verzocht te verbie- 
den , dat voor verbouwing van kerk of pastorie door kerk- 
meesters gelden zouden worden geleend en de gemeente 
bezwaard. Zij verzochten bepaald verbod tot het bouwen 
van een nieuwe pastorie en bevel aan kerkmeesters om 
jaarlijks rekening en verantwoording té doen. Aan kerk- 
meesters moest verboden worden om onder de uitgaven 
huishuur voor den pastoor te brengen, wijl deze daar 
zelf voor moest zorgen. De Staten hadden de zaak opge- 
dragen aan Gec. Raden. Deze besluiten dat de lastgeving 
door de Staten aan den pastoor gegeven om niet met den 
pastoriebouw voort te gaan, moet worden ingetrokken en 
de requestranten naar de gewone justitie verwezen. - 
10 Dec. 1783, 83Dec. 1789, 1 Juli 1794: Verlof voor 
een kapelaan. 

Vogelenzang. — 17 Febr. 1736: Aan den pastoor was, 
wegens de uitgestrektheid van zijn gemeente , een kape- 
laan toegestaan. De baljuw van Swieten maakte echter 
bezwaar dezen kapelaan dienst te laten doen aan de kalk- 
ovens en te Hillegom. Daartoe wordt thans toestemming 
gegeven. - 29 April 1738: Verlof tot het bouwen van 
een nieuw kerkhuis. - 26 Aug. 1739: Verlof dienst in 
de nieuwe kerk. - 9 Juli, 12 Oct. 1751 : Verlof om 
tijdens de ziekte van den pastoor door een ander dienst 
te laten doen. -* 22 Aug. 1762; Verlof voor een kape- 



61 

laan. - 5 Jali 1763 , 2 Oct. 1770: Idem. - 9 Jali 1771 • 
Admissie van W. V. Weetering als pastoor. - 2 Juli 
1776 : Admissie van C. P. Verkade als pastoor. - 6 Febr. 
1781 : Admissie van J. Kok als pastoor. - 27 Nov. 1781 : 
Verlof voor een kapelaan. - 21 April 1788 : Admissie 
van J. Rotmeijer als pastoor. 

Voorburg. — 15 Juni 1762, 28 Aug. 1765: Verlof 
voor een kapelaan. - 29 Juli 1773: Admissie van G. de 
Graaff als pastoor. - 4 Febr. 1774: Verlof voor het 
bouwen eener nieuwe kerk. - 27 Sept. 1774: Verlof 
kerkdienst in de nieuwe kerk. - 8 Nov. 1774; Bij de 
inwqding der nieuwe kerk op 11 Oct. had de pastoor J. 
Uitenhoorn van den Leidschendam gepreekt over Ps. ISS^ 
V8. 1. Bij advertentie in de Haagsche Courant van 7 Nov. 
was medegedeeld, dat deze preek bij Joh. de Groot in 
den Haag uitgegeven en te Amsterdam, Rotterdam en 
Leiden verkrijgbaar gesteld was. De raadpensionaris deelde 
nu mede , dat in deze preek „zeekere passagie gevonden 
wierd , welke aan een iegelijk zeer aanstootelijk moest 
voorkoomen , en dat dezelve passagie , zoowel als het uit* 
geeven der voors. predikatie allesins strijdende waaren 
met de ordres door H. Ed. 6r. M. teegen de stoutighee- 
den der Roomsgezinden gesteld." Op zijn voorstel werd 
besloten de exemplaren van de preek in den Haag te 
doen ophalen en hetzelfde te verzoeken aan de burge- 
meesters der drie genoemde steden. De pastoor zal wor- 
den geciteerd om een berisping te ontvangen. - 9 Nov. 
1774: Kennisgeving dat de exemplaren zijn opgehaald. - 
2 Maart 1779: Admissie van J. Meybeek als pastoor. - 
20 Juni 1787: Verlof voor een kapelaan. 

Voorschoten. — 18 April 1759, 13 Jan. 1764, 12 
April 1765, 28 Juli 1772: Verlof voor een kapelaan. - 
10 Aug. 1774 : Admissie van P. v. d. Burg als pastoor. - 
25 Nov. 1788: Verlof voor een kapelaan. 



62 

Vrijhoevê'Capelle. — Zie: ^s Grevelduin-Capelle. 

Waalwijk. — Zie : Besoyen. 

Waddinhêveen. — 16 Jalil754 : Verlof voor een kapelaan. 

WüBpih {Groot). — 20 Jan. 1739: Verlof het kerkhuis 
te vernieuwen en te vergrooten. - 18 Febr. 1784 : Verlof 
tot vergrooting van het kerkhuis. - 8 Jan. en 1 1 Febr. 1788: 
Verlof voor een kapelaan. - Vergelijk op Raamadonk. 

Wassenaar. — 21 Juni 1736: Verlof tot vergrooting 
van het kerkhuis. - 17 Nov. 1750: Aan den pastoor een 
noodhulp toegestaan. - 25 Febr. 1 763 : Admissie van H. J. 
Le Jeune als pastoor. - 21 Febr. 1766, 19 Febr. 1771, 
13 Oct. 1780, 16 Jan. 1787: Verlof voor een kapelaan. 

Wateringen. — 80 Jan. 1769: Verlof voor een kape- 
laan. - 29 Oct. 1777: Admissie van J. Eeuler als pas- 
toor. - 26 Nov. 1777: Verlof voor een kapelaan. 

Waveren (lees: Waverveen). — 19 Maart 1761 : Verlof 
voor een kapelaan te Waveren en Botshol. - 12 Maart 
1764: Admissie van H. v. Ennette als pastoor. - 16 Juli 
1766 : Admissie van J. F. Groothuys als pastoor te Wa- 
veren, Botstol en Ruigewilnis. - 9 Aug. 1769: Admissie 
van Th. Walkot als pastoor aldaar. - 23 Mei 1785: Ver- 
• lof voor een kapelaan. - 26 Aug. 1793: Admissie van 
P. van Veen als pastoor. 

Weesp. — 16 Dec. 1743: Wegens hoogen ouderdom 
van den pastoor een kapelaan toegestaan. - 20 Mei 1756, 
29 Aug. 1777: Verlof voor een kapelaan. - 24 Maart 
4783: Admissie van F. A. Scheers als pastoor. - 21 Juli 
1788, 25 Oct. 1793: Verlof voor een kapelaan. - 24 
Jan. 1798: Verlof tot verandering van het kerkhuis. - 
6 Mei 1794: Verlof tot kerkdienst in de vernieuwde kerk. 

Weesperkarspel. — r Zie : Ankeveen. 

Westzaan. Zie: Krommenie. — 13 Aug. 1787: Verlof 
voor afzonderlijke godsdienstoefening. 

West-Zaandam. — 1 Febr. 1732 : De pastoor Fr. Wille- 



63 

brink had admissie verzocht als pastoor; de O.-Roomschen 
Terzetten zich daartegen > omdat de laatste pastoor O. 
Sluijter, die er dertig jaar geweest was» tot de hunnen 
had behoord. Zij werden gesteand door burgemeesters. 
Grec. Raden hadden Willebrink afgevraagd of hij beide 
partijen wilde bedienen. Hij had dit geweigerd en ver^ 
zekerd niet aan O.-Roomschen, ook niet in articulo mortisi 
de Sacramenten te kunnen toedienen. Wordt besloten den 
priester nogmaals te ontbieden en hem de vraag opnieuw 
voor te leggen. Blijft hij weigeren , dan kan hij niet wor- 
den geadmitteerd. - 2 Febr. 1732: Willebrink blijft 
weigeren. - 20 Maart 1752, 17 Nov. 1762, 17 Mei 
1768, 20 Juni 1786, 18 Aug. 1788, 6 Nov. 1794: 
Verlof voor een kapelaan. - Vergel. ook: Oost- Zaandam. 

Woerden, — 16 Juni 1760: Wegens ziekte wordt den 
pastoor een kapelaan toegestaan. - 28 Juni 1764: De 
pastoor had aan den baljuw verzocht , wegens den grooten 
toevloed van geloovigen op het Portiuncula-feest (2 Aug.), 
zich te mogen laten assisteeren door twee pastoors, Min- 
derbroeders, geboren te Amsterdam, die niet langer dan 
acht dagen te Woerden zonden blijven. Vorige baljnws 
hadden dit steeds toegestaan. De tegenwoordige baljuw 
meende geen toestemming te kunnen geven met het oog 
op het plakkaat van 1730. Hij vroeg nu het oordeel van 
Oec. Raden, die zijn gedrag billijken. - 12 Febr. 1766 : 
Verlof tot het bouwen eener nieuwe kerk. - 3 Juni 1765: 
Afgeslagen wordt het verzoek eener weduwe, naast het 
Kath. kerkhuis wonende, dat bepaald zou worden, dat 
de nieuwe kerk niet hooger dan de oude zou mogen zijn. - 
it Oct. 1766 : Verlof tot kerkdienst in de nieuwe kerk. - 
11 Febr. 1772: Verlof voor een kapelaan. 

Wormer. — 31 Oct. 1782 : Verlof voor een kapelaan. - 
26 Mei 1788: Admissie van H. Schaap als pastoor. - 
22 April 1793 : Verlof tot kerkbouw. 



64 

Warmerveer. — 3 Febr. 1794: Het plan voor een 
nieuwe kerk (hetzelfde als bij Wormer?) goedgekeurd. - 
Vergel. : Krommenie. 

Wijk aan Zee. — 30 Maart 1742: Verlof tot verbou- 
wing van het kerkhuis. - 25 Sept. 1742: Opdracht aan 
den baljuw van Blois om de nieuwe kerk te inspectee- 
ren. - 15 Oct. 1742: De nieuwe kerk goedgekeurd. - 
24 Juli 1754: Verlof voor een kapelaan. «- 24 Aug. 
1767: Admissie van J. H. Schiefbaan als pastoor. - 11 
Oct. 1773: Admissie van F. H. Lammers als pastoor. - 
14 Maart 1780: Admissie van J. F. Meylink als pastoor. - 
7 Dec. 1786: Admissie van A. Lappé als pastoor. 

Zaandam. — 20 Oct. 1760: Een ten vorigenjare ge- 
storven Katholiek had 1000 rijksdaalders aan de armen 
vermaakt. De St. v. Holl. hadden 26 Juli 1760 aan arm- 
voogden verguüd het legaat te aanvaarden. Maar nu 
bleek de codicil niet genoeg gezegeld te zijn. Vandaar 
verzoek van arm voogden om alsnog het zegel te mogen 
betalen. Gec. Raden adviseeren gunstig. - Vergel. Oost* 
en West' Zaandam, 

Zegwaard. — 14 Oct. 1779: Gunstig advies op een 
verzoek tot autorisatie tot verkoop van een obligatie 
groot ƒ 500 voor ^s behoorende aan schout en arm- 
meesters der politieke armen q.q. en voor Ys ^° ^^ 
kath. armmeesters. - Vergelijk Zoetermeer. 

Zevenbergen. — 12 Aug. 1740: Anth. Audigié, Kar- 
melieter monnik» had verzocht toegelaten te worden tot 
pastoor I na sedert 1724 als kapelaan werkzaam te zijn 
geweest. Den 9 Nov. 1730 had hij den eed gedaan en 
het formulier van 21 Sept. 1730 onderteekend. Gec. Ra- 
den weigeren de toelating als in strijd met het plakkaat 
van 1730, dat geen regulieren of vreemdelingen als 
priesters gedoogde. Audigié mocht echter bij provisie als 
kapelaan werkzaam blijven. Tevens werd aan een com* 



65 

missie opgedragen te onderzoeken of regulieren , die reeds 
vóór 1730 als kapelaan werkzaam waren^ na onderteeke- 
ning yan het formulier en na aflegging der belofte ^ in 
functie mochten blijven. - 11 Juli 1766: Verlof tot ver- 
grooting en vernieuwing van de kerkschuur. - 9 Dec. 
1766: Verlof om tijdens de verbouwing kerk te houden 
op het erf van G. de Kok. - 11 Sept. 1767: De ver- 
bouwing der kerk goedgekeurd. - 20 Sept. 1771, 12 
Aug. 1783: Verlof voor een kapelaan. - 4 Aug. 1788: 
Admissie van A. v. Jersel als pastoor. -^ 26 Aug. 1793 : 
Verlof voor een kapelaan. 

Zevenhoven. — 3 Mei 1780: Admissie van J. J. Ban- 
ning als pastoor. 

Zoetermeer. — 6 Juli 1757: Admissie was gevraagd 
voor Reinigius de la Groix als pastoor. De baljuw had 
bericht dat deze wel was toegelaten geweest als kapelaan 
te Rotterdam en te Schoonhoven , maar dat hij in Frank- 
rijk was geboren en dus volgens het plakkaat van 1730 
niet kon worden toegelaten. De admissie wordt gewei- 
gerd ; de Eath. mogen een anderen priester verzoeken. - 
9 Sept. 1757: Admissie van W. van Weetering al pas- 
toor. - 8 Maart 1768: Verlof de kerk met een loods te 
vergrooten. - 9 Aug. 1768: Verlof tot kerkdienst in de 
vergroote kerk. - 24 Juli 1771 ; Admissie van J. O. Maas 
als pastoor te Zoetermeer, Zegwaard en Wils veen. - 
7 Juni 1786; Verlof om roode pannen op het dak en 
een venster op het orgel der kerk aan te brengen. - 
1 7 April 1787 : Admissie van B. Ten Hondijk als pastoor. - 
13 Oct. 1791 : Admissie van J. de Haan als pastoor. 

Zoeterwoude. — 4 Sept. 1777: Admissie van L. Reyne 
als pastoor. - 4 Maart 1790: Verlof voor een kapelaan.- 
28 Nov. 1791: Admissie van O. Bakker als pastoor. - 
27 Mei 1794: Gunstig advies op het verzoek der Kath. 
om een octrooi tot het aanvaai^den van erfenissen. 

BDdragen Geich. Bisdom ▼. Haarlem. XXIIe Deel. 5 



L 



66 

Zouteveen. — 18 Juli 1741 : Verlof tot vernieuwing 
der kerk. - 10 Aug. 1772, 12 Juli 1773: Verlof voor 
een kapelaan. - 9 April 1777 : Verlof tot het bouwen eener 
nieuwe kerk te Vlaardingen en 2iOuteyeen. - 26 Nov. 
1778 : Verlof tot kerkdienst in de nieuwe kerk. - 22 
Febr. 1779 : Admissie van A. v. d. Sluys als pastoor. - 
22 Juni 1787 : Admissie van A. Terbeek als pastoor. - 
8 Sept. 1787 : Verlof om de glazen der kerk in hout in 
plaats van in lood te zetten. 

Zuid' Polsbroek. — 25 Mei 1768 : Verlof voor een 
kapelaan. - 4 Dec. 1781 : Admissie van F. Hagenouwen 
als pastoor. 

Zwaket. (?) in Amêteltand. — 8 Juli 1768: Admissie 
van een pastoor. 

Zwalutoe {Hooge en Lage). — 2 Nov. 1786 : Verlof 
tot het bouwen eener kerk. - 19 Dec. 1786: Verlof tot 
tijdelijken kerkdienst in een schuur te Uooge-Zwaluwe. - 
12 Maart 1787 : Bekrachtiging der voorgaande resolutie. - 
7 Mei 1787 : Over het bouwen der kerk. - 18 Juli 1787 : 
Nogmaals verlof tot tijdelijken kerkdienst in een schuur. - 
28 Nov. 1787: Verlof kerkdienst in de nieuwe kerk. 

Zwammerdam, — 4 April 1759; Weigering van ad- 
missie van een kapelaan , omdat de voorgedragene Augus- 
tijner monnik was. - 28 Aug. 1766: Verlof tot verbou- 
wing van het kerkhuis. - 10 Oct. 1765: Verlof om de 
kerk 10 voeten te verbreeden. - 14 Maart 1766: Verlof 
om tijdens de vertimmering der kerk in de pastorie kerk- 
dienst te houden. - 7 April 1767 : Admissie van J. Gyodt 
als pastoor. 

W. P. C. KNUTTEL. 



67 



DB VOORMALIGE AMSTERDAMSCHE 
VROÜWEN-KLOOSTERS. 

(Vervolg Tan Deel XXT, biz. 281). 



2. Het Klooster der Clarissen 

moet men niet verwisselen met dat van S. Clara 5 hetwelk 
in hoegenaamd geene betrekking stond met dat der Clarissen^ 
De conventualen van S. Clara waren Tertiarissen^ terwijl 
de Clarissen den tweeden regel van den H. Franciscus 
volgden. Deze regel was zeer streng en in vele opzichten 
gelijk aan dien der Minderbroeders Observanten. Zij die 
dezen regel volgden waren van de wereld afgesloten en 
op de deur , welke toegang tot het eigenlijk klooster gaf^ 
stond geschreven, gelijk men ten huidigen dage nog el- 
ders ziet» het woord ,,kloo8ter". Het klooster werd be- 
grensd door den Heiligenweg, de Kal verstraat en den 
Stads-Singel. 

Ofschoon van af het begin der XV* eeuw in Amster- 
dam de kloostervereenigingen welig tierden, werd eerst 
in het begin der XVI* eeuw de orde der Clarissen naar 
Amsterdam gebracht. 

De vestiging dezer bedelorde is met groote moeite tot 
stand gekomen. 

Toen de regeering van Amsterdam in 1496 vernomen 
had dat „seekere menigte Susterkens versaminge en ver- 
,,gaderinge hebben, in meeninge om met hulp van eenige 
„van binnen deser stede te doen maken ende fundeeren 
„een nieuw klooster van de ordre van de Clarissen" ^) 



1) Deze eD de yolgende aanhaling ait het stedelijk plakkaatboek. Zie v. 
Heaaaen ea v. R. Dl. II, blz. 199. 



68 

kwam zij met kracht tegen dit plan op, dat, alhoewel 
„het selve Ooddelyk is" ten zeerste streed tegen de wel- 
vaart der gemeente , welke daardoor „groote beswaernisse 
„ende belastinge" zoude moeten dragen. 

De redenen , welke Amsterdam bewogen , om zich zoo 
scherp tegen de oprichting van dit klooster te kanten, 
vonden hare oorzaak, P in de vaderlijke zorg voor de 
gemeente, i^ in het verslappen der tucht van enkele 
kloosters. 

De zorg voor de gemeente bracht mede dat geen al 
.te groot aantal kloosters in een handelstad als Amsterdam 
werd opgericht. Immers, door het genieten van vrijdom 
van verponding, van lasten op enkele levensbehoeften, door 
het schenken van uitgestrekte terreinen enz., enz., had- 
den de kloosters een groot voorrecht boven de burgers 
en waren laatstgenoemden gedwongen het stedelijk te kort 
aan te zuiveren. Amsterdam zag derhalve in de vestiging 
der „arme Clarissen" een nadeel voor haar gemeente, 
daar de „arme susterkens" slechts van aalmoesen en gif- 
ten mochten leven. 

Ook het Verslappen der kloostertucht baarde der Re- 
geering groote zorg. Niet overal werd het schoone voor- 
beeld van Windesheim nagevolgd , en enkele kloosterlin- 
gen waren reeds lang de boet-predikatien van Brugman 
vergeten. Wij zouden zeker het Katholieke Amster- 
dam, de T008 onder de doornen^ ten zeerste beleedigen, 
indien wij zelfs de veronderstelling maakten dat in het 
eerste vierendeel der XVP eeuw hier eene kloosterzui- 
vering noodig was. Tot heden is geen enkel feit bekend, 
dat zulk eene gedachte wettigt. Amsterdam erkende zelfs 
dat de stichting van het Clarissen-Convent „goddelijk" 
was, maar zij was bang, dat, niettegenstaande de vele 
treffelijke voorbeelden van echt heilig kloosterleven, het 
verslappen der kloostertucht, welke men in sommige 



plaatsen van ons land kon waarnemen, op het volk, dat 
toen reeds aan groote verleiding blootstond, van hoogst 
nadeeligen invloed zoude zijn. Als een zorgzame huis- 
moeder bekeek zij de aanvrage tot oprichting van het 
klooster van alle kanten, en zij oordeelde dat de belan- 
gen van de stad niet medebrachten den bouw toe te staan. 
Met algemeene stemmen besloot de Raad op „alle rede- 
licke ende eerlicke weegen" middelen te vinden het voor- 
nemen der Susterkens te beletten. 

De „Susterkens" lieten zich echter door dit plakkaat 
niet van haar stuk brengen. 

Van Jan de Wael , poorter van Amsterdam , hadden zij 
eenige huizen en een tuin ten geschenke gekregen, en 
door zijne bemiddeling hadden zij van Koning Maximiliaan, 
bij brief van 6 October 1494, de toestemming verkregen 
een klooster te bouwen. Een jaar later werden de Deken 
en een Kanunnik van Utrecht gemachtigd om uit het 
Clarissen-klooster te Delft vier religieusen te zenden en 
uit haar midden de mater te kiezen voor het nieuwe 
klooster. Zij waren dus gereed tot volvoering van hun 
plan, doch ondervonden, toen zij in 1498 aanstalten tot 
den bouw maakten, opnieuw het hevigst verzet bij de 
stedelijke regeering, die den 12 Juli 1499, een nieuw 
plakkaat uitvaardigde waarbij „den overmans van den 
„timmerluyden en metselaars" gelast en bevolen werden, 
niets te metselen of te timmeren voor de Clarissen, „op 
„verbeurte van poorterrecht." 

Op nieuw wendden de „Susterkens" zich tot het Hof 
van Holland en wel met gevolg, dat op den 30 April 
1613 ^), een overeenkomst gesloten werd, „mit minnen 
„ende vrienscape", met de stedelijke regeering, waarbij 



1) De stedelijke regeering had reeds in 1606 besloten zich zoo goed 
mogelijk naar den wensch van Masimiliaan te schikken. 



L 



70 

de susterkens oorlof kregen j^heure convent te crighen , 
^ytymmeren ende volmaken." 

Eenige jaren na deze overeenkomst was het klooster 
gereed 5 doch de stad bepaalde uitdrukkelijk dat niet meer 
dan 5,dertich besloten nonnen ende vier ujtgancksters" 
mochten worden aangenomen. Een hevig geschil ontstond 
in 1532 toen twee religieusen boven het overeengekomen 
getal op Sint Gregoriusdag geprofest zouden worden. 
Het dispuut tusschen de stad en het convent werd zoo 
ernstig, dat Amsterdam op den 8 April 1532 haar pen- 
sionaris Andries Jacobsz. naar den Haag afzond , om haar 
beklag bij den Hove van Holland over te brengen. ^) 
Eerst den 13 September 1532 werd het geschil bijgelegd. 
Bonaventura van Mechelen , minister van de Minderbroe- 
ders Observanten, begaf zich naar de Burgemeesters en 
Regeerders ,,ter cause dat 't convent ingenomen hadde 
,,twee jonge maechden ende in de meeninge waren die 
„te professien op Sinte Gregoriusdach, 't welck de regier- 
„ders sustineren nyet te behoiren geschieden , daer over- 
„eengekomen was dat nyet meer besloten susteren in 
,,souden mogen wesen dan dertich in getal." De Burge- 
meesters antwoordde dat „het nyet behoirlyck was nog 
„twee te professien, daer voor 't onfangen van die twee, 
„dat ghetal dertich daerinne geweest es." Pater Bona- 
ventura en de pater van de Clarissen brachten hiertegen 
in het midden „dat op dien tyt van de professie oick maer 
dertich waren", maar dat onder dat getal „drye perso- 
nen-waren die uyt ordonnancie ende by bevel van de 
Con. Maj. ende onse genade Vrouwe van Bourg** saliger 
„memorie ende requisitie van den coninck van Denemar- 
„ken dair binnen 't convent gecomen waren by admissie 
„ende goetduncken van de Burgemeesteren en regeerde- 

1) Stadsrekening. 



5f 
99 



71 

5ir€n"5 niettegenstaande er toen reeds 30 nonnen waren; 
dat ;,dairomme de drje personen als supnumeraire nyet 
,,en behoiren gecomprihendeert te wesen onder 't voorsz. 
j^getal van de dertich, ende dat men, onder 't decksel van 
,,de drye, niet belet mag worden de professie van de 
,,twee gecleede Susteren , die gecomen sijn in de plaetse 
,,yan anderen die voirleeden jaer gestorven syn , soodat 
,,behalve die drye er nu met de twee gecleeden maer 
yyoegen ende twintich syn." Tegen dit betoog schijnen 
Burgemeesteren niet bestand geweest te zijn, want Rey- 
nier Brandt , raidt ende procureur in den Hove van Hol- 
land besluit dat ,,de twee gecleeden religieuse geproffessyt 
,,zouden werden op Sinte Gregoriusdach alsdoe naestco- 
„mende" , op voorwaarde evenwel dat het convent zich 
streng houdt aan de gemaakte overeenkomst." ^) 

In het Stadsarchief ^) berust het onderstaand ^^Extract 
jyuit de oorspronkelijke Brieven en outentike bescheiden 
„in het archive der Provincie van Onderduytsland der 
„Minderbroeders tot Brussel bevonden, behelzende de 
„stichtinge en opverheffinge des kloosters van de Arme 
„Clarissen binnen Amsterdam." Dit extract is opgesteld 
door ,,Pater Longas uit het klooster der Observanten te 
„Brussel, waar de outentike acte berust." Het luidt: 

„Den Eerzaamen man Jan de Wael, borger en koop- 
man der steede van Amsterdam , door zeedelyke godt- 
vruchtigheit beweegt , heeft zeer begeerig en verlangende 
geweest, opdat een nonneklooster van het order van de 
heylige Clara, welk onder een eeuwigduurend slot en 
volgens haar voorige instellinge volgens den regel van 



1) Stakken o?er kloosters in laden. Stadsarchief. 

2) Baiten op het extract staat: „is my (Schoemaker) bezorgd door 
Pater LoDgas te Brassei." Pater Josephas de Longas was in 1780 kapelaan 
in 't Boompje te Amsterdam. 



72 

het zoogezeide order zoude leeven, aldaar gefondeert en 
opgerecht zoude worden ; tot welkers eynde heeft hy haar 
eenige huizen met tuynen en zoekere erven, hem wet- 
telik toebehoorende , gestaan en geleegen in het voorzeyde 
stedekjen, by de poorte der Regulieren en buiten de 
poorte geseyt de Bruynsycker ^) poort , binnen de paaien 
der Parochiaale kerke van de heilige Maria, tot oprech- 
tinge en opbouwinge van het voorseide klooster gedepu- 
teert en geschikt, in deze zelve huysen, tuynen en erven. 
Hebben over eenige jaren zommige eerbaare nonnen en 
maagden deugzaam van leven, van den kant der pro- 
fessie, van eenig geestelyke perzoon, van eenig order 
prysbaar geleeft, verlangende in het opbouwen des kloos* 
ters onder een regels habeit van dit voorzeyde order, 
welk zy zochten te beleiden eeuwiglyk Godt daar in te 
dienen. Tot de uitwerkinge der meyninge van deze geeste- 
lyke persoonen heeft den voornoemden Jan de Wael oot- 
moediglyk doen versoeken by Maximiliaan Rooms Eey- 
ser etc. en by Philip, Aartshertog van Oostenryk, en 
Graave van Holland etc. etc. om verlof en toestemminge 
derselver opbouwinge en oprichting van dit klooster, be- 
never alle goederen, en Geestelyke in hetzelve, zullende 
professien met haare bedienaars en dienaressen en het 
geheele huisgezin in zijn behoudenisse en bewaaringe ge- 
noomen en bescherminge in het jaar 1 494 den 6 October, 
alsoo blijkt uit de oorspronkelyke brieven binnen Meche- 
len gegeven met den koninklyken zegel in rooden lack. 
Gelukkig bekoomen hebbende de gunste en genegeutheyt 
van verzeekering en goedkeuring des Roomschen Konings 
en Artshertogs ten deelen , is van denzelfder abt Joannes 
verzocht geweest bij Alexander van denzelfden naame, 
sesden paus van Roomen, welke in het jaar des Heeren 

1) Lees; Bindwykerpoort. 



78 

1495 den 2 April den eerwaardigen Heere Hermannum 
de Locherst, Deken van het capittel van den heiligen 
Sal vator en den Heere Anthonium de Pott, beyde licen- 
tiaaten der rechte of regtsgeleerde in der hooftkerke van 
Utrecht cannoniken , in deze zaake commissarissen gestelt 
heeft en van het recht geheist [geeischt] hebbende de 
voorgaande omstandigheeden^ heeft deszelfs uitwerkinge 
gebooden met hun opte opleggende opdat uit het klooster 
van Delft van hetzelven order en gebidt drie k vier non- 
nen, in de geestelyke discipline, tucht en onderhoudinge 
hervaaren tot ons opbouwende klooster zoude overbren- 
gen en eene uit deze door een apostoljke gesach tot ab- 
disse zoude verkiezen, en haar de abdisse met de nonnen 
aan de zorge en bezoekinge van eenigen vicarius der Min- 
derbroeders der onderhoudinge onderworpen. Zoo dan is 
aan de gratieuselyke pauzelyke bulle onder gevolgt de 
goedkeuringe van David de Burgundie, Bisschop van 
Uittert in het jaar 1495 den 20 der maand November." 

Daar de Clarissen, volgens den stichtingsbrief van 30 
April 1513, onder de gehoorzaamheid van de Paters Min- 
derbroeders te Amsterdam gesteld waren, zoo is het na- 
tuurlijk , dat zij , toen zij na het geusworden van Amster- 
dam van haar woning beroofd waren, nog voeling hiel- 
den met hare zielzorgers, die op eene schandelijke wijze 
de stad waren uitgezet. Het laatste overgebleven susterke, 
5,Margriete ^) Gerritsdr.", die enkele brieven „en andere 
zaaken" voor de amsterdamsche dieven achterwege had 
gehouden, liet, hetgeen zij nog gered had, in 1617, naar 
Brussel overbrengen. Het Amsterdamsch archief bevat 



1) In het Rode Register wordt zij genoemd Marritgen. Portefeaille 
Schoemaker. 



74 

de volgende belangrijke verklaring, door Pater Joannes 
Botterwerk welwillend aan den Heer Schoemaker ^) opge- 
zonden : 

dat Margrietje Gerritse , de laetst overlevende , op den 18 mei 
1617 de brieven van stichtinge en alle andere zaeken het kloos- 
ter aengaende en raekende overgezonden heeft, om getrouwe- 
lyk bewaert te worden. 

Deze zoo te weesen getayge ik 

F. Joannes Bottbrwekk 

der provincie definitor en archivist. 

Onder alle andere zaeken hebben wij hier ook zeker te 
verstaan de monstrans , den kostbaren schat der Clarissen 
van Amsterdam, welke kort na den zoogenaamden >»vrij- 
heidsdag" in het Minderbroederklooster te Leuven is ge- 
bracht. Toen bij de fransche revolutie dit klooster werd 
opgeheven , schonken de Minderbroeders aan de kerk der 
Predikheeren dit kunstwerk, onder voorwaarde dat jaar- 
lijks eene H. Mis met drie Heeren tot rust hunner zie- 
len zoude gelezen worden. Ook de Predikheeren-orde werd 
te Leuven opgeheven, doch het ostensorium verbleef in 
hare vroegere kerk, welke thans bediend wordt door 
Pastoor van den Broek, een minzaam, eenvoudig pries- 
ter, bij wien ik dit meesterstuk van amsterdamsch goud- 
smêekunst uit de eerste helft der XVP eeuw gezien en 
bewonderd heb. 

Het kolossale ostensorium , uit massief zilver vervaar- 
digd is 79 centimeter hoog en op zijn breedst 17 centi- 
meter. Het overtreft in schoonheid van opvatting den 



1) Oerrit Schoemaker, een kanstverzamelaar te Amsterdam, geb. 1692| 
overl. 17 86, die zich ook met het verzamelen van archiefstukken onledig 
heeft gehouden, 



75 

grooten monstrans, genaamd dien van den Amsterdam- 
schen Burgemeester Bam , in de St. Nicolaaskerk te Calcar. 
Onder den voet is gegraveerd : T hoert tob d claeb- 
BISSEN AMSTEBDAM. Daar de Clarissen contemplatieven 
zijn 9 en den dag en een groot gedeelte van den nacht 
doorbrengen in aanbidding van het Allerheiligst Sacra- 
ment, zoo is het geen wonder, dat zij bij uitstelling 
het Heilige der Heiligen plaatsten in het schoonste en 
edelste, dat menschenhanden konden wrochten. 

De monstrans der Clarissen behoort ontegenzeggelijk 
tot die kunstgewrochten , welke den ouden kunstroem van 
Holland bevestigen en verklaren. Hij werd in 1520 te 
Amsterdam vervaardigd, zooals de keuren van het Am- 
sterdamsch wapen getuigen. Hij vormt een torentje van 
ongemeene rankheid, dat ons herinnert aan de steenen 
toren van het raadhuis te Brussel en van O. L. Vr. kerk 
te Antwerpen. Het ostensorium is geheel k jour bewerkt 
en zilver verguld. Op den opengewerkten voet is gegra- 
veerd de H. Franciscus, toonende zijn stigmata aan de 
handen. Rechts de doornenkroon met het riet, de lans enz. , 
links het hart van Franciscus, met de voeten van onderen 
en de handen van boven, geteekend met de wonden. Aan 
de achterzijde de dobbelsteenen met den H. Rok en i 
flambouwen, de ladder mei hamer en nijptang, de kolom 
en de geesels. — De luna wordt gedragen door twee 
Engelen. In de verschillende nissen en onder baldakijnen 
staan de twaalf apostelen, beginnende met S. Pieter en 
den H. Joannes met de kelk, dan volgt Jacobus met den 
pelgrimstek en zoo opklimmend tot boven de luna, Chris- 
tus in zijn glorievolle Verrijzenis , omringd door zes 
apostelen. Tusschen die apostelen bevinden zich drie zeer 
kleine beeldjes: de H. Catharina met haar rad, de H. 
Rochus met zijn hond en de H. Barbara met palmtak en 
toren. Boven dit alles staat de H. Clara toonende het 



76 

H. Sacrament. Het geheel wordt gekroond door het kruis, 
het teeken der verlossing. ^) 

Ofschoon het zeer te bejammeren valt dat dit kunststuk 
niet meer in Amsterdam aanwezig is, mogen wij ons 
toch verheugen dat , dank zij de goede zorgen van zuster 
Margriete, dit eigendom der Clarissen in goede handen is ^ 
en beveiligd is geweest voor den smeltkroes van Meester 
Francoys Bruynsels, den heler van het gestolen zilver 
der kerken en kloosters. 

Op den 13 April 1695 werd te Amsterdam op eene 
veiling verkocht eene schilderij De afneming van het 
Kruis j^afkomstig uyt 't Clarissen-convent." Zij bracht 
slechts elf stuivers op. 

Slechts ééne fundatie , gedaan aan het Clarissenklooster, 
is mij bekend en wel die van Cornelis Wouter Dobbes- 
zoon, Burgemeester van Amsterdam, Anno 1559, lui- 
dende : 

den coDventualen van de Clarissen binnen deeser voorsz. stede 
de somma van tsestich Carolus gulden tsiaers , van twintich stuy- 
vers 't stuck gedurende *t leven van Beatris, sijne dochter con- 
ventuale aldaer en soo lange zij aldaer of in ander convent van 
der Clarissen-oorde woonen ofte bleven sal. Welcke tsestich gal- 
den zijne voorgemelde erffgenaem denconvente, daer sijne voorsz. 
dochter woonen sal, uytkeeren sullen aen butter, kaes ofte andere 
victallie , ofte anders 't geene 't selve convente meest van doene 
hebben ofte begeeren sal. 

Toen na het geusworden der stad de kloostergoederen 
werden opgeschreven , bracht de stedelijke regeering ook 
een bezoek aan het Clarissen-convent „welck convent de 



1) [De afbeelding die hierbij gaat heeft de lezer te danken aan de edele 
mildheid van den geacbten Schr^ver, die ze zelf heeft willen bekostigen. 
Ze werd gemaakt naar eene photographie welke Z^nEd. van het origineel 
heeft laten maken. Ifem z^ voor deze oplaistering van z^'ne bijdrage de 
innigste dank, Redactie.} 



A4«\/WUkVU 



worden voorsien. 



YStan, i|i To«r deiB oplaiitcring vtD tijne bijdrage d< 
BedaotM.} 



77 

Yoors. stadt is toegeygent neffens den anderen conventen 
binnen der voorz. stede." Zeker tot haar schrik bemerkte 
Amsterdam , dat van die ,,arme susterkens" niets te halen 
was. Zij schreef dan ook aan de Staten , dat zij niet heeft 
,^connen ondervinden dat deselve conventualen eenich in- 
9,commen hebben meer alst bewoonen van den convente." 
Zij zat erg verlegen met de alimentatie, welke zij vol- 
gens accoord met de Staten als vergoeding moest nit- 
keeren. Zij vroeg daarom aan de Staten of zy het „raet- 
„saem souden vinden de conventualen goederen aen te 
,,nemen" daar zij bij benadering den conventualen ^^andere 
,,woonplaet8en en zekere alimentatie" moet geven y^opdat 
„se van honger nyet en versmachten." 

Het briefje aan de Staten, dat van verregaande inha- 
ligheid getuigt, bevindt zich in het Rode Register en 
luidt als volgt : 

Hebben oick Burgemeesteren ende Eegierders der voorsz. stadt 
naerstich ondersouck gedaen opten staet van den convente van 
't clarissen clooster binnen der voorsz. stadt , sonder dat se heb- 
ben connen ondervinden dat deselve conventualen eenich incom- 
men hebben meer nlst bewoonen van den convente, welck con- 
vent de voorsz. stadt meer is toegeeygent, neffens den anderen 
conventen binnen der voorsz. stede volgende 't contract tusschen 
den heeren Staten ende Burgemeesteren opte afhandelinge van de 
Satisfactie gemaect ende b^ zijnder Exc. geapprobeert ; ende de- 
selve conventualen voor 't ontrecken van den voorsz. convent 
weder met andere woonplaetsen sullen moeten werden voorsien 
ende met zekere alimentatie op dat se van honger nyet en ver- 
smachten, hebben daeromme de voorsz. Burgemeesteren de namen 
van de voorsz. conventualen gestelt , omme indien de heeren Staten 
raetsaem souden vinden de conventualen goederen soo binnen als 
buyten de voorsz. stadt gelegen aen te nemen onder behoerlyoke 
alimentatie ende woninghe, dat de navolgende personen van de 
bovengescreve convente mede met redelycke alimentatie mochten 
worden voorsien. 



78 

Neeltgen Fietersdr. yan Breda, mater 

out 

Aechte Comelis // 

Barbara Jacobsdr ii 

Beatris Comelis // 

Griete Boelen n 

Neel Jans n 

Marritgen Bartholemeusdr. . . «r 

Griete Joosten // 

Balich Joachimsdr // 

Lysbetb Claes // 

Machtelt Comelis n 

Marry Comelis // 

Hillegont Jacobs // 

Ael Jans // 

Marry Heynricx // 

Tryn Jans // 

Marritgen Aerts // 

Annetgen Gillis // 

Marritgen Jans // 

Claesgen Gerrits u 

Marritgen Gerrits // 

Anna Jans n 

Claesgen Hermans // 

Tryn Heynricx // 

Pietergen Goverts // 

Anna Comelis // 



ofte abdisse 


LVi jaren. 


LXIIII 


II 


LXIX 


II 


LXIX 


II 


LXVII 


n 


LIIII 


II 


XLVI 


II 


XLVI 


u 


L 


II 


XLI 


II 


XLVII 


II 


XXXVIII 


II 


XXXIIII 


II 


XXXVIII 


II 


XXXVII 


II 


XXXIX 


II 


XXXIII 


II 


XXII 


n 


XXXI 


II 


XXXI 


n 


XXTX 


II 


XXVIII 


n 


XXXIIII 


II 


LX 


II 


LIX 


II 


XXXI 


II 



De geschiedenis zegt ons niet of de conventualen ^van 
honger nyet en versmacht" zijn, wel weten wij dat de 
stad zich het convent toch maar ^ytoegeeygent" heeft. 

Deze confiscatie vond evenwel niet eerder plaats dan 
twaalf jaar na de „alteratie." In een kopie HS. der 
Handvesten van Amsterdam ^) vond ik de volgende no- 



1) H.S. berustend in het Stadsarchief en afkomstig uit het Rijksarchief 
van Gelderland. Zie myn VUzetting der Katholieken in 1678 en 1585 in 
De Katholiek. Jannari-afievering 1897. 



79 

titie : xv'xc (1590) in dit jaer op may avent soe hebben 
Burgemrs die Clarissen doen gaen van haer cloister en 
hebben haerluyden haysvesting doen hebben int cloister 
van die elf duysent maechden. 

De kloostergebouwen werden daarna ingericht tot een 
Mannen-tuchthuis. Bij de slooping van al die gebouwen 
en gebouwtjes 5 welke tot 1895 dienden voor ^^Huis 
van Bewaring" , hadden wij gelegenheid het oude kloos* 
terterrein nog eens te zien. Wij hebben er geloopen 
door gangen en cellen en krotten , over binnenplaatsen 5 
zolders en vlieringen. Klooster en kerk waren herschapen 
in vunzige, donkere, vochtige strafcellen en bij het ver- 
laten van het Clarissen-klooster, eenmaal door Maximi- 
liaan in bescherming genomen ^ ergerde het ons, dat 
Amsterdam die vervallen gebouwen zóó lang voor ge- 
vangenis heeft gebruikt. 



3. Het Klooster van S. Agnes. 

Dit klooster was gelegen aan den zuid-oostel ijken kant 
van den tegenwoordigen O.Z. Voorburgwal, namelijk op 
de uiterste punt van de strook grond , welke de scheiding 
uitmaakt van de Voor- en Achterburgwal. Het werd be- 
grensd ten noorden door het S. Margaretha-klooster^ dat, 
ten einde het niet te verwisselen met het S. Margaretha- 
klooster in de Nes, ook genoemd werd dat van S. Ca- 
trijnen; ten zuiden was het door de Oude-Nonnen-Lange 
brug verbonden aan het klooster der Oude Nonnen. De 
ruimte welke het besloeg wordt thans begrensd door den 
Grimburgwal en de Agnietenstraat, en door den Voor- 
en Achterburgwal. Het kloosterterrein bestond uit twee 
deelen, waarvan de kapel, gelegen in het midden, de 
scheiding uitmaakte. Waarschijnlijk was de noordzijde met 



80 

bare hooge en laoge gebouwen en haar grasveld het 
eigenlijke verblijf der kloosterlingen, terwijl de zuidzijde, 
met haar kleinere woningen en boomgaard, bestemd was 
voor den priester en de commensalen. Van het klooster 
is niets meer aanwezig dan de kapel, welke, behalve 
hare inwendige betimmering en bepleisterde muren, ge- 
heel en al beantwoordt aan de teekening op de kaart van 
Cornelis Theunisz. (1544). Zeer merkwaardig zijn daar- 
van het gepolychromeerde houten gewulf , dat het uit- 
spansel met gouden sterren voorstelt, alsmede enkele in 
hout gesneden koppen, welke de stand vinken opluisteren. 
De schooljeugd die meer dan twee eeuwen in deze kapel 
ter schole gaat , heeft helaas meermalen op dit hoogst 
oude houtsnijwerk haar pennemes beproefd en het hier 
en daar deerlijk mishandeld. ^) 

Voor zoover tot nu toe bekend, is ons van het kloos- 
ter slechts één enkel voorwerp overgebleven en wel de 
zoogenaamde schilderij Heyman Jacobsen van den Ouden 
Amstel ^), welke zich thans bevindt „im Magazin der 
Eöniglichen Museen" te Berlijn, en waarnaar ik voor 
eenige jaren een zeer groote photographie liet maken. 

Het is hier de plaats niet om terug te komen op mijne 
studie, waarvan onderstaand nootje gewaagt. Wij wen- 
schen evenwel te constateeren dat wij zeer juist waren , 
toen wij schreven dat de schilderij voorstelt het huisge- 
zin van Korsgen Eïbertsen, Immers, in een manuscript, 
afkomstig van het Agnietenklooster ') lezen wij „Int jaer 
XV ende .... soe heeft (zuster) Griete Oorsendr. bescickt 
dat bord (paneel) in den reventer van hair ouders,^^ 



1) „Tq 1727 werd tldaar de Engelsohe kerk gehoadeo, dew\il de Ba- 
„ggnekerk gerepareerd werd." (Portefeoille Schoemaker. Stads-A rcbief). 

2) Zie myn Een Oad-Amsterdamscli familiepaneel. Jaarboekje van Alb. 
Th^jm. 1898. 

8) Archief Begggnhof. 



81 

Deze Griete was de dochter van Korsgen Elbertsen. 
Nog kunnen wij mededeelen dat Baerte Coraendr.^ door 
mij in mijne studie genoemd en die op het ,,bord*' voor- 
komt, ,,Suster Baerte" van het Agnietenklooster was. 

Het jaar der stichting van het klooster is onbekend. 
Wagenaar zegt een stuk gezien te hebben van 1406 waarin 
van het klooster reeds melding gemaakt wordt. In het 
Stedelijk Archief alhier bevindt zich evenwel een akte 
van verhuring van een halve vijver in de Nes, gedateerd 
„Manendaches na onser Vrouwen dach asumpcio 1889." 
Op de staart staat „dese brief gaet Sinte Agnieten ende 
Sinte Cecilien an" , waardoor wij het stichtingsjaar reeds 
tot 1389 kunnen terugbrengen. Op dat tijdstip schijnt het 
klooster evenwel nog in wording te zijn geweest , want 
eerst in 1419 op den 28**^ dach der maent Augusti ver- 
leenen Dekenen en Kapittel der kerck van de heylighe 
Maria van 's Graavenhage enkele voorrechten als : het 
hebben van een kapel en kerkhof ^ het kiezen van een 
zielbestierder, enz. 

Onderstaande akte ^), welke door een 18® eeuwschen 
schrijver al zeer slordig gecopieerd is geworden, is even- 
wel voor de geschiedenis van het klooster nog belangrijk 
genoeg om haar in extenso mede te deelen : 

Wy dekenen en Kapittel der kerk van de heylighe Maria van 
's Graavenhage onder het Bisschoppelyke gebied van Utrecht , 
wenschen aan onze zeer lieve in Christo bestierster en zusters van 
het hiiys vande heylighe Agniet onder onze parochiaele kercke 
vanden heylighen Nicolaus van Amsterdam , omtrent de twe oude 
hnysjes gestaen en gelegen in den oostkant, eene zaligheit en 
oprechte vreede in den heere! Deze, welcke tot bewaering en 
godvrucht der perzoon en van het vrouwelyk geslacht aen onze 
kleynheid ten opzichte van deze aen onse voorseyde zorge toe- 
vertrout, behooren, staen wij des te geernen toe, hoezeer het 

1) Sted. Arcb. „Kloosters." Hnysscheiding der NooneD vad S. Agniet. 
Bydn^n Gesck. Bisdom v. Haarlem. XXIIe Deel, 



82 

blijkt , dat deze om de zwakheit haerder geslachte bekwaame hulpe 
en bystant noodig hebben, voor zooveel dan die geestelijke per- 
zoonen en zusters onzer parochianen, vermeit onder ons zooge- 
zijde parochie in het klooster vande heylighe Agniet voorziet, 
haer ophoudende tot sestig perzoonen en ses of seven geduurige 
commensaalen , uit opzichte van meerder bewaringhe tot godt- 
vruchtigheit een eerlyk en onderscheiden priester tot haeren ziel- 
bestierder en bichtvader mogen verkiezen , welke door zich of door 
een ander aan wien hij zijne beurten zal bevoolen hebben in haare 
kapelle de Misse , Vesperen met zang of zonder denzelve vermag 
te celebreeren en aen deze zusters en ses of seven haerder ge- 
duurige commensaalen haerluder bichte verhoort hebbende en zoo 
veel de schuit verheyst , haer de boete opgeleit hebbende , het 
weldaet der heylighe absolutie te vergunnen en aen deze selve 
het woort van Godt te verkondigen ende kerkelijke Sacramenten 
te weten van het lichaam Ghristi en het heyligh olysel vermag 
te bedienen, welke sacramenten ook tot meerdere bewaaringhe en 
godtvrucht van haer in dezelve kapelle in eenig plaetze daertoe 
nut en bekwaem en behoorlyk verciert geduurzaam zoude konnen 
bewaert worden. Wij vergunnen en staen oock toe door den in- 
hout dezer tegenwoordighe brieven dat deze vermelde zusters daer 
ter plaatze een kapelle en een kerkhof mogen hebben , en deze 
geoorlooft mogen geweyt worden. Daarenboven dat de afgestorve 
lichaamen der voormelde zusters en huurders, alsoo toegestaan 
wort behoorlijke ligkstatie alsoo het gebruyck is door haaren bicht- 
vaader of een ander priester het bestier der kercke in z^nen naem 
waernemende, en welcke hij zijne beurten zal bevoolen hebben 
in de voorseyde geweide plaetze begraven mogen worden. Voor 
zooveel er het gewoonlyke gezag van den heere Bischop van 
Uitrecht tot de toegestaende en geoorloofde zal bijgekomen wezen, 
vergunnen en staen wij door deze tegenwoordighe uit een zonder- 
linge gunste toe — zoo nochtans, dat de andere onze parochiaanen 
aldaer niet begraaven worden zonder de toestemminge en ver- 
loofnisse, zoo nochtans de voormelde zusters eenig l^k of l|jken 
anders als gebaezeert en toegestaen is zullen ondernomen hebben 
te begraaven, dat z^* alsdan zullen gehouden wesen voor ieder 
van dusdaenig lijk aan ons en onze nakomelingen of dergene die 
voor den tijt de voormelde sorge in onzen naem bestierende, te 
betaelen ses gouden kroonen in fransche munte of derselve waar- 
dye binnen de bepaaling van dertich daagen te rekenen van den 
tijt derselven begrafenisse van dit l^k, behouden, nochtans dat 



83 

zy aen ons en onze naarkomelingen voor den tijdt de zorge der 
kercke waarneemende 's jaerlijks zullen betaalen vier gouden 
kroonen der munte hiervoorens vermeit voor haar en haare na- 
volgers tot eene canonieke portie of gedeelte , en offeringe uit 
oorzaeke der begraefenisse of andersints van waer het ook zoude 
mogen wezen voorkoomende en tot vergoedinge der voormelde 
parochiale kercke of andere gemeyne komende op wat wijjze ook 
zouden gekoomen wezen, alle jaeren in het octaaf van Faaschen 
reëel en inderdaadt belooft hebben te betaalen. In weicker ge- 
tnigeaisse hebben wij deze tegenwoordige brieven aan onzen zegel 
doen aenhechten. Gegeven in het jaer ons heeren 1419 den 28 
dach der maent Augusti. 

Deze brief wordt den 3 Augustus 1494 op nieuw door 
nPriorinne ende het klooster van de heyliche Agnes" be- 
vestigd. ^) 

Een tweede belangrijke akte, is die van 1424, waar- 
uit wij zien dat de zusters „van het huys van de hey- 
lighe Agniet" ten dien tijde „die oerden van penitencle 
Sinte Franciscus" volgden. Later werden zij reguliere 
Eanunnikessen. 

De akte luidt : 

Wy ghemeen convent der zusteren van Sinte Agnite der oerden 
van penitencie Sinte Franciscus gheleghen binne der stede van 
Aemstelredam tussen die twee grafte an die oestside van der- 
selver stede doen te weten alle liden dat wi bi consent ende 
goetdoncken ons biechtvaders en ons voechts Wouter Willemszoen, 
dat wi hebben vercoft den overmans van Sinte Nicolaus huus, 
dat staet op die zeedyck aen die oestzide der selver stede van 
Aemstelredame , Jan Symoenszoen , Gheryt van den Anxter, Diert 
Luytgynszoen , ende Allert Symoenszoen, anderhalf quartier van 
een vrancrycser schilt jaerlix. In kennisse der waerheyt soe heb- 
ben wi ons conventszeghel aen desen brief ghehanghen int jaer 
ons heren 1424 opten 26 dach in Januario. *) 



1) Stadsarchief. Kloosters „lu de Rekenkamer." 

2) Stadsarchief. 



84 

Het 5,SiDt6 Nicolaus huas*', ook genoemd S. Antonius 
gasthuis en Leprozenhuis , is gesticht einde 14* eeuw. In 
1402 trok het Amsterdamsche Sint Nicolaas Gild zich het 
lot der zieken aan en bouwde het huis, waarvan in de 
bovenstaande akte sprake is. 

De geschiedenis van het Agnie ten-klooster zoude zeker 
gebaat worden, indien men het belangrijk handschrift ^), 
waarvan wij hiervoor melding maakten, in druk liet ver- 
schijnen. 

Het behelst de geschiedenis van genoemd klooster van 
1397—1599: 

P. Necrologium en jaargetijden. 

2®. Van 't beginsel van 't Convent. 

8°. Een gebed, waarin de namen der weldoeners 

worden opgenoemd. 
4®. De namen der rectoren, die in dit convent ^^ge- 

regiert hebben en de tijt hoe lange." 
6°. De namen der ministersen en priorinnen. 

Daar het mij nog niet is mogen gelukken van dat 
handschrift inzage te nemen, zoo zal ik mij voorloopig 
moeten behelpen met enkele gegevens, welke door een 
vriendelijke hand mij toegezonden zijn. Die gegevens, uit 
het genoemd HS. , zijn aangevuld met eenige door mij 
gemaakte notitien op het Stadsarchief. 

In het Necrologium komen voor : 

Rissend Claesdr. ^) Mater en Ministerse. Ob. 24 de- 
cember 1427. 

Ide Dirxsdr. ob. 1425 op 's Hubertsdag. 

Brechte Luytgesdr., Ministerse 10 mei 1440. 

Ermgard Claesdr. 24 maart 1 453, na 22 jaar geregeerd 
te hebben. 



1) Cat. Libr. Patria Begginagii Amst. 

8) Zg was Ministerse io 1406.. Stadsarchief. 



85 

Aleyd Claesdr. 10 maart 1459. 

Gundraet Jansdr. stierf aan de pest 80 october 1467| 
na 14 jaar ministerse te zijn geweest. 

Ide Claesdr., eerst ministerse, daarna priorinne ,,de 
eerste de wiel (sluier) ontving 1470 op 's Maertensavond." 

Fie Splintersdr. 9 priorinne, 15 october 1480. 

Reyntgen Loureysdr. 31 mei 1498. 

Styne Claesdr. 18 Sept. 1497, was 7 jaar priorinne. 

Aef Tymendr. 14 novber 1514, was 7J jaar priorinne. 

Aef Symontsdr. 4 Juli 1532, was 4 jaar priorinne , 
te voren 14 jaar procuratrice. 

Mary Claesdr. 15 maart 1540, was 1 2 jaar priorinne. 

Trijn Jansdr. van Nieuwe veen, 12 Januari 1549, was 
6 jaar priorin, te voren 15 jaar procuratrice. 

Beatris Arentsdr. 14 november 1555, was lOj^ jaar 
priorinne. 

Margriet Corsdr. ^), 13 februari 1556, was 25 jaar 
priorinne. 

Trijn Pietersdr. 10 Juni 1569, was 9^ jaar priorinne. 

Neeltgen Florisdr. op S. Barbara-avond 1594 omstreeks 
11 uur. Was 25 jaar priorinne. 

In het Stedelijk archief ^) wordt nog als priorinne ge- 
noemd in 1477: Hillegont Andriesdr. 

De ons bekende „priesters ende confessoren van den 
convente van Sinte Agnyeten" waren : 

10 November 1462 M' Jan Dier. 

Mei 1477 Jacob Ghysbertszoen, onse confessor. 

1509 Heer Dirc Jansz. 

1524 Broeder Claes Claesz. pater. 

Niklaas Niklaasz. Pater. ob. 1540. 



1) Z^ wat 17 Feb. 1524 mater. 

2) StacUarehief. Lade met yzeren deksel en Inventaris der kloosters. 



86 

Pater Willibrordus Gillis, priester en canunnik, 
pater van S. Agnieten. Overleden 1592. 

Uit het Obituarium van S. Agnes, zijn mij eenige 
jaargetijden bekend , welke zeker hier dienen vermeld te 
worden. Jammer dat bij de jaargetijden geen jaar ver- 
meld staat. Het necrologium is uit het begin der 16*^ 
eeuw, wat het schrift betreft, maar er kunnen uit an- 
dere necrologia, wel jaargetijden van 1400 en zooveel 
ingeschreven zijn. 

12 January. *T is jaergetyt van Suster Lyssbeth Jacobsdr. ende 
hair ouders van welcken wij ontfangen hebben XL gulden tot een 
testament. 

8 Febrnary. 'T is jaergetyt van Suster Kathryn Heynendr. , 
nonne ende hair ouders Heynrick Jansz. ende Lysbet zijn wyff 
ende Heer Joost Heynrixz. hair broeder. 

Op Sint Celestinus paus. 't Is jaergetyt van Floris van Hou- 
gaerden, pensionarus van Amsterdam en Eliza zijn wyff. ^) 

1 September. 'T is jaergetyt van onse eerwairdige doctoris 
meester Louris Jacobsz. 

Exaltatie Crucis (Kruisverheffing) 14 September. 'T is jaerge- 
tyt van Suster Griete Heymansdochter ende hair ouders. 

3 November. 'T is jairgetyt van Jan van Hout, die scilder, 
die ons goet gedaen heeft aen die tafel die hg gestoffeert heeft, 
ende wat hij dair min heeft dan sgn arbeytsloon , dair soude hg 
ende zgn wyff memory voor hebben. *) 



1) M' Floris vao Hoegaerden, een geboren Leuvenaar, bekleedde van 
1542 tot 1552 het gewichtige ambt van pensionaris. Hij overleed op Hei- 
lige Misse (?) 1562 en was gebnwd met Elisabeth Rase of Raysoh. H^ 
kocht in 1550 een hais op den Ondesydsbargwal naast het Agnieten- 
convent. Oad Holland Dl. II, blz. 191. 

2) In mgn hiervoor genoemd Een oad-amst. familie-paneel (blz. 184) , 
schreef ik dat op het rgkgebordnarde voorhang ,,de letters I H S , thans 
bgna geheel weg, in een goaden stralenkrans zich vertoonen." Die letters 
z^n zoodanig overgeschilderd dat ik zonder halp van Lelong, die er mel- 
ding van gemaakt heeft, ze bgna niet kon ontogferen. Zouden misschien 
die letters beteekenen I(an) H(outen) S(cilder) P 't Is maar een gissing. 



87 

Barbara (4 December). 'T is jairgetyt van Heer Gerit van 
Satphen. *) 

6 December, 't is jairgetyt van Suster Geertruyt Remmendr. 
ende hair ouders. 



In het stedelijk archief bevinden zich nog volgende 
brieven en stukken betreffende S. Agnes. 

Manendaches na onser Vrouwendach assumpcio 1389. Verhu- 
ring van een halve vijver in de Nesse door Zibrant Vrese aan 
Vrideric Gherritszoen. Op de staart staat „dese briefiF gaet Sinte 
Agnyeten ende Sinte Cecilien an." 

12 Jan. 1470. Kwijtschelding van een stuk land groot 5J ma- 
den gelegen in de ban van Uitgeest, opbrengende jaarlijks aan 
pacht 11 rijnsche gulden, gekocht door het convent van S. Agnes 
van Meester Hughe van Assendelft, priester. 

2 Mei 1477. Verklaring van Hillegont Andriesdr., priorin van 
S. Agnes, dat zij met consent van het gemeen convent aange- 
nomen en „geproflFessyt" heeft Aeff Dirc Aerntszdr. 

17 Februari 1524. Verklaring van broeder Claes Claesz. pater 
en zuster Margariet Korsdr. , mater van S. Agnes, dat zij eenige 
brieven ontvangen hebben uit handen van Weesmeesteren dezer 
stede. Waarna de opsomming der brieven volgt. 

Het in de Voorrede genoemde Rode Register geeft 
aan als : 

Staet van de incommende goederen van den con- 
vente van Ste Agnyeten binnen der voorsz. stede 
Amstelredam : 

Eerst landtrenten. 
Op een stnck lants tot Hoorn . . . xii gl. 
Noch op een stuck lants .x gl. iii st. 



1) Wordt hier ook bedoeld de beroemde Windesheimer Gerardas van 
Ztttphen ? 



88 

Noch op een stuck lants ii* v gl. 

Op een stuck lants to Cromenye. . . xxx gl. 
1* Z* Aan de landtrenten tsiaers ii* LVii gl. ni st. 

Losrenten. 

Een rente op de Staten van Hollandt tsiaers van 

XXI gl. XV st* 
Noch op den Staten van Hollandt tsiaers van xiii gl. v st. 

w u u M VIII gl. V st. 

1/ u H II xn st. 

U 9 y if XII gl. V st. 

n H » $ XVIII gl. V st. 

if op deselve Staten # # vi gl. 

Noch op de stad van Amsterdam ^ u xvii gl. V st. 
Op Tryn Wouters huis tsiaers xviii gl. 
Op Reyer Jan tot Schermer tsiaers ii gl. 
Te Westzanen u ii gl. v st. 

Op Frans Calckbrander » v gl. x st. 

In Sinct Annastraet op een huys tsiaers xxix st. 
Op een huys in de Calverstraet tsiaers iiii gl. V st. vin d. 

n II #11 gl. VII st. 

f n II II gl. im st. 

» if il XVIII gl. 

Op een huys by de Oude kercksbrugge tsiaers iiii gl. viist. 
f by tselve convent » ix gl. 

if by Haerlemmerpoort vi gl. x st. 

Op de stadt van Alcmaer » xv gl. 

Op de stadt van Amsterdam ^ vigl. viiist. 

In Sin te Nicolaesstraet » v gl. 11 st. 

Op een huys in de Warmoestraet n nii gl. vin st. 

Op de huyssitten aen de Oude Zyde » xn gL 
Op den Witten Arent, Willem Maertsz. 

Calfs huys in de Warmoestraet staende 

met hem in questie van schulde tsiaers xvii gl. vm st. 



89 

Op een huys in de Warmoestraet tsiaers iiii gl. vii st. 

2* Z* Van de losrenten bedragende jaerlycx behalve 
't capitael op Willem Maertsz. CalflF gestelt ii« xxx gl. 
xiin 8t. 

Somma grossa van des conventes incommes iui<^ xxxYii 
gl. xvi st. 

Staet van de belastinge van den voorsz. convente : 

De oude nonnen zijn wij sculdich tsiaers out eygen 

V gl. VIII st. 
Noch moet t voorsz. convent jaerlycx uytkeeren aen vier 

conventualen van selven convent vi gl. 
Somma van de belastingen van voors. convent es xi gl. 

vin st. 
Afgetrocken de belastinge van de voorsz. convente, blijft 
tgeene tvoorsz. convente noch jaerlycx heeft es 

iiii<^ Lxxvi gl. vin st. 
'T voorsz. convent es noch sculdich aen Mathys Coen- 
raetsz. van verschoten geit aen een sout casse 

XXXV gl. X st. 



NAMEN VAN DE CONVENTUALEN. 

Grietgen Gysberts .... out xci jaer. 

Trijn Jans // lxx // 

Neeltgen Florens // lxx u 

Diewer Clements // lxx // 

Machtelt Dircx // lxx // 

Marry Andries // lvi u 

Anna Jans // Lviii // 

Trijn Keyers ...... // lvii u 

Anna Jacobs // lv // 

Jannetgen Dircx // Lnii // 

Jannetgen Jans // l // 

WiUempgen Glaes . . . . /y l it 

Ael Heyndricx it liiii h 



90 

Barbara Gerrits out li jaer. 

Jannetgen Reyers ....// l // 

Marry Maertens // xliiii u 

Niesgen Jans ^/ xli // 

Lysbeth Eobberts // xlii n 

Marry Claes // xl // 

Geert Hermans « XL // 

Heynrickgen Willems . . . // xL // 

Gerritgen Allerts ^/ xl u 

Steyu Barents ...... u xlvi n 

Weyn Gerrits /, xxxvi // 

Aecht Verwouts // xxxvi // 

Jopgen Gerrits // xxxvi n 

Neel Jans // xxxiii ii 

Marry Lubberts // xl // 

Jannetgen Claes // xxx ti 

DuyfF Jans u xxv // 

üit deze opgave zien wij dat bij het geusworden der 
stedelijke regeering het klooster 30 religieusen telde, 
zijnde de oudste 91 , de jongste 25 jaar, en dat zijn 
jaarlijks inkomen was ƒ 476-8 stuiver. 



4. Het S. Margarethaklooster ^) 

grensde ten noorden aan de S. Pieterskapel ^); ten oos- 
ten aan den O. Z. Voorburgwal; ten zuiden aan het 
huis der Bervoeters, en ten westen aan de Nes. Het be- 
vond zich ter plaatse waar nu de Maatschappij „De Brakke 
Grond" haar lokalen heeft opgericht en waar op den 

1) LeloDg, Wagenaar e. a. Doemen het klooster vaD S. Catharina, hetwelk 
naast S. Agnes gelegen was, ten onrechte dat van S. Margaretha. Hier- 
mede vergissen z\i zich schromel^k, zoo als ter Gouw zeer duidelijk aan' 
toont in zjjne Gesch. v. Amst. D V. Blz. 20. 

2) Een der oudste kapellen van Amsterdam , toegewijd aan den H. Petrns 
den patroon der visschers. In 1582 tot vleeschhal ingericht, en thans stads* 
drukkerg. 



91 

O. Z. Voorburgwal de woningen zich uitstrekken van af 
de Lombardsteeg tot aan de vleeschhal , thans stadsdruk- 
kerij en politie-bureau. 

Als wij de kaart van Anthoniszoon voor ons hebben, 
dan zien wij ten zuiden twee paralelloopende langwerpige 
groote hooge huizen. Deze huizen , welke zich uitstrekten 
van de Nes tot aan den Burgwal, waren die van de 
Bervoeters en der Conventualen van S. Margaretha. Of- 
schoon beide huizen door een smalle open ruimte ^) van 
elkander gescheiden waren , zoo hadden zij evenwel , 
door een korten dwarsgang, met elkander gemeenschap, 
zoodat de Bervoeters door den kloostertuin toegang 
hadden tot de gemeenschappelijke kapel. Deze kapel werd 
ingewijd den 16 October 1419. Uit den stichtingsbrief 
— zooals die bij Lelong blz. 304? voorkomt — zien wij 
duidelijk dat de kapel bestemd was voor Mans- en Vrouws' 
persooneriy zoo die daar bij malkander wonen 9 als die er 
na toekomen. Beiden, de Bervoeters en de conventualen 
van S. Margaretha, waren van de derde orde en volgden 
dus éénen regel. Later, toen de Observanten in Amster- 
dam kwamen en de Bervoeters tot die strengere orde 
overgingen, verhuisden laatstgenoemden en bouwden het 
Minderbroederklooster op den Achterburgwal. ^) 

Waarschijnlijk waren de twee paralelloopende huizen , 
waarvan hierboven melding is gemaakt, een zoogenaamd 
dubbelklooster (monasteria duplicia) waarin geestelijke 



1} Deze ruimte bestaat nog, en is een gang gesloten aan den O. Z. 
Voorbargwal door een poort, waarop te lezen staat: Brakke grond. 

2) Het hais der „Bervoeters/' dat Wagenaar en andere geschiedsohry- 
Ters niet te huis weten te brengen en dat ter Gouw doet schrijven, dat 
het was het convent der Minderbroeders op den Achterburgwal, was ge* 
legen tot ongeveer 1460 tnsschen het Maria Magdalena- en het Margaretha 
klooster. In 1462 werden de „Bervoeters" observanten en verlieten den 
derden regel van S. Franciscus. Z^ bouwden zich ongeveer dien tg^ Ijet 
bekende Minderbroedersklooster. ' » ' • I 



w g • 



92 

broeders en zusters te zamen woonden, zooals blijkt uit 
den stichtingsbrief der kapel bestemd voor ManS' en VroutoS' 
personen i zoo die daar bij malkander wonen. Men heeft 
die samenwoning aldus te verstaan , dat de kloosterlingen, 
ofschoon gezamenlijk hunne godsdienstoefeningen houdende, 
ieder voor zich een gebouw bewoonden, dat in meerdere 
of mindere nabijheid van elkander zich bevond. Deze 
dubbelkloosters kwamen reeds in de vroegste eeuwen voor. 
In latere eeuwen oordeelde de Eerk het nuttiger en heil- 
zamer „om den wille van de eerbaarheid des geslachts en 
den argwaan des volks*' deze dubbelkloosters op te heffen. ^) 
Volgens een brief van Meester Willem Elinkert, Ge- 
neraal van de orde van den H. Franciscus, ^) was het 
Margaretha klooster reeds in 1406 in wezen. Men moet 
dit zoo verstaan, dat in genoemd jaar reeds eenige god* 
vrnchtige vrouwen zich vereenigd hadden tot een geeste* 
lijk leven. In 1416 huurden zij een stuk grond voor 
den tijd van zeven en negentig jaren voor den bouw 
van een klooster, ^) waarvan de huur beliep drie oude 
francrixe scilden , goet van gout in 't jaer. De huurceel 
luidde als volgt : 

Wy Jan Hejnensoen en Jacob Janssoen Scepenen oiroonden, 
dat voir hun komen Gherijt meesier Willemssoens ende Jutte 
meester "Willem Willemsoens weduwe syne moeder, met Qberyt 
voirs. haren soen, dat s^ verhuurd hebben aan Wendelmoet 
Moen S^monssoensdr, ministerse, en der ghemeene susteren van 
der derde oerde der penitencien des convents van Sinte Mar- 
griete , die erve dair sy nu ter tijjt opwoenen ghelegen by de Burg- 
walle, tussen die erve dat Heynric die Vriese in pacbte plachte 
te hebben an die nortsyde, ende die voirs susteren erve, dat sg 
van sunter Nyclaes capelle ende gasthuys in pachte hebben op tie 



1) Zie Kerkgesch. ▼. Nederl. door W. Moll. Dl. 2. Stok 2. Blz. 58. 
3)^LeloDg. Oesch. der JEteformatie, bli« 289. 
: ;:8)!wagenaar Dl. I, bli. 19. 



93 

suutsyde, streckende vander steede grafie ter stratwaert an van 
Gansoirde ten halven erve toe , allsse ten myd weghen toe te mee- 
ten van den viersten kant van den Burgwalle ende van der halve 
strate van Gansoirde voirs, ; durende zeven en 't negentich jair 
lanck , elckes jairs om drie oude Vrankrixe scilde , goet van goude 
ende swair van gewichte, mit voirwairde dat die voirn. susteren 
deese voirs. erven sullen moghen betymmeren na heure gadinge 
ende die tjmmeringhe dair op te bliven 't ends den jaire Toirs : 
des so sullen die ghenen die den eygendoem van den voirs. erven 
dan toebehoiren , die tymmeringe ghelde , of huns ghenoegt te 
houden ende betalen die susteren voirn. mit drie hondert guede 
goudene oude Engelsche Edwairdus of Eicairdus nobelen , iof die 
wairde voir te ghevene. Ghegeven vierden dach in Januario 1415. 

Tien jaar later, en wel op den 16 October 1425, 
werd aan het convent, volgens onderstaande kwijtschel- 
ding, een gedeelte van dien grond geschonken door 
de erfgenamen van genoemde weduwe Jutte Meester 
Willem Willemsoen. 

Wg Andries Frederickssoen en Claes Janssoen scepene in 
Aemstelredamme oirconden en kennen dat voir ons quamen int 
gherechte: Geertruydt Splinters van Bossen weduwe met Dirc 
Splinterszoen horen soen , horen ghecoren monbair, daer si mit 
rechte aen quam, Elisabeth Herman Wolfsdochter mit Dirc Klaes- 
zoen horen ghecoren mombair, dair sy oio mit rechte aen quam, 
en Margriete Jan Popeiers weduwe mit Mathys Claeszoen horen 
besturven monbair, alsemede erfnamen van Jutten Meester Willem 
Willemssoens weduwe ende gelieden, mit hairs monbairs handen 
voirn, voir hem ende voir haren erfnamen, by guetdunken Dirc 
Splinterssoen , Mathys Claessoen voirn. , Heyne Zael Claessoen 
en Albert Mathyssoen horen vier vierendelen, als men die naiste 
conde ghecregen en bi consente van rade van der stede voirs. 
dat si quyt scouden (schelden) en overgeven 't enen vrye erfgheve 
den zusters van Sinte Franciscus oirde des huus ende convente 
van Sinte Margriete woenende in Gansoirde, alle alsulke huy- 
zinge en erven als Meester Gheryt Willemszoen zaliger gedachten 
en Jutten Meester Willem Willemszoens weduwe voirn. syn-mpe- 
der eertyts ghegeven hebben den zusteren voirn. tot 't en ,hti5ö 



94 

en convente van Sinte Margriete voirs, gelegen by Sinte Pieters 
capelle en gasthuns in Gansoirde voirs, tusschen Peter Dircs- 
zoens hazinge en erfve plachte te wesen an die noirtside, en 
Glaes van Scoenhovens huus en erve was opte zuudzide, streckende 
van der Kalverstraate deurgaens tot ander stede oude grafte toe, 
in allen schyn alset dair gelegen is en betimmert staet in deser 
manieren en voirwaerde; dat Geertruyt, Elisabeth en Margriete 
voirn. nog hun erfnamen dese husinge ende erve voirs. niet en 
zullen aentalen of van hoire wegen doen aentalen mit recht, tsy 
gheestelic of wairlic in eeniger wys by Jutten voirs. levenden 
live noch na hoirre doot. In oirconde dese brieve beseghelt mit 
onsen zeghel en gegeven upten zestienden dach in Octobry int 
jaer ons Her duzent vier hondert vive en twyntich. *) 

Zooals gezegd, werd de kapel van het klooster in 1419 
reeds ingewijd en werd een altaar daarin opgericht „ter 
„eere van de H. Drievuldigheyt, van hoogverhevene 
„Maagd Maria, van de HH. Andreas, Gregorius, Augus- 
„tinus, Ambrosius, Hieronymus, Franciscus, van St. 
„Margaretha en van alle Heiligen". ^) 

De paters, die de kapel bediend hebben, zijn ons niet 
allen bekend. Wij vonden slechts: 

1428 Heyndrick Heyndrixs^oen , priester. 

1429 Dirck Vonst priester ende biegtvaeder. 
1473-1493 Gheryt Wiliemszoen van Zande, biechtvader. 

1603 Michel Claesz. pater. 

1541 Meester Florys de jonge, pater. 

Van Dirck Vonst mochten wij volgend extract *) uit zijn 
testament vinden: 

Dirk Vonst biegtvaeder en priester der Zusteren van S. Mar- 
grieten convent in Amsterdam gedenckende de beleef theiden en 



1) Stads-archief, met de bemerking: Het origineel van dezen brief be< 
rustte by den Heer Christoflfel Beadeker, waarnaar oopie genomen. 

S) J[ielong. Blz. 804. 
'•"•S^ ^Stads-archief. Portefeuille Schoemaker. 



95 

diensten hem in z^ne noodt en saeken beweezen door de susteren 
van voirn. convent legateert en vereert aen dat convent al zijjn 
roerende goederen, soo. van klecderen, geit oflF boeken en ander 
huysraet , noch daer en boven sestich rhynsche guldens uit zyn 
patrimonie. 3 feb. 1429. 

Gheryt Willemszoen van Zande^ priester van ,yHeer 
Florenshuys^^ ^) te Deventer, die van 1478 tot J493, en 
misschien nog langer, biechtvader der nonnen was, leer- 
den wij kennen uit de twee volgende stukken : 

Wij Mechtelt Dircxdochter, Ministerse, Lysbeth Ghysbertsdr. 
Gheertruyt Petersdr, Nyese Symonsdr, Lubbrich Jacobsdr, Tloer 
Jansdr, Berta Dircxdr, ende alle andere ghemeene professide sus- 
teren des convents van Sinte Margriete vander derden oirde Sinte 
Franciscus binnen Amstelredam in die Ganse-oirde, oirkonden en 
kennen mit desen openen brieve dat wy heer Gheryt Willems- 
zoen van Zande aennemen tot onsen biechtvader ende loven hem 
te besorghen in cost ende clederen, onder en over, ghesont ende 
sieck in al tgheenen en dienstachticheyt dat hem noodtwcndich 
ende behoerlyck wesen sal, also langhe als hi bi ons is om sulke 
diensten als hi onsen convent doet en doen sal. Voort waert sake 
dat hi tot enighen tiden van ons scheiden soude om enighe saken 
hoe sie geschien mogen, alsdan so sal onse convent gheven en ut- 
reicken den broeders van heer Elorenshuus toe Deventer, alsoe veel 
't hi in eenre summe of in renten syn leven lanck duerende, als 
tghemeene capittel van onsen oirden voirs. den selven broeders van 
heer Florenshuus voirsz. van heer Gheryts wegen voirsz. toeseghen 
sal, voir syn arbeit en diensten die hi ons ghedaan heeft. Oirkonde 
des, soe loven wy dat wy dit met gheenen reden die men re- 
fieren (?) mach of rechte, weder en sullen staen. In kennisse der 
waerheyt soe hebben wy Machtelt Dirxdr ministerse ende die 
ghemeene susteren des convents van Sinte Margriete voirsz. ons 
convents zeghel an desen brief ghehangen. Ende om meer seker- 
heit soe hebben wy ministerse ende susteren voirs ghebeden onsen 
Generael minister heer Thomas nu ter tijt wesende, desen brief 
met ons te besegelen. Twelc wij Thomas, minister generael om 
bede wil des Ministerse en susteren voirsz., mede mit ons gene- 

1) Het welbekende hais der Broeders van 't gemeene leven. 



96 

raels capittels zegel beseghelt hebben in ons ghemeen capittel in 
Sinte Johannescampe by Yollenh(o)ve Int jaer ons Heren dasent 
vier hondert drie en tseventich opten 

Hierop ontvingen de conventnalen de volgende be« 
vestiging : 

Wij Egbertus ter Beeck , rector , Odgerus Johanssoen van Hoern, 
Petrus Eggert van Amstelredam , Johannes Lambertssoen van 
Hattem, Petrus Snyder van Hoern, priesters en voirt die ghe- 
meyne priesteren en clerke van heeren Florenshuys bynoen De- 
venter, bekennen myt desen onsen opene brieve, dat wij den 
susteren van Sinte Margriete convent bynnen Amstelredam om 
(h)oerre beden willen gheleent hebben heer Geert Willemssoen 
van Sande onse medebroeder tot eenen bychtvader, den sie be- 
sorghen sullen in syne noetdrufte tot synen l^*ve soe langhe als 
hy by den voirs susteren bliven. Ende weert sake dat hy hyrna- 
maels om yenigerleye sake van den voirsz. convent scheyden sol- 
ten, soe loveu wy Egbertus ter Beeck, rector en ghemeene pries- 
teren en clercken van Heren Florenshuys voirsz., den susteren des 
convents van Sinte Margriete voirsz. dat wij voir den arbeyt en 
dyenste die heer Geert onse broeder voirs hem sall gedaen heb- 
ben nyet anders eyschen noch begheren en sullen myt gheen- 
releye rechte dan ons dat ghemeene Capittel van den derder oirde 
Sunte Franciscus toeschicken en toeseghen sall in een sekere 
summe van ghelde ofte an jairrenten. In oirkonde der waerbeyt 
hebben wy Egbertus, rector, ende ghemeynen priesteren ende 
clerken van heren Florenshuys voirs. , onses huysen ghemeyne 
seghell an desen brief gehangen. En om meere sekerheyt hebben 
wy gebeden den generaal, mynister des capittels der derder oirder 
Franciscus heer Thomas nu ter tyt, desen brieff myt ons te be- 
seghlen. 'T welck wy Thomas, minister-generaal om bede heren 
Egberts, rector en den ghemeene priesteren en clercken van heren 
Florenshuys voirs., mede myt onse generaels capittels segell be- 
seghelt hebben. In onse ghemeene capittel in Sunte Johans campe 
by Vollenho(v)e int jair ons heren du sent vier hondert drie en 
tseventich. *) 



1) „Beide deeze brieven waren gecopieerd op een blad papiers, zynde 
„de aatenihyke copyen die behooren in Heer Florensbuis te Deventer en 
«18 dit papier door den Heer Dambar Secretaris dier stad, gegeeven aan 
„den Heer P. Vlaming." Stadsarchief, 



97 

Het klooster dat in 1406 slechts ,»een mater ende 
vier geprofesside zusters" telde, herbergde, toen ge- 
noemde Meester Gheryt aan het bewind kwam, een en 
veertig nonnen. Bj zyn komst schynt hy het noodig ge- 
oordeeld te hebben de nonnen op nieuw haar belofte 
plechtig af te nemen, ten einde ,,alle twijfel weg te 
nemen over de waerheyt der professie/' 

Dit wonderlijke stuk luidt: 

Compareerde Gerard Willemsz. priester en biechtvaeder van 't 
convente van Sinte Margareet, te kennen gevende dat hy om alle 
twyfel weg te neemen over de waerheyt der professie van som- 
mige, die za^'en nadat zy den hant aen den ploeg sloegen , voor- 
naemlyk omme dat daer geen publycq instrument van is, 't zy 
dan bet door den brandt van 't convent en 't meerendel van 
de . . . verloren zy, of door onachtzaemheyt en slofheyt weg- 
geraekt of verzuymt is te maeken ; voor my notaris hadt laeten 
komen en roepen de zusters van den oonvente elck in 't byzon- 
derwelcke naemen zijn : 



Machtelt Dirzdr. 
Lysbeth Gysbertsdr. 
Geertruyd Pietersdr. 
Agnes Symonsdr 
Florisse Jansdr. 
Baerte Dirksdr. 
Stevense Breghghersdr. 
Eataryn Pietersdr. 
Margriet Eggersdr. 
Geertruyd Lambersdr. 
Aleyd Claesdr. 
Margriet Bartholemeusdr. 
Geertruyt Dircksdr. 
Cerdula Franconis. 
Hillegond Gysbertsdr, 



Mary Jacobs. 
Aleyd Jacobs. 
Machtelt Jacobs. 
Lysbeth Claesdr. 
Joanna Jans. 
Margriet Reyersdr. 
Gerbrech Claesdr. 
Lysbeth Pietersdr. 
Margriet .... 
Lubbrech Jansdr. 
Walburg Pietersdr. 
Eatharijn Pietersdr. 
Alyd Reyners. 
Geertruyt Reynersdr. 
Wydemoet Jacobs. 



Bedragen Gesch, Bitdom r. Haarlem. XXIIe Deel. 



7 



98 

Hillegont Emansdr. Agnes Gerritsdr. 

Aleyd Elaesdr. Christina Lanrendr. 

Mary Jansdr, De Wedewe Klaesse. 

Alejd ülaesdr. Hase Aernontsdr. 

Agnes Aernontsdr. Welsnod Jansdr. 
Geertruyt Jacobsdr. 

en geeven deselve over een cedulle in baere moedertaele inhou- 
dende de ferme der professie eude heeft hi geroept of sy belee- 
den daer vau te hebben gedaen vry willige en vrye professie naer 
den inhoude van dien regel, waerop zy autwoerden: ja, terwql 
sy de volghen de professie affegden : 

Ie suster . . . loeve hoechiic ende openbaerlick onsen here 
Gode ende die reine Maghet Maria ende alle heyligen ende Sinte 
Francisus, ende U minister na inhout onser privelegien ewighe 
reynheit mijns lichaems ende alle die gheboden Gods te houden 
ende geuoch te doen alst betaemt van minen gebreken, dat ie 
teghens die manier des levens van penitencien dat Sinte Fran- 
ciscus ingheset heeft ende die paeus Nicolaus die vierde confer- 
mirt , of teghens die statuten ons ghemeens capittel doen mochte 
nae des visitieres wille, als ie daer toe vermaent werden. 

Op den 4 Juli 1476 werden op nieuw vier zusters 
„geprofessijt" en wel op de navolgende plechtige wijze: 

Alle zy kundig dat Geertruyt Claes Tedingk, de Wed. Gys- 
bertse, Lysbeth Harmensz., Imme Janssen , zusteren van 't Marga- 
retha convent overweegende, dat zy de wyze en 't leven van de 
derde regel van Sinte Franciscus der boetvaerdigheit volkoomen 
eenige jaeren en voornaemelyk in 't proef jaer , nu verschenen , 
goedkeurden, hoopende dat sy mit Godshulpe bequaem zyn om 
deselve te observeeren, alleen met opzicht ten goede en behou- 
denisse haerer zielen , allen en iegelyck quamen ten daege als 
vooren ten tyde van 't offertorie der hooge misse in de kerk 
van het convent, welcke geeelibreert wordt door den heere Eutger 
van Weezel, priester en dienaer van den convente van Sinte 
Pauwels, openbaer en plechtelijk houdende in d'eene handt eenen 
brandende waskaerse, in die andere een cedulle inhoudende de 



99 

loyze ^) van den boveogenoemden regel, die sy professyden 
seggende dese belofte: (/4ls boven). 

Als deze professie was voorgelezen kusten zij de treden van 
het altaar , gingen z^ naar hare plaats terug en ontvingen „uyt 
„handen van den voirn. Minister de Eucharistie, waervan de 
„voirn. Heer Rutger acte requireerde van den notarys Jacob 
„Bartholemeusz en de Heeren Jacob Jansen en Harmen Lambertse 
„priesteren als getnygen. 

Behalve de hiervoor en in het Rode Register genoemde 
zusters, z^n ons nog de volgende namen van maters en 
zusters voorgekomen: 

1416 Wendelmoet Symons. Ministerse. 

1416 Wendelmoet Jansdr. Zuster. 

1416 Geertra jt Bartholemensdr. # 

1416 Hillegont Mathjsdr. Zuster. 

1461 Elisabeth Claes Jan Peterszdr. Zuster. 

1461 Geerburch Claes Jan Petersdr. # 

1461 Mach telt Dircsdr. Mater. 

1467 Margariete Jacobsdr. Zuster. 

1493 Aleyt Reyersdr. Mater. 

1535 Marritje Hillebrants, Zuster. 
1680-82 Mary Jansdr. Mater. ») 

Een van de door ons genoemde paters en wel Meester 
Florys de jonge werd den 4 April 1541 uit Holland ge- 
bannen tot dat hy „van de suspectie van Lutherye ende 
andere heresie hem opgeleyt gepurgeert soude syn by 
den officialen van Uytrecht, zijn ordinarys rechters." *) 
Hij herriep evenwel een jaar later zijne ketterijen en 
wel op den 18 January 1542. *) 



1) Leise. (Afschrift van wetten en regels). 

2) Z^ betaalde na het gensworden der stad nog renten ait. 

3) Crim. Sententie Hof van Holland. 1588 — 72 Blz. 69 ?«. (Gesch. 
Kerkherr. de Hoop Scheffer, blz. 406). 

4) Derde memoriaal van J. de Jonghe. BU. 107 v». (als boven). 



. A « . 



100 

Binnen de muren van S. Margaretha was evenwel al 
vóór dien tijd de leer van Luther binnengeslopen en wel 
verradelijk. 

Enkele leden der Amsterdamsche regeering , die de 
leer van Luther waren toegedaan en haar zooveel mogelijk 
trachtten te begunstigen , waren van oordeel dat die ket- 
tersche leer zeker den meesten aanhang zoude erlangen^ 
indien zij van den kansel zelf zoude verkondigd worden. 
Wij weten hoe door hun boozen toeleg Adrianus Cor- 
datus en Petrus Quadratus als kapelanen in de Nieuwe 
Kerk, en Meester Jan de Haas als preeker in het Le- 
prozenhuis werden aangesteld. Doch ook de kloosters 
moesten met de ketterij besmet worden. Zij vonden daar- 
toe een schoone gelegenheid , toen dé lutersche en over- 
spelige Christiaan II , koning van Denemarken , in 1531 
te Amsterdam vertoefde. Zij droegen zorg dat Jonker 
Hendrik van Antwerpen, die tot den hofstoet behoorde, 
een onderkomen kreeg in het S. Margarethaklooster. Deze 
hofjonker» een ijverig lutheraan, veroorloofde zich de 
vrijheid dagelijks in tegenwoordigheid van twee Amster- 
damsche regeeringsleden 9 Comelis Banninck ^) en Mees- 
ter Golyn , voor de conventualen te prediken en haar de 
leer van Luther voor te houden. Hij wist haar zoodanig 
voor zijn gevoelen te winnen , dat „hy het cloester meest 
geinficeert" ^) achterliet. 

Met het „cloester'^ moeten wij zeker verstaan enkele 
conventualen, want 47 jaar later, toen de geheele Am- 
sterdamsche regeering geus was geworden, telde het 
„cloester" nog 20 conventualen, die hare geloften trouw 
hadden gehouden. 

1) Hg maakte den 28 Mei 1547 door lelfmoord een einde aan z^n leven. 

2) Memorie vant ghunt dat ut/i diversehe informatien tot Amsterdam be^ 
vonden toert, overgedrukt in Oeschichte dee JHüntterüchen Aüfrühre vom 
(X k. Cornelitu. BIz, 406. 



101 

Uit de onderstaande uittreksels van akten ^ testamenten, 
en kwijtscheldingen kunnen wij zien welke vlucht het 
klooster sedert 1406 genomen heeft. De opsomming is 
dor^ doch zij is zoowel voor genealogie, plaatsbeschrijving 
enz. zeer belangrijk. Al deze stukken zijn, op een paar 
uitzonderingen na, in extenso te lezen op het stads-archief 
van Amsterdam. 

Kortheidshalve geef ik alleen hetgeen in deze wijd- 
loopige akten merkwaardig is. 

1420. Vechter Willemssoen geeft een achtendeel van een 
akker land en een vierendeel van die hujsinge 
die daerop staet, geleghen in die banne van Nyer- 
Amstel. 

1421. Verpacht hroeier Jacob Gierie, procurator van den 
canonissen regulieren te Sint Marienvelde, van 
derselver canonissen whegen, een huys ende erve 
gelegen in Gansoirde (Nes) tot een ewelijken pacht 
jaerlix om twee Engelsche nobelen en een quartier. 
(Schepenbrief.) 

1423. 1 December, Compareert Jutte Wed» Meester Wil- 
lemsz. Zij geeft kwijting van hetgeen het convent 
schuldig is uit hoofde van haar zoon zaliger. Zij 
schenkt ook een mosterdmolen , een groeten ketel 
om klein bier in te brouwen, een altaarkleed en 
al haef „deutsche" boeken. Oedaan in de kapel van 
S. Margaretha. 

1424. 20 October. Mathys Claessoen verkoopt „twee 
acker landts ghelegen ter Nyer-Amstel van der 
Aemstelle tot ander lands zijde." 

1427. 27 Juni. Compareert „Elysabeth Herman Wolfsdr. 
met Dirc Claessoen haren gecoiren mombair, en 
scout quyt mit hoir mombairs handt den convents- 
huus van Sinte Margriete alle alzulcke tylbaer- 



102 

goede(ren) als sv in den hnnze voirs. gebrocht 
heeft, behoudelyck dat Elysabeth voirs. voir die 
voirs. tylbaer guede hebben sal hoir noetrof van 
hoiren coste in den huze, hoir leven lanc en nyette 
langer duurende. (Beding van lijftocht en woning 
met een kostkoopster.) 
1428. 4 Sept. Schenken Albert Berenssoens drye soenen 
als : oude Jan , jonge Jan en Pieter AelberUaoen 
gebroederen aan Hejnricxsoen van Voirst priester 
tot behoef der zusteren d'een helfte van den huze 
en erve gelegen in Gansoirde bj Sinte Pieterscapelle 
en gasthuys tusschen Sint Pietersgilde-erve an 
d'eene zide ende der zusteren voirs. ander helfte van 
denselve huzen ende erve, opten andere zide. 

1430. 23 Sept. JDirc ffollanU erfgenamen verkoopen aan 
Dirc Claessoen als voogd van de zusters vijf ma- 
den land liggende „after den Damme." 

1431. 22 Jan. Schenken Lyabeih Wolfs^ Heyn Zoel Claesz^ 
gebroeders en Egbert Claesz. aan Dirc Claesz. als 
voogd van S. Margriete Convent alsulcke landen 
en huysinge als hair anghecomen syn by besterf- 
ten , staende ende ghelegen boven der Weteringhe 
inder state dair der Reguliers cloester beneden 
up staet. 

1442. 10 Juni. Schenken Peter Jacobszoen alle alsulk 
geit en goede als Margriete Egbertsdogter syn wijfs- 
suster in den convente gebrocht heeft of van ho- 
rentwegen in denselven convent ghecomen is. 

1444. 1 7 Maart. Schenken Heyn Zael en Wouter Aerents- 
soen den zusteren een stuck lands gheheeten den 
Utnesse gelegen in den ban van der Nyer- Aemstelle. 

1447. 18 April. Verkoopt Jacob Boudmzoen den zuste- 
ren een wermoestuyne , twee roeden wyt, ghelegen 
optie karckside over die uterste graft. 



)03 

1447. 15 November. Heynric Lucke wonende by Yedamme 
geeft kwytscheldiDg van alsulcke ghelde en goe- 
de(ren) als Kristine Moene Symonssoens weduwe 9 
syne swager en hoir twee dochters, syns wyflFs twee 
susteren , meede professide susteren wesende , in 
Sint Margriete gebrocht hebben. 

1455. 20 Februari. Verkoopt Jan Claeszoen den zusteren 
een erve ghelegen in die Voeghelensanc dair naist- 
by geerft die voirn. susteren an beyde syden. 

1456. 19 Juli. Kwijtschelding van een goede gouden 
overlandtsche keurvorsten rijnsche gulden up een 
huys in Gansoird door Jacob Collenzoen ten be- 
hoeve van het convent. 

1456. 6 Maart. Verkoopt Heer Herman LamberU en 
Jaeob Louwe Andries syn ghecoren voeght een 
huys ende erve ghelegen in die Gansoirde strec- 
kende van der Ealverstrate aen den Aemstel. 

1458. 23 April. Verkoopt Jan Aelbertssoen den gheme- 
nen susteren twee huysen en erven gelegen in 
Gansoirde upt hoeck van den VogheUnsangen. 

1458. 24 Januari. Verkoopen Peter Luytgynszoen y Jan 
Roede en Elysabeth Jan Peterszoendr. een erve 
gelegen in die Gansoirde, dat Heer Jan Moeys 
saliger placht toe te behoiren. 

1461. den 20 Juli. Wy Korstgyn Jacobszoen en Ghysbert 
Dirxzoen Scepene in Aemstelredamme oirconden 
en kennen dat voir ons kwamen Willem Claes Jan 
Peterszoenezoen , voir hem selve en gelovede voir 
Dirfi Klaes Jan Peterszoenszoen syn broeder an 
d'een zyde^ en Eliaabeth ende Geerburch Claes Jan 
Peterszoens twee dochteren professide susteren in 
S. Margriete convente mit Ghyshert Claeszoen hair 
oem en voecht ende mit Peter Cleszoen, Ghys Jans' 
zoen ende Ghysbert voirn. hoer vier vierendel als 



104 

men se naist conde gecrigen ende bi consent van 
heer Simon pater ende Machtelt Dirxdochter mater 
van Sinte Margriete convente voirsz. an d'ander 
zjde f en geliede , by consent der Rade van der 
Stede, dat sy geschyden ende gedeelt hébben alle 
die erfnisse ende guede roerende ende onroerende 
die hen angecomen en up besturven syn van Claes 
Jan Peterszoen hoer vader ende Alyt hoer moeder 
zaliger ghedachten. In deeser manieren en voir- 
waerden dat Elisabeih ende Gerbreeht sullen hebben 
ende behouden dese nabescreven gueden; inder 
eersten: negen ende halve guilhelmus scilde siairs 
ewige rente up Claes Coppen huus ende erve ge- 
legen by den Ye, upten Nyewendyck, aldernaist 
Meeus Kalair an d'ene zyde ende Jan Berenszoen 
an d'ander zyde; It. veertich stuuvers siairs ewige 
renten up Peter Comans huys ende erven over 
s' Gravenbrugge in die steege. It. een guilhelmus 
scilt siairs ewige rente up Jan die Barbierahuys 
en erve in 's Gravenstraat. It. een guilhelmus scilde 
siairs op Michel AllerUzoen tuyne buten die Nye- 
wendyker poert. It. een oudt guilhelmus scilt siairs 
upten huysen en erven gelegen up die Eerksyde 
by Sinte Anna Straat an den Burgwalle^ in alle 
schyn alle dese voirs proper pachtbrieven inhouden 
ende begrypen, ende noch anderhalf morgen lants 
tot Outerstarp gemeen met Jacob Braeeman. Ende 
Willem en Dirc voirs. sullen hebben ende behou- 
den alle alsulcke landen als Claes Jan Peterszoen 
in sinen laisten leven leggende hadden tot Ostrop. 
It. een huys en erve gelegen in den arme after 
Ghys Janszoen^ en voirt alle andere gueder oe(re)nde 
en onroe(re)nde, scoude ende onscoude, ende hier* 
mede soo scouden sy malkander quyt. In oirconde 



105 

dese brieven beseghelt mit onsen segelen. Gege- 
ven npte twyntichsten dach in Julio in Jaar ons 
He(ere)n dusent vierhondert een ende tsestich. 

1466 7 Augustus. Lambert Peterszoen bekent ontvangen 
te hebben van het convent „'t seventich rynsche 
4,gulden in afcortinge van alsuicke gelden als hem 
„toegeseyt syn van den erfnysse nagelaten by Clcies 
ffJacobazoen saliger syn neve.'^ Uy belooft den zus- 
ters^ als hy de laatste gelden ontvangen zal hebben^ 
kwytschelding te geven van „alle guede en landen 
ende renten ten plaetse buten der stede en dair 
binnen, dair die ghelegen syn/' 

1467 29 Januari. Jan Brunincx van Diemeuy Claes Duur 
van Bansdorp als voogd over Wybreeht sinen egten 
wive, Roel Heynenszoen en Claea Heynensz.^ voor 
Heyn Symons hoiren vader en Jacob Claes van Wa- 
terganCf voir Margriet HillebranUdr, sine moye als 
erfname, en machtig gemaekt van Margriet sine 
moye voirs., hebben te samen eendrachtich over- 
gegheven en vry quyt gescouwen dat convent 
den vryen eygendom als hen angesturven is van 
Claes Jacobs saliger, of angesturven van Margriet 
Jaeobsdr. syn suster en medesuster in de voirs. 
convent, alsuicke landen, guede en erfnysse als 
hair angesturven wesen mach, als: twee campslants 
geleghen in Lambertsveltsaet op Sinnevelt^ van 
welcke lande, guede en erfnysse de comparanten 
voemoemt geliede wel betaelt te wesen. 

1467. „Op Letare Jherusalem" geeft Lambert Peter sz, 
kwytschelding over den vryen eyghendom als hem 
angesturven is van Claes Jacobs s. g. of aengestur- 
ven is van Margriet Jaeobsdr, syne suster en con- 
ventuael van S. Margriete : van twee campen lants 
in Lambertveltszaet op Zinnevelt. 



106 

1468. Ouiger Outgerszoen verkoopt „ses rode voten erves 
ghelegen in die Oansoirde." 

1471. ld. een buis en erve gelegen in Gansoord „dair 
naist bj geerft sijn Eliadbeth Huzen andie nortside 
ende die voirs. susteren an die sujtside." 

1477. 29 maart. Alhert Janszoen van der Meer verklaart 
schuldig te zijn aan het convent negen rynsche 
galden viertich groot vlaemsch , voor elcke rynsche 
gulden , voirs. gerekent jaerlixe renten ,,totteu 
ewelicken pachten staende op alle die go(e)de(ren) 
roerende ende onroerende ^ die Aelhert nu ter tyt 
heeft of hiernamaels vercrighen mach. 

1520. St. Barbara-avond. Verhuurt het convent vier en 
een halve morgen vryland gelegen te Baanbrug 
voor vyf jaar aan de kinderen van Symon Claesz, 

1625. 20 December. Willem Janszoen, Symon Michielsz., 
Symon Vrankensoen ende Claes Symonsz. in de na- 
men van ^lOnse huysvrouen ende ook van weghe 
onse huysvroue susteren en evenknyen [van gelyke 
maagschap] daer voer wy vast staen, dien ver van- 
genden", hebben een vasten uytcoop gemaict mitten 
convent aengaende de erfnisse angecomen aen Mar' 
ritjen HillebranUdr. ons huysvrouw suster, con- 
ventuael in S. Margriete, deur die doot ende over- 
lyden van Catryn Hillebrant Claessoen weduwe ons 
huysvroue. 

De volgende „losrenten" zijn schuldig aan het con- 
vent : 

1480, 12 Februari. Claes Aelbertsz. 5 coopmans rynsche 

gulden. 
1482, 17 Augustus. Aelbert Jacobsz. 28 stuyver. 
1482, 17 # Barent Claesz. 3 Earolusgulden. 

1509, 6 Mei. Jan Aertsz. 8 Earolusgulden. 



107 

1556, 1 Sept. Heynrick Adriaensz. van Oostsaenen 10 

gnld. 16 st. 
1558, 20 December. Jonge Cornelis Buyck Cornelisz. 

7 guld. 4 st. 
1659, 16 Mei. Joriaen Warnarts en syn huysvrou Steyn 

Pieters. 31 Karolasguld. 
1560, 22 Maart. Heer Claes Coeck 6 Karolusgulden. 
1560, 26 Mei. Symon Jansz. Beeldesnyder 7 gulden. 
1563, Segher Marcnsz. 3 Karolusgulden. 

1563, 16 Novb. Arent Heynricxszoen 5 gulden 14 st. 

1564, 20 Maart. Fieter Claesz. en Willem Symonsz. 
6 Karolusgulden. 

1564, 22 Maart. Burch Jacobs. Speelman 6 Karolusguld. 
1574, 3 Feb. Jan Adriaensz. Gardenier 1 # 

1576, 30 Juni. Fieter Jans. Groffsmidt 6 # 

1682, 17 Aug. (dus na de „alteratie") Meester Claes 
Cornelis, schaerslyper 2 Karolusgulden. 



Het Rode Register luidt: 

Staet van de Incomende goederen van de conventualen 
van Sinte Margriete binnen der voorsz. stede Am- 
stelredamme. 

Eerst van de Landen. 

Twee staaken lants leggende bezyden malchanchen buyten Jan 
Eoonpoort, groot tsamen omtrent se ven twintich maden, gel- 
dende tsiaers in hayre lx gold. 

Noch een stuck landts genaemt de blaeuwe sack groot twaelff 
maden leggende buyten Jan Eooden poorte geldende tsiaers 
in huyre xxx gl. 

Noch vier ende twintich maden landts met een huys daerop, 
leggende tot Meerhuysen, met nog andere vyff maden lants 
leggende opte Diemermeer, tsiaers lxx gl. 

Noch yyfEtich maden landts leggende met andere landt tot Lam- 
brug, geit tsiaers XYI gl. 

1* Z* van de Landen glxxyi gulden. 



108 

Oateygen. 

Aen oateygen van acht gulden thien st. tsiaers houdende op een 
huys in de Warmoesstraat Tm gL 1 st. 

Noch een outeygen van vier gulden twee stuvers tsiaers houdende 
op een huys over de Nyewezydts Colck . . iiii gl. ii st. 

Noch een outeygen van twee gulden een stuver, tsiaers houdende 
op een huys over de Colck ii gl. i st. 

Noch een outeygen houdende op seker landt 't Oudewael 

in gl. XVI st. 

2» Z* van de jaerlycxe outeygen xviii gl. rx st. 

Losrenten. 

Een brieff van hondert vyif en twintich gl. tsiaers houdende op 
seker landt leggende by Montfoort twelck Dirx Thymonsz. van 
ons eertyts gecoft heeft voor achtthien marge vry landts , ende 
also 't landt maer sestien margen groot is, ende Dirck Thy- 
monsz. groote excessieve costen gehadt ende geleden heeft om 
den huysman van 't landt te crijgen, die opt landt getimmert 
ende geplant hadde, soo is veraccordeert, om alle costen en 
moeyten te schouwen , dat Dirck Thymansz. siaers sal geven 
hondert gulden, des soo sal de questie van de grootheidt des 
lands uut, alle andere eysch van oncosten by hem gedaen, gansch 
te nyete zyn c gulden. 

Noch aen diversche pachten ende renten staende op diversche 
thuynen en erven buyten Jan Bode-poort op Sint Margriete- 
pat tsiaers gl gl. 

Noch een rente van zes en dertich gul. tsiaers houdende op een 
huys in de Gasthuyssteech xxxvi gL 

Noch een rente van vier en twintich gul. tsiaers houdende op 
een huys in de Oudezydts arm xxiin gl. 

Noch een rente van vier en twintich guldens tsiaers houdende 
op een huys op de Zeedyck xxnii gl. 

Noch een rente van thien guldens tsiaers houdende op een 
bruyckweer landts tot Aelsmeer x gl. 

Noch een rente van vyff gulden tsiaers houdende op een stucke 
landts tot Westzaen v gl. 

Noch een rente van zess gulden tsiaers houdende op een huys 
by de Haerlemmerpoort vi gl. 

Noch een rente van seven gulden tsiaers houdende op een huys 
opt houckgen van St. Fieterssteechgen vii gl. 



109 

Noch een rente van zess gulden vyff st. tsiaers houdende opte 
Yroonlanden ^) buyten Alkmaer vi gl. y st. 

Noch een rente van vyff gulden tsiaers houdende op de molen 
op de Heyliche wech ,..,...,... v gl. 

Noch een rente van acht gul, thien st. tsiaers houdende op een 
burger tot Utrecht viii gl. x st. 

Noch een rente van vier gl. tsiaers houdende opt landt tot Bode- 
graven iiii gl. 

3» Z* van d' jaerlycxe losrenten ni' Lxxxv gl. xv st. 

Staet van de belastinge van den voorsz. convente ende 
deselve jaerlycx moeten betalen. 

T voorsz. convent moet jaerlycx betalen elff gulden thien st. out- 
eygen den ouden nonnen binnen deser stede. . xi gl. x st^ 

De bagynen opten ronden Hoff hebben jaerlycx opt voorsz. con- 
vent seven gulden vyff st vii gul. v st. 

Noch een outeygen van vier gulden acht stuvers tsiaers ende dat 
aen die van St. Joris Hoff iiii gl. viii st. 

Noch een outeygen van vier gulden vyff st. tsiaers ende dat aen 
Sinte Magdalena clooster iiii gl. v st. 

Noch een outeygen van twee gulden min vier penninck boUants 
aen den Carthuysers ii gl. min mi penn. 

Noch twe en veertich gulden tsiaers houdende de brieff op tgroote 
huys dat Wynolt Pheling heeft doen timmeren, ende wordt 
uytgekeert aan Wynolt voorsz xlii gl. 

Noch eene obligatie van twaelff gul. tsiaers houdende opt voorsz. 
huys ende wordt uytgekeert aen Ael Duynen . . . xii gl. 

Somma van de belastinge van voorsz. convent tsiaers 

LXXXIII gl. IX st. XII d. 

De voorsz. Lasten getrocken van Incommen van de voorsz. 
convente, blijft tgeene voorsz. convent noch heeft in- 
commende inc i gl. xv st. iiii d. 



1) Toen Karel V voor het onderhoud van siju leger verbazende sommen 
noodig had, leende hg bg enkele Amsterdamsche kloosters zekere penoin- 
gen met belofte van teruggave na één jaar. H^' was echter onmachtig te 
betalen bQ verval en verhypothekeerde zgne Vroonlanden bg Alkmaar. 



110 

NAMEN VAN DE CONYENTUALEN. 

Manry Jans, mater. • • • out lu jareiu 

Lysbeth Miehiels, procuratrice /r L n 

Manry Jans van Gelderlandt /r LXXYiin w 

Tryn Michiels. ..... «r LVI «r 

Anna Michiels /y Li w 

Aeltgen Dircx u XLYnn » 

Mbxtj Jans van Utreeht . . «r L » 

Willempgen Franssendr. . . «r xLYiin // 

Heynrichgen Thonisdr. . . // xlviii // 

Marry Joppen // xlvi // 

Swaengen Willems . . . . // xli v 

Lysbeth Jaspers // xxxvn it 

Vroutgen Ysbrants . . . . «r xxxvn // 

Giertgen Meynerts ..,.// xxxyi <y 

Anna Heynricx u xlyi // 

Aeltgen Barents v xuiii u 

Tryn Barents «r xxxvili n 

Annetgen Jacobs n xxxii n 

Tryn Lamberts // xxviii // 



Noch zynder twee susteren zekere tyt geleden nyt 
het voorsz. clooster gescheyden. 

Jannetgen Arensdr. mede conventnaal heeft nu een 
man getrout ende seventhien jaren uyten convente ge- 
weest. 

Lysbeth Fransendr. heeft vmi jaren uyte convente 
geweest, maer es wedercommen in 't convent mette woen 
gekommen, out XLYin. 



(Wordt vervolgd.) 



BERNABD J. M. DE BOMT. 



lil 



AANTEEKBNINGEN 

BETREKKELIJK EENIGE 

HAARLEMSCHE GESLACHTEN. 

Medegedeeld door Jhr. Mr. A. F. O. Van Sasse van IJsselt 

te 's Hertogenbosch. 



Op het Kasteel Ter Horst te Loenen o/d Veluwe be- 
rusten versclullende aanteekeningen omtrent eenige Haar- 
lemsche families, van de band van Jr. Pieter Adriaansz. 
van Adrichem van Dorp, welke ik hieronder zal laten 
volgen voor zoover zij in dit tijdschrift op hare plaats zijn. 

Vooraf wensch ik echter zijne voorouders mede te dee- 
len , omdat daardoor Simon van Leeuwen's Batavia 
Illustrata wordt aangevuld voor wat betreft het Katholiek 
gebleven gedeelte van de familie van Adrichem, dat daarin 
geheel voorbijgegaan wordt en opdat ook de lezer kunne 
nagaan, op wien de aanteekeningen over dit geslacht be- 
trekking hebben. Zie dan hier zijne genealogie, aanslui- 
tende aan die van van Leeuwen. ; 

I. Jacob van Adrichem, zoon van Floris en Lijsbeth 
van Sanen , huwt N. van Bakel. Wonnen: 

n. Floris van Adrichem, ridder, sterft 1470, huwt 
Willemina van Foreest. Wonnen: 

a. Adriaan, die volgt sub. UI. 

b. Beatris huwt Dirck SteflFenys, zoon van Hendrick 
van Wissen en Maria van Bennebroeck. Hunne afstam- 
melingen namen den naam van van Adrichem aan. 

e. Catharina huwt Jan Floryssoon. 

d, Geertruyt huwt Willem Speyart van Woerden 
Pieterszn, burgemeester van Haarlem, die sterft 16 Ja* 
nuari 164h 



112 

III. Adriaan van Adrichem, woonde meestal te Alkmaar, 
sterft omstreeks 1490 en huwt Catryn van Sanen. Wonnen : 

a. WiUemyna huwt Andries van Foreest, 
6. Aelbrecht, die volgt sub IV. 

IV. Aelbrecht van Adrichem, schepen van Haarlem , 
sterft 23 Maart 1556, in de 80 jaren oud, is begraven 
in den grafkelder der van Adrichem's in de St. Bavokerk te 
Haarlem, huwt 1® N. van der Laeu 2® Johanna van Assen- 
delft, die kinderloos sterft 3® Elisabeth van Dorp, (haar 
moeder Almonde), die 1537 stierf. Won ex 1"* a. Justus, 
die ongehuwd stierf op zijne terugreis van Jerusalem. 

Ex 3» b. Pieter, die volgt sub. V. 
e. Adriaen, die volgt sub Ia. 

d. Gatharina, sterft kinderloos 1574, oud 44 jaren, 
is in haar vaders graf begraven, huwt Mr. Dirck Ramp 
EgbertssooUy burgemeester van Haarlem, sterft 1597. 

e. Elisabeth van Adrichem geseght van Dorp huwt 
1® Gerrit van Berckenroede Willemszn. , schepen van 
Haarlem, die sterft 1659, oud 27 jaren. 2° Gerrit Borst 
alias Velserman, die sterft 1573. 

V. Pieter van Adrichem geseght van Dorp, burge- 
meester van Haarlem, sterft 20 Mei 1565, oud 42 jaren, 
huwt P Cornelia van der Loo, die sterft 1553, oud 
23 jaren, d' van Willem en N. XJytenhaege; 2® Mach- 
teld de Jongh , dochter van Cornelis , heer van Baardwijk, 
rekenmeester van Holland en Anna Sasbout Joostdr. Won : 

Ex l^ a, Willem van Adrichem geseght van Loo, 
sterft kinderloos. 

b. Cornelia van Adrichem geseght van Dorp, trouwt 
Aerent van der Hooch. 

Ex 2^ e. Cornelia van Adrichem geseyt van Dorp, 
huwt Jacob Godin, raad en rekenmeester van Holland, 
heer van Warmond, (Hunne afstammelingen vestigden 
zich in België). 



118 

d. Elisabeth, sterft jong. 

e. Catbarina, sterft 1597, bawt Mr. Pieter van der 
Hooch, meesterknaap van Brederode, heer van Sprang. 

ƒ. Petronella van Adricbem gesegbt van Dorp, sterft 
ongehuwd. 

Ia. 

Adriaen van Adricbem genaemt van Groeneven , raad , 
schepen, burgemeester van Haarlem en meesterknaap 
van Holland, geboren te Haarlem 26 Juli 1526, sterft 
27 Mei 1573 te Haarlem voor bet Katholieke geloof den 
marteldood, maakt 1560 uit godsvrucht eene reis naar 
Rome, huwt 1® 26 Mei 1551 Josina Ramp gesegbt van 
Berckenroede, (dochter van Egbert Willemszn Ramp, burge- 
meester van Haarlem en Hasa van Berckenroede), gestor- 
ven 2 December 1568, die evenals baar man in gemelden 
grafkelder der van Adrichem's begraven is. 2® Anna Boot, 
dochter van Aert, meesterknaap van Holland en baljuw van 
den Haag, daarna drost en kastelein van Franeker, en 
Geertruid van Leeuwen. Drie portretten van A. v. A. be- 
vinden zich op het kasteel Ter Horst voormeld. Won ex 1°^ 

a. Elisabeth van Adricbem alias van Groeneven , sterft 
1588, huwt Mr. Pieter Hals, advocaat en schepen van 
Haarlem. 

b, Hadewey of Hasa van Adricbem alias van Groene- 
ven, sterft kinderloos 1597, huwt Dirck van Nuysenburgb. 

e. Josina, begijn op den Hof te Haarlem ^ „een maeght 
van seer stichtigh leeven," zooals van baar geschreven 
staat, sterft 21 April 1617. Haar portret op paneel hangt 
ten huize van Mr. O. Baron Speyart van Woerden te 
Roermond. 

d. Aelbrecht van Adricbem van Groeneven , sterft 1604, 
huwt Glara Craenhals van Hottinga, dochter van Sebas- 
tiaan, schout van Haarlem en drost van Kennemerland, 
en Petronella Wittendael. Wonnen : 

aydntgen Getch. Biidom w. Uaarlem. XXIIe Deel. 8 



l 



lU 

1. Josina huwt Simon de Bray. 

2. Elisabeth huwt Cornelis van Schorel. 

S. Sebastiana, sterft kinderloos, huwt Aelbert Canter. 
e. Pieter, die volgt sub II. 
Ex 2** Een kind jong gestorven. 

II. Pieter van Adrichem alias van Dorp, sterft 9 Mei 
1645, oud 79 jaren, huwt zijne nicht Anna van Egmond 
geseght van Berckenroede , die sterft 1607, dochter van 
Adriaan van Egmond van der Nieuburgh, burgemeester 
van Haarlem en Catharina van Berckenroede. Zij is be- 
graven te Haarlem in de Corskapel. Wonnen: 

a. Aelbrecht, jong gestorven* 

b, Adriaen, die volgt sub III. 

e, Hester van Adrichem geseght van Dorp , sterft kin- 
derloos 10 Februari 1661, huwt 1634 Mr. Simon van 
den Broecke Jacobszn, advocaat. 

d, Catharina, sterft ongehuwd 14 Oct. 1652, begra- 
ven te Haarlem. 

e. Josina, sterft ongehuwd 16 April 1669, begraven 
te Haarlem. 

ƒ. Willem, jong gestorven. 

III. Adriaen van Adrichem genaemt van Dorp, sterft 
27 October 1666, begraven te Haarlem in het graf der 
van Adrichem's, huwt 1652 Catharina de Kies van 
Wissen, geboren 18 October 1617, sterft 22 December 
1689, begraven bij haar man in St. Bavo te Haarlem, 
dochter van Mr. Adriaen en Josina van Teylingen (dochter 
van Bartholomeus en Maria Speyart). Wonnen: 

a. Anna Catharina van Adrichem geseght van Dorp, 
sterft 3 Juni 1669, oud 16 jaren. 

b. Justina van Adrichem, geestelijke dochter, sterft 
1 Februari 1692 , is begraven in de St. Bavokerk te 
Haarlem, in den grafkelder harer voorouders. 

c. Pieter, die volgt sub. IV. 



116 

IV. Pieter van Adrichem geseght van Dorp , de schrij- 
ver der Aanteekeningen, sterft 27 Juni 1706, is begraven 
te Haarlem in de St« Bavokerk, huwt 1687 Eva Maria 
de Eies van Wissen , geboren 1671, sterft 13 Mei 1715, 
dochter van Johan Adriaan en Gudula Maria van der 
Wielen; zijne vrouw hertrouwde na zijnen (Pieters n. 1.) 
dood 8** met Diderick Speyart van Woerden. Wonnen: 

a. Gudula van Adrichem ^ geboren 14 September 1689, 
sterft 1693. 

b. Gatbarina Josepha, geboren 20 April 1691, sterft jong. 
e. Adriaen Joseph, geboren 13 Oct. 1692, sterft jong. 

d. Adriaen Joseph van Adrichem, geboren 24 Maart 
1694, kinderloos gestorven te Haarlem 18 Juni 1750, 
huwt 5 November 1715 Cornelia Elisabeth Buyck van 
Swiethen, gestorven te Haarlem 9 Juli 1744, dochter 
Tan Gornelis en Gatbarina de Ridder. Beiden liggen te 
Haarlem in het familiegraf in de St. Bavokerk begraven. 

e. Jan Joseph, geboren 1695, sterft jong. 

ƒ. Justina Gatbarina Josepha, geboren 1697, sterft 
10 Februari 1715. 

g. Jan Joseph, geboren 29 November 1698, sterft 
Juni 1704. 

h, Joanna Maria Josepha, geboren 10 Februari 1700, 
huwt 22 November 1722 Joan Cavellier , sterft te Haar- 
lem 30 Juni 1779, oud 89 jaren, zoon van Glaude en 
Margaretba de Surmont. Wonnen: 

a. Margaretba Gavellier, sterft jong. 

b. Petrus Guilielmus Gavellier, kanonik te Haarlem, 
geboren aldaar 12 Mei 1726, sterft aldaar 5 Mei 1789. 

e. Philippus Johannes Gavellier, geboren te Haarlem 
29 October 1728, sterft ongehuwd te Amsterdam 16 
Augustus 1791. 

d. Jan Gerbrand, die volgt sub V. 

V. Jan Gerbrand Gavellier van Adrichem, door Keizer 



116 

Frans II in den adelstand erkend en voor zooveel noodig 
daarin verbeven, geboren 20 October 1730, sterft te 
Loosduinen 19 Juni 1790 en is te Haarlem begraven, 
huwt 1® te IJsselt 11 December 1775 Cornelia Constantia 
van Sasse van IJsselt, geboren op IJsselt 17 Mei 1748, 
sterft te Haarlem in de kraam 1776 2^ Barbara van der 
Does, geboren te Gouda 1738, sterft te Amsterdam 31 
December 1818, dochter van Wilhelmus Bemardus en 
Catharina Maria van Suurland. 
Zijne eerste vrouw schonk hem : 

VI. Johannes Ludovicus Maria Cavellier van Adrichem, 
geboren te Haarlem 2 October 1776, sterft te Boxmeer 
2 November 1839, huwt te Kleef 1807 Antoinette Jo- 
sephine Maria Hacfort tot Oosterholt, geboren 1788 , 
sterft te Amsterdam 26 September 1811, dochter van 
OH vier en Theodora Speyart van Woerden. Wonnen : 

VII. a, Cornelia Constantia Cavellier van Adrichem, 
geboren te Amsterdam 17 Mei 1809, sterft op Ter Horst 
te Loenen op de Velu we 10 Juli 1866, huwt Mr. Cas- 
par Hacfort tot ter Horst, sterft op Ter Horst 28 Deo. 
1875, oud 67 jaren, zoon van Olivier en Maria Aletta 
van Wijnbergen. Zij lieten afstammelingen na. 

b. Oliviera Cavellier van Adrichem, geboren te Am* 
sterdam 19 October 1810, sterft te Boxmeer 1 Septem- 
ber 1891, huwt te Boxmeer 31 Augustus 1831 Louis 
Jan Baptist van Sasse van IJsselt, lid van de 1* Kamer 
der Staten Generaal, geboren te Boxmeer 20 Juni 1809, 
sterft aldaar 23 December 1888, zoon van Leopold en 
Henriette Hacfort tot Oosterholt. Zij lieten afstamme- 
lingen na. 

e. Een meisje dat jong stierf. 

De aanteekeningen luiden als volgt : 

Adrichem. 

Het slot ofte huvs te Adrichem of Arcum is een van 



117 

de outste casteelen van Eenemerlant geweest en wort al 
vermeit int jaer 730 volgens scrijven van Theofridus, 
abt van Epternach , die geleeft heeft onder Keyser 
Henderick de vierde, die regeerde 1080 en seyt in sijn 
gescreve chronyck als volght : Carolus Pepini filius , major 
domus, avus Caroli Magni, apud Trevisos consistens 4 
Idus Maij, integram villam Adricliaim in Frisia in pago 
E^inheym super fluvium Velisenam , ubi mare fluit in 
parte altera sitam, regio donavit testamento clero Tra- 
jectensi circa annum 730. 

Hoe dat deese hoef of casteel weeder van de Cleresie 
van Uytrecht is vervreemt kan ick niet acbterhaelen , 
doch het is waerscheynlijck of om beeter te seggen bijna 
seeker volgens alle omstandigheeden , dat dit deselve 
hoef of slot is , die de naem aen het eedele geslacht 
Adrichem heeft gegeven, welcke familie langh besitter 
van dit slot is geweest. 

Aengaende de dirivatie ofte oorspronck van de naem 
van Adrichaim of Adrichem vinde ick in oude aenteeke- 
ningen, dat sommige die deduceeren van Adderheym of 
huys, omdat daerin voor tijden veele adders of slangen 
wierde gevonden en dit kan niet alleen met de gestalte 
onses lants int gemeen over een koomeu, als sijnde in 
oude teyden woest en weynigh gecultiveert geweest en 
daerdoor in ongediert overvloediger, maer wel principael 
met de situatie van 't hoef Adrichem selfs, als sijnde 
geleege in een laeghachtige en vochtige plaets bij de 
Weyckermeer of teye, welcke swinters swellende, buyten 
sijn boodem storte en aen dit gedrochte voetsel en ver- 
meerderinge gaf. 

Oock wort gemeent en is seer waerscheynelijck, dat 
de Adrichems, die een slange in haer waepen voeren de 
oude en eerste besitters van dit huys sijn geweest en is 
apparent, dat Ludolf van Brederode, 1086 vermeit, soon 



118 

van heer Dirck 2* heer van Brederode met een erfdochter 
van deese familie getrout sijnde voor hem en sijne nae- 
koomelingen de naem van Adrichem naer dit casteel heeft 
aengenoemen , doch sijne descendenten hebben haer vae- 
derlijcke waepen van Bredenroede tot heeden toe sorgh- 
vuldighlijck geconserveert. lek vinde meede, dat die van 
Adrichem sijn geweest heeren van Akendam en dat aen 
Adrichem hebben gehoort eenige duynen en thienden , 
sijnde leengoet geweest maer door hertoogh Aelbrecht 
van Beijeren alodiael gemaeckt ; deese duynen worden 
noch genaemt Arcums duynen, soo dat Adrichem een 
schoon stuck goets is geweest. 

Er is geen seekerheyt aen wie Floris Aernoutssoon 
van Adrichem 5 die in 1300 leefde , geheylickt is, doch 
soude twijfele of sijn vrouw niet is geweest uyt den 
huyse van Wassenaer , want ick in de Beverwijck in de 
kerck in seeker glas gesien heb eenige waepens van 
Adrichem onder malkander, naest welcke stonden de 
vrouwwaepens ; het eerst van de vrouwwaepens was een 
schilt met drie wassende maenen sonder breuck ; de co- 
leur kan niet voor vast stellen maer meene dat het wa* 
pen van Duy venvoorde was; apparent een dochter van 
Jan van Duy ven voorde, die soone was van Arent van 
Duyvenvoorde en N. van Crayenhorst. 

Joncker Simon van Adrichem (die op de sepulture in 
de Beverwijck voor sijn moederlijck quartier heeft Bakel, 
waeruyt blijckt, dat hij en sijne broeders en susters sijn 
geweest kinderen van J"'. Floris van Adrichem heer 
Florissoon en van Juff. van Bakel) troude Juff. Elisabeth 
van Duyvenvoorde Dircksdochter, haer moeder was Zeven- 
der uyt den huyse van Arckel. 

Het opschrift van gemelde sarck was: 



119 

Hier leegt begraven die edele Simon van Adricbem, 
die starf 1482 ende Jonckvrouw Elisabeth van Adrichem 
sijn wijf, die starf 1472 , 

met het waepen van Adrichem met het rat op de borst 
van de leeuwe sonder schilt met deese quartieren: 
twe van hem als: en twe van haer als: 

Adrichem Duy ven voorde of Polaenen 

Bakel (gebreke als boove) 

Zevender. 
Daer staen eenige waepens in de kerck in een glas 
aen de suytsey bij het graf van Adrichem (gelijck onder 
Floris de eerste geseyt is), waerdoor schijnt te blijcke, 
dat Floris de eerste (die bij veele de oorspronck van 
deese stam gestelt wort) aen Duy ven voorde troude, het- 
welcke meede scheynt te kenne te geeven het schrift, 
dat daer bij stont maer nu meest verbroken, te weeten : 

Adrichem 

ortu 
occasum 
vorder kon niet gesien worden en dit wil betekenen Si- 
monis de Adrichem ab ortu ad occasum. 

Het laeste manswaepen van Adrichem was van J^ Pie- 
ter van Adrichem, waerover stont Ramp. 

Waeruyt veele hebbe beslooten, dat deesen Pieter de 
laeste mansoir van deese familie soude geweest sijn, 
doch sonder veel fondament, want dit alleen kan meede 
brengen, dat hij de laeste is geweest van Simons branche, 
want het woort Simonis maeckt restrictie tot sijne des- 
cendenten alleen, alsof het wilde seggen de afkomst van 
Simon van Adrichem van den beginne tot den ondergangh. 

Een soon van genoemden Simon van Adrichem was 
Nicolaes van Adrichem, abt van Egmont, door een- 
paerige stemmen daertoe verkooren int jaer 1476. Hij 



120 

vluchtte toen voor de Cabeljause partey, die de mon- 
nicken door gewelt en hongersnoet socht te dwingen om 
Jan van Bourgondië, bastertsoon van hertogh Philips de 
goede als abt te aenvaerden, bij de Karmelieten te Haer- 
lem. Stierf 1481. ^) Een ander soon was J®' Aerent van 



1) Id een handschrift, berostende in het Archief van het Bisdom Haar- 
lem, beeft Pieter van Adrichero van Dorp het volgende over hem gescfare- 
veu: Heer Nicolaes van Adricbem, de vermaerde abt van Egmont, door 
eenpaerige stemmen daertoe verkooren int Jaer 1476, badde een machtige 
tegenpartey aen Jan van Boargondië, proost van St. Donaes te Bruggen 
en bastertsoon van Hertoogh Philips de Goede, die op de abdeyes groote 
inkomsten verleckert, socht sich, door anctoriteyt van sijn broeder Her- 
toogh Care], van de abdey meester te maecken, hebbende daertoe groote 
vrinden aent roer, als Lodewijck beer van Grnythoysen, stadthouder van 
Hollant, Jan heer van Egmond , met veele heereu van de Cabeljauscbe 
partey, waerdoor den vleckt en Klooster veel te leyden hadden, in 600» 
verre dat het klooster wiert belegert om de monicken door gewelt en 
hongersnoet tot het aenvaerden van den bastert van Bourgondië te dwin- 
gen, maer versteende, dat heer Nicolaes (de principale archiven en klg- 
nodien bjjeen gebracht hebbende) met Jo' Floris de Roode; s^jn neef, 
kloeckmoedelijck haer handen was ontsnapt, trecken weeder af; hier en 
tussen vlucht heer Nicolaes naer Vrieslaot; gints en weer eenigeo teyt 
gesworven hebbende, komt bedecktel^ck bij sijn vader op sijn slot bij de 
Beverwijck; sich daer niet langer vertrouwende, verschnylt sigh met sgn 
neef int Carmelitenclooster binnen Haerlero; daer en tnsseu agne a£faeren 
te Romen naer wens uitvallende, treckt den laeste dagh vant jaer 1476 in 
stilte weeder naer Adrichem; naer een kort verblijf aldaer komt de droeve 
maere, dat Hertoogh Carel van Bourgondië hg Nancy was verslaegen; dit 
baerde int lant veel ontsteltenis, doch heer Nicolaes heeft hierdoor occasie 
gekreegen om naer sijn abdey te keeren en is aldaer met onbeschrgfelgcke 
vreugde van de broeders ontfangen, want sgn tegenpartg, nu met veel 
meer en swaerder saecken belemmert, lieten hem voortaen gerust. Hg was 
int clooster om sgn besondere gaven seer bemint; hg was milt tot den 
armen, lieftalligh tot sgn vrinden, tegen sgn vganden ontsachlicb, hospitael 
en een groot voorsorger voor de abdey; soo wel het geestelijck als wee- 
relts hof had van hem groot gevoelen , want niet alleen heeft heer Joost 
de Lalain, stadhouder van Hollant, heer Nicolaes ontsagh voornamelijck 
noodigh geoordeelt int beslissen der swaere oneeuigheeden der Hoeckse en 
Cabeljause te Hoorn en elders, maer paus Paul us de tweede, overweegende 
de groote oneenigheyt , die gereesen was tussen biscop David , bastard van 
Bourgondien en sgne stad ?au Uytrecht, die door hem in den banne ge* 



121 

Adrichem^ die troude Juff. Agatha Suys Pietersd' en 
wan o. a. Juff. Cornelia van Adrichem , nonne te Nasa- 
reth in de Beverwijck, sterf 1544 en Juff. Elisabet, 
nonne te Koninxvelt buyten Delft. Juff. Cornelia van 
Adrichem, nonne in ^t clooster der Reguliere Kanonikes- 
sen te Beverwijck , genaemt Nazareth , ^) die stierf in dit 
clooster a** 1544, maakte zich zoo wel door haar god- 
vruchtig leven als bekwaamheid en ervarenheit in de 
dichtkunde bekend. Zij heeft de Psalmen Davids in la- 
tijnsche vaarzen gebragt en noch vele andere geestelijke 
gedichten en werkjes in die taele gemaakt. Jacob Faber 
Stapnlensis acht haare geleerdheid zeer hoog en de ver- 
maarde Cornelius Musius hieldt grote vriendschap en 
kennisse met haar. Ook heeft zij voor zich zelve dit fraaie 
latijnsche grafdicht gemaakt: 



daen was en daerin willende voorsien, heeft h^ heer Nicolaes neffens de 
biseoppen van Cesareen en Manster alle te samen en ieder in solidam 
gemachtight om nyt sijne naem alles te examineeren en decideeren soo als 
billick en recht bevinden souden, maer den biscop van Cesareen sich ten 
principaelen om gewichtige reedenen ezcuseerende en die van Munster met 
weereltse saecken loens te veel belemmert sijnde, komt de saeck ter princi« 
paelen op heer Nicolaes alleen aen , die , tot hem nemende eenige beroemde 
raetslieden, beeft de différenten soo veel doenlijck geeffent en die van 
Uytrecht door pauselijcke autoriteyt van den ban ontsloegen. Aertshertoogh 
Maximiliaen van Oostenrgck te Haerlem sijnde, heeft hem met seer grootc 
genegenheyt en achtinge ontfaugen en onthaelt en blijmoedigh eenige silver 
vergulde drinckschaelen van hem ter vereeringe ontfangen , beloovende met 
veel hartigheyt hem en sgn convent voortaen tegen alle vijanden in sijne 
besondere bescberminge te sullen houden , en ter eeren van deese abt heeft 
Joannes a Leydis , Haerlems carmeliet , s^ne historie van Egmont beschre- 
ven, als by int begin self getuyght, maer het is te beklagen, dat soo 
roemwaerde en treffelücke prelaet tot een soo droeve doodt is geraeckt, 
want int jaer 1418 naer Zeelant gerijst sijnde op de brnyloft van heer 
Wolphert van Borsselen, heer van Terveer etc. (die hem seer estimeerde) 
is aldaer tot groote droefheyt van syn convent en vrinden seer snbitelgck 
overleeden. 

)) Elders Sion genaamd. 



122 

Oorpus humo, Soperis animam Gornelia mando, 
Pulverulenta caro vermibus esca datur 
Non lacrymas non singultus tristcsque querelas 
Sed Christo oblatas nunc precor umbra preces. 

Gatharina van Adrichem , dochter van Floris van Adri- 
chem en Willemina van Foreest en weduwe van Jan 
Floryssoon, geeft 1504 aan de kerk van St. Bavo te 
Haerlem vierhondert rijnsguldens om daarvoor aldaer 
ewich elke week te doen lesen drie missen des Zondags, 
des Dynsdags en des Vrijdags op St. Lucas outaer , 
staende aen de achterste pilaren van het kruiswerk aen 
de noortzijde in de kerk, met bepaling dat de priester, 
als hij de misse gedaen heeft ,,int afgaen van den outair 
gaeu sal te grave bezijden tvoorscr. outair int midden 
van de kerck, dair zij huer evenknyen ^) vier graven heeft 
ende dair huer ouders begraven liggen, ende alsdan 
staende voir den grave lesen die psalm de profundis 
clamam ad te domine mit een coUect voir die zielen van 
den voirsr Catryn hueren ouders, huen kinderen ende 
hueren lieven vrienden zielen, dair zij 't voir begerende is." 

Heer Floris van Adrichem J®' Jacobssoon troude Juf- 
frouw Wilhelmina of Willemina van Foreest. Hij was 
ridder en stierf 1470 als blijck uyt sijn sepultuere, sijnde 
in de groote kerck van Haerlem bij de pilaer daer St. 
Lucasautaer heeft gestaen , sijnde bedeckt met een groote 
blauwe sarck, alwaer opgehouden was als volght: eerst 
in't midden des steens het waepen van Adrichem met 
sijn helm, chimiere etc, doch met een schiltje op de 
borst des leeuws onder de baer , waerop was een raetje ; 
voorts stont als volght (sijn sepulture was getekent 
N"» 193, 194 en): 
rontom stont aen hoofdent of aent westen : 

1) Bloedverwant^Qf 



128 

Hier rust h. florys van Adrichê aen de noortseyde 

Jacobsz starf a® 1470 en . . Gatharina yan Adricbem 
aen d'oostseyde .... Joffr Willemina aen de suytseyde 
stont foreest en Juff. Elisabet van Dorp 1537. 

Het eerste tot en Catharina was seer klaer en noch 
wel te leesen; tusschen rust en Jlori/a was een teeken, 
dat wel een h geleeck en bediede apparent heer ; de rest 
was noch leesbaer maer wat meer gesleeten ; voor Catha* 
rina had noch een letter twe k drie gestaen, apparent 
Joffr ; achter haer was oock iets geweest daer haer sterf- 
dagh gestaen sal hebben; voor het woort Joffr. Wille- 
mina had noch iets gestaen 5 apparent hier rtMt meede\ 
voor foreest heeft noch een letter twe drie geweest waer- 
schijnlijck; van de ƒ van foreest was al iets versieeten, 
de rest noch geheel klaer ; achter foreest heeft noch een 
woort of twee gestaen , dat niet wel leesbaer was ; daer 
waeren letters in geweest als / en e en is seer apparent 
geweest eijn toijff, hetwelck achter malkander gescreeven 
met de snppleringe is als volght : 
hier rust h. florys van Adrichem Jacobsz. starf a° 1470 
en Joffr. Cathrina van Adrichem starf .... hier rust 
meede Joffr. Willemina van foreest sijn wijf starf . . . 
en Joffi". Elisabet van Dorp 1537. 

Op de sarck boven het waepen stonden vier regels, 
die omdat se soo out niet waeren noch lichtelijk te leesen 
waeren, waervan onder Aelbrecht van Adrichem sal 
spreken. 

De vier quartieren van deese Floris van Adrichem 
waren op de wijse als volght en noch wel te sien : 
Adrichem Bakel 

Adrichem 
Zaenen Woude. 

Adriaen van Adrichem troude Gatrinii van Zaenen. Hij 



124 

woonde meest te Alckmaer en meenedat aldaer in de 
regeringe was; hij stierf int laest van 1400 en is aldaer 
begraeven in sijn grafsteede in de groote kerck , bedeckt 
met een dubbelde witachtige sarck ; heeft geleegen in de 
suydergangh » getekent roet een A{driaen) met bet wae- 
pen van Adrichem , sijnde een leeuw met een baer over 
de borst des leeuw, daer een schutje aenhanght, daer 
een klijn ratie ingehouwen is, gelijck bet bij sijn nae- 
koomelingen tot heeden toe gevoert wort; deese graf- 
steede is naemaels door de erfgenaemen van J®' Aelbrecht 
van Adrichem Adriaenssoon verkocht, alsoo van sijn 
descendenten te Alckmaer niemant woonde. 

De quartieren van Adriaen van Adrichem, die op de 
sarck in kerck van Alckmaer sijn gesien , sijn als volght 

Adrichem Foreest. 

Baekel 

Jonckheer Aelbrecht Adriaenssoon van Adrichem is 
geweest scheepen van Haerlem ; hadde sijn huysinge in 
de Smeestraet over de Schoutesteegh naest de Moerinne-* 
steegh, alwaer de waepens van hem en sijn laeste vrouw 
noch in de gevel staen gehouwen, doch hij was meest 
op sijn hofsteede in Heemstee over de laen van 't slot; 
int boeck vant Corsgilt, beginnende 1503 f" 111 verso, 
wert hij vermeit a^ 1554 Aelbrecht Adriaenss. van Adri- 
chem deken; sijn contrefeytsel met dat van sijne derde 
vrouw is noch in weesen, sijnde geschildert ieder op een 
deur van een tafereel, hebbende weleer gedient (soot 
scheynt) voor een autaerstuck int Barnadite clooster to 
Heemste, met sijne en sijn vrous waepen daeronder. 

Aelbrecht voorscr. stierf den 28 Maert 1555 en is bij 
sijn voorouders te Haerlem in de grafstede van Adrichem 
begraeven , gelijck is blijkende uy t het geene op de steen 
gehouwen is, luydende als volght: 



126 

Hier hout men memorie alle vierdeel jaers 
met twe borst kaarsen en drie missen van 
requiem en eeuwige jaersangh voor Aelbrecht 
van Adrichem en sijn ouders sielen. 
Sijn wapen , de leeuwe van Adrichem met de baer en 
een schiltie op de borst des leeuws ent raetje daerin, 
doch sonder helm, gelijck toen gebrujckelijck was» 
hanght noch aen de pilaer ten westen van de sepulture 
en geeft door sijn quaet faetsoen sijn outheyt genoech 
te kennen. 

De fundatie van geseghden jaersangh is geschiet den 
leste Maert 1550 volgens brieve. 

Hij fondeerde meede aen acht arme jongens alle son* 
daege uyt te keeren een broot van vijf pont gelijck sulckx 
mede brenght seeker geschrift uytgehouden iu een steen 
gemetselt in de muer van de groote kerck int eynde ten 
suytweste bij de banck, daer men broot placht uyt te 
deelen en luyt als volght: 

Om de behoeftige joecht te behoeden voor dolen 
heeft Aelbrecht Adriaens uyt minne bevolen 
dat de heylige geest elcke sondagh sal geven 
acht ambachts knechtgens die s^ heylichdaechs gaen 

ter schoole 
elck een broot van vijf pont terwemeel versch uyt 

molen 
dit was als men duysent vijfhondert vijftich vijff 

schreeven 
dien hem op den armen verstaet sal ewich leven. 
Dit is naer seeker memorie geschreeven , dat voortey ts 
daer uyt getrocken is; de steen staet noch wel in de 
muer doch omdat het scrift overgewit is, kan niet wel 
geleesen worden. 

Sijn kinderen hadden haer leeven lanck de gifte of 
collatie daer van. Bij scheydinge sijner goederen viel onder 



126 

het lot van Catharijn van Adrichem of Arcum (want sij 
daer oock soo genaemt wort) het huys van Ostervant in 
de Smeestraet en was gepreseert op drie dnysent gl., 
doch het erf was toen veel langer; dit ist huys daer 
voorens af gemelt heb, dat Aelbrecht van Adrichem 
woonde. Het is te verwonderen dat sijne kinderen soo 
diverse naemen voerden, als Dorp, Groenneven, Adri- 
chem en Arcum en dit geeft veel confusie en is apparent 
oorsaeck , dat Gouthoeven , Leeuwen etc. , gemeent heb- 
ben, dat de familie van Adrichem verstorven was; al- 
hoewel sij haer naem veranderd hebben, sij echter haer 
vaederlijck waepen altoos behouden. 

Dat de moeder van deese Aelbrecht geweest is Z^aenen 
blijckt uyt het conterfeytsel van dito Aelbrecht, alwaer 
voor sijn vaeders quartier staet Adrichem en voort moe- 
ders Zaenen. Dit conterfeytsel is noch ten huysen van 
J®' Richard Albert Godin, woonende te Tuernhout, al- 
waer het dickwils door J" Diderick Spiaert van Woerden 
is gesien en het was geschildert int jaer 1503, soo als 
in dorso bleeck. 

Pieter van Adrichem geseght van Dorp was diverse 
mael burgem' van Haerlem; hij fondeerde of herboude 
in den jaere 1567 in de St. Baefskerck te Haerlem een 
capelle in de groote kerck van Haerlem genaemt de 
korscapelle, die hem toen koste over de drieduysent 
guldens aen ruew werck, behalve het autaerstuck en ver- 
dere verciercelen ; sijn waepen staet int welfsel van de 
capelle, te weeten Adrichem met Dorp gehalft; op een 
ander schiltie staet 1557; hij is aldaer begraeven in een 
kelder onder een groote blauwe sarck met sijn waepen 
int midden des steens gehouwen , sijnde Adrichem gequar- 
tileert met Dorp of om beeter te seggen Uyterlier en de 



127 

vier volgende quartieren op deese ordere 

Adrichem Dorp 

Zaenen Almonde. 

Op de sarck stont gehouwen 
aent snyde: Hier leyt begraven Pieter van Dorp fun- 

datoer. 
9 westen: deesser capelle en sta 
9 noorden: rff bnrgem' va[n] Haerle[m] XV' LXV 

den XX. 
9 oosten : may. 

Jnffr. Gornelia van Adrichem geseght van Dorp Pie- 
tersdochter troude Joncker Arent van der Hoogh; sij 
legateerde haer neef Pieter van Adrichem genaemt van 
Dorp, de grafsteede van Adrichem in St. Baefskerck tot 
Haerlem. 

Juffr. Comelia van Adrichem van Dorp, dochter van 
Pieter van Adrichem en Juffr. Machtelt de Jongh , tront 
Jonckheer Jacob Godin, raet en rekenmeester van Hol- 
lanty heer van den Brouck, (waer dit geleegen is, is 
mijn onbekent); hij retireerde met sijn vrouw en kinde- 
ren om de troebelen naer Brabant en woonde te Brussel 
en leyt aldaer met sijn vrouw begraeven in St. Gudu- 
laeskerck met dese quartieren: 

Godin van Adrichem 

Le Conté van Dorp 

Lettin de Jonge. 

Lestordt Sasbout. 

Juffr. Catharina van Adrichem Aelbrechtsdr. trout Mr. 
Dirck Ramp tot diverse mael burgem' van Haerlem. Sij 
stierf sonder kinderen naer te laeten; sij legateert haer 
mans voorsoon Frederick Ramp haer huys en erve , daer 
sij in woonde y geleege in de Smestraet, in de schey- 



128 

dinge van haers vaedera goederen genaemt het huys 
van Oostervant* 

Adriaen van Adrichem geseght van Groeneven Ael- 
brechtssoon troude voor sijn eerste vrouw Josina Ramp 
genaemt van Berckenroede , halve suster van Mr. Dirck 
Ramp voorsr.; syn twede vrouw was Juff. Anna Bootb, 
dochter van Aert Booth en Geertruyt van Leeuwen , 
welcke Aert Booth was meesterknaap van HoUant , balieu 
van den Haegh, namaels drost en castelijn tot Franeker 
en grietman van de Bilt in Yrieslant; hij (Booth nl.) 
rijsde met sijn vrouw naer Jerusalem. 

Deese Adriaen van Adrichem alias van Groeneven deet 
timmeren een slot bij de Santpoort met torens en grach- 
ten voorsien, waervan Ampsing aldus schrijft {^78: 
Dan van der Mylens huys en Triers daeraen met een, 
t' saem op den grond gesticht vant slot van Groeneveen. 

Hadrianus Junius cap. 18 gesproken hebbende van 't 
huys te Velsen seyt: 

alwaer wij sien dat omtrent een steenwerp van daer een 
heerlijcke hofstede casteels geweyse met een breede gracht 
omvangen van Adriaen Groene veen van Haerlem voor 
weynige jaeren gestight is. Gouthoeven f^ 79 seght, dat 
het omtrent 1565 gestight is. Dit slot of casteel is in de 
troebelen gans verdestrueert ; de grond en ruewiens 
heeft Pieter van Adrichem geseght van Dorp, Adriaens 
voors. soon, verkocht. 

Mij gedenckt noch gesien te hebben eenige eysere 
haecken, schietende omtrent koogels als een stuytknicker, 
die opt voorsr. slot geleegen hebben. 

Hij was burgemeester van Haerlem. 

Hij heeft in de corscapel, die sijn broeder stichte» ge- 
geven een ekehoute gestoelte met vier setels ; boven ieder 
setel een waepen ; de twe eerste Adrichem gequartileert 



129 

met Dorp (onder het eene stont A. v. 6.); boven de 
derde stoel Zaenen ; boven de 4^ Almonde. Dit gestoelte 
heb ik meenighmael gesien, staende tegens de westmuer 
van dito capelle; het was eenige jaeren vervoert naer 
St. Janskerck doch daernaer op sijn oude plaets herstelt 
en- nu weeder weghgenoomen hetsij door ouderdom ver- 
vallen of andersints. 

Hij heeft den naem van Groeneven aengenoomen en 
gevoert naer seker stuck lants alsoo genaemt en met 
hetveelcke hem sijn vaeder in diens testament expresselijck 
hadde gegoet en gelegateert. 

Deese Adriaen van Groeneven of Adrichem was meester- 
knaep van de houtvesterije van Hollant , waertoe hij ge- 
nomineert was neffens Floris van Jutphaes en Dirck van 
der Does en wiert daertoe verkoore den 16 Maert 1570 
en heeft den eedt als meesterknaep gedaen den 4 Juli 
1571 ter presentie van Hugo van Treslongh en Hende- 
rick van der Laen, meesterknaepen van de de hout- 
vesterije van Hollant. 

Op den twaelfden November 1572, daegh naer St. 
Maerte, is Adriaen van Groeneven met sijn familie naar 
den Haegh gaen woonen, soo als met sijn eyge handt 
in sijn register gescreven staet. 

Geduerende de beleegeringe van Haerlem had hij sich 
geretireert op sijn slot onder Velsen om alsoo sich selve 
te bevrijden van rebellie tegens den prince der landen 
en sijn eet en eere te handhaeven en omdat van sijn 
gevankenisse en doodt in de historiescrijvers deeser lan- 
den eenigh gewagh gemaeck wort (doch seer bedecktelijck 
en als van een onbekent persoon sprekende sonder om- 
standigheyt of oorsaeck op te haelen) misschien haer 
voorouders daeden schaemende , sal ick hetgeene daervan 
van tijt tot tijt van lofwaerdige persoenen gehoort en 
uyt eenige memorien getrocken hebbe, ter needer stellen, 

Bydr&gen Getch. Bisdom v. Haarlem. XXIIe Deel. 9 



130 

niet ten geheele naer de fantasie van eenige schrijvers, 
die, om de onmenschelijke handel van haer geloofsge- 
nooten een glimp van rede te geeven , sich niet schaemen 
valse betichtinge en leugenachtige stellingen daer bij te 
voegen , gelijck eene seyt , dat deese Adriaen van Groe- 
neven in dienst was van den Eoninck van Spanje en in 
een uytval gevangen is; indien hij daerdoor militairen 
dienst verstaet is deese stellinge vals , doch indien hij in 
dienst sijn verstaet regeerder in een stadt of eenigh ambt 
te bekleeden, dan kan die voor waer aengenoomen wor- 
den, want soo genomen was hij in dienst of onder eede 
van de Eoningh ; maer wie van de leesers sal die stellinge 
800 verstaen; een ander komt noch veel verder en ge- 
noecht sich niet alleen met simpele leugens maer voeght 
daerbij een openbaere lasteringe , seggende dat hij neffens 
een jongen soude verweesen sijn gegeselt te worden , dat 
hij self om sijn valsheyt en laster wel verdiende, want 
hij dit noch door lofwaerdige historiescrijver noch door 
eenige vonnis der stadt goet kan maecken. Sij beleyden 
wel altemael dat dit geschiet is in weerwil en tegen 
danck van de overicheyt, ja dat sij het met drygementen 
noch goede woorden niet hebben konnen beletten hoeseer 
sij sich daer tegen stelden; en gelijck Theodorus Seri- 
velius int breet getuyght, sprekende van de moort van 
Adriaen van Groeneven fol. 86, dat de principaelste en 
de raet van de stadt, principael de borgemeester (hij 
wort bij andere genaemt J^ Jan van Vliet) hoe sij sich 
daertegen stelden, sulckx niet hebben konnen beletten, 
want daer voor rechtvaerdigheyt noch billickheyt geen 
plaetse was, niettemin gaen sij voort in haer begonne 
tirannie etc.; wat reden dat de principaelen en de raet 
der stadt sich soo heevigh kanten tegen de moort van 
deese Adriaen van Groeneven , jae veel felder en heeviger 
als sij teegen de andere gedaen hebben?; niemant heeft 



ISl 

de twe andere burgemeesters overtuyght van misdaet 
gelijck sij oock niet doen konden; nochtans stelt men 
sigh teegen faaer doodt met soo eenpaerigheyt niet, als 
tegen de doodt van deesen ; is dit misschien omdat 
hij ter geselinge veroordeelt was? soo doet gij alle de 
principaelen en den raet der stadt ongel ijck aen, dat sij 
800 veel voor een misdaediger te werck stellen , ja meer 
als voor de onnosele; sij waeren soo onverstandig niet 
en wisten de gelegentheyt der saecke wel. De oorsaeck, 
dat hij gehaet wiert vant grauw der soldaeten, is niet 
anders geweest, als omdat hij sijn prince niet hadde willen 
afgaen en de naem van spaensgesint te sijn, was genoech 
om iemant aent lijf te koomen, principael bij soo woe- 
dende gemeente en dit is de reede van sijn doodt en niet 
anders, want een gemeente door vreetheeden geterght 
en ballorigh gemaeckt, meent haer seer wel te quyten 
als sij de vreetheyt van haer partey kan overtreffen ; want 
reeden noch gerechtigheyt bij haer geen plaets en vindt. 
Aengaende sijn gevangenis ist toegegaen als volght : 
het accoort , dat aengevangen was met don Frederico door 
toestemmen van de principaelen van de raet der stadt, 
nn afgebrooken sijnde en twee van de afgevaerdighde 
uyt de raet vant princen volck gevangen sijnde, is hij 
nyt de stadt geweeken naer den Haege en op sijn slot 
van Groeneven , waerop de stadt beleegert wordende , 
niet geraetsaem vondt weeder daer binnen te koomen, 
principael nu den raet verandert en eenige van de voor* 
naemste niet wel gehandelt wierden en is alsoo in den 
Haege en op Groeneveen gebleeven totdat om gewichtige 
saecken met een van zijn naeste maegen ^) (ieder met 
een knecht of twe en twe paerde-sleeden over eys) naer 



1) Zqn iwager Philips van der Maethe, oad-bargemeester van Haarlem, 
gehuwd met Catryn Ramp Egbertsd'. 



132 

Amsterdam most reysen en wiert, na al omtrent Amster- 
dam sijnde , van eenige soldaeten vant gamisoen , die op 
schaetsen om fortuyn te soecken uytgereeden waeren, 
ontmoet en door ongeval van syn paert gevangen (synde 
sijn medegesel door wackerheyt van sijn paert het nau- 
lijokx ontkoomen) en naer Haerlem gevoert en vriert door 
bevel van de magistraet gebuysvest int oude stadthuys 
en tot sijn securiteyt door liaer ordere met gewaepende 
bergers bewaert om voort gewelt van soldaeten en canaille 
bevreyt te sijn, gelyck als mij gedenckt in attestatien 
van eenige dier borgers geleesen te hebben; dit sij aen- 
gevoert om te toonen, dat men niet behoeft te komen 
tot injurieeren en valse betightinge om het doen van ver- 
bitterde en raesende gemoederen te ontschuldigen » want 
in die teyt gewisselyck veel gepasseert is soo bij de eene 
als andere partey, dat bij onseydigen (gelijck een histo- 
riescrijver behoort te sijn) veel verfoeijinge en gans geen 
verschooninge verdient. Eer ick sluyte sal kortelyck aen- 
roeren hetgeen eenige andere scrijvers van hem melden. 
(Hij is omgebracht 27 May 1573). 

Laurentius Surius, gedruckt te Kolen 1586 fol. 857, 
sprekende hoe dat te Haerlem veele catholycke, onmen- 
schelijck sijn mishandelt en opgehangen, telt daeronder 
een edelman Adriaen Albertssoon (dit was Adriaen van 
Groeneven, soon van Albert van Adrichem). P. Opmeer: 
Adrianus Groene venius senatorii ordinis, vir plane bonus, 
cum nobilate generis tum satis lauta fortuna ornatus etc. 

Een boeckje , handelende van de oorspronck der neder- 
lantze beroerten, gedruckt te Luyck 1646, folio 68: heb- 
ben oock opgehangen Adriaen van Groeneven, raet van 
Haerlem etc, niettegenstaende de regeerders der stad 
hen daerteegens setten, sonderlingh J°' Jan, heer van 
Vliet , burgemeester en dit alleen uy t haet op de catholycke 
en sonder form van Justitie of scheyn van reeden etc. 



133 

Hareus parte tertia f^ ] 59 : de Haerlemmers verbittert 
sijnde, staen op tegens de catholycke etc. ; hebben opge- 
hangen Adriaen van Groeneven etc. 

Een boeckje in octavo, gedruckt te Colen 1673, han- 
delende van de Neederlantse verschillen etc. f* 44, seyt: 
de belegeringe nn voortgaende, worden de Catholycke 
allesints ter galge gesocht en soo dickwils de beleegerde 
eenige nederlaegh ontfingen , soo viel de vraeck op de 
ongeluckige catholyken etc. hangende oock Adriaen van 
Groeneveen etc. 

Meerbeeck fol. 349 verhaelende hoe weederseyts veele 
vreetheeden geschieden , seyt : hebben de beleegerde een 
galge opgerecht int gesicht der Spanjaerden ; hebben daer- 
aen gehangen veele deghelycke en eerbaere mannen van 
der stadt, die sij wiste, dat de catholycke toegedaen wae- 
ren en die nochtans haer niet misdaen hadden etc. ; onder 
deese stelt hij oock Adriaen van Groeneven etc; hij 
scheynt de overichey t niet gans te ontschuldigen ; dit sey, 
hoe het wil, hij wiert in een oploop der gemeente uyt 
het oude stadhuys gehaelt en sonder reeden of scheyn 
van recht ter galge gesleept, die opgerecht was op de 
Vest achter het Kinderhuys, daer nu de mooie omtrent 
staet. 

Mij verwondert, dat Grotius, Meursius en sommige 
anderen van deese moordaedigheeden niets melden; ap- 
parent hebben sij door schaemte van deselve niet derven 
reppen. 

Bentivoglio verfoeyt de vreetheeden van weederseyde 
begaen en seyt : tot soodaenige buytenspoorigheden komt 
men als de eene partey sich waepent om vraeck over 
rebellie te neemen en de andere om sich selve te ver- 
deedige etc. 

In een handschrift van Pieter van Adrichem van Dorp, 



134 

berustende in het Archief van het Bisdom Haarlem, be- 
schrijft deze de gevangenneming en den marteldood van 
Adriaan van Adrichem aldus : 

Toen hij op den 13 Febr. 1573 (aliis 25 Januarij) 
neffens sijne swaeger (Philips van der Mathe) met twee 
paerde-sleeden van Groeneveen over het ijs naer Am- 
sterdam rejsde , hetsij om particuliere ofte gemeene lants- 
saeckeuj en wanneer sij niet verre van Amsterdam af 
waeren, worden sij eenige soldaeten op schaetsen gewaer, 
die op haer aensetten. Beginnende haer perikel te be- 
merken , spoeyen sij sich Amsterdam- waers soo veel doen- 
lijck. Sijn swaeger ist door snellighejt yan sijn paert 
ontkoomen; doch het sijne een ongeluck krijgende, wort 
van haer overweldight en gevangen; deese soldaeten 
waeren op avontuer ujt Haerlem gereeden, hetsij ver- 
wittight dat te Amsterdam iets te doen sou sijn of bij 
geval ; sij vinden in sijn geselschap een priester, Adriaen 
Joosten genaemty pater van een nonnenklooster te Alck- 
maer, een seer eerlijck man, die ick meen een soon ge- 
weest te sijn van Jnstus van Adrichem, een voorsoon 
van Aelbrecht Adriaense van Adrichem, voor sijn vader 
overleeden op sijn terugreys van Jerusalem. Deese Adriaen 
Joosten, als priester sijnde, most de eerste furie van 
haer wreethejt met sijn leeven boeten , die sij op staende 
voet en in koele moede vermoorden; het scheen toen 
quaets genoech een paep te sijn om sijn leeven te ver- 
liesen. Deesen dan lijveloos gemaeckt hebbende, sleepen 
Adriaen van Groeneven naer de stadt gevangen; aldaer 
gebracht sijnde, wort door de heeren van de regeringe 
op 't stadthujs tot sijn verseekeringe bewaert; daemaer 
opt huys met de trappen , geloove het oude stadthuys te 
weesen, tot sijne meerder veyligheyt verplaest en, om 
van alle overlast der soldaeten en gepeupel bevrijt te 
sijn, door gewaepende borgers uyt ordere der borgemees- 



135 

ters bewaerty suicks als mij gebleeken heeft uyt ver* 
klaringe van eenige borgers, die hem bewaeckt hebben. 
Hier en tussen de noodt en benautheyt der stadt aen- 
wassende, worden de gemoederen meer verbittert, welcke 
men seght noch meer ontstoken te sijn door het dooden 
van eenige gevangen int Spaens leger; altoos sij beelden 
sich in, een roemwaerdigh werck te doen, indien sij haer 
[tegen]partey, tot rechtvaerdige straffe geterght, in vreet- 
heyt koomen te overtreffen en soe dickwils haer eenigh on- 
heyl overquam , mosten het de roomsgesinde besueren ; sij 
dan ballorigh en als hoop- en sinneloos, loopen op den 27*^ 
May met groote furie en gewelt de deuren onder de voet, 
vermeesteren de wacht en sleuren hem onverweesen, on- 
verhoort, jae onbeschuldight naer de galge, die op de 
veste tussen de Sijl- en Kruyspoort stont tot speyt der 
Spanjaerts opgerecht. De magistraet en de principale van 
de stadt dit rumoer verneemende , schieten toe en soecken 
de gemeente met goede woorden te vermurwen; suicks 
niet willende lucken, koomen tot drygementen (en quet 
sich wel principael J®' Jan van Vliet, burgemeester) doch 
alles vergeefs en sonder vrucht , want voor rechtvaerdig- 
heyt noch billickheyt was geen plaets ; sij vaeren dan 
voort in haer begonnen tirannie , sleepen en stieten hem 
naer de vest; in deese ellendige gestalte siet hij naert 
huys van sijn swaeger ; hier weeder aent schelden en 
tieren, drijgende, soo sij deselve hadde, met hem het- 
selve te sullen doen; sijn suster door de uytkeyck dit 
gewelt siende, wil sigh onder den hoop begeeven doch 
wiert door haer domestiken voorsichtelijck terugh gehou- 
den en alsoo haer leven apparent gesal veert, want men 
de vrouwen oock niet ongemolesteert liet, als elders blijckt. 
Op de vest gekoomen sijnde was ieder graegh om voor 
beul der rechtvaerdige te dienen , daer men altemet qua- 
lijck, omgoddeloose te straffen, sulckvolck krijgen kan, 



136 

sij hangen hem dan op, int gesicht vant Spaense leger » 
met de strop om den hals of, soo als in Brabant op sijn 
contrefey tsel dat daer (hij de familie Godin) bewaert wort 
(gescreven) staet, met de beenen omhoogh om haer vreet- 

heyt meer in te volgen ; dit schoon stuck uytgerecht 

hebbende, trecken af en keert ieder sijnwaerts; de magi- 
straet, wiens gesach, hoeseer sij oock pooghden, sijn 
leeren niet kon behouden , doet het lichaem van de galge 
neemen en wort bij sijn huysvrouw in St. Baefskerck int 
graf van Adrichem eerlijck ter aerde bestelt, üyt dit sijn 
droevig eynde kan men Godts wonderen bemercken; want 
alhoewel hij om sijn gemoet en lijf ongeschonden te be- 
waeren het opkooment onweer voorsichtelijck scheen ont- 
weecken te sijn, soo is door Godts gehenge onverwacht 
int midden van selve vervallen en heeft sijn ooghmerck 
wat het eerste aengaet volkoomen bereyckt, doch het 
ander hier niet konnen erlangen; sal echter voor altoos 
een onbevleckte naem boven het gesternte draegen. ^) 

Sijn testament was gescreeven op parkement door 
hem en sijn vrouw ondertekent op den 25 February 1560 ; 
hij stelt tot executeurs en vooghden van sijn kinderen 
sijnen broeder Pieter van Dorp en sijn swaeger Dirck 
Ramp en maeckt de voorscr. executeurs en al de suster- 
lingen manspersoonen van sijn huysvrouw ses jaer lanck 

1) Achter een der portretten van bovengenoemden Adriaen van Adrichem 
staat in oad schrift geschreven : Joncker Adriaen van Adrichem , alias van 
Groeneveen, magistraet der stadt van Haarlem, is den 18 Febr. 1578, van 

de Gensen op het eys met een slejie van Amsterdam naar s^n hnys 

van Groeneven, liggende te Velsen bij Haerlem, van thien soldaeten ge- 
vangen geweest en binnen Haerlem gelgdt geduerende het belegh van Don 
Frederiqoe, sone van Ducq d'AIve ende van de raesende geusengemeynte 
nyt de gevangenis getrocken ende geexecuteert geweest sonder eenioh forme 
van proces ende aldaer tosschen de Crayapoorte ende St. Janapoorte op 
het bolwerck tegenover het hnys te Cleef aen de galge gehangen mette 
voeten opwaerts ende alsoo voor de Catholique Religie martelaer gestorven. 

Gloria Deo. 



187 

ieder jaer op Sint Jacob in de somer, sijnde sijn geboor- 
tedagh, een maeltejt te houden op sijn huys te Groene- 
ven etc. Onder aen hinck een segel van roode was met 
het waepen van Adrichem gequartileert met Dorp en 
rontom : Adriaen van Groeneven. 

Deese Adriaen van Groeneveu besat alle de swaene- 
drift in en omtrent Haerlem in Binne en Buyte Spaeren, 
Leede etc. , soo dat niemant vermocht swaenen te houden 
als hij. Sijne eerste vrouw Josina Kamp, geseyt van 
Berckenroede , hadde hem die swaenderey gelegateert 
erflijck en eeuwighlijck volgens codicille of uyterste wille 
gepasseert voor de notaris Reynerie 1562. Van deese 
Adriaen van Adrichem alias van Groeneven is de swaen- 
derey gekoomen op sijn outste soon Aelbrecht van Adri- 
chem genaemt van Groeneven, die deselve vercoght heeft 
aen sijn suster Josina van Adrichem van Groeneven , 
welcke op de naem van haer swaeger J®' Dirck van 
Nuyssenburgh proces gevoert heeft tegen de stadt van 
Haerlem, die haer het recht bedisputeerde, doch eer het 
ten fine uytgeweesen was, heeft de stadt van Haerlem 
het voorscr. recht van haer gecoght volgens brieven ge- 
dateert den 10 Juny 1608, mits behoudende het recht 
van twe broedende swaenen met de jonge van dien tot 
baere twe jaeren toe in dito waeteren en alle stadtswae- 
ter te mogen houden. Deese Josina van Adrichem geseyt 
van Groeneven heeft dit haer gereserveerde recht vereert 
aen haeren broeder Pieter van Adrichem geseght van 
Dorp. Van Pieter van Dorp is dit recht gekoomen op sijn 
soon Adriaen van Adrichem van Dorp, die het naerge- 
laeten heeft aen sijn eenige soon Pieter van Adrichem 
van Dorp, die hetselve recht tegenwoordigh besit. 

Josina van Adrichem, die de swaendrift besat en aen 
de stadt van Haerlem verkoft , was begijntie opt Begijnhof* 



138 

Aelbrecht van Adrichem geseght van Groeneven, de 
outste soon van Adriaen, trout Juff. Clara Craenbals van 
Hottinga J^ Sebastiaansd' , scbouts van Haerlem en drosts 
van Kenemerlant, die vant geboefte deerlijck wiert ver- 
moort op sijn hoef onder Bergen. Dit bouwelijck blijckt 
uit het stuck , als volght : 

Jacobns Zaffius, prepositus et Archidiaconus Ecclesiae Ga- 
thedralis Harlemensis universis et singulis dominis ad quos 
presentes pervenire contigerit salutem in domino sempiter- 
nam. Notum atque testatum facimus per praesentes Thedori- 
cum Nicolai f. Oom Amstelredamensem et Agnetem Re- 
wardi filiam a Craenbals Groeningensem» cujus parens erat 
Auditor Regius in Frisia, conjuges factos anno millesimo 
sexcentesimo octavo sub finem mensis Maij , per dominum 
Cornelium Joannis , pastorem in Sassenhem, in edibus Do- 
micellae Petronellae a Craenbals Harlemi, praesentibus 
Guillelmo Antonij Amstelredamensi, Domicella Gertrada 
a Vliet, domicella Magdalena Vaders , filia Domini Joannis 
a Scoten, Clara a Craenbals , prefatae Agnetis matertera, 
vidua Alberti a Groenevelt, cujtu pater Adrianuê a Groe* 
nevelt pro Jide Catolica eruci ab hereticis affixua est, pro 
qua eadem fide Agnetis praefatae parens et avus Sebas- 
tianus a Craenbals miseri trucidati sunt. Testamur prop- 
terea prefatos conjuges esse ver e catolicos, Romanae et 
Apostolicae Ecclesiae matris nostrae obedientissimos filios , 
integrae familiae et vitae. Rogamus igitur obnixi in Domino 
omnes et singulos dominos» tam Ecclesiasticos quam se- 
culares quatenus bis fidem adhibentes praefatos conjuges 
Theodoricum et Agnetem pro commendatis et qualificatis 
ut supra agnoscere , recipere et promo vere dignentur. In 
quorum fidem bas sigilli nostri ad causas appensione 
signavimus ac communivimus. Datum Harlemi anno mil- 
lesimo sexcentesimo quarto, die undecima mensis Julii. 



139 

Pieter van Adrichem geseght van Dorp trout Juff. Anna 
van Egmont van der Nieubnrgh gesejt van Berckenroede, 
dochter van Adriaen van Egmond en Catrina van Bereken- 
roede Willemsd'. De dispensatie, als bestaende malkander 
in de derde graet, is verleent door Sasboldus Vosmeer 
den 20 Jnlj 1594, beginnende als volght: 

Sasboldns Vosmer S. Theol. licentiatus et metropolita- 
nae ecclesiae Ultrajectensis vacantis vicarius generalis nee 
non per Hollandim et adjacentes provincias delegatns apos- 
tolicus omnibus ad quos presentes pertinebunt salntem 
in Domino sempiternam. Exbibita nobis pro parte dilecto- 
riam nobis Petri a Dorp, laici et Annae a Berkenrode 
mulieris incolamm dvitatis Haerlemsis etc. 

In den jaere 1701 heb ick gesien tot Haerlem in de 
Wijngaertstraet, daer men seght dat borgemeester Adriaen 
van der Nyenburgh geseght van Berckenrode, die 1618 
starf, gewoont heeft, eenige waepens, staende in de glae- 
sen, onder andere als volght: 

Boven« 

Adrichem yan Egmont van Van Henssen Egmont van den 

Dorp. Njenbnrg. Nyenbnrg. 



Kamp. Berckenroe. Paets van Berckenrode. 

Santhorst. 



De eerste sijn de vier qoartieren van Adriaen van 
Adrichem geseght van Dorp , de andere sijn de vier quar- 
tieren van Stoffen van Heussen, die troude Beatrix Paets 
en stierf lOSl, nalaetende een soon Gillis van Ueussen, 
die tronde Wevina van Toornenvliet en sonder kinders 
gestorven is. 



140 
Beneden. 

AdHchem. de Jong. Adrichem. Loo. (Wapen Berkenrode* 

van Speyart). 

Dorp. Sasbout. Dorp. üytenhage. (Wapen Bekesteyn. 

van Bodenbnrg). 

De eerste sijn de 4 quartieren van Juffr. Catrina van 
Adrichem geseght van Dorp ^ die getrout was met Pieter 
van der Hoogh ; de 4 middelste sijn van haer halve sas- 
ter Cornelia van Adrichem; de 4 laeste staen apparent 
niet op haer ordere doch weet die met sekerhéyt niet wel 
te stellen 9 maer scheynen te sijn die van een kintskint 
van Henderick van Berkenrode en Erkenraet van Beke- 
steyn. 

Floris van Adrichem en Lijsbeth van Sanen hadden ook 
nog een soon Floris van Adrichem gehuwd met N. van 
Bakel , die de ouders waren o. a. van Nicolaes van Adri- 
chem , schepen en burgemeester van Haarlem, die huwde 
met N. Bellinckhoove , welke hem schonk eene dochter 
Maria, die tot man kreeg Frans van Wissen Gerritszn. , 
burgemeester van Haarlem, gestorven 1518. De broeder 
van genoemden Nicolaes , Simon van Adrichem , heer van 
Adrichem , huwde Elisabeth van Duy venvoorde en werd 
vader van Nicolaes van Adrichem, abt van Egmond. 

Van deze van Adrichem's toekende Pieter van Adrichem 
het volgende aan : 

Maria van Adrichem stierf 1508 en leyt int graf van 
haeren mansvaeder, Oerret van Wissen Steffenszn., be- 
graeven gelijck aent opscrift bleeck; sij was een dochter 
van Nicolaes van Adrichem , die een soone was van Floris 
van Adrichem en N. van Bakel; deese Claes van Adri- 
chem was 1443 etc. burgemeester van Haerlem en van 
de Hoeckse partey , neffens sijn outste broeder Simon van 



141 

Adrichem besitter vant slot Adrichera of Arcum, wiens 
soone heer Nicolaes van Adrichem wiert abt van Egmont, 
doch hadde veel tegenstribbelinge van de heer van Eg- 
mont en de Cabieljause partey ; hij (nl. de abt) was eenige 
teyt gevlught int Garmelite clooster te Haerlem, van 
waer hij weeck opt huys Adrichem bij de Beverwijck, 
alwaer sijn vaeder woonde , doch is naermaels alles cloeck- 
moedelijck te bove gekoomen. De burgem' Claes van 
Adrichem voorscr. had noch een jonger broeder, mede 
genaemt Simon van Adrichem en deese was van de Ca- 
beljause factie; hij hitste int jaer 1444 de vleeshouwers 
en andere sijne gunstelinge tegen sijn broeder den bor- 
gemeester op, trocken de kloek en liepen de parteyen in 
de waepen en stonden alsoo twe daegen en twe nachten 
tegen malkander int geweer sonder dat de geestelijcke 
en onseydige, hoeveel vleyt en moeyte sij deeden, de 
gemoederen konden versachten; ten leste weycken de 
Hoeckse van de mart naert huys van Nicolaes van Adri- 
chem voorscr. en worden van de Cabeljause belegert en 
bestormt en deden malkander met bussen en peylen veel 
quaets soo dat sommige gedoodt en gewont wierden ; soo 
vervremt van alle mensheyt worden de gemoederen als 
de dolle drift van parteyschap in haer heerst en blijft 
geen respèckt tot godtsdienst (want dit spel in de kerck 
began) , bloetverwantschap of reden over ; ick vinde deese 
Claes van Adrichem naert jaer 1444 niet meer in regee- 
ringe; of hij in deesen oploop gebleeven is, kan niet 
voor vast seggen ; ick meene geleesen te hebben, dat hij 
door sijn woedende tegenpartey in sijn deur opgehangen 
is. Int jaer 1445 wiert sijn broer Simon borgemeester etc. 
Deese Nicolaes van Adrichem woonde volgens Snoyus 
in de Kooninckstraet , doch volgens segge van de Hol- 
lantse Cronyck op het Kerckhof op de hoeck van de Sint 
Janstraet. 



142 



Van Bebckenbods. 

Arent van Haerlem, heer van Berckenrode, knaep 1340, 
schepen en 1366 tresaurier van Haerlenii stierf 1357. 
Hij heeft de naem van Berckenroede aengenomen en is 
daerin van sijn descendenten gevolght, alhoewel veele 
het waepen van Haerlem met dat van Berckenroede ge- 
quartileert hebben. Wan Jan van Haerlem, die trout 
Juffr. Emse Oerrit Paridaemsdr. ; wort 1374 vermeit int 
Gorsgilt; hij wort geseght ridder geweest te sijn; stierf 
1380 en wan: 

H' Gerret van Berckenroede , heer van Berckenroede » 
1394 deken vant Korsgilt, stierf omtrent 1420. — Hij 
(Gerret nl.) legateerde veel legaeten aen cloosters en 
godshuysen, onder anderen de vrouwe-broers twe rijns- 
guldens aen spijs en dranck» de reguliers buyten Haer- 
lem twe rijnsguldens, het begijnhof voor drie jaer sjaers 
een vat hamburgerbier en ieder begijn een duytsbroot etc. 
Hieruyt blijckt de schaersheyt van geit en de waerde 
van dien, toens in Hollant. Het testament van sijne vrouw 
is van 21 May 1423 en begint als volght: 

In nomine domini Amen. Anno nativitatis ejusdem 1423 
mense Maii die vicesima una etc. discreta ac honesta 
materna Eatherina relicta quondam honesti viri Oerardi de 
Berckenroede, armigeri etc., bespreeckt begrave te wor- 
den opt begijnhof te Haerlem , legateert de fabrica vant 
begijnhof een france kroon en aen de begijne vijf schel- 
lingen hollants s'jaers voor een eeuwige memorie en twe 
goude engelse nobels aen de £Eibrijke van de parochie- 
kerck etc. In dit testament wort mentie gemaeckt van 
RIcholts soon van Olivier Jans van Schooten, wien s\j 
belast te distribueren tien goude engelse nobels, soo dat 
sij apparent van de Schootens is geweest. 



143 

M' Gerret van Berckenroede, heer van Berckenroede, 
knaep, soon van Gerret van Berckenroede ^), heer van 
Berckenroede , Jan Gerretssoon, en Aef Uytenbroeck 
Pontiaensd', wort 1488 schout van Haerlem door de 
vroetschap of 24 daertoe gekooren en door Maximiliaen 
Rooms Koninck bevestight. In seekere inventaris, die dese 
Gerret van Berckenroede maeckt van de goeden, die hij 
met sijn moeder besit» staet onder andere, dat sijn vae- 
der int kaes- en brootspel berooft is en schade geleden 
heeft over de 2400 rijnsguldens; dit kaes- en brootspel 
is geweest int jaer 1492. In dese inventaris seyt hij, naert 
kasenbrootspel aen schattinge gegeven te hebben wel 2900 
rijnsgulden , toens al een goede somme gelts sijnde, son- 
der voort eerste restoor te genieten. 

Deese Gerret van Berckenroede verkrijght van Frederik 



l) Grafschrift van Gerret van Berckenroode , soone ?an Jan en Margariet 
▼an Noertich, soo als hetselve gebonden staet op een groote blaawe sarck, 
geleegen in de choor van de groote kerek tot Haerlem voor de deur aen 
de ooortsey van de choor, hetwelcke ick aldaer A* 1097 nogh geleesen 
hebbe. Om deese sarck waeren twe randen ; in de bnytenste stout : 

hier lyt begrave gher- 

rqt van berckeroed salz. Jonfron aef wten- 

broec s^n wijf en Joffron 

Katryn gberryts hnysvron. pater noster. 

In de binnenste rant stont: 

int jaer ons heeren MCCCC ende LXXIX dagh voor Sint Jans avont 
starf Joffron Lysbet van Berckerode. 

Deese Jnff. Lysbet van fierckeoroede is seer waerscbeynl^jck geweest 
Lysbet van Assendelft, de eerste vronw van deese Gerret. Jnff. Catr^n 
Gerrets hnysvrouw is apparent geweest een van de vrouwen van sgn soon 
M' Gerret, die beyde Catrgn genaemt waeren. 

Op de sarck stonden gehoowen in genoechsaem slecht fatsoen deese 
qnartieren : 

Berckenrode. Wtenbroeck. 

Berckenroede. 
Noertich. Assendelft. 



144^ 

van Baden, bisschop van Utrecht, 11 May 1504 per- 
missie om opt huys te Berckenroede misse te laeten doen. 

Hij beleent veele des graeven domijnen soo te Haer- 
lem als in Kenemerlant etc. > daervoor uytschietende een 
somme van 1593 pont, 6 st., 8 p. volgens brief in dato 
29 May 1505 in 's Hertogenbos. 

Hij fondeert vijf missen ter weeck aen ons lievrouen- 
altaer int convent der predickheeren en dat eeuwighdue- 
rende smergens te acht ueren onder bedingh , indien Ger- 
ret van Berckenroede of JuflF. Aef sijne moeder sieck van 
lichaem wierden binnen de steede van Haerlem , die 
voorscr. vijf missen sullen moeten werden gedaen in haere 
hnysinge en, als Gerret van Berckenroede op Bercken- 
roede woont, sullen sij gehouden sijn die missen aldaer 
te koomen doen en als een van sijn erfgenaemen naer sijn 
doodt aldaer woont, sullen sij gehouden sijn drie missen 
ter weeck te koomen doen en de twe andere int convent; 
hem wort oock gegunt een capel te timmeren aen de 
kerck met een deur van buyten en van binne souder 
deur, alswaer Gerret van Berckeroode, sijn vrouw en 
erfgenaemen ten alle teyden onverhindert sullen mogen 
uyt en ingaen en niemant anders tensij met sijn belie- 
ven etc. Deese brief is gegeven den 20 Novemb. 1501. 

Sijn eerste vrouw (Catharina van Alkemade) leefde noch 
1508, als blijckt bij de testamente door haer beyde ge- 
maeckt in dato 13 Sept. 1508, in welcke sij haer soon 
Pons of Pontiaen om sijn krancksinnigheyt exherederen 
en maken 60 rijnsgulden lijfrenten ; daer wort oock ver- 
meit een dochter Margariet, begijne opt Begijnhof en 
scheynen noch meer kinderen geweest te s\jn , wiens naem 
niet wort uytgedruckt etc. 

Hieruyt blijckt weeder een grove fout van Gouthoeven 
en van Leeuwen , die hem veelteyts blindelinx volght en 
stellen sijn sterven te sijn geweest int jaer 1497, doch 



145 

dit wort noch klaerder aengeweesen in een 9pheepenbrief 
wel seven jaer laster gemaeckt als dit testament, waerin 
sijn twede vrouw Catrijn van Naeltwijck hem autoriseert 
en volmachtich roaeck om haer renten en inkoomen te 
ontfangen en tot support van de huyshoudinge te em- 
ploieren. 

Sijn soon Oerret van Berckenrode , heer van Bercken- 
roede, knaep, is geweest tresaurier, schepen en 1489, 
1491, 1497, 1498 burgemeester en seer langh schout 
van Haerlem. Hij troude Adriana van der Goude en stierf 
1534. Hij wert int jaer 1511 schenker van aertshertoogh 
Oaerle van Oostenrijck naeroaels Keyser, volgens brief 
als volght: dat omt goede rappoort ende aenbringen ons 
gedaen van den persoon van ons beminde Gheryt van 
Berkenroo , geboren in onse lande van HoUant ende be- 
zunders in consideracien en vergeldinge van den goeden 
ende genauwe diensten , die deselve Gheryt ende sijn 
ouders ons ende onse voirsaeten, graven en gravinnen 
van Hollant, hiervoirtijden gedaen hebben, hebben wg 
denselven Gheryt om dese ende andere redenen ons dair- 
toe porrende, volkommelijck betrouwende sijnder wijsheyt, 
yromicheyt, getrouheyt ende goede ernstigheyt, bij ad- 
vise en deliberacie van onser lieve dochter ende moeye, 
die eertshertoginne van Oistenrgck, hertoginne ende gra- 
vinne van Bourgonigen, douajiere van Savoye, regente 
ende governante, onthouden ende onthouden mits dese 
onse brieven diener ende schincker enz. 

Sijn vrouw Adriana van der Goude was uyt een seer 
out en adelijck geslacht. 

In een testament van desen Gerret van Berckenroede 
van nae 1527, transporteert hij aen sijne drie kinderen 
Henderick, Willem en Jonckvrouw Haze van Berken- 
roede, sonder dat sijn overleede soons Gerretsdochter daer 
iets tegen genieten sal. — Hier blijckt weeder een groote 

BQdragen Geicb, Biadom v. Haarlem. XXlIe Deel. ] Q 



L 



146 

iiaerlatigheyt van Gouthoeven en sijn schadue^ te weeten 
van Leuwen , die Gerret geven drie kinderen Henderick, 
Catrijn en Haze sonder van Willem van Berckenroede 
gewach te maken; wat Catrijn aengaet, deese niet is ge- 
weest een suster van Henderick maer een broersdochter^ 
alsmeede dat Jonckvr. Haze niet sonder kinderen gestor- 
ven is , gelijck sij meede seer abusivelijck seggen ; indien 
sij in andere genealogien soo mistasten als hier, is haer 
niet veel geloof te geven. 

Henderick van Berckenroede, heer van Berckenroede, 
Gerrets outste soon , trout Erkenraet van Bekesteyn , 
dochter van Dirck van Bekesteyn (afkomstig door jonger 
soon uyt den rechten huyse van Heemskerck) en Mar- 
gariet van Assendelft. De manslinie van deese Henderick 
is in weesen gebleven en heeft Berckenrode beseeten , 
(eerst door Dirck , die trout Gudula van Sijl , welcke 
Dirck de soon was van Henderick en daarnae door Hen- 
derick, de soon van Dirck, die tront Maria Persijn), tot 
dat Dirck van Berckenroede, de soon van Henderick en 
Maria Persijn, 1642 sonder kinderen is overleden en 
toens is de heerlijckheyt gedevolveert op vrouw Gudula 
van Berckenroede sijn (Dirck Henderickszn. van Bercken- 
roede) outste suster, die getrout hat Floris Tan Alcke- 
made, haer. neef (soon van Jan van Alckemade en Agatha 
van Berckenroede Sibrantsdr.). Van haer is Berckenroede 
gekomen op Henderick van Alckemade, haere soon, welcke 
trout Cornelia Bam, dochter van den heer van Vrijen- 
hoef. Toens deese Henderick van Alckemade 1690 son- 
der kinderen is koomen te sterven, is de Heerlijckheyt 
door de executeurs verkocht. 

Margaretha van Alckemade , de suster van Henderick, 
troude Dirck Ferdinand de Ridder van Groenesteyn, heer 
van Grijpesteyn. Hij wan een soon Johannes Antonius de 



147 

Ridder van Groenesteyn, heer van de Groote Lindt en 
Grijpesteyn, ongetrout gestorven op Berekenroede 28 Julij 
1679; hij (Dirck Ferdinand) wiert na haer (sijns vrouws) 
doodt Jesuiet en is missionaris te Swol ^). 

Willem van Berekenroede, soone van Gerret en Adriana 
van der Goude , troude Anna Ramp Henderixdr. ; sij wor- 
den beyde vermeit in seekere notariale brief, luydende 
als volght : 

In nomine domini. Amen ; aP nativitatis domini 1535 
indictione septima etc. coram venerabili et circumspecto viro 
magistro Gerbrando Simonis de Haeilem^ sacrae theolo- 
giae licentiato, decano capellae collegiatae sancti Pancratii 
martyris in Oost voren, Traject, diocesis, iudice delegato 
apostolico causae seu causarum appellationis seu appella- 
tionum et partium infrascriptaram in roei notarii pub. 
et testium infrascriptornm ad hoc vocatorum pariter et 
rogatorum praesentia personaliter constituti generosi et 
circumspecti viri Albertus de Treslong ex una et Wilhelmus 
de Berckenroe nomine Henrici de Berckenroe^ germani 
sui et Engelberti Ramp generi sui, pro quibus se fortem 
facit, tutores et procuratores Catharinae de Berckenroe 
cognatae eorum, partibus ex altera parte, desiderantes lites 
causas questiones et controversias subortas et quae quovis 
modo ulterius suboriri possent inter eos de et super ma- 
trimonio interdictum Adelbertum de Treslongh ut pretendit 
cam Catharina de Berckenroe eorum cognata praedicta. 

Hieruyt blijckt dat dit huv^elijck (n.1. dat van Catha- 



1) Zie over Dirk Ferdiaand de Ridder van GroenesteyD: Dietsche Wa- 
node IX, blz. 98 en 99, XI, blz. 417 en Archief voor de Geschiedenis 
van het Aartsbisdom Utrecht VI, blz. 425. H^ was geboren te Utrecht 
% Febraari*1624 en zoon van Antonins de Ridder van Groenesteyn en 
6eB0?eva van Rowiel (deze is t. a. p. ten onrechte genaamd van der Wiele). 



148 

rina van Berckenrode Gerritsdr. met Albert van Treslong^ 
heer van Veenhuysen) tot misnoegen van haer vrinden 
is geweest 9 welcke sigh daer tegens kanten^ waerdoor 
Henderic en Willem van Berckenroe en Eckbert Ramp, 
haer beyder swaeger (deze, die burgemeester van Haarlem 
was, trouwde n.1. Haese van Berckenrode Gerritsdr.) ^ 
door Michiel Cornelissoon sijn geexcommuniceert, waer- 
van sij appelleerde aen de stoel van Romen , die tot rech* 
ter delegeerde de voorscr. Gerbrant Simonsz. van Haer- 
lem, gelijck verder blijckt in seeckere amicabile uyt- 
spraecky die hij gedaen heeft tot versoeninge der par- 
teyen, waerinne hij de drie voorscr. met consent en in 
presentie van Albert van Treslongh absolveert van^ de 
excommunicatie etc; deese brief was gedateert 1535 
mense Julio. 

Willem van Berckenroede stierf te Roomen 30 Sept. 
1540. 

Eckbert Ramp voorseyt deelt met Henderick en Wil- 
lem van Berckenroede sijn swaegers en Juff. Catrijn, haer 
nichte, sijn schoonsvaeders goeden en was de voorscreve 
scheycedulle in dorso beschreven als volght : de goeden 
hierinne gescreven sijn te lote gevallen Engbrecht Wil- 
lemszn. Ramp van den Berche en is dese cedulle gesloo- 
ten in een kiste, gesloten mit drie slooten, dairoff Jan 
van Schagen een slotel gehandt is, Gheryt Steffensz. een 
slotel en Henderick van Berckenrode een slotel. Actum 
opten 25 dach Sept. 1534. 

De familie van Berckenroede heeft eenige genera tien 
beseeten de swaenerey of swaenedrift in en omtrent de 
stad Haerlem in den inne Spaerne en uyt Spaerne, in 
den poel onder Sparwoude, in den ambachte van der 
Leede etc. en heeft deselvige eerst in deese familie ge* 



149 

bracht Jonckvrouw Aef üytenbroeck door haer houwelijck 
met Gerret van Berckenroede heer Janssoon. 

Dese Gerret Janssoon van Berckenroede , die moet ge- 
storven sijn int jaer 1497, timmerde een huys opt be- 
gijnhof te Haerlem aen de Bakenessegracht ten behoeve 
van den hof, mits daerin hebbende vijf lijven en kosten 
hem over de 1200 gl. Hij hadde gesticht een capel en 
St, Antonis-autaer met vijf missen ter weeck en kosten 
boven 700 gl. — Hij verloor door de zee wel 7200 gl. 
behalven de schade van 2800 gl. int kaesenbrootspel ge- 
leeden. 

Catharina van Berckenroede, dochter van Willem en 
Anna Ramp, trout 1547 te Haerlem Adriaen van Eg- 
mont van der Nieuburgh , burgemeester van Haerlem , 
soon van Willem en Clementia van Sel. Hij beseegelde 
met het volle waepen van Egmont sonder brueck. Hij 
stierf 27 May 1566, sij 12 Febr. 1591 en sijn te Haer- 
lem begraeven. Haere kinderen hebben de naem van 
Berckenroede naer haer moeder aengenoomen , hetwelcke 
(alhoewel niet sonder eenige confusie) in die teyden in 
HoUant meer geschieden , doch behielde het vaeders wae- 
pen of alleen of met Berckenroede gehal veert. 

Van Wissen en de Kies van Wissen. 

Het oudt ende ridderlijck geslacht van Wissen voert 
voor hunne waepen een root schilt van keel met drie 
witte peylen ofte straelen van silver met de punt dwars 
opwaers gaende, welcke sij verkreegen hebben van den 
Eeyser Fredericus de tweede in den jaere 1219 soo hun 
als de principaelste der stadt Haerlem dapperlijck hadde 
geweert int inneemen van de starcke stadt, Damiate ge- 
naemt, geleegen in Asien in de lande van Sirien aen de 



150 

revier van de Neyl. In 140 jaeren daemaer door incu- 
rieusheyt van de teyt en gebreck van goede scrijvers 
alsdoen alhier te lande en vint men weynich wat bij die 
van Wissen uytgerecht is, maer anno 1358 is kenlijck 
bij de cronyck van HoUant divisione 25, cap. 17, dat 
heer Gerret van Wissen onder de eedelen van Hollant 
als ridder gerekent is geweest, die oock anno 1359 capi- 
teyn was binne Delft nevens heer Gijsbert van Nienroode, 
als hertoogh Albert van Beyeren deselve stadt beleegert 
hadde. Vide Chron. Holl. divis. 26, cap. 6. 

Of nu eygentlijck Damiate ofte wel eenigh andere stadt 
in Syrien toens door kloeckheyt en practeyck van de 
Hollanders, daer de Haerlemmers het meeste deel in 
hadden , verovert is , wil hier niet disputeeren , alsoo dit 
een historiescrijver beter past, altoos dit is seeker dat 
het de Haerlemmers bij onverbrooke traditie van Damia- 
ten gevoelen. 

Aengaende het beleegeren en winnen van Delft, daer 
heer Gerret van Wissen als capiteyn in was, heb dit 
volgende in een out memorie, handelende van de Wis- 
sens , gevonden : 

Anno 1358 heeft hertoogh Aelbrecht van Beyeren, den 
26*^ graef van Hollant, heer Wouters huys van Heems- 
kerck in Kemerlant stuckelijck beleegert, omdat hij daerop 
eenige rebellen en quaetdadige onthielt en aldaer een 
vroomen capitein en stedehouder gestelt ; tooch naer Zee- 
lant; die van Delft, die vrinden waeren dergeene, die 
opt huys te Heemskerck beleegert waeren, hebben haer 
gestelt in rebelligheyt des hertoochs en gesonden om 
capiteynen en vroome knechten , die haer helpen draegen 
wilden den last van oorlogh en daer sijn gekoomen vier 
vroome ende edele mannen, als Gijsbert van Nyenrode, 
Jan heer van Hervem bastaert van Arckel , ridderen , 
Henrick van Woerden, Gerret Wissen, schil tknechten ; 



151 

dese quamen binnen Delft met haer soudéniers, dede de 
steede een eedt goet en getrou te wesen ; doen dede die 
van Delft met de 4 capiteynen en haer soudeniers een 
uytval en verdestrueerden en verbranden het slot te 
Polaenen en den Binckhorst en togen voort in den Haege 
daar sij des graefs gevankenisse opsloegen en de gevan- 
gens met grote blijtschap binnen Delft brachten. Den 
hertoogh dese teydinge gehoort hebbende, heeft seer toor- 
nich geweest op den hoogmoet van die van Delft en is 
haestelick gecoomen uyt Zeelant in den Haege om 't selve 
te vreeken; soo heeft hij met den eerste bijeen doen 
coomen alle sijn baroenen, ridderen en vasallen etc. en 
de stadt van Delft swarelijck belegert en lach daervoor 
tien weken en twe daegen, groote aenstorminge daerop 
doende; ondertussen beschermde de vier genoemde capi- 
teynen de stadt vroroelijck, maer de burgers resolveerden 
ten lesten de stadt over te geeven , alsoo den hertoch in 
sijn belegeringe volharde, soodat de drie capiteynen bij 
nacht (uytgesondert Henrick van Woerden, die op den 
toorn vluchtte en daernaer onthooft wiert) met haer sou- 
denieren vertrocken sijn en gevlucht na het huys te Hues- 
den , daer sij een geheel jaer lang belegert wierden, maer 
door middelen van heer Otto van A rekel wierde het ge- 
dadinct en quaemen in des hertoochs genaede, op dese 
condicie, dat sij den hertooch dat slot mosten overgeven 
en gehouden sijn binnen twe jaeren te trecken tot Jeru- 
salem om dat H. graf te versoecken en ten berch Sion 
tot de H. maget St. Catarina , 't welck de voorseyde rid- 
ders deden etc. 

De oorsaeck van de disgratie van H. Wouter van 
Heemskerck was onder andere omdat hij de complice, die 
tegens J^' Reynout van Bredenroede, balieu van Kene- 
merlant, geconspireert hadden, in sijn casteel had ontfan- 
gen en bescherminge gaf. Joës a Leydis, lib. 31 int begin. 



m 

Deese heer Gerret van Wissen of Wis is bij sommige» 
doch seer abusierelijck, gehouden voor den eerste van 
de stam. Hij wan Gijsbert van Wissen , die troude N. van 
Oralingen en wan Pieter van Wissen. — Sijn soon: 

Steven van Wissen Pieterszn. , knaep, trout Catrijn 
van Adrichem en wan Pieter van Wissen, knaep, ver- 
meit 1440, starf 1471 en Henderick van Wissen. 

Pieter van Wissen wan Pieter Pieterszn. van Wissen , 
stierf 1504 te Haerlem, begraven bij sijn vaeder en Mr. 
Steven van Wissen, licentiaet in de rechten, domheer 
t üytrecht, officiael van bisschop David van Bourgonje, 
starf 6 Octob. 1509, begraven in den dom aen de noortzey. 

Pieter Pieterszn. van Wissen trout Fy Henderickx 
Toorenburgh , sulckx als blijckt bij seecker out schilderye, 
waerin Pieter van Wissen met sijn vrouw, kinderen en 
broeder Mr. Steven van Wissen, domheer tot Üytrecht etc. 
geschildert sijn ; onder hetselve staen deese waepens met 
het volgende schrift : 

bit voer mester Steffen Wis, kanonyck in de doem 
t'ütrecht ende starf in jaer ons her. mccccc ende ix. 

bit voer Pieter Wis, die officyals bruder en starf int 
jaer ons her. mccccc en iiii. 

Hier lyt begrave Fy Heinric dochter, Pieter Wissen 
wedue en starf int jaer anno xv^ en xx op den xix 
dagh 1 Julius. 

Het vrouwswaepen was een root rat op geel, sijnde 
Toorenburgh en heeft, sooals blijckt, weleer gehangen 
bijt graf van de voorscreve Pieter van Wissen en is int 
jaer 1699 noch door mijn gesien, sijnde de waepens en 
gescrift seer distinctelijck te sien, doch de contrefeytsels 
al iets geschilfert. 

Henderick van Wissen Steffenssoon voorseyt trout 1433 
sondach nae 1 1000 maegden Maria van Bennebroeck Glaes* 
dochter, hij geassisteert met sijn moeder en broeder Pieter 



153 

van Wissen, sij met Pieter Gerretze van Bennebroeck 
haer voocht ende raeden van Haerlem met haer vrinden 
van haer vier vierdeelen; hij fondeerde het Minnebroe- 
dersclooster te Haerlem, dat volgens Dionisiiis Mutsaert, 
tit. Eerckelijcke geschiedenisse in onse Nederlanden ge- 
weest is 1456. Hij was capiteyn in den oorlogh tegens 
die van Rotterdam neffens heer Jan van Naeltwijck onder 
hertoginne Maria van Bourgondiën. Chron. Holl. Div. 
31, cap. 68. 

Hij stierf^) omtrent het jaer 1484 en is begraeven 
binnen het choor van de minnebroederskerck , door hem 
gefondeert, onder een groote blauwe sarck; int midden 
van die sarck stont den engel Michael met een opge- 
heeven swaert en onder sijn voeten den duy vel ; hij hielt 
een schilt, waerin gehouden waeren drie pijlen met de 
punt dwars opgaende ; opt swaert was iets gescreven doch 
niet meer leesbaer; rontom de sarck stont van 't hooftent 
beginnende : 

hier leit begraven heynrick steffeus 
soon als fondator van dit clooster ende 

weldaeder in sijn doet, die starf 

21 April, wiens siel doer godts genaede moet 
rnsten in vrede. 

Deese steen met dit grafschrift en waepen leyt tegen- 
woordigh op de hofstede van de heer Johan de Kies van 

1) H^ had nog eenen broeder Oerrit van Wissen , tresanrier en schepen 
van Haarlem, die hawde N. van Cralingen en vader was van Frans Ger- 
retze van Wissen, 1504 burgemeester van Haarlem, f 1518, die huwde 
Maria van Adrichem Claesdr. , f 1508. Zg waren de ouders van Gerrit 
France van Wissen, genaamd Gerret Steffense, burgemeester van Haarlem. 
Hq werd in de Groote kerk te Haarlem in z^ns vaders graf begraven en 
hawde Sybnrgh Hals Claasdr. (haar wapen 8 a^ekapte halzen). Zij schonk 
haren man eene dochter Maria van Wissen , die Mr. Hugo de Groot trouwde 
en eenen zoon Nicolaes van Wissen genaamd Hals , die huwde lo Elisabeth 
Velserman, 2» Jacomina van Foreest. 



164 

Wissen onder Velsen, alwaer voor seekere schoorsteen 
gesien hebbe een seer oudt doch naer den tijt vrij kon- 
stigh gesneeden waepenschilt ^ verbeeldende het waepen 
van Henderick van Wissen met sijn helm en verdere ver- 
ciersel met acht quartieren , maer om dat die int suy vere 
vant huys somteyts afgenoomen worden en door onkun- 
dige verkeerdelijck geplaest , heb niet geweeten op wat 
ordere deselve te stellen tot dat ick gesien hebbe een out 
geschildert waepentie van Wissen met deselve quartieren 
als hier volght : 

Wissen. Adrichem. 

Cialioge. Wissen. Vliet. 

Assendelft. Blois v. Treslong. 

Bellinchove. Uytenhage. 

Dirck van Wissen Henderickssoon genaemt Dirck Stef- 
felijn (waer deese naem vandaen komt» weet ick niet) 
1487 burgemeester van Haerlem, trout Jonckvrouw Bea- 
tris van Adrichem , dochter van Hr. Floris en Wilhelmina 
van Foreest. Deese van Wissen is bij veel e onder de 
Wissens niet gereken t om de veranderinge van naem ; 
dit is te meer veroorsaeckt omdat sijn soon Floris en alle 
sijn descendenten den naem van Adrichem hebben gevoert. 

SteflFen van Wissen Henderickssoon, 1492 burgemeester 
van Haerlem , trout eerst Alida Bejers , sonder kinderen j 
sij maeckte het weeshuys van Haerlem erfgenaem ; hy 
trout ten twede Aef Dirckx van Waemelen en wan Mag- 
dalena van Wissen. Ook vint ick, dat hij twe dochters 
gehad soude hebben, de eene Magdal ena getrout aen Claes 
Joosten Soutman, welboore man van Haerlem, en de 
andere Catharijn getrout aen Jan Pieterse Kies, schepen 
van Haerlem; tot bevestinge van dit laeste dient seeker 
oude tafereel, opgaende met twee deuren, hebbende int 



155 

midde de geboorte Christi; op de eene deur een mans 
conterfeytsel, knielende op een bidbanck met eenige soonen 
achter hem medeknielende ; op de bidbanck stont een 
waepenschiltie met drie witte kiesen op root ; achter hem 
stont geschildert St. Jan den dooper; op de andere deur 
was op deselve manier geschildert een vrouw met eenige 
dochters en op de bidbanck drie witte peylen op root ; 
achter haer de H. Catharina met rad en swaert, waer- 
door soo de mans als vrouwe voornaemen scheynen te 
kennen gegeven worden , want in die teyt pleech men de 
patroonen in diergelijcke schilderyen te voegen ; de familie 
wort doort waepen genoecht geopenbaert; deese tafereel 
heb ick in mijn jonckheyt diverse reysen gesien en ver- 
trouwe dat noch in weesen is. 

Deese Jan Kies was een soon van Pieter Janse Kies, 
die tronde Catrijn van Waemelen. Pieter Janse Kies had 
een broeder N. Kies, die met Keyser Maximiliaen de 
eerste naer Oostenrijck trock en heeft in Stiermarck uaer- 
koomelingen gehad. 

Jan Pieterse Kies wan bij sijne vrouw Catrijn van 
Wissen eenen soon Pieter Kies, die van de reformeerde 
religie werd , burgemeester van Haerlem en hoogheemraet 

van Rijnlant was en troude Brechta Ramp Eckbertsdr. ; 

hij stierf 15 Febr. 1597 en liet alleen dochters nae. ^) 
Hij wan bij sijne geseyde vrouw oock noch een soon 

Simon Janse Kies ; deese was van uytneemende chrachten ; 

van hem wort geseght, dat hij twe tonnen bier teflFens 

kon opheffen en verdraegen sonder eenigh instrument ; 

hij stierf ongetrout. 



1) Zie over hem de Vaderl. historie van Hooft en over zgne vrouw de 
Lérens der Maechden van den Hoeck te Haarlem. Bedragen voor de Ge- 
schiedenis van het Bisdom Haarlem , Dl. XVIII, blz. 104. Hunne dochters 
waren: Wgn^'e de Kies, die Jan Sehoterbosch huwde en Maria de Kies« 
die trouwde met Cornelis Bas Jacobstn. 



166 

Hij had noch een soon Adriaen Kies van Wissen, die 
stierf 21 April 1566 en wan bij sijne huysvrouw Maria 
Sontmliny dochter van Glaes Sontman en Magdaleen van 
Wissen 5 eenen soon Franciscus Kies, geboren 24 Oct. 
15569 die tronde Maria Riiysch, dochter van Gerbrant 
Ruysch Pietersz. en Agatha den Otter. Wan : 

Adriaen de Kies van Wissen , die troude 1613 Jonck- 
vrouw Josina van Teylingen, uyt den huyse der oude 
baenderheeren van Teylingen, dochter van Bartholomeus 
en Maria Speyart. Hij wiert in den jaere 1627 ne£Fens 
sijn oom Johan en broeder Frans de Kies door den Keyser 
Ferdinant de tweede genobiliteert en begiftight met de 
naem en wapen van Wissen of met de sijne gevoecht en 
wiert schiltknaep van H. R. R. ete. met meer previlegien 
en emnniteyten voor haer en haer wettige descendenten, 
als broeder vermeit wort int diploma des Keysers. Hij 
liet bij sijn huysvrouw veele kinderen nae , o. a. Fran- 
ciscus de Kies van Wissen , priester (pater oratorius) geb. 
1620, Josephus de Kies van Wissen, geboren 1629 , 
pastooir te Haarlem, sub signo D'Annae , die stierf 24 
Nov. 1677 en Pieter de Kies van Wissen, geb. 1686 , 
Jesuiet. 

Hiermede vermeen ik te moeten eindigen met de aan* 
teekeningen van Pieter van Adrichem van Dorp, omdat 
de overige uitsluitend zijn genealogische annotaties; zij 
betreffen adelijke en patricische families van Haarlem, die 
den Katholieken godsdienst zijn getrouw gebleven. 

's Hertoge&bosch, 22 Dec. 1895. 



157 



REQUEST VAN PASTOOR EN OPZIENERS DER KATH. 
GEMEENTE VAN WIJK-AAN-ZEE. 

Aan de EdeUMogende Heeren Gecommitteerde Raden 
van Holland en West' Vriesland, ^) — 1742. 

Geven in alle ootmoedigheyt te kennen den pastoor en 
opsienders der Roomse vergaderplaets tot Wijk op Zee, 
geleegen onder de jurisdictie en balluwagie van den Lande 
van Bioys, dat de voors. vergaderplaats van sigh selven, 
weesende een slecht irregulier en vervallen gebouw, iti 
sijn lengte gedeeltelijk groot 7 P/s voet, gedeeltelijk 51 
voet en gedeeltelijk 43 voet^ alsoo in die gedeeltens in 
en uy tspringende , het meerengedeelte breet 88 Yg voet 
en dan weder in de breedte verminderende nae proportie 
van de in en uitspringen, hoog in sijn voorgevel , span- 
ning en agtergevel ^SYg voet, en sulx soodanig gesitueert 
als bij de respective afteekeningen van dien, ten deeseh 
annex, komt te blijken, altans is in een seer oiidè en 
bouwvallige constitutie en wel in soo verre niet alleen 
dat deselve sonder groot gevaar niet langer kan en ver- 
volgens niet behoort te werden gebruikt, maar ook dat 
voorn, vergaderplaats door off met het doen van repara- 
tien niet in staet te brengen, min te houden is, gelijk 
bij de verklaring van deeses dorpsmeesters, timmerluyden 
en metselaer , mede ten deese annex , is te sien ; dat 
de supplianten nevens de gantsche roomsgesinde gemeente, 
apprehendeerende de gevolgen welken van deese slegte 
constitutie soude kunnen sijn , dan ook eyndelijk om soo 
veel in haer was swaere en vergaende ongelukken als 
welke bij en door bet instorten van dit soo schroomelijk 
gebouw soude kunnen werden veroorsaeckt, voor te komen, 

1) Documenta : 1742, Jan. -Maart, in fine. 



158 

hadden geresol veert en vervolgens gaern de voorsz. ver- 
gaderplaats sonde vernieuwen en dat wel op deselve en 
eygen gront van de voors. oude vergaderplaats en sulx 
in zijn lank vierkant 60 voet, breedt 337^ voet» hoog in 
de voor- en agtergevel, mitsgaders doorgaende spanning 
meede 33 Vs voet, mitsgaders soodanig en in dier voegen 
als bij de respective afteekeningen van dien , ten deesen 
insgelijx annex, kan werden gesien. Ende geconsidereert 
hoe nodig, jae ten uytersten noodsakel^k de voors. ver- 
nieuwing behoort te werden gedaen , en hoe seer de voors. 
nieuwe vergaderplaats weeder op deselve gront soude wor- 
den gebragt alwaer die altoos bevorens is geweest en nogh 
is 9 en ofschoon door de gemelde onvermydelijke vernieu- 
wing geensins eenig meerder gesigt oft aensien aen dese 
vergaderplaets toegebragt worden sal : soo hebben de sup- 
plianten egter gemeynt tot het doen van de voors. onver- 
mydelijke vernieuwing niet te mogen komen, dan voordat 
sij daervan de behoorlijke opening aan UEd.Mo. gedaen 
en tot deselve de noodige en te gelijk gunstige permissie 
bekomen souden hebben. Dieshalven de supplianten in 
name van deese geheele Roomsgesinde Gemeente, haar 
keeren tot UEd.Mo. ootmoedelijk versoekende, dat UEd.- 
Mo. gratieuselijk gelieven toe te staen en permitteren dat 
door de supplianten de vernieuwing van de voors. Roomse 
vergaderplaats tot Wijk o/Z. in voegen bovengemelt, en 
vervolgens sodanig gelijk bij de gemelde annexe afteeke- 
ningen aengewesen wert, te mogen doen. 

Twelk doende 

KiGGELAEB (?) 

Sij deese Requeste gestelt in handen van den baljiuw van 
den Lande van Blois om H. Ed. Mo. daarop te dienen 
van berigt en adres. 

Actum 27 Nov. 1741. 

C. BOYEB. 



159 

Wij ondergeteekende 9 ambachtsmeesters, timmerlieden 
en metzelaers tot Wijk op Zee, verklaeren en getuygen 
bij deesen, dat wij ten versoeke van den pastoor en op- 
sienders der Roomse vergaderplaats alhier nauwkeurig 
hebben geinspecteert en nagesien deselve Roomse verga- 
derplaats en dat wij die bevonden hebben niet alleen te 
weesen seer oud en bouwvallig, maer wel soodaenig, dat 
deselve sonder groot gevaer niet langer kan en vervol- 
gens oock niet behoort te werden gebruikt, soo als wij 
verder verklaren , dat deselve vergaderplaats door of met 
het doen van reparatien niet in staet te brengen is. Ten 
waerheyts oirkonde hebben wij deese eygenhandig onder- 
teekent binnen Wijk op Zee voornoemt op deesen 24 

Nov. 1741. 

Hendrik Krijnen Fratman. 

Jan Daniel Schoon. 



RESOLUTIE VAN GEOOMMITTEERDE RADEN. — 15 Oct. 

1742. 1) 

Geleesen sijnde de missive van den bailluw van den 
Lande van Belois, geschreven in den Beverwijk den 14 
deeser, houdende dat hij ingevolge van HEMog. be- 
veelen vervat in derselver Resolutie van den 25 Sept. 11. *) 
hadde inspectie genomen van (Je vernieuwde roomse ver- 
gaderplaats te Wijk op Zee, en bevonden dat deselve 
was lang binnenmuurs 58 voeten en 3 duimen, wijd 31 
voeten en 8 duimen en hoog uyt de voorgront tot op 
den top des gevels 33 voeten en circa 4 duimen; dus 
in alles iets kleinder als bij de Resolutie van HEMogi 
van 30 Maart 1742 was gepermitteerd geworden: is na 
voorgaande deliberatie goedgevonden en verstaen genoe- 
gen te nemen met de voors. missive van den balliuw van 



1) Bes. ▼. Oec. Raden 1742, blz. 564. 

2) De resolutie van permissie tot het bouwen staat aldaar op blz. 126. 



160 

den Lande van Beloys en de gedane vernieuwing, diens- 
volgens bij deese te approbeeren en te permitteeren dat 
de Roomse godsdienst aldaer wederom in stillichheyt met 
alle modestie en sonder de minste ergernis verrigt sal 
mogen worden^ En zal extract deeses gegeven worden aan 
den pastoor en opsienders der Roomse vergaderplaats te 
Wijk op Zee en aan den baljuw van den Lande van 
Beloys om te dienen tot derselver narigt. 

(Rgks-Archief). 

Uit de nagelaten papieren van P' van Lommel, S. J. 



BERICHT VAN DE BEDACTIE. 

Omstandigheden, waarvan wel iedere redactie ondervinding heeft» 
hebben veroorzaakt, dat eene bijdrage van een onzer redactieleden, 
en voor deze aflevering bestemd, moest bleven liggen. 

D' Hensen namelijk had, als een stuk door hem in het Brus- 
selsch Eijksarchief ontdekt, ter mededeeling toegezonden : Voor^ 
ateUen tot reorganisatie van de WindesheiTmche kloostervereenigin^ , 
tiitgaande van het generaal kapittel. Mei, 1569. 

Het gevonden archiefstuk wordt door hem van belang geacht 
omdat eene gewichtige gebeurtenis er mede wordt toegelicht, welke 
in Prof. Acquoy's monographie over het klooster te Windesheim 
ter sprake komt, namelijk : „de allermerkwaardigste reorganisaticbul 
van Gregorius XIII, gedagteekend Kome 16 Dec. 1573." Het 
gevonden stuk nu, bewijst duidel^k, dat Prof. Acquoy met volle 
recht vermoedde : „dat de inhoud der bulle meer van de Windes- 
„heimsche vaderen dan van Paus Gregorius XIII" zou zijn. 

D' Hensen mocht zich daarom voorstellen met wat belangstel- 
ling zijne vondst door den Leidschen Professor zou ontvangen 
worden; dan helaas, „terw^l hijj (z^ne) regelen ter inleiding op 
het papier ging brengen, bevatten de nieuwsbladen het treurig 
bericht, dat Prof. Acquoy, die met evenveel piëteit als degelqk- 
„heid ons den invloed van Windesheim en zgne kloostervereeni- 
„ging heeft beschreven aan de wetenschap was ontvallen." 

Vooral in deze woorden van dankbare hulde, vond de redactie 
ditmaal reden, het opstel met enkele woorden vooraf aan te 
kondigen. 



9i 
9* 



161 



WINDESHEIMENSIA. 



Terwijl ik deze regelen ter inleiding op het papier ga 
brengen 5 bevatten de nieuwsbladen het treurig bericht 
dat Prof. Acquoy, die met evenveel piëteit als degelijk- 
heid ons den invloed van Wiudeshéim en zijn klooster- 
vereeniging heeft beschreven, aan de wetenschap is ont- 
vallen. Had het bezwaar zijner reeds wankelende gezond- 
heid mij niet weerhouden, ik zou den beminnelijken 
geleerde in kennis hebben gesteld met het document dat 
hier zal afgedrukt worden. Immers eene gewichtige ge- 
beurtenis, welke in zijne monografie over het klooster 
Windesheim ter sprake komt, wordt nader er door toe- 
gelicht. De Hoogleeraar heeft de beteekenis van die ge- 
beurtenis met de volgende woorden aangegeven: ^^Het 
keerpunt in de geschiedenis der [Windesheimsche] Ver- 
eeniging kan slechts volledig gekend worden uit de 
allermerkwaardigste reorganisatie-bul van Gregorius XIH, 
gedagteekend Rome 16 Dec. 1573 ^); zij legt het plan 
voor ons open, dat de Windesheimsche vaderen - want 
ieder zal licht begrijpen dat de inhoud der bul meer van 
hen dan van den Paus afkomstig is - bij hun strijd tegen 
den geest der eeuw dachten te volgen. Meer dan ooit 
gevoelden zij een krachtig opperhoofd en goed ontwikkelde 
manschappen noodig te hebben. Daarom concentreerden 
zij het gezach zooveel mogelijk in den generaal en werd 
onderwijs hunne leuze*' '). Om het gewicht der zaak wordt 



1) Het klooster van Windesheim en zgn invloed. Utrecht 1875, II, 
bil. 5, noot 1. 

2) Idem IT, 161. 

B0iintgea Getek, Bisdom v. Httrlcm. XXlIe Deel, ] } 



162 

niet alleen terzelfder plaatse de hoofdinhoud van deze 
Pauselijke beschikking medegedeeld doch aan het einde 
van het werk ook de oorspronkelijke tekst van de buUe 
i,Eterni Pastoris'* in haar geheel opgenomen ^). Gelijk 
Prof. Acquoy daar ter plaatse erkent had hij het voor- 
recht van deze publicatie te danken aan de hulpvaardig- 
heid van den Heer Cuypers van Velthoven , die de buUe 
ontleende aan eene kostbare verzameling van oorkonden, 
afkomstig uit het St. Maarten-klooster van Leuven en 
thans in het Brusselsch Rijksarchief berustende. 

In hetzelfde depot maar bij eene andere afdeelingi en 
wel onder de ^^papiers d'Etat et de 1'audience** mocht ik 
het stuk aantreffen I waaruit de merkwaardige buUe van 
Gregorius XIII is voortgekomen. Reeds de plaats waar 
het werd gevonden, liet vermoeden dat de Regeering 
niet vreemd is geweest aan de diep ingrijpende ver- 
anderingen , welke het Kapittel van Windesheim in 1573 
heeft ondergaan. Uit den aanhef van het document blijkt 
dan ook dat Al va reeds vier jaren vroeger een schrijven 
aan de kloostervereeniging had gericht waarin hij op 
maatregelen van hervorming aandrong. De voorstellen » 
welke in de kapittel-vergadering van het jaar 1569 wer- 
den aangenomen, waren het gereede antwoord op deze 
vermaning van den Landvoogd. Terwijl een afgevaar- 
digde uit naam der Congregatie naar Rome zou gaan 
om de gevorderde goedkeuring te vragen , werd tevens 
aan de Regeering onmiddelijk mededeeling gedaan van 
de genomen besluiten, en zoo is het stuk, dat w^ zul- 
len mededeelen, in het Archief van Brussel gekomen. 
Waar derhalve Prof. Acquoy vermeldt *) : „dat in het- 
zelfde jaar waarin Marcellua van Lent optrad [1578] het 



1) Het klooster van Wi&desh. lU, 806—814. 
8) Idem II, 166. 



163 

generaal- kapittel hetzij onder zijn voorzitterschap of nog 
onder dat van zijn voorganger [Wouter van Wenchem] 
het besluit nam om tot reorganisatie over te gaan''^ zul- 
len die woorden in zooverre gewijzigd moeten worden : 
dat dit besluit reeds in 1569 was genomen ^ toen de 
laatste prior- superior, die tevens prior van Windesheim was» 
Wouter van Wenchem nog leefde. 

Er moeten echter bezwaren zijn opgerezen na het tot 
stand komen dezer hervormingsplannen. Joannes LatomuSi 
de geleerde prior van Mariëntroon in Brabant, die op de 
kapittel- vergadering van 1669 de opdracht ontving om 
toestenmiing van den H. Stoel te gaan aanvragen ^), ver- 
scheen eerst in Rome tijdens het pontificaat van Grego- 
rius XIII ^)f dat den Ib^^^ Mei van het jaar 1672 was 
aangevangen. De bulle i^Eterni Pastoris", welke den 16^^° 
Dec. van het volgende jaar verscheen, maakt dan ook 
melding zoowel van bovengenoemde kapittel-vergadering 
in 1669 als van de laatste, welke aan het uitvaardigen 
van de Pauselijke beslissing was voorafgegaan, toen de 
Congregatie nogmaals had besloten haar toevlucht tot 
Rome te nemen. 

Wanneer wij nu den inhoud van de reeds in 1569 
voorgeslagen wijzigingen nagaan , dan blijkt het vermoe- 
den van Prof. Acquoy ten volle gerechtvaardigd : dat de 
inhoud van de bulle meer afkomstig is van de Windes- 
heimsche vaderen dan van Paus Gregorius XIII. De be- 
schrijving der ingeslopen misbruiken met aangift van de 
verschillende oorzaken , welke daarb^ hebben medege- 



1) Het aandeel dat Latomns in deze zaak zal hebben gehad wordt hero 
door Prof. Acqooy slechts weifelend toegekend. (Het klooster ▼. Windesh. 
n, 161, noot 8). Met de kapittel-beslniten van 1669 voor oogen komt 
die aarzeling te verrallen. 

2) Foppens. Bibl. Belg. II, 678. 



164 

werkt ^ zoo leerzaam en tevens zoo krachtig getuigend 
voor den geest van ware hervorming, welke de Windes- 
heimers ook reeds vóór het omwentelingsjaar bezielde , 
is in het Pauselijk stuk nagenoeg geheel en meestal let- 
terlijk overgenomen. Ook de voornaamste wijzigingen, 
welke in de constitutie der kloostervereeniging werden 
aangebracht en allen ten doel hadden om die misbruiken 
uit te roeien en eene hernieuwing daarvan te voorkomen, 
vinden wij in het voorstel der Kapittel-vergadering van 
1669 reeds aangegeven. Slechts op ondergeschikte punten 
is de H. Stoel daarvan afgeweken. 2iOO bijv. moet de her- 
kiezing van een prior- superior niet om de vijf jaren ge- 
schieden, maar alle drie jaren; slechts éénmaal mag bij 
in zijn ambt op nieuw bevestigd worden en niet zoo dik- 
werf de uitgebrachte stemmen zich op hem vereenigen. 
De aloude wijze van klooster- visitatie blijft behouden » 
niettegenstaande het Kapittel van Windesheim had voor- 
geslagen om tot dat doel meerdere provincialen aan te 
stellen. 

Ten slotte wensch ik nog op ééne bijzonderheid te 
wijzen, waarmede wij door het hieronder volgend docu- 
ment worden in kennis gesteld. De kloostervereeniging 
had reeds lang haren afzonderlijken secretarius of geheim - 
schrijver. Uit de onderteekening blijkt, dat bij de ge- 
wichtige vergadering van 1569, Theodoricus Duncanus 
dit ambt vervulde. Hij was prior van het klooster Eem- 
stein bij Dordrecht, verkeerdelijk in de Pauselijke bul 
aangegeven als binnen het toenmalige bisdom van Haarlem 
te zijn gelegen. Om de middelen te vinden, noodig ter 
uitvoering van de voorgestelde hervormingen , hadden de 
Windesheimers o. a. voorgeslagen de goederen van eenige 
vervallen kloosters daartoe te bestemmen. Weinig zal de 
secretaris van het Kapittel, die dit voorstel op schrift 
bracht, vermoed hebben dat vier jaren later zijn eigen 



165 

klooster, onderwijl tot een puinhoop gemaakt , door 6re« 
gorins XIII voor het gewenschte doel zou worden bestemd I 



16695 Me%i Windesheim, 

Voorstellen tot reorganisatie van de Windesheimsche hlooe* 
tervereeniging uitgaande van het generaal-kapitteL 

Nos Prior Superior, ceterique Patres ac Definitores 
generalis Capituli Windesemensis , Canonicorum Regula- 
rium ordinis S. Augustini, in actu e congregatione Capi- 
tulari in Windesem congregati : 

Notum facimus tenore praesentiuro, quod quum Spiritu 
Sancto invocato, precibusque de more praemissis, ad re- 
formationem disciplinae monasticae, quae nimium diu 
mnltis in locis collapsa jacuit, totam curam cogitationem- 
que nostram converteremus, provocati imprimis Domino 
Dei nostri suam Ecclesiam nunc tandem misericorditer 
respicientis indecibili dementia ac pietate , ex(s)timulati 
etiam Regiae Majestatis propensissima in religionem vo- 
luntate, quam nobis bic congregatis Illnstrissimus Dnx 
Albanus plenius suae Excellentie ad nos datis literis in- 
sinuavit, volentes tantae expectationi nostroque debiti 
muneris o£Scio satisfacere , illnd praecipue conandum effi- 
ciendumque nobis duximus, ut indigatis et cognitis ma- 
lorum fontibus, contrariisque remediis institutis quam 
rectissima et certissima via ad medicinam perveniamus. 

Vigebat abhinc annis ducentis, quum primum ordo iste 
in Germania inferiori simul inceptus est institui et spargi, 
in tam eximia disciplina, tantaque prbbe conversationis 
publica existimatione 5 ut vix uUum in Regiis ditionibus, 
Brabantia, Gelria, HoUandia, Phrysia, et regione trans 
Isalam sit oppidulum , in quo non alterutrius sexus aliquod 



166 

nostri ordinis coUegiam reperiatur » utque vix centum 
annoram spatio , LXXXIIII virornm monialium vero tre- 
decim monasteriay in Capituli nostri generalis societatem 
coiverint, preter innumerabilia foeminei sexus alia^ quae 
ab eodem dependent. Sed proh dolor, exoriente in ipsis 
Capituli nostri quasi humeris Lutherana liaeresi, eaque 
in dies latius serpente , sicut publice in urbibus et regio- 
nibus civilium ac legitimorum magistratuum contemptus 
invaluit , ita passim in monasteriis Superiorum authoritas 
evilescere coepit. Ita ut quum improbitas et licentia quo- 
tidie cresceret» et superiores corrigere suos reprobos ant 
non possent , ant non auderent^ subsecuta sit paupertatis 
abjectio^ solitudinis et inclusionis infractio, et castimoniae 
quoque non una species laesionis. 

Quo minus autem istis initiis principio obviam itnm , 
et vitia inde enata deinceps debita correctione oppressa 
extiterint , praeier alias multas causas , malicia ipsa tem- 
porum f quibus et imperatores et reges cedere debuemnt^ 
praecipua in causa fuit. Sed quum nunc singnlari Dei 
omnipotentis beneficie , post tam langam catholicae doctri- 
nae in büs regionibus captivitatem ^ in spem pristinae 
libertatis, et illa, et nos repositi sumus» dabimus enixe 
operam, ut temporum hac meliore occasione sicut valde 
obstringimur, ita feliciter et libenter utamur. 

Obfuit quoque prioribus temporibus^ sicut et hodie, 
non minime personarum defectusi nam quum ab eo tem* 
pore quo introductae fuerunt sectae , pauciores ad religio* 
nem monasticam aspiraverint, in quibusdam vero regionibas 
nemo fere intraneus, coacti fuerunt qui religioni prae- 
erant, ex aliis partibus passim indoctam et egestate com* 
pulsam juventutem colligere; unde frequenter apostasiae 
sunt subsecutae^ et pauci inventi ad regendum idonei. 

Nocuit quoque vel praecipue ipsius Capituli generalis 
egestas, nam quum totius corporis nullae potius quam 



167 

exiguae copiae essent, ita ut nullae impensae quantamvis 
necessariaoi publice possent tolerari, necessario ab iis 
remediis comparandis desistendum fuit, quae rebus exhul« 
ceratis opem attolissent. Privata vero monasteria, vel 
temporum , vel sua culpa ad eam inopiam redacta fuernnt 
(quamquam quod omnia recentioris sunt fundationis , fue- 
runt ob id minus sufficienter dotata) ut snstinendis tam 
propiis quam publicis Capituli oneribus haudquaquam 
suffecerinty nee in praesentiarum sufficiant. 

lam ex ipsis Capituli statutis et privilegiis defectus 
enatus fnit^ primum quidem gravis, nunc vero minime 
tolerabilis. Nam quum corpus totius Capituli generalis, 
per utranque Germaniam latissime sparsi, juxta illorum 
tenorem, hactenus gubernari solet per solum Priorem 
primariae domus Windesemensis , ita ut quicunque illi 
domui praesideret, toti itidem Capitulo tamquam caput 
esset impositus, duplex inde consecutum est incommodum. 
Unum, quod prior ille (ut vocamus) Superior, suam 
propriam domum commode gubernare, et toti Capitulo, 
pro istis praesertim temporibus, intendere non queat. 
Alterum, quod talis Prior Suprior, qui merito a Patribus 
eligendus esset, eligatur a fra tribus et professis ejus 
domus, qui aliquando maluerint qualemcumque e suo 
grege eligere, quam alicui extraneo, etiam alterius domus 
Priori, quod per statuta ipsis licet, eum honorem deferre. 

Venirent et alii qnidam malorum fontes bic recensendi , 
sed quum praecipui detecti fuerint, non tam in iis ex- 
plicandis opus est oratione, quam in curandis consilio et 
medicina. Sunt autem remedia per nos excogitata, et in 
usum transferenda, ea quae sequuntur. 

Inprimis ad hoc ultimum , sed prope praecipuum reme« 
(Uum toUendum de gubernatione Capituli generalis, duae 
a Patribus pridem excogitatae sunt rationes, et a nobis 
nunc approbatae. Una , ut instituatur talis Prior generalis. 



168 

qni nullius privatae domus curam habeati sed qui liber 
totum Capitulum cura et cogitatione complecti possit^ 
qnique singalas Capituli domos suis temporibus obenndo, 
per se visitare, reformare, et corrigere, et qni singulis 
prospicere posset. Altera, ut totum Capitulum in certas 
Provincias divideretur, praeessentque singulis provinciis 
sui Provinciales , vel Commissarii qui pari fere autbori- 
tate cum Priore Windesemensi (penes quem summa po- 
testas maneret) apud suos visitationis » correctionis , alia* 
que superioritatis o£Scia excercerent. Sed quia neutra 
horum institutie per statuta admittitur^ sed alteram non 
habent^ alteram impediunt, ad sedis Apostolicae judicium 
totum hoc remittimus^ ut utra via utendum nobis censeat 
(si non potius» utraque) illam teneamus. 

Sed forsan operae precium fuerit, quomodo ad eorum 
institutionem procedendum putemus, paucis explicare. 
Censeremus talem Priorem generalem liberum , pro prima 
quidem vice, ab omnibus Prioribus tune in Capitulo 
generalL praesentibus^ posteris vero temporibus per omnes 
totius societatis Priores, voce, si in Oapitulo generali 
praesentes fuerint, vel si absentes» scripto (modo volu- 
erint) esse eligendum. Mutandum vero esse singulis qmn* 
quenniis, ita tamen ut iterum eligibilis sit^ coUectoque 
in illum majore suffragiorum numero continuari possit« 
Manebit vero domui Windesemensi sua dignitas in ordine y 
sed que deinceps proprium suae domus Priorem eliget, 
aliarum domorum more» qui tamen ob domus suae pri- 
matum sit et dicatur Capituli Vicarius sitque tempore 
habendi Capituli perpetuus Definitor. Commissarii vero 
provinciales proximo Capitulo generali, et ita deinceps 
per Priorem Superiorem et Patres Definitores nominandi 
et instituendi venient^ mutabunturque de triennio, nisi 
Definitoribus et earundem Provinciarum patrum sententia 
ut continuentur magis placuerit. 



169 

Caeterum quam, nt dictum est, ipsius Capituli gene- 
ralis corpus exigois admodum proventibus fulciatnr, sin- 
gnlarum qnoque domomm facultates, tam ob alias caa- 
sasy tam ob proxima bella, et haereticorum insaniam, 
üBque adeo sint aocisae» ut res religionis publice cnrari 
nequeat, maxime si talis Prior generalis instituendus erit^ 
qui ut publicae utilitati invigilaUt , ita de publico teniet 
alendusy necessario invenienda est via, ut constituto ex 
annuis proventibus aerario, habeat Gapitulum generale, 
unde suis oneribus ferendis absque privatarum domorum 
incommodo et subsidio par esse possit. 

Invenietur ista via: si sua Sanctitas Capitulo conces- 
serit, ut quorumdam monasteriorum extra Regiam dilio- 
nem bona et loca, jam a Principibus quibusdam titulo 
fundationis , vel etiam ab urbium magistratibus titulo 
protectionis, occupata , vel brevi occupanda , iisdem illis 
occupatoribus justiorem possedendi titulum libenter emp- 
turis, numerato aliquo pretio cedantur, resignenturque. 
Quod ut durius sit, patebit ex ejusdem suae Sanctitatis 
concessione altera via: si ex iis monasteriis quocunque 
loco positis, quae personis aut aliis necessariis nervis des- 
tituta, ita ruinae propinquae sunt, ut difficulter reparari 
et conservari queant, tria, quatuor aut quinque illorum 
a Capitulo generali incorporari , et bona communi aerario 
applicari permittat. 

Qua ex re non tantum spectamus religioni restituendae 
necessariam facultatem, verum etiam illud incommodum, 
quod ante relatum est de personarum defectu, opportuno 
remedio sublatum cupimus. Quod ut fiat in eo animi 
oonsilio versamur, ut spe proventuum affiilgente, statim 
duobus aut tribus in locis sub Regia ditione scholas in- 
stituamns, ubi bonae spei adolescentes literis et moribus 
ad religionem formentur. Quae scholae futurae sunt ampla 



170 

seminaria , non modo ad idoneam verum etiam doctam 
jnventutem in monasteriis sufficiendam. 

Accedet, quod quum indocto ocio in monasteriis nihil 
sit pestilentius, ad id toUendum jam decreverimus, ut in 
üsdem monasteriisi quae per facnltates possunt^ conducatur 
lector Tbeologns, qni vacuos animos docendo occapet. 
Qnod imitandum in tenuioribus quoque monasteriis ex 
hojnsmodi publico Capitali aerario, vehementer utile et 
necessarium videtur. 

Excitatis hoc modo ad literarum Sacraeque Scriptnrae 
stadia religiosorum animis, toUenda videtur illa olim 
patrum nostrorum prohibitio, ne ob tnrbandam solitodinis 
et inclnsionis tranquillitatem , subditi nostri publice con- 
cionarentur, qnod alioqai ordini nostro per speckilia 
Apostolicae Sedis privilegia fuerat concessum. Cujns tarnen 
rei vel iustitutionem vel moderationem ad suae Sanctitatia 
judicium omnino referimus. 

Addimus, quod illius publici aerarii proventibus con- 
stitutis, faciliora nobis omnia speremus ad reliquam labem, 
maxime ad turpe proprietatis vitium omnino toUendum. 
Quod quum instar leprae non una morbi occasione et 
specie, occulta tarnen, irrepserit , ordinavimus nunc, et in 
decreta retulimus» ut Priores et Priorissae omnia illa 
tollant, quae qualemcumque proprii speciem habent , neqae 
posthac subditorum privatis bursis (ut vocant) apud se 
locum faciant, etiam in reditibus ad propriam ipsorum 
recrationem coucessis, quos in commune con vertent , ita 
tamen, ut suis benigne et discrete illa suppeditent, quae 
subditi alias licite talibus proventibus procurare solent 
et possent. Ad quam rem valde opportunum fuerit, si 
per Sanctitatem suam toUantur condiciones et cautelae 
illae omnes » quae fere in eorum redituum institutionibua 
testamentariis vel aliis habentur » ut casu quo tales reditua 
ad privatorum recreationem concessi per superiores alio 



171 

aventantur, lUi qai ad eos obligantur, non teneantur 
monasteriis amplius persolvere. 

Ne vero religiosomm animi aliqua haereseos labe a 
religione ad impietatem , et votorum saorum contemptum 
avertantur, obligavimus ex certis mandatis omnes subditos 
nostros ad debitam et anxiam omnium decretorum sacro- 
sancti Condlii Tridentini observationem , praecipue ut ab 
omni lectione et usu tam suspectorum quam interdicto- 
rum librorum abstineant; Prioribus et Priorissis poena 
absolutionis ab of&cio proposita, nisi suos subditos in 
officie diligenter continuerint. 

Sane etiam defectus fuit, in solitudinis et inclusionis 
(ut praediximus) atque etiam castitatis cnstodia ; quibus 
curandis malis quum a legibus et statutis nostris olim 
idoneae constitutae sint poenae, baud quaquam opus vi- 
detur de novis statuendis cogitare, sed magis conniten* 
dnm esse, ut veteres illae suos noxios persequantur ; 
quin ex eo omnis disciplinae quamvis firma et necessaria 
custodia laxetur, infringatur, ac tandem proteratur, si 
delinquentibus impunitas concedatur , unde pro poena ad* 
dant contnmaciam. Sed quia Superiorum authoritas in quo- 
rundam facinorosorum audacia quasi inclusa et constricta 
tenetur - qui iacinorosi sicut medios animos facile ad vi- 
ciorum societatem impellunt, ita bonos moerore et mo- 
lestia perturbant - ut itaque authoritas perdita ex justa 
in illos animadversione restituatur , censemus ad viciorum 
correctionem ex praeacripto legum severissime esse pro- 
cedendum. S qui vero post ordinarias correctiones perti- 
naces et desperati inveniantur , pro modo et merite non 
tam suae domus carceribus (quod interdum valde est 
periculosum, nee satis efficax) sed publicis aut mutuatis, 
invocato etiam si opus est auxilio brachii saecularis , ad 
certam abstinentiam includantur, vel etiam, tales esse 
possent, ad triremes dedantur. 



172 

Omittimus huc qnaedam referre, quae alioqui in pu- 
blicas decretoram tabulas relata, externa authoritate com- 
rouniri non egent. Sed quum plaeraque hoc scripto com- 
prehensa omnino postalent Sedis Apostolicae authoritate 
fulciris aliquem nostrae Societatis Priorem, nempe Chariss. 
fratrem nostrnm Ven. Patrem JoaniMm Latomum Priorem 
in Throno Mariae prope Grobbendopck in Brabantia, in 
nrbem ad saam Sanctitatem legandum censuimus. Qaam- 
obrem ejas Sanctitatem cum omni qaa possimas sab- 
jectione et reverentia in Domino rogamus, ut praefatam 
legatum nostrum clementer respidat , benigne audiat, et 
quam potest fieri citissime expediat, quum accedente Dei 
misericordia non dubitemus hiis mediis (nisi saa SanctitaSi 
cujus praescripto libenter parebimus, meliora praecifMat) 
et collapsa posse restitui , et restituta conservari. Oramus 
etiam et humiliter requirimus lUustriss. Ducem Albanum, 
Regiae Majestatis summum praefectum, ac piae volun- 
tatis benignum executorem , ut Regia ac suae Excellentiae 
authoritate nostrum legatum et conatum provehere, ordi* 
nem protegere, et defendere privilegia dignetur. 

Datum in primaria nostra domo Wyndesemensi , sedente 
ibidem Capitulo nostro Generali. Anno 1569 die mensis Maii. 

F. Theodoricus Duncanus Prior Canonico- 
rum Regularium in Eemsteyn prope Dor- 
dracum, ac Notarius Gapituli Generalis 
Wyndesemensis Ss\ 

Rijksarchief te Brasiel. Papiers d*Etat et de Taadience; liftMe 114. 

B'. HEVSEK. 



^ 



178 



RECTIFICATIE VAN EENIGE PUNTEN 

BETREFFENDE 

de geschiedenis van het Mirakel van het 

H. Bloed te Alkmaar. 



Tengevolge van zeer gewaardeerde inlichtingen, welke 
ik heb mogen ontvangen, moeten de volgende bijzonder- 
heden en veranderingen worden aangebracht in het opstel, 
opgenomen in het vorige deel dezer Bijdragen, 
ad bl. 335 en 398. Het wapen aan het hoofd van den 
kerkmeestersbrief is niet van den koning van Spanje, 
maar blijkens kroon en balk van keizer Karel V, 
die eerst 10 jaar later als onze landheer werd op- 
gevolgd door zijn zoon Philips, koning van Spanje. 
Op bl. 338 schreef ik, dat in het jaar 1567 de publieke 
processie met het H. Sacrament en de Reliek van 
het H. Bloed wegens de beroertenis na den beelden- 
storm van het vorige jaar werd uitgesteld en ge- 
houden is op den 10^ Mei. Ook hier bleek mijn 
zegsman Boomkamp zich weer vergist te hebben. 
Want, zooals blijkt uit de brochure van O. W, 
Bruinvis: Te Alkmaar in den Geuzentijdy Alkmaar 
1894, blz. 13, werd de omgang op den 26^ April 
door de Vroedschap wel in beraad gehouden „uit 
zake van de beroerte van dezen tegenwoordigen tijd'', 
maar is niettemin op den gewonen 1° Mei doorge- 
gaan. Immers op dien dag togen meerdere man- 
schappen van Earel van Brimeu, graaf van Megen 
en stadhouder van Gelderland, langs de stad, het- 
geen de burgers , die ter gelegenheid der processie in 
het geweer waren, naar de wallen deed snellen, om- 
dat zij niet wisten, wat er gebeuren zou. 
ad bl. 840. Het bericht van G. Boomkamp, dat in het 
jaar 1540 de 6 stukken goudlaken te Antwerpen 



174 

besteld en met Paschen ontvangen , ter eere van het 
n. Bloed gekocht zijn, moet betwijfeld worden. Het 
kerkmeesters- rekenboek immers spreekt hiervan niet, 
doch noemt alleen daarvoor een legaat van 150 caro- 
lusgalden en een viertal gevers ieder van ƒ 6, — . 

ad bl. 851. Het bonten Reliquiarium is afkomstig van 
wijlen den Heer Nijssen, die het gekocht had op 
een boelhuis. Het huis van genoemden Heer, 't welk 
Goliath in den gevel toont , is wel opmerkelijk van 
binnenbouw en wordt wel door de volksoverlevering 
als kerk aangenomen 5 maar kan 5,het blauwe paert 
in Ransdorp'' niet zijn, wijl deze eerste kerk der 
St.-Matthiasstatie niet aan de noord-, maar aan de 
zuidzijde der Langestraat gelegen was (zie Bijdr. 
XXI, bl. 190). 

ad bl. 855. Hier is eene ernstige vergissing door mijn 
schuld. Achter het gips in den voet van den Mon- 
strans, welke met den nodus uit het begin dezer 
eeuw dateert , is niets gevonden , zoodat mijn ver- 
moeden, dat de datum 1648 uit eene vroegere con- 
structie van den voet zou zijn overgenomen , allen 
grond mist. Maar het jaartal staat gegraveerd in de 
bovenzijde van het onderste middenstuk. Als men den 
nodus met den voet wegdenkt, dan bestaat de Mon- 
strans uit 3 deelen : het bovenstuk (de bewaarplaats 
der Reliek), het middenstuk (de plaats voor het 
H. Sacrament) en het onderstuk. Als men nu het 
middenstuk losschroeft van dit onderstuk , dan is de 
gegraveerde datum in den bovenkant hiervan aan- 
stonds zichtbaar. Uit dit jaartal 1648 ook eene con- 
clusie te trekken is voor den ouderdom van heel den 
Monstrans zonder den voet en den nodus, is toch 
niet gewaagd. Evenwel blijft de constructie van boven- 
stuk en bovenste middenstuk opvallend verschillend. 
Op deze zelfde bl. moet „het blauwe paard*' worden 
verbeterd door: „wijlen den Heer Ngssen." 
nageteld. £. H. rijkenberg. 



175 



HET MENGELWERK 

■VAN HET 

EEBKELIJK NEDEBLAND. 

Jaarhoekje voor Katholijken door Burgmeijer en Wénsing, 

1847—1856. 



Het nog alotn-bekende en goed ter faam staande jaar- 
boekje Kerkelijk'Nederland bevatte in zijn Mengelwerk 
eene reeks van kostbare bijdragen tot de kerkelijke historie 
van Nederland 9 bijzonder ook tot die van het bisdom 
Haarlem. Een overzicht nu van hetgeen er voor den 
beoefenaar van het zooeven-genoemde onderdeel onzer 
kerkel. historie belangrijks in die jaarboekjes voorkomt , 
mag misschien thans reeds een aangename wegwijzer hee- 
ten. In de orde der jaren harer verschijning gerang- 
schikt, gaan hier alle bijdragen van het Mengelwerk 
volgen, en die, welke de geschiedenis van het bisdom 
Haarlem toelichten, zullen daarbij het belangrijkste van 
hun inhoud vertoonen. 

A* 1847. De bijdragen in het Mengelwerk waren : 

1. De Seminarieën der HoUandsche Zending en bijzon- 
der het Klein Seminarie Hageveld. 

2. Verhaal van de opkomst der nieuw opgerechte Pa- 
storye ^) door Th. de Oock. 

3. Het huis der broeders van het Gemeene leven, later 
hét klooster der Reguliere Kanunniken van den 
H. Augustinus te Albergen. 

1) Der S. Petrus-parochie te Leiden. 



178 

Wat nu de eerste der hier vermelde opstellen betreft, 
het verhaalt in het kort , hoe reeds onder den Apostoliscben 
Vicaris Sasbold Vosmeer het college der Hollanders te 
Keulen werd gesticht, doch later, A® 1683, naar Leuven 
overgebracht, waar ook vroeger, A® 1617, reeds eene 
dergelijke stichting was gevestigd onder den naam van 
,,Hooge Heuvel." 

Na de invasie der Franschen echter ging de Leuven - 
sche kweekschool (met haar dubbel college) vooral door 
de trouweloosheid van een valschen broeder verloren. ^) 
Hierna komt, in 1799, het nieuw «gestichtte groot Semi- 
narie Warmond ter sprake, en evenzoo het groot Semi- 
narie, dat in datzelfde jaar te 's Heerenberg gevestigd 
werd voor de Seminaristen, uit de Aartspriesterdommen, 
buiten die van Holland, Zeeland en West-Friesland af- 
komstig. Op 1 Mei 1817 wordt Hageveld bij Velsen ge- 
opend, en in 1819 het Seminarie te Culemborg. Daarna 
houdt het opstel zich met de geschiedenis van Hagevelds 
ondergang en herleving bezig en brengt die historie tot 
op I4f April 1816, den dag der eerste-steen-legging van 
het nieuwe Hageveld te Voorhout, door Z. D. Hoogw. 
den bisschop van Curium. De hoeksteen werd gelegd door 
den Aartspriester Eérvel. 

Dit opstel heeft voor den historicus deze eigenaardige 
verdiensten, dat het de namen van zeer vele Seminarie- 
oversten opgeeft. Het Seminarie te 's Heerenberg bijv. 
is, na een bestaan van 43 jaren, gedeeltelijk overgebracht 
naar Warmond. De namen echter der 's Heerenbergsclie 
Presidenten en Professoren staan in het opstel met de 
jaartallen van den duur hunner bediening aan het 
Seminarie, volledig opgegeven. En evenzoo geeft het op- 



1) Die Talsche broeder wat een JanieDistUche presideDt. Reeds io 1728 
was de nhooge hew^P* door de Janeenisteo bgkaos overweldigd. 



177 

stel de Presidenten van Keulen , van Leuven, van War- 
mond 9 en de namen der Stichters van Warmond en 
Hageveld. 

Het tweede opstel werd — eoo zegt de redactie — 
door haar des te liever geplaatst, omdat zij er eenige 
aanteekeningen bij konde voegen over andere kerken van 
Leiden. Zoodoende is deze bijdrage, in haar geheel, een 
ferm overzicht geworden. In de Cocks verhaal zien wij 
benevens zijn mededeelingen over de oprichting der pa- 
storie van de Sint Petrus-kerk, reeds een aanhoudend 
gaan en trekken van verschillende priesters, die te Lei* 
den dikwerf slechts zeer kort komen toeven, voorts het 
samenbrengen der Waalsche en Vlaamsche werklieden in 
een gebouw aan de West-Havenstraat, en zoo nog menige 
andere historie-bijzonderheid buiten het eigenlijke onder* 
werp van het „verhael" gelegen, maar het vervolg van 
de Cocks verhaal en de aanteekeningen der redactie heb- 
ben hier een vrij volledig overzicht van Leidens kerken 
en pastoors na de Reformatie aan toegevoegd. Hiertoe 
behooren zelfs de minder bekende pastoorslijsten van eene 
Jesuiten- statie. Wij durven, met deze bydrage voor ons, 
wel zeggen : Leidens kerkelijke historie kan , zonder na- 
slaan der Aanteekeningen , nooit goed geschreven zijn of 
worden. 

A^ 1848. Dit jaar luidden de titels der Bijdragen van 
het Mengelwerk aldus: 

1. De Eatholyke Gemeente van Rijswijk. 

2. De Broederschap der Kalenden. (Latijn en Hollandsch). ^) 



1) De redactie van het jaarboekje stelt hier in een noot deze woorden: 
Vtm den eertten dag der maand, doch voegt een vraagteeken achter dit 
gesegde. De broeders der Kalenden hadden gemeenlijk tweemaal per jaar 
een samenkomst en hielden dan het officie voor de overledenen. 

BDdragen Gesch, Bisdom t. Haarlem. XXlIe Deel. ] 2 



178 

8. Uiterste wilsbeschikking van Z. H. Paus Adriaan VI. 

(Latijn en HoUandsch). 
4. Levensschets van den H. Bonifacius, Apostel van 

Doitschland. 

Het eerst-vermelde artikel overziet Rijswyks kerkelijke 
historie van IS04 tot 1842. Niet overal is deze historie 
aaneensluitend te noemen, want nauwelijks lezen wij in 
de eene alinea 5 dat anno 1304, zekere Diederik als pastoor 
van Rijswijk vermeld wordt , of de volgende alinea deelt 
ons reeds mede, dat tijdens de hervorming de oude 
pastoors woning (op een plek 5 die nu de Pastoorskrocht 
wordt geheeten) met geweld is afgebroken. Spoedig ook 
wonen wij de Jansenistische overweldiging bij. Maar toch 
heeft dit artikel de bijzondere voortreffelijkheid voor den 
historicus 9 dat het loffelijke feiten meedeelt betreffende 
twee roemrijke Katholieke familieën wier namen nog 
in de streek van Rijswijk worden gezegend. De familie 
Suys treedt, reeds tijdens de hervormingsdagen, als be- 
schermster op der Rijswijksche Katholieken, en een lid 
der familie Van der Kun doet , onder behulp van eenige 
andere parochianen in 1771 door procureur W. de Bas 
een request indienen bij de Staten , met verzoek, dat een 
Katholiek priester» in plaats van den Jansenistischen 
geestelijke zal toegelaten worden* 

In latere jaren verloochenden de Van der Kuns dit op* 
treden van een hunner vaderen niet. 

A^ 1849. De Bijdragen waren dit jaar : 

1. De oorsprong der Fransche Carmelieten-kerken te 
Amsterdam, 's Gravenhage en Leiden. 

2. De nagelaten geschriften van den H. Bonifacius, 
Apostel van Duitschland. 

3. De Kloosters in het voormalige Bisdom Utrecht. 



179 

De eerste en derde dezer bijdragen zijn zeer belangrijk : 
Al aanstonds begint het eerste opstel met een rectifi- 
catie van de dwalingen» welke over de vestiging der 
Garmelieten te 's Gravenhage, in het R, C. Jaarboek van 
1836 1), (onder redactie van Dr. Jan J. T. Wap te Breda) 
waren afgedrukt. Daarna geeft het in eenige bladzijden 
den lezer een overzicht, wat wel Pater Abraham Bertius 
over zijnen broeder Joannes Bertius (of Caesar a Bona- 
ventura) betre£Pende de Garmelietenvestiging in den Haag , 
geboekt heeft in het werk : Les Fleura du Carmel de 
Franeej ou la vie de plusieura Carmes Déschausséz , eélè- 
bres par leur pitié. Anvers. (Paris) 1670, pag. 225 suiv. 
De genoemde pater Caesar, in overleg met den Apost. 
Vicaris handelend, vond evenwel bergen van moeilijkheden 
te overwinnen, zoo zelfs dat hij ge-noodzaakt was te gaan 
wonen bij zekere Princes van Portugal [aan het huis van 
Oranje verwant, en echtgenoote van den pretendent Don 
Lodewijk, kleinzoon van Beja]. Hij had deze met hare 
zonen te Parijs leeren kennen. Later evenwel viel de 
man juist bij dit doorluchtig personaadje in ongenade, 
kwam daardoor nog in levensgevaar en kon zich slechts 
redden door de vlucht. Doch het goede werk was gebo- 
ren, en het door ons hier besproken opstel geeft — na 
Bertius — van 1656 af een pastoorslijst op der Carme- 
lieten , die geregeld doorloopt tot aan Pater Leopold Ja- 
quinot, -]- 5 Sept 1816. Daarna drie Seculieren. 

Van de Leidsche Statie, ouder dan die van den Haag 
of Amsterdam ontmoeten wij hier slechts een zeer korte 
vermelding doch ook een complete pastoorslijst, sluitend 
met één Seculier. Over de statie Amsterdam is evenzoo 



1) Dit boekje verscheeo tot 1844. Z\jn opvolger was het Kerkelijk Ne- 
derland, Zie hierover de voorrede in Kerkelijk Nederland, jaarg. 1861 en 
Mes, de Kath, Pers van Nederland, bladi. 283. 



180 

geschreven en na de Igst der paters-pastoors volgen nog 
vier seculiere herders opgegeven tusschen 1806 en 1841. 
Het artikel, dat hierboven den titel droeg van De 
kloosters in het voormalige Bisdom utrecht bevat den 
Catalogus van een kostbaar deel der Bibliotheek in 
het Seminarie te Warmond, en wel van die verzameling 
van Beschrijvingen van of Aanteekeningen over Abdijen , 
Kloosters^ Kerken en Gestichten, bewerkt of bijeengebracht 
door C. van Alkemade en P. van der Schelling ,|Welke 
— zoo zegt het artikel — > i^onder meer belangrijks in 
5,openbare verkooping zijn gebragt te Amsterdam op den 
„17 Januarij 1848 en volgende dagen, nadat dezelve 
,,meer dan 80 jaren verholen waren geweest." Bijkans 
zeventig nummers van die verzameling staan (met num- 
mer en bladzijde van den Catalogus der verkoop) in bet 
artikel opgegeven , en de openbaarmaking werd hier noo- 
dig geacht, „omdat eene kleingeestige voorwaarde bij den 
„verkoop het opgeven van den naam eens derden nood- 
„zakelijk maakte, en de eigenlijke bestemming dier stok- 
„ken daardoor onbekend is gebleven.'* ^) Zeer veel, van 
hetgeen men in de latere kloosterwerken van Romer, 
Schotel en anderen ontmoet, is aan deze eenige Warmon* 
der*collectie van kloosterbeschrijvingen , van rekeningen, 
brieven, copieën en charters ontleend. 

A^ 18&0. De Bijdragen luidden: 

1. De Sint Willibrordus-kerk (Het VrededuiOe) te 
Amsterdam. 

2. Chronologische Volgreeks der Pauselgke Nuntiussen 
aan de boorden van den Rijn. 



1) Aldas letterlp de redactie yan het jaarboelje. Men wh^nt hier te 
wülen leggen : W^ , katholieke koopers , moesten in eommiasie laten koo- 
pen; anders had men ons den koop niet gegund. 



181 

S. Het ontstoken lidit bij de Kerkelijke Godsdienst- 
viering* 
4. Iets over de geschkdenis van den H. Willibrordns. 

De eerste Bijdrage alleen besprekendes vermelden wij 
dat het verhaal begint met de komst van een onbe- 
kenden priester te Amsterdam; deze is na drie maanden 
weder vertrokken voor 1682, en ook zijn opvolger bleef 
slechts zes maanden ter Amstelveste. Maar daar de ver- 
grooting der stad het oprichten eener statie in den omtrek 
dier yergrooting noodzakelijk maakte , werd door de kerk- 
overheid op 6 Maart 1682 Philippns Mensing aangesteld. 
En van nu af gaat het historie-verhaal geregeld door tot 
op den Zeereerw. heer Henricus Awater. Boeiende bij- 
zonderheden komen daarbg voor, o. a. de onaangenaam- 
heden, die indertijd Pastoor Schouwen van het gerecht 
had te doorstaan^ wegens eene vertaling van s,Hiob" en 
,,Sim8on", door hem te Deventer uitgegeven. Onder meer 
heeft tot samenstelling van dit schetsje gediend het Ar- 
chief van het Aartspriesterdom van Utrecht. 

A^ 1851. Twee opstellen verschenen dit jaar als Men- 
gelwerk : 

1. Legende van de H. Ursula. 

2. De hiërarchieke rang van den H. Willibrordus en 
zijnen zetel te Utrecht. Het geschil over dezen laat- 
sten tusschen den H. Bonifacius en den bisschop van 
Keulen. 

Omtrent de eerste bijdrage veroorloven wij ons de 
eerste alinea weer te geven. Zij luidt aldus : 

„Daar de H. Ursula hier te lande niet alleen als pa- 
trones te Warmenhnizen en in de kerk van het Beggijn- 
hof te Amsterdam , maar ook elders door vele geloovigen 
met b^zondere godsvrucht wordt vereerd en onder de 
dusgenoemde HoUandsche officieën op den 21 October ook 



182 

het hare is gerangschikt , vonden wij het niet geheel on* 
gepast , in ons jaarboek de legende over die Ealidoonsche 
vorstin en hare gezellen op te nemen , zooals wij die bij 
Ozanam , la Civilisation Chrétienne ehez les Francs hebben 
aangetroffen; wij laten haar van enkele aanmerkingen 
vergezeld volgen." 

En nu volgt als inhoud dezer aanmerkingen « primo 
een klein overzicht over de namen van de mededeelers 
der Ursula-legende, vervolgens het opnoemen der namen 
van de ^^Ursula met tien gezellinnen^^ en eindelijk een ver- 
dediging van Vondel als ürsula-zanger , tegen Witsen 
Geysbeek. Dit alles evenwel is zeer beknopt behandeld 
en in een zevental bladzijden saamgevat. 

AP 1852. De bijdragen van het Mengelwerk waren: 

1. De R. K. Gemeente Nes- en Zwaluwenbuurt. 

2. Bijzonderheden betreffende de R. C. Statie van Weesp. 

3. De lijk verzorging der oude Christenen. 

De zeer bewerkte historie van Nes en Zwaluwenbuurt 
begint met 1631 en loopt tot aan 1844 , het jaar der 
komst van pastoor Verlaat. Deze parochie maakte tot het 
begin der XVIP* eeuw met Buitenveldert, Bovenkerk en 
Quakel de vier Kerspels uit , die onder de parochie ston- 
den van den H. Urbanus te Amstelveen. De Nesse plagt 
evenwel een kapel te hebben , om welke reden deze plaats 
van ouds een kapellaanschap placht genoemd te worden. 

De tweede pastoor Mr. Joannes Vechteresse liet de 
Boekerij na 5 die boven de kerkekamer haar plaatsvond. 
Twee leeken, W. GriflSoen ^) en P. Omzigt ^), waren 
mede eerste weldoeners der parochie. 

1) Griffioen liet bg z\JQ dood zgne boereowooing met omliggende lan* 
derden aan de parochie, in de dagen toen het kerkhof werd aangelegd. 

2) Omzigt hielp door leening en fandatieschenking aan de herbonwing 
der pastorie. 



188 

De redactie van het Kerkelijk Nederland eindelijk heeft 
onder den aanvang van het artikel deze noot geplaatst : 
95De meeste bijzonderheden dezer korte schets zijn wij 
9^ verschuldigd aan de nasporingen van den waardigen Her- 
„der dezer gemeente, den Z. E. Heer W. Verlaat, die 
,,dezelve „in hoop op navolging" heeft bijeengebragt en 
„ons welwillend ten gebruike afgestaan." 

Aan het artikel over de Statie van Weesp zijn zeer 
vele bladzijden gewijd. Eene oude quaestie over grens- 
scheiding, eene kapellanie- vermelding uit 1429, eene 
korte vermelding van twee Weeseper-kloosters , voorts de 
kerkbouw na 1744, en vooral de historie van het Burger- 
Weeshuis vormen de breede elementen , waaruit het ver- 
haal is samengesteld. Maar daarenboven komt de roem- 
ruchte pastoors-geschiedenis van Weesp voor het voetlicht ! 
Zij waren allen, volgens onzen auteur, „al zeer deftige 
mannen", doch de bekende pastoor Nanning oogst hier de 
beste lauweren. Deze herder had de droefenis te dragen, 
dat sommige en vooral een drietal zijner onderhoorigen 
met de stadsregeering tegen den pastoor, in zake van 
arm verzorging, ja eigenlijk in zake van heel zijn rechts- 
macht, gingen samenheulen, en dien ten gevolge kreeg 
de pastoor een verbanningsvonnis en werd er arrest ge- 
legd op de goederen in het pastoorshuis. Verder is pa- 
stoors Nanning's roem ook voor altoos verbonden aan zijne 
overbekende predikatieën. 

A^ 1853. Een enkele Bijdrage verscheen dit jaar : 

Erasmus van Rotterdam in zijne betrekking tot 
Luther. 

Deze enkele bijdrage kan echter voor heel een reeks 
volstaan. Waarom ? Omdat wij hier telkens ex ungue 
leonem erkennen. Erasmus wordt hier gehandhaafd als 



184 

zijnde en blijvende ten einde toe Katholiek. Maar in de 
eerste helft van zijn gelijkleven met Luther was het in 
den grooten Rotterdammer niet alles even zuiver. Ala 
humanist staat Erasmus dadelijk veel te scherp tegen- 
over de theologen en monniken, die, evengoed als hij» 
den luister der classieken wilden ophalen, maar aan die 
zaak terecht twee verschillende zijden opmerkten. Voorts 
tast Erasmus de misbruiken aan binnen het Troye der 
H. Kerk ingedrongen , maar tevens schrijft hij in eenige 
werken op allerbitterst ironische wijze tegen de religieu- 
zen en zelfs tegen bisschoppen, omtrent punten waar- 
over niet hij heeft te adviseeren. 

Nu treedt daar Luther op , de humanist bij uitnemend- 
heid, de geesel voerder tegen de verbasterde kerkl Eerst 
begint nu Erasmus met slechts eventjes Luthers geschrif* 
ten in te zien en zijne houding bepaalt er zich liever toe, 
om aan Luther gematigdheid te prediken. Luther mocht , 
zóó heftig tewerk gaande, eens de hoogere geestelijken 
innemen tegen ... de letteren ! In latere dagen komen 
Ërasmus en Luther te samen in correspondentie en vriend- 
schap, ja men wrijft Erasmus alom, vol toorn, de ver- 
denking aan, dat hij Luthers werken schrijft. Voorwaar^ 
dat hindert onzen Bataaf; hij heeft zich immers nooit op 
Luthers gebied begeven! Maar toch, hij kan au fond 
den Wartburger niet verfoeien. Neen, als Luther, wat 
al te vroeg en door bijzondere personen, als buiten de Kerk 
staande wordt gescholden, dan verdedigt Erasmus den 
oproerling; de vreeselijke kreet van Wittemberg tegen 
de aflaten heeten nog lang bij Erasmus s^nugae illae In* 
dulgentiarum.*^ En als nu eindelijk paus Leo X Luther 
heeft geëxcommuniceerd, dewijl alle andere vereenigings- 
middelen [ook eindelijk de afkeuringen van Erasmus tegen 
Luther] te vergeefs zQn aangewend, o, voorzeker, dan 
eert Erasmus den persoon des pausen , h\j erkent ook wel 



185 

het gezag der bulle, doch diezelfde bulle heet evenwel 
bij Erasmas ontijdig. ^jErasmus orertniging" — zoo zegt 
het opstel op pag. 189 — „verhief zich niet boven de 
>9 vroegere oppervlakkige opvatting van Luthers onder- 
„neming en stellingen." Ofschoon dns nooit het Catholi- 
cisme verloochenend ^ heeft Erasmus in dit eerste gedeelte 
van zijn gelijkleven met Luther, zoodoende der goede 
zaak van Christus kerk bepaald geschaad. 

Wij meenden hier het artikel van het Mengelwerk tot 
zooverre te moeten schematiseeren, omdat men in andere 
werken over Erasmus ^) dit eerste gedeelte van Erasmus 
leven zelden zóó fijn en tevens zóó categorisch omschre- 
ven vindt. Het tweede gedeelte , Erasmus pennestryd tegen 
Luther, laten wij, als meer bekend , hier rusten. Ver- 
melding verdienen nog verder deze twee zaken : vooreerst^ 
dat de Latijnsche text van Erasmus' brieven telkens de 
stellingen van het artikel staven , en seeundo dat ook, bij 
het aarzelen van Erasmus om tegen Luther te gaan 
schrijven, opnieuw de omstandigheid wordt bewezen : dat 
Erasmus i als dogmaticus^ geen grootheid der eerste klasse 
was. Ongetwijfeld werpt deze historische particulariteit 
een bijzonder licht op al hetgeen Erasmus „heeft aange- 
durfd" en „niet heeft aangedurfd." 

A" 1854. Heel het Mengelwerk van dit jaar is onder 
den naam Musius saam te vatten. 

Voorts omschrijft het voorwoord van het jaarboekje 
eerst het Mengelwerk, met deze woorden : 

„Het Mengelwerk van dezen jaargang wordt geopend 
door het nog onuitgegeven gedicht: Verus Monachus van 
onzen martelaar Musius van Del/t, afgedrukt naar het 
eigen handschrift des martelaars, hetwelk in de pastorij 

1) Aadio, Bosken Haet^ eoj^ 



^Tr 



186 

der Oad-Etoomschen in den Hoek van St. Maria te Utrecht 
berust, en tot dit einde bereidwillig werd afgestaan." 

Na eene korte omschrijving van het ,, Verus monachu8*\ 
gaat de voorrede dan verder aldus voort : 

Het uittreksel uit de onuitgegeven „Annales van F. 
Dnsseldorpy zijnde de beschrijving van Musius' martel- 
dood en de Excursus van 6. Lappius van Wa veren, zijn 
mede naar het handschrift der genoemde pastorie afge* 
drukt. Het laatste stuk was , blijkens den titel en ook de 
onnauwkeurigheden van taal en stijl niet voor het pu- 
bliek, maar voor een vriend, den aldaar genoemden R. 
van Medenblick, tot eene bijdrage voor diens geschrift 
over den marteldood van Musius bestemd. Indien dit sfi" 
schrift bekend ware, zou het zeker verkieslijker geweest 
zijn, de Excuraua van Lappius ongedrukt te laten; nu 
echter heeft hij, wegens de bijzonderheden, welke hij 
bevat, eenige waarde. Werd hij echter uitgegeven, dan, 
meende men, moest hij in zijn geheel en onveranderd 
afgedrukt worden, gelijk hij is. Lappius deelt vele bij* 
zonderheden bij wijze van aauteekeningen op eenige aan- 
gehaalde woorden van Estius, Büt. Martyrum Gore, 
mede. Die woorden zijn telkens, in het begin van den 
regel, cursief gedrukt; doch tot beter verstand zijn de 
plaatsen, waarin bij Estius die woorden voorkomen, in 
haar geheel teruggegeven in de Annotationes , waarin 
tevens eenige plaatsen van schrijvers, waarnaar Lappius 
verwijst, alsook aauteekeningen aangaande eenige perso- 
nen zijn opgenomen.'* 

Tot zoover de voorrede. De historicus zal bevinden , 
dat de „emige plaatsen van achrijvera^* uit de laatste zin* 
snede, alsook de Aanteekeningen de moeite van het na- 
slaan beloonen. uittreksels van Abr. Briennius, van Andr. 
Valerius, en van het Neerologua Eccl. Bat. lichten hier 
de persoonlijkheid van Dusseldorp toe. G, Burman's Traj. 



^-"^ 



187 

eruditum stelt G. Lappius a Waveren aan den lezer voor, 
en uit de Rel. Jac. Torrei, uit die van Phil. Moven en 
uit de Annot, van Briennius wordt een kort verslag over 
Medemblickius leven saamgesteld. ^) Als toelichtende citaten 
over Musius, en ook over een zijner beulen (Aumale) 
worden stukken geciteerd uit Meursius , uit Junius , uit 
Bor, uit de Hist, Epieeopatuum ^ uit Estins, uit Sedu* 
liuSy uit eene Beschrijving der stad Delft en uit Plem- 
pius. Wij meenen dus het Mengelwerk van dit jaar wel 
het Finis coronat opus te mogen nageven. Wel is het 
Kerkelijk Nederland nog tweemalen na 1854 verschenen, 
doch men zal zien , dat het Mengelwerk dezer jaren bui- 
ten onze bespreking valt. Ziehier evenwel de vermelding : 

A® 1855. De kerkwijding. 

A° 1856. 1. Nieuw opgerichte Staties in het district 

Twente, provincie Overijssel. 
2. Hungerus, bisschop van Utrecht. 

Moge dit overzicht nu iederen historicus van Haarlems 
historie ten gids kunnen strekken bij de ietwat snellere 
studie van Kerkelijk Nederland! 

Leiden, P. M. Bots, Fr. 

1) Zie in het Jaarboekje, pag. 198 en volgende. 



188 



DE STATIE VAN S. FRANCISCUS 

TE ALKMAAR. 



Pater Hendrik Hüibebtsz. Buitendijk werd den 10 
Augustus 1622 door den provinciaal der minderbroeders 
Judocus a Castroy met toestemming van den vicaris* 
apostolicus» naar Alkmaar gezonden ter vestiging eener 
statie. Hij werd er gehuisvest en 8 maanden onderhouden 
door Guurtje Jacobs ^ weduwe van Thomas van Sammer^ 
vervolgens 7 jaren geherbergd door de echtelieden Hen^ 
drik Pauw en Maartje Jans, en na haar overlijden uit 
hare nalatenschap nog 2 jaren van kost en kleeding voor* 
zien. WestpJialen noemt hem zeer godvruditig en geleerd 
en zegti dat hij veel voorname geuzen bekeerde, met 
name Coetenburg^ Jaeoif Camay en van Wesel. Door 
zijnen provinciaal opontboden, nam hij afsdieidvan zijne 
gemeente » die hem zeer beminde. Zekere Comes, aan den 
Voordam wonende , zeide hem , zijn heengaan niet te zul- 
len gedoogen; Buitendijk trachtte hem neer te zetten, 
maar Comes vervoegde zich bij burgemeestereui met het 
gevolg I dat de provinciaal van stadswege met de sluiting 
der kerk en de niet-toelating van een ander pater be- 
dreigd werd, liet hq B. niet dadelijk terugkomen; deze 
werd daarop hersteld en overleed den 20 Juni 1640. 

Zijn opvolger was Anthonie Vebhasselt , van Brus- 
sel of Hasselt, die volgens WsstphaUn veel getimmerd 
en ingehaald heeft, „eerst mager en habyl, daarna dik 
en onbekwaam'* was, 2 kerken en 3 huizen bezat. Met 
die 2 kerken bedoelt deze aanteekenaar ongetwijfeld de 
2 naast elkander staande perceelen aan de Schontestraat, 



189 

te voren de herberg de Guldekroon, waarin tot de op- 
heffing der statie de kerk gebonden is. Behalve in het 
bezit van gebonwen^ mocht hij zich ook verheugen in eene 
gift van / 1000 door Trijntje Pietersd. Kerver voor het 
doen maken van een monstrans ^). Sedert 1 661 hield hij 
aanteekening van hen, die het kleed aannamen van de 
3* orde van S. Frandscus en doorgaans een jaar later 
professie deden (tot 1726 beliep het aantal 70, waaronder 
slechts 6 mannen). In 1662 noteerde hij ook een 70 per* 
sonen als leden der aartsbroederschap ,,de Ghorda'* (het 
Koord van S. Franeiseuaf), waarin tot April 1722 in het 
geheel 280 personen, meest vrouwen, zijn opgenomen. 
Hij overleed 9,aan een groeten steen" den 22 Januari 
1670 , naar luid van het doodenboek 30 jaren met hoo- 
gen lof en groote vrucht de gemeente bediend hebbende 
[Zijn broeder Pieter^ mede minderbroeder, is den 23 April 
1666 gestorven]. 

Nevens hem stond in zijne laatste levensjaren en na 
hem werd zijn plaatsvervanger Akthonis Sghuubmans, 
immers van Paschen 1663 tot 30 Januari 1674 werd het 
doi^boek door dezen bijgehouden. Hij overleed den 24 
Februari van laatstgenoemd jaar. Wij kunnen van hem 
niets anders mededeelen, dan dat zijne zuster Maria in 
1668 professie deed als begijn, en dat hij den 3 Sep- 
tember 1673 zijne zuster Theresia, die almede het gees- 
telijk leven gekozen had^ door den dood verloor. 

MiCHAËL NuYTS, eeu brabanter, was hier al vóór 
Sehuurmani verscheiden, reeds den 17 Februari een 
doopeling inschrijvende. Hij had te voren de wijsbegeerte 
en vervolgens 9 jaren de godgeleerdheid onderwezen. 
Weetphalm noemt hem wel geleerd en zegt dat hy lector 



1) Zeer waanchijniyk de oude nog tn de St. Bominiciw-kerk gebraikt 
wordende, waarin het jaartal 1650 itaat. 



190 

geweest is, maar kent hem geen bekwame uitspraak toe; 
voorts verhaalt hij, dat NuyU meer timmerznchtig dan 
zielenzoeker was, en dat hij de 2 ^^kerkkasteelen'* ver- 
eend, vergroot en veranderd heeft, tegen den zin van de 
stads- overheid en van zijn uit Brabant gezonden mede- 
pater NicOLAAS, zulks volvoerende ^). Wij weten reeds, 
dat deze zegsman niet ingenomen was met de door hem 
beleefde kerkverbeteringen , en wat zijne beschuldiging 
van minder ijver voor het geestelijk heil der kudde be- 
treft, de Labores exantlaü et fructua collecti a R.B. P.P. 
minoribua recollectis ordinia sancti Frandsei in Foederato 
Belgio A** 1684-1685 leeren ons, dat NuyU in één jaar 
40 kinderen doopte, 10 huwelijken voltrok , 80 sterven- 
den berechtte, met Paschen omstreeks 500 communicanten 
bediende, p. m. 4000 hostiën uitreikte, S gezinnen be- 
keerde en 200 predicatiën hield, behalve de onderrich- 
tingen in den catechismus. Dit alles getuigt zeker van 
groote werkzaamheid en van den bloei der statie. Van 
het uiterlijk der kerk kunnen wij ons eene voorstelling 
vormen door de afbeelding op een gegraveerden glazen 
beker in het Stedelijk Museum ^); de beide hooge, niet 
fraaie maar toch geen karakter missende gevels verklaren 
eenigszins WestphalevCè kenschetsing van kerkkasteelen. 

Pater NuyU schreef als weldoeners der statie en be- 
vorderaars van zijn dienstwerk in het doodenboek: 16 April 
1676 Maria Roomers (sedert het vorige jaar tertiarisse), 

1) Eene atDteekening, maar yan later datom, wil, dat Nufti tossehen 
1680 en 1690 de Ouldekroon kocht en herbouwde; is salks joist, dan 
zoaden wg moeten veron derstellen , dat hg het perceel te voren in huor 
bad, maar in aanmerkiug nemende wat fTesiphalen yan hem en van Fer» 
hatieU bericht, schgnt bet ons aannemelgker, dat laatstgenoemde reeds 
eigenaar was. 

2) Van vóór 1760. Het inschrift Inidt: 't wel. taasbn. tan. debsb. 

BBTLIGE. KBRK. BN. DES. . EERWABRDBN. PATER. HeMDRICK. BoOTBN. MBT* 
8TN. HBBLE. OBMBBMTB. TAN. ALKMAAR. 



191 

26 December 1677 Emerentiana Cuypers^ jilia devota 3 
reguhe Hngulariaaime de hac müsione merita , 28 Decem- 
ber 1678 Comelis Croone, 2 dagen later Jan Carsseris 
tertxae regulaey qui plurimis annis inservivit altari^ vir 
placens Deo, euius memoria in benedictione sit, 24 No- 
vember 1679 Vincentia Gaeff^ aan wie de groote prach- 
tig gedreven zilveren lamp te danken was ^), 19 Mei 
1680 Jannetje Joosten Jilia tertiae regulae, quae ultra 
quadraginta annos in eadem zelose vixit, 1 December 1686 
Anna Hendriks , Jilia devota^ quae quasi domesiica Joan* 
nis domui nostrae inservivit (in November 1687 wordt 
zij benefactrix predecessorum genoemd , die de verplichting 
had achtergelaten om 20 jaren lang haren sterfdag te 
vieren). Nuyts zelf overleed den 25 September 1689. Zijn 
assistent was vermoedelijk Franciscus Peters, die den 
28 December 1687 een huwelijk, den 3 Januari 1688 
een doopeling inschreef. 

Den 20 October 1689 kwam hier „na disputen", door 
den overste Margatius te Amsterdam uit Leiden gezon- 
den, Gerard Schoonhoven, een gouwenaar, die den 
11 Augustus 1698 stierf; zijn plaats schijnt vervolgens 
ingenomen te zijn door een Johannes Schoonhoven , 
overleden in 1704 en opgevolgd door Hendrik van Üiter- 
WIJCK, die te Vollenhove uit een aanzienlijk geslacht 
geboren was. In 1707 liep het gelukkig voor dezen af, 

1) Z\j prgkt met haar wapen, dat een ster en een Tlacht gekwartileerd 
Tertoont. Rooze noemt deze lamp afkomstig nit het geslacht der Coetenborgen. 

Dat deze familie lang in aanzien is gebleven bl\jkt hierait, dat Cornèlia 
Baldina Adriana Coetenburg, weduwe Tan Hendrik Cromhout, heer van 
Nieawerkerk, den 19 October 1710 voor bnrgemeestereu van Alkmaar in 
ondertrouw werd opgenomen met Frangois Adoljoh baron von Zinzerling, 
minister-resident b\i H. H. M. van Z^'ne Catholieke Majesteit Karel III 
[als zoodanig slechts naamkoning van Spanje, daar Philips oan Anjou in 
1700 den spaanschen troon beklommen had; als duitsch Keizer heette h^ 
sedert 1711 Karel F/]. Het „betoog", d. i. het bew^s van het ongestoord 
ferloop der geboden, werd verzonden, het huwel^k dus elders voltrokken. 



192 

toen bij in September met een aantal patera uit verscbil- 
lende plaatsen, die tegen den inbond der placcaten in 
den lande gekomen waren , voor de Staten van Holland 
gedaagd was. De pater- predikheer Ie Boy en de pater- 
jezniet van Susteren werden toen genoodzaakt het land 
te ruimen, maar Uitermjck mocht big ven , volgens bet 
verbaal van Ie Boy ofschoon hij na , volgens een ander 
aanteekenaar omdat hij reeds vóór het uitvaardigen van 
bet placcaat bier gevestigd was; de laatste aanteekenaar 
voegt er bij, dat de oproeping met voorkennis van bur- 
gemeesteren was geschied , maar deze het bof lieten han- 
delen, om de roomscb-catholieken niet in te nemen tegen 
de stads-o verbeid 9 die door de wereldlijke priesters, het 
aan de hooge overheid wijtende, ontschuldigd werd. 

In 1715, op den 13 Juni (£r. Antonius van Padua), 
vierde de geestelijke zuster Trijntje Comeliêd. Berghout 
haar 50 jarig jubileum; zij was niet te Alkmaar in de 
orde opgenomen, maar van elders gekomen. 

In 1725 hielden 465, in 1726 448 personen hun Pa- 
seben. Behoorden te voren reeds aanzienlyke personen tot 
de statie (onder de dooden werden aangeteekend : 1660 
Willen Janaz, Camay, 1662 Ida Jacotvan Axtle, vrouw 
van Ayyoct, 1664 jonkheer Cornelie CaUlagen^ 1667 
Hermanus Verscueren j beer van Hugoort, 1669 jonkheer 
Andriea van der Hoogh^ 1670 mevrouw Dieuwertje van 
Teylingen), tijdens pater van Uitermjck mocht zij bogen 
op de familie de Blois van Ginderdeure, waarover wij 
bet volgende mededeelen : 

7 November 1694 huwen David d. B. v. G. en JS^- 
geltje Courte; getuigen Jaeobuê Torenburg en Catharina 
Prangers ^). 

1) Torenburg werd als tertiaris ingeschreTenin 1676, — David de Bhis 
9. O. een jaar later, in 1678 professie doende, gelQk Catharina Prangen, 
1694 en 95. 



198 

27 Maart 1713 huwen JoJiannes Barehtnan de Wale 
Wuytiera en Maria Jacóba d. B. v. G.; getuigen Johan- 
nêê Baptista du Blois Treêlong v. O. en Reynedo de Ztoaen. 
12 Juli 1716 huwen Jacob Boêchaert (t 30 April 1750) 
en SuBonna Maria d. B. v, G.; getuigen Jan Bosehaert 
en Maihias van Wijk. 

Bij bet overlijden dezer Susanna Maria ^ den 6 Mei 
1729 1 werd aangeteekend, dat zij zich door groote gods- 
vrucht onderscheidde. Pater Diterwijck was haar reeds 2 
jaren, den 3 Januari 1727, na eene lange en pijnlijke 
ziekte in den dood voorgegaan, en had het bijschrift ver* 
worven: 22 annis hic missionariua fdelis y vir zelosus et 
eingulariter devotus. 

Hebmanus van o vekbeek , een amsterdammer , aan- 
vaardde in dezelfde maand de leiding der gemeente, die 
in 1729 , na de beide vorige jaren van zeer groote sterfte, 
390 communicanten telde. Hij liet in 1734 het kerkver- 
wulf, dat van bont was, stucadoren door een italiaan 
van Como , met name Dominicus. Den meesten tijd 
kampende met zware ziekten en hevige pijnen , welke hij 
met groote lijdzaamheid verdroeg zonder in ijver en trouw 
te verminderen, overleed bij op 50-jarigen leeftijd, den 
31 December 1743. Aan zijn lijden is bet zeker toe te 
schrijven, dat het doodenboek sedert het laatst van 1735 
niet werd bijgehouden; den 15 October 1731 had hij 
daarin vermeld Anije GerriU de Wüj eximia chori noetri 
eanirixy en den 12 October 1 732 Stoffel Lievenee de Molj 
primus chari cantor. 

Overbeek^s opvolger Johankbs Vos, geboortig van Rot- 
terdam, sedert 1723socius in de statie, was zeer geacht 
en bemind, een weldoener der armen : vir piusj candidus ; 
zijne predikwijze wordt „duitsch" genoemd en daarbij ge- 
zegd, dat hij zijn gehoor steeds wist te boeien. Den 13 
September 1744 boekte hij het overlijden van den tér- 
Bedragen Gesch. Biadom w, Haarlem. XXIIe Deel. ] 3 



194 

tiaris Dirk Degenaer, als van een benefactor air^ularis. 
Hoe zal hij Maria Rooaeboom niet dankbaar zijn geweest^ 
die in 1745 de kerk beschonk met een nieuw orgel van 
8 stemmen , dat met Paschen het eerst bespeeld werd I 
Het prijkte op den top met een rozenboom tasschen 2 
bazuinblazende en rozenplukkende engelen , en beneden 
met 2, muziekboeken en een schild met SOLI DEO hou- 
dende, engeltjes, terwijl op het hek aan weerszijden aller- 
lei speeltuigen waren nagebootst ; ook gaf het (waar?) 
bet volgende jaarvers te lezen : 

SÜRGENTE DoMInO IesU gLorIoSA 

eXsUrreXI et ego. aLLeLÜIa. 

Na het overlijden van Voa^ een lijder aan het graveel 
{calculi doloribua aubjectua zegt het doodenboek der sta- 
tie van S, Matthiaa), op den 1 Februari 1754, werd 
bestuurder der statie, waarvan het aantal communican- 
ten in 1758 weder tot 400 geklommen was, Hendrik 
Booten, geboren nabij Maastricht, een man van opge- 
ruimd humeur, ijverig voor den godsdienst, een liefde- 
rijk vader voor behoeftigen, buitengewoon vriendhoudend 
met alle standen mits zij de deugd betrachtten, maar 
vrijmoedig en ernstig zich uitende waar hem het tegen- 
deel bleek. Hij liet kerk en pastorie belangrijk verbete- 
ren. Den 4 October 1759 werd eennieuwe, door Gerrit 
Gautier gegoten kerkkroon opgehangen voor 3 maal 8 
kaarsen (de vorige was voor slechts 2 maal 6). Nadat 
den 8 Juni van het volgende jaar nog godsdienstoefening 
gehouden was, begon 's anderen daags eene gedeeltelijke 
slooping der kerk, legde de pastoor den 14 Juli den 
eersten steen voor een nieuwen voorgevel, werd inmid- 
dels de bijna onbruikbaar geworden kerkvloer vernieuwd 
en reeds den 27 derzelfde maand de openbare dienst her- 
vat. Booten overleed den 15 October 1772, algemeen 



195 

betreurd. Pater Coesman^ van Leiden, die gedurende 
'f mans laatste ziekte de gemeente bediend had, hield de 
lijkrede. Sommigen begeerden hem tot opvolger, maar 
op den dag der uitvaart, 24 October, meldde zich met 
pater Belvlam aan 

Pater Johannes van Beek, een amsterdammeri die 
herwaarts kwam van Mechelen, waar hij lector in de 
wijsbegeerte en godgeleerdheid was geweest. Deze waar- 
dige priester verbeterde 5 even als zijn voorganger, kerk 
en pastorioi en vermeerderde bovendien zeer de ornemen- 
ten ; zoo liet hij een nieuwen eikenhouten tabernakel maken 
met zilveren plaat, voorstellende de Emmaüsgangers» een 
groot zilveren lam op voetstuk tot het dragen van een 
vaantje, een stel zilveren kandelaars en 2 groote zilve- 
ren blakers; en dat alles zonder iemand om iets aange- 
sproken te hebben, doch krachtig gesteund door Elisa- 
beth^ Vincent en Maria Stategaarty overleden 6 Maart 
1778, 7 November 1784. en 20 Februari 1802 i). Een 
andere weldoener was Hendrik van Wijk^ overleden 11 
Juli 1778. Nog liet deze pater het altaarstuk, voorstel- 
lende de 5 boetelingen en daarboven God de Vader, als- 
mede de plafondschilderingen, 10 tafereelen uit het leven 
en sterven van S, FranciscuSf schoonmaken. Hij stierf 
den 18 September 1811. 

In 1794 op 95 had hij tot helper gekregen Henbicds 
RiCHEL , geboren te Maastricht , die zijn opvolger en in 
1818 naar Rotterdam verplaatst werd, vervangen door 
JuSTiNUS VAN Beugen, een bosschenaar, die den 27 



l) SlUabelA liet aan hypotheken, obligatiën en staats-effecten eene ge- 
■schatte waarde na yan / 29850 : 8 : 10 , Maria eene van ƒ37549 : 17 : — . 
XJit de nalatenschap der laatste genoot het r. c. weeshuis ƒ S8000 aan 
effecten en ƒ 1900 aan hypotheken, het aalmoezeniershuis / 4000 aan 
effecten. Ook Eludbeih had hetweeshnis reeds bedacht en van Vincent had 
het/ 17000 in contanten bekomen. 



196 

October 1834 overleed. Tijdens laatstgenoemden had de 
kerk een nieaw altaarstuk bekomen , voorstellende den 
kruisdood van Christus ^ geschilderd door Louis Moritz 
en geschonken door den heer Jan Caspar Witte, over- 
leden den 1 Juli 1831. 

Zoodra pater van Betren de oogen gesloten had» ver- 
voegden eenige der aanzienlijkste ingezetenen zich bij den 
Staatsraad-burgemeester i^on^etn Verschuir, hem vertrouwe- 
lijk voorstellende I zich deze gelegenheid ten nutte te 
maken om het getal der r. c. kerken van 4 op 8 te 
brengen , waardoor zij meenden , dat eene groote verbete- 
ring van den toestand der gemeenten , vooral wat het 
onderhoud der armen betrof, zou verkregen worden. De 
burgemeester 9 „hoewel sedert lang van de nuttigheid 
eener diergelijke verandering overtuigd", liet daarvan niet 
blijken, en trachtte te vernemen hoe de aartspriester 
Gerving er over dacht; maar aangezien deze door ziekte 
verhinderd was tot hem te komen, zond Verschuir reeds 
den 28 een voorloopig bericht aan den directeur-generaal 
voor de zaken der r. c. eeredienst , met verzoek te willen 
zorgdragen, dat niet een ander pastoor werd benoemd, 
zoolang het onderzoek over het al of niet vervullen der 
vacature niet was afgeloopen; en mocht de directeur- 
generaal 's schrijvers gevoelen deelen, dan te willen mel- 
den welke weg moest ingeslagen worden om tot de ge- 
wenschte verandering te geraken ^). 

Maar reeds eenige maanden te voren , den 6 April , 



1) In het laatst van 1888 werden door de hooge regeeriog, na overleg 
met den noncini, regels gesteld, welkó, door het onttrekken of verleenen 
van subsidiën, toegepast moesten woerden om door vereeniging van gemeen» 
ten of statiën te komen tot opheffing der kleine, dikwgls ongeschikte en 
tot stichting van grootere kerken, 't Zal, door tegenstrüdigheid van belan- 
gen, wel niet veel uitgewerkt hebben; eerst na de herstelHog van het bis* 
schoppel^k bestnar kwam de zoolang beoogde verbetering tot stand. 



197 

was als van Beugen* 8 oprolger aangewezen Fbangiscus 
Xayebius Spabbemakering. Geboren te Hoorn den 
18 April 1795, had bij zich den 24 Mei 1822 te Her- 
nen aan de orde verbonden en was hij den 4 Juni d. a. 
y. te Munster tot priester gewijd, waarna hij als kape« 
laan achtervolgens te Haarlem, Alkmaar en Amsterdam 
en als deservitor te Kampen werkzaam was. Voor de ge- 
meente kocht hij den 11 September 1839 een dubbel huis, 
zijnde de herberg de Druif aan de Breestraat voor/ 700, 
en den 11 November 1842 een achterhuis van een aan 
de Laat staand huis voor ƒ 100; hij vergrootte de kerk 
aan het oosteinde zoodat het grondvlak een f vorm be** 
kwam , door er aan de eene zijde de bibliotheek en biedit- 
kamer, aan de andere zijde een bo venachter vertrek van 
het ten zuiden der kerk staande zusterhuis aan te trekken. 
Sparremakering zag het aantal zijner communicanten klim- 
men tot 960 in 1855, toen hij, wegens eene benoeming 
tot professor , zijne bediening den 26 November moest 
verlaten, tot leedwezen zoo van hem als van zijne ge- 
meente, die, zoo niet zijne geleerdheid, zijne zichzelf 
niets gunnende liefdadigheid ten hoogste waardeerde. Ge-^ 
noot zijne zolderkerk den grootsten toeloop en telde de 
statie der franciscanen meer geloovigen dan eene der 8 
andere te Alkmaar bestaan hebbende, dan is het niet ge- 
waagd de oorzaak daarvan te zoeken in de voortreffelijke 
predikwijze harer herders. Pater Sparremakering overleed 
in zijn klooster te Weert, den 18 Maart 1866. 

In zijne plaats was hier den 18 November 1855 van 
Hoorn gekomen de hagenaar Lucas Josephus Stbaman , 
die, nadat de kerk den 1 Januari 1857 hulpkerk der 
parochie van den H. Dominicus was geworden, in Fe- 
bruari d. a. V. vertrok, om te Gorinchem als pastoor op 
te treden. Als kapelaan stond nevens hem Henbicus 
TheodoeüS Lonink, die ook Sparremakering reeds be- 
hulpzaam moet zijn geweest. 

Toen den 6 Augustus 1 866 de nieuwe St. Dorainicus- 



198 

kerk was ingewijd, werden den 6 der volgende maand 
de vaste goederen der opgeheven statie van S. Franeis' 
CU8 in het openbaar verkocht. Zij waren: de kerk met 
pastorie (in de benedenverdieping) en tuin, het zaster- 
huis ten zuiden ^)y het huis de Arke Noachs ten noorden, 
op den hoek der Breestraat, en nog 3 huizen daarachter 
aan laatstgenoemde straat. In combinatie was de opbrengst 
ƒ 68E5. Tot de kerk werden bij den verkoop gerekend 
2 kleine perceelen tusschen haar en de Arke Noachs^ tot 
portaal en opgang dienende; onder een der huizen aan 
de Breestraat was een gang, leidende tot een tweeden 
opgang naar de kerk. 

Naast het altaar in de kerk hadden 2, kleine, zooge- 
naamde pronk-altaren, ter eere der H. Maagd en van 
St. Antonius van Padua gestaan , waarboven goede beel - 
den prijkten van dien heiligen en van St. Franeiacus. 

Het orgel werd overgebracht naar de kerk te Bergen , 
de communiebank vond voorloopig plaatsing in de nieuwe 
parochiekerk, die ook nog het altaarstuk ^) op de galerij 
en beide zooeven genoemde beelden bewaart, en zeer 
verrijkt is door den niet geringen , tegen metaalwaarde 
overgenomen, zilverschat; daartoe behooren , nevens de 
genoemde groote lamp, 2 kleinere, insgelijks fraai ge* 
drevenen , waarvan de eene tot opschrift heeft Cornelya 
en Aleyda Verhor at 1681. 

C. W. BRUINVIS. 

1) Den 17 December 1755 kwamen de 4 toenmalige eigenaars van dit 
huis , waarvan Vincent Stategaart er een was , overeen , dat nooit het licht 
der kerk betimmerd en geen dakvenster aan de noordzijde van bet perceel 
gemaakt zou mogen worden, en dat b\j overlijden van een der gerechtig- 
den hunne erven hun deel voor ƒ 200 aan de anderen zonden mogen 
overdoen. 

2) Reeds in 1858 (Wegwyzer ten dienste van vreemdelingen inJlkmaêtr 
en omstreken) noemden w^ dit stnk fraai , doch niet wel onderhouden ; 
't is er sedert niet op verbeterd, maar nog wel eene herstelling waardig. 



199 



DE STATIE VAN ST. DOMINICUS 

TE ALKMAAR. 



Wij hebben naar ons beste vermogen de geschiedenis 
geschreven van 3 der 5 vroegere statiën van de roomsch- 
catholieken te Alkmaar. Van de 2 andere i die der pre- 
dikheeren en der jezuieten» is reeds het een en ander 
gedrukt^ van de eene hoofdzakelijk van de hand van pater 
Petrus Ie jRoy , overleden 1785, en voorts naar eigen 
onderzoek, door M. J, A, Witte ^ in den Almanak voor 
Nederlandsche Katholieken voor 1867, blz. 198-254, van 
de andere door pater A, van Lommei in deze Bijdragen, 
deel IV, blz. 429-433. Aan laatstgenoemden arbeid zon- 
den wij slechts weinig kunnen toevoegen , eerstgenoemde 
vereischt zoowel verbetering als aanvulling. 

Blz. 202. Jan (Jacobsz.) Vink is geen burgemeester 
geweest; hij was schepen in 1616, 21, 22, 25 en 26. 

Blz. 204. De advocaat Jan Klaasz. heette niet Huht 
maar Huift, 

Blz. 207. Met den in 1642/43 schepen genoemden ad- 
vocaat van der Holk zal bedoeld zijn de oud*schepen 
mr. Comelia van der Boolck, die in 1633, 34, 87 en 
38 in de schepenbank had gezeten. 

Blz. 208 staat: de pater-jezuiet Plomp, lees: Plemp, 
u 208 wordt de verandering der vriendschap van 
mr. Johan van Nor dingen en juffrouw Jaeomina Valka 
voor pater Dirk Hermanaz. in haat vermeld, doch niet 
de oorzaak daarvan. Deze was gelegen in de terugroeping 
in 1645 naar zijn klooster door den provinciaal te Ant- 
werpen van den 2 jaren te voren hier gekomen pater 



300 

de Herre, met wien beiden bevriend waren, ten gevolge 
van Dirk Hermans^ klachten over zijn medehelper. 

Bil. 209 en 310 staat: Veenestraat, leesr Yeerestraat. 

BIz. 210. De vroedschapsbeslaiten van 3 Mei en 26 
Juni 1645 tot het verbieden en verstoren van Dirk Her^ 
manê^ godsdienstoefeningen werden door ons vermeld in 
de Bijdragen, deel XIX, blz. 817, 318. 

BIz. 810 tweemaal, 212, 215 driemaal en 216 staat: 
schout de Vaa^ lees: de Vos. 

Blz. 216. Onjuist is de mededeeling, dat van Nardin^ 
gen ^) zijn eenigen zoon en erfgenaam op 22 -jarigen leef- 
tijd onder zijne oogen plotseling zag sterven, daarna al 
zijne goederen tot liefdadige doeleinden bezigde en het 
Huis van Achten stichtte. Hij maakte bij zijn testament 
van 21 October 1655 zijn eenigen, brj hem in wenenden 
zoottt Jahan v. N. de Jonge y gehuwd in 1648 en in dal* 
zelfde jaar weduwnaar geworden — dus in 1655 zeker 
ouder dan 22 jaren — , tot erfgenaam, en moet kort 
daarop overleden zijn. Want de zoon, die den 29^ Januari 
van het volgende jaar na eene langdurige ziekte over- 
leden is, bestemde reeds den 11 Novembw wat hij ver- 
kregen hsiif. na aftrek van^eenige legaten, tot stichting 
van het genoemde provenhuis. 

Blz. 220. Pater Bemardus de Baetê, overleden 16 Mei 
168^, heet in het doodenboek der minderbroeders lAvi" 
nue Baets en overleden 12 Juli van dat jaar. De aan« 
duiding, dat hij alhier 2& jaren missionaris der predik* 
heeren was, laat geen twijfel dat hier dezelfde pei*soon 
bedoeld is. 



1)> Z^a broeder Jaeoè, oud-borgemeeetw en raad van Weeap, bniten de 
Kensemer poort te Alkmaar wonende, maakte in 1651 hem en b^, ofop- 
I^'den z\jn zoon erfgenaam, en legateerde tevens / 100 om iets van zilver 
tot sieraad te maken voor de kerk, die gehouden werd ten huize van 
CMmina Chef, 



201 

Pater Henrieua Wijnen heet bij Couiebant vir pius , 
pUmduSy pacis amam , qm tcKuiri ori suo gregi diliffenUr 
advigilat. 

Blz. 242. Tijdens pater Petrus Ie Roy waren er in 
1729 227 communicanten; een groote vooruitgang sedert 
1707, toen hij zijne bediening aanvaardde en er slechta 
37 telde. 

Jaeobus Ie Boy overleed den 6 Maart 1741 , blijkens 
een Treurzang van 88 regels op zijn smartelijk afsterven, 
te Alkmaar in plano gedrukt, 

Blz. 24a. Pater Thomas Bellinx had in 1758 niet 
minder dan 464 communicanten. 

De naam van Begijnengracht voor Baangracht, waar* 
aan de kerk herbouwd werd, is nooit gebruikelijk ge-^ 
weest, al waren de daarachter liggende lijnbanen op de 
vroegere Begijnenweid geplaatst. 

Het oude kerkhuis dateerde van 158S en was zeer 
boirwvallig , zelfs gevaarlijk : de muur aan de noordzijde 
op verscheidene plaatsen gescheurd en gebroken en met 
palen ondersteund, die aan de westzijde geheel en die 
aan de zuidzijde gedeeltelijk van slechts een halven steen 
opgetrokken. 

Den 28 Augustus 17&6 verleende de stedelijke over- 
heid aan kerkmeesteren vergimniDg om de kerk te ver- 
timmeren, gelijkgronds en 18 voeten breeder te maken> 
zoodat de lengte 80 en de breedte 40 voeten kon wor- 
den, met den ingang in een steeg ter zijde, alles over- 
eenkomstig het gedaan verzoek ; en den 2 December had 
op de stads-timmerwerf de aanbesteding plaats van bet 
afbreken der oude en het bouwen der nieuwe kerk, 
waarbij het timmerwerk werd aangenomen door Jacób 
Spierdijk voor ƒ il 60 : 15 : — en het metselwerk dbor 
Piitw Schagen voor ƒ 1186. 

De gemeente verlegde hare godsdienatoefeningen t^de* 



202 

lijk naar een pakhuis aan de St. A nnastraat , de afbraak 
van het oude gebouw begon den 20 April 1767, om- 
streeks den 20 Mei werden de 3 eerste steenen aan het 
nieuwe gelegd door pater Hellinx ^ Claaina Lens^ huis- 
vrouw van Lambertus de Windt , en Judith van Loon^ en 
den ] November deed de pater de eerste mis in het toen 
nog niet voltooide godshuis , bij die gelegenheid tot tekst 
bezigende 1 Petr, I, 15. 

De heer Witte noemt als som waarvoor de bouw werd 
aangenomen ƒ 16230 ; wij vinden aan bouwkosten slechts 
ƒ 10373 : 11 : 14, t. w. de timmerman aanneming en 
bijwerk ƒ 3370 : 4 : 10, de metselaar idem ƒ 1241, 
W, de Vlieger voor steen en kalk ƒ 2650, houtkoopers 
ƒ 582 : 14, timmerlieden nog ƒ 305 : 6, smeden ƒ 656 : 
6 : 14, loodgieters ƒ 771 : 3, de stucadoor ƒ 332 en 
diversen / 613 : 18 : 6. 

Voor den bouw werd gegeven door den boekhouder 
J, Tekelenburg f \ 100 , door de kerkmeesters L. de Windt^ 
Ch. LenSy A, Osy en J. Hanae respectievelijk ƒ 400 , 
ƒ 200, ƒ 500 en ƒ 250, door de Windt nog voor oude 
balken ƒ 96 , door den loodgieter W. Bousel ƒ51 : 3 , 
door P. Brand en Vlijsman Angelo ieder ƒ31:10, door 
A. van Waayenburg en P. Spierdijk ieder ƒ 24, door 
G. T. J5., Cortii v. d. Valk^ C. Hooghard en Waayen- 
burg ieder ƒ 21, door den glazenmaker C. Menschflét^ 
door Tekelenburg ƒ 11 : 1 : 14, door P. van Borstelen 
f 10 : 10, door den smid D. v, Kleeff f 10, door den 
metselaar P. Schagen ƒ 6 en door den glazenmaker F, 
Bonavontuur f & : 4*^ terwijl door den pastoor van de 
gemeente werd ingezameld ƒ 1006 : 13, makende alles 
te zamen ƒ 3873 : 11 : 14. 

Tegen 3Y2 t. h. werd opgenomen den 5 Juli 1757 van 
Bemardus v. d. Beek te Rotterdam ƒ 3000 en den 8 
December van Gerard Tekelenburg ƒ 1000, en tegen 4 



803 

t. h. den 14 Maart 1758 van jhr. Willem Jan Ie Chaete' 
2atn ƒ 2600 en den 85 Januari 1759 van Dieuwertje 
Etel f 200. 

Blz. 244. Het jaarscfarift boven het altaar luidde: LaU- 
Dabe, bëneDIGebe, preDIGabe. 

Het nieuwe , door N, N. Gildeman te St. Cornelis- 
Munster bij Aken vervaardigde, 16 registers ^) sterke 
orgel werd den 1 November 1758 het eerst bespeeld en 
den 6 December door den stads organist Adrianus Winekel 
onderzocht en goedgekeurd. Ook in 1755 had de vorige 
kerk alreeds, met vergunning van burgemeesteren van 
2 1 October , een nieuw orgel , in plaats van het oude » 
dat slecht en gering was , bekomen ; het was met Kerstmis 
van dat jaar het eerst gebezigd en droeg het opschrift : 

Looft goDt Met gekLank en fLÜIten 

SNAEBENSPeL en OBGeL. ps. CL, VS. 3, 4. 

Het is te begrijpen , dat dit speeltuig voor de zooveel 
grootere kerk onvoldoende was; de aanschaflSng, zoo kort 
vóór den kerkbouw, wettigt het vermoeden, dat deze 
niet lang vooruit beraamd, maar door onverwacht geble- 
ken gevaar voor instorting noodzakelijk geworden is. 

In het laatst van 1758 werd ook de door N, Gouwen^ 
burg geschonken koperen kroon van 2 maal 7 armen door 
Gerrit Gautier alhier gegoten. 

De heer Witte zegt, dat de beelden van Maria en 
Josef gegeven zijn door Tekelenburg , ter gelegenheid 
van zijne zilveren bruiloft. Volgens eene aanteekening 
van P- Rooze zijn die van Jozef en Barbara door den 
heer en juffrouw T. geschonken ^). Mogen wij hier voor 

1) Id 1760 werd nog een vox humana toegevoegd. 

2) Pastoor ten Lam (van de S. Matthiaskerk) teekende aan , dat de beel- 
den en andere sieraden bekostigd zign uit de nalatenschap van Aaltje Boer- 
man, bnrgeresse dezer stad. 



i9é 

Jozef Dominicuê tezen, dan zouden de 4 groote beelden, 
die de kerk versierden, aan dit echtpaar te danken zijn^ 
Die van S. Dominicua en de H. Maagd, beiden door W, 
Straatman athier gehouwen, werden den 4 Augustus en 
den 1 November 1759 aan weerszijden van het atiaar ge- 
steld. 

De 16 schilderijen, de mysteriën verbeeldende, beeft 
BelHna doen ophangen. 

De 31 Mei 1769 was een hooge feestdag voor den 
pater, die toen zijn voltooiden tempel feestelijk mocht 
inwijden. Een plechtige mis werd opgedragen door Hen- 
Heus Turing f pastoor te Heiloo, bijgestaan door Hellinx 
en Johanneê Baptiata Sehuyty pastoor te Limmen, en 
daarna predikte de missionaris naar aanleiding van Hag- 
gaï II, 1 0, waarbij hij heeren burgemeesteren onder zijn 
gehoor mocht zien. Herinneren wij ons wat ia 1729 ten 
aanzien van den bouw der S. Matthiaskerk was geschied, 
dan mogen wij de verbetering der verhoudingen loven. 
De inwijdingsrede zag het licht met eene afbeelding van 
het inwendige der kerk. 

De schuld van ƒ 7000, bij HellinxU overlijden in 1777 
nog op de kerk rustende , is door wekelijksche liefdegif- 
ten en andere geschenken afgelost. 

Een aanteekenaar , P. Rooze , zegt , dat Hellinx was 
achtbaar van gestalte, buitengewoon lang van persoon, 
vriendelijk in den omgang en bereid om ieder van dienst 
te zijn; en voegt er bij, dat H, overleed, na onaangename 
omstandigheden te hebben doorgeworsteld, 's Mans portret, 
in 1782 gegraveerd door J5, de Bakker naar J. Green- 
woodi is te vinden vóór zijne Meditatien op het Lyden 
van Jezus Chrütua^ in 1782 en 83 te Amsterdam in 4 
deelen uitgegeven. Daarachter zijn herdrukt zijne Predi- 
katie Ter gelegenheid der vieringe van het Anuterdameehe 
Wonder, Den 13. Maart 1764, de inwijdingsrede zijner 



805 

kerk en de Lyk^Predikatie op het afsterven van dm wel- 
eerw. en loydheroemden Heer Jaeobua de Roeper, In zyn 
Eerm. Leven R. P. Pastoor en overste van het Begynhof 
te Amsteldam, Overleden den 25. Maart 1772. Op de 
Roepers zilveren feest te Haarlem in 1768 is een ven 
van Hellinx in plano gedrukt. 

B.^s opvolger Thofnas JanssenliYf^Lm hier den 15 Octo* 
ber 1777; hij was een minnaar van redetwisten, vlug 
en gevat in het redeneeren, zeer gastvrij, maar dor en 
vermoeiend in bet prediken. 

Blz. 245. De heer Witte verhaalt, dat pater Janssen in 
1789 het orgel deed maken, hetwelk /IIOO gekost heeft. 
Wij zouden dit „maken" wel willen verstaan als „ver- 
maken" of herstellen, maar Rooze toekende ook aan, 
dat Janssen in genoemd jaar een nieuw orgel verkreeg. 
Toch kunnen wij bezwaarlijk gelooven, dat het in 1758 
geplaatste slechts 30 jaren bruikbaar zou zijn geweest. 

Niet Pieter van Haag maar Pieter van 't Hoog gaf eene 
aanzienlijke gift voor het nieuwe altaar; de kolommen 
werden gemarmerd door den in zoodanig werk zeer be* 
kwamen Jaeobus van Stadloon (getuige het orgel in de 
Groote kerk), die, behalve zijne vele liefdegiften, ook 
eene fraaie geschilderde tombe schonk. Het oude altaar^ 
stak werd in het r. c. weeshuis geplaatst, voor het nieuwe 
bedong van Hor stok slechts ƒ 100. 

De vervaardiger der nieuwe communiebank was de 
steenhouwer Jaeobus Crescent, en de gift van Jan Lim- 
burg daarvoor bedroeg ƒ1000. 

De door den heer Dommer geschonken apostelbeeldjes 
waren uit eene brabantsche kerk afkomstig. 

Den 30 September 1789 moest pater Janssen een on* 
gewoon geweld beleven. Zekere Jaeobus Orméy die als 
gerechtsdienaar in den nacht van 23-24 April 1788 duch- 
tig op de zingende oranjeklanten ingeslagen, en, na tijde* 



206 

lijk de stad ontweken te zijn, in een der nachten van 
najaarskermis zich als patriot aangesteld en iemand ge- 
slagen en zich vervolgens eenige dagen onzichtbaar ge- 
houden 9 ten laatste in de kerk verborgen had , werd daar 
door den schout en zijne dienaars opgespoord en door het 
huis van den pastoor heen naar de gevangenis gesleept, 
waarna verbanning uit de provincie zijne straf werd. 

Janssen overleed in den bloei zijns levens, den S April. 
1796. Zijn opvolger, door den heer Witte Theodorus de 
Brabanter genoemd, heette Albertus Adrianus de B, ^). 
Deze was geboren in 1764, deed in 1785 zijne gelofte 
als dominicaan, bleef tot den 23 Augustus 1808 pastoor 
te Alkmaar, werd toen secundarius in de statie aan 
't Steiger te Rotterdam en bij den dood van pater An- 
thonie Knegtels aldaar pastoor. Hij overleed te Tiel den 
13 Februari 1819. Tijdens zijne bediening te Alkmaar 
werd in 1796 des nachts de zilveren lamp gestolen en 
van den dader of de daders niets ontdekt, in 1799 we- 
gens den groeten aanvoer van gekwetsten op den 19 Sep- 
tember, de kerk, even als de luthersche, met den mees- 
ten spoed voor hunne verpleging ingeruimd, in 179 . van 
Pieter van '* Hoog en wederom in 1801 van Dirk Krom 
verkregen /lOOO onder den last van diensten (hebbende 
de eerste volgens verklaring zijner executeuren gedurende 
zijne ziekte nog wel p, m. ƒ 1600 geschonken), en einde- 
lijk in 1804 een ingang gemaakt in den voorgevel der 
kerk aan de Baangracht. 

Onder het pastoorschap van Johannes Veltman^ 1808- 
1817, werden in April en Mei 1815 afgebroken 2 hui- 
zen, het eene aan de Oudegracht, bewesten den uitgang 
der kerk , waardoor een met een hek van den weg afge- 



1) Volgens eene Igst der missionarissen , ons indcrtgd verstrekt door den 
heer pastoor H, ^ioem. 



207 

sloten plaats gevormd werd, het andere aan de Baan- 
gracht, tusschen de kerk en het boekhuis der Oudegracbt. 

Blz. 246. Pater van Gent heeft te Alkmaar vertoefd 
tot 1820, zijn opvolger pater van den Broek tot 1830. 
De eerste overleed te Gent in 1837, de tweede in Noord- 
America in 1851. Laatstgenoemde heeft alhier 1824>-26 
uitgegeven Leerredenen op alle Zon- en feestdagen van het 
jaary 3 deel en, en wellicht nog meer het licht doen zien, 
daar zijn portret, gegraveerd door A, en P. v. d. Beek 
naar H. W. Gaspari , ons toeschijnt deel van een boek- 
titel uit te maken. 

Onvermeld door den heer Witte bleef pater Thomas 
Johannes Lens^ geboren te Schiedam, die in 1830 v, d. 
Broek als pastoor opvolgde, zeer milddadig was, den 27 
Mei 1855 zijn 25-jarig pastoors -jubileum vierde en den 
18 Juni 1864>, 66 jaren oud, als pastoor der nieuwe 
parochie van den H. Dominicus overleed. In het begin 
van zijn herderschap , 1831, werd een nieuwe predikstoel 
van mahoniehout vervaardigd door J, Meyer alhier. Op 
het prentje van 1759 is deze rechts van den beschouwer 
geplaatst, wij hebben dien slechts aan de linkerzijde ge- 
kend. Of de verplaatsing in 1831 of al eerder in 1804, 
toen een der ingangen van den linker- naar den voorkant 
werd overgebracht, is geschied , kunnen wij niet uitmaken. 

Den 18 Maart 1846 zagen de pastoor en zijne beide 
kerkmeesters, door uitspraak van een ingeroepen bemid- 
delaar, den heer Johannes Jacobus Wahlen^ gelukkig 
beëindigd een moeilijk te beslissen geschil. Pater Hellinx 
had den 18 Januari 1770 van Adrianus Osy en diens 
vrouw Catharina van Loon Hoogwout voor ƒ 872 gekocht 
een deel in de boomen langs de Baansloot en langs een 
evenwijdig daarmede loopende lijnbaan, alsmede in de 
recognitiën geheven van bewoners der Oudegracbt voor 
bruggetjes of plankjes over genoemde sloot, van hunne 



208 

erven of achterhuizen toegang gevende tot de Binnen- 
banen ; en na 's paters overlijden was voor het dus ver- 
kregen bezit ook successierecht betaald. Maar reeds vóór 
dien tijd^ in 1774, had de inmiddels weduwnaar gewor- 
den Oay alle de boomen, met het recht van dien, ver- 
kocht aan Egbertlbing, wiens zoon in 1801 ook van «Tim 
Jantjes (in 1793 door aankoop van Gerrit de Goede e\ge- 
naar geworden) kocht de grond van een lijnbaan met 2 
regels hoornen, waartoe de in 1770 door Hellinx ge- 
kochten behoorden. Toen nu de voogd van den minder- 
jarigen ƒ. H, Ibinkf voor wien hij de touwslagerij dreef, 
de hoornen deed afhakken en snoeien, werd hij deswege 
vervolgd en den 8 November 184$ door den kantonrechter 
veroordeeld tot betaling eener schadevergoeding van ƒ50 
aan het kerkbestuur, dat als wettige eigenaar der boo- 
men erkend werd. Daar de veroordeelde echter de koop- 
aeten van 1793 en 1801 niet in het rechtsgeding had doen 
dienen, waardoor misschien een uitspraak in anderen zin 
zou zijn verkregen, en partijen bovendien begrepen, dat 
bet verdeelde en niet nauwkeurig omschreven bezit blij- 
vende moeilijkheden zou baren , vereenigden zij zich met 
het voorstel van den bemiddelaar, krachtens hetwelk de 
minderjarige, tegen betaling van /600 aan de kerk, 
eenig eigenaar werd van grond, boomen en heffingsrecht 
der recognitiën. 

Genoemde heer Wahlen was als bierbrouwer opvolger 
van den heer Jan Christiaan Coenraad Witte f overleden 
den 7 Juli 1841, wiens weduwe, Veroniea Oudhof, haar 
kostbaar hoofdtooisel van goud en diamant schonk tot 
versiering van een monstrans en van het Mariabeeld. 

In 1856, het voorlaatste jaar van het bestaan der sta- 
tie, beliep het aantal communicanten 710. 

Na de voltooing der nieuwe parochiekerk van den H. 
Ihminicus werd de dusgenaamde Baneukerk met paste- 



809 

rie en tuin in het openbaar verkocht, samen voor ƒ3605. 
De kerk, aan het achtereinde wat ingekort, dient thans 
tot pakhuis, de pastorie is in huur voor huishoudschool. 

Het reeds van snijwerk en verguldsel beroofde orgel, 
de predikstoel en het Dominicusbeeld werden in de 
nieuwe kerk overgebracht ; de beide laatsten zijn sedert 
door beter aan den stijl van dit gebouw beantwoorden- 
den vervangen. Het altaarstuk vond daar ook plaats op 
de galerij. Horatok's wandschilderingen werden verkocht 
en korte jaren geleden door den heer Jan Caspar Witten 
kleinzoon des schenkers, in deerniswaardigen staat bij 
een uitdrager aangetroffen. Van twee , de aanbidding der 
koningen en de kruisiging voorstellende , werd hij voor een 
klein bedrag meester, hij liet ze zoo goed mogelijk her* 
stellen en, wat ingekort, in lijsten brengen, en schonk 
ze in 1893 aan de Pius-stichting (oude mannen- en 
vrouwenhuis) , waarvan hij een der regenten is. Het derde 
stuk, de verrijzenis, was niet meer te redden. 

Op het zangkoor der kerk, herinneren wij ons, hing 
eene geschilderde S. Cecilia. 

Als kapelaans hebben de statie tot hare opheffing be- 
diend de heeren: 

Geboren te: 

Dominicua Vonky van 1821 tot 1826. 

Johannes TtUeman, n 1828 # 1831. 

Stephanuê Kihman^ „ 1831 u 1831. 

JRaymunduB van Zeelandi^ïïiihovQïi # 1834 # 1836. 

Ambroêius Lohmeijer, Alkmaar. u 1843 # 1849. 

Johannee Arnoldus Jansen, Varik # 1849 # 1881 ^). 

Johannes Benrieua Baars^ Tiel ^ 1861 if 1864. 

C. W. BRUINVIS. 



1) In 1858—62 weder kapelaan en in 1870—71 pastoor alhier. 



BQdr»gen Oeieh, Bisdom r. HMrlem. XXlIe Ded. ]4 



210 



BIJDRAGEN TOT DE GESCHIEDENIS 

DER 

PREMONSTRATENSER ABDIJ VAN O.L.V. TE 

MIDDELBURG. 

(Uit het Archief der Abdij van Park bij Leuven). 



Alwat wij in volgende bladzijden mededeelen, betreft 
meer de laatste overblijfsels der vermaarde Abdij van 
Middelburg dan de Abdij zelve ; deze immers bestond in 
zekeren zin niet meer na de verovering der stad door 
Oranje in 1574, toen hare religieuzen verjaagd en ver- 
spreid, hare goederen grootendeels aangeslagen werden , 
en de twee laatste bisschoppen van Middelburg , die, zoo- 
als men weet, tevens prelaat der Abdij waren, hun zetel 
niet eens mochten beklimmen. 

Om drie redenen zijn deze bescheiden der vermelding 
waardig : Vooreerst wij vinden hier brieven van de bis- 
schoppen van Middelburg, Jan van Strijen en Carolus 
Philippus de Rodoan. 2° We leeren eenige goederen kennen» 
welke de Abdij in het West-kwartier van Steenbergen en 
het Land van Heusden bezat, en zien dat die na 1574 
nog langen tijd — minstens 55 jaren — buiten confis- 
catie zijn gebleven. 3° Wij leeren de meesten der laatst 
overgebleven leden der Abdij kennen en, wat meer zegt, 
ze worden met lof vermeld , en velen hunner hebben als 
pastoors den wijngaard des Heeren in Brabant en Vlaan- 
deren, toen zij het in Holland niet meer konden, be- 
bouwd. 

De abten van Park hebben tijdelijk de zorg der over* 



211 

gebleven goederen der Abdij gehad , namelijk na den dood 
van den bisschop J. van Strijen tot de benoeming van 
Rodoan, en wederom eenigen tijd — hoe lang blijkt 
niet — na den dood van laatstgenoemden. Vandaar dat 
deze stukken in het Parksch archief zijn bewaard ge- 
bleven. 

Den Hoogw. Heer Prelaat van Park betuigen wij onzen 
oprechten dank voor de gebruikte stukken uit zijn rijk 
archief. 



I. 

Brussel, 1590, Juni 9. i) 

üii een rekeèt van fr. Jaèpar de la Torre aan den Koning 
van Spanje (overigens van geen belang) wordt hier het 
volgende aangettipt : 

„Au Roy. — Remonstre. . . frere Jaspar de la Torre 
Bruxellois, religiën x de l'abbaye de Middelbourg , . . : 
Comme a cause des alterations de la religion il a esté 
constrainct avecq tous ses autres freres se retirer par de^a 
en Tan xv^ lxxiiii, ou il est, par ordonnance de son 
Alteze , envoyé pour son alimentation a Tabbaye de Parcq 
lez Louvain etc, Or est advenu qu' ayant Ie suppliant 
demeuré en ladicte abbaye lespace de sept ans, sain et 
bien dispost, faisant son office comme les autres religieus 
dudict Parcq, au bout du huictiesme an est tombe en 
grande maladie et debilité de son corps, laquelle at esté 
cause que Ie present abbé at Ie suppliant renvoyé a son 
superieur" (nl. den bisschop van Middelburg, Joh. van 
Strijen te Leuven verblijvende). 

Naar bet oorspr. 
1) Plaats en datam der apostille, ooderteekeod : D'ËDghien. 



212 

II. 
1592 en volg. jaren. 

Twee hoeven van de abdij van Middelburg, gelegen in hei 
West^QMartier van Steenbergen. 

In den naeme ons Heren, Amen. By desen tegenwoer- 
digen openbaeren instrumente kennelyck sy eenen yege- 
lycken, dat in den jaere desselfs ons Heeren als men 
screeff 1692 den \V^^ dacb der maent van Septembri, 
in presentie myns openbaer notaris ende der getuygen 
naergenoempt, syn gecompareert de eerw* heere beer Sil- 
vester Pardo , vicarius van den eerw"*^ beer bisscbop van 
Antwerpen 9 ende Christiaen de Monte, als beyde ge- 
macbticbt tot bet naebescreven van den eerw. beere beer 
Jan Strijen, bisscbop van Middel borcb, volgende den open- 
baren instrumente van procuratien by Servatio Alny ^) , 
openbaren notaris, geteeckent ende albier getoont , ter 
eenre 9 ende Cornelis Quirynssen Patbmos, woonende tot 
Steenbergen, ter andere zyden; ende bebben die voor- 
screven partbyen qualitate qua respective ten beyden 
zyden bekent ende verclaert, te weten de voerscr. heer 
Silv. Pardo ende Cbristiaen de Monte in der voerscr. 
qualiteyt aen den voerscr. Corn. Quirynssen verpacbt ende 
verbuert te bebben, dewelcke Cornelis van gelycke be- 
kende van den voerscr. beer Pardo ende Monte gepacht 
ende gebuert te bebben een boeve, gebeeten de Mon- 
nickenboeve, gelegen int Westerlant onder Steenbergen^ 
streckende metten eenen eynde aen de Voert ende metten 
anderen boeck aen den dyck, groot wesende 101 geme- 
ten oft daer ontrent, toebeboorende den voerscr. eerw*^*"* 
heere bisscbop van Middelborcb, voer eenen termyn vau 

1) {Sie) De oorspronkel^ke onderteekening schyot te z^n: AUm. Zie 
beneden bl. 217. 



218 

14 naestcomende jaeren, innegaende te halfmeert naest- 
comende in den jaere 1693, voer die somme van 14 pon- 
den Vleeros tsjaers^ elk pont tot sesse gulden ende elcken 
gulden tot 20, stuvers Brabants gerekent {em. met con- 
ditiën). Belovende voerts de voerscr. Cornelis Quirynssen, 
dat tot meerder versekerheyt des voerscr, eerw"*®** heere 
bisschop van M. sal synen broeder Micbiel Quirynssen 
te borge stellen voer den weth van Steenbergen ende het 
bescheet daeraff overseynden, eer hij dese huercele lich- 
ten sal. Actum etc. . . Antwerpen. 

Sic signatum : Matheeus van Yerssel , openbaer notaris 
by den Raet van Brabant ter exercitie van notarisscap 
geadmittert. 

Daaronder echreef de abt van Park, Franc, v. Vlierden : 
Matheus Terssel, notarius officialis Antwerpiensis, ha- 
bet originale instrumentum. 

Commissie van den bisschop van Middelburg, Jan 
van Strijen, voor Steven van Wijck. 

Wy Jan van Stryen , bisschop van Middelburg, gheven 
authoriteit ende macht volcomen d'eersaemen Steven van 
Wyck, rentmeester van de heeren van Tooren, om te 
verhueren alle landen , zoo int lant van Steenberghen als 
in den ban van Wyck, ende ons daervan rekeninghe te 
doen et reliqua. Actum tot Bruyssel den 19*^ van Oc- 
tober anno 1592. 

Jan van Stryen. 

Hieronder echreef de abt van Park : 

Uut crachte van dese commissie soo heeft Steven van 
Wyck verhuert die tweede hoeve, toebehoorende den 
godshuys van Middelborch, gheleghen in het West-quaer* 
tier van Steenberghen , aen Jan Barthels Tuchaes, eenen 
termyn van 6 jaren, voor die somme van 101 gulden » 



814 

ende den eersten termijn van betalinghe sal wesen Mar- 
tini 1595. Ende ghevraecht wesende nae die voorwaerde, 
antwoorden dat se was in Zeelant^ maer dat hy se sonde 
maken te crijghen. 

Den voorschreven Steven van Wijck, woonende tot 
Etten y int quaertier van Breda , was ghestelt als schoutet 
van die heerlyckheyt van Wijck, gheleghen by ende onder 
Huesden, ende dat by myn eerw'**** heer Streyn saligher, 
ende denselven hebben wy daerin ghecontinueert anno 
1595 den 25 Augusti, op conditien van die goeden des 
godshuys aldaer gheleghen, bedraghende 197 merghen , 
Y2 ende twee hondt, boven die weyen gheleghen aldaer 
buytens dyck, gade te slaen ende tot wederroepens toe. 

Item den voorschr. Steven (van) Wyck hebben wy ghe- 
stelt als ontfangher van het incommen der goederen van 
Middelborch in het Westquartier van Steenberghen, we- 
sende 2 hoeven, verhuert tsamen totter sommen van 
185 ren., op conditie van aen ons te doen jaerlyckx goede 
rekeninghe ende reliqua , ende heeft sulcx belooft te doen^ 
alst blyckt by obligatie hiernae volgende. 

Item denselven hebben wy ten daghe voorschr. ghe- 
gheven specialen last ende commissie van te compareren 
in des godshuys name op alle lantrekeninghen tot Steen- 
berghen, ten eynde hy aldaer soude die goede gherech- 
ticheyt des godshuys van Middelborch voerstaen. 

Ita est. Franciscüs van Vlierden, abbas 

Parcensis. 

Daaronder schreef dezelfde abt nog : Habet monaste- 
rium Middelburgense annuum redditum super Ordines 
Brabantiae 66 renensium, in districtu Antwerpiensi, sub 



215 

nomine heer Lambrecht Kiiyckx ^) , Jan Lamssen ; est so- 
lutum [etiam?] pro a° 1579, et termino cesso Februarii. 
£go test. Augustinus. 

Hier tegenover in margine: N** 819. 



III. 

Leuven, 1594-, Juli 6. 

Legaten van Johannes vafi Str^jen , bisschop van Middel' 
hufch , voor eenige zijner bloedverwanten. 

Anno Domini 1594, mensis Julii die 6, rev™*** in 
Christo pater ac domiuus , dominus Joannes a Stryen , 
episcopus Middelbourgensis, prae aegritudine corporis lecto 
suo incumbens, sensuum tarnen suorum (uti apparebat) 
recte compos, declaravit coram me notario publico et 
testibus infrascriptis , quod per praesentem hunc suum 
codicillum intendat iterato confirmare et approbare suum 
testamentum alias die 18 mensis Junii ui time praeteriti, 
una cum codicillo suo, die hesterna coram me notario et 
certis testibus respective conditum ac condito, et ordina- 
tionibus suis in iisdem respective contentis addere, prout 
addit ea quae sequuntur. Imprimis quod pro legato trium 
librarum grossorum Flandriae in tres annos post mortem 
suae reverendissimae gratiae subsequentes, in praefato 
suo testamento, domicellae Elysabeth Cannoy ^) relicto, 
eidem dat et legat certum reditum annuum 42 fioreno- 
rum rhenensium , emptum sub nomine ipsius domicellae 
Cannoy super Statibus Brabantiae in quarterio Antver- 



1) Beneden staat: Luck, 

2) In den rentebrief van 1576, waarvan de oopie aath. nog aanwezig 
b, wordt getegd : ,,Eli8abeth Cannoy Andriesdochter van Middelbonrch." 



216 

piensi, una cum arrieragiis ejasdem reditus decnrsis et 
nsque ad mortem ipsius rey°^^ domini decurrendis et in- 
solutis ac solvi restantibus; sic ut dicta domicella Cannoy 
eundem reditum cum suis arrieragiis habeat et percipiat 
quandiu vivet tantum, et ut post mortem ejus dictum 
reditum habeant et percipiant Maria et Magdalena Flo- 
rentii, neptes antedicti rev°^^ domini, vita ipsarum du- 
rante. Quibus mortuis eundem reditum praefatus rev"^^" 
dominus dat et legat abbatiae seu monasterio beatae Mariae 
Virginis, Ord. Praem., civitatis Middelbourgensis. Item 
dat et legat iisdem Mariae et Magdalenae Florentii, suis 
neptibus, reditum alium 66 florenorum rhenensium super 
praetactis Statibus et in antedicto quarterio Antverpiensi, 
olim emptum sub nomine Lam Luck Jan Lampse , una 
cum omnibus ejusdem reditus canonibus et arrieragiis 
cessis et vita sua durante cedendis ac insolutis, idque 
quandiu prae&tae Maria et Magdalena Florentii vivent , 
seu altera earum vivet. Post quarum mortem eundem 
reditum etiam dat et legat antedictae abbatiae seu mo- 
nasterio beatae Mariae Middelbourgensis. Vult tarnen et 
mandat dictus rev°^°" dominus eundem reditum exigi, Ie- 
vari et recipi per praefatam Mariam Florentii solam 
quandiu vivet , et quae inde receperit communicari dictae 
Magdalenae , suae sorori , pro medietate. Super quibus etc. 
Actum Lovanii anno, die et mense praescriptis , sub ho- 
ram undecimam antedicti diei, in Seminarie regio, in 
cubiculo interiori ipsius rev°*^ domini, praesentibus ibidem 
honorando domino, D® Henrico Streyenich Luxembour- 
gensi presbitero dioc. Trajectensis, studioso sacrae Theo* 
logiae , ac discrete viro magistro Frederico Hemsdael , 
bedello venerandae Facultatis Artium in Universitate Lo- 
vaniensi ac virgario capituli S^^ Petri Lovaniensisi testi- 
bus ad praemissa rogatis et vocatis, et me Servatio Alim, 
sacris apostolica et imperiali auctoritatibus per Goncilium 



217 

Brabantiae admisso notario publico. Quod attestor sub- 

signatione solita. 

Seryatiüs Alim. 

Naar een afschrift , zoo 't schgat , doch eigenhandig door Alim 
geachrefen. 

Tegen deze beschikkingen kwamen de prelaten 7an Park op, 
aan wie, zooals gezegd, het bestaur de abdijgoederen Tan Mid- 
delburg was opgedragen (sede vacante), bewerende dat de bis- 
schop geen macht had om die beschikking te doen. De twist 
hierover met de erfgenamen van bisschop J. v. Str^'en eindigde 
eerst in 1607 1 zooals blgkt uit volgende aanteekening: „Anno 
Domini 1607, la Sept., transactum est cum haeredibus domini 
Stre^n de redditu 66 ren., quem meus praedessor receperat pro 
tribus annisy et restitui justam medietatem receptorum, soilioet 
99 ren., et eo modo omnes lites contentionesque sunt evitatae 
et juri omni renunciaverunt. Ita est. 

JoAMMES, Abbas Parcensis. 



IV. 

Leuven, 1591, Aug. 12. 

Inventaris van de meuble goederen, bevonden int Semi- 
narie ons heeren des Conincx binnen Loven, toebe- 
hoirende d'abdie ende convent van ons Liever Vrouwe 
binnen Middelbourg , ordre der Prem. , synde geincor- 
poreert aent bisdom aldaer, geweest hebbende in de 
bewaeringhe ende handen van wijlen den eerw"^**^ heere, 
heer Jan van Stryen , bisschop van Middelbourg voerscr. 
ende rectoir vant selffde Seminarie, aldaer overleden 
op den S'^^ dach Julii a® 1594; ten voerschijne ge- 
brocht by jouflfrouwe Maria Floris, een van de erffge- 
naemen des voern. eerw'*'** heeren bisschops, in de pre- 
sentie van den eerw. heeren , heer Franchois van Vlier- 
den , prelaet ende abt van Parck , ende van heer ende 
m' Dominicus Reineri, licentiaet in der heyl. Godth., 



218 

tegenwoirdich president ende rectoir vant voerscr. Se- 
roinario by provisie, by deselffde eerw. heeren, als 
daertoe by syne Ma* gedepnteert synde volgende de 
besloete brieven daervan geexpedieert op den 16 van 
Julius voerscr. gedaen maecken. 

1. Item in den eersten eenen grooten , schoonen sil^eren ver- 
gulden kelck mette patene. 

2. Item een silveren vergulde pays^). 

S. Item twee silveren vergulde ampullen. 

4. Item twee cristalline candelaeren met silver verguit verchiert. 

5. Item een snuytdouck om te hangen aan den staff van den 
prelaet, boven hebbende eenen silveren vergulden plaet 
mette wapenen van der abdie, ende daeraen twee quyspe- 
len met paerlen verchiert, ende onder drye alsulcke quyspelen. 

7'). Item een paar witte gebreide handschoen, achter op een 
gebourdeerde ruyte met paerlen gestoffeert. 

6. Item een paer leeren hantschoen met goutdraet gebourdeert, 
achter op hebbende de waepenen van de voerscr. abdie. 

8. Item een zijden quyspel met paerlen verchiert. 

9. Item sesse boucken van den ontfanck van de pachten ende 
thienden van sesse jaeren, te weten 1567, 68, 69, 70, 71, 
ende 1572. 

10. Sekere papieren aengaende de cure van Grypskercke, begin- 
nende a^ 71 in den Mey, metten ontfanckbouck van de lant- 
pachten dersel ve cure, de eodem a® 7 1, beschreven in vier fueillen. 

11. Item een ontfanckbouck aengaende de cure van t Seroets- 
kercke ende andere. 

12. Item een chynsbouck van de kelderie chynsen. 

13. Item een ontfanckbouck van den pitantie lant van den oist, 
de a» 72. 

14. Item vier rekeninghen van heer Lambrecht Scyllinck, proost, 
van den jaere 70, 71, 72, ende 73. 

15. Item een gouden cruys, binnen hol, met reliquien , twelck 
den voern. eerw. heere den bisschop aen s^n hals plach te 
draeghen. 

1) De zoogeDaamde ,tpax** o( het „imtrumenium pacis**, zi^nie een „Agnuê 
Dei** in eeu zilveren doos , welke men in de Mis, even vóór de Communie, 
aan alle aanwezigen in het koor laat kassen. 

2) Ook in het H.S. staat 7 vóór 6. 



219 

16. Item een missnelbouek, geschre?en int franchyn, in roet 
leer gebonden. 

17. Item 4 blaffaerts van lantpachten de a'* 68, 71, 72, cnde 78. 

18. Item een bouck van de thienden de anno 72. 

19. Item een bouck van de resten van lantpachten verschenen 
van den jaere 67. 

20. Item een bouck van de resten soe van thienden als lant- 
pachten van den jaere 71 ende 72. 

21. Item 13 rekeninghen van da kelderie. 

22. Item een rekeninghe van de pachten van de cure van Oist- 
cappel. 

23. Item een saxken inhoudende brieven diversarum ecclesiarum. 
24 Item vyiF chynsboucken van de cure van tSeroetskercke. 

25. Een saxken daerop staet getekent Steenberghen ende alia 
in Zelandia, ge vult met sekere papieren ende brieven. 

26. Item noch veel papieren ende gescreve boucken tsa men ge- 
bonden, spreckende van diversche. 

27. Itemeenen bouck geintituleert: sekeruuytgeven van den jaere 73. 

Alle welcke parceelen ayn gesloten in een harde kiste, 
staende in de groote neercamer int voerscr. Seminarie, 
dewelcke de voern. eerw. heeren hebben met hunrie ca- 
chetten respectivelyck besegelt. 

Actum binnen Loeven int voerscr. Seminarie, op den 
]2iten Aug. a° 1594, in de presentie van my Servaes 
Alim , nae de ordinantie van synder Ma^ geadmitteert tot 
tgheene voerscreven is te inventarizeren , by de voern. 
eerw. heeren geassumeert. Quod attestor subsignatione 
solita. 

{Eigenhandig ondert, :) ServatiüS Alim. 

Daaronder schreef de abt van Park: 

Wy Franchoys van Vlierden, abt des godshnys van 
Parek , hebben dese vorschreven partyen , soo van juwee- 
len als munimenten ende pampieren, in ons bewarenisse 
ghenomen, ende dat uut vermoghen van sekere openen 
brieven van commissie van den heere ten Raet synder 



220 

Majesteyt ons ghegheven b? 1594, den 26 Augusti. In 
kennisse der waerhejt hebbe dit onderteekent a® 1594, 
den 16 NoV^embris. 

Fbanohoys van Vlierden, abt tot Perck. 

Daaronder stond verder geschreven (20 Sq>t. 1600): 

lek 6. Peeter van Maelcot, religieulx der abdijen van 
Middelborch , kinne mits desen ontfangen te hebben (door 
orden van mijn eerweerdichsten heere , heer Carolus 
Philippus van Rodoan , bisscop van Middelborch ende 
prelaet der voorscreven abdien) van mijn eerw. heere , 
heer Francois van Vlierden, abt van het klooster van 
Perck bij Loven, alle dese voerscreven goeden, in desen 
inventaris gementioneert, ende hebbe den voerscr. heere 
prelaet van Perck daervan gegeven een acquit van alle 
dit, ondertekent met de eigen hand ende naem, ende met 
sijnen segel gesegelt van den voernoemden eerw. heere 
bisscop van Middelborch. Aldus gedaen binnen der stede 
van Loven, desen 20 Septembris 1600. ^) 

V. 

Brussel, 1594, Aug. 26. 

De bewaring der meubelen der abdij van Middelburg wordt 
door den Koning van Spanje, na het overlijden van bis" 
schop /. V. Sirijen , toevertrouwd aan den abt van Pari, 
niet aan den kanunnik Jaspar de la Torre ^ die zulks 
gevraagd had. 

Sur la remonstrance faicte au roy nostre sire, en son 
Conseil privë, de la part de damp Jaspar de la Torre, 
religieulx de 1'abbaye et cloistre de notre Dame en la 
ville de Middelbourg en Zelande, de 1'ordre de Pre- 

1) Vgl. het stak van 18 Sept. 1600. 



221 

monstré , resident presentement sur sa care de Qnareb- 
be vers Louvain; contenant que par Ie deces nagueres 
advenu audict Louvain du rev"® evesque dudict Middel- 
bourg, seroit necessaire et requis de commettre et autho- 
riser quelqu* ung, pour avoir soing de Tentremise des 
biens competens et appertenans par de^a a ladicte mai- 
son et abbaye, et advancer les religieulx d'icelle afin 
que Ie tout ne vienne (a leur grand prejudice) en desert, 
decadense et ruine; cause que pour ad («te) ce reme- 
dier et prevenir, il a supplié et requis treshnmblement 
qu' il plenst a sadicte Ma^'^ de , a Teffect susdict et par 
provision, 1'authoriser a Pentremise desdicts biens, en 
ordonnant a tous ceulx et celles, soyent ecclesiastiques, 
laix et seculiers^ ayans chez eulx aulcuns joyaulx, orna- 
menSy tiltres et munimens, appertenans audict cloirstre, 
dMncontinent les mettre et delivrer en ses niains^ par- 
my acquict et recepisse pertinent, pour en faire bonne 
garde, tant et jusques a ce que par sadicte Ma^^ aultre- 
ment y soit ordonné et absolutement pourveu; en luy 
foisant de ce depescher acte pertinent. Sa dicte Ma^, ce 
que dessus consideré, et veue la rescription de l'abbé de 
Parcq et du licentie Reyneri, a declairé et declaire par 
ceste, que les biens meubles, contenuz en Tinventaire 
par eulx dressé et envoyé joinctement avecq leurdict ad- 
vis, seront mis en la garde dudict abbé de Parcq jus- 
ques a aultre ordonnance; lequel prelat soignera aussy 
des biens immeubles et revenuz mentionez par sou advis, 
a charge et condition toutesfois d'en respondre et ren- 
dre compte, lors qu' il sera de ce requis. Ainsy faict au 
Conseil privé tenu a Bruxelies, Ie 20°^'' jour d'Aougst, 
r an 1694. Ma. (?) V*. 

S. Le Oomte. 

Naar het oorspr. perkament. 



222 



VI. 

Brussel, 1594, Sept. 24. 

Volgend stuk , waarin het advijs van den abt van Pari 
wordt gevraagd, schijnt betrekking te hebben op een her* 
haald rekest van fr. Jaspar de la Torre. 

Par Ie Roy. 

Reverend Pere en Dieu, cher et bien amé. Nous vous 

envoyons cy enclose la requeste a nous presentée, 

avecq 1'acte en parchemin y joincte , de la pari de damp 

Jaspar de la Torre, vous ordonnant et enchargeant que 

ladicte requeste par vous veue et visitée, ensamble Pacte, 

ayez a vous informer des merites des proces y mention- 

nez, et s'il est necessaire de les poursuyvre sans les 

laisser en estat jusques a ce que soit pourveu a Teve- 

sché de Middelbourg, dont au plustost nous advertirez 

avecq nostre ad vis, ou noz treschers et feaulx les chief, 

president et gens de nostre Oonseil privé, pour icelluy 

veu, ulterieurement ordonner sur la requisition dudict 

suppliant, comme sera trouvé convenir. Et ny faictes 

faulte. Rev. Pere au Dieu etc. De nostre ville de Bru- 

xelles, Ie 24 jour de Sept. 1594. 

S. Le Comtb. 
Inscriptie : 

Reverende in Ohristo Patri ac Domino, Do- 
mino Praelato Parcensi. Lovanii. 

VII. 
Park, 1595, Jan. 3. 

De abt van Park verpacht de abdijgoederen van Middelburg 
onder Wijk bij Heusden aan Jan Splinter van Voorn. 

Op heden den 8 Jan. int jaer O. H. 1595 is in sij- 
nen eygen persoon verschenen int Godtshuys van Perck 



223 

die eerbare persoon S"^ Jan Splinter van Voorn ^), den- 
welcken bekent mits desen van den eerw. heere en vader 
in Gode, mijn heere den prelaat van Perck voerscr., als 
van weghen synder Ma* tot des te doen volcomelijck ge- 
last ende gemechticht, in hueringe ende prachtinghe 
genomen ende aenveert te hebben zeker landen int ge- 
weste van Heusden, ende namentlijcke int dorp van Wijck 
ende lande van Altena geleghen, toecomende het godts- 
huis Onzer L. V. van Middelb., van den witten ordre al- 
daer, in maeten ende vueghen , als Geraert Spierinck van 
Wel ende te voren synen vader, beyde casteleynen tot 
Heusden, deselve eertijds in prachtinghe beseten hebben, 
eenen termijn van neghen vervolghende jaeren; ende 
waervan het ierste jaer sal verschynen S'® Mertens-misse 
nu naestcommende in dit teghenwoirdich jaer; ende dat 
midts betaelende daervoere jaerlijcx ten selven daghe 
200 car. guld. [enz. met verdere conditiën.) Aldus gedaen 
ten daghe, maende, jaere ende ter plaetsen voerschreven, 
ten bijsijne van den eersamen ende voersienighen heere, 
heer ende meester Philips Bockhorn, Raedt synder Ma* 
in sijnen Rade van Brabant, ende Maximiliaen Dauchy, 
als getuyghen tot des voerschreven te hooren ende aen- 
sien sunderlinghen geroepen ende gebeden. 

Jan Splinter van Voorn. 
Philips Boxhorn. 
Max**° Dauchy. 

Naar het oorspr. 

Boven dit stuk schreef de prelaat van Park: „Dit syn 
197 merghelen." 



1) M.S. : „Voerde.' 



224 

vm. 

Park, 1596, Aug. 25. 

Aan Juf rouw Cannoie wordt de helft der bewuste rente (vgl. 
het testament sub HIJ voor haar leven toegestaan , mits 
zij verklare dat die aan de abdij van Middelburch toe* 
behoort. 

lek ondergheschreven religieus des gootshuis van Mid- 
delburch bekenne midts desen te vreeden te weesen, dat 
juffrouwe Cannoie sal jaerlix ghenieten, gheduerende hue- 
ren leven , die helfft van alsulcken rente , als op beuren 
name metten ghelde van den gootshujs van Middelburch 
gecocht is op de Staten van Brabant, int quartier van 
Antwerpen, op conditie dat de voorscr. juffrouwe sal 
verclaeren ende overleveren de brieven ende daerby wet- 
telyck bekennen ende verclaeren , dat de rente voorscre- 
ven waerachtelijcken toecompt den gootshuyse van Mid- 
delburch. Actum tot Perck anno 1595, den 25 Augusti. 

Fr. Mattheüs Yrssel. 
Fr. Jaspab de la Tobre, 

pastor in Wemmele. 

Naar het oorspr. 

IX. 

Park, 1595, Aug. 25. 

Steven van Wyck te Etten, als rentmeester der goederen 
te Steenbergen. 

lek Stephen van Wijck, woonende tot Etten in den 
lande van Breeda, kenne midts deesen aenghe veert te 
hebben den last om te manen ende te ontfanghen de 
prouffjten ende innecoemen der goederen des gootshuys van 
Onzer L. Vrouwen tot Middelborch, ghelegen int West- 
quartier van Steenberghen; ende van m^nen ontfanck 
beloeve ick midts deesen, onder obligatie van m^nen per- 



225 

soon ende mijnen goederen, jaerlix te doen goede reke- 
ninghe et reliqua aen mijnen eerw. heere den prelaet 
des gootshuys van Parck, als curateür derselver goede- 
ren. Actum tot Parck, ter presentien van heer Mattheus 
Trssel, heer Jaspar de la Torre, beyde religieusen der 
abdijen van Middelburch a® duysent vyfhondert (vyff 
ende tnegentich) den 25 Augusti, ende tot een teken der 
waerheit hebbe ick dese scrifteure ondertekent. 

Steven van Wijck. 

Naar het oorspr. 

X. 

S^ Laurent in Languedoc, 1595, Sept. 3. 

Brief van den Koning van Spanje aan den graaf van Fuen- 
teSf destijds zijn landvoogd in de Nederlanden, waarin hij 
hem J5f. Petrus Maelcot, religieus van de abdij van Mid* 
delburg , neer aanbeveelt en verzoeit te zorgen , dat het 
hem toegelegde jaargeld uit de Benedictijner abdij Wynox' 
berg in Vlaanderen worde uitbetaald enz. 

Aa conté de Fuentes. 

Mon Cousin. La bonne relation que j' ay eu a diver- 
ses fois de la bonne et reguliere vie, suf&sance et doc- 
trine de frere Piere Malcot, docteur en Theologie et 
religieulx de 1'ordre de Premonstré^ lequel s' est retiré 
parde^a, apres que les Ecclesiastiques furent chassés de 
Middelburch en Zeelande, ou il avoit prins 1'habit en 
l'abbaye dudict ordre , m' ont meu cy devant de luy 
accorder en l'abbaye de St. Michel en Anvers alimen- 
tation et entretenement d' habitz, et d' aultre part Ie 
pourveoir d*une pension de trois eens livres par an sur 
l'abbaye de Wynocxberghe en Flandres. Et pource que 
ledict docteur Malcot retourne presentement pardela et 
que suis informé de la bonne satisfaction qu'il laisse icy 

Bydntgen Geieh. Biidom ▼. Haarlem. XXIIe Deet, ] ^ 



226 

a ceulx de son ordre, entre lesquelz il at continue Tes- 
pace de seize années aux estudes, ausqaelz il a prins 
ledict degré; je suis aussy occasioné pour les mesmes 
raisons, signament pour Ie bien qu'il pourra faire par 
ses predications et exercices spiriinelz , de vous recom- 
mander sa personne, afinque snyvant ses bonnes par- 
ties vous Ie faites employer pardela en ee que sera de 
son dict ordre et aultrement comme trouverez convenir. 
Et d'aultant que de la susdicte pension sur Wynoxberghe 
luy sont deues huyct années, et qu'il remonstre n'en 
avoir receu que deux eens livres une fois, vous donne- 
rez aussy ordre que tant lesdicts arrierages comme la 
continuation de tel payement annuel soyent satisfaitz sny- 
vant ce qu'a diverses fois j'ay ordonné a ceulx de mon 
Conseil privé en droict tous aultres ^) que par mes nomi- 
nations aux abbayes de pardela ont par moy esté soula- 
gez de quelque pension. A tant etc. 

De St. Laurent Ie 6 de Septembre 1595. 

Naar eene copie van dien tgd. 

XI. 

Park, 159B, Oct. 16. 

De abt van Park machtigt fr. Taspar de la Torre om een 
geachil te vervolgen, reeds onder L. Sciellinck, in zijn 
leven proost der abdij van Middelburg, gerezen. 

Wij Franchoys van Vlierden, abt des godshuys van 
Parck bij Loven ende curatuer der goederen toecom- 
mende die abdye van Onse Liever Vrouwen tot Middel- 
borch, gheven midts desen volcommen machtichscap ende 
commissie heer Jaspar de la Torre, religioes der voor- 
schreven abdye van Middelborch, om in onse ende des 
godshuys voorschr. name te vervolghen ende tot eenen 

1) In dezen volzin sch^nt eene font ingeslopen. 



227 

eynde te brenghen alsulcken verschil oft questie, als eer- 
tijts geweest is tusschen heer Lambrecht Schellinck sali- 
gher, proost in sijnen leven der voorschr. abdye van Mid- 
delborch, ende Lambrecht Simons, borgher alsdoen tot 
Loven; ende dit op conditie ende restrictie van sijnder 
actiën ende vervolghinghen aen ons te verantwoorden. In 
teeken der waerheyt hebbe dit onderteekent a^ 1595, 
den 16 October. 

Franchoijs van Vlierden, 

abt tot Perck. 

Naar het eigenhandig schrift van den aht. 

XII. 

Gent, 1599, Maart 24. 

Carolua PAilippus de Rodoan^ tot bisschop van Middelburg 
benoemd, vraagt aan den abt van Park inlichting omtrent 
de nog overgebleven abd'^j goederen van Middelburg en dankt 
voor de zorg door dezen daaraan besteed. 

Reverende admodum Domine. Cum non tantum ser"^ 
suae celsitudinis decreto et judicio denominatus sim ad 
cathedram Middelburgensem , aliquibus abhinc retroactis 
annis pastore suo orbatam, sed et illustrissimus D. Nun- 
cius apostolica auctoritate me ejusdem vicarium, tam in 
spiritualibus quam temporalibus constituent ; mei muneris 
et oiScii esse putavi, alicui committere curam restantis 
dotis licet exiguae. Itaque nactus praesentium latorem, 
mibi multis nominibus a quibusdam non minimae aucto- 
ritatis viris commendatum, ei provinciam demandavi. Et 
quandoquidem intelligo R. P. V**"^ ejusdem habuisse ad- 
ministrationem, eandem obnixe rogatam cuperem, digne* 
tur mihi significare quo in cardine omnia versentur, gra- 
tias immortales interim R. V. P'* agens pro labore hacte- 
nus suscepto. Si qua vero in re ipsi reciproce servire 



228 

potnero , de me aeque atque de fratre omnia sibi poUiceri 
poterit. Novit Altissimus qui dictam R. P. V"*^ rebus 
omnibus florentem ecclesiae suae servet et tueatur. 
Raptim Gandavi, hac 24 Martii 1599. 

R^« V. P. 

Addictissimns confrater et in Christo [servus] 
C. P. DE RoDOAN alias Beblighen, 
[denominatus] Episcopus Midde[lburgensis.] 

Naar hek oorspr. 

XIII. 

Brussel I 1600^ Mei 5 en September 18. 

Eenige stuiken op de gevraagde inlichting en de overlevering 
der meubelen en bescheiden aan den bisschop betrekking 
hebbende. 

Also mijnen broeder Cornelis van Elshout, als rent- 
meester generael van de goederen van de abdye van 
Middelborch, my onderschreven heeft versochti omme 
uuyt handen van den eerweerdichsten heere den prelaat 
van Perck te lichten alle alsulcke pampieren als onder 
syne eerw. souden mogen berusten , die voorscr. abdye 
van Middelborch aengaende, omme te beter te moghen 
effenen zyne rekeninghe ende saecken metten rentmeester 
van Huesden, m"^ Jean Splinter van Voorne, enige der 
voorscr. goeder in pacht pretenderende; heeft dien vol- 
gende syne voorscr. eerw. my overgelevert copie van 
twee staeten uuyte rekeninghe van den rentmeester van 
Huesden aen dandere syde gedaen , mitsgaeders eene copie 
van sekere apostille roerende die voorscr. goederen by 
den voern. Jannen in den Haghe gedaen, ende noch eene 
attestatie van de schepenen van Wyck mit vier missiven 
van diversche date aen zyne voorscr, eerw. van Perck ge- 
schreven, die drie in den jaere 1597, ende die vierde 



229 

a^ 1599. t Oirconden desen geschreven tot Bniessele den 

5 Maii 1600. J. van Elshout. 

1600. 
Van eene andere hand : 

Memorie voor mijn eerw"**° heere den prelaet 
van Parck. 
Die stucken aengaende d'abdye van Middelborch te be- 
stellen aen handen m' Gregorius Ayayla, Raetsheere 
ordinaris by Sinter Qoelen trappen, neve van (den) ad- 
ministrateur der voorseyder abdye, genaempt Cornelis 
van Elshout, wonende t Outbeusden in den lande van 
Heusden. 

Naar bet oorspr. 

Reverende admodum Domine. Cum intelligam rev. P«"* 
V. rediisse Lovanium, baud male me faeturum putavi , 
si eandem rogarem, dignetur clenodia et mnnimenta ec- 
clesiae Middelburgensis (sede vacante) ipsius fidei et 
custodiae commissa, tradere D. Petro Malcotio, S. Th. D. 
necnon monasterii dictae civitatis Middelburgensis religioso, 
cui ad eum effectum misi signaturam, quo omnia sub 
debita acceptilatione et inventario recipere queat; nisi 
forte dicta V. R. ?**■ brevi huc remeare statuerit. Si- 
quidem tune una eadem opera advehi poterunt. Decrevi 
namque fere , dum bic haereo , habita commoditate episco- 
porum, suscipere munus consecrationis , favente Altissi- 
mo, qui eandem R^^ P. V, quam diutissime ecclesiae 
suae servet incolumem. Raptim Bruzellae, 18*^ Septem- 

bris 1600. 

R^ V. P. 

Addictissimus nti frater 
O. P. DE RoDOAN, episcopus confirma- 
tus Middelburgensis. 

Inscriptio : Reverende in Christo Patri ac Domino , 
Domino Abbati Parcensi. 

Naar het oorspr. 



230 

Ego Carolns Philippus a Rodoan, confirmatus episco- 

pus Middelbnrgensis , fateor me recepisse a R^ in Christo 

patre ac domino D. Francisco a Vlierden, abbate mona- 

sterii Parcensis juxta Lovaninm , claenodia et munimenta 

ad ecclesiam Middelburgensem spectantia, (sede vacante) 

ipsius fidei et cnstodiae commissa, secundum inventarinm 

hic saprascriptnm ^), promittens saam P'™ servare in- 

dempnem in et contra quoscnnque etc. Teste meis signo 

manuali et cacheto supra appositis, hac 18* Septembris 

1600. 

C. F. DE RoDOAN, episcopus confirma- 

tus Middelburgenais. 

Naar het oorapr. met een zegel met papier bedekt. 

XIV. 

Antwerpen, vermoedelijk in het jaar 1624. 

Be abt van 8U MicAiel, MattAeua Yrssel, zendt Steven van 
Wijck tot den abt van Park^ Joh. Druaius, hem aanbe* 
velende ah zeer bekend met den toestand der abdij goederen 
van Middelburg onder Steenbergen en Wijk bij lieuêden. 

Reverende admodum Domine. Lator harum est Stepha- 
nns van Wijck (cnjns aliquando R. V. mentionem feci), 
qui dum cum R. V. quaedam communicanda habeat, hisce 
enm commendatum optarem. Vir est probae et honestae 
conversationis ac apprime catholicus , quocum mihi multo 
tempore familiaritas intercessit; eo enim comité diversis 
vicibus magno meo labore bona coenobü nostri Middel- 
bnrgensis , in territoriis Heusdano et Steenbergensi visi- 
tavi; nee nllum arbitror melius R. V. de bonis eidem 
coenobis reliquis instrnere posse, cum multo tempore 
eorum curam egerit. Rogatam itaque R. V. velim, eun- 
dem ex me commendatum habeat , vicissim R. V« Omni- 

1) Die inventaris ging deze verklaring des bisscbops vooraf, en komt 
overeen met de reeds vroeger medegedeelde. Zie bl. 218-219. 



231 

potenti commendans , ut diu nobis totique ordini nostro 
sospes et incolumis conservetur, opto voveoque, qui R. 
V. mansero addictissimus. 

Fr. Mattheüs, abbas S. Michaelis. 

Naar het oorspr. 

Onder dezen brief schreef iemand „mendum", doch m. i. ge- 
heel ten onrechte; immers deze abt van S*. Michiel was Mat- 
theus Yrsel of Eersel, een kanunnik der Abdij van Middelburg , 
en daarom schreef hij hier terecht: „bona coenobii nostri Mid- 
delburgensis." 

Wij stelden dezen brief in 1624, omdat uit andere stukken en 
aanteekeningen , in het archief van Park aanwezig (waarvan wij 
kortheidshalve aanstonds het voornaamste zullen aanstippen), blijkt 
dat in dit jaar wederom de abt van Park met de abdijgoederen 
van Middelburg werd belast, evenals het z^jn voorganger tot 
3 600 geweest was, wanneer Rodoan bisschop van Middelburg 
werd en als zoodanig ook het hoofd der abdij. Ja zelfs toen hij 
was verplaatst op den bisschoppelijken zetel van Brugge, bleef 
hem — gewis wederom door het Spaansche Hof — de bewaring 
der abdijgoederen van Middelburg toevertrouwd , en na zijn dood 
(1616) werd die, wederom door het Spaansche Hof, overgelaten 
aan den Deken en het kapittel van Brugge, tot in het jaar 1624, 
wanneer dienaangaande klachten rezen. Althans men maakte het 
Hof opmerkzaam, dat, zoolang de bisschopszetel van Middelburg 
vacant bleef, de bewaring dier goederen behoorde aan den Vicaris 
generaal der orde in de circarie van Brabant, waartoe de abdq 
behoorde, en dat het kapittel van Brugge er geheel vreemd aan 
was. Dat daarop aldus, in Oct. 1624, door bet Hof, althans wat 
de meubelen en documenten betrof, is bepaald, „jusques a ce que 
Tevesché de Middelbourg soit pourveu", blijkt uit de apostille op 
een rekest. Daarop zal hetzelfde gevraagd en vergund zijn ge- 
weest ten opzichte der vaste goederen ; in 1628 althans zien wg 
den abt van Park ermede belast, als blijkt uit eerstvolgend stuk. 
Hoelang dit heeft geduurd, noch ook hoelang de goederen te 
Steenbergen en te Wijck buiten confiscatie zijn gebleven, daar 
omtrent geeft het Parksch archief geen licht. Ook is daar geen 
spoor meer te vinden van de schriften , welke op den sub IV 
medegedeelden inventaris voorkomen. 



232 

XV. 

Brussel I 1628 , Juni 8. 

Johannes Drusius, abi van Park, machtigt Mattheus van Irseh 
abt van St, Michiel , om de rekening te hoor en en te sltti* 
ten van Steven van Wijck , over zijne administratie der 
abdijgoederen van Middelburg onder Steenbergen en Wijk 
bij Heusden. 

Wij Joan Drusins, abt van Parck ende vicaris van 
den eerw"**** heere, mijn heere van Premonstreyt, gene- 
raal derselfver order, ende gecommitteert bij den Hove tot 
bewaerenisse der goederen van 't clooster van Middelborg, 
committeren ende gheven vollen last den eerw. heer, heer 
Mattheus van Irsel, abt van S. Machiels tot Antwerpen, 
om te hoeren, apostillen ende te sluyten die reeckenin- 
ghe van den eersaemen Steven van Wijck, van *t admi* 
nisstatie, die hij door commissie, soe van den eerw****' heer 
Jan van Strijen ende den eerw"®^ heer Carolus Philip- 
pus de Rodoan, bisschoppen van Middelborch, als oeck 
van onsen voersaet, heer Franciscus van Vlierden, gehadt 
heeft over die goederen 't voorschreven clooster van Mid- 
delborch competerende, gheleghen int lant van Steenber- 
ghen ende van Wijck ende daerontrent; ende dat sonder 
prejudicie van iemanden ende sonder ghehouden te sijn te 
suppleren oft te betaelen tghene dat bij sloete van reecke- 
ninghe den voorschreven Steven van Wijck, als meer 
uuytghegheven dan ontfanghen, sonde moeghen goet 
coemen; sijn actie ghereserveert om ter tijden ende ter 
wijlen tselfde te verhaelen aldaer ende alsoe hem dat 
goet duncken sal. Actum tot Brussel, den 8 Junii 1628. 
Ende in kennisse der waerhejt hebbe dit onderteekent 
ende onsen clejnen segfael hierop doen drucken. 

Joan, abt van Parck. 

Naar een afschrift Tan de hand van Dmsias zelven. 



238 
XVI. 

EENIQE BELI6IEUZEN UIT DE ABDIJ VAN MIDDELBUB6. 

De aht van Park Franc, van Vlierden teekende het volgende 
aan hij het stuk van 25 Au^m 1595, hetwelk hiervoren 
is medegedeeld: 

Nomina religiosornm Middelburgensium [qui] anno 1595 
adhuc vivebant : 

Martinus Goetbloet residet tot Meeuwen, Luyckx, bij 
Peere. 

Joannes Walteri uut Schravenhaghe residet tot Over- 
pelt onder Luyck. 

Joannes Scutteput Lovaniensis residet in Helmont. ^) 

Joannes Hasius Gandavensis residet in Schravenwesel 
in pastoratu Antwerp. ^) 

Jaspar de la Torre. ^) 

Jacobus Woert Hoogstratensis residet in Zelsaet in 
Vlanderen bij Sluys. 

Joannes Senior Lovaniensis residet extra Thenas onder 
Heylesem te Grim. 

Petrus Malcote. *) 

Joannes Eykenduynen, in Hollant. 

Matheus Eersel, in Doorne prope Antwerpiam. ^) 

Judocus Minnen, te Dronghen. ^) 



1) HQ was pastoor van Helmond 1589 — 1604. Zie Schutjes' Qeseh, van 
het Bitd, 't Bosch, IV, blz. 124. 

2) 'a Gravenwesel was nl. eene pastorie van de Abdg van St. Michiel 
te Antwerpen. 

8) Gelijk we hiervoren zagen, was hg in 1596 pastoor te Wemmei, eene 
pastorie van de abdg van Grimbergen. Zie voorts beneden. 

4) S. Th. D., zooals hiervoren bleek bg het jaar 1595 en 1600. 

5) Hg werd pastoor te Minderhoot, vervolgens abt van St. Michiel te 
Antwerpen 1614*1629. 

6) D. i. in abbatia Trnncbinieosi {TroncMennes), 



234 

Tot zoover de abt F. v. Vlierden, Benevens deze elf 3 
vinden wij nog de volgende : 

Martinus Arnoldi. 

Andreas ab Herk. 

Guilielmus Heyms (of Heyns?) ^) 

Lambertus Schellinck. ^) 

Joannes Schil peroert. ^) 

F. J, Raymaekera, in leven archivaris van de abdij van 
Park en schrijver van Recherches Historiques sur 1'An- 
cienne Abbaye de Pare {Louvain 1858), heeft eenige ge- 
schreven ^yOpzoekingen^^ of nasporingen nagelaten omtrent 
de laatste religieuzen der abdij van Middelburg, Het voor* 
naamste daarvan verdient hier eene plaats. Hier en daar 
voegen wij een korte verklaring er tusschen. 

Ex chron. M.S. Joannis Masü : *) 

1578. — 30 Nov. fr. Gulielmus Heyms {et duo alii) 
venerunt Leodium (ubi tune abbas Parcensis morabatur) 
ad R. D. Ambrosium abbatem. Fuerunt autem dicti fra- 
tres a rev. domino positi Leodi in monasterio Belli Re- 
ditus, fueruntque ibidem cum aliis fratribus oflScia fre- 
quentantes usque ad 5 diem Jan. anni seq. 1579. 

1580. — Hoc anno, 15 Dec, obiit fr. Martinus Ar- 
noldi, sac. et can S. Mariae in Middelburch; inde ab hae- 
reticis cum caeteris suis fratribus pulsus, in Parco sus- 
ceptus est, et factus sacellanus in Haecht. 



1) C. B. De Ridder in Analectes pour servir h VHist, eccleaiastique de 
la Belgique, III, p. 127, schreef fiöyiw. Vgl. mede p. 131, waar mcldiug 
wordt gemaakt van Petrus Malcol, Zie ook p. 49 en 51. 

2) Hiervoren proost der abdij genoemd, d. i. provisor exteriorum, of- 
schoon De Ridder hem (p. 127) „prienr" noemt, en wat lager „regent." 

3) H^ werd pastoor te Neerockerzeel , eene pastorie van St. Michiel. 

4) Masius was abt 1635 — 1647, doch schreef zijne Chronijk reeds vöör 
hij abt werd. 



285 

1582. — Erant etiam hoc anno simul in domo nostra 
Parcensi Lovanii (etc, inter alios nominantur :) fr. Guliel- 
muo Heyms (Middelb. ^) et fr. Adrianus Estius (ex Ma- 
riënweert. ^) 

1585. — Pastoratus Haechtensis collatus est fr. Gu- 
lielmo Heyms. 

1585. — Fr. Gaspar de la Torre et fr. Andreas ab 
Herk ad petitionem R°» episcopi Middelburgensis, utpote 
religiosi Middelburgenses , aliquandiu apud confratres nos- 
tros fuerunt intertenti, nempe fere per 8 annos, scilicet 
adbuc vivente R. D. Loots (abbate) ; et fr. Gaspar aliquo 
tempore adstitit Gempensibus (f. e, monialibua in Gemp, 
sub Winghe S. Georgii), tam in celebrationibus quam in 
audiendis confessionibus. 

1592. — Hoc anno 1592, ipso S. Marci, cum fr. Gu- 
lielmus Heyms resignasset pastoratum Haechtensemi re- 
diturus Antverpiam, ubi primo fuerat professus, idem 
pastoratus est collatus suppriori Parcensi fr. Juliano Ha- 
vrech '). Nota (aldus Raymaehera te dezer plaatse) : Jan 
Maes, opsteller der Chronijk van Park , en daarna abt 
meijnde dat Heyms religieus van St. Michiel van Ant- 
werpen was. Zijn opvolger, Libert de Paepe, aenzag 
Heyms als lid onzer abdij, omdat in 't jaer 1583, in den 
akt der Inleyding van den abt Franciscus van Vlierden , 
fr. Gulielmus Heyms voorkomt als „prior Insulae Ducis" 
te Gemp (welk klooster aan Park onderhoorig was), Daerbij 
kan ik voegen dat Heyms in den akt zijner voordraging 
als pastoor van Haecht (1585, 4 Novemb.) voorkomt als 



1) Dit is er tasschen gevoegd door Raymaekers. 

2) Over Adr. Estius hebben wij iets meer gezegd in het „Archief van 
het Aartsb." Dl. XXIV, bl. 113-114, by zekere naamlyst van Mariënweerd- 
sche kanunniken. 

8) En Heyms werd toen (1692) pastoor te Deurne bijj Antwerpen. 
(Arch. Pare.) 



236 

„canonicus professus monasterii Parcensis." Libert de 
Paepe, abt van Park^ schreef dan daerover aen den prior 
van St. Michiel, die den 9 Meert 1673 ant woorddei dat 
hij Heyms aenzag als lid zijner abdij van St. Michiel, en 
dat Heyms pastoor geweest is van Dorne {Deurne bij 
Antwerpen) en gestorven is den 2 Nov. 1609, ,,sicque 
reperiri annotatum in mortuario suae ecclesiae." Die prior 
wist niet dat Heyms (of Heyns) van Middelburg geko. 
men was. Maer zie de Ridder , loc. supra cit. Zie ook 
bl. 49 „Deurne" ^) en bl. 47 en 51 „'s Gravenwezel : 
pastor dominus et frater Joannes Hasius , religiosus Mid- 
delburgensis , Ord. Praem." 

Zoover Raymaekers, — Naar al het voorgaande te oor- 
deelen^ komt het ons voor dat Heyms ^ wel is waar^ uit de 
abdij van Middelburg was gekomen^ maar als novice^ zoo* 
dat hij te St. Michiel is geprofest^ en dat daarom Masius 
terecht schreef: „ubi primo fuerat professus." Dat hij 
later^ terwijl hij te Park was, „canonicus professus eccle- 
siae Parcensis" heet, geeft geen moeielijkheid. Hetzelfde 
werd ook van Adi'ianus Estius van Mariënweerd gezegd, 

Heeswijk, O.L.V. Geboorte 1896. 

FB. w. HOEVENAARS, Ovd, Praem. 



1) Doch hier, bl. 49, staat in Jnalectes dat Heyns van St, Miehiel was, 
terwQl bl. 127 gezegd wordt: „religieux de Hiddelbourg ** Hier is dos 
geen bewijs te patten; het heeft eveneens eene verklaring noodig. 



287 



DE VOORMALIGE AMSTERDAMSCHE 
VROUWEN-KLOOSTERS. 

(Vervolg yan Deel XXII, bh. 110). 



5. Het Sint Mariaklooster 

was gelegen in de Nes en werd begrensd ten noorden 
door de tegenwoordige Kalfsvelsteeg ; ten oosten door de 
Nes; ten zuiden door de tegenwoordige Langebrugsteeg 
en ten westen door het Rokin, voorheen genaamd den 
Amstel. Het klooster was de overbuur van het Sint Clara- 
klooster en de naaste buur van het pesthuis, bediend 
door de Cellebroeders, waarvan het door een gang, thans 
Kalfsvelsteeg , gescheiden was. Van het klooster was tot 
op den 28 April 1896 alleen nog maar in wezen de 
kapel. Maar in welken toestand? 

Op het Rokin staande zag men op den hoek van de 
Kalfsvelsteeg een zeer laag huis met eene platte bedek- 
king en daarachter een zeer hoog huis, dat met die lage 
woning gemeenschap had. Welnu , dat hooge huis was 
eertijds de kapel van genoemd klooster, welke kapel, 
volgens de kaart van Kornelis Anthoniszoon (1544), on- 
geveer vier of vijf meter achter den kloostermuur gele- 
gen was. Het lage huis was de later bebouwde ruimte 
tusschen kloostermuur en kapel. Men bouwde op die 
open ruimte een zeer laag huis, en wel zoo laag, dat 
het vlak daarachtergrenzend woonhuis, vroeger de kapel, 
van de eerste verdieping af het volle daglicht kon ont* 
vangen. ^ 

Bij de verandering der stadsregeering werd de kapel eerst 
tot een lakenhal en daarna tot een burgerwoonhuis ingericht. 



238 

Door deze betimmering had natuurlijk de kapel inwendig 
geheel haar vroegere gedaante verloren ; alleen waren de 
buitenmuren blijven staan. 

Bij de amotie in 1896 ^) ontbrak ik niet op bet appèl 
in de hoopi dat bij de slooping en uitgraving nog een 
enkel aandenken aan het voormalig klooster te voorschijn 
zoude worden gebracht. 

De kapel zelve leverde hoegenaamd niets belangrijks op^ 
doch men vond tegen den zuidenlijken buitenmuur, in den 
vroegeren kloostertuin, grenzende aan het priesterkoor, een 
potje met zilveren munten. Dank zij de welwillendheid 
van Heeren eigenaren zijn mij eenige exemplaren dier 
munten geschonken. Het oudst in mijn bezit is een munt 
van Louis de Male, Graaf van Vlaanderen 1346—1384, 
(een zoogenaamde Boddrager) , het jongste een groschen 
uit het Hertogdom Kleef 1448-81. De munten welke in 
bezit gebleven zijn van genoemde heeren dateeren allen 
uit de XIV® en XV® eeuw, zoodat wij bijna met zeker- 
heid kunnen aannemen dat men het potje met munten 
tijdens den bouw der kapel in den grond begraven heeft. 
De gevonden munten, of beter gezegd muntjes, waren 
de pasmunt dier dagen , als : Boddragers , Leeuwengroo- 
ten. Witten Albus, en Groschen. Zij vertegenwoordigden 
eene geringe waarde. 

Ook van dit klooster is het jaar der stichting onbe- 
kend, doch reeds vóór 1431 hadden enkele vrome vrouwen 
op deze plek zich in gemeenschap vereenigd en zich ge- 
steld onder de bescherming van de H. Maagd Maria, be- 
oefenende den derden regel van den H. Franciscus. Haar 
„huys" en convent namen echter, zooals de meeste amster- 



1) Door de firma Brusse en Gransberg werden op genoemden datum enkele 
perceelen, waaronder ook de kapel, geamoveerd en tot kantoorlokaleo in- 
gericht. 



289 

damsche vrouwenkloosters, spoedig eene zoo groote uit- 
breiding aan, dat reeds den 17 november 1431 het huis 
gesteld werd onder den „Deken en Kapittel der kapelle 
van de heylighe Maria in die Haege." In den stichtings- 
brief worden de conventualen genoemd: 

Wel lieve in Christo bestierster en susteren donaten van het 
huys der Heylighe Maria van den derden regel Francisci onder 
die parochie onzer parochi-kercke van den H. Niclaes binnen 
Amsterdam, gestaen omtrent het Sloetje (!) hetwelck gemeenlyck 
die Aemstel gezeit wort. 

De „susteren" kregen verlof een priester tot biecht- 
vader te kiezen; vijftig zusters aan te nemen; mis en 
vespers te laten doen, en te begraven op de gewone 
voorwaarden. Deze brief werd den 17 Januari 1494 ver- 
nieuwd en het getal conventualen gebracht op zestig. 

In het stadsarchief bevinden zich over dit klooster 
slechts enkele stukken, en nog wel 18-eeuwsche slecht 
geschreven kopieën. Namelijk : 

1431. De stichtingbrief. 

1459. Aanvaarding van een half huis, aangekomen van 
Zuster Lysbeth Bauweryck Milinxdr. geprofesside 
zuster, gelegen in Utrecht, door Broeder Dirck 
Symon en Broeder Reyner Henricxszoen op „dyns- 
dach na Alre Apostelendach 1459." 

1489. Order van Burgemeesteren en Schepenen waarbij 
het convent gelast wordt bij te dragen in het op- 
maken en repareeren van den „Canonissebrug" der 
Oude Nonnen. 

1494. Vernieuwing van den stichtingbrief dato 17 Ja- 
nuari 1494. 

1496. De volgende fundatiebrief (kopie met allerlei spel- 
ling) : 

In den Name des Vaders, des Soons en des Heiligen geests. 



240 

Amen. Allen enz. doe ick Harmen Fieterssoen condt hoe dat ick 
om zalicheyt mynre zielen , Dieuwe Walichsdr. myns wyfs zielen, 
onser beyder ouders , vrinden en Magen , en bisonder voor Jacob 
Harmanszoons zielen onser beyder zoons zaliger gedachten en 
voort voor alle gelovige gesticht, gefondeerd en gemaeckt hebbe, 
stichte, fondere en maecke met dese tegenwoordige brieve een 
officium en dienst Goidts ewelyck durende , in der eeren Maryeo 
zynre liever en gebedijder Moeder en alle lieven Goidts Heyli- 
gen, te bedienen in der kerke van Sin te Maryen-convent gelegen 
in Grimesse, binnen der voirs. steede, van vijf Missen te doen 
by enen priester goedt van fame en van leven in elcke weke die 
niet belast ofb verbonden en zal wesen met eenige andre Missen , 
'twelck den Pater van den voorsz. convente nyet en wesen zal 
en zal den voirs. priester gehouden wesen van de 1'° maart tot 
den 3^ october altyd durende die misse te doen 's morgens ten 
seven uuren. Item soe heb ik Harmen voorn, gegeven etc, ut- 
genomen dattet convent sal hebben een halve goude Wilhelmas 
schild siaerds voor den altaar, ornamenten en anders, als sy tot 
dit selve officium leveren zullen etc. Item soe heb ik Harmen 
voorn, geset, geordineerd etc. na den doode van my en van myn 
voors. wijfe, Patronen en gifters van dit officium ewelyk durende 
den Pater, Mater en Procuratrix van den voors. convent, die 
altyd indertyd weesen sullen etc. en waert by alzoo dat hier na- 
maels binnen der voorn, quame interdict of Banspul , soe sal den 
officiant gehouden weesen te leesen alle dagen een vigilie van 
negen lessen, mitten Laudes daeraen; etc. Item zoo sal den of- 
ficiant gehouden weesen alle jaer op Sinte Thomas avond zyn 
slotelen te leveren in handen van den voors. pater. Mater en 
Procuratrix , en weder op nye om den voors. dienste bidden , 
ende wy heeren Peter Andrieszoou op deese tyd Pater, Zuster 
Zoete Henrickdr. mater en zuster Katryn Petersdr. procuratrix in 
den zelven convent hebben etc. en hebben voort belooft totten 
voorsz. officium en dienst Gots te leeveren ornamenten, kelckeu, 
boecken, broot, wyn, wasse en voort al hetgeen dat een pries- 
ter behoeft en van noode is om misse te doen etc. Dat gedaan 
wart op den veerthienden dach van October int jaer ons Heren 
dusent vierhondert zes en 'tnegentich. 

(Archief-Leproseohuys) . 



UI 

1581. Comparitie Toor Regenten van S. Jorishof van de 
Mater en procuratrice „van S. Maryen in de Nes 
„mit hoer voechten Jacob Jans en Cornelis van 
„Ryck ^) beyde Raet deser stede" om te spreken 
wegens haar aandeel in „sekere brief tot laste van 
„die derde oerde." 

In of bij het klooster woonde omtreeks 1538 de ge- 
leerde priester Alardus van Amsterdam. Hij gaf daar les 
aan jongelieden » die hij bekwaamde tot doctor in de 
theologie. 

Lelong was in bezit van een oud boekje van Alardas 
getiteld Lofapraeck van S. Nicolaes^ dat tot inschrift had 
Aemstelredami ex collegio Caeciliano. Kal, May. 1643. 
Hij vermeende door dit inschrift, dat Alardus pater van 
het S. Cecilia-convent was, hetgeen onjuist moet zijn , 
daar het S. Cecilia-klooster geen college maar een con- 
vent was, Waarschynlijk werd zijn school, — Alardus 
was een groot theoloog en latinist — , in of vlak naast 
het Maria-klooster gelegen, het Collegium Caecilianum 
genoemd. 

De catalogus der kloosterboeken ^) vermeldt van het 
S. Maria-convent : 

Die Anti£^on]en van den Sonnendaghe. HS. 
Spieghel des ewigen levens. Antw. 1484, 
't Hofken van Devocien. Antw. 1487. 
Die conste om te leeren spreecken en swigen alst 
tyt is. Delft. z. j. 

Behalve de namen der Zusters en Paters, die in het 



1) Cornelis Willemsz. van R^ck behoorde tot de „Spaansche factie", 
doch liep even vóór de ,,alteratie" over tot de geuzen en werd na den 
geazendag tot raad herkozen. 

2) Stadsarch. Portef. Schoemaker. 

BDdragen Geieb, Biidom v. Haarlem. XXIIe Deel. 6 



U2 

Rode Register ^) genoemd worden, zijn mij nog voorge- 
komen : 

1459. Lysbeth Bauwerjck Milinxdr., Geprofesside Suster. 
1496. Peter Andrieszoon. Pater. 

» 

Zoete Hendrixsdr. , Mater. 
Katryn Petersdr., Procuratrix. 
1510. Broeder Pieter van Naerden, Confessoer der Sus- 
teren ende gedeputeerde visitatoer des Oonvents 
van Sinte Lucyen. 

Het Rode Register luidt: 

Staet van de Incommende goedereu van de Conven- 
tualen van Sinte Maryen-convente, staende in de 
Nes der voorsz. stede van Aemstelredamme. 

Eerst van de Landen. 

y^ff margen lants, leggende bezijden Jacob Aickenhuys, welck 
landt gebruyct werdt bij Pieter Coomen voor de somme van 
lx gul. met noch xl mingelen soetemelcx .... lx gul. 

Noch vijff margen lants, leggende over den Aemstel tegen Ael 
Alyden , over welck landt nu ter tyt Ael Alyden gebruyct voor 
de somme van il gul. met noch xL mingelen soetemelcx. 

Noch sestalff made landts, leggende over de Weteringe bezyden 
S*® Pieters, welck landt gebruyct Cornelis Claesz. voor de 
somme van xviii gul. 

1» Z^ van de jaerlycxe Innecommen van de Landen 

cxviii gul. 

Outeygen. 

Op Symon Jansz. Mol tsiaers iiii gul. vii st. 

Op Thonis Heynricxz. tot Ouderkerck twee Wilhelmus schilden 

II gul. XVIII st. 

Op Claesgen Pieter Snijders z^'n kinderen tot Amsterveen tsiaers 

II gul. X st. 
Tot Naerden op een erff in de Vrouwenstraet tsi" ii gul. x st. 

I) Zie Voorrede. 



243 

Tot Alckmaer op het huys van Garbrant Gerritsz. drie Wilhel- 
mus schilden tsiaers iiii gul. yii st. 

Op Proyenshuys ts" een Wilhelmus schilt . . . i gul. ix st. 
Op Lijsbeth Cornelis Dobbezsdr. tsiaers. . . iiii gul. iiii st. 

Op een huys in de Pylsteech ts" ii gul. xi st. 

Op de Vlaminck in de Warmoesslraet . . . iii gul. xvi st. 
Op Joris Barents ts" twee Wilhelmus schilden ii gul. xviii st, 

2* Z* van den jaerlycx Incommen van den outeygen 

XXI gul. X st. 

Losrenten. 

Op Jacob Jansz. op den Overthoom tsiaers. . xxxv gul. x st. 

Tot Aelsmeer tsiaers xii gul. 

Noch twaelff gulden die uytkeert de schout van Culstaert ende 

EUert Gerritsz. zijn compaen . xii gul. 

Noch in Blocklandt tsiaers vi gul. 

Op smeerige Brecht tsiaers xx gul. 

Op Sincte Pouwels tsiaers xvii gul. ii st. viii d. 

Op Trqn Martis tot Wormer ts" ii gul. mi st. 

Op Herman Schiemaecker ts'* xi guld. 

2* Z* van de Losrenten . . cxv gul. xv st. viii d. 
Somma grossa bedraecht 't Incommen van den voorsz. 
coQvente tsiaers ii* Lxv gul. v st. viii d. 

Staet van de belastinge van den voorsz. Convente. 

De pater van Sincte Barbaren heeft tsiaers opten voorsz. Con- 
vente VII gul. V st. 

Het Geesselbreursgiit tsiaers ii gul. v st. 

Sinct Josephsgilt tsiaers i gul. x st. 

De memorie van de Nyeuwe Kerck ts" . . . ii gul. 

Somma van de belastinge daermede 't Convent ts" be- 
last es XIII gul. 

Affgetrocken de belastinge van de Incommen, blijft tgene 
de conventualen jaerlycx incommende hebben es 

II'' LH gl. V st. vin d. 



244 



NAMEN TAN DE CONVENTTUALEN. 



Catryn Jansdr 


out 


LVI 


jaren 


Nelletgen Jacobs. . . . 


II 


LXIX 


II 


A.Dna Jans 


n 


LYl 


n 


Lysbeih Jacobs . . . . 


9 


LI 


K 


Marry Willems . . . . 


II 


LIII 


u 


Marritgen Thomas . . . 


II 


LXVI 


II 


Vrou Lamberts . . . 


II 


XLIX 


II 


Jannetgen Hermes . . 


II 


LIIII 


II 


Ael Joaehims .... 


II 


XLVI 


II 


Toecken Jacobs . , . 


II 


L 


if 


Dieuwer Nanninx . . 


II 


XXXIX 


II 


Fye Wouters .... 


II 


XLVI 


II 


Aechte Arents. . . . 


II 


XXXVII 


» 


Et Arents 


II 


XXXV 


n 


Anna Vreecse . . • • 


II 


XXXIX 


II 


Marry Gerrits. . . . 


V 


XLIII 


II 


Duyf Elberts .... 


II 


XXXIII 


II 


Hillegont Pieters. . . 


II 


XXXVI 


II 


Marry Jans .... 


II 


XXXIII 


II 


Gierte Dirx .... 


II 


XXIX 


II 


Alyt Dammas 


II 


XXVIII 


II 


Elsgen Joris ^ . . . 


n 


XXVIII 


u 


Grietgen Wolffers, becleet 


1» 


XXVI 


u 


Ael Elberts .... 


II 


LV 


n 


Machtelt Cornelis . . 


II 


LVIII 


n 


Tryn Pieters 


II 


XLIII 


n 



Verclaren dat de voorsz. Tryn Pieters over sesthien 
jaren uyt 't convent gehylict [gehuwd] es, ende noyt 
alimentatie begeert heeft. 

Ende alsoo de pater van den voorsz. convente hem den 
tyt van xxuii jaren eerlyck in den voorsz. convente ge- 
dragen heeft, out synde lxyi jaren, ende dat hy geheel 
doofF es noch met sunderlinge gebreecken gepassioneert 
es, sal overzulcx mede moeten worden gealimenteert. 



246 



6. Het Maria Magdalenaklooster. 

Dit klooster 5 dat men niet verwisselen moet met 
Maria Magdalena in Bethaniën, gelegen tusschen Klove- 
niers- en Achterburgwal, bevond zich ten westen aan de 
Nesse, ten noorden aan de sloot ^)y welke het scheidde 
eerst van de Barrevoeters en daarna van het Huiszit- 
tenhuis; ten oosten aan den Burgwal, en ten zuiden aan 
het St. Barbara-klooster. Het was een groot langwerpig 
vierkant gebouw met een kloosterkapel , en het had in 
het midden een open ruimte, welke zeker als tuin of 
grasveld dienst deed. Tegen den noordoostelijken muur 
van de kapel stond het „patershuis" ; een hoog gebouw 
dat gemeenschap met de kerk had, zooals mij bij de 
afbraak in 1892 gebleken is. 

Zoo zag het klooster er uit toen Comelis Antonisz, 
in 1544 zijn kaart in houtsnede maakte. Zes jaar later 
en wel in 1550 grensde het klooster aan het Oude- zijds 
Huiszittenhuis , dat in genoemd jaar aldaar gebouwd 
werd. Commelirii in zijne Beschrijving van Amsterdam 
blz. 636, zegt, in tegenstelling van Pontanus^ dat het 
Huiszittenhuis niet genomen is van het toen bestaande 
Magdalena-Convent, maar dat het van den grond is op- 
gebouwd. Het laatste is zeer juist, ofschoon de bouw wel 
degelijk heeft plaats gehad op den grond toebehoorende 
aan het klooster. Immers de kloostergrond liep tot aan 
de sloot, thans Lombardsteeg, terwijl, het Huiszittenhuis 
thans stadsbank van leening, vlak grensde aan die nu 
gedempte sloot. Op den sluitsteen van de kelderpoort 



1) Deze sloot liet het water door van den Amstel , thans Rokin , naar 
den Burgwal en werd daarom genoemd „die Spoye" , d. w. z. de water- 
•pnüng. Men verwissele deze „Spoye** niet met die aan de O^essluis, nog 
heden genoemd het Spui. 



• 246 

staat nog int jaer ons Heren 1550. Wel een bewijs dat 
dit én niet het daaraangrenzend huis, het Huiszitten- 
huis is geweest. 

De ruimte welke het Maria Magdalenaklooster na 1550 
besloeg, wordt thans ingenomen 1' door het zooeven ge* 
noemde aangrenzend huis, thans het bijgebouw van de 
Bank van leening en bestemd voor ., Inbreng van hooge 
waarde;" 2^ door het breede deftige gebouw, dat nog 
den kloostertuin achter zich heeft en alwaiar tot vóór 
1892 de opperboekhouder der Bank van leening zetelde 
en 3^ door de daaraangrenzende woning, welke in 1892 
voor genoemden boekhouder gebouwd is. Laatste woning 
staat op de plaats waar eenmaal het kloosterkerkje stond. 
Na de verandering der Stadsregeering, toen alle kloosters 
wederrechtelijk ge- en beroofd zijn , werd de kapel tot 
een koffie- en danshuis verwerkt, dat in de achttiende 
eeuw den naam had van „De duizend kolommen". Of 
nu die wijdsche titel aan het huis gegeven werd, omdat 
misschien nog enkele kolommen der kerk het gebouw 
schraagden, is ons onbekend. Alleen weet ik, dat toen 
in Juni 1892 het kerkje, dat van koffiehuis in eene Open- 
bare School herschapen was, gesloopt werd, de oorspron- 
kelijke zuidelijke muur met zijn half-gothieke vensterkens 
nog aanwezig waren. Op dien muur rustte ook een enkele 
oude sleutelbalk ; voor het overige was het oorspronkelijke 
gebouw , door verschillende vertimmeringen, geheel onher- 
kenbaar. Bij het uitgraven der fundamenten vond men een 
aantal vermolmde doodkisten en beenderen, en een zeer 
fraaie zerk. Deze gebeeldhouwde steen, thans het eigen- 
dom van den Amstelkring, dank zij de welwillendheid 
van Heeren Commissarissen der Bank van leening — heeft 
tot randschrift: 

Eter leyt begraven Meester JFouéer Jonge Jacobszoen priester 
int jaer onzes Heren MCCCCLXXX opten sesten doch in 



247 

marcio. Bid voor ziel. Verder het merk of wapen van dien 
priester met de attributen zijner waardigheid : de E. Hostie 
met den kelk. 

Meester Wouter was waarschijnlijk de pater of confes- 
sor van het klooster, binnen welks muren zijne nichten 
Aef, Marie en Kairijn den sluier hadden aangenomen ^). 
Hare ouders waren Jacob jonge Ja^ohszoon , burgemeester 
in 1486, en Geertruyd Dirch Bairdenzoensdr, (de doch- 
ter van den zoon van Dirk Bardesius). De kinderen van 
Jonge Jacob waren: de hierbovengenoemde Meester \VoU' 
ter; Jacob, de vader der drie genoemde conventualen ; 
Klaas y schepen; Pilgrom, schepen, en Meester Dirch ^ 
priester, die in 1524 een altaar stichtte in het Lieve 
Vrouwe-koor in de Nieuwe Kerk ^). De kinderen van 
Dirck Bardesius y burgemeester in 1426, waren o. a. : 
Goossen 9 Reyer ^ Willem en Simon. De dochter van laatst- 
genoemde was Lysbeih, die ook „nonne ende conventuaal" 
in het Maria Magdalena-klooster was. 

Keeren wij terug tot de geschiedenis van het klooster. 

Het juiste jaar der stichting is onbekend. Van Heussen 
en van Rijn ^) noemen het jaartal 1432 , hetgeen onjuist 
is, daar het oudste ons bekende stuk, hetwelk over dit 
klooster handelt, gedagteekend is 1411. Wagenaar *) 
schrijft ook, dat de nonnen van Maria Magdalena reeds 
in 1411 — volgens een door hem gelezen schepenbrief — 
woonden in Willenis die Bruyne Roelofssoens huysinge, 
ghelegen in Grymnesse. Wij kunnen dus veilig aannemen 
dat reeds vóór 1411 enkele godvruchtige vrouwen, onder 
bescherming van de H. Maria Magdalena, zich vereenigd 



1) Stadsarchief. Lade 189, no 9. 
9) Inventaris Arch. Beggijnhof. 
8) Hist. Haarl. Bisdom. Blz. 196. 
4) Gesch. van Amsterdam. Blz. 19. 



248 

hadden » om door gebed en afzondering Oode aaDgenaam 
te zijn. Deze vrouwen volgden eerst de „derder oerde 
Sinte Franciscus" en toen het kloosterleven bij haar al 
meer en meer ontwaakte namen zij de orde aan der Re- 
gulieren van S. Augustinus ^). Zij kleedden zich in grauwe 
pij, waarover het scapulier. In 1484» echter en wel den 
27 Juli gaf David van Bourgondiën, Bisschop van Utrecht, 
verlof om in plaats van het scapulier ^^de panne aebo- 
laneo" te dragen , zijnde een linnen kleed gewoonlijk 
„subtyl" genoemd, en de grauwe pij te ruilen tegen 
een zwarte ^). 

Reeds in 1422 stonden Deken en Kapittel van S. Marie 
toe 5 dat het ,,hujs" door 50 zusters en een priester 
mocht worden bewoond. Het schijnt echter dat ook meer- 
dere priesters zoo niet het klooster bewoonden , dan toch 
ongevraagd zich nederzetten aan den soberen klooster- 
disch. Op den 21 Mei 1423 beveelt Philippus van Bonr- 
gondiën, ingevolge eene klachte van de priorin en zus* 
ters dat er verscheidene priesters met hun metgezellen 
aan tafel komen tot nadeel en groote kosten van het 
klooster, dat het klooster slechts door één priester en 
één metgezel mag bediend worden ^). 

Den 6 Februari 1427 ontvangt het klooster, dat onder 
de parochie der Oude Zijde behoorde , verlof *) om een 
kapel te bouwen, een kerkhof aan te leggen en een 
biechtvader te kiezen. In deze kapel werd den 24 Januari 
1433 doorEgidius, Bisschop van Rozen, Vicaris- Generaal 
van Sweder, Bisschop van Utrecht, een altaar plech- 
tig gewijd „ter eere van den H. Aartsengel Michaël 



1) Hiat. Haarl. Bisdom. Blz. 197. Brief Kapittel van 8. Marie. 

2) Stadsarch. Lade O. no 11. Origineele brief met legel. 
8) Stadsarch. Portefenille Schoemaker. 

4) Stadsarch. Lade 6. n» 4. De vertaling b^ v. H. en v. R. bb 197. 



59 
3» 



99 
9* 
99 
55 
5» 
95 



849 

en AUer-Engelen , van den H. Joannes Apostel en 
Evangelist, van den H. Christoffel , martelaar, Augu- 
stinus , Bisschop en Belijder en van de H. Maria 
„Magdalena, Vronw, Moeder van denzelvers altaar in de 
stad van Amsterdam, in de plaats gemeenlijk gezegt de 
Vogelensanck op de Spui, met toestemming en verlof 
des Kapittels van 's Gravenhage , als voorzorger van 
dezen altaar." De wijding geschiedde „door medewer- 
king der genade van den zevendeeligen Geest, welke 
inwijding nochtans gesteld werd op den zondag naar den 
H. Lambertus" ^). Op den 31 Maart 1449 werd een 
tweede altaar ingewijd door Joannes, Bisschop van Gar- 
tago, wijbisschop van Radolphus van Diepholt, Bisschop 
van Utrecht ^). 

Het getal kloosterlingen , dat zeer was toegenomen , 
werd bij een brief van het Kapittel van den 8**" Mei 
1462, uitgebreid tot 200 zasters en 10 conventualen ^). 
In 1484 deelde het convent in alle geestelijke voorrech- 
ten van het Fratershuis te Windesheim , zooals blijkt uit 
den volgenden brief 

Wij broeder Theodoricus nederig prior van het huis der Heilige 
Maria in Windesheim , vergunnen wij U een volle voorrecht van 
ons klooster, een volle genietinge van onze geestelijke goederen 
in het leven zoowel als in den dood , te weten : der Missen, der 
gebeden, vastendagen, onthoudingen en vigilien en van alle an* 
dere geestelijke oefeningen, welke door onze broeders en zusters 
in alle onze kloosters door eene goddelijke goedertierenheid zal 
trachten te bewerken ; daarenboven, bijvoegende uit een bijzondere 
gunst, dat, als een dood (overladen) aan ons Kapittel vermeld 
zal worden, voor uwe zielen in al onze kloosters gedaan zal wor- 
den een dertigdaagsche bede of dertig missen der overledenen of 



m^-mi^imi n ii ii i n i t u ■ m 



1) Portef. Schoeniaker. 

2) Portefeuille Schoemaker. Stadsarchief. 



250 

andere geestelijke weldaden. Gegeven onder ons geheim ter cessie 
van ons Generaal Kapittel te Windesheim 1484. ^) 

Van 1493 tot 1579^ toen het klooster gedwongen 
werd zijne goederen aan het Leprozenhuis af te staan , 
is het getal kloosterlingen sterk gedaald, zoodat bij het 
onvrijwillige accoord % dat de conventualen met de Lepro- 
zenmeesters den 14 Juli 1579 maakten, nog slechts vijf- 
tien zusters over waren. 

Hare namen waren: 

Willem Peterszoen, pater. Griet Jans. 

Aef Jansdochter. Hillegont Bernts. 

Anna Claesdr. Katryn Boelants. 

Geert Heyms. Geertruyt Mathysdr. 

Diewer Pieters. Diewer Gerritsdr. 

Ael Gerrits. Harmein Pietersdr. 

Wienen Boelen. Imroe Jansdr. 

Styn Jans. Yolckgen Cornelisdr. 

Bij dit accoord (?) moesten de kloosterlingen afgeven ,,*t 
„voorschreven convent, met alle des voors. convents goe- 
„deren, als land en huysen, erfven ende onroerende goe* 
„deren, mitsgaders alle den incomende renten, gheenen 
„uytgesondert hoe die mogen weesen, ende gelyeden daer 
„off all yoldaen ende wel betaald te wesen den lesten 
penninck met den eersten , soe dat zj daeromme beloof- 
den nu noch tot eeuwige daghen geen recht, actie ofte 
„toeseggen op den voors. convents goederen ende incomen 
„meer te pretendeeren." Daarentegen zouden zy ontvangen 
als alimentatie 855 Earolus gulden, bovendien werd afge- 
staan aan haar die geen te huis komen hadden ,,omme 



1) Daar deze brief een amalgama is van 16 tot 19 eeawsche spelling , 
200 heb ik mg veroorloofd, met behood van den zinbonw, de tegenwoor- 
dige spelling te volgen. De brief bevindt zich in Stadsarch. 

2) Wagenaar. Dl. ü, biz. 863 en 64. 



9» 



251 

,,inne te woonen, bet sieckhuis, metten reventer, de 
,,koeken met de poert eenen vrijen uitganck , mitsgaders 
,,de camerkens, strekende van den poerten zuydwaerts 
,,tot ant patershuys." Deze kamertjes werden voor reke- 
ning van het Leprozenhuis gemaakt. Het vertimmerde 
tevens het „patershuis" op voorwaarde, dat de conven- 
tualen ,,twee ende twee 't samen gehouden sullen zijn 
„ze te bewoonen." Tot hoelang de Leprozenmeesters de 
verjaagde en beroofde zusters in haar eigen huis een on- 
derkomen hebben verschaft, is ons niet bekend, wel weten 
wij dat genoemde Meesters de beleefdheid hadden haar 
te laten behouden ,,den meubelen, als huysraet, bedste- 
»,den, tresoren en cantoren ende diergelijken;" en boven- 
dien werden zij vrijgesteld van „byten ende waeken" ^), 
hetgeen beteekent, dat zij voor haar geroofd klooster 
geen bijten in het ijs, als voorzorg bij brand, behoefden 
te hakken, en geen wakers behoefden aan te stellen voor 
hare geroofde goederen. Bittere ironie! 

De Leprozenmeesters moesten volgens het accoord (?) 
de verdreven nonnetjes levenslang alimenteeren. Dat deze 
alimentatie niet zeer hoog, maar integendeel hoogst arm* 
zalig was, blijkt uit den volgenden post: üytgeven van 
diverse extraordinarie saecken 1580 ^). ,,Die regenten van 
„de arme leprozen buyten Amstelredamme, by resolutie 
„van die vroetschap geaccordeert, om daermede te bèta- 
.,len die lyfrenten, die zij den conventualen van Sint 
„Marie Magdalena op Spoey schuldich waren, voordat zy 
„hen haar clooster met al dat daer meer toebehoort, heb- 
„ben opgedragen ende quytgeschouden (?I) XL, VII, 
„X." Aldus ongeveer per hoofd aan jaargeld ƒ2,50, ter- 
wijl het convent per jaar „quytgeschouden" had zijn 



1) Portefeuille Schoemaker. Stadsarchief. 

2) Aemstels Oadheid. Scheltema, Dl. VIT, blz. 161. 



268 

jaarlijksch inkomen van zeven honderd vijf en veertig 
Rijnsche gulden. 

Ofschoon het Maria Magdalenaklooster» gelijk de meeste 
vrouwenkloosters, zich bezighield met het afschrijven van 
boeken ^) , zoo zijn mij slechts twee bandschriften bekend, 
welke in dit klooster werden geschreven. De Amsterdamsche 
verzamelaar Schoemaker noteerde in zijne verzameling 
kloosters „gekocht by my voor ƒ 1.—" 

Over het gheestelicke habyt en proefregeU der arme èue- 
teren van Sinte Augustinus. Op papier geschreven. Ach- 
teraan staat : In den jaer ons heren doe men ecreef Mini^ 
ende l^xxxvi aoe heeft snater Beatris Dires Bonendochter 
dit hoecksyn gescreven , doe si out was Lxn jaer ende ghe- 
woent hadde in den cloester XLV jaer. Bidt voer hoer om 
godswille ende leest en prn, en iii Ave Maria. Vooraan 
leest men nog : dit boec hoert op onser moederstede altoes 
te bliven. Octavo, en 

Dialogus van S. Gregorius van vele levens en miraaklen 
van Heyligen. Geschreven ten deele op perkament, maar 
meest op pampier in den jare 1474. Quarto. „Gekocht 
voor / 0.45." 

De namen van slechts enkele paters, maters en zus- 
ters van het convent zijn ons bekend, en zijn genomen 
uit de weinige bescheiden , welke hier in 't archief be* 
rusten ^) . te weten : 

1411, 1422. Geertruida Willems Coytinx, Ministerse. 

1418. Lieduwe Tyman Dirxszdr. , zuster. 
1481- 1456. Dieduwe Petersdochter, Mater ende mynistersse. ") 

1431. Heer Harman van der Oraft, Confessor. 



1) Kerkgesch. ▼. Nederl. door W. MoU, Dl. II, stak II, bli. 97. 

2) Lade O. 189. 

3) Schepenbrief n» 18$. Collectie Weeskamer, 



268 

1466. Barbara Graffiincks, \ 

Barbara Gheerlofs, I Zusters uit 'sTrude- 

Katbelinen Maetz, ( klooster bij Brugge. 

Lysabette Laris, j 

1460, Nelle Aelbeerds Heynendr., priorin. 
1468. Aef Jacob Jonge Jacobszoendr. , zuster. ') 
1463. Catryn Jacob Jonge Jacobszoensdr. , zuster. 
1463. Maria Jacob Jonge Jacobszoensdr., zuster. 
1478. Lysbeth Baerdesz. (De dochter Tan Simon Dirck 

Bardesius). 
1487. Gheryt Dircxsz., pater. 

Jannetge Claes Balckenbreeckersdr. , zuster. 
1493, 1496. Aef Jan Allertsdr., priorin. 

Weyntgen Piet in den Haensdr., postulante. 
1523, 1532. Lucas B^yniersz. , pater, ob. 1543. 
1523, 1532, 1535. Gbertrudis Jacobs, priorin. 

1523. Catryn Maertens, supprioressa. 
1523, 1532, 1535. Hillagondis Claesdr., procuratrice. 
1532. Margaretha Coenendr. ') 
1543. Janne Melysdr. , zuster. 
1543. Broeder Grerrit Jansz., pater. 
1556. Broeder Cornelis Symons, pater. 
1571. Catryn Cornelisdr., priorisse. 

Dieuwer Boelen, suppriorisse. 

Anna Claesdr., procuratrisse. 

Broeder Willem Peterszoen, pater. 
1574. Goeltgen Andriesdr., procuratrice. 
1578. Zie verder de namen op blz. 261. 

* 

Volgende akten, brieven enz. bevinden zich hier in 
bet Archief: 

1411, 4 December: voor schepenen Claes Bruynixsoen ende Jacob 
Jan Adams soenssoen compareerde Gheryt die Eusche Jacobs 
ende scout quyt en gaf over 't enen vryen eyghene Gheer- 
truden van Nairden, Ministersse, mitten ghemenen zusteren 



1) Was in 1496 Procuratrice. 

2) Haar vader was Coen Jansz., haar moeder Meyns Adriaensdr. Z^ 
was verwant aan Cornelis Sybrants Bnyck. (Archief Jh' v. Sasse v. IJsselt 
te Boxmeer). 



254 

van derde oerden der Penitencien des convenis van Sinte 
Cecilien , nu tertyt ghelegen tasschen die twee graften op die 
kerkside, ende Geertruden Willemsdr., Ministerse, mitten 
gbemeenen zusteren van der derder oerde der penitencien 
des convents van Sinte Maria Magdalenen, nu ter tyt woe- 
nende in Willems die Bruyne Roelofssoens huysingc , was 
ghelegen in Grymnesse, dese nabeschreven guede en pach- 
ten, renten, etc. 

29 Augustus 1418. Kwytschelding , ten behoeve van Geertruyd 
Willemsdr. , ministersse, ende gemeene zusters van het Maria 
Magdalena convent, door Ghystgin Sauterszoen als voogd van 
zijne vrouw Elisabeth Tyman Dirxzoensdr. en momboir van 
Claes en Peter Tyman Dirxsz. kinderen, van alle erfenissen 
en goederen die genoemde Tyman Dirxszn. kinderen moch- 
ten aansterven van Lieduwen Tymans Dirxsz. dr. hun zuster 
„wier ziele God wese ghenadich." 

27 Jan. 1422. Kwytschelding van een half huis en erve gelegen 
in Grimnesse op den hoek by „'t Spoy" door Herman Ys- 
brantsz. en Haze Hermansdr. ten behoeve van het M. M. 
klooster. 

20 Feb. 1422. Kwytschelding van een half huis en erve in Grim- 
nesse door Geertruyd Willem Cogtinxdr., ministerse van M. 
M. convent, en alle zusters van dat klooster ten behoeve van 
Ghysbert Jan Willemszoenszoen. 

6 Feb. 1427. Vergunning gegeven aan het M. M. klooster tot 
het kiezen van een priester enz. Origineele brief met zegel. 

1481. Accoord tusschen Dyeduwe Petersdr. , prioresse, en 'tghe- 
meene convent canonissen regulierissen 't Sinte Maria Mag- 
dalena convent binnen der steede van Aemstelredamme mit 
Heer Harman van der Graft onsen confessoir aen die ene 
side en de Ministerse en confessoir van Sinte Barbara. 

11 April 1437. Brief waarbijj Marghriete Gherytsdr. , Ministersse^ 
benevens het gemeen convent van S. Barbara, met goed- 
dunken van Jan van Maersen haer confessor, aan het ge- 
meen convent van M. M. belooft dat zij achter haar kapel 

„twe " van tien voeten oostwaarts uittimmeren zullen. 

Voorts dat zoo zij te eeniger tyd Dirc Dircxz. huis afbre- 
ken of verzetten, dat zij alsdan de steeg 2 voeten zouden 
verbreeden. Waartegenover het klooster van M. M. belooft 
nimmer het buis van Ave Heynricxsdr. te zullen koopen. 



255 

Zy zouden daarentegen het wel aanvaarden wanneer het haar 
gelegateerd werd. 

18 Aug. 1439. Overdracht van 156 Wilh. schilden en 7 cronen 
die Tyman Heinricxsz. zijn broeder Aelbrecht schuldig is, 
door dezen laatste aan het M. M. klooster geschonken. 

1444. Yereeniging met het Kapittel van Sion. 

25 Novb. 1454. Kwijtschelding van de helft van een erf gele* 
gen in de Nes, belend aan de noordz^de door de Broeders 
van S. Alexius *) , aan de zuidzijde door het M. M. kloos- 
ter, door memoriemeesters van S. Nicolaas en O. L. Y. Pa- 
rochie in vereeniging met de Huiszittenmeesters der N. Zijde 
verkocht aan het M. M. convent. 

1456. Zuster Dieuwe Pietersdr., priorisse en 't ghemeene convent 
maken machtig Jan de Pape en andere personen om te ont- 
vangen, verkoopen en bestieren alle de goederen in Vlaan- 
deren gelegen , toebehoorende der eerbare zusteren Barbaren 
Grelfincks , Barbaren Gheerlofs , Kathelinen Maetz, Lysabette 
Laris, eertyts nonnen in 't convent S. Trude bij Brugge, nu 
„ontfangen regulierenen in onze huyse." 

27 Maart 1460. Brief, waarbij Nelle Aelbeerdsdr. , priorin en 
het gemeen convent van de Eegulierissen in het M. M. 
klooster aan Broeder Jan de Pape „conveers des huus ghe- 
„heeten 't Dal van gratiën van der Sertreusen order buten 
„Brughe", meester Christiaen van Clercken, Janne van der 
Tyen , Joris Lippen , ende Symoene van der Gracht volmacht 
geven tot het ontvangen van alle renten en pachten die het 
gemeen convent trekt uit het Veurne- ambacht. 

9 Aug. 1462. Protesteeren voor notaris Gysbert Eeyniers : Petro- 
nella Albert Heynendr. priorinne, Aef. Jan Allert procura- 
trix dat zij geincomodeert worden door S. Barbara klooster '). 

6 April 1463. Kwijtschelding van een rentebrief op de stad Haar- 
lem groot 3^ ponden tsiaers door Jacob Jonge Jacobszoen 
ten behoeve van het M. M. klooster, onder bepaling, dat ge- 
noemd convent dezen brief hem of zijne erfgenamen zal terug 
geven zoodra Aef, Marie en Katryn, zyn dochters en nonnen 
in het M. M. klooster, zullen gestorven zijn. 

1) „De Alexius firoderkyos oirde." Cellebroeders , die zieken verpleeg- 
den en dooden begroeven. Z^ hadden hnn klooster in de Nes, naast het 
M. M. klooster. 

2) Zie S. fiarbara-klooBter, Dl. XXI, blz. 267. 



266 

1478. „Cond ende kenlie sy allen luyden dat ie Simon Dire 
„B&6fdesz. quytgeseonden hebbe en qnyt acelde dat convent 
„van Maria Magdalena, daer Lysbeth myn dochter nonne 
„ende conventuaal 't is, myn aandeel enz., als myn vader 
.,Dirc Baerdes z. g. op Jan Langenhois placht te hebben. 

16 Juli 1478. Beslissing in een geschil over land gelegen te 
Valkenoge voor schepenen van die plaets tusschen Aemt 
van BoUant en de nonnen van M. M. waarby bepaalt wordt 
dat het land aan genoemd convent zal komen, doch dat dit 
aan Aemt Bollant zal betalen 133 Bhijjnsche gulden a 40 
groot vim. tstuck. 

1478. Jacob Florisz. scout quyt dat convent een stuck lants ghe* 
heeten 't scapenvelt. 

27 Juli 1484. David van Bourgondiën, Bisschop van Utrecht, 
geeft de nonnen van M. M. verlof om zoowel in het kloos- 
ter als daarbuiten in plaats van het scapulier „de panne 
aebolaneo", een linnen kleed, gewoonlijk ,,subtyr' genoemd 
en in stede van de grauwe, een zwarte pij te dragen. 

23 Maart 1487. Eisch van Geryt Dircksz. pater van M. M. 
klooster voor schepenen van Bansdorp om deeling van land 
nagelaten door Claes Balckenbreeeker aan zyn zoon Symon 
en dochter Jannetge, zuster in M. M., die het land weer ge- 
meen hadden met Heyn Cod en Boel Claesz., ') welke deeling 
echter achterwege bleef daar de pater aan Heyn Cod het 
voorn, land „in alle stuck" verkocht had. 

3 Jan. 1493. Aeff Jan Allertsdr. priorin van M. M. convent ver- 
klaart een zekere som ontvangen te hebben van „Weyntgena 
„Piet in den Haen saligher ghedagte, natuurlicke dochters 
weghe," op conditie dat zoo Weyntgen het klooster verliet 
v<$<$r z\j geprofest was, men haar dat geld, na aftrek van 
de onkosten, die zy aan het klooster berokkend had, zou 
terug geven. Stierf zy voor haar inkleeding dan kwam het 
geld ten goede van het convent, uitgenomen 1 pond uit te 
keeren aan Griet Gher^t Koutinxs of haar kinderen. 

9 Maart 1496. Overeenkomst tusschen Aeff Jan Allertsdr. 
priorin, Aeff Jonge Jacobszoonsdr. procuratrice van M. M. 
klooster en Hillegont Jansdr., omtrent de erfenis, die de 



1) Boel Claeas. Boyck. 



257 

dochter van laatstgenoemde, non in het yoornoemd klooster, 
metter ti|jd zou ten deel vallen. 

S. Bartholomeus avond 1501. Broeder Jacop Eemetsz. prior en 
het gemeen convent van S. Willibrordus buiten Alkmaar 
ontlast het convent van een eeuwige mis s' weeks. 

5 Aug. 1535. Overeenkomst tusschen Geertruyd Jacobsdr. prior- 
in, Hillegonda Claesdr. procuratrix van M. M. klooster en 
Geert Adriansdr. van Alkmaar, waarbij genoemd convent 
belooft aan Geerte gedurende haar leven kost en inwoning, 
licht, vuur en alles wat zy noodig heeft, uitgezonderd klee- 
deren, te geven en daarvoor te ontvangen al zulke rente als 
Geerte heeft of nog te wachten is. 

7 Feb. 1543. Quitantiën over de ontvangst van 32 gld. het con- 

vent aangekomen met zuster Janne Melijsdr. 

25 Aug. 1543. Copie van de cedul van pater Lucas saligher 
memorie, pater ende confessor van M. M. klooster. 

14 Maart 1543. Koop van land door den pater van M. M., uit 
naam van dat klooster van Wouter Dircksz. Prins. 

9 April 1544. De pater, mater en procuratrice van M. M: ver- 
klaren in bewaring ontvangen ie hebben van Jaspar Corsz* 
een „tafereel in de welcke gefigureert staet een Magdalena 
„beelt, ende dat tot syn hywbaer tyt toe , of tot wedereys- 
„sen van sijn, mit consent van die weesmeesteren." 

8 April 1574. Broeder Willem Peterszoen, pater, Cathryn Cor- 

nelisdr., mater, Goeltgen Andriesdr., procuratrix van M. 
M. , bekennen schuldig te zgn aan Jan Jacobsz. van Oude- 
water, poorter van Amsterdam, de som van 54 rijnsche gul- 
den voor een half land roggen. 
16 April 1583. Eentebrief van 18 Kar. gulden door Jan Claes 
Gat, oud Burgemeester, Arent Henrixszn., Jan Gornelisz. 
Hooft , Matthys Goenraets en Matthys van Banchem, regen- 
ten der Mannen- en Yrouwengasthuizen, uit naam dier gast- 
huizen gepasseerd ten behoeve der conventualen van M. M. 
klooster in de Nes, voor Gornelis Pietersz. Hooft en Jan 
Yerhee, schepenen van Amsterdam. 

Daar het Maria Magdalenaklooster behoorde onder die 
kloosters, welke door de stad onmiddelijk na 1578 ge- 
annexeerd werden , nog vóór dat het consentement ^) van 

1) Bydr. Bisd. v. H., Dl. XXI, blz. 271. 

Bydragen GeBch, Bisdom r. Haarlem. XXIIe Deel. 7 



268 

de Staten van Holland in 1584 was ingekomen > zoo komt 
de inventaris niet voor in het Rode Register, hiervoor 
genoemd. De kloosterlingen leverden echter onderstaanden 
staat in 9 toen zij haar klooster den ^^regenten van de 
arme leprozen opgedragen" hebben. ^) 

De staat van den inkomst des convents van Sint Maria 
Magdalena opt Spuytgen binnen deser stede 

van Amsterdam. 

In den eersten 19 maden lands gelegen aan de Heylige weg, 

teegenwoordig loopen een jaar op en een twintig Ejnsgulden. 
Nog buyten Jan Boden Poort 9 Maden en 3 hont land, ende 

geld jairliks vier en dartig Eynsgulden. 
Tot Sloterdyck, in den Uyterdyck anderhalf madt, ende ander- 
half hont, geit jairliks vyftien Eynsguldecs. 
Tot Uytgeest vyf koewy min een quartier, geit jairliks veertien 

rynsguldens. 
Tot Crommeniedyck in den ban van Uytgeest vyf maden lands , 

geit jairliks negentien rynsgulden. 
Nog buyten Alkmaer in den Niepoert vyf koewy of vyf maden 

lands, geit jairliks vyf en twintig rynsguldens. 
Tot Bergen een stuk lands van 600 ende nog een van 400 made, 

geit jairliks 20 rynsgulden. 
Tot Nysen in den ban van Ursem ses diempten of ses maden 

ende drie hond, geld jairliks 34 rynsguldens. 
Tot Yalckenkoech in den ban van Sinte Hartens by Schagen 

groet 12 geersen ende vier snesen, geit jairliks 50 rynsguldens. 
Een stuk lands tot Yalckenkoech in den ban van Sinte Hartens 

by Schagen groet veertien geersen, geld jairliks 67 Ayns- 

guldens. 

Somma 356 Rynsgulden, en pleech ongelyk meer 
te doen. 

Erfpacht. 
Tot Amsterveen van twee goude Engelse Henricus Nobelen hou* 

1) Portefeaille Schoemaker. De spelling nam ik over gel^k ig in de 
kopie voorkomt. 



259 

dend op een stak land van 7^ acker en word betaald met 
acbte halven gulden. 
Tot Schermerhorn van twee goude Engelse Henricus Nobelen op 
een stuk land van ses koewy, word betaald met 7^ gulden. 

Somma vijfitien rjnsgalden. 

Oudeygens. 

Op die stede van Amsterdam drie Fransche souden, elk scilt 

twee rynsgulden en vier stuyvers. 
Nog op die stede 2 Wilhelmus scilden, elk scild 29 stuyvers. 
Op die stede van Haarlem siaerds van vyf rignsgulden. 
Op Sinte Margrieten convent een eeuwig oudeygen van een Ëdu- 

ardus Nobelsiaerds, word betaald met 4 rynsg. en vyf stuyvers. 
Een Fransche scild van 2 rynsg. ende 4 stuyvers op een huys 

in die Oude Brugsteeg ende betaald Jan Dierickx Marcus. 
Ses Beyersche guldens ieder gereekend tot 20^ st. facit siaerds 

ses rynsguldens ende drie st. ende betaalt Claes Hen riksen , 

sydenlakenkoper van syn huys Die Sleutel in die Warmoestraat. 
Een halve Henricus Nobel min een twintigste deel op een huys 

op de Oudesijds Burgwal daer den Biscsop van Breemen uyt- 

hangt, wort betaalt van Goert van Diepenbroek met 85^ et. 
Een halven Eduardus Nobel van twee gulden ende een stoter op 

een huys in Dirc. van Hasseltslege ende betaalt Johan Sloet- 

maker by de Heylige Weg. 
Anderhalf Beyersehe gulden makende 80 st. op een huys in die 

Gansoert naest den Begenboeg ende betaalt Otte Beyers in 

die Drie Crabben. 

Somma 32 rynsguldens ende 10 stuvers. 

Van huysen. 

Het eerste huys opten suyderhoek vant Cellebroedersteech ver- 
coft op Jan Beyersens ende syn hnysvrouw Meyn Keltgen = 
Loyen beyde haar ly ven ende langer niet, ende naet sterven 
van haer beyde soe salt wederom vry ende vrank met alle syn 
verbetering van kelder en anders meer aan 't convent komen. 

Een huys daar besyden aen, geit dit jaer te huur facit 18 rynsgulden. 

Nog een huys daer voorts aen, geit dit jaar ook 18 rynsgulden. 

Een opcamer nefFens onser zusteren poert geit maar 8 rynsgulden. 

Somma 44 rynsgulden. 



260 

Van Losrenten. 

Seeven rynsguldens siaerds op een stuck lands van 4 diempten 
tot ürsem. Vyf rynsgulden tsiaerds op seeker land *t Sinte 
Maarten op die stroep , ses rynsgl. tsiaerds op die stede van 
Alkmaer. 

Somma 18 Rynsgulden. 

Losrenten op lant van ingehonde custing. 

Dirck Gerrebrantsen Ylassenbaert op ende over die custing van 

ses roeden lants siaerds 13 rynsg. en 16 st. 
Die erfgenamen van Cornelis Lambertsen over die custinge van 

vier roeden lants tsiaerds om 9 rynsg. en 4 st. 
Adriaen Jacobsen of syn erfgenamen syn tsiaerds sculdig op ende 

over custinge van 6 roeden lants 9 rynsg. en 4 st. 
Pancras Jacobsen met Dierrick Claessen of haer erfgenaemen syn 

tsiaerds sculdig over die custinge van drie roeden lants elk 

bisonder, facit in al saemen 9 rynsgl. 
Jan Cornelis Wittemaeker is des siaerds sculdig over die cus- 
tinge van acht roeden lants 10 rynsg. en een stoter. 
Fieter Jans Camper is 'tsiaerds sculdig over custinge op acht 

roeden lands tien rynsgulden en een stoter. 

Somma 61 rynsgulden en 9 stuyvers. 

Yan landhuur 356 : — 

Erfpacht 16 ; — 

Oudeygens 32 : 10 

Huysen 44 : — 

Losrenten 18 : — 

Custingen 61 : 9 



536 : 19 

Hier keren wy jaerlicks tegen uyt : 

Die helft van vier Fransche scilden min een oert eeuwich 
outeygen, commende het snijdersgilde an die oude sijde 
ende wy betalen deese oudeygen jaerliks mit vier ryns- 
gulden en een stoter. 

Een pondt groet siaerds losrenten comende van M' El- 



261 

bert cappellaene vaeder. Ende M' Elbert mit syn broe- 
der hebben dit pondt groet getransporteert tot Sint 
Aechten outaer in die Oude kerk. 
Nog een pondt groet tsiaerds losrenten comende Olaese 
Pieters, commensael tot die Oude Nonnen. 

Somma vier Rynsg. 2^ stuyver. 

Item soe hebben wy nog te onderhouden onsen Pater 
syn leven lanck, mit noch ellef gepro£fesside susteren ende 
twee oude vrouwen onsen commensalen, meest oude ge- 
breckelyke luyden ende persoenen, maeckt te samen onsen 
geheelen convent en huysgesin in als^ 14 persoonen : 

1. Broeder Willem Pieterse , Pater . . out 56 jaer. 

2. Suster Catryn Gornelisse, Priorin . /y 66 // 

3. Aef Jans v 73 /y 

4. Anna Glaes // 67 // 

5. Diewer Gerrits // 53 // 

6. Geertruyd Mathyssen // 50 // 

7. Styn Jans // 30 // 

8. Dieuwer Pieters // 85 // 

9. Margriet Jans // 47 ^/ 

10. Ael Gerrits r/ SO n 

11. Hillegont Bernts // 36 // 

12. Katryn Eoelants /sr 43 // 

13. Neel Jans onse comensael .... // 61 ^/ 

14. Machtelt Jans onse comensael . . ^/ 84 // 

Memorie, Men sal weeten dattet convent van Sinte 
Maria Magdalena tegenwoordich niet belast noch beswaert 
en is met eenighe sculden, dan alleen met 2 pond groet 
van een jaer renten als hiervoor staet, het een pond 
verschenen A® 1577 in September ende het ander pond 
Anno 77 in December. 

(Wordt vervolgd,) bebkasd j. m. de bont. 



262 



HET OUD- ARCHIEF 

VAN 

DE PASTOHIE VAN S. LAURENTIUS, 

TE ALKMAAR. 



Behalve de 150 Manuscripten van het Oude-Begijnen- 
convent te Alkmaar, waarvan pastoor J. J. van der Horst 
ons in het X^ deel dezer Bijdragen den Catalogus heeft 
gegeven, behooren tot bovengenoemd oud-archief nog de 
beide handschriften van W. D. Kleef en van Jac. ten Dam. 

Het handschrift van Kleef (pastoor der S. Mathiassta- 
tie te Alkmaar 1740-1756) is getiteld: Oudheden ende 
geestelijke gestichten der stad Alkmaar ^ enz. Dit geschrift 
werd op verzoek van den auteur in ongeveer 100 blad- 
zijden folio beschreven en met een paar teekeningen ver- 
sierd door zekeren Louis Baert ^) , en bevat de geschie- 
denis van het kerkelijk Alkmaar tot het jaar 1760 onge- 
veer. In het stedelijk archief berust eene kopie daarvan 
in folio : een slordig afschrift , met veel fouten en zonder 
teekeningen. 

Het handschrift van Ten Dam (pastoor derzelfde statie 
te Alkmaar 1756-1776), in 4® beschreven, heeft na ^^eene 
korte beschrijving van de opgang en de voortgang dezer 
pastory,,,, mitsgaders de Levensbeschrijving der Pastoren^ 
die deze Gemeenten hebben bediend** (welke voortgezet is 
tot den 13*" December 1768), nog een zeer kort verslag 
over de 4 andere staties te Alkmaar, namelijk over de 
Pastorie in het Diggelaarsteegje , de Statie der Eerw. P.P. 

1) Vgl. hieronder N» LXV. 



J 



263 

Jesuiten^ de Statie der Eerw, P,P. Minderbroeders , en de 
Statie der Eerw. P,P, Prediiheeren. 

Daarenboven wordt in bovengenoemd oud- archief ge- 
vonden eene verzameling van 119 stukken, bijna alle 
handschriften 5 op papier geschreven, en betrekking heb- 
bende op de vroegere statie van St. Matthias. Door de 
hoog gewaardeerde welwillendheid van den Zeer Eerwaarden 
Deken J. H. Ruscheblatt is ondergeteekende in staat ge- 
steld, daarvan een Inventaris te kunnen opstellen. Hier- 
onder volgt een opgave van die N°* uit dezen Inventaris, 
welke voor de lezers dezer Bijdragen van belang kun- 
nen zijn. 

Hageveld. e. H, Rijkenberg. 

L 1386. 15 Maart. 
Privilegie van FlorentiuSf bisschop van Utrecht, ver- 
leend aan het H. Oeestgasthuis te Alkmaar, tot het 
plaatsen en luiden van een klok. 
Zonder opschrift. Op perkament. Zegel met strook is 
verdwenen. 

II. In dit stuk, een verhnurcontract van land, van het 
jaar 1422, wordt genoemd Andries Veer^ canonicus van 
de Oudemunster te Utrecht en Vicarius in het geeste- 
lijke en tijdelijke van den proost dier kerk Peters van 
den Steijney ook genoemd in: 

III, hetwelk een verhuurcontract van land is uit het jaar 
1434 op Magdalenendag. 

V. In dit stuk, een verhuurcontract van land, van den 
4®" October 1466, wordt genoemd Willem van Mont- 
foirdey als Proost der Oudemunster te Utrecht. 

VI. 1467. 19 December. 
Fondatie, 

Stichtingsbrief van eene kapelanie op het altaar der 
H. Maagd in het H.-Geestgasthuis te Alkmaar, waar- 



264 

toe als eerste kapelaan wordt voorgedragen Jan Sayi, 
en volgens welken ééne H. Mis daarop in de week 
moet gelezen worden. De stichter is de priester Theo' 
dericiéê Rodolphua^ zoon. 

Op perkament. Onderaan staat de aflossing van Pa- 
stoor Syrix in 1685. Zie Bijdragen XXI, bl. 193, en 
hieronder de teekening van notaris Bruno Tymanni. 
Door dit stuk is gestoken : 

Goedkeuring van de fundatie en van de voorstelling 
des kapelaans, gegeven door den Bisschop David van 
Bourgondiër op denzelfden datum. 
Op perkament. Met het zegel van den Bisschop. 

VII. Een verhuurcontract van land, op 9 October 1479 
in huur gegeven door Wilhm van Montfoirdt^ proost 
der Oudemunster te Utrecht. 

VIII. Eenzelfde contract gesloten door denzelfden Proost 
in 1496. 

X. 1627. 19 Augustus. 

Verkoopacte van een stuk land en een bosch, ge- 
heeten „dat Reguliersbusck^' te Bergen, aan Engbrecht 
Willemz, Ramp verkocht door Broeder Jaeop Koenuz. , 
prior te Heiloo, broeder Ewout Willemaz,, supprior, 
en broeder Aelbrecht, procurator. 

Schoon geschreven op perkament. Met de zegels van 
den Prior van Syon en van het convent te Heiloo. 
Zonder opschrift. 
XL 1597. 6 Februari. 

Procuratie van den Stede Alkmaer om het Reguliere 
Clooster aan Haerlem op te dragen. 

Brief van de Alkmaarsche Vroedschap, waardoor vol- 
macht wordt gegeven om de helft van het klooster te 
Heiloo met aankleve van dien te geven aan de stad 
Haarlem. 

Op perkament. Met het gaaf zegel van Alkmaar. 



266 

XII. 1614. ... Juli. 

Een uit Luik gedateerd schrijven van Ferdinandf 
bisschop van Keulen enz. , waardoor hij op request van 
i,les Mayeur Justiciers et sujets du conté de Home", 
belooft hen tegen den naburigen oorlog te nemen in 
,5protection et sauvergarde.'' 

Op papier. Zeer beschadigd. Het op den brief gehecht 
zegel zoo goed als geheel verdwenen. Zonder opschrift. 

XIV. 1624. 6 Juli. 

Bul van de Ridderorde van Sint Jan van Jerusalem, 
te Malta in concilie vergaderd, waarin , met het doel 
om de vervreemde goederen terug te brengen in het 
bezit der orde, twee mannen worden aangesteld tot 
algemeene gezanten en zaakbehartigers dier orde. 

Mooi geschreven op groot perkament. Met het loo- 
den zegel, waarop staat: BuUa magistri et Conventus 
Hospitalis Hierusalem. Zonder opschrift. 

XV, 1641. 19 en 10 September. 

Drie lijsten van kerkelijke goederen, in dezen tijd 
aanwezig in „het blauwe paard" te Alkmaar. 

Vgl. Bijdragen XXI bl. 190. 
XVn. 1663. 27 Juni. 

Uiterste-wilsbeschikking, geschreven en ondertee- 
kend door Jan Cornelisz. van Ransdorp^ waardoor hij 
zijn huis „het blauwe paard" enz. enz. (uitgezonderd 
de groote ciborie) vermaakt aan de statie van S. Mat- 
thias, in zijn huis gestationeerd. 

Vgl. Bijdragen XXI bl. 191. 

N.B. Onderaan staat met een andere hand geschreven : 
„Dit huis is verkoft en het geld op renten gestelt." 
XVni, 1656. 12 Mei. 

Kopie van een stuk, waarin Jan Corneltsz. „het 
blauwe paard" legateert aan zijn neef B, Schouten j 
mits deze den 20^ penning voor de qoU. si^opessie betal^. 



266 

XIX. 1660. 16 Januari. 

Contract, waardoor B. Schouten voor den tijd van 
4 jaar aan zekeren Jaspar Pieteraz, flogelandt 9,het 
blauwe paard" verhuurt. 

XX. 1660. 11 Juni. 

Quitantie van den Secretaris van Alkmaar voor de 
betaling van het succesierecht, gestort uit naam van 
B, Schouten voor de erfenis van ^^het blauwe paard." 

XXII. 1670. 4 Mei, 

Quitantie van betaalde / 140^ gestort door pastoor 
Th, Oerinck , zijnde het laatste jaar huur van het huis 
„de blauwe haan'' in de Langestraat te Alkmaar, en 
attest dat de pastoor het huis geheel gerepareerd heeft 
overgegeven volgens het door pastoor JR, Coetenburg 
aangegaan huurcontract. 

Vgl. Bijdr. XXI, bl. 192, 103. 

XXIII. 1673. Mei. 

A. het groot huis St. Jacobêtraat 

Verkoopacte van huis en erf in de St.- Jacobstraat , 
gekocht door P. C. Poelenburch voor / 1670 contant, 
onder conditie dat het pand nog 9 jaar voor / 100 
sjaars in huur zou blijven. 

Op perkament. Met zeven schepenzegels. 
XXVII. 1683. 8 Augustus. 

Testimonium van Wilh, Lovius, Regent van het gym- 
nasium te Keulen» over het gedrag en de studie van 
den philos Mgr. J. Ch, Sourhuis. 

XXIX. 1689. 4 Augustus. 

Kopie, door den notaris C. Heymenbergh gemaakt, 
van het voor hem verleden testament van Pastoor 
NicokuM Sier ia. 

Vgl. Bijdr. 1. c. bl. 193, 194. 

XXX. 1693. 28 Augustus. 

Vollen*aflaatbrief, ad decennium, verleend door Inno- 



267 

centiuê XII aan allen , die op Patroondag de kerk der 
St.-Mattbiasstatie te Alkmaar bezoeken. 

Op perkament. Onderaan staat : 9,Publicetur. Actum 
Amstelodami die 14 Oct. 1693. Petrus Archiep. Seb. 
Vic. Apost." 
XXXI. 1696. 16 Augustus. 

B, van alle de Schijne huisjes nog sijnde en nu in 
huis en kerk getrokken in de St'Jaeobstraat. 

Verkoopacten van huizen in genoemde straat, ge- 
kocht door Hendr, Hoogwout 

xxxii-xxxvm. 

Huurcontract en rekeningen betre£fende y,het blauwe 
paard," van de jaren 1699-1707, waaruit blijkt, dat 
toenmaals dat huis in bezit en eigendom was van de 
St.-Matthiasstatie, toen gestationeerd in de St.- Jacob- 
straat. 

Vlg. NO. XVII. 
XL. 1712. 

Huwelijks-dispensatie op zekere voorwaarden gege- 
ven door Clemens X aan Joës Barchman de Waal en 
Maria J, van Bloia, 

Met het looden zegel des Pausen. 

N.B. Op den achterkant draagt de Admin. Apos. A. de 
Borgia exsecutie dezer brieven op aan den Eerw. Heer 
Van den Heuvel ^ die getuigt over de vervulling der 
voorwaarden. 
XLIII. 1728. 

Eopie van een schrijven van J, van den Steen aan 
pastoor J, jRingerSf waarin dezen met de noodige facul- 
teiten aartspriesterlijke negotia worden opgedragen 
ad biennium, 't welk acht maal daarna ad biennium 
werd verlengd. 
XLVIII. 1737. 

Concept van eene specificatie van de kerkelijke goe- 



268 

deren der St.-Matthiasstatie , die onderworpen zyn aan 
het collateraalrecht voor dit jaar. 

Vlg. Bijdr. XIII, bl. 886. 
L. 1739. 

Memorie van het begin der nieuwe kerk in de 
St.-Jacobstraat en van het altaar, opgesteld door den 
architect Daniël Kleef. 

N.B. De laatste vermelde datum is 19 Maart. Vgl. 
Bijdr. XXI, bl. 195, 196. 
LI. 1740. 3 October. 

Eopie van eene suspensie, uit Keulen afgezonden 
door den Vic. Apost. Adam^ Archiep. Adrianopolis. 

N.B. De naam van den gesuspenseerde is oninge- 
vuld. Vlg. Bijdr. XXI, bl. 201. 
LIV. 1744. 28 April. 

Gequiteerde rekening Gerrit Gautier aan Pastoor 
W, D. Kleef over de nieuwgeleverde kerkkroon, kos- 
tende ƒ 233, 16. 

Vgl. Bijdr. 1. c. 210. 
LVI. 1748. 27 Mei. 

Quitantie gegeven door den Secretaris van Alkmaar 
voor de betaling van ƒ 352, als impost voor de kerk- 
goederen der St.-Matthias, als zijnde getaxeerd op ƒ 6400. 

Deze som werd voorgeschoten door zekeren Cor^ 
nelis Straat, 
LVII. 1748. 

Dit is van de verpande obligatie aan Comelis Straat. 

Bewijsstuk, geschreven door C. Straat, dat deze tegen 
37o geleend had aan de St.-Matthiasstatie de somma 
van ƒ 400 , onder pand van eene obligatie , die ten 
laste van het gemeene landskantoor te Alkmaar stond 
op den naam van Claas TJiofncuz. fol. 3931 verso, en 
die het fundatiekapitaal was van zekere Neeltje Jacobs 
en van pastoor Sierix in dato 7 Sept 1706, 



269 

N.B. Telken jare werd tot en met 1771 aan inte- 
rest ƒ 12 betaald, zooals blijkt uit de quitanties over 
die jaren, welke alle (behalve die van de jaren 1 754 
en 1756) nog bewaard zijn onder N®. LVIII. 
LIX. 1749. 

Yollen-aflaatbrief» ad decenniam verleend door Bene- 
dietus XZFaan allen, die op Patroondag de kerk der 
St.*Mattbiasstatie te Alkmaar bezoeken. 

Op perkament. Vlg. N®. XXX. 
LXI. 1751. 

Memorie over de fundatie van den Aartspriester Ver- 
eampetif opgesteld uit naam van pastoor Kleef voor 
Kerkman en bestemd voor den aartspr. van Holland 
F. d. Valk. 

N.B. Zonder onderteekening. Verrijkt met vele histo- 
rische aauteekentngen over de staties te Alkmaar. 
LXIV. 1765-1775. 

Quitanties voor ƒ 10 — 8 — , als wachtgeld jaar- 
lijks betaald door de pastoors Kleef en Jac, ten Dam. 

N.B. De quitantie van het jaar 1756 ontbreekt. 
LXV. Uit dit stuk blijkt , dat zekere Louis Baert het 
handschrift van W. D. Kleef ^y Oudheden ende geeste- 
lijke gestichten der stad Alkmaar enz." op verzoek van 
den auteur heeft geschreven. 
LXVI. 1756. 

Inventaris van eenige kerkgoederen der St.-Matthias- 
statie, opgesteld in of na dit jaar. 
LXXI. 1761. 

Een op voorafgegaan verzoek antwoordend schrijven 
van J. B. van Elsacker^ waarschijnlijk gericht aan 
pastoor Jac. ten Dam te Alkmaar, waarin de pastoor 
van Berkel in het kort beschrijft, hoe hij in de jaren 
1730 en 1781 moeielijkheid had gehad met 7 janse- 
nisten, die hem de Sacramenten hadden gevraagd, en 



270 

hoe hij bij zigne weigering is gerust gesteld door den 
raadpensionaris Slingeland. 

LXXII. 1763. 9 Juni. 

Brief van Aym. v. d. Capelle , pastoor te Vogelen- 
zang, waarschijnlijk gericht aan pastoor Ten Dam, over 
het bestellen van brieven aan Geestelijken. 

LXXV. 1766. 28 Maart. 

Eene door J. ten Dam geschreven kopie van eene 
Resolutie der Gecomm. Raden van Holland en West- 
vriesland, krachtens welke op verzoek van kerkmees- 
teren geadmitteerd wordt tot pastoor van Wijk aan 
Duin (Beverwijk) Martinus van Zijl^ pastoor in de 
Beemster, als opvolger van den emeritus pastoor Em- 
manuel de Weert. 

LXXXIV. 1770. 

Gedrukt verzoek, kort vóór 1771 opgesteld door de 
Administrateurs der Roomsche kerken te Alkmaar, 
waarin zij Burgemeesteren en Regeerders der stad ver- 
zoeken, dat dezen bij de Staten van Holland en Zee- 
land zouden willen appuieeren het Request, waardoor 
genoemde Staten door de Administrateurs van de Room- 
sche kerken der provincie worden gevraagd , of de 
kerkelijke goederen ook vallen onder de publicatie 
van 29 Juni 1743. 

N.B. Zooals blijkt uit N^ Lxxxvi, resolveerden de 
Staten 16 Maart 1771, dat de kerkgoederen (waarvan 
in 1738 het collateraal is betaald) alleen vallen onder 
de ordonnantie van 11 Maart 1723, krachtens welke 
daarvan om de 33 jaar de 20* penning werd geheven, 
en dat zij niet vallen onder de publicatie van 1743, 
volgens welke de 10' penning moest worden betaald 
van de effecten, die bij sterfgeval aan de Roomsche 
kerken ten goede komen. 



271 

LXXXIX. 1771. 7 Mei. 

Specificatie van de kerkelijke goederen der St.-Mat- 
thiasstatie , die onderworpen zijn aan het collateraal- 
recht voor dit jaar, ingeleverd en met eed bevestigd 
. door pastoor J. ten Dam, 
XCII. 1771. 14 Augustus. 

Quitantie gegeven door den Secretaris der stad voor 
de betaling van / 883 ruim, zijnde het collateraalrecht 
der kerkgoederen der St.-Matthias, getaxeerd op ƒ 6975. 
XCVII. Een brief van G. B. Heymenberg van 20 Juli 
1773, waarin wordt gesproken over zekeren Pastoor 
Corn. Poelenburg 9 die in 1720 is overleden. 
XCVIII. Een schrijven van J. A. van der Hoot^ past. 
in de Zype, dato 18 Augustus 1773, over een zaak 
van minder belang. 
Cl. 1774. 

9 stuks brieven in origineel of kopie over het aan 
Joêe Cramer geven van de studiebeurs van Oath. Stre- 
nins in het Collegie der Allerh. Drievuldigheid te 
Leuven^ gewisseld tusschen den Amsterdamschen kape- 
laan J. J. Cramer en de pastoors J. ten Dam en L. 
Snelle te Akersloot. 
cm. 1779. 10 Juni. 

Toestemming aan pastoor W. J, Waalree gegeven , 
dat in de St.-Matthias zekere B&rn. Luurman, tijdelijk 
assistentie mag verleenen. 
CIV-CVI. 1779. 

Drie brieven betreffende de oprichting van de aarts- 
broederschap der Allerh. Drievuldigheid, in de St.-Mat- 
thiaskerk. 
CVIIL 1780. 

Gerechtsgedingen wegens de pastory van Homade 
in 1780 over het jus Patronatus van den Bailluw. 
N.B. Past. Walree teekende hierop aan : „Kan in 



272 

veele gelegenheden van dienst zijn en moet wél be- 
waard worden." 
OXVIII. 1798. 10 April. 

Kopie van een verzoek aan den Aartspriester Van 
der Valk gedaan door A. de Weerdt^ pastoor in Wormer. 
N.B. Hieruit blijkt dat des schrijvers jongste broeder 
Jac. de Weerdt^ reeds gedurende 20 jaar als pastoor 
te Pijnakker stond^ en dat op dat oogenblik pastoor Van 
den Mey te Rijpwetering van de laatste HH. Sacra- 
menten was voorzien. 



873 



WANNEEB IS DE PAROCHIE VAN ROT- 
TERDAM GESTICHT? 

DOOR 

J. J. P. VAN ZBYL. 



Verliest zich de geschiedenis van het burgerlijk Rot- 
terdam in het duister, niet minder is dit het geval met 
de geschiedenis van het kerkelijk Rotterdam , vooral vóór 
en tijdens de Hervorming. Het schijnt, dat er onder 
de katholieken van Rotterdam weinig lust bestaat om in 
de archieven der gemeente een en ander bijeen te garen 
voor een geschiedenis van het katholieke Rotterdam. 

Wel hebben twee geleerde en nauwkeurige schrijvers 
iets gegeven betreflFende een enkel onderwerp, waar zij 
hunne aandacht aan hebben gewijd, en dit iets is zelfs 
veel, maar een van hen, pater Van Lommei z. g. , is over- 
leden, en de ander, pater Hoogland Ord. Praed., bepaalde 
zich in hoofdzaak tot de geschiedenis van het eenmaal be- 
roemde klooster zijner orde, dat te Rotterdam heeft ge- 
staan, en waarvan onlangs, bij de verbouwing van het 
thans opgeheven gemeentelijke Ziekenhuis voor vrouwen, 
nog overblijfselen zijn ontdekt. Omtrent de parochie en 
de stichting der parochiekerk van den H. Laurens echter 
is weinig of niets geschreven. Men verwachte in deze 
bladzijden niet een volledige geschiedenis omtrent het 
ontstaan der parochie en den bouw der kerk. Daartoe 
ontbreekt mij de tijd. Ik wil slechts mededeelen, wat ik 
heb bijeenvergaard; wellicht kan dit anderen ten dienste 
komen, die zich opgewekt gevoelen de geschiedenis der 
Rotterdamsche parochie nader te gaan uitwerken. 

De geschiedschryvers van het burgerlijk Rotterdam be- 

Bydrftgen Gesob, Bisdom v. Haarlem. XXlIe Deel. 1 8 



274 

weren allen min of raeer dnidelijk, dat de eerste bewo- 
ners der streek, waar later Rotterdam ontstaan is, zich 
niet hebben nedergezet vlak langs den oever der rivier 
de Maas of beter de Merwe, zooals de rivier tot in de 
XV^ eeuw genoemd werd , maar meer noordwaarts, onge- 
veer ter plaatse , waar men thans de katholieke en de 
openbare begraafplaats „Crooswijk'' vindt. 

Men heeft ook getracht aan Rotterdam een Romeinschen 
oorsprong te geven, doch deze legende is reeds door 
XVIII^ eeuwsche geschiedschrijvers te niet gedaan en is 
niets meer dan een gewone opsiering , welke men vooral 
aantreft bij de geschiedschrijvers uit de eerste tijden der 
Hervorming, die dit wellicht deden om het feit te ver- 
bergen, dat de stichting van kapellen, kerken en kloos- 
ters de oorsprong onzer meeste steden is geweest. 

Veeleer is aan te nemen , dat de oudste bewoners van 
Rotterdam zich te Ouwerschie hebben nedergezet, eerst 
tot aan Grooswijk en later tot aan de Maas zijn afgezakt. 

Als die meening juist is, dan is het duidelijk, dat men 
in de oudste documenten wel van de kerk te Scye - d. i. 
het tegenwoordige Ouwerschie - vindt gewag gemaakt , 
maar dat geen enkel woord wordt gerept van een parochie- 
kerk te Rotterdam. 

Dat de kerk en daarmede ook de parochie van Ouwer- 
schie van een hoogen ouderdom is , vindt men bevestigd 
door Melis Stoke , die , in zijn Rijmkroniek melding ma- 
kende van een gift, in 993 door graaf Aemout van Hol- 
land aan de abdij van Egmont geschonken ^ schreef: 

Dese twee goeden ooc mede 
l^Egmonde 'tclooster ende die stede 

In Thoseo ende in Castrichem» 

In VeUen ende in Zusenem, 
In Voorhont ende in Noerdike mede, 
In Lopsen ende in een ander stede, 

T'enen watre dat men die Maerne seide. 



276 

Ende ooc in die Poort te Leyde, 
Ende te Berghen bi Westen Rine, 
Vlaerdingben die kerke sine 

Gaf hi hem, en tie Tiende mede 

Tasschen Mattingbe ende Dnrlede. 
(Hargam ende plaetse Schie 
(Met henr renten gaf bi daer bi.) 

Hier bi so proev ie ende kinne. 
Dat bi an Oode leide minne. 

Yan deze gift wordt ook melding gemaakt door ^yden 
clerc uten laghen landen bi der zee*', (bl. 41) en Oor- 
kondenboek (dl. I, bl. 42.) 

Opmerkelijk is dat graaf Aemont wel van de goede- 
ren der kerken te Vlaardingen en te Ouwerschie — van 
Schiedam, het is bekend, bestond toen nog niets — 
spreekt, maar niet van een kerk te Rotterdam. Daardoor 
wordt m. i. tegengesproken de bewering van den Rotter- 
damschen historie-schrijver Kortebrand, die meent, dat 
de Rotterdamsche parochie reeds voor het jaar 1000 zou 
hebben bestaan. 

Mijn meening, als zou de parochie van Rotterdam van 
veel lateren datum zijn, wordt versterkt door het feit, 
dat een andere gift in 1063 door bisschop Willem van 
Utrecht is gedaan aan den abt van Epternach en welke 
Yan Mieris in zijn Charterboek, (dl. I, blz. 65) vermeldt, 
waarbij aan genoemden abt verscheidene kerken in Holland 
werden afgestaan, onder meer „die kerck te Sche." Deze 
gift werd door graaf Dirk den YII^*^ nader bevestigd, 
in 1202 bekrachtigd, waarin de geschenken gegeven aan 
de kerk van St. Maria te Rhijnsburg en waar verder ook 
de goederen van Schye worden vermeld. 

Uit het bovenstaande blijkt, dat de kerk te Ouwerschie 
bestond vóór den aanvang der XIII^^ eeuw , en dat ner- 
gens voor dien tijd gesproken wordt van een kerk te 
Rotterdam. Uit een oorkonde, door Willem II in 1241 
geteekend, heeft men willen afleiden, dat er naast de kerk 



276 

te Onwerscbie ook nog een kerk bestond in de nabijheid 
van den Hofdijk. Deze oorkonde wordt door Matthaens 
in zijne Fundationea et fata ecclesiarumy bladz. 668 voi- 
gender wijze medegedeeld : 

„In 't jaer ons Heeren MCG ende XLI gaff Grave 
Willem de tweede die Oirde de kerk tot Maeslant ende 
Valckenborch. Ende dese Orave Willem werd na gecoren 
Roomsche Coninck. Grave Florens sijn soon gaff daerna 
die Oirde die goeden aen den Hofdgck , ende daer stichte 
die Oirde een Convent, ende die kerck van Maeslant 
hoorde mede aan dat Convent , ende die bieten Comman- 
deurs van den Hofdijck ende niet van Maeslant, tot dat 
men schreef MCCC ende LXV. Doe dede Heer Hendrik 
van Alkeraade Landcommandeur, dat huys ten Hofdijck 
afbreken bij consent van Hartoch Aelbrecht van Beyeren, 
Ruwaert van HoUant, ende dedet setten bij de kerck 
van Maeslant ende die goeden van den Hofdijck mitten 
Convents Ueeren worden 't Utrecht tot den Convent ge- 
leyt, omdat men dat Convent van utrecht te meere hou- 
den 9 ende den dienst Godts te eerlycker^ ende te beth 
houden soude/' 

Uit deze oorkonde heeft de vorige, thans overleden, ar- 
chivaris der gemeente Rotterdam, J. H. Scheffer, willen 
afleiden , dat met de „kerck van Maeslant'^ bedoeld werd, 
dat Rotterdam parochiaal zou hebben behoord tot Maas- 
land, waaronder, zoo zegt hij, „toen nog (in 1214) be- 
hoorde die streek langs de Maas — , alwaar later Rotter* 
dam verrees — aan de Duitsche orde/' Deze meening is 
onjuist 4 gelijk wy later bullen zien. Veeleer is aan te 
nemen , dat Willem H de Duitsche orde aan het parochie- 
recht der kerk te Ouwerschie en van die te Vlaardingen 
beeft willen ontnemen. Als men thans uit de namen van 
buitens, buurten en hofsteden wil afleiden de grenzen der 
goederen van de „commandeurs van den Hofdyck'^, dan 



377 

ziet men, dat deze goederen zich moeten hebben uitge- 
strekt yan Eralingen af over Ouwerschie tot nabij Vlaar- 
dingen. Nabij Kralingen herinneren de thans nog bestaande 
buitenplaatsen ^^Jerusalem", 9,Bethlehem" en y^Jericho*' 
aan die orde. Aan het einde van den thans overbekenden 
'Oudendijk vindt men in het Noord-Oosten van Rotterdami 
westwaarts der drie genoemde buitenplaatsen, de buurt 
yyhet Jaffa/' Dit doorgaande komt men te Ouwerschie , 
waar een groote buitenplaats de herinnering bewaart aan 
de hooge heerlijkheid van „Den Tempel" , en verder 
gaande komt men aan eene boerenplaats , welke eene her- 
innering is van „Emmaüs." Zeer opmerkelijk is, dat de 
ligging dezer plaatsen vrijwel overeenkomt met de rich- 
tingi welke eertijds de Oude dijk moet hebben gehad. 
Dat de tegenwoordige Oude dijk eertijds den naam van 
den Hofdyck moet hebben gedragen, is vrij zeker aan te 
nemen. Een deel daarvan, binnen het tegenwoordige Rot- 
terdam gelegen, draagt nog dien naam. Hoogst waar- 
schijnlijk vindt de naam zijn oorsprong in het hof van 
Weena, waarlangs de dijk liep, en waarvan het stich- 
tingsjaar vrijwel overeenstemt met het tijdstip, waarin 
de Oude dijk is gelegd. 

Lagen deze goederen der Duitsche orde binnendijks, en 
leverden zij het bewijs dat het land aldaar bewoonbaar 
was 9 buitendijks wordt vóór de XIIP^ eeuw geen enkele 
stichting vermeld. Dat die streek onbewoond was, is ver- 
der gemakkelijk aan te nemen , wijl een aantal schrijvers 
zijn aan te halen, die min of meer uitvoerige topografi- 
sche beschrijvingen hebben gegeven van de streek, waar 
eenmaal Rotterdam zou verrijzen. Bigna allen zijn een- 
stemmig van gevoelen , dat deze streek een groot moeras 
was. De Rotterdamsche geschiedschrijver Gerrit van Spaan 
zegt in zijne Beschrijving der atadt Rotterdam^ 1* druk, 
bladz. 104 : „het gansche land tusschen Ouwerschie en 



278 

Rotterdam was (niettegenstaande het bedijkt was) moeras." 
Dezelfde Van Spaan zegt , dat de Oude dijk, welke hoogst 
waarschijnlijk dezelfde is, die in het hierboven aangehaalde 
handvest y^de Hofdijck" wordt genoemd, is aangelegd 
5,in 't jaar 000 onder graaf Diderik de IP*". Hier begaat 
Van Spaan een font in het jaarcijfer, want Dirk II re- 
geerde van 969 tot 988. 

Een ander geschiedschrijver , W. van Oouthoeven, geeft 
in zijn D*oude Chranyche^ bladz. 83, ongeveer derzelfder 
tijd aan voor den aanleg van den Ouden dijk. In een 
bericht van 1270 zegt hij: y,Te weten, naer dat bet lant 
ende het dorp van Overschie bedijct is gheweest, welck 
te voren maer moeras en was, also over omtrent vier 
hondert jaren een ouden dijck plach te loopeni bij aldaer 
nu is t'huys te Hoeningen ende so voorts na t'huys te 
Crooswijck , Overschie ende van daen tot Schiedam toe." 

Een bijna gelijk bericht geeft Scriverius, Dit is zoo 
woordelijk gelijk aan dat van v. Gouthoeven, dat men 
geneigd is te beweren , dat zij elkander hebben nage- 
schreven of, wat waarschijnlijker is, dat zij beiden uit 
dezelfde bron hebben geput. Deze bron kan i^n de 
Batavia van Hadrianus Junius, doch dit doet hier min- 
der ter zake. Het bewijst — en daar komt het op aan — 
dat ten zuiden van den Ouden dijk, zoolang Schieland's 
Hooge Zeedijk nog niet was aangelegd , de streek, waar 
thans Rotterdam verrijst, slechts moeras was, en in het 
midden van een moeras zal wel geen parochiekerk hebben 
gestaan. Door het aanleggen van Schieland's Hoogen Zee- 
dijk werd dit moeras bewoonbaar. Deze dijk werd, blij- 
kens aanteekeningen van Pieter de Raadt, van Alkemade 
en anderen in 1265 aangelegd. 

Ben weinig later, in 1266, vinden wij wederom gewag 
gemaakt van de kerk te Ouwerschie. In dat jaar werd 
door Nicolaas, abt van Egmond, een acte opgemaakt. 



279 

waarin bij de opbrengst regelde der kerk te Ouwerscbie. 
(Zie Cartul. Egm.9 bladz. 46). 

Abt Nicolaas had bijzonder goede redenen om de in- 
komsten der kerk te Ouwerscbie te regelen. Twee jaren 
te voren, in 1264, bad vrouw Aleyd, weduwe van Jan 
van Henegouwen en tante en opvoedster van onzen graaf 
Floris y, in bet door baar gesticbte Scbiedam eene kerk 
opgericbt, welke zij bad weten gescbeiden te krijgen van 
de parocbiekerk te Ouwerscbie. De Scbiedamscbe kerk 
stelde vrouw Aleyd , uit piëteit voor baar overleden ecbt- 
genoot , onder bet patronaat van den H. Joannes den 
Dooper. Prof, Fruin is (zie Rott. Jaarb.^ II, bladz. 10) 
van gevoelen, dat gebeel de omtrek oorspronkelijk beeft 
gestaan onder de kerk van Scbie. Ook bij is geneigd vóór 
gemeld jaar alleen aan bet bestaan van kerken te Vlaar- 
dingen en te Scbie te gelooven , aan welke beide ker- 
ken bij bet parocbierecbt wenscbt toegekend te zien. Al 
is men in bet algemeen niet geneigd prof. Fruin altijd 
en overal als een onwraakbaren getuige aan te nemen , 
zoo is bij bier alleen aangebaald, omdat bij ook een en 
dezelfde gevoelens uit als de Weleerw. pater Meyer in 
zijn bijdrage over de kerk te Schiedam. (Zie Bijdr. v, d, 
Gesch. V. h. Bisd. v. Haarlem, Dl. XXI, bladz. 5-7). 

De oorkonde, waarbij abt Nicolaas de inkomsten der 
kerk te Ouwerscbie regelde, is vooral van belang, omdat 
men daaruit de uitgestrektheid dier parochie leert kennen. 
In deze oorkonde werd met Nicolaas , abt van Egmond , 
overeengekomen, dat de parochie van Ouwerscbie jaarlijks 
een pond was aan de abdij van Egmond zou opbrengen. 
Voor de richtige nakoming dezer overeenkomst verbonden 
zich de kerkmeesters (procuratores ecclesie) namens alle 
parochianen (parochiani ecclesie). Namens deze laatsten tra- 
den op Egbert van Voorschoten J Alewijn van Roderijs» 



280 

Dirk Bokel, Engelbert Broec, Gerrit Gheelekin, Hugo 
van Heemskerk en Dirk van Roderijs. 

Als men nagaat waar de bezittingen dezer heeren lagen^ 
kan men een denkbeeld vormen omtrent de uitgestrektheid 
der parochie van Ouwerschie. Het eerst wordt genoemd Eg- 
bert van Voorschoten. In de oudste oorkonden betreffende Rot' 
terdamy medegedeeld in de Rotterd, Hiatoriebl. afd. II« dl. I, 
blz. 462^ zegt prof. Fniin» 9,zeker was Rubroeken daarbij 
half Rotterdam reeds vóór 1315 uit het geslacht van Voor- 
schoten geraakt." Het slot der Voorschotens heeft waar- 
schijnlijk gestaan in het tegenwoordig nog bekende Rubroek, 
in het noorden van Rotterdam gelegen op den linkeroever 
van de Rotte. Waar Alewijn en Dirk van Roderijs woon- 
den, is, dunkt mij, duidelijk. Het tegenwoordige Rodenrijs^ 
een gedeelte der gemeente Berkel en Rodenrijs, is ge- 
noegzaam bekend te achten. 

Daarna treedt op Dirk Bokel. Deze komt meermalen 
in officiëele stukken voor als ambachtsheer van Rotter- 
dam (vergelijk Bist. bladen ^ afd. UI, dl. I, bladz. 25). 
Het slot Weena of Wedena , waarnaar het tegenwoordige 
Weena-plein te Rotterdam den naam draagt, was zijn 
eigendom. Hij of een ander uit zijn geslacht bedijkte het 
land , grenzende aan Schoonderloo , nabij Delftshaven, 
(Vergelijk Hiat. bladen, afd. II, blz. 208 en afd. III, 
blz. 25). Vervolgens hebben wij nog Engelbert Broec. 
Onder dit Broek willen sommigen Rubroek, anderen 
Schiebroek verstaan. Het laatste houd ik voor het waar- 
schijnlijkst. 

Waar de goederen van Heemskerk hebben gelegen , 
heb ik niet kunnen vinden, evenmin als wie Gerrit 
Gheelekin was. Mogelijk is een ander gelukkiger. Maar 
ik meen toch uit een en ander te mogen opmaken, dat 
al het land van de Maas af, ten oosten der Schie gele- 
gen, tot aan Berkel toe, behoorde tot de parochie van 



281 

Onwerschie, en dat er alzoo in 1266 nog geen sprake 
was of kon zijn van een Rotterdamsche parochiekerk. 

Hierboven is reeds gezegd , dat de tegenwoordige Hooge 
Zeedijk in 1255 werd aangelegd. Tasschen dezen dijk en 
den Ouden dijk was door de aanlegging van den eersten 
land aangewonnen. Dit aangewonnen land werd het nieuwe 
land geheeten. Langs den nieaw aangelegden dijk waren 
onderscheidene adellijke sloten verrezen. Deze sloten , 
waaraan ambachtsheerlijkheden waren verbonden , werden 
aan edelen in leen gegeven, meestal onder de verplich- 
ting tot onderhoud van den dijk. Zoo was, hoogst waar- 
schijnlijk in 1261 — ter plaatse waar men tegenwoordig 
te Rotterdam het Huis van bewaring aan de Korte Hoog- 
straat aantreft — het slot Bulgerstein» door ridder Rei- 
nier Boeckel Jacobszoon gebouwd. 

Deze Boekei verkreeg in 1287 van Floris V het recht, 
dat hij de gedeelten van den dijk in zijn ambacht, zooals 
die door heemraden waren afgedeeld, aan een ieder, die 
aldaar een hofstede bezat , mocht aanbedeelen , of liever 
dat hij gehoefslaagden met het onderhoud van den dijk 
mocht belasten. Dit voorrecht werd reeds het volgende 
jaar beperkt, doordien Boekei door graaf Floris gelast 
werd de abdij van Rijnsburg tot geen andere dijklasten 
in het Nieawe land te dwingen, dan die waartoe de in- 
gezetenen van het Oude land (in Ouwerschie) verplicht 
waren. 

Het allereerst vindt men gewag gemaakt van de pa- 
rochie van Rotterdam in een handvest, door Van Mieris 
medegedeeld. Ridder Nicolaas Persyn, die door graaf 
Jan I, of liever door zijn alvermogenden raadsman, 
Wolfert van Borselen , werd verdacht van deel te hebben 
gehad aan den moord, op Floris V gepleegd, beloofde 
zich in gijzeling te zullen begeven „op 't huus dat Ghys- 
brecht Bokels was*' en waar het hem vergund werd „te 



282 

wanderen binnen der Prochien, daer dat hans inne staet." 
(V. Bfieris, dl. I, bladz. 69S). Welk huis wordt hier be- 
doeld? Antwoord op die vraag geeft de latere oorkonde, 
door Van Mieris vermeld. Daamit blijkt , dat Persijn zijn 
woord niet heeft gehouden, en daarom wordt hij door 
graaf Jan I gesommeerd ,,dat bij innecomme binnen vier 
daghen na deser maninghe te Rotterdam, alsoe alse sijn 
brief hond, die wij daeraf hebben." (V. Mieris, dl. II, 
bladz. 11). 

Deze beide documenten vallen elkander aan en doen 
blijken, dat Persijn gegijzeld was in het huis van Oijs- 
brecht Boekei te Rotterdam , en dat hij in de parochie , 
waarin dat huis stond, dagelijks mocht wandelen. Maar 
is hiermede uitgemaakt, zooals sommigen willen, dat er 
in 1298, toen Nicolaas Persijn gelast werd zich in gijze- 
ling te begeven, reeds een parochiekerk in het huidige 
Rotterdam bestond? Ik meen het te moeten betwijfelen. 
En wel om twee redenen. Vooreerst om den toestand, 
waarin het land zich bevond, waar thans Rotterdam ge- 
legen is, en ten tweede om een oorkonde van lateren 
datum: het „besceyt". 

Eien hoogst belangrijk stuk is dit „besceyt" of een staat 
van de heerlijkheden, welke de grafelijkheid toebehoorden 
en gelegen tusschen het Spaarne en de Gouwe. 

Dit „besceyt" is uitgegeven door V. Mieris in zgn 
Charterboek, dl. II, blz. 91, en ook opgenomen in de 
Historie-bladerif afd. I, bijl. XV. Het oorspronkelijk stuk 
is op het Rijks-archief aanwezig; het draagt echter geen 
dagteekening. Men is het daarom niet eens, wanneer het 
„besceyt" is opgemaakt. Een groot verschil bestaat echter 
niet. Sommigen meenen, dat het is opgemaakt tusschen 
de jaren 1302 en 1306. Dit acht prof. Fruin onmogelyk, 
omdat in het „besceyt" onder de levenden wordt genoemd 
„die Prinche van der Moreien", waarmede bedoeld wordt 



288 

Floris van Avenes, prins van Morea. Deze was echter 
reeds in 1298, zooals ten duidelijkste blijkt uit den brief 
van die van Schiedam (zie Van Mieris Charterb. I« blz. 
696) overleden. 

Dat het ^ybescejt" is opgemaakt dadelijk na den dood 
van Floris V, is niet waarschijnlijk; daarvoor had die 
moord te veel onrust gebaard. Veeleer is het gevoelen 
van prof. Fruin aan te nemen , dat Floris V in het laatst 
van zijn leven de commissarissen heeft aangesteld , die 
het „besceyt" hadden op te maken. 

Het „besceyt" beschrijft den toestand van Holland, en 
daaronder is begrepen Schieland en ook Rotterdam. 

Voor zoover het Rotterdam en zijne omstreken betreft^ 
ontleen ik aan het „besceyt" het volgende: 

Voirt van den Nieuwendamme (d. i. Schiedam) leghet 
een land, hiet Vrankenland, dat vinden wi ter wareyde 
(naar waarheid), dat die Prince van den Moreien cofte 
tieghens Heeren Gherarde van den Wateringhe ende al 
vergane 9 mar dat et vinden wi niet, dat Haer Ober. jof 
sijn oudere I an die lande also yet q namen , en si des 
Grraven mit en rechte. 

Voirt vinden wi dat die voirn. Prinche sijn geit weder 
hebben sal van Heeren Gheraerde erfnamen, also groet 
als hi daer omme gaf, sine moghet mit besceyde be- 
toghen, dat hyt roitten rechte vercopen mochte, van desen 
voirghenoemde uterdijc vinden wi den dijc sine nottorfte, 
alse Heemrade wizen. 

Voirt Mattennisse, over ten dijc-sloot, leghet in diepe 
(d. i. in de rivier) in den uterdijk een wart (d. i. een 
eiland) ende is gehieten Broec dien vinden wi den Graven. 

In 't ambacht van Bokels Florens so palen wi den 
Grave toe van den hoirn (d. i. hoek) daer de oude dijc 
aenegaet an Claes ambacht van Putte (het tegenwoordige 
Schoonderloo was in het einde der XIIP^ eeuw een am- 



284 

bachtsheerlijkheid der heeren van Putte en waar de oude 
dijk het ambacht van Putte raakt) totte der halver hey- 
drecht an Claes ambacht van Putte, den uterdijc. 

In Ghisebrecht Bokels ambacht ende Outgiers, Heeren 
Outgiers zoon (van Eralingen) te Rotterdam soe palen wi 
den uterdijc den Grave toe." 

Zooals men ziet, volgt het ,,besceyt'* Schieland's Hoc- 
gen Zeedijk en wel van het westen naar het oosten. 

Langs den dijk en daarbuiten in de rivier vinden wij eerst 
Schiedam met het thans daartoe behoorende Frankenland, 
vervolgens Matenesse en Broec, waarschijnlijk Schiebroek. 

Verder het ambacht van Bokel Florens. Prof. Fruin 
vermoedt, dat hiermede bedoeld wordt het ambacht van 
Dirk Bokel Florensz., die bijgenaamd was van XJternes, 
en die werkelijk heer van Matenesse is geweest. Hoogst 
waarschijnlijk komt het mij voor, dat onder het ambacht 
van Bokel Florens moet verstaan worden de huidige 
Spangensche polder. In het handschrift van Simon Van 
der Sluys, den oom van den lateren Rotterdamschen pas* 
toor Willem Van der Sluys, op het archief der gemeente 
Rotterdam berustende , wordt vermeld „Het slodt van 
Spangen, eerst een slodt Matenes genaemt, maer is by 
heer Philips van Matenesse verandert van name ende 
heeft het Spangen genaemt , omdat het midden in de lande 
gelegen is die men Spangen noemt." 

Dit slot was gelegen tusschen Ouwerschie en Schoon* 
derloo, dat een ambacht was der heeren van Putte. 

Verder vinden wij ten oosten van Schoonderloo het 
ambacht van Gijsbrecht Bokel en dat van Oetgiers van 
Oralinghen. „De uitdrukking te Rotterdam is^' — zooals 
prof. Fruin {Hiat hladen^ afd. II, bladz. 83) aanmerkt — 
„zeer opmerkelijk. Blijkbaar is Rotterdam slechts eene 
topographische benaming ter aanduiding van een streek » 
geen naam van een dorp, laat staan van een stad," 



285 

De onderstelling van prof. Frain is niet onjnist , al 
klinkt het wel wat vreemd, dat het woord dam niet een 
zeer beperkte plaats zou aandaiden. Volgens het y^besceyt" 
toch leggen te Rotterdam : P y^Ghisebrecht Bokels am- 
bacht" ; £® het ambacht van y,Oatgiers^ Heeren Oatgiers 
zoon" (van Kralingen) en blijft er S® nog land voor dat 
,»palen wi.... den Graven toe". Met andere woorden onder 
hetgeen het ^^besceyt" wil verstaan onder „te Rotterdam" 
moeten wij denken aan de streek langs de Maas tusschen 
Schoonderloo en den Ussel. Zoo uitgestrekt was in de 
middeleeuwen niet ééne stad, zelfs niet wanneer men haar 
rechtsgebied daaronder wil begrijpen. 

Onder de uitdrukking „te Rotterdam" behoeft men niet 
te verstaan een stad of een dorp, omdat, indien Rotter- 
dam reeds in het begin der XIV^^ eeuw als gehucht, dorp 
of stad bestond, dan daarvan de grenzen waren de tegen- 
woordige Boezemsingel, Lange Warande, Goudsche vest, 
Galerij, Cool vest, Soetensteeg, Blaak, Spaansche Kade, Oude 
Hoofd en Oostpoort, waar de Boezemsingel aanvangt ^). 
Deze betrekkelijk kleine plek gronds zou nog in IS 15 
toebehoort hebben aan twee heeren, zooals o. m. blijkt 
uit een handvest van genoemd jaar, van graaf Willem III , 
waarin Willem Pijl den graaf had opgedragen het eigen- 
dom „van sinen huse te Rotterdamme ende van die erve, 
dat daertoe behoort, dat ghelegen is in Heeren Dirk 
Bokels ambacht op het scheiden (d. i. de grens) van onsen 
('ë Graven) ambacht." 

Uit het „besceyt" blijkt, dat omstreeks het begin van 
de XV*' eeuw te Rotterdam bestonden twee ambachten : 
van Bokel en van Kralingen, en dat de uiterdijken (d. i. 
de tegenwoordige havenstad) aan de grafelijkheid behoorde. 



1) Vergelgk V. Alkemade : Jonker Fransen oorlog, V. Rgn: BeschrgviDg 
yao Rotterdam, en anderen. 



286 

In een streek» welke onder het beheer stond van een 
drietal verschillende heeren, zal men toch geen parochie 
hebben opgericht? Ik meen dit ook te moeten betwijfelen 
om een oorkonde van lateren datum, medegedeeld door 
De Oeer in zyn Geslacht van Matenesêe {berichten van 
het Hüt. Gen. dl. III, stuk I, bladz. 100). 

Tusschen Dirk Bokel en diens gemalin aan de eene 
zijde en Oetgier van Gralingen en diens echtgenoote aan 
de andere zijde was een geschil ontstaan over den voor- 
rang van geboorte en wel betrekkelijk de plaatsen dier 
beide dames in de kerk te Ouwerschie. 

Hoewel deze vrouwen-kwestie ons weinig aanbelangt, 
blijkt daar toch uit, dat in het jaar 1815, toen Jan van 
Beaumont als scheidsrechter in dit geschil optrad, tot 
de parochiekerk van Ouwerschie niet alleen Gralingen, 
maar ook Bokel behoorde. Had er te Rotterdam een 
parochiekerk gestaan, dan had Jan van Beaumont niet 
,,om vrietscip ende om hoeffschede'^ (hoofschheid, beleefd- 
heid) behoeven te verklaren , ,,zoo seggewij ende setten 
Didderics wyfiP voir ende boven in den stal" (gestoelte). 
{Hüt. bladen, afd. I, bijlage XVIU). 

Bestond er alzoo in 1316 nog geen parochiekerk te 
Rotterdam» dit zou niet lang meer duren. Aan den dijk 
nabij de uitwatering van de Rotte had zich een belang- 
rijke buurtschap gevestigd. De schrandere graaf Willem 
lU zag in , dat die buurtschap gunstig was gelegen en 
tot bloei kon komen. Daarom nam hij in 1327 de gele- 
genheid te baat om Rotterdam aan zijn ambachtsheer — 
Dirk Bokel — te onttrekken en onder onmiddellijk be* 
heer der grafelykheid te brengen. 

Deze Dirk Bokel had geen zoon , alleen een dochter , 
en daarom verzocht hg den graaf, dat zijne leenen, die 
zwaardleenen waren , niet aan de grafelijkheid zouden ver- 
vallen maar na zijn overlijden op zijne dochter Agniese 
zouden mogen overgaan. 



287 

Willem III stond deze gunst toe y echter met deze be- 
langrijke beperking , «,wtgbenomen dat ambacht van Rot- 
terdamme ende al ^t goet, dat hi van ons houd ende 
binnen den ambacht van Rotterdamme voirsz. gheleghen 
is, ende den waart voor Rotterdamme ende alsulcken 
verval ende scoenesse (d. i. voordeden) als den ambacht 
van Rotterdam toebehoort/' (Hiat. blad,, afd. I, bijl. xxxix). 

Reeds dadelijk zijn de heilzame gevolgen van deze over- 
eenkomst voor Rotterdam zichtbaar. Was Rotterdam in 
1S27 een zelfstandige plaats geworden, het kreeg een 
jaar later een zelfstandig bestuur. Den 25 Juli 1328 
vergunde Willem III aan den schout van Rotterdam om 
in overleg met den baljuw van Schieland te ^^kyesen seven 
ghesworenen uyt onsen Ambacht voirsz. Ende die zullen 
boeten coeren (keuren) med onsen bailiu ende med onsen 
scoute voirscreven van straeten, van steghen, van viere 
(vuur), van lichte, van boelen (heulen, bruggen), van 
waenre mate , van waenre gewichte (ijk op maten en ge- 
wichten)". 

Was het jaar 1328 voor het burgerlijk Rotterdam merk- 
waardig, en dankte de nieuwe stad aan dat jaar hare stede- 
lijke rechten, graaf Willem III schijnt niet alleen het 
oog gehad te hebben op de sto£Pelijke belangen. Schonk 
hij de jeugdige stad den 35 Juli een zelfstandig bestuur, 
eenige maanden te voren, den 8 April, gaf hij ze een 
onderwijzer in den persoon van Pieter Marre. Het oor- 
spronkelijke stuk schijnt verloren gegaan te zijn , doch er 
bestaat nog een vidimus, dat aanwezig is op het Rijks- 
archief en behalve door Van Mieris , ook is afgedrukt in 
de bijlage der Kroniek van de Biet. bladen (bijlage XL, 
bladz. 49). Dit vidimus luidt: 

„Wi Anthony, canonic te Premonstreyt, ende prochi- 
paep van Sciedamme ende Andries prochipape van Vlaerdin- 
ghen maken cond allen luden dat wi ghesien hebben ende 



288 

ghelesen enen open brief , bezeghelt med ons lieves hee- 
ren zeghel van Heynnegou ende van Hollant gans ende 
gave algheheel onghequest ende onghesoirt, Int jaer ons 
heeren m** ccc® xxvni^ des zondags voir ainte Barnabas- 
dach des apostel , van woirde te woirde , in allen als hier 
na volghet. 

Wi Willem 5 grave van Heynnegou etc. maken oond etc. 
dat wi Pieter Marren, onsen clerc ghegheven hebben, 
ende gheven onse scole ende scrijfambacht te sine liven 
omme trouwen dienst die ons Hair Jan Marren sijn vader 
dicke ghedaen hevet ende onsen ouders. En wi bevelen 
allen onsen goeden Inden van Rotterdamme voirs., dat 
si him vordelijk ende godertieren sien om onsen wille. 

Ghegheven te Zierikzee des Vriendaghes na Paesch. 
Int jaer ons Heren m^cccxxviii." 

Opmerkelijk mag het genoemd worden, dat Pieter 
Marren zijn aanstelling laat viseeren door de pastoors van 
Schiedam en Vlaardingen en niet door dien van Rotter- 
dam; — of bestond die nog niet? 

Den 17 Dec. van hetzelfde jaar 1S28 gaf graaf Wil- 
lem III bij vernieuwing aan Marren y^onse scole te Rot- 
terdamme", maar met de beperking, dat Marre was aan- 
gesteld 5,tott onsen wedersegghen." 

In geen enkel stuk, op het Rijks- of op het Rotter- 
damsch archief aanwezig , komt eenige aanwyzing voor , 
waaruit is af te leiden, dat er een kerk te Rotterdam 
bestond , of dat er dienstdoende priesters waren vóór het 
jaar 1328. 

Zou de onderstelling gewaagd zijn, dat graaf Willem III 
een school oprichtte in de pas gestichte of op te richten 
parochie ? 

Opmerkelijk is het weder, dat kort na de oprichting 
der school in verschillende oorkonden personen worden 
aangetroffen, die kerkelijke bedieningen uitoefenden. In 



289 

het Register der brieven enz. toekomende de Prieateren en 
Memoryheeren van St, Laurenekercke , wordt op fol. 87, 
onder dagteekening van 29 September 1336, een acte 
medegedeeld, waarin genoemd wordt „Gheerlof die coster." 
In deze acte is sprake van een rente op een huis in den 
Oppert. Twee jaar later werd door graaf Willem III de 
benoeming tot koster bevestigd. {Hiet, bladen , afd. I, 
bijl. LV, bladz. 73). 

In een schepenbrief van 16 Nov. 1343 van een huis 
in den Oppert vindt men vermeld een „Heer Hillebarent, 
priester'^, die een huis in eigendom bezat naast het in den 
schepenbrief bedoelde. {Biet, bladen^ afd. I, bladz. 75). 
Wellicht is deze Hillebarent dezelfde persoon, die in de 
Oudheden van Schieland (bladz. 435) als vicaris van het 
Maria-altaar in de Parochiekerk van Rotterdam voorkomt. 

Zou na het bovenstaande het thans gewaagd zijn te 
onderstellen, dat de parochie van Rotterdam omstreeks 
het jaar 1325 is opgericht? Mij dunkt, dat die stelling 
niet nader behoeft bevestigd te worden , ware het niet , 
dat ze door de Oudheden van Schielandf blz. 434 , werd 
tegengesproken, doordien daarin als pastoors worden ge- 
noemd in 1306: „Heer Dirk, uyt de St Paulus Addye 
te Utrecht'*, mede in hetzelfde jaar „Meester Jan" en in 
1307 „Mr, Roelof van Sande". 

Dit zijn een drietal getuigen, die feitelijk de stelling 
zouden omwerpen , indien het juist was , dat zij in de ge- 
noemde jaren pastoor der parochie van Rotterdam waren, 
doch op de juistheid van dit bericht valt wat af te dingen. 
De kroniekschrgver der Hist. bladen , de thans overleden 
Rotterdamsche gemeente-archivaris J. H. Sche£Per, twijfelt 
mede aan de juistheid van deze mededeeling in de Oud' 
heden van Schieland. Hij schreef: „de waarheid dier op- 
gave is ons tot nog toe uit geen enkel oorspronkelijk 
stuk gebleken." 

Bydragen Geicb. Bifdom r. Haarlem. XXlIe Deel, 1 9 



290 

Van twee dezer drie getuigen zijn in oorspronkelijke 
stukken andere jaarcijfers te vinden. In het RegUter van 
Cureiten en Priesters , door P. Van der Schelling uit oor- 
spronkelijke bescheiden opgesteld, in handschrift berus- 
tende op het archief der gemeente Rotterdam , vindt men 
yyDominus Johannes" vermeld in IS66 en ^iDominns 
Rudolf van Zande" in 1407. Zou hieruit niet zijn af te 
leiden, dat Van Rijn in zijne Oudheden van Schüland een 
fout heeft gemaakt, of dat hij voor zich heeft gehad een 
opgave, waarin de fout was ingeslopen? Zou in 1306 
geen O voor een 6 en in 1307 een 4 in plaats van de 
8 hebben moeten staan? Van der Schelling is veel te 
nauwkeurig om zelf de fout te maken. 

Thans blijft nog over Mr. Dirk. Deze is een eenigszins 
lastiger getuige. Ook prof. Fruin heeft veel moeite met 
hem gehad. Aan zijne nasporingen is men verschuldigd i 
dat men iets meer omtrent dezen „Heer Dirck" te weten 
is gekomen. 

In een Handvest Cronyck van M. Van der Houve komt 
een oorkonde voor, waarbij graaf Jan II van Henegon- 
wen op 16 Maart 1298 zekere vrijheden aan Rotterdam 
zou hebben gegeven. In margine toekent Van der Houve 
bij deze oorkonde aan: „naar schryven Dirck Pape.'' 

Over deze oorkonde is veel getwist èn om den inhoud 
èn om te weten, wie die Dirk Pape is geweest. Prof. 
Fruin wendde zich (zie Eist. bladen ^ afd. II, bladz. 77) 
tot den Rijks-archivaris met het verzoek om na te gaan 
of de handvesten, waarop de naam van „Dirck die pape'* 
voorkwam, te vinden waren in de registers der grafe- 
lijkheid. Het antwoord was, dat „men nergens een origi- 
neel of een afschrift er van had kunnen vinden." Ook 
in het archief van Rotterdam is noch het een , noch het 
ander bewaard gebleven. 

Aanvankelijk leidde prof. Fruin hieruit af, dat de beide 



291 

handvesten — het een betrof het poorterrecht , het andere 
de toWrijheid van Rotterdam — vervalscht waren, maar 
de hoogleeraar meende, dat hij naar de echtheid dier 
stukken een verder onderzoek moest instellen. Daardoor 
nu verkreeg hij eenige mededeelingen omtrent pastoor 
Dirk. 

De beide handvesten waren , gelijk gemeld is , ontleend 
aan de Handvest eronyek van M. Van der Houve en door 
Van Mieris afgedrukt (dl. I, 592 en 596). Prof. Fruin 
kreeg het handschrift van Van der Honve zelf onder de 
oogen, en daaruit bemerkte hij , dat tusschen beide stuk- 
ken in door Van der Houve geschreven was: „Siet Tit. 
Holl, f' 4 , welck vidirous uutgetrocken is bij Dirck , 
Pape van Rotterdam. Doch het volgende vidimus is uut- 
getrocken van Broeder Jan Uutwaes, prior der Augustij- 
nen tot Dordrecht." 

Prof. Fruin was terecht over deze ontdekking verheugd. 
Thans bleek, dat Van der Houve zijn stukken had ont- 
leend aan een oud register, Tit, HolL genaamd, maar 
ook dat daarin niet de stukken zelve, maar zoogenaamde 
vidimussen voorkwamen. Verder toont prof. Fruin aan , 
dat fouten voorkomen in de stukken , welke door Van 
der Houve aan het Tit. Holl. zijn ontleend. Hij laat in 
het midden, of die fouten moeten worden gesteld op re- 
kening van Van der Houve of van het Tit. Holl. Dit 
doet ook minder ter zake. 

Als er fouten in den inhoud der stukken zelve voor- 
komen, dan is het niet gewaagd te onderstellen , dat er 
ook fouten kunnen voorkomen in de dagteekening. — 
„Dirck die pape" is, gelijk ik reeds opmerkte, niet be- 
kend uit het register van Van der Schelling, en zeer 
opmerkelijk is het, dat Jan Uutwaes ook niet bekend is als 
prior der Augustijnen te Dordrecht in of omstreeks 1298 
of 1306. In de lijst der priors, door D' Schotel medege- 



292 

deeld in zijn Klooster der Augustijnen te Dordrecht, komt 
geen Jan Uutwaes voor, en tosschen de jaren 129S 
en lt543 wordt geen prior vermeld. Hoogst waarschijnlijk 
heeft Dr. Schotel zijn lijst der priors ontleend aan Van 
Balen,' Beschrijving van Dordrecht , waaruit ook V. Rqn 
zijn lijst der prioren voor de Oudheden van Schieland heeft 
afgedrukt. Noch Van Balen, noch Van Rijn vermelden 
tusschen 1293 en 1343 een prior, evenmin als een 
Jan Uutwaes, maar wel vermelden zij in 1356 een „Jan 
N." Zou deze Jan Uutwaes zijn geweest? Zou het wel- 
licht niet aan te nemen zijn , dat Dirck die pape en Jan 
Uutwaes, evenals Meester Jan en Roelof Van Zande, veel 
later dan omstreeks 1300 hebben geleefd? Als dit zoo 
is, dan heeft deze getuige niet veel te beduiden als 
bewijs, dat er omstreeks 1300 te Rotterdam een pa- 
rochie bestond. Hij is immers alleen bekend gewor- 
den door Van der Houve^ uit een handvest, waarin 
fouten voorkomen, en daaraan mag men niet zooveel 
waarde hechten , dat alle andere stukken , welke het 
bestaan eener parochiekerk ontkennen, door dit enkele, 
op vele plaatsen foutieve handvest waardeloos worden ge- 
maakt. Zoolang er geen andere getuigen dan Van der 
Houve en zijn Tit Hall. opstaan om het bewijs te leveren 
dat „Dirck" in 1306 „parochiepaep van Rotterdamme" 
was, kan men de waarheid er niet van aannemen, maar 
meen ik gerustelijk tot de gevolgtrekking te mogen 
komen, dat de parochie van Rotterdam omstreeks het 
jaar 1325 of iets later is gesticht. 

Omtrent de parochiekerk, alsmede omtrent andere ka- 
pellen te Rotterdam hoop ik , als ik er den noodigen tijd 
toe vinden kan , bij latere gelegenheid een en ander mede 
te deelen. 



293 



HET ZOOGENAAMDE S. ENGELMUNDUS-BEELD 
DER OUDE KERK VAN VELSEN. 



Zeer gering , het behoeft wel niet gezegd » is het getal 
heiligenbeelden die in het bisdom Haarlem, na den beelden- 
storm, aan den openbaren weg zijn blijven staan, en zich 
daar tot op heden konden handhaven. Het beeld van 
S. BavO) dat nog altijd aan het hoogste gedeelte van den 
zuider kruisgevel der oude Haarlemsche kathedraal prijkt, 
mag wel eene zeldzame uitzondering heeten. 

Nu meene de lezer echter niet, dat ik mij voorgeno- 
men heb, eene opgaaf mede te deelen van het weinige 
wat er nog te vinden is. Ik moet integendeel juist gaan 
afdingen op het getal, wijl ik mij genoodzaakt zie, aan 
niemand minder dan aan den H. Patroon van Velsen , 
S. Engelmundus, eene plaats te betwisten, die hem al min- 
stens twee en een halve eeuw lang rustig gelaten werd. 

Aan de oude kerk van Velsen staat buiten in den 
torenmuur, boven den ingang, een gevelsteen, waarvan 
van der Aa ^) zegt : „In den toren vindt men nog een 
„steen, waarop zoo men zegt , de heilige Engelmundus 
„is uitgehouwen". Ook kan men nog tegenwoordig èn in 
Velsen èn in Haarlem dezelfde meening hooren uitspreken. 
Wel vindt men in plaatsbeschrijvende werken die ouder 
zijn dan van der Aa, zelfs in de Batavia Sacra en de 
bekende werken van v. Heussen en v. Rijn van deze af- 
beelding niet gesproken. Toch blijkt het van elders, dat 
reeds meer dan tweehonderd vijftig jaar lang die gevel- 

1) Aardrgksk. Woordenb. d. Ned., XI, bl. 68 L. 



294 

steen werd aangezien als voorstelling van den H. Abt 
Engelmundus , zelfs door de tre£Pelijkste mannen der 
Haarlemsche kerk van die dagen. 

Wij lezen namelijk in de Akten van het Haarlemsche 
Kapittel ^), dat er in de vergadering van den 6^ Juli 1632 
door kanunnik Bugge schetsen (in schrift of teekening) 
werden voorgelegd, die er van 24 Heiligen des BisdoQis 
gegraveerd en gedrukt zouden worden. De Kanunniken 
teekenden aan^ wat er, hetzij als attributen, hetzij als 
bijschriften 9 aan de afbeeldingen behoorde toegevoegd te 
worden om de Heiligen naar waarheid te onderscheiden ; 
over de orde echter waarnaar men de Heiligen plaatsen 
zou» kon men het niet zoo spoedig eens worden en bleef 
de beslissing hangen; den volgenden dag echter volgde 
het besluit, dat men de afbeeldingen zou laten graveeren 
zooals het door Bugge aangegeven was. 

Hoewel nu in latere Kapittelakten niets meer over deze 
zaak te vinden is, zoo is mij toch van onze vaderlandsche 
Heiligen eene verzameling gravuurtjes bekend , die met 
voldoende zekerheid mag worden aangewezen als dezelfde, 
waarin de Haarlemsche Kanunniken de hand hebben gehad. 

Vooreerst bestaat deze verzameling uit drie reeksen , 
elke van acht Heiligen , samen alzoo 24. De eerste reeks 
met het bijschrift : Hetlige patronen van 't bisdom 
Haeblem, bevat: S. Bavo, S. Willihrordus , S. Jeroen, 
S. Gangulphus, S. Vulfrannus, S. Engelmundus, 5. Weren^ 
friduè en S, Adelbertus; de tweede met het opschrift: 
Heylighen die in 't bisdom Haeblem worden ge- 



1) Bijdragen v, d, Oeach. p, h, B.v,H,, X, bl. 264. „Propositae sant 
a D. Baggaeo notationes typicae 24 Saoctoram Dioecesis nostrae scolpeodae 
et imprimendae , et qaae ad veritatem notitiae eorom pertioebant notata 
suDt; de ordine vero qao ponendi essent ?aria proposita sont, et in sas- 
peoso res relicta; sed postridie finaliter conclasum, nt notato modo per 
D. Baggaeom coelari curarentor." 



298 

Na deze vergelijking der drie afbeeldingen , mag wel 
gevraagd worden, hoe het mogelijk was, dat mannen zoo 
voortre£Pel\]k als de Haarlemsche geestelijkheid van de 
eerste helft der zeventiende eeuw , zich dermate heb- 
ben kunnen vergissen; doch het feit bewijst, dunkt mij, 
overtuigend, dat reeds de zeventiende eeuw op het stuk 
der Christelijke beeldenkunde geheel den draad der mid- 
deleeuwsche overlevering kwijt was geraakt. En dit geeft 
voldoende verklaring. 

Maar de lezer vraagt wellicht nog, met wat bedoeling 
ook de twee eerste afbeeldingen, die nog niet besproken 
zijn, op de plaat zijn gebracht. Zij zullen mij dienen voor- 
eerst om de gegrondheid mijner verklaring aan een his- 
torisch monument te laten toetsen, en ten andere om de 
ware beteekenis van den gevelsteen in het licht te stellen. 

De afbeelding dan met No. 1 gemerkt, is genomen ^) 
naar een beeldwerk in ivoor, in het Parijsche Museum van 
Gluny berustend, en, volgens algemeen aangenomene ver- 
klaring, den Christus voorstellend, die den westerse hen 
keizer Otto II en zijne gemalin Theophania met beide 
handen kroont. Otto werd keizer in 973, en de vervaar- 
diging van het bas-relief wordt door de kunstkenners 
voor gelijktijdig gehouden. De lezer aanschouwt in dezen 
Christus eenen grondvorm, die in den gevelsteen, zoo ruw 
en onbeholpen als deze gebeiteld mag wezen, nog duide- 
lijk genoeg herkenbaar is. Trouwens wordt het huwelijk 
van Otto met Theophania, de dochter van den oosterschen 
keizer Romanus I, door de schrijvers over kunstgeschie- 
denis beschouwd als eene gebeurtenis welke, door de over- 



1) Wel te verstaan naar eene plaat in klenrdrok , die het ifoor in na- 
taurlQke grootte voorstelt, en gevonden wordt in het werk : Lea ari iomp* 
tuaires, Bisi. du costume et de V ameublement,., sous la direetiou de Han* 
gard'Maugé, Paris 1867» pag. 67. Ik dank het aan den Heer Weismaon 
bovengenoemd, dat op dit beeldwerk van Clony m^ne aandacht gevestigd werd. 



299 

komst van Byzantynsche kunstenaars, yan bijzonderen in* 
vloed is geweest op de kunst van het westen. 

Eindelijk dient de afbeelding, met N° 2 ge teekend , 
tot bewijs, dat de gevelsteen niet den zegenenden, maar 
den verrijzenden Christus voorstelt. Het prentje namelijk 
is eene schets ^) naar een der bijbelsche tafereelen, die 
aangebracht zijn rondom eene Romaansche doopvont , 
welke, uit het klooster Absleben afkomstig, thans in de 
kerk van Gernrode gevonden wordt. Deze vont wordt 
door Otte niet jonger dan de 13^* eeuw geschat, omdat 
eene der andere voorstellingen (Christus aan het kruis) 
eene type heeft „die met de IS*** eeuw verdwijnt". Hoe 
ruw en onbeholpen bearbeid het beeldwerk ook zij, zoo is de 
voorstelling toch duidelijk genoeg om eene nauwkeurige 
vergelijking met den Velser gevelsteen mogelijk te ma- 
ken. De kruisnymbus en het lang afhangend, midden op 
het hoofd gescheiden haar zijn in beide afbeeldingen aan- 
wezig ; zoo ook ontbreekt in beide de baard ; welke laatste 
bijzonderheid in dezen vroegen tijd den kunst meermalen, 
zoo niet het meest, pleegt voor te komen ^). Dat de voeten 
op onnatuurlijke wijze zijdwaarts gewend zijn, hier links 
daar rechts, geeft de handeling van loopen te kennen en 
komt in deze onredzame manier ook elders voor^). Deze 
uitdrukking van beweging duidt dan ook hier den ver- 
rijzenden Christus aan; wat nader bewezen wordt door- 
dien de rechterhand eenen kruisstaf houdt, terwijl de lin- 
ker opgeheven is. Ware de Christus als zegenend voorge- 
steld, dan zou deze handeling met de rechterhand ge- 
schieden. Ook hierin komen beide afbeeldingen overeen ; 



1) Ontleend aan H, OUe^s Etmdèueh der Kirchl, KumUAreheologiê des 
DeuUchen Mitielaliers, 5* Auflage, I, 8. 542. 

2) Traite d*iconographie Chrétienne par Mgr, X, Barbier de MontauU, 
Paris 1890, I, p. 62 en II, p. 100. 

8) Bqv. Otte t. a. p. I , S. 526. 



800 

alleen wordt aan den gevelsteen de zegevaan gemist die 
te Oernrode aan den staf gezien wordt. Dit ontbreken 
vau het vaantje zou knnnen pleiten voor hoogeren ouder- 
dom van den Velser-gevelsteen ^). Wat eindelijk op de 
doopvont de voorstelling der verrijzenis buiten allen twij- 
fel stelt, zijn vooreerst de slapende wachters, (waarlijk 
wel beknopt aangeduid) en dan nog de zeer merkwaardige 
bijzonderheid 9 dat aan de anders gebruikelijke amandel- 
achtige aureool die Christus omgeeft, hier blijkbaar met 
opzet den vorm van een ei gegeven is. Bekend is het, 
dat van ouds 9,het nieuwe leven, hetwelk zich na het ver- 
breken der eierschaal ontwikkelt, een schoon zinnebeeld 
der opstanding" ^) was. 

Met al het bovenstaande vertrouw ik, voldoende bewe- 
zen te hebben , dat de afbeeldingen , welke hier in de 
eerste helft der zeventiende eeuw van den H. Engel- 
mundis in het licht gegeven zijn, niet den Heilige maar 
den Christus voorstellen, gelijk die van oudsher den toren 
van Velsen versierde. 

Hier mag echter niet onvermeld blijven, dat vrij spoedig 
na 1650, zoo niet eerder of gelijktijdig ^), Abraham Bloe- 
maert (f 1658) eene andere afbeelding van S. Engelmundus 
ontwierp, welke door Frederik Bloemaert, zijnen zoon, 
in koper werd gesneden. Deze afbeelding behoort tot eene 
andere reeks van 12 HoUandsche Heiligen, mede in folio 
formaat. Twee platen echter, die van S. Willibrordus en 
Bonifacius zijn door Cornelis Bloemaert, den jongsten zoon 
gegraveerd, alle andere door Frederik. De S. Engelmundus 



1) Barbier de MontauU, aang. werk II, p. 161. 

2) H, Otie. Jreheoloffisehei Wörierbueh, Leipzig 1377, S. 172. Barbier 
de Montault, aaogeh. werk I, p. 12S. 

3) Zéker op z^n laatst ia 1653, w^l de plaat van 8. Willibrord , blQkens 
onderschrift, door Bloemaert aan den Utrechtscheo Vicaris Wachtelaer op- 
gedragen is, die 12 October 1658 overleed. 



301 

van deze yerzameling geeft ons den abt te aanschouwen , 
die in toog, koorkleed en kap, met het opengeslagen psalm- 
boek in de rechter- en den abtenstaf in de linkerhand, 
in het open veld staat, waar eene bron voor zijne voeten 
ontspringt ; achter hem staat zijn mijter op eene verheven- 
heid van den grond. Van Heussen sierde met deze twaalf 
prenten zijne Historia epiacopatuum op. In verkleinden vorm 
komen ze in de Hollandsche vertaling der Batavia sacra 
YooT, en ook als kleine prentjes werden ze in koper gebracht. 
Al heb ik nu in het bovenstaande de Haarlemsche 
geestelijkheid van 1632 hard moeten vallen om hare ver- 
gissing» toch mag haar niet de bijzondere lof onthouden 
worden, dat zij in die dagen er op bedacht was, zulk 
een heerlijk en voortreffelijk werk te doen met de afbeel- 
dingen der vaderlandsche Heiligen aan de geloovigen te 
verschaffen. En met wat zorg overigens dat werk door Ka- 
nunnik Bugge ter hand werd genomen, blijkt wel uit de 
toelichtende bijschriften, waarvan de prenten voorzien 
werden. Wat zou het ook thans nog een schoon en nuttig 
werk zijn, wanneer eene dergelijke verzameling van af- 
beeldingen onzer eerste Geloofsverkondigers en vaderland- 
sche Heiligen, in groote en kleine afmeting aan onze 
Katholieken tot onderricht en stichting verschaft mocht 
worden. Op hoogst verblijdende wijze werd in den eer- 
sten jaargang van het Utrechtsche Gildeboek, al aanstonds 
een begin gemaakt met de navolging van het goede voor- 
beeld van 1632. Jammer echter, dat de voortzetting uit- 
bleef. Mocht dit opstel er iets toe kunnen bijdragen , dat 
de verdere uitvoering van het plan weer ter hand werd 
genomen , dan zou dit een goed gevolg zijn , nog wél zoo 
groot als het herstel van eene iconologische dwaling. 

Ouderkerk a/d Amstel. J. J. Graaf, 



802 



EEN BRIEF OVER 

DEN H. LEONARDUS VECHEL. 



Onderstaande brief, uit de beschrijving der stad Gouda 
van J. W.(alvis) overgenomen» komt mij belangrijk ge- 
noeg voor, om in de Bijdragen een plaatsje in te nemen. 
Het stuk toch geeft ons iets, naar mijne meening , on- 
bekends te lezen aangaande een der 19 martelaren van 
Gorcam, den H. Leonardus Vechel. De belangrijkheid 
van den brief is nog hooger te stellen, omdat hij eenigs- 
zins oplossing geeft aan de strijdvraag, of genoemde 
heilige moet genoemd worden : Leonardus Vechel of van 
Vechel. 

Tot beter begrip van onderstaanden brief past een 
enkel woord. 

De Souverein of Heer van der Goude had weleer het 
voorrecht om de pastorie van deze stad te vergeven; hij 
toch was, zoo niet de stichter of grondlegger dier kerk, 
dan toch hare grootste begunstiger; later is dit privilegie 
overgegaan op de graven van Holland, en alzoo op 
Koning Philips van Spanje, als wettig vorst dezer landen. 
Zoo werd dan ook overeenkomstig dit recht de dood van 
Mr. Judocus van Bourgeois, die te Enghien in Henegouwen 
geboren, reeds van 1565 pastoor van Gouda was, en gepre- 
zen wordt als een „ernstig bestraffer der quaed levenden en 
dapper voorstander van sijn oud geloof," ^) ten jare 1571 aan 
het hof te Brussel bekend gemaakt ; tegelijk echter zonden 
de Wethouders van Gouda een verzoekschrift aan hunnen 
vroegeren stadgenoot te Leuven, Oomelius Goudanus, 

1) Vgl. WaWis, D. II, bl. 104—108. 



303 

opdat de Leuvensche faculteit drie bekwame godgeleer- 
den zoude voordragen aan den Koning , die aan een dezer 
het cureytschap van Gouda zoude schenken. En onder deze 
drie voortrefPelijke theologen wordt ook genoemd onze 
H. Leonardus, die» ofschoon door de Koninklijke keuze 
benoemd, zich echter terugtrok. 

De brief, waarin dit feit van Leonardus* benoeming 
tot pastoor van Gouda wordt vermeld en tevens zijn 
familienaam aangegeven , werd aan den burgemeester van 
Gouda, Jan Jacobsz. geschreven door Hendrick van de 
Broeck , kapelaan van den President van het Hof te Brus- 
sel , en luidt als volgt : 

Eersame , wijse , voorsienige Heere Borghmeestere , goede Heere 
ende Vriendt, navolgende uwer liefde begeerte, ende mijn ge- 
loef te, hebbe ik met alle vlietighe neerstighheyt gesoliciteert op- 
dat men der Stede van der Gouwe geven zoude eenen goeden 
bequamen Pastoir. Ende hebbende tot Loven geschikt die brieven 
om advis, ende 't selve wederom ontfaen hebbende uyt handen 
van mign Heere den Docleur Gaudanus, die mij 't selve advis 
in persoone overbracht ende gelevert heeft, hebbe ik voorts ge- 
soliciteert te Hove, zoo dat ten eynde der voornoemde Stadt tot 
een Pastoir gegeven is eenen van de drie b^ der faculteyt der 
Godheydt genoemdt te wetene : Heer Leonard Vechel van 's Her- 
togenbosch, ende hebbende terstond drie brieven van collatie 
doen expediëren, die nu al bereet zijn, maer en mach die niet 
lichten, ten zij, dat de voornoemde heer Leonard, eerst ende 
vooral verclaere, onder eed in persoone hier te Hove, oft b^' 
Procureur, dat h^*, om tot dit beneficitie te kommen , niemanden 
niet en heeft gegeven, noch gelooft te geven, navolgende die 
nieuwe ordonnantie van de Coninck. Ende hebbe aen de voor- 
noemde Heer Doctoir Gaudanum geschreven: dat hem believe 
mij den voornoemde Heer Leonard hier te schicken, tot dien 
einde, ofte dat h\j mij procuratie seynde, om de voorss. eed in 
sijnen name te doene , wandt zoo ik niet en weet waer die voor- 
noemde Heer Leonard hem houdende is , zoo en hebbe ie hem 
niet kunnen schrijven, waer op ie tot nu egeene autwoirde ont- 
faen en hebbe van de voornoemde Heer Gaudanum. lek hope 



304 

die oorts te ontfangbeo. Ende daer en binnen hebbende d' middel 
vonden van desen bode , hebbe ick U.L. hier van willen adver- 
teren. Dezelve den Almogende Heere bevelende, van Brussel 
den 10*« Augusti 1571. 

Onderstond: 

U. L. goedwilb'ge dienaer 
Hendrick vak de Broeck, 
Gapellaen van mjjn Heere die President. 

Den eersamen, w^sen, ende voersienighen Mr. Jan Ja- 
cobsz. Bourghmeestere van der stadt Gouda, mijnen gunsti- 
ghen Heere ende goeden vriendt. 

Ter Gouden. 

Den Boden drie groet. 

Zoo heeft Gouda niet het groote voorrecht gehad dien 
geleerden en heiligen Leonardus als pastoor van hare 
beroemde kerk te mogen ontvangen, doch daardoor wellicht 
heeft de Kerk van Nederland een zoon meer te tellen 
onder de martelaren van Gorcum en de heiligen en voor* 
sprekers in den hemel. 

W. J, J. VAN Straelen, Pr. 



365 



■^ ■ ■^■ T ' 



DOMBURG. 



Ofbchoon de geleerde en bekwame geschied vorscher de 
ZeerEerw. Heer Pastoor van der Horst z. g., reeds ver- 
schillende zaken over Dombnrg heeft medegedeeld ^) , wil 
ik toch eenige bijzonderheden daaraan toevoegen. 

Veel is er getwist over de afleiding van het woord 
„Domburg." 

De naam Domburg komt het eerst — Dumburch ge- 
schreven — voor in de bekende stadskeur, door graaf 
Floris IV in 1223 verleend. (Het oorspronkelijke stuk, 
op perkament, in het latijn is voorhanden in het gemeente- 
archief te Domburg). Het zegel is verloren, doch „de 
lange, roode carmozijnzijden staart" is er noch aangehecht. 
Het perkament is eenigszins beschadigd, doch het schrift 
meestal nog leesbaar. De oorspronkelijke vertaling, ver- 
yaardigd door L. Groone , openbaar notaris, den 24 Juni 
1622, bevindt zich mede in het archief. Het is opgeno- 
men in M. Z. van Boxhorn, Kroniek van Zeeland, Dl. II, 
bladz. 56; M. Smallegange , Kroniek van Zeeland , bladz. 
687 (vertaling); F. v. Mieris^ Groot Charterboek, Dl. I, 
bladz. 188). 

Van „Duin" en „burg" schijnt de naam „Domburg" 
te 2ijn afgeleid. Maar, hoe natuurlijk die naamsafleiding 
ook moge wezen, ze vond, misschien juist om hare een- 
voudigheid, geen genade in de oogen van sommige ge- 
leerden, die den naam verklaarden als domini-burg, burcht 
van den heer des lands , of doem-burg , burcht waar ge- 
doemd , d. i. recht gesproken werd. 

1) Zie Bijdragen voor de Oeschiedenu van hei Bisdom pan Haarlem, 
Deel VI, bladz. 450-454. 

Bedragen Geich, Bisdom y. Haarlem. XXIIe Deel. 20 



SÖ6 

Dr. J. C. de Man wil den naam afgeleid hebben van 
den nog op Walcheren voorkómenden voornaam Dommis, 
in zijn opstel : Bijdrage tot de kennis van den schedel- 
vorm in Walcheren, in Nederlandsch tijdschrift voor ge- 
neeskunde, 1885. 

De Heer J. G. Frederiks, taalgeleerde, schreef om- 
trent de naamsafleiding het volgende : „De naam Dum- 
bnrg (zooals die het eerst voorkomt in het Charter van 
1223) verschilt dus niet van dien, welken wij spellen, 
overeenkomstig hetgeen wij voor hetzelfde houden als de 
uitspraak. Dat de m , onder den invloed der volgende b , 
ontstaan kan zijn, staat vast, zoodat er Dunburg kan 
gestaan hebben, en daar wij Domburg zeggen, moet de 
vorm Dunb - ook als Dom(b) geklonken hebben. De over- 
gang van de u - die gelijk oe klonk , leert ons, dat het 
woord, dat hoogte beteekent, van den Eeltischen vorm 
tot het tegenwoordige Nederlandsch , geklonken heeft als : 
don, dun, duna, dune, duine, duin; van het fransch 
dune, tot het Engelsch down, oud-Iersch doen (dun), 
Schotsch (nog in eigennamen) dun. Dit zou bewijzen dat 
het woord, als eigennaam, als plaatsnaam en dus de plaats 
zelve bestond, toen men nog steeds doen en niet duan 
of duna dune uitsprak, ergo voor den invloed der An- 
gelsaksen of liever van hunne vestiging aan den overkant. 
Duinburg, burg an, on (op) de hoogte, an den dune, 
komt mij aannemelijk voor". 

Hoe het ook dan met de naamsafleiding moge gesteld 
zijn, daarover is men het toch eens, dat er een burcht 
in het spel moet geweest zyn; doch waar die moge ge- 
staan hebben is ten eenenmale onbekend en zooveel men 
weet, is er ook niets meer van overgebleven. Het eenige 
wat men van een burcht vindt is in het oudste Schepen- 
register in het gemeente-archief, waar onder dagteekening 
van 20 Januari 1541(2) sprake is van een huis „opden 
Burch, over Oostzijde van der Straete, toebehoorende 
broer And. Vlamynck". 



807 

De herinnering aan den burcht wordt nog steeds be- 
waard in het gemeentewapen : een zilveren burcht op een 
blauw veld. Het oude geslacht, dat den naam van Dom- 
burg voerde 5 komt reeds in de 13*® eeuw voor. Of het 
ooit in het bezit van het tegenwoordige Domburg geweest 
is , blijft onbewezen. Mr. M. T. Lantsheer heeft de veron- 
derstelling geopperd , dat leden van 's Graven wege be- 
last zijn geweest met de bewaring van den burcht; wat 
wel mogelijk is. Zeker is het, dat sommige Domburgers 
het ambt van baljuw aldaar hebben waargenomen en be- 
last waren met het beheer van 's Graven duinen. 

Als baljuwen uit dit geslacht komen voor : Klaas van 
Domburg ^). 

Pancras Wouterz. van Domburg kreeg den 30 Maart 
1410 commissie als bedrijver en bewaarder van het bal- 
juwschap en poortduin van Domburg (Rijks-archief). 
Wouter van Domburg was baljuw van Domburg en West- 
kappel, blijkens een stuk van Augustus 1474 in het 
stads-archief van Middelburg. Ook hebben sommige Dom- 
burgers aanzienlijke betrekkingen vervuld. 

Toen de aartshertog Karel, prins van Spanje, later 
Earel V, den 14 Mei 1516 zijne blijde inkomst te Mid- 
delburg hield om als graaf van Zeeland te worden ge- 
huldigd, werd hem blijkens de daarvan opgemaakte en 
in het gemeente-archief voorhanden zijnde akte , bij het 
aan land treden door den ,|bailliu de roede van justitie 
gepresenteert" en door „de heer Jacob van Domburgh^ 
,, ridder, burgemeester, de slotel, die welke hij hemluy- 
„den wedergaflE". 

Ook bezat dit geslacht een huis op de groote markt 
te Middelburg. 

Dit huis was gesticht en werd bewoond door leden uit 
het adelijk geslacht; het was vroeger voorzien van torens, 
steenen borstwering en schietgaten, zooals te zien is op 

1) Charter van 29 Juli 1407 in bet R^ks-archief. 



808 

de kaart van de Bast. In 1651 onderging het huis vele 
verbeteringen, van waar dan ook dit jaartal in dein gevel 
werd geplaatst. Het huis is nu geheel afgebroken en door 
een ander vervangen in IvSSS. 

Zooals ik hiervoren mededeelde , komt de naam Dom- 
burg het eerst in 1223 voor. Dat de plaats evenwel een 
hoogeren ouderdom heeft, is zeker, en dat zij toen reeds 
tot eenig aanzien gekomen was , is daaruit op te maken, 
dat zij een stad genoemd wordt en de graaf, of eigenlijk 
zy , die 's lands bestuur in handen hadden , want de Graaf 
zelf was slechts een twaalfjarig jongeling , het der moeite 
waardig achtten er rechten aan toe te kennen , zooals zes 
jaren te voren aan Middelburg waren verleend. Deze 
keuren of wetten hadden ten doel, den inwoners een 
rustig verblijf te verzekeren , door hen van een geregeld 
bestuur te voorzien, behoorlek gemachtigd om de goed- 
gezinden te beschermen en de kwaadwilligen te bestraffen. 
Ze z^n onderscheiden malen afgedrukt, zoowel in de 
Kronieken van Zeeland door Boxhorn en Smallegange, 
als in verschillende later uitgegeven verzamelingen van 
oude oorkonden. 

Deze keuren werden later gewijzigd en uitgebreid door 
de opvolgende Graven, die daarmede verschillende gun- 
sten aan de inwoners van Domburg verleenden. 

In de twisten der Hoekschen en Eabeljauwschen, den 
strijd tusschen gravin Margaretha en graaf Willem, ko- 
zen die van Domburg de partij van laatstgenoemde; 
lietgeen hun slecht bekwam, daar de graaf in een scheep- 
strijd, die in het begin van 1361 tusschen Arnemuiden 
en Veere geleverd werd, het onderspit moest delven; wat 
ten gevolge had , dat zij Igf en goed verbeurden. De 
gravin liet zich evenwel spoedig verbidden en veranderde 
de straf in een boete van 250 oude schilden, een munt 
die de waarde had van twee schellingen ; welke som dus 
gelyk stond met / 150. Zij liet tot zekerheid der beta- 
ling eenige ingezetenen van Domburg naar Zierikzee als 
gijzelaars vervoeren. 



309 

Het getuigt misschien van eenig aanzien dat in 1S58 
ook van Domburg bewijs gevraagd werd van erkenning 
van Albrecbt van Beieren als ruwaard^ dat is bestuurder, 
van het land, tijdens de ziekte of krankzinnigheid van 
zijn broeder graaf Willem. Zeker kan hieruit blijken dat 
de stad toen niet aan bijzondere heeren toebehoorde. 

Dit waSy voor zooveel bekend, eerstin 1452 het geval, 
toen de graaf tegel^'k met de steden Ylissingen en West- 
kappel ook Domburg verpandde aan Hendrik van Bors- 
sele, heer van Veere, voor een tijd van 1 7 jaren en tegen 
een som van twaalf duizend kronen (gelijkstaande met 
f 14,400, — ^). Aan aflossing van het geleende geld kon 
niet gedacht worden en daarom werden Domburg, West- 
kappel en Ylissingen, 1 Mei 1479 door Maria van Bour- 
gondië verkocht, of zooals in de betrekkelijke akte staat, 
in eeuwigdurend erfleen uitgegeven aan Wolfert van Bors- 
sele heer van Veere, zoon van genoemden Hendrik, tegen 
bijbetaling van vijf duizend kronen. Evenals de andere 
genoemde plaatsen ging ook Domburg, bij overlijden van 
gezegden Wolfert van Borssele, in 1487 in eigendom 
over aan zijn dochter Anna, die Philips van Bourgondië 
huwde. Na haar dood kwam haar zoon Adolf van Bour- 
gondië in het bezit, terwijl na diens overlijden z\jn zoon 
Maximiliaan eigenaar werd. Deze in 1558 overleden 
zijnde, werd Domburg met andere plaatsen, uit zijn insol- 
venten boedel verkocht aan Philips koning van Spanje, 
graaf van Zeeland. Toen Philips van Serooskerke, rent- 
meester van Zeeland bewester Schelde, uit 's konings naam, 
bezit kwam neinen van de stad, werd hem negen hon- 
derd gulden als gratuiteit betaald; dat voor den tijd en 
om de geringen middelen der stad een zeer aanzienlijke 
som moet genoemd worden. Tot betaling der gratuiteit 
werd geld geleend van het Gasthuis , zooals blijkt uit 
een staat van schulden der stad achter de stadsrekening 
van 1579/80. 

Toen koning Philips zijn gezag in de Nederlanden en 



310 

voornamelijk in Zeeland verloren had, werden zijne bezit- 
tingen ten behoeve van het land aangeslagen en ver- 
kocht; waardoor Domburg in 1581 in eigendom overging 
aan Prins Willem I» die aldaar op 17 September van 
dat jaar gehuldigd werd in den persoon van Caspar van 
Vosbergen, baljuw van Veere. 

Er bestond vroeger een Domburg-binnen en een Dom- 
burg-buiten. De naam Domburg binnen wordt het eerste 
vermeld in een oorkonde van 1223, die van Domburg- 
buiten in een van 1247. 

Domburg-binnen wordt ook als Oost-Domburg vermeld. 
(1315); West-Domburg was Domburg-buiten, waarvan 
te voren ook Aagtekerk deel uit maakte , zooals uit de 
steenrollen van Zeeland Bewesten-Schelde blijkt ^). Den 
l»««tt Januari 1816 werden Domburg-binnen en buiten tot 
één gemeente vereenigd. 

Spoedig na de prediking van het Christendom bezat Dom- 
burg eene kerk toegewijd aan de H. Agatha , en komt 
dan ook altijd voor onder den naam Sint Aechte-kerk. 
Zij was niet gunstig gelegen, want op Sint Jan Baptist- 
avond 23 Juni 1320 gaf Frederik II, Bisschop van Utrecht 
den Abt van Middelburg verguning om de parochiekerk 
van Oost- Domburg naar eene meer geschikte plaats over 
te brengen. 

De kerk was aan den H. Joannes den Dooper gewijd, 
en van daar dat diens naamdag , 24 Juni , met het houden 
van een plechtigen omgang gevierd werd en bij die ge- 
legenheid de geestelijkheid op stadskosten onthaald. 

De kermis van Domburg wordt ook thans nog gehou- 
den Vrijdag en Zaterdag na 24 Juni. 

De bezittingen , die de kerk voor de hervorming heeft 
gehad , zijn door 's lands bestuur in beslag genomen. Of 



1) Zie Archief, oitgegeTen door het SSe^awscI^ pppootscjiap der Weten* 
achappcD, Deel I, stak 4, blz. 17, 



311 

ze velen waren is niet bekend , maar dat zoowel de kerk 
als de kosterij land bezat , is zeker ^). 

Het blijkt niet dat het gebouw in de verwoesting van 
1572 deelde, en alzoo het lot trof van vele andere ker- 
ken in Walcheren. 

In het jaar 1674 is de kerk voor den Hervormden 
èeredienst ingericht , want in dat jaar vindt men melding 
gemaakt van een predikant der Hervormde Gemeente met 
Bame Gabriël Appaert ^). 

Op de plaats, waar vroeger de parochiekerk in Oost- 
Domburg stond 9 heeft men aan den muur van het kerk- 
hof al spoedig eene kapel gebouwd, toegewijd aan de 
H. Anna »;. 

Ik vond behalve de kapelaans, die reeds door den 
ZEerw. Pastoor van der Horst zijn opgenoemd , nog den 
naam van een kapelaan van Sint Anna in het oud-archief 
der Provincie Zeeland in het jaar 1537. Het is kapelaan 
A. Maroijen. 

C. W. van der Goes, abt van Middelburg, draagt op 
den 2^^ September 1537 Adr. Maroijen voor tot kapelaan 
van St. Anna te Domburg, en den 23 December van 
hetzelfde jaar geeft de Officiaal Aartsdiaken van Utrecht 
een bevelschrift om voor A. Maroyen als kapelaan van 
Sint Anna te Domburg afkondiging te doen ^). 

In een artikel der „Voorboden" van de stad Domburg 
komt deze bepaling voor : „Soe wyens kinderen loepen 
spelen op Sinte Margryte-cappel of ende Sint Anna, die 
sal verbueren een boete van drye ponde." 

In de lyst der poorters in het notitieboekje in het ge- 
meente-archief vindt men : „Willem Eewoutsz. heeft sijnen 



1) Bl^keoB het oadste Schepen-actenboek , folio 128. 

2) Kort verhaal der Reformatie Tao Zeeland, uiigegeTen door Jona 
Willem te Water. 

8) Bgdragen, Deel VI, bladz. 461. 

4) iDventaris van het Oad-archief der Provincie Zeeland , Nf 2689 en 
No 2048. 



behoorliek eedt gedaen ala poorter deser steede en sijn 
recidencie te houdeB in 't buys hem toebehoorende achter 
Synt Anne Capelle opten xrv Meije a" 15*46." 

Ook bestond er eene kapel aan Sinte Margriet toegewijd. 

Onder dagteekening van 13 Januari l&^l komt in het 
oudste Schepen-actenboek de Termelding voor van den 
kapelaan vaïi St. Margriet. De naam Tan den kapelaan 
komt niet voor in de aangehaalde acte. Deze betreft de 
bekentenis eener geringe schuld aan den kapelaan, ten 
behoeve van de kapel. Vervolgens vond ik nog in een 
handschrift , berustende in het Rijks-archief te Middel- 
burg , het volgende over de Sint Margrieten-kapel : yydat 
het cappelleken eertijts van St. Margriete aldaer (nl. te 
Domburg) met zijn erf ken zulcx alst binnen zijne n^ne- 
ren gelegen is'\ verkocht werd aan Hubrecht Reyloffa 
voor £ 6 : 10 op 21 Maart 1576 i). 

Er bestonden te Domburg verschillende gilden. In een 
artikel der „Voorboden" van de stad Domburg, voor- 
komende in het notitieboekje in het oud-archief, Inven- 
taris n® 37, worden vermeld: 1. Onze Lieve- Vrouwe-, 
0. Sint Catharina-, 8. Sint Barbara-, 4^. Sint Eloy- en 
5. Sint Róchusgilde , die vrijdom van accijns hadden voor 
het bier, dat zij gebruikten. 

Onder dagteekening van 25 Maart 1540 vindt men in 
het Schepen-actenboek van de gildemeesters van Onze- 
Lieve- Vrouwe melding gemaakt. 

In gezegd actenboek vindt men gewag gemaakt onder 
dagteekening van 17 November 1540 van den boekhouder 
van Sint Hubrechtsgilde , en onder dagteekening van 2 
September 1545, van het H. Sacramentsgilde. 

Op de H. Sacramentsdag had er te Domburg eene pro- 
cessie plaats, en schonk de stadsregeering een maaltijd 
aan de priesters, en liet twee toortsen voor het H. Sa- 
crament dragen. 

1) Hegister van de yerooopinge vau de geestelicke ferTidlen eloosters , 
bayseo, erven ende boomgaerden, Tercocht binnen ter Vere anno 1570. 



313 

In het gemeentebnis Tan Domburg wordt bewaard een 
houten ruitvormig schild, waarop is voorgesteld de H. 
Maagd. Men vindt er deze opschriften op : „Bi mate lief' 
en yyDe Domme burgers'% waarnevens bet jaartal 1566. 
In den bovenhoek is een wapen , dat , hoewel geschonden, 
denkelijk van Maximiliaan van Bourgondie, destijds heer 
Tan Domburg, is. Het is het schild der rederijkerskamer ^). 

In een boek, dat de Heer van Kesteloo over Dom- 
burg schreef, vindt men eene volledige lijst der perso- 
nen , die öTer Domburg de heerlijke rechten hebben uit- 
geoefend. Ik wil slechts mededeelen , wat betrekking beeft 
op de tegenwoordige geachte Ambachts vrouw, Wilhelmina 
Adriana Theodora Slicher. 

Den 3**^ October 1817 verkochten de erfgenamen van 
M' Anthonie Ewout van Dishoeck de heerlijke rechten 
van Domburg voor ƒ 10,000 aan: Wilhelmina Garolina 
van den Brande, weduwe van Adriaan Kasper Cornelis 
Slicher. Na haar dood ging het eigendom over op haar 
zoon: M' Johan Jacob Slicher, en na diens overlijden 
over aan zijne dochter Wilhelmina Adriana Theodora Slicher. 

Genoemde Adriaan Kasper Oornelis Slicher, geboren te 
Oouda, 24 April 1775 , uit M' Jan Jacob en Guillemette 
Louise Quarles, huwde 27 Januari 1799 te Middelburg 
gezegde M. C. van den Brande, dochter van M' Johan 
Pieter, ridder- baronet , heer van Gapinge, Krabben- 
dijke enz. , en van Susanna Maria Tresel Bevers. Uit dit 
huwelijk werd o. a. geboren bovengenoemde M' Johan 
Jacob Slicher, die gedurende vele jaren lid was der 2^ 
Kamer van de Staten-Generaal en 25 April 1880 te 
's Gravenhage stierf. Hij is gehuwd geweest met Emilie 
Jacqueline Fréderique Esser, uit welk huwelijk twee 
dochters geboren werden : 1^ Wilhelmina Adriana Theo- 
dora, thans weduwe van Frederik Jan Willem Floris 



1) Dr. 6. D. J. Schotel , Geschiedenis der Rederijkers in Nederland , 
Dl. I , Wadi. 76. 



314 

baron van Pallandt en 2^ Wilhelmina Carolina, overleden 
te Brussel, 26 April 1871» gehuwd geweest met Emile 
Jaques Tvon Marie de Borchgrave. 

De tegenwoordige Ambachtsvrouw van Domburg (Wil- 
helmina Adriana Theodora Slioher) woonachtig te Gend, 
is van het Protestantisme tot het Katholieke geloof over- 
gegaan, en heeft van hare heerlijkheid te Domburg een 
stuk land geschonken aan het R. K. Kerkbestuur van 
Middelburg, om wanneer het der Kerkelijke overheid goed 
dunkt, eene kapel te bouwen in deze meer en meer be- 
zocht wordende badplaats. 

Heerlijk en schoon vertoont zich aan onze oogen de 
badplaats Domburg. 

Terecht mocht in de maand Juni 1862 de Heer M' B. 
W. A. E. baron Sloet tot Oldhuis , die als voorzitter van 
het XVIP** Nederlandsch landhuishoudkundig congres, 
Walcheren bezichtigde , van Domburg verklaren : „dat 
het eene badplaats is, die in natuurschoonheid ontegen- 
zeggelijk de kroon spant boven alle zeebaden in ons land. 
Men vindt er lommerrijke wandelingen tot aan den voet 
van den smallen duinketen , de manteling geheeten, eene 
eigenaardige benaming van wild, dicht ineengegroeid hout- 
gewas, waardoor het duin bemanteld is en waarin men 
wandelingen gemaakt heeft, die men kronkelende priëelen 
zoude kunnen noemen. In de onmiddellijke nabyheid heeft 
men aangename en fraaie buitenplaatsen. In de zaal van 
het badhuis heeft men van de eene zijde het gezicht op 
zee , dat nooit verveelt ; van de andere zijde ziet men op 
het boschaadje der buitenplaatsen, waarboven hier en ginds 
de torens van kerken uitsteken, en kan men der natuur 
zelve geenen invloed op de phjsische en morele gesteld- 
heid van den mensch ontzeggen, dan moet men van het 
Arcadisch Domburg getuigen, dat hier de plek is om 
naar ziel en lichaam gezond te zijn. Wanneer eenmaal 
de Zeeuwsche spoorweg voltooid zal zijn, dan is Domburg 
de natuurlijke badplaats voor Noordbraband en Limburgs 
ja voor een groot gedeelte zelfs der Rijnstreken.'^ Tot 



316 

zoover de yoorzitter van het landhaishoudkandig congres. 
En nu de Zeeuwsche spoorweg voltooid is^ neemt het 
getal der badgasten jaarlijks toe. 

Dank aan de bemoediging van Mgr. den Bisschop van 
Haarlem, en aan de volhardende zorgen van den Zeer* 
Eerw. Heer Gerardus Hermanns Rengs» Pastoor van 
Middelburg, onder wiens parochie Domburg behoort, is 
op Zondag 21 Juli 1 8969 in eene tot kapel ingerichte kamer 
van een huis dat aan den WelEdelen Heer C. U. Elout 
toebehoort, wederom na zoovele jaren van onderbreking 
het H. Misoffer opgedragen. Voorzeker eene belangrijke 
gebeurtenis. 

Dit had plaats omdat er vele B. E. badgasten te Dom- 
bnrg vertoefden, die de H. Mis op Zon- en feestdagen 
wilden bijwonen. 

De ZEerw. Heer Pastoor van Middelburg werd krach- 
tig gesteund door Graaf van Spee, een badgast van 1895, 
aan wien een woord van dankbare hulde toekomt. 

Ook in het badseizoen van 1896 is wederom de H. Mis 
opgedragen in hetzelfde gebouw, en heeft meergenoemde 
edelman wederom blijken gegeven van zijne milddadigheid. 

Domburg is gesteld onder de bescherming van den 
H. WiUibrordus. 

Moge het schoone werk door den ZEerw. Heer Pastoor 
Rengs begonnen, overvloedige vruchten voortbrengen, niet 
alleen voor de R. E. badgasten, maar ook voor de be- 
woners van deze badplaats. 

Nu nog iets over Domburg-buiten. 

In de heerlijkheid Domburg-buiten was te voren een 
klooster of gasthuis der Sint Jans-ridders, ook bekend 
als het gasthuis te Kerkwerve. 

Over dit oude klooster ligt nog veel in het duister , 
gedeeltelijk wegens de weinige berichten , die daarvoor 
tot ons gekomen zijn, gedeeltelijk wegens de onzekerheid, 
of wat men vindt op het klooster Eerkwerve in Walcheren 
dan wel dat op dat in Schouwen betrekking heeft. Men 



316 

vindt dat reeds Koning Willem aan ,»de Heeren van Sint 
Jan-gasthuis in Kerkwerve en Waloheren" vrijdom over 
hnn toekomende landen heeft verleend. ^) 

In 1300, 8 April, verleent de heer van Voome, burg- 
graaf van Zeeland 9>aan de heeren van het Sint Jans- 
„gasthuis in Kerkwerve in Walcheren , vrijdom van schot 
„voor 180 gemeten ambacht, bg verlof van den graaf 
„van Holland door den bisschop van Zaden in Domburg 
„gekocht, alsmede van nog andere partijen ambachts te 
„samen zestien gemeten, waarvan acht liggen voor de 
,, poort van Kerkwerve." ^). 

In 1313 vindt men gewag gemaakt van de 20 geme- 
ten lands , toebehoorende aan dezen Jacob van Zuden , 
kommandeur van de St. Jans-orde te Utr.echt „daar onse 
huse op staen van Kerkwerve" *). In 1317/18, 2 Maart, 
wordt de vrijdom door Koning Willem verleend, door 
graaf Willem III bevestigd en dergelijke bevestiging vindt 
men nog in 1405 door Willem VI *). 

In de rekening B. W. S. 1331/32 vindt men: „in Dom- 
„burg die commandeur van Zante Janshuse 175 gemeten 
„amb. die bewijst hier op zijn eyghen land". 

Genoeg is dit om te bewijzen, dat de St. Jansheeren 
hier van zeer oude tijden af, een gasthuis hebben gehad. 

Verder vindt men vermeld dat Kerkwerve een „prae- 
fectus" had , staande onder den Provinciaal te Utrecht. 
Mattheus. Anal. V, p. 493. 

De kommandeur van Kerkwerve, die misschien in Po{^- 
kerke woonde, komt voor als bezitter van 450 gemeten 
in de vijf ambachten (Schotel, abdij van Bijnsburg, bladz. 
127); en nog in 1646 vindt men vermeld heer Joos , 
priester, commandeur van de godshuse in Kerkwerve *). 

1) J. fi. de stoppelaar, iDveotaris van het Oud-archief der stad Middel- 
barg, bladz. 7, N*> 21, uit de Rent meesters- rekeniDg. B. W. S. 146|. 

2) Ibid. bladz. 5. 

8) Van Mieris, Dl. Il, blads. 186. 
4) De Stoppelaar, 1. c. bladz. 27, N» 104. 

6) Zie Kesteloo, Domburg, blads. 91 en RÖmer, Kloosters en abdyenenz., 
I, bladz. 187, 808 en 475. 



817 

De laatste kommandeur van dit huis, die in 1580 of 
81 stierf, werd te Utrecht begraven. Bij den verkoop 
der geestelijke goederen in Walcheren werd het gekocht 
door Arent van Dorp; in de rekening, door Pieter van 
den Baerse van den verkoop in 1578 afgelegd, vindt men 
daaromtrent : „van Arent van Dorp van den houwe ofte 
„convent van Eerkwerve inne staet met de hofstede ende 
9,boomgaart 44 gemeten, 100 roeden; nog in de block 
„van Kerkwerve 79 gemeten, 98 roeden ende in de 
„block daer Th" dominus inne woont 4^ gemeten, 5 roe- 
„den, £ 391-9 sch. 1-12". 

Op 10 December 1579 verkocht hg het voor ƒ 4000 
aan Nicolaas Dirkse, wiens weduwe het vermaakte aan 
haren jongsten zoon Jan Elaassen, ook genoemd ten Heere. 
Deze verkocht het weder op 22 November 1626 aan 
Hubrecht de Haze , lid van de magistraat te Middelburg. 
Van hem kwam het op Fran^ois Velters, gehuwd met 
Henriette Thibaut en na hem op zijn zoon Hendrik Vel- 
ters, gehuwd met Joanna van den Brande. Velters ver- 
maakte het goed (a^ 1732) aan Johan Pieter van den 
Brande, wiens overgrootvader broeder van den vader van 
Joanna van den Brande geweest was. Van hem ging het 
over in 1780 op zijn zoon Johan Pieter van den Bi^ande 
en vervolgens op de dochter van dezen , Maria Petronella 
van den Brande, gehuwd met M. E. O. Versluys, wiens 
zoon Jhr. Willem Versluys, bewoner en eigenaar er vaii 
is geweest. Eindelijk na den dood van voornoemden Jhr. 
Willem Versluys in 1876 werd de buitenplaats verkocht 
en geheel gesloopt , zoodat het huis met zijn breed deftig 
voorfront, de uitgestrekte beplantingen met hooge hoo- 
rnen, de hertenkamp met zijn Zwitsersch huisje verdwe- 
nen, terwijl alleen een boerderij , die nog den naam Sint 
Jan ten Heere draagt, aan den weg van Oostkappel naar 
Westkappel , de plaats in herinnering houdt, waar deze 
eenmaal prachtige bezitting gelegen heeft. 

D. M. G. P. DE Haas, . 
Kaji, van Middelburg, 



318 



PAROCHIALE INDEELIN& DER STAD ROTTERDAM. 

A*» 1697. 



Notitie van de verdeelinge der qnartieren voor ider 
kerk gemaeckt in 't jaer 1697 den eersten July, tus- 
schen de Eerw. P.P. Petrus Wellens, Octavias de 
Hollander en Henricos de Vaddere en de E^rw. H.H. 
Petrus van Cuyck en Jacobus Timmers , voor haar en 
bare nazaten in hare statiën. 

Voor de kerk op H Stijger. 

Buyten de stad. — Te beginnen buyten de Schiedam- 
sche poort , van den Bonte-pael tot de zuydzijde van den 
Binnenweg incluys. 

In de stad. — Van de Schiedamsche poort te begin- 
nen, de westzyde van de Lenvehave, de Vischmarkt» de 
Eeyzerstraet» de Weesestraat, het gedeelte van de Hoog- 
straat te beginnen van de Weesestraet en Wagenstraat 
tot de Fransche kerk, geheel de Zantstraat tot de Raam- 
straat incluys en alles wat er leydt tnsschen dit ge- 
noemde en de Veste. 

Voor de Leeuwstraat. 

Binnen de stad. — Te beginnen van de Zantstraat in- 
cluys en de Raamstraat incluys, alles wat er leydt tas- 
schen die straeten en de Delfscbe-poort en het water van 
de Botersloot en Quakernat, de westzyde van de Huy- 
brug, de Lanisteeg geheel tot de Eoornbeurs incluys, 
't West-Nieuwland en alles wat er leydt tusschen dit 



819 

geseyde en de Eeyzersbrug, de Eeyzerstraat en de Weese- 
straat en Santstraat. 

Buyten de stad. — Te beginnen van de noordzyde van 
den Binnenweg tot de westzyde van de Schie inclnys en 
alles wat er tnsschen leydt. 

Voor het Paradijs, 

Binnen de stad. — Van de oostzyde van het water 
yan 't Quakernat en de Botersloot » de oostzyde van de 
Hnybrug, de Lamsteeg en Koornbenrs excluys tot de 
westzyde van de Ooudscbe- Wagenstraat, van de Liiyse- 
markt; van de Valkesteeg, van de Molenstraat tot de 
Packebrug toe, alles wat er binnen leydt tot de Beurs 
en het West-Nienwland exclnys; alles wat er leydt tus- 
schen de Oude-haveu^ de Blaeck, de Lenvehave en de 
Boomties incluys. 

Bnyten de stad. — Te beginnen van de oostzyde van 
de Schie tot de westzyde van den Goudschen-weg incluys. 

Voor den Oppert. 

Binnen de stad — Te beginnen van de oostzijde van 
de Goudsche wagenstraat, de oostzijde van de Luysemarkt, 
de Valkesteeg, de Molenstraat tot de Oostpoort en alles 
wat er leydt tusschen de Nieuwe en Oude-haven tot het 
Haringvliet incluys. 

Bnyten de stad — Te beginnen van de Qostzijde van 
den Goudschenweg tot zoo verre de jurisdictie van de 
atad is buyten de Oostpoort. 

Nota bene : In de verdeeling is aan den Eerw. P. Pre- 
dikheer een gedeelte dat het kleinste was en hem het 
gelegenste vooruytgegeven, omdat hij alleen was; de 
drie andere hebben het lot getrokken over de andere 
quartieren en elk daarvan gekregen hetgeen hem te 
beurt viel. 



320 

Den Hoogwaardigsten Heer d' aartsbisschop van Se- 
basten dese verdeeling verstaen hebbende, schreef daarover 
aan den Heer pastoor Jacobus Timmers en roemde zeer 
hetgeen daaromtrent gedaan was, onder anderen [zeggende?] 
dat hij wenschte, dat in alle steden dit voorbeeld wierd 
nagevolcbt en dat dit de eenigste middel konde zijn dat 
niemandt beroofd wierd van de H. Sacramenten en de 
onachtzamen tot den godsdienst konden worden aangelejdt. 

Dese verdeeling wierd gemaakt om de sieken te be^ 
dienen in dese quartieren, die dat loopende jaar geen 
Paasschen hadden gebonden, en hare kinderen te doopen 
en ook de onachtzamen daer wonende te vermanen ; zoo 
veel men die konde kennen. 

Dit bovenstaande getuyge ik waar te zijn; in Rotter* 
dam 26 Febr. 1727. 

Jagobus Tihmbrs, 

pastor Rotterodamensis. 

Aangetroffen in een der Doopboeken op het Stadhuis te Rotterdam 
Toorhanden en nitgescbreven door 

A. ?. LOMMBL, S. J. 



sn 



DE ST. LAURENTIUS PAROCHIE 

VAN OUDORP. 

EEN KERSPEL IN DE LIJST VAN ZIJN TUD. 
(Yeryolg van Deel XXI, blz. 189). 



IV. 

In donkere dagen, 

,,Nadat de gemeenteleden van Oudorp, welke alle schij- 
nen standvastig te zijn gebleven in het oude R. C. geloof^ 
door de nieuwgezindeui kort na de belegering van Alk- 
maar van hnnne kerk en altaar waren beroofd enz." Al- 
dus Pastoor Houbraken (pastoor alhier van 1818-1867) 
in wat hij betitelt: Zeer belangrijke annotatie wegens 
de kerk en pastorie te Oudorp bij Alkmaar sedert de 
Reformatie. 

Wat zonder bewijs gezegd , denkt misschien de lezer. 
Welnu» we wagen ons aan eene toelichting. 

P. Houbraken meldt een overlevering , en zonder ons 
gezag toe te leggen, erkennen we dat zij sluit met hetgeen 
wij opvingen uit den mond van bejaarde Ondorpers; ze 
kenden de traditie van hun jeugd af. Herinneringen te be- 
waren valt niet zwaar in parochiën, waar het : ^^die blijft, 
beklijft" in eere was. Nog tellen we een dozijn familiën 
(en wel twee dozijn met een oude voormalige grenslijn af 
te loopen) in hoofd- of zijtak hier ruim twee eeuwen 
gevestigd. Toch een eeuw ver van 1573. Is die afstand 
te overbruggen? Laat ons zien. In 1640 was Henr. van 
Benschop hier pastoor en bleef het 37 jaar. Lang genoeg 
om nagespeurde herinneringen aan de toen levenden over 

Bydragen Gesch, Bisdom y. Haarlem. XXIIe Deel. 2 1 



322 

te leveren. Enkele families, destijds aanwezend» hebben 
hier nog nakomelingen, en al zwijgen we van het zich 
800 jaren oud noemend Pancrasser-geslacht Jongkees, 
Patersvolck (familie Pater woonde te St. Pancras in 1652); 
nu we 1897 schrijven wonen er nog achterkleinkinderen 
van Trijntje Jacobse Pater. 

Van die levenden omtrent 1640 hebben enkelen zelf, 
van eenigenmeer de ouders, het gebeurde in 1573 gezien. 
Syts Pietersz. en Pieter Jacobs Steman deelden in 1642 
en 1658 mede, wat Pieter Sjtz. en Jacob Pietersz. Ste- 
man, gezinshoofden, in 1614 en 1617 op Huiswaard 
hadden gezien of vernomen. 

Afdoende is het niet, maar het maakt het bestaan der 
overlevering waarschijnlijker. Nog iets, al klemt het niet, 
toch steunt het den annotatie-schrijver. In of omtrent 1573 
hadden vele plaatsen in deze omgeving hun predikant, 
Oudorp niet. Ter vergadering der dienaren, gehouden tot 
Alcmaer anno 1573 den 21 Meerte, wordt gesproken over 
die eaetus (classis) ende hare deelinge enz. Onder Schagen 
behooren Winkel, Barn(s)inghorn, Valcooge, St. Merten, 
Calverdyck ende Warmenhuysen. Onder Alkmaar behoo- 
ren Schorel, Coedyck ende Langedyck ^). Broek o/L. zoo- 
wel als Noort-Scherwait hadden 1573 elk een eigen pre- 
dikant, en in dat jaar was Coedyck met St. Pancras ge- 
combineerd en in 1578 Schorel met Bergen ^). 

F(V)eenhuizen, Hensbroek, Out-Karspel, Rijp, Scher- 
mer hebben elk een predikant in 1574 ^), Obdam is in 
1575 ^) of vroeger voorzien. Oudorp is onbezet tot 1608^ 
wanneer het met Oterleek wordt gecombineerd, alwaar 



1) Reitsma en van Veen. Acta I, 13. 

2) Noord-Holl. Arkadia, 289 en 868. 

3) R. en ▼. V. Acta I, 24. 

4) R. en ?. V. Acta I, 36. 



32S 

vóór 1572 pastoor is Joannes Ambrosias — later te 
Sybecarspel en aldaar afgevallen. 

Mag nu de ontstentenis van een predikant alhier tot 
1608 niet als bevestiging gelden van Hoabraken's be- 
wering over 1573? 

Van een afvallig priester te Ondorp is ons nooit de 
naam genoemd en ongeschokt is ons vertrouwen» dat in 
den Geuzentijd de herder trouw bleef; tot wij nader 
worden ingelicht 5 houden wij Heer Andriesz. van 01- 
trop by Alcmaer5 16 Oct. 1573 in de oude kerk te Am- 
sterdam begraven» voor dien trouwen herder. 

Dergelijk voorrecht — al was het niet aan elke parochie 
in de buurt gegeven — staat niet alleen. Te Alkmaar 
was pastoor Waterland met kapelaan David Leendersz., 
pal tot in den dood aan de galg. Even kloek lieten Daniël 
van Arendonck, gardiaan der Franciskanen en zijn moe- 
dige socii zich dooden. Heer Jan Jansz. van Alcmaer, 
alias paepmug ^) ^ in de oude kerk te Amsterdam begraven 
op éen dag met Heer Andriesz. » denken we ons als vluch- 
teling bij het beleg om aan moedwil te ontkomen, even- 
als Mr. Dirck Jacopsz., capellaen van Alcmaer, 22 Sept. 
1574 in vermelde kerk begraven. ^) 

Dit getuigenis verkwikt» tegenover een rekest aan 
Prins Willem, waarin verzocht werd om in de sobere 
staat van zekere priesteren die het Pausdom verlaten en 
b\j het beleg (van Alkmaar) zich vroom tegen den vijand 
gedragen hebben» te willen te hulp komen. Hun afval was 
er in de hand gewerkt door Cornelis Kooltuin» dien we 
in 1558 naar Embden zagen wijken. Later te Leeuwar- 
den verblijvende, kwam hij zijn geboortestad bezoeken 
en predikte voor de nieuwgezinden. ^) 



1) B^dr. V. Haarlem, XVII, 437. 2) Idem 1. c. 

8) C. W. Broinvis. Te Alkmaar in den GeazoDtgd. (Niet in den haDdel). 



324 

Het feit besprekende dat in plaatsen , door waardige 
pastoors bediend, ook de gemeente niet afdwaalde , zegt 
prof. Fruin: ^) 

„Naar aanleiding hiervan maken Dasseldorp en de Car- 
melieter monnik Bertius, ieder van den ander onafhanke- 
lijk, een opmerking, die mij juist schijnt. Zij zeggen: 
nog heden ten dage kan men zeer goed zien, wat voor 
pastoor de verschillende dorpen in Holland, op het be- 
slissend oogenblik toen de hervorming in het gevolg der 
watergeuzen binnendrong, gehad hebben. Die een waar- 
digen zielenherder bezaten, zijn grootendeels der katholieke 
kerk getrouw gebleven. Die afvallig zijn geworden, wees 
zeker, dat die een slechten priester hebben gehad; zoo 
laat zich, in vele gevallen althans, het anders zonderlinge 
verschijnsel verklaren, dat men nog heden in geheel pro- 
testantsche streken enkele dorpen aantreft, die bij uit- 
zondering roomsch gebleven zijn. Soms liggen daarvoor 
andere oorzaken bij de hand; zij hebben misschien een 
roomschen ambachtsheer gehad, maar niet zelden zal de 
verklaring van Dusseldorp en Bertius de ware zijn.'' 

Voor vele hervormde gemeenten geen overmatig stich- 
tende oorsprong, wanneer de eerste bladzijde van haar 
memorieboek, den naam van een afvallig priester vertoont. 

Laten we hier eenige namen noemen en ze van kant- 
teekeningen voorzien. 

Een edel voorbeeld gaf te Zuid-Scharwoude (Suide- 
kerspoel schrijft Opmeer) , de onderpriester Joës Capito , 
Schoorlemer van geboorte ^), die in 1676 om den ge- 



1) Gids. Januari 1894, blz. 11. 

2) Mart. Boek, II, 274. 

8) Arch. y. Utr. XI, 162 en 164. Relatio van De Ia Torre, Ao 1656, 
noemt Capito pastoor (wat we onbewezen achten) te S^becarspel, wat ons 
^en verschrgving dankt voor Sadekerspel. De verdere bgzonderheden stem- 
men overeen met Opmeer. 



826 

loove5 nabij Egmond gehangen werd. Warmenhuizen mag 
groot gaan op zijn laatsten pastoor vóór de hervorming : 
Petrus Bouchorstius, in de Relatie van De La Torre ge- 
noemd, insignis theologus ^). In 1574 weggevoerd» werd 
hij een jaar daarna in den Brielle door den strop gedood. 
In 1571 was nabij de Zijpe de Carmeliet Hieronymus 
Gerards wreedaardig omgebracht ^). 

Die voorbeelden staan niet alleen: noemen we nog 
Joës van Castricum ^), eveneens aan de galg zijn leven 
eindigend om zijn geloofstrouw. De reeds vernoemde Jan 
Vermeije, geb. 1526 en in 1553 in Oud-Karspel pastoor, 
was een kloek man ; hij bleef kerken en zeide , in het 
kerkelijke den baljuw, Loeff van Herlen, niet als zijn 
overste te erkennen, toen vermelde baljuw den raad gaf 
den dienst wat te schorsen. Met Taem Pietersz., zijn 
koster, had hij moeilijkheid , want deze bracht in het 
kosterij*huis een apostaat (Jan Jordens ?) Een kleinen tijd 
preekt die vreemde apostel er zijn dwaalleer, maar is 
eindelijk in Januari 15A7 bij het jonge volk van den 
dorpe, dat naar gewoonte het nieuwjaarspel dronk, ver- 
stoord en met steenen en dergelijk werptuig verjaagd 
geworden *). 

Die voorbeelden zijn te vermeerderen. Men hale vrij 
de namen der mannen uit dit treurig tijdvak naar boven, 
wij zijn er gerust op, velen te ontmoeten die met eere 
hun priesterkleed droegen tot in de bange ure des doods. 
Wat in de laatste jaren uit oude papieren bekend werd, 
staaft deze overtuiging. Doch het blijft waar, dit voor- 
recht is niet het deel geweest van alle kerspelen. 



1) Arch. 7. Utr. XI . 162. 

2) Opmeer. Martelaarb. II, 275. 
8) Opmeer. M. 277. 

4) Stadiën en Bijdr. I, 840. 



826 

Wij slaan de Bijdr. voor de Oesch. van het Bisdom 
Haarlem op ^) en vinden er minder stichtelijke mededeelin- 
gen uit den Raad der Beroerten (ook in Studiën en Bijdr. op 
het gebied der hist. Theologie, verzameld door W. Moll 
en J. G. de Hoop ScheiSer» aangehaald. ^) En lezen er: 

5,Hoorn 1568. Hr. Jan deGruere, deken van West-Vr., 
oud omtrent 57 jaren, van 2 Oct. 1566 te Hoorn. Op 
last van den Raad van Ber. had hij geïnformeerd aan- 
gaande Clemens Maartensz., apostaat. Jan Cleyn te Ooren, 
Gruysbroeder, den oud-pastoor van Eenigenburg, met den 
koster ; Hr. Claeszoon, pastoor van St. Marten^ de beide 
pastoren van Schagen en Barsingerhorn, van St. Pancras, 
van Nieuwe Niedorp met den koster en vicaris aldaar, 
van Twisch en Sybecarspel, alle hun priesterschap ver- 
loochend hebbende en hen begevende tot huwelycken 
staet en continueerende de predicatie van Calvin." 

Er komen nog meer, helaas I 

„Koedijk, 1568. Hr. Jacob Willemsz., capellaan, heeft 
aanvaardt de secte van Calvinus; 1557/8 nog een Jacob 
Willemsz., (dezelfde?) heeft aanvaerdt de secte van Cal- 
vinus, Te St. Maarten is sedert of omtrent 1567 een 
altarist ^) op de vlucht, hij had daar slechts een vierendeel 
jaars geweest." 

Om veel kwaad te stichten miste deze titularis den 
tijd, maar Heer Claesz. had er reeds vóór hem verderfe- 
lijk zaad gestrooid. In die buurt treffen wij nog aan (Joës) 
Saskerder, priester (pastoor?) te Haringcarspel en al voor 
1557 afvallig. In dat jaar wordt hij professor in de The« 
ologie en het Hebreeuwsch te Kopenhagen. Hij en Heer 
Claesz. waren van Warmenhuizen. 



1) Büdr. V. fiaarl. X, 402. 

2) I. 147. 

8) Beneficiant. 



327 

,,Petten, 1567. Jan Jordenssone of Jordaens ^) van 
Scoorle, bevel van het gouvernement aan den baljuw van 
Egmond om den pastoor van Petten af te zetten , want 
Jordaens preekt op zijn geusch, en acht het daarom gera- 
den de afzetting te voorkomen en de parochie te verlaten. 

Schoorl, 1568. Heer Reyer (zal wel dezelfde zijn als 
Qerrit Royer), de pastoor^ verliet den dienst en de Misse" ^). 

Daarentegen wordt van de Langedijker pastoors in 1568 
geen ten kwade opgeteekend. Jan Jans te Broek zegt, dat 
in St. Janskerspel slechts weinige Mennonieten zijn. Van 
Noord-Scharwöude is alleen de naam van den pastoor ver- 
meld : Romanus Ryckardus. Volgens pastoor Willem 
Claesz. waren te Zuid-Scharwoude slechts twee Menno- 
nieten 5 en de ons bekende Oudkarspeler pastoor Jan Ver- 
meyen, verklaart, dat in zijn parochie slechts weinige 
Mennonieten zijn. 

We zullen eenige namen eens afpellen. 

De informeerende Deken, Jan de Gruere of Grudelius, 
behoefde zelf eigenlijk een informatie, aangezien ook hij 
van het geloof afvallig werd ; a fide avita devius , zegt 
Bat. Sacra s). 

Clemens Maartens, de eerste naar wien deze deken 
onderzocht, was pastoor te Hoorn en in 1566 afgevallen. 
Den 14 Juli werd buiten Hoorn door den bekenden Jan 
Arends de eerste predikatie gehouden. Weinige dagen 
daarna, zegt Velius in zijn kronijk van Hoorn, verliet 
de pastoor van St. Anthonie-kerk (Clem. M.) de roomse 
godsdienst en begon op Keeren bij het siekhuis openlijk 



1) Is z\JD broeder „D. Petrus Jordanis ex Schorel oriuDdus, vice-caratus 
Edam 1548 P" dezelfde als „D. Petros, Pastor Edamensis, A. 1548 in 
Schorel coustituitor?" Beiden geeft v. H. op in Hist. Ep. (Harlem.) 88 
als pastores prisci in Schoorl. 

2) Bqdr. ▼. H., X, 407 en 408. 

3) II, 444. 



328 

te prediken. Dat licht moest benut worden , en de Alk- 
maarsche Synode , geopent 18 Mei 1579 ^)y verkoos hem 
tot 9,dem presidem." In 1596 taande dat licht, want hij 
werd min of meer verdacht geacht op bet stuk van pre- 
destinatie. 

Heer Claeszoon, pastoor te St. Maarten , geboren 
Warmenhuizer 9 heette verder Scheeltjes, of Schel tien, of 
Scheelkens, hij zou zich al vroeger bij de onroomschen 
hebben gevoegd, indien eenige hindernissen zich hadden 
laten wegruimen. Waarschijnlijk behoorde tot die hinder- 
nissen het onderhouden van zes kinderen I Vriend van 
Jan Arends werd hij door invloed van dezen tot predikant 
te Amsterdam beroepen. Hij beschouwde dit beroep als be- 
wijs, dat de Heere hem uit het Pausdom wilde trekken! 
Vooraf raadpleegde hij nog zijn vriend C. Kooltuin in 
Embden , wiens advies gunstig luidde ^). Van Amsterdam 
moest hij echter spoedig wijken, hij trok naar Embden, 
en stierf daar in 1568 aan de pest. Ervarenheid in het 
Grieksch en ook in het Hebreeuwsch wordt hem toege- 
schreven. 

De pastoor van Schagen is Sybrant Jans, in 1548 pries- 
ter gewijd, in 1560 pastoor van Schagen geworden. In 
het huwelijk zich begeven hebbende, legde hij in 1567 
zijn koorkleed op het altaar neer. Zekere Harmanus, ook 
een afvallige, had dit zoogenaamd huwelijk, volgens 
Calvinistisch gebruik, ingezegend ^). Den 30 Mei 1570 
werd hij met nog drie afgevallen priesters in den Haag 
geworgd, waarna de lichamen werden verbrand. 

Pieter Dircxz. is de pastoor van Nieuwe Niedorp, al- 
waar hij tot de nieuwe leer overging. Even als de afval- 



1) R. en 7. V. Acte I, 62. 

2) Kobas en de Riveconrt, Biogr. Woordenb. Il, 806. 
8) W. H. Houël. Vier Pastoors-Martelaars, 7. 



329 

lige paatoor van Eenigenburg, Laurens Claasz. én Jan 
JordenSy zag bij bet levenslicbt te Scboorl ^). Hij werd 
na aflegging van het priesterkleed notaris, liet zicb door 
Jan Arendz. buwen , preekte de nieuwe leer te Koedijk 
en ook heimelijk te Warmènhuizen ^). Predikant te Nieuwe 
Niedorp geworden, zien wij hem meermalen optreden als 
lid van een Synodale commissie. 1582 onderteekent bij 
mede bet excommunicatie-vonnis over den Leidscben pro- 
fessor en predikant Gaspar Coolhaas, van wien verklaard 
wordt, dat hij niet voor een leeraar, maar veel meer voor 
een verscheurder dient bekend te worden. 

Wat bad deze professor, die bij opening van Leidens 
hoogescbool den 8 Februari 1575, de inwijdingsrede hield, 
misdreven? Hij was in geschil geraakt met zijne ambt- 
genooten over bet door hem verdedigd recht der burger- 
lijke overheid in kerkelijke zaken. Het kostte hem zijne 
betrekking. Zijn verdraagzame geest kon zich moeilijk 
met de stroeve Calvinistische predestinatieleer vereenigen. 
De titel van een werk over hem, in 1865 te Amsterdam 
verschenen, luidt : „Gaspar Janszoon Goolhaes , de voor- 
looper van Arminins." De schrijver is Dr. H. G. Rogge. 
Deze titel schetst zijn richting. Potsierlijk is het de pro- 
testantsche kettermeesters te zien optreden tegen een 
professor die niet precies een synodaal geloovige is! 

Die van Sybecarspel is Jan Ambrosius, in 1567 eerst 
altarist ^) te Heynsbroeck , toen pastoor te Oterleek , ^) 
kort daarna te Sybecarspel , waar hij voor goed zijn 
roomsch geloof verzaakte en predikant werd. Op de ver- 
gaerderinge der dienaren te Alcmaer, 81 Meerte 1573, 
waer gelesen werd o. a. dat punt van dat Synodus te 

1) Stad. en Bgdr. I, 882. 

2) R. en v. V. Acte ens. I, 116. 
8) Beneficiant. 

4) V. H. en v. R. Haarl. Bisdom, 266. 



880 

Edam^ „noopende thawelyck ende dat troawen van alle 
menschen sonder onderscheydt , waervan die broederen 
haer eendrachtiglijk hebben laeten behaegen en besloten 
te onderhouden" ^)y werd ook Jan Ambrosins besproken. 
Men schijnt wel aan de kenteekenen van sommiger ge- 
schiktheid te hebben getwijfeld. Aan niet ten volle be- 
trouwbare overloopers werd een forme (formuul) ter 
examen voorgelegd en voorgeschreven, om in dat coetus 
(classis) te prediken. Jan Ambrosius onderwierp zich hier- 
aan goedwillig. Hij moet goed voldaan hebben 5 want we 
zien hem later als predikant te Amsterdam en de parti- 
culiere Synode 9 in 1596 te Hoorn gehouden , verkiest 
hem tot praeses. Waarschijnlijk is Ambrosius Joannis^ in 
1618 tot den dienst te Petten toegelaten, zijn zoon. 

Jan Jordaens of Jordense is geboren te Schoorl, evenals 
zijn vriend en gezel in den afval Gerrit Janse Royer. 
In 1557 is hij, maar jong priester, reeds pastoor te Ob- 
dam. In 1567 ontmoeten we hem als pastoor te Petten, 
waar hij dapper op zijn geusch preekt, wat voor hem 
op een afzettings bevel uitloopt. Om de uitvoering van het 
bevel te ontloopen, verlaat hij de parochie. We vinden 
hem terug als predikant te Winkel in de buurtschap van 
Pieter Dircsz. 

We noemden Gerrit Janse Royer, gezel op hun wandel- 
leeraarstocht van Pieter Dircxz. , Jordaens en Laurens 
Claes, (die de cure van Eenigenburg verliet) naar War- 
menhuizen, Schoorl en Koedijk. Voor 1568 is hij misschien 
pastoor te Schoorl, verlaat dan den dienst en de misse 
en bestond op zgn geusch te preeken , nademaal hem dit 
door Brederode bevolen was ^). Toch is hij in 1570 weder 



1) R. en V. V., Acta I, 7. 

2) Stad. en Bjjdr. I, 887. * 



381 

pastoor en wel te Heynsbroeck ^) , waar hij , evenals 
collega Michiel Pieters, de Opdammer pastoor, eerst het 
masker aftrok toen de wind uit den begeerden hoek kwam ^) 
Wat vastovertuigde mannen I Royer is later te Winkel, 
eerst naar het schijnt pastoor 5 vervolgens predikant. Zijn 
vriend Michiel Pietersz. vertrok naar Aartswond als die- 
naar des Woords, maar oefende later dit dieilaarschap uit 
te Obdam en te Heynsbroek , ja bracht het tot Scriba van 
een Prov. Synode. Zoo hoog steeg Royer niet, die na 
1674 zijne gaven niet meer voor de Winkeler gemeente 
ten beste geeft. In dat jaar besloot de Synode eendrach- 
telijk dat hij zal „afstaen van den kercke dienste" ^). 
Geen groot pleizier moet dus aan den man beleefd zijn, 
die zoo geijverd had voor het nieuwe evangelie. 

Zoo waren er meer ; wat verderop , te Zwaag , was 
Aert Hendrix , na zijn roomsch geloof er aan gegeven te 
hebben, dienaar des Woords. Ter Synode van Edam, in 
1598, is bevonden dat deze Arnoldus „grootelijck heeft 
gesondight soowel door dronckenschap als door rebellig- 
heid tegen den classem ^). Hij is niet de eenige , wiens 
zedelijk faljiet door de hervorming niet is gehomologeerd. 

Rebelligheid werd ook anderen toegeschreven. 

Aan den 60-jarigen pastoor te Broek, Jan Jansz. , werd 
in 1568 niets ten laste gelegd. Bleef hij getrouw? Helaas I 
Jan Jansz. , voormalig pastoor op Langendijk, is vermeld 
als predikant te Texel, heeft er zich niet „eerlycken ge- 
dragen" en schijnt gedacht te hebben dat een beroep even 
goed van hem , als van de gemeente kon uitgaan en vond 
Broek verkieslijker boven Texel. Het in praktijk bren- 



1) ▼. H. en V. R. Haarl. Bisd. 266. 

2) Idem. 266. 

3) B. en ▼. V. Acta I, 24. 

4) Idem. 257. 



882 

gen dezer meening kwam in 1575 hem te staan op sus- 
pensie, omdat hij zich tweemalen onordentelijk van den 
eenen plaats tot den anderen getranslateerd heeft. Met 
de predikanten van Z. en N. Schaiwoude was het even- 
min getroffen: zware klachten waren ingekomen. 

Heer Jan Jansz. , om meer perikel te voorkomen, werd 
naar Oudkarspel overgeplaatst en in 1581 meenden die 
van Hem, dat de 78-jarige voor hun gemeente nog wel 
een geschikt dienaar was. 

We doen zoowat de ronde en noemen Comelis Cor- 
nelisz., eertijds pastoor te Schermer, met wien de ver- 
gadering te Alkmaar in Maart 1573 zich reeds had bezig- 
gehouden. Voor examen, proefpreek, voor classis (coetus) 
boog deze afvallige demoedig het hoofd. „Entlyck soo 
onderwerpt hem ook bereydelyck Comelis Cornelissen^ 
eertyts pastoor tot Schermer, ende (zat) hem soo lange 
des dienst onthouden, soo lange hy in 't coetus zal ge- 
ëxamineert ende gehoort wesen." 

Van hetzelfde gehalte en tot gelijke onderwerping be- 
reid was Jan Claesz. , eertijds pastoor, later predikant te 
Petten. 

Comelis wordt in Juli 1578 toegelaten , om bij pro- 
visie te prediken; Spierdijk mocht van zijne gaven ge- 
nieten ^). Moeten we nog noemen , Heer Laurens Claes- 
zoon, pastoor geweest te Eenigenburg op Zeedijk, apostaat 
evenals zijn koster ^) of Jan Geertsen, op 1568 geboekt, 
als priester en prochiaan in St. Maarten? Sedert eenjaar 
of meer voor hem , was hier (St. Maarten) een zekere 
altarist na de vlucht van Scheelkens ? ^) Volgens Reitsma 



1) R. en y. V. Acta odz. I, 8, 9. Noot en 18, 

2) Bigdr. v. H. X, 402. 

3) Idem. 404. 



333 

en Van Veen, is Jan Oeertsen , of Jan Gerritsz. daarna 
vrij zeker predikant te Midwoud ^). 

We sluiten de naamlijst. Tegenover de zwarte stippen 
hebben we reeds namen genoemd van priesters-martelaren, 
zooals te Alkmaar en te Warmenhuizen, van vrijwillige 
bannelingen. Als trouw geblevenen, melden wij Jan Cor- 
nelisz. Speek, eerst altarist in Hensbroek ^) in 1667/68 (?) 
priester en cureit te Petten '). Tegenover een afvalligen 
pastoor te Akersloot, zien we een trouw gebleven kape- 
laan, tot herder benoemd. En is het ondenkbaar dat onder- 
scheidene parochies , bij veel ontrouw, het geluk hadden 
aan Edam ten deel gevallen , waar bij uitbanning van 
pastoor Meindert van Enkhuizen, de kapelaan (Nic. de 
Wit) met de helft der priesters , de gemeente bediend 
hebben? *) 

Heel vlot ging de omzetting eerst niet; wanneer in 
1666 te St. Pancras geen nieuwigheden nog waren, en 
toen op Koed\jk zich slechts enkele kalvinisten vertoon- 
den, dan heeft aanvankelijk het succes maar zeer matigjes 
den arbeid der nieuwe apostelen bekroond. 

Met Alkmaar's ontzet zou dat anders worden, voortaan 
was met de partij van den Prins en van den opstand, ook 
de geuzenpartij de baas. De pogingen om het Noorder- 
kwartier onder het gezag van Koning Filips terug te 
brengen, mislukten. Mislukken zou elke poging om de 
gebeeldstormde Kerken terug te krijgen, indien zulk eene 
poging door de oude en rechtmatige bezitters al niet reeds 
door de omstandigheden werd ontraden. 

Donkere dagen ; hoopten de Ondorpers nog het kerkelijk 
eigendom aan te spreken, en wat eerst voor den eere- 

1) Acta enz. I, 449. 

2) y. H. en V. Rhijn. Haarl. fiisd. 265. 
8) Bigdr. ?an H., X, 407. 

4) Idem. III, 7. 



334 

dienst of het onderhoud der bedienaren was bestemdj in 
klinkende specie om te zetten om dan het deels in pnin 
liggend tempelgebouw te herstellen? Slechts kort duurde 
deze illusie. 

11 Dec. 1573 beantwoordde de Prins van Oranje een 
smeekschrift der regeering van Alkmaar, aangaande elf 
onderwerpen ^). Punt IV vermeldt: ^) „Bpven desen, alzoo 
die Kerke tot Alkmaar niet veel meer inkomsten heeft, 
dan zy jaerlijks tot nootelyke reparatie en onderhoud be- 
hoeft ; aanschouw genomen ook , dat de kercken-dienaren 
tot Alkmaer nog niet met ordinarisloon ofte onderhou- 
dinge voorsien en zyn : zoo waer de Suppl. vrindelyk be- 
geren dat uwe Excelentie het land en inkoomen der kerke 
en pastorye tot Ondorp , dien van Alkmaer wilde laeten, 
tot een redelyk onderhoud harer kerkendienaren , welke 
inkoomen nog niet zullen mogen strekken ten vollen 
onderhoud der dienaren aldaer. 

Het antwoord Inidde : Fiat in zulke voegen als b^ den 
supplianten verzegt werd, bij provisie en tot dat bij generale 
ordonnantie van bet Land, anders gedisponeert zal worden". 

Aldus werd Oudorps kerk onteigend van de vermakin- 
gen, door een roomsch voorgeslacht bestemd voor den 
roomschen eeredienst en zijne bedienaren. 

Reeds 26 Oct. 1573 had de Prins geoctroyeerd , dat 
voortaan niemand timmeren, noch huizenbouw, noch nering 
doen mocht op 600 roeden afstand van Alkmaar's stads- 
grachten. Wie het ondernam, diens bouwsel mocht afge- 
broken, zijn nering belet worden. 

Bij dit Fiat van 11 Dec. 1573, kwam nog eene inwil- 
liging, een ingrijpen op bestaande rechten. De suppliek 
luidde: het territorium ofte banne, hetwelk die van Out- 



1) Boomkamp. Alkmaar, 825 vv. 

2) ld. 82S. 



385 

dorp gehad hebben te willen Toegen onder de jurisdictie 
der stad. 

De Prins consenteerde dat jurisdictie en ban van Out- 
dorp^ de Eoninghlijke Majesteit toekomende, toegevoegd 
werden aan het schoutambt van Alkmaar. Zoo werd de 
Oudorper kerk ook ontzet van haar recht bij benoeming 
van den Dorpsschout. Bij deze wijziging in de jurisdictie 
is nog: van 's Konings weghe bedient en geadministreert 
9an de goe gemeente voorgespeld. Bij het veralinieeren 
echter van Oudorp's kerkbezit, bleef — wijselijk — 
's Konings naam verzwegen. 

Wat zal er in die donkere dagen waaraan geen einde 
scheen te komen, wat zal er vurig gebeden zijn, toen in 
1575 Paus Gregorius XIII het algemeen Jubilé had doen 
afkondigen! Dat jubilé zal echter voor ons land eerst in 
1578 zijn gevierd; dit meenen wij te mogen opmaken 
uit Bijdr. voor de Gesch. v. h. B. v. H. I, 20, waar Ju- 
biladum concessum a Gregorio XIII, (Dus) vermeld wordt 
op 1578. Het is het jaar der Haar lemsche Nonen f en der 
instorting der bisschoppelijke zetels in ons Vaderland. De 
waardige bisschop van Mierlo moest eerst zich verbergen, 
later vluchten en overleed 28 Juli 1587 na te Deventer 
de St. Lebuinus-kerk te hebben gereconcilieerd. 

Aanvankelijk was des bisschop's vicaris , Vairlenius , 
werkzaam om te redden en te behouden wat mogelijk was. 
Bij den dood van Haarlem's tweeden bisschop verkoos het 
Kapittel als vicaris — sede vacante — den volijverigen 
Willem Coopal, te Spierdijk geboren ^). Coopal smaakte 
het geluk velen, ook in dit Noorderkwartier, terug te 



1) Verre verwanteu ?an W. C. , waren in de vorige eeuw nog in Ondorp. 
In 1637 is een Willem Coopal pastoor te Obdam. HQ was te Spierdyk 
geboren, werd in 1637 verplaatst naar Pnrmerend, later naar Mooniken- 
dam, f te Amsterdam 15 Oct. 1662. Het Kapittel had hem den titel van 
Aartsdiaken verleend. 



386 

brengen tdt het geloof. Door een noodlottig toeval vond 
hij, op een zijner apostolische tochten, den dood in de 
wateren van de Beemster» die hij van Pnrmerend naar 
Avenhom wilde oversteken. 

De vacante bisschopszetel bleef vacant. Reeds vóór den 
dood van Van Mierlo, was (1680 of 1583?) Adam Sasbold 
Vosmeer (geb. te Delft 1548, priester gewijd te Utrecht 
1572) opgetreden, voorzien van geestelijke volmachten. 
Apostolisch vicaris geworden werd Vosmeer in 1602 ge- 
sierd met den aartsbisschoppelijken titel van Philippi i. p. i. 
en overleed 1614. 

Schoon en verdiend is de lof door Frnin hem toege- 
kend ^). Hij leefde voor niets dan voor de Kerk , en de 
vracht van zijn arbeid is in een paar woorden geschetst : 
een nieuw leven was voor de Katholieke Kerk gewekt. 

Neen, die stroom zou niet tot stilstand worden gedoemd, 
noch door Leycester, noch door Prins Manrits, dien de 
Staten van Holland in 1585 tot kapitein-generaal aan« 
stelden. Had Vosmeer in 1583 het volk zonder leidsman, 
de kudde zonder herder gevonden , hij deed de wanorde 
ophouden en spoedig bespeurde de geestelijkheid (seculier 
en regulier) zoowel als het geloovig volk, dat er weder 
een kerkverband was. Het gelukkig gevolg hiervan onder* 
vonden vooral de gemeenten, die korter of langer tijd van 
geestelijke hulp verstoken , nu weer geregeld bestuurd 
werden. In Alkmaar, waar de bekende pastoor Gornelis 
Hendriks, uit de Kuinder , zooveel hij vermocht, in stilte 
had gearbeid, zond de Vicaris Apostolicus, omtrent 1609, 
pastoor Henricus Loeffius. De Jesuieten waren er in 1608 
aan den arbeid ^) en zouden — des gevraagd — ook de 
naburige steden en dorpen helpen. Die hulpe uit Alkmaar, 



1) Gids, Febr. 1894, bl. 212. 

2) Bydr. v. Haarl., IV, 4, 29. 



837 

zal wel het eerst aan Ondorp zijn ten goede gekomen. 
Jn Spierdijk was in 1607 ^) door Sasbold Vosmeer M. Simon 
Spanbroeck ree^s gezonden , te Toren is denkeliijk Judocns 
Cats werkzaam te Schagen ^) en van daar uit, zoo goed 
als het gaat, voorziet hij in de geestelijke behoeften der 
Velder-statie , waar in 1612 Bavo Costerus Cleerbesei^ 
wordt gezonden. Wellicht was reeds omtrent dien tijd voor 
Schoorl en omstreken gezorgd ; althans de naam van 
Joannes Granaet is vermeld als pastoor in Schorel; 1618 
is zijn sterQaar ^). Ook de predikanten ontwaarden die 
heropleving. 

Ter Synode van Edam in 1586 ^) klaagden reeds de 
Synodale heeren dat de pausselycke superstitie , door 
heimelijk insluipen van mispapen en monniken werd ge- 
voed. In 1688 ^) werd op de Synode te Haarlem beslo- 
ten aan mynheeren de Staeten te verzoeken daarin met 
de bequaemste middelen te voorzien ^) en in 1594 ver- 
klaren de kerken van N.-Hoiland , dat zulke papen meest 
uit Haarlem komen. Het heeft niet mogen baten, tegen 
de verdrukking in, zette het katholicisme zijn leven voort 
en herwon bij stukje en beetje het overrompeld erf. Na 
donkere dagen zou andermaal het licht schitteren. 

V. 

Na de Hervorming. 

Zoo goed als de omstandigheden gedoogden, was de 
herbouw van Ondorp geschied, de steensoort, hier en daar 

1) Bafc. Saera II, 441. 

2) B^dr. ▼. H., XX, 849 en 367. Niet Fraociscns van OeD Bragge , 
f 1658, maar Jüdocus Cats moet derhaWe beschouwd worden als Schagens 
eerste pastoor. 

8) Bat. Sacra II, 435. 

4) R. en v. V. Acta I, 135. 

5) Idem. Acta I, 147. 

6) Idem. Acta I, 187. 

Bydntgen Geich. Bisdom v. Haarlem. XXIIe Deel. 22 



388 

aan een muurvak of keldergewelf aangetroffen , wekt de 
gedachte op dat van een of ander bij den brand vemielde 
grooter hoizinge (pastorie P) de puinen zijn onderzocht en 
wat bruikbaar was, aangewend is. Landneering en yis* 
scherij gaf weer brood , en na korten tijd steeg het land 
in prijs. Dit laatste kan worden opgemaakt uit een ouden 
koopbrief uit 1598 ^), betrekking hebbende op verwisse- 
ling van eigenaar van een stukje grond , later eigendom 
geworden der Roomsche kerk aldaar. 

De aanhef van dien koopbrief luidt: 

y,Wij Eglen Adriaenszoon Schoudt tot Ondorp, Come- 
lis Djricxszoon Willemans ende Pieter Dircxzoon Ben- 
houwer, Schepenen aldaer, doen cont dat voor ons gecom- 
pareert ende gecomen is, Cornelis Pieterszoon Halfvasten, 
Poorter der Steede Alcmaer ende bekende mits desen 
brieven, gecoft te hebben van Cornelis Maertenszoon van 
Ondorp voorssz. ene stucke lants genaemt dat Osseweit- 
gen, gelegen in onsen voorssz. banne van Oudorp, groot 
omtrent vierdalf gars lants ende eene snees, belent mette 
voornoemden Cornelis Pieterszoon Hemelrycks weyde aen 
de oesten ende noorden, Hendrick Corneliszoon Groen met 
Maertoen Dircxdochter, Cloosterweyde aan de westen, die 
gemeene vaert aan de suyden ende dat bij 't gars roede 
en de maet, 't gars voor de somme van vier hondert 
Carolusguldens tot veertig groten Vlaems ^) die gulden 
te betalen." enz. 

In het geheel is voor dit Osseweytgen betaald in ver- 
schillende termijnen 1459 guldens en 3 stuivers. Er zijn 
in de vier laatste jaren landerijen verkocht voor minder 
prijs de gars. 

Ter afsluiting van den koopbrief nog een paar bijzon- 



1) Parochiaal Archief. 

2) Groot Vlaamsch = / 0.02». 



889 

derheden. Schout Eglen en zijn Schepen Pieter Dircksz. 
Benhouwer waren bedreven in de schrijfkunst. Cornelis 
Dircxsz. plaetste een merck op bede van beide comparan- 
ten, en op verzoek van zijn voornoemde Schepenen, die 
„gheen segel gebruicken^', heeft Eglen Adriaanszoon zijn 
eigen zegel op het stuk geplaatst. Dit Gemeentehoofd, ook 
Schout van Oterleek, bleek den Gregoriaanschen kalender 
(Oct. 1682 door Paus Gregorius XIII ingevoerd) te vol- 
gen, met bij den datum te voegen: Stylo novo datum. 

En hoe maakten het de katholieken met het waarnemen 
Tan hun godsdienstplicht? Hun aloud kerkgebouw stond 
er, maar dit als tempel te bezigen, was hun ontzegd. In 
1594 werd het in puin liggende koor aan de westzijde 
door een vlakken muur vervangen en de uitwendige ruimte 
beperkt, maar het gebruik was hun verboden. Heeft rond- 
trekkend predikant of zeloot er soms beproefd zieltjes te 
winnen ? In de belangrijke verzameling van Reitsma en van 
Veen lezen wij , dat in de particuliere Synode, te Alkmaar 
14 — 19 Juni 1593 gehouden, op het gra vamen des classis 
van Alcmaer is besloten, bij rekest te verzoeken aan ge- 
committeerde Raden van W. Friesland en in het N. Kwar- 
tier , ten hunne believen ordre te stellen, dat in die dor- 
pen, daer geen dienaers zijn, mochten door haer autho- 
riteit aldaer dienaers des Woordts gestelt worden. 

Wij vertrouwen dat die uitzending naar hier, als zij 
geschied is, weinig opleverde. Maar het bleef den katho- 
liek moeilijk zijn godsdienstplicht te vervullen. Er was 
geresolveerd, dat pene beliep : het houden van (roomsche) 
conventiculen, zelfs zonder presentie van paep of munick, 
dat mede penen sullen worden gestatueerd tegen degenen 
die haer van papen oft municken laten andermael trouwen 
oft doopen ^), mitsgaders dengenen die daar bij ende pre- 
sent zijn geweest. 



1) Arch. V. Utr. XVII, 155. Is dit andermael oiet eeo bevestiging van 
Vosmeer's lusinuatio etc. van 1602. 



340 

Katholiek te xijn mocht dan volgens het nieuwe Staats- 
redit op adi lelf geen strafbaar feit wezen vermits dit 
gcftdit werd in het geweten om te gaan, maar dit open- 
Igk te toonen door deelneming aan een heel klein roomsch 
k<mventikel, werd strafbaar gesteld. Een voor de buiten- 
wereld totaal onxichtbare kerk, mochten de katholieken 
onder elkaar uitmaken. Zoo iets als een voortdurende 
geloofsedips werd ten hunnen opzichte met de vrijheid 
van conseientie, dat veroverd en heerlijk goed! best be- 
staanbaar geacht. 

De Ondorpers hebben zich gered, zooals het elders ging. 
Is er tegen glurende spionnen gewaakt door klopjes ? Zij 
waren er tijdens Ondorp statie heette. Zeis een klopbroer 
is vermeld. Zij zijn in die latere periode wis niet voor het 
eerst verschenen. 

In de 17* eeuw waren hier een paar roomsche schepe- 
nen ; hadden ze roomsche voorgangers, dan was het lichter 
te schuilen in boet of zolderverblijf. Voorts weten we, 
dat Schout of Baljuw (Ondorp ressorteerde onder het Bal- 
juwschap der Nieuwburgen, naam aan het oude gesloopte 
kasteel ontleend) soms één oog sloot, wanneer geld de 
vergunning vergoedde. Die oogluiking leek later vaak: 
abonnement volgens tarief. 

Waar kerkten de roomschen van dit oude Kerspel ? 
Denkel\)k niet bij voortduur in éen woning. Misschien is 
er in de woning, die kerkhuis werd in 1650, dienst ge- 
daan; ook een andere plek Wordt genoemd: de Capelle 
te Huiswaard, een stuk, was in het begin der 17* eeuw 
of iets vroeger schoolhuis geworden en had waarsch^nlijk 
altgd een roomschen meester, zij was voor een stil con- 
ventikel best gelegen, ook voor sommige geloofsgenooten 
in de stad. 

Bovendien de weg naar de marktplaats Alkmaar was 
niet te versperren en daar toeft sinds 1580 de uit Kuinder 



341 

verdreven pastoor Gornelis Hendriksz.^ geboren Alkmaar- 
der. In een keurige monografie ^) beschrijft pastoor L. 
Scholten, z. g., zijn arbeid in Noorder- Kwartier en W.- 
Friesland van 1580-1615. Hij kwam op den rechten tijd, 
werd hier en daar gekerkerd en in 1596 door de regee- 
ring ter stad uitgewezen op poene van verbanning uit 
Holland en W. -Friesland. Maar een rekest werkte uit 
dat hij mocht blijven tot hem anders zou geordonneerd 
worden. En daarbij is het gebleven. 

Was dit (opgeschort) vonnis uitgelokt door de N.-HoU. 
Synode van Haarlem, 7-16 Juni 1594? Aldaar wordt bij 
art. 16 gezegd: op de „swaericheyt van die van Alcmaer 
noch voorgestelt aangaende de conventiculen der Papisten, 
tot oeffeninghe haerder religie ende eenige dreygementen, 
ja openlyck gewelt tegen die van de suyvere religie , is 
geresolveerd dat men eerst goet bewijs , ten minste bij 
attestatie zal nemen, ende daer 't selve den Heeren Staten 
verthoonen", enz. ^). 

Cornelis bleef en de omliggende dorpen zullen niet 
te vergeefs een beroep op zijne liefde hebben gedaan^ en 
van die dorpen is Ondorp het meest Alkmaar nabij. 

Deelde later in zijn arbeid Ewond Franciscus Hooge- 
land? Als Hogelant schrijft hij in 1617 onder een attes- 
tatie ten gpnste van Vic.-Cap. Sixtius ^). Necrol. Harl. 

heeft op 1624 ; Obiit D. Ewaldus Alcmaria *). Bood 

ook later Arie Nannius Glaudosanus (Akerslooter) hulp? 

Cornelis stierf op een schoonen dag, Maria-Boodschap^ 
1615. Zijn levensavond verhelderde bij koniste van meer 
arbeiders 5 die ook buiten de stad zouden werken. In 1608 



1) Bydr. V. Haarl., XV, 886. 

2) R. en v. V. Acta enz. I, 185. 

3) BQdr. V. Haarl., X, 12. 

4) Kath. 11^, 69. 



842 

is de Jesuieten- statie onder pater Ger. Florentius voor 
goed gevestigd , Loeffins (f 1682) in 1609 in St. Mathias, 
Quirinus Coster (t 1682) in St. Laurens te Alkmaar sinds 
1613. Eerlang komen Dominicanen met pater Harms, en 
vajer Buitendijck vestigt de Franciscanen. 

In dat tijdvak was heel wat geschied. Parma stierf in 
1592, Philips II in 1698. Brussel huldigde in 1699 Al- 
bert en Isabella als landvoogden, 1600 is de slag van 
Nieuwpoort en in 1609 is het 12 -jarig Bestand, waaruit 
ook de Katholieken opmaakten : Deze Nederlanden zijn 
voor Spanje verloren. 

Tijdens het Bestand, vroege bode van lateren vrede, 
hadden de eigenlijke inspireerders der Plakkaten onder- 
ling twist. Eensgezind tegen Rome , waren de predikanten 
het onder elkaar oneens, bij wie de schat van de suyvere 
gereformeerde religie eigenlijk berustte. De Bijbel moest 
het uitmaken, en het Staatsgezag moest helpen. Hiermee 
is de twist van Arminianeti en Goramaristen aangeduid. 
Wij mogen die aanstippen, want de beide eerste Ondorper 
predikanten behoorden tot de Arminianen; een Petrus 
^milii is in 1619 afgezet, dewijl hij anders geloofde dan 
te Dordt was vastgesteld. Het getwist was al vroeg be- 
gonnen. 

De menschelijke wil, oorspronkelijk van den beginne 
en als eindige wil onvrij , en geen meester van zich zel- 
ven , dit was — zegt Broere ^) — de eigenlijke dogma- 
tische grondslag, door Luther gelegd. Bestaat er geeu 
vrijheid, dan gebeurt alles noodzakelijk en is des menschen 
eindelijk lot van die noodzakelijkheid-alleen afhankelijk. 
Dit gaf Calvijn uit voor goddelijke praedestinatie. De 
rede en het rechtgeaard menschelijk gevoel kwamen in 
verzet. Een deel Protestanten waren op voorgang van 

1) Terugkeer van Hogo de Groot. 



343 

den Leidschen hoogleeraar Arminius ten opzichte van de 
praedestinatieleer en de daar naast meer samenhangende 
leerstukken tot de oude katholieke waarheid teruggekeerd. 

GommaruSy ook Leidsch hoogleeraar, vertegenwoordigt 
het Calvinistisch beginsel : God heeft uit het in Adam ge- 
vallen menschelijk geslacht , in Zijn eeuwigen raad, een 
zeker getal menschen uitverkoren om hen door Christus 
zalig te maken, terwijl Hij de anderen in hunne zonden 
laat. Remonstrantie en contra-Remonstrantie. 

De Arminianen verwijderden zich echter van den kath. 
grondslag, met het gezag der Staten in zake van godsdienst 
te verdedigen 9 gezag , waarbij de Kerk geheel onder de 
macht van den Staat zou geraken. Hiervan wilden de or- 
thodoxen niets weten. De kerk boven alles uit, de Staat haar 
dienaar in het nieuwe land van Eanaan, was hun devies. De 
H. M. Staten poogden den evenaar in het huisje te hou- 
den met Tolerantie te preeken, maar dat liep ook mis. 

Het feit was beslist, toen, 13 Juli 1617 , Prins Maurits 
in den Haag ter godsdienstoefening opging in de Klooster- 
kerk , den doleerenden Contra-remonstranten in gebruik 
afgestaan. Had hij ontdekt hoe de praedesti natie, grauw 
of blauw 5 er uitzag, wat hg aanvankelijk niet wist? Dacht 
hij in trouwe, dat de Remonstranten iets gemeen hadden 
met „den man der sonde, de ongerechtigde, ick zegge 
den Paus van Romen"? Of begreep hij dat tot vergroo- 
ting van zijn macht^ de Calvinistische predikanten en de 
volkspartij in hun achterhoede^ een besten steun aanboden? 

Het was beslist toen , zooals Vondel zingt : 

mijn Heer de Prins 
Gommers zgd' die boven hiog 
Trooste met zyn staele kling. 
Die zoo zwaar was van gewigt 
Dat al tander viel te licht. 
Toen aanbad elk Gommer's pop 
En Armijn die kreeg de schop. 



S44 

De stalen kling velde Oldenbarnevelt; zijn dood werpt 
een bloedvlek op hen , die dezen edelen en grooten staats-* 
man nit den weg ruimden. En dan durft men nog spre- 
ken van Egmond en Hoorne ^). 

Weinig minder schandvlek is het vonnis, dat Hugo de 
Oroot en Hoogerbeets tot eeuwigdurende gevangenis ver- 
oordeelde. Uytenboogaard werd uit den lande verbannen. 
De Calvinistische orthodoxie vierde triomf over het pro- 
testantsch beginsel: „Vrijheid van onderzoek". De pre- 
dikanten, weigerachtig om de Dordtscbe canones te onder- 
teekenen 9 werden afgezet en met de sdioolmeesters ging 
het insgelijks. 

.Van dien strijd weet o. a. Alkmaar mee te spreken; 
ja, de schutterij kwam er aan te pas. De Jager na vrede 
wordt in een pamflet, door Broere^) aangehaald, van 
Christus-loochening beschuldigd. „Hij en ontsiet sich niet 
midden in den schawdale des Heeren bij lichten daghe 
tot de tenten van mijn geslagche vijanden over te gaen. . . . 
poogende niet alleen mijnen Heer, de ghezalfde des Heeren, 
zijns ampts te ontzetten. Die Jager bidt ook niet goed, 
neemt den Middelaer ende tusschencomer J. C. niet mede, 
om in Zijn welriekende salve, Gode aenghenaem te zijn/' 
Die Jager is de schrandere Remonstrant en Alkmaarder 
predikant Venator; zijn tegenstander, een man van ge- 
wicht onder de contra- remonstranten is Hillenus, ook Alk- 
maarder predikant. 

Een schetsje uit den strijd. Eens toen Venator de doop- 
beurt had, verstopte Hillenus het doopbekken al onder de 
preek, dan kon Venator er geen gebruik van maken. 
Aldus de heer C. W. Bruinvis in zijn Alimaaraeh geschil op 
zijn ergaty een verhaal even nauwkeurig als onpartijdig '). 



1) Broere. Terogkeer Ttn Hngo de Groot , 9. 

2) Terogk. t. H. de 6., 81. 8) Niet in den btndel, bl. 85. 



S4S 

Toen V. HU in 1610 te Koedijk ging prediken, kregen 
sijy die uit de stad onder zijn gehoor waren, den naam 
van „Slijck-geuzen/* 

Ook op het platteland, o. a. te Warmenhuizen, gistte 
het en daar werd, op last der Staten, Zondags om de 
beurt remonstrantsch en contra -remonstrantsch gepreekt! 

Nu had Ondorp, waar een kleine kudde en met Oter- 
leek verbonden was, in Aris Volckertz., sinds 1608, een 
predikant. Hij kwam spoedig in onmin met Classis en 
Prov. Synode , wilde de confessie wél , den catechismus 
niet onderteekenen , beriep zich op de Staten , die de te 
onderteekenen akte wilde zien en opheffing van schorsing 
verlangden. Het werd hem euvel geduid. In Mei 1610 
is hij aan Venator's zijde. Volkertsz. f 1612. 

Zijn opvolger Petrus ^milii, misschien toen buiten be- 
diening, was reeds door meer dan een Synode suspect ge- 
acht. Zijn dienaarschap te Broek i/W. was niet in vrede 
geweest ; er kwam verzoening, maar het rechte werd het 
niet. De Classis Edam zette hem af — in of vóór 1601 
— want hij had bezwaar over het belijdenis-art. : „de re- 
probatione damnandorum". Toch bleef hij tot A®. 1608; 
de Hoornsche Synode oordeelde : Zoo kon het langer niet. 

„Ter cause van sijn persoon was in sijnen dorpe grote 
onrust ende swaericheyt tot slaens toe onder de burgerije 
ende gemeente ^). Op 't poinct van de leere was zijn 
snyverheyt ook verdacht Tot de zaak onderzocht was zou 
hij zich stil houden, maar werd van Broek ontslagen met 
attestatie en wachtgeld. Deze Remonstrant meende met 
gelijk recht als zijn tegenpartij , te mogen verkondigen 
wat hem toescheen op bijbelschen grondslag te steunen. 
In 1619 weigerde hij de Dordtsche dekreten te onder- 
teekenen, en werd afgezet. 



1) R. en ▼. V. Acta I, 484. 



846 

Van onrust onder burgerij en (protestantsche) gemeente 
te Oudorp of Oterleek is ons niets bekend. Tot slaans 
toe, zal het wel niet zijn gekomen. 

Met dat al , de aloude tempel was voor goed een pro- 
testantsch bedehuis ; toch hoopten de katholieken alhier, 
dat bij het verminderen van het tekort aan priesters, ook 
hun verweesdheid eindigen mocht. 

Intusschen kwamen in den omtrek grootsche werken 
tot stand. Vroegere drooglegging b. v. van Voormeer, 
Vroonmeer^ Swinmeer enz. waren als een voorspel der 
droogmaking van Beemster (6414 H. A.) in 1607, en na 
doorbraak, voor goed in 1610. In 1626 — 31 is Huygen- 
waert droog ; een zijner eerste Heemraden, Aldert Jacob 
Pater, eert zijn naam in een sprekend wapen, dat een 
monnik of pater als hoofdfiguur voert. 

Die indijking, vooral de nieuwe vaart naar de Waard, 
met verlegging der Langedijker vaart — te voren door 
de Munnikenbrug — bracht aan Oudorp het bezoek van 
wel 150 Langedijkers. Ze vreesden op marktdagen de 
geschikste aanlegplaats te missen en wilden het veerk 
keeren. Bij de Halve Maan (nu brug van dien naam) 
werd beproefd de nieuwe vaart te dempen en de oude 
weder te openen. Sommigen begonnen ten eynde de 
Achtergeest bj Jan Bojes haer desseyn ook te plegen ^). 

Spoedig volgde het ontzet. Te Alkmaar kwamen twee 
kompagniën onder de wapenen, trokken ter Friesche poort 
uit naar de Halve Maan en de Langedijkers dropen haastig 
af, door de gewapende macht tot St. Pancras achtervolgd. 

Den 8 Oct. 1681 verscheen het Octroj van de Scher- 
meer, in vier jaren was de plas droog en 25 Oct. 1686 
werden de kavelingen gedaan ; de gronden met de namen 
der eigenaars kwamen op het „Gavel*Register'\ Voor het 

1) V. d. Woade. Kron. ▼. Alkm. 85. 



847 

boawen, het onderhouden enz. van kerken waren bepa- 
lingen gemaakt. Maar men begrijpt^ dat deze betrekking 
hadden op hervormde kerken. 

Aan Ondorp en Oterleek bezorgde de droogmaking van 
Schermer toeneming van bevolking, waaronder ook Room- 
schen, hoewel meer huurders dan eigenaars. 

In het doorloopen tijdperk waren vele hoofdpersonen 
verdwenen. Ook onder de geestelijkheid was de doodsengel 
verschenen, maar de openingen werden aangevuld, en de 
kerkelijke 'herleving werd met talent voorbereid door 
Rovenius (1614 — 51). Balling geworden, werd hem 1640 
als coadjutor toegevoegd Jac. de la Torre, ook gebannen 
in 1649. Toch ging de weder-opbloei vooruit. 

Eenige cijfers ten bewijze. In 1616 telt de Missie 200 
sec.-^priesters en ruim 20 regul. Behalve Alkmaar zijn in 
deze streken staties te Schagen, Schoorl, Spierdijk, Ursem, 
't Veld. In 1685 zijn er 800 sec. pr., 121 reg., Alkmaar 
heeft 2 staties meer, Obdam is een statie en de oprichting 
van nieuwe gemeenten wordt voorbereid. 

De naam van Philippus Rovenius, Vic.-Ap. Aartsbis- 
schop van Philippi i. p. i. blijve hier in eer. Onder zijn 
bestuur is de statie Oudorp opgericht. 

VI. 

De Statie Oudorp. 

Ook in deze streek leefde men niet altijd in rust. Van 
een verstoring in pciffie circa Alcmariam in 1632 spreken 
de Acta Cap. ^) Het liep evenwel goed af, al was het 
ook tegen een steek-penning aan drossaard Hinderduyn. 
Intusschen zag men de plaats van Petrus ^milii, inne- 
men door A. Schipio 1620 — 24, gevolgd door zijn broeder 

1) Bijdr. Y. Haarl., III, 818. 



348 

Jb. Schipio 1626 — i5, die in laatstgenoemd jaar naar Oost- 
Indië is vertrokken. 

In Hago waard — dat een eigen baljuw kreeg — en 
Schermer, vestigden zich ook katholieken, wellicht uit 
ouden stam, maar nu voor 's lands ambten onbenoembaar. 
Niet meer de visscherij, doch landbouw en veeteelt, 
ziedaar voortaan het hoofdbedrij f van de vermeerderde 
bevolking. 

De droogleggingen brachten nieuwe grensregeling mee; 
van de Waard kwam het Noorderdeel aan het Veld en 
een ander deel aan Obdam bij oprichting dier Statie , met 
W. Coopal als 1*^ pastoor ^). 

Aan een nieuwe statie Oudorp werd gedacht, die ook 
den Zuidkant van Waard zou bedienen. Deken Gatems, 
opvolger van Costerus, te Alkmaar van 1632 — 51, ook 
als kapittellid, heeft alles wel voorbereid. Eindelijk was 
de omschrijving gereed en over de plaats waar gekerkt 
zou worden, was men het eens. 

Op eene stede in de Waard, beneden den Huigendijk 
en daarmee met inrijlaan verbonden, aan de trekvaart 
Alkmaar- Hoorn , is de Jagerplaat s ; op deze boerenwoning 
was de keuze gevallen. Zij was goed, want bij overval 
kon men zich in allerlei richting verspreiden. Goed ook 
als middenpunt ongeveer van een wijden cirkel, die de 
kleine helft van Hugowaard, Oterleek, Rustenburg, 



1) Willem Coopal is door de Batavia Saera II, 428, genoemd als Ob- 
dam's 1" pastoor. Hij geeft hem als opvolger Ant. Vorenbeeck , en latt 
hem van Obdam naar Amsterdam vertrekken. Het itinerarium is oTer Pur« 
merend en Monnikendam. B. S. 400. In 1637 (B. S. 440) ia hy te For- 
merend. Laat dit jaare^fer alniten met B. S. II , 41^ na Gal. C. illoqae 
ant Obdam, Amstelodamnm evocato, dan zitten we er mee dat als onmid- 
del^ke opvolger is genoemd te Obdam, Ant Vorenbeeck. (H. is de spelling 
van B. S.) ; want we lezen in de i2^/a^i(? van RoveDioa over 1688: „Pagos 
Obdam et Heynabroek cnravit R. D. Jacobns Molanns S. T. B." Archief 
V, Utr. ^11 ^ 41^0. Het paroehie-archief vjin Obdam Mdert dit niet op. 



349 

Schermer, Oudorp^ Koedijk, Huiswaart, Daalmeer en 
Vroonmeer, St. Pancras en Broekhorn geheel of ten deele 
omvat. Deze ring omsluit een oppervlakte van ruim 
6000 H.A. 

En het getal zielen ^ inzonderheid roomsche zielen? Hier 
Talt slechts te gissen , dewijl de eerste doopboeken enz. 
ontbreken. Van 1674 staan enkele namen op doopboek, 
het trouwboek vangt aan met 1712. De gaping, die vóór 
1670 ook elders voorkomt, is daar soms te wijten aan 
kerkstoring, soms schuilt schuld bij de inschrijvers. Om 
iets te weten te komen , raadplegen wij het kohier van 
de telling der huizen A^ 1632 in steden en het platteland 
van West-Friesland. We tellen: Oudorp 74 huizen, St. 
Pancras 96, Oterleek 31, Koedijk en Huiswaart (met 
een deel Daalmeer, Vroonermeer en Klaas Haringslyck) 
250, waarvan 6 te Huiswaart, 14 aan de grens van St. 
Pancras. Willen we van de 206 huizen op Ursem, 20 
afzonderen voor Rustenburg, getrokken bij onze statie? 
Broekhorn heeft er maar enkelen. Maar Groot-Schermer 
met Driebuis heeft 255, N.-Schermer en Schermerhorn 
375 met 1600 inwoners. Haast vergeten we Hugowaard! 
Die telde in 1732, toen de cijfers bijna overal lager waren, 
116 huizen. Was de bouwlust er in de eerste jaren groot? 
Wij betwijfelen het; bosschen werden er aangelegd, 
Kraanbosch, Geldebosch, Paardebosch zijn geen vergeten 
namen. We plaatsen binnen de grens der nieuwe statie 
250 huizen in de dorpen en buurten, nemen uit de Waard 
35 huizen, evenveel uit Schermer, totaal 320 en ruim 
1600 k 1800 inwoners. 

Hoeveel Roomschen? Veel later had Oudorp slechts 
een veertigtal Gereformeerden ; plaats er in 1 640 eenigen 
meer. 300 roomschen leefden er in die dagen wel. We 
rekenen voor St. Pancras, met de belendende strook Koe- 
dijk, 140, Oterleek (dorp) 20, Rustenburg 30, Huis- 



350 

waart 20 5 verdeelen 130 roomschen over Hugowaard en 
Schermer en ons liber status animarnm geeft aan db 650 
sieleni (± 425 communicanten) of circa 182 gezinnen. 

Die kudde zon opgaan naar de Jagersplaats, misschien 
eigendom van Heemraad J. Aid. Pater, wiens verre ver- 
want , Jan Pater, hier kerkmeester, in de Waard wet- 
houder, voor eenige jaren die plaats bezat en aldaar over- 
leed in 1890. Nog is de eigenaar, de heer Beekman, 
katholiek; katholiek zijn ook de bewoners. 

Volgens pastoor Houbraken was de zoldering der hoeve 
tot kerk bestemd, maar de geloovigen zullen ook wel 
de ruime vertrekken gebruikt hebben, 't Was geen roos- 
kleurige toestand voor de Missie. Rovenius was in 1689 
in tijds aan hechtenis ontkomen. Een proces van hoog- 
verraad, met doodstraf als eisch, was aanhangig, maar 10 
Maart luidde het vonnis : levenslange ballingschap en con- 
fiscatie van goederen. Voorts verscheen een nieuw plak- 
kaat, ook door benoeming der Alkmaarsche afgevaardigden 
bg het Hooge Staten-Collegie. 

Waarom ddar gekerkt? Misschien op aandrang van 
Hugo waard; de wenschen gingen in 1642 nog verder. Of 
was de Waarder baljuw (meestal tevens dijkgraaf) van 
milder zin dan de Nieuwburger collega, onder wien het 
overige der statie stond , uitgezonderd enkele hoeven 
onder het ambacht Akersloot? Dan heeft men zich ver- 
gist Beiden waren kerksluiters , en minder schikkelijk 
dan de Eennemer baljuw. Die liet zich vinden voor ont- 
sluiting — tegen betaling, want de gedoogde vrijheid 
stond ook op tarief. 

Die schikkelijke man werd in 1656 door den Hove van 
Holland ondervraagd of hij door handen zijner stadhouders 
of anderszins niet jaarlijks ongeveer ƒ4000. — of ƒ 3800.— 
van de Papisten genoot? 

Ja, de N.-HoU. Synode mocht A<* 1656 in bare Re- 



861 

monstrantie aan de Staten van Holland en W.-Friesland 
gerast zeggen : «^nergens is eender» eenpariger en scherper 
tot maintenae van der gereformeerde religie alleen , ende 
uitsluiting van de paepsche, geprocedeert als in Holland, 
gelijk daerna breeder zal blijken" ^). 

Het bleek uit de crimineele stukken , door pater van 
Lommei z. g. doorgesnuffeld ; ook de Statie Oudorp heeft 
er van ondervonden. 

Onze stichtingsbrief kunnen we niet meedeelen. Las 
men in mooi schrift, dat het 18^ jaar van Urbanus, VHP 
Paus van dien naam, tijdens Ferdinand UI Roomsch keizer, 
Philips IV Koning van Spanje was, Frederik Hendrik..., 
maar onze bewijsbare onafhankelijkheid dagteekent van 16ëf8. 
Toch waren we feitelijk vrij op eigen erf; onze Oost ver- 
nam Coens „ende desespereert niet''; begin 1640 ver- 
sloegen we in de Braziliaansche wateren, waar A® 1631 
admiraal Adr. Jan van Pater verdronk, de Spaansch- 
Portugeesche schepen en spoedig zou Tasman een stuk 
van Australië als van Diemen's land noemen. 

Voor één naam eere, dien van Phil. Rovenius , Ap. 
aartsbisschop van Philippi. Wil Haarlem's kapittel — toen 
in zijn bloeitijd — ook den gewaardeerden naam van 
Leon. Marius, Vic. cap. sede vacante vermeld zien, al 57 
jaren duurde de vacature, dan weten we dat Marius 
correcter titel voerde, sedert Rovenius hem in 1680 tot 
zijn Vicarius had benoemd. 

Stil zal de benedictie en installatie zijn geschied door 
deken De Kater, na informatie of bij overval alles vlug 
en veilig kon verborgen worden. Om vertoon te ver- 
mijden, waren wellicht alle Alkmaarsche pastoors, Brae- 
sems na Loeffius in St. Matthias, pater Hermans, ons be- 



1) B^jdr. ?. Haarl., IX, 335. Ook de bekende pred. Jao. Trigland. 
onderteekeode als gedeputeerde dit stak. 



352 

kend, vajer Buitendijck en pater Plemp of Isaacas van 
der I^eye S. J. niet aanwezig, al besloot hun arbeid 
alhier. Een ruim veld bood nog Heiloo en Bergen. Den 
Akeralooter herder, N. Steenina, zal de afstand te ver zga 
geweest, misschien hield deze overzetter van het Conciliom 
Tridentinum, zich met ander vertaalwerk bezig. Pastoor 
Yoorenbeeck van Obdam en Cleerbesem van het Yeld heb- 
ben wis den nieuwen herder, Heer Henricns van Ben* 
schop, begroet en de geloovigen gelnk gewenscht. 

Ja wel, synode en plakkaat spoorden aan „om de ston« 
tigheid van de Paepen en Pansgezinden, die exorbitante 
hier te lande te keeren ; dezelven zuchtten dagh en nagt 
tot God wegens den gruwel des Pausdoms , die nu soo 
openlijk en stoutelijk onder ons gepleeght en toegelaten 
werd". Hier ging de kudde met kloek betrouwen de toe- 
komst te gemoet. 

Laat ons den eersten pastoor-missionaris voorstellen, 
die zomer (of nazomerP) 1640 de cura der statie Oudorp 
aanvaardde. 

VI. 
Oudorp^s PastooTB na de Reformatie. 

1. Henbicus van Benschop. 

Aan den deken van Noord-Holland, pastoor der St. Lau- 
rens-statie te Alkmaar en vurig kapittellid, Amandus de 
Waard, richtte 8 Mei 1768 Oudorps pastoor J. B. Brik- 
kenaar, een schrijven. Het diende ten geleide van een brief 
aan Ampl. J. B. Elzacker, pastoor te Berkel, sedert 1758 
Aartspr. van Holland, Zeeland en W.-Friesland, na den 
dood van den Haagschen pastoor Adrianus van der Valk ^). 

1) Blzacker was eerst, na pastoor Ploegh's dood, herder te Langedgk. 
Am. de Waard kende eenigszins de buartschap; hg was Id 1725 als assU 
stent te WarmeDhuizen bg Joseph de Waard (xgo broeder P) 



85S 

Dit schrijven behelst eenige opmerkingen of toelichtingen. 
Voor heden is het voldoende den aanhef mede te deelen. 

,,Ik heb 46 jaren ^ nu oud zijnde bij de 70, dese pas- 
torije van Ondorp bediend. 

Sedert dat de kerk van Ondorp heeft gestaan^ zijn er 
drie pastoors geweest: de Eerw. Heer Hend. Binschopi de 
Eerw. Heer Jacobus Aldenhoven en ik, te zaamen om- 

ê 

trent 118 jaar " i) 

Dit stelt stichtingsjaar der statie en aankomst van den 
eersten herder vast. 5,0mtrent 118 jaren", in Mei 1758, 
brengen ons tot den nazomer van 1640 terug. Die eerste 
herder 5 Heer Hendrik van Benschop, was volgens Bat. 
Sacr. van IJselstein; en in 1609 of '10 geboren, want 
in 1633 had hij zijn theol. studiën nog niet voltooid. Hij 
stamde uit het oud-adelijk huis van Benschop of Bens- 
koop» naam ook van een dorp nabij IJselstein — prov. 
Utrecht, nu met ruim 1800 inwoners — tot de heerlijk- 
heid weleer behoorende. Zijn portret en buste, ter pastorie 
aanwezig, beeldt af een welgevormd, goed gebouwd, 
vastberaden man , wien zware arbeid niet ras te zwaar 
moet geweest zijn. 

Voor de vakmannen rijst hier heel een rij van oud- 
adelijke geslachten, trekt heel de ridderschap uit het 
graaflijk tijdperk voorbij. Het St. Andrieskruis, dat naar 
IJselstein en Amstel wijst , trekke bijzonder de aandacht. 

Eerst herinneren wij, dat volgens Goudhoeven en Halma 
het geslacht Benschop behoorde tot den Hollandschen adel. 
Rietstap is van hetzelfde gevoelen (ook Batavia lUustrata). 
Verder berichtte de altijd bereidwillige heer O. J. Giudici *) 
te Rotterdam ons reeds eenige jaren geleden het volgende : 

„In mijne geslachten- en wapenkundige aanteekeningen 



1) Parochiaal Archief. 

2) Nu wijIcD; onlangs overleed deze Terdienstelijke optpoorder, 
Bydragen Geich, Biidom v. Haarlem. ZXIIe Deel. 28 



854 

vind ik twee verschillende wapens van het geslacht Van 
Benschop, Ze zijn de volgende : 

1. Ooud veld met een St. Andrieskruis van keel (rood). 

2. Goud veld met een faas van sabel (zwart) waarover 
heen loopt een band of schninsche balk geschakeerd van 
keel en zilver. 

Ook Rietstap in zijn „Armorial" of wapenboek geeft 
voor het geslacht Van Benschop dezelfde wapens aan. 

Het geslacht Aematel voerde : gefaast van goud en 
sabel van acht stukken , met St. Andrieskruis van zilver 
en keel er over heen. 

Het geslacht Mijnden, uit Aemstel stammende (Heer 
Wouter van Mijnden, ridder, leefde omtrent 1300 , zoon 
van Amelis van Aemstel, die de goederen van Mijnden 
bezat, waarnaar zijne afstammelingen genoemd werden) ^ 
voerde : gefaast van goud en sabel van acht stukken met 
St. Andrieskruis er over heen. 

Het geslacht IJaaelsteynf uit Aemstel stammende, voerde : 
goud veld met faas van sabel en St. Andrieskruis van 
zilver en keel er over heen. 

Het kruis blijft het hoofdfiguur in deze familie-wapens 
en zoo is best aan te nemen , dat dit als teeken van af- 
komst als het voornaamste is behouden. Ik houd dus als 
bepaald zeker, dat voormeld wapen is van een lid van het 
geslacht Benschop uit een jongeren tak, daar het hart 
moet worden aangenomen als onderscheidingsteeken.'* 

Hieraan is slechts toe te voegen dat Oijsbert U van 
Aemstel (zoon Engelbert van A.) omtrent 1210 huwde 
met Bertrande , Heer Jansdochter van IJsselsteyu, hy was 
grootvader van Amelis van Aemstel (van Mijnden) en 
vader van Arent v. A. Door dezen werd de van zijn 
moeder in de familie gekomen naam IJsselsteyn aange- 



1) Ook S. ▼. Leeaweo, Bat. Illaitr. Termeld dit geilaoht. Dl. I, 670. 



365 

nomen; hij droeg dien over aan zijn zoon Herbaren (of 
Herbart) tegelijk met de goederen en rechten. Door Her- 
baren gingen zij op de afstammelingen over. 

Arent wordt alzoo beschouwd als de tweede stamvader 
der V. Amstels. Hij was broeder van Gijsbrecht v. A., 
berucht door den moord op graaf Floris V. Hij was tijd- 
genoot en, naar het wapen te oordeelen, verwant aan 
Arent van Benschop, een der edelen, medeplichtig aan 
den moord. Hij vluchtte naar het slot Kronenburg; toen 
dit werd bemachtigd, werd hij vervoerd naar Kleefs- 
land op het slot Kervenbeim, ontsnapte en bevond zich 
in 1304 onder den aanhang van Jan van Renesse. Na de 
nederlaag der Vlamingen voor Zierikzee , vluchtte hij uit 
Utrecht, en de Lek bij Beusichem willende oversteken, 
werd hij door den heer van Cuylenburg achtervolgd, in eene 
schouw gejaagd. De schouw sloeg om en A. v. B. verdronk. 

Graaf Jan I, zoon van graaf Floris, had van B. van 
zijn heerlijkheid verbeurd verklaard. Is van B. een jon- 
gere tak van het oude geslacht IJsselsteyn, dan is die 
familie door den hoofdstam aan den oudsten adel verwant. 
Uit de IJsselsteyns huwden er met Wassenaer, Brede- 
rode, Egmond en Arkel, en mochten dus in het bekende 
rijmpje : Wassenaer de oudste, enz. meezingen. 

Is dan het geboortejaar van onzen pastoor onzeker, zijn 
wieg te IJselstein stond bij het voorvaderlijk erf. Nu ver- 
meldt (Bijdr. V. Haarlem VII, blz. 180), wel een D. 
Benscop ^), maar met bijvoeging Gorcomiensüy wat ver- 
klaard kan worden door langste of laatste woonstede. Is 
dit hier Heer Henricus ? of is bedoeld : Cornelis van Ben- 
schop, voorkomende in Rovenius descriptie A® 1638 ^). Die 



1) Benscop of coop, Beasschop, Binschop, Beynscoop daideo dezelfde 
persoon of familie aan. 

2) Arch. V. Utrecht XII, 189. 



856 

Gorn. a Benschop S. T. B. is seculier priester en coadjutor 
van den Gorcumschen pastoor Joës a Wevelinckhoyen S.T.B. 
La Torre schrijft in zijn Relatio Bat. Sacr. II, 434 : Sub 
annum 1656 Ecclesiae huic (in Schermaria) deserviit Cor- 
nelius a Benschop. 

We maken nog kennis met een naamgenoot. Joës Ben- 
schop Lingensisi monasteriensus Theologus, voorganger 
van Joës Wessels, als pastoor te Tnbbergen. Op het be- 
kende adres ten gunste van Codde is hij Bisschop genoemd» 
een verschrijving. Is hij een familielid? 

De verwantschap van Cornelis met Hendrik v. B. is 
onbekend. Familieleden of naamgenooten komen in de 
17^^ eeuw voor. In 1625 was Jacob van Benschop, Stede- 
houder te Overwaard (oostelijk deel van Alblasserwaard, 
waartoe ook Peursum behoort) in proces met den Schout 
van Peursum, waarover weten we niet.. In 1634 was hij 
andermaal in proces, nu als curator over de goederen van 
Frans Aartz. de Poorter. Den afloop weten we evenmin. 

Genoemde J. v. B. is misschien familie van den pastoor. 
Naar gissing van den Heer C. J. Giudici was het gezin , 
waartoe H. v. B. behoorde, samengesteld als volgt: 



Van Benschop. 



4. Hendrik v. B. 

past. te Oudorp, 
geb. 16 . . + 1677. 



2. Elisabeth V. B. 

+ Tóór 21 Sept. 
1665. 



3. Maria v. B. 

X 

Alard van Rhijn, 

-{-vö<5r 21 Sept. 1665. 



4. . • • • . V. ^J» 

X 

N. N., 

beiden •{• róór 
21 Sept. 1665. 



4. Roelof v. B. 

Schepen Tan Qiessen 

en Nieuwkerk, 

leeft nog 21 Sept. 1665. 



2. Maria v. B. 
•{• v<5<5r 21 Sept. 1665. 



3. DiRiK V. Benschop, 

uitlandig vóiSr 31 Sept. 1665. 



In de kerk der Leeuwenstraat-statie , nu St. Rosalia* 
parochie te Rotterdam, is gedoopt 22 Januari 1678 Pau- 
lina, dochter van Hendrick Beynsoop (misschien naar den 



367 

pastoor vernoemd) en Anna Pauw ; peter en meter waren 
D. Joannes Beynscop en Paulina Hendricx. Ziedaar onze 
schaarsche bescheiden. Over jeugd en eerste opleiding 
missen wij berichten. Misschien woonde hij een wijle te 
Gorcum; is hij nu de Gorcomiensis, in Bijdr. v. H. ge- 
noemd, dan volbracht hij zijne theol. studiën te Leuven. 

We lezen ^) dat 26 Oct. 1632 ter kapittel- vergadering 
de proost (Marius) eenige moeilijkheden besprak ope et 
consilio Illustrissimi (Vic. Ap.) tollenda. Het Kapittel 
handhaaft het ^^Sede vacante." Verders verzocht de proost 
om priesters te zenden naar Wieringen , Ilpendam en 
Hoogwoud. De (kapittel) Deken zou ook schrijven over 
de komst van D. Benscop Gorcomiensis ^ studiosi in col- 
legio Adriani Sexti Lovanii, sed metuere dilatationem eo 
quod studium necdum absolveret; protendenda forsitan ad 
duos ad huc annos, cui in subsidium mittet Illustr. quo- 
tannus circiter 30 florenos. Het geslacht was derhalve 
wel verarmd. 

Nog twee jaar wachten, toen priesterwijding, en eerste 
zending te ? Oefende hij reeds aanstonds hier ziel- 
zorg uit, nog vóór de ofiScieele statie-oprichting? In ons 
midden staat Heer Hendrick van Benschop in eens als 
pastoor-missionaris. Een werktijd van omtrent 37 jaren 
wachtte hem. 

Ten jare dat die werkdag aanving, beraadslaagden de 
Staten-Gen. over een nieuw of verscherpt plakkaat, uit- 
breiding van dat uit A^ 1629. Was het noodigp Wie 
twijfelt, wanneer hij verneemt, dat aan de katholieken, 
vooral bij de biecht, leeringen werden ingeprent, strijdig 
met 's lands belang. Zijn de Gedeputeerden uit de Zuid- 
Holl. Synode of leden der Staten misschien ter biecht 
gegaan ? 



l) B^dr. ▼. Haarl. , Vil, bis. 180, 



368 

Het verscherpt plakkaat werd 80 Aug. 1631 vastgesteld, 
in Holland 25 Sept. d. a. v. afgekondigd en bevatte nieuwe 
bepalingen ten opzichte van kloppen, katholieke voogden, 
en het componeeren met de o£Bcieren. De aan compositie 
schuldige o£Bcier beliep ambtsontzet en arbitrale korrektie. 
Premie van ƒ 300. — voor den aanbrenger van het compo- 
sitiebewijs, te betalen door den schuldigen ambtenaar. 
Bleef de officier nalatig, dan was de stadsmagistraat 
of dorpsschout bevoegd die plakkaten ten uitvoer te 
leggen. 

In dat ten uitvoer leggen ging bij de machtige pro- 
vincie Holland de goede natuur soms boven de booze leer 
dier edikten, vandaar herhaalde aandrang der Staten- 
Generaal bij die provincie omtrent de hernieuwing der 
plakkaten, vandaar de klachten der Synode. 

Heer van Benschop had zijn herderstaak aanvaard in 
gemeenten, 70 jaren herderloos. Oudorp leverde het 
grootste aandeel zielen en zag zijn geloofstrouw beloond ^ 
toen de naam van het aloude kerspel in eere werd her- 
steld. Werd de naam Pancras er bij gevoegd ? Bat. Sacra 
meldt er niets van , maar in een schrijven van de la Torre 
lezen we beide namen bijeen, en na ons dorp bevatte 
zeker St. Pancras het grootste getal Roomschen. Dat 
schrijven nemen we later over. 

Hing er spoedig een plan van grensscheiding voor de 
Waard in de lucht? Nu, het zwevend plan zal in v. B., 
die na korte jaren de kerk naar Oudorp verplaatste, geen 
ernstigen bestrijder hebben ontmoet. De Obdammer pastoor 
echter gevoelde zich over die voornemens bezwaard. We 
ontleenen een en ander uit de kapittel-akten. Uitvoerig 
is het niet, want notulen zijn uiteraard sober. 

Aan Deken Caterus werd opgedragen de zaak in orde 
te brengen. In 1642 vorderde men zoo ver, dat voor de 
zielzorg in Hügowaard nog een priester werd gezonden. 



369 

De ActaCap. 10 Oct. 1842 ^) melden: Labor in Hugonis 
Wertha permittitnr Dominis Grootecrucis et Voorenbekis. 
Was de Ondorper- en Veldergrens gekrompen? Van 
Grootecruys' arbeid vernemen we intusschen niets, mis- 
schien was het assistentiedienst voor een gedeelte Midden- 
weg en Waardijk , daarvan kwam een stnk onder Lange- 
dijk, waarvan Grootecrnys later pastoor werd. 

De Waard voor de Waardersl zat er reeds in. 23 Oct. 
1647 beraadslaagde het kapittel over nieuw op te richten 
pastoraat in de Weerdt ^) en Caterus kreeg volmacht te 
doen wat de zaak eischtte. Ging het voorspoedig? 14 
Januari 1641 heet het: Caterus zou voortgaan te doen 
gelijk hem goeddacht. Hij brengt verslag uit en zegt 21 
April (1648) aan de collega's incolas indicare quod illic 
expediret unam tantum jnrisdictionem stabilire. Is het 
beproefd? Terzelfder dag is contrarie besloten: Mr. An- 
tonius Vorenbeeck eischt (requirit): jurisdictie in de Weerd, 
dit motiveerende (causans) : anders Obdam niet te kunnen 
bedienen. Hem wordt toegewezen o. a. de Noorder- Weerd. 
Overigens zal D. Henr. v. Benschop die plaatsen bedienen, 
hem door D. Caterus toegewezen. 

Nog eene bespreking, ter verg. 7 Juli 1648 deelt de 
deken aan de capitulares mede: rem bene se habere in 
de Waerdt. Het punt daarachter bleef twee eeuwen staan. 
Alleen kwam een stuk aan Langedijk en Veenhuizen aan 
Obdam. De proef van een zelfstandig Veenhuizen — 70 
jaar geleden — slaagde niet. Het klinkt niet waarschijn- 
lijk f dat één Waard , één statie hen die in het Noorder 
deel woonden of aan Zuidkant heet maakte. Wel hing er 
iets in de lucht in 1659, maar het bleef bij het oude. 
Ze haspelden soms met Obdam over grenslijn , maar onze 



1) Bijdr. ▼. Haarl., IIT, blz. 315. 

2) # , » II, U7; III, 817. 



360 

voorgangers bleven op eigen terrein en reeds Brikkenaar 
mocht in 1746 na 35-jarig herderschap getuigen, dat hij 
,»de paalingen nimmer was te buiten gegaan." 

Was ook elders het verband stevig? Behoorde St. Pan- 
cras ook slechts een korten tijd tot Langedijk? Dan is 
het tot zijn ouden herder teruggebracht. Bat. Sacr. II > 
432 schijnt het tot Langedijk te trekken, waar Jac. Gaal 
de eerste pastoor is. Hist. Ep. Harl. II, 87, laat het er j 
af. Terecht? 

Beiden schrijven : Jac. Gaal ut Acta capituli continent 
anno 1657 missus in Kalverdijck. Ja, de Akten noemen 
D. Gaelius; 12 Januari 1657 is besloten, h\] zou er pro* 
visionaliter gaan. We denken hem als 1*^ pastoor van 
Langedijk-Kalverdijk. Resideerende ? Te Langedijk, dat 
h^ verlaat 10 Oct. 1657 om de series pastorum van 
Tuitjehorn in te leiden, te Langedijk, volgens Bat. Sacr., 
opgevolgd door Grootecruys. 

Voor St. Pancras onder Langedijk-Kalverdijk pleit de 
Relatie van de la Torre van 1656 (Bijdr. v. H. , XI, 
163) : Tractus Langedijk sub quo Sint Pancras, Broeker- 
spel, Noort-Scherwoude, Suyt-Scherwoude (Seu), Sude- 
kespoel, Out-Carspel , Haringcarspel en Gal verdijk in- 
servit Jac. Grootecruys S. B. F. 

Dit is duidelijk ; minder duidelijk echter de tegenwoor- 
digheid van Grootecruys te Langedijk en Statie- vestiging 
aldaar reeds in 1656 of 1655. De Relatie dateert Kal. Apr. 
(Sept. volgens Arch. v. Utr. VIII). Bat. Sacra verzekert 
dat Gr. eerst in 1657 na Gaal's vertrek Langedijk's her- 
der werd. Hoe kon hij het dan reeds zijn in 1656? 

Slechts kort kerkten de Pancrassers te Noord-Scharwoude 
of soms te Oud-Karspel. In 1659 is het weer „ghemeynte 
in Pancras en Oudorp : niet lang daarna schrijft van 
Benschop kortweg: pastoor van Oudorp. Zoo bleef het. 

Wij veronderstellen omzichtigheid bij onzen pastoor. 



361 

Grensgeschil bleef bedekt» maar te laid vertoon op de 
Jagersplaais zou licht den baljuw hinderen en dan was 
kerksluiting en boete te voorzien , want veel geld kostte 
het den Roomschen te mogen kerken , zoo goed als het 
ging, op zolder of in boet. 

In zijn verslag over 1642 schrijft Rovenins ^) hoe in 
de laatste 4 jaren wel ƒ 50.000 was betaald aan boeten 
voor gevangen priesters en voor hen die verboden ver- 
gaderingen hadden bijgewoond , terwijl nagenoeg een ge- 
lijke som aan de officieren was opgebracht voor de oog- 
luikingen (pro nonnulla dissimnlatione). 

Terwijl dit aan de katholieken werd afgeperst (wat 
heeft hier de oogluiking gekost?) werd in diezelfde jaren 
het kostelijk orgel in Alkmaar's Sint Laureus gemaakt, 
voor omtrent ƒ 35.000. En dat zonder leening of belas- 
tingverhooging I Hoe zoo royaal? vraagt de heer C. W. 
Bruinvis in ,,Feestgave ter gelegenheid van 't 100-jarig 
bestaen van 't Natuur- en Letterkundig genootschap in 
1882" bl. 80. Zijn antwoord vatten we kort samen. 

Het onder bisschop van Mierlo gesloopt klooster der 
Reguliere kanunniken te Heiloo — gewoonlijk de Blinken 
genaamd — bezat o. a. een legaat , dat bij opheffing van 
het gesticht vervallen moest aan de stad, wier parochie 
bet meest nabij was. Toen Bisdom en Kapittel verstoord 
werden, kwamen de eigendommen in beheer van Haar- 
lem; van de uitkeering kwam niets. In 1636 werd na 
zesjarig proces, het capitaal bij vonnis van den Hove van 
Holland aan Alkmaar toegewezen , ten bedrage van 
ƒ80.000, waarschijnlijk met opgeloopen rente. 

Nu weet men , dat na de oprichting der Bisdommen in 
1550 , Pius IV reeds een bestemming aan die goederen 
had gegeven, n. 1. ter fundatie van Haarlem's kathedraal 

l) KnatteL Toestand cds. I, 160, die Arch. der oad-Bissch. cl. aanhaalt. 



362 

Kapittel. Het Roomsche legaat strekte nu tot betaling 
van een kostelijk orgel in een protestantsch bedehuis, dat 
geen parochiekerk kon zijn. 

En toen Jacob Galtusz., bet orgelwerk, door Germen 
Hogerbeer en Erckmans begonnen, voltooide, zag Alkmaar 
die treurige kerkstoring in de woning van pater Theod. 
Hermans, waarbij het Allerheiligste ten stadhuize werd 
gebracht. 

Ja, omzichtigheid was opgelegd; 24 Juni 1644 ver- 
scheen een scherp schrijven aan baljuwen enz.: Frederik 
Hendrik (de stedendwinger) , bij de gratie Gods Prince 
van Orangiën enz., mitsgaders President ende Raeden 
over Holland , Z.- en W.-Fr. belasten : de paepsche kerc- 
ken binnen de jurisdictie dier baljuwen enz. drie dagen 
na de receptie der aanschrijving bij provisie te sluyten 
en voor gesloten te houden , zoodat er geen conventiculen 
konden gehouden worden. Er moest gevigileerd worden, 
dat niet op andere plaatsen die conventiculen werden ge* 
houden of verplaatst. 

Het bleef geen doode letter ; in elk der drie Egmonden 
werd een kerkhuis gesloten. Te Schoorl vond men op 2 
Juli 1644 niets wat op kerk geleek. Willem Coorens, de 
Nieuwburger-baljuw sloot een kerk te N.-Scherwoude , 
een te Noordeind , elders kende hij geen paepsche kerken. 
Te Goorn en te Spierdyck werd „digtgespyckert"; veilig 
was het niet te Akersloot, en bang is men zeker hier 
geweest voor een bezoek aan de JagersplaaU, 

Toch hoopte men verzachting bij het verwacht einde van 
den 80-jarigen oorlog. Frederik Hendrik veroverde in 
1645 Hulst, in 16^6 worden de onderhandelingen te 
Munster gehouden. Ja, de officieren zijn minder gestreng, 
maar in 1645 komt er toch een plakkaat tegen de beê* 
vaarten, o. a. naar Bergen en Heiloo. Den 30 Januari 
1648 werd de vrede met Spanje geteekend, bij de vreugde- 



363 

feesten alom in den lande zon te Valcoog ^ het kloksken , 
dat Vroonens oudheid heette te verkondigen, zijn stuk- 
gebeierd. 

Frederik Hendrik rustte bij het sluiten van dien vrede 
reeds in zijn graf te Delft, opgevolgd door zijn zoon 
Willem IL 

Bij dien vrede eindigde ook de 30-jarige oorlog, met 
de vernedering der Habsburgen in Duitschland, een 
oorlog waaraan beroemde namen verbonden blijven, en 
Holland deel nam door zijn geld. 

Onze onafhankelijkheid was erkend, de Hooge Staten 
waren nu rechtens Soeverein, maar het nauw verband 
tusschen Hervormde kerk en Staat bleef bestaan. 

Hoopten de Katholieken nu op tolerantie, dan is die 
hope niet aanstonds vervuld. Na korte jaren al weer 
onderzoek naar kerkhuis, ook in Huigen waart. En toch 
zegt Groen v. Pr. , dat het Gereformeerde geloof als ziel 
van den Staat, vereenigd was met een verdraagzaamheid, 
die uit den hartverruimenden invloed der christelijke liefde 
ontstond ^). Bij het tweede eeuwfeest van dien Mnuster- 
sche vrede bediende Broere hem van antwoord ^). Dit 
luidt : 

Wie kan er aan twijfelen, verdraagzaamheid en chris- 
telijke liefde verruimden het hart dier dweepzieke Re- 
genten en kerkdijken , die Katholieken en Remonstran- 
ten op het wreedaardigst vervolgden , en op allerlei wijzen 
kwelden en folterden tot meer dan honderd jaren lang na 
het Westfaalsch traktaat, waarvan zij de uitvoering door 
nieuwe proscriptie-wetten inwijdden (plak. A** 1649) en 
welks eeuwfeest zij vierden door er nieuwe aan toe te 
voegen , en Broere verwijst meteen naar het plakkaat van 



1) Handb. der Oesch. van 't Vaderland, $ 86. 

2) Katholiek, XIII, 2 en 3. 



894 

A^ 1749. En dien gevierden Broere, omdat hij roomsch 
was tot in merg en nieren , smartte het als goed Neder- 
lander uit ouden stam, dat er een stelsel heerschtte, 
hetwelk de Katholieken uitsloot om hun kapitaal van 
krachten ten nutte van het land geldend te maken. De 
verbetering deed hem goed en de pen die tegen Schol ten 
en Ter Haar enz. het wapen was van het Katholiek ver- 
weer, wees ook de weg waar samengaan mogelijk is: 
Er blijft voor Katholieken en Protestanten een uitgestrekte 
werkkring, waarinzij zich zonder onderscheid als vrienden, 
als leden van hetzelfde huisgezin kunnen en behooren te 
ontmoeten : met vereende krachten te werken aan de wel- 
vaart, de bloei en den roem des gemeenen vaderlands. ^) 

Veel ruimte om zich te bewegen , bracht de vrede den 
Roomschen aanvankelijk niet ^ al hadden ze meegevochten, 
met belasting en boeten de schatkist gestijfd. Een staaltje 
is het gebeurde in 1649 te Zijdewind, derhalve in de na- 
b^heid. De coadjutor zou er het H. Vormsel toedienen. 
Een relaas spreekt van een toeloop van 3000 personen 
(deels ook uit Alkmaar), degens op zijde, pistolen op 
zak, en dan 12, misschien 20 Papen — Ondorpers met 
hun pastoor zijn er vast bij geweest. — De boeren over- 
vallen, verweerden zich; maar die vigilie van St. Bartho- 
lomeus zou heugen ! De Aartsbisschop van Ephesen kon 
bij het tumult zich verschuilen, maar verloor zijn staf. 
's Avonts, aldus het rapport, is hij gcëschappeert te paert, 
pistolen op den sael, door de Huygenwaert — dicht bij 
de Jagersplaetê — in snellen draf naar Alkmaar en aan- 
stonds verder. 

De la Torre werd voor eeuwig verbannen, de boete 
voor pastoor Cleerbesem, achterhaalde collega's en de 
roomsche Zijdewinders beliep samen 8300 gl.; voor Gom. 

1) Katholiek, XIII, 26. 



366 

Janaz. Venneker^ paeps vroedschap te Winkel ƒ 600, het 
Oratorium werd geraseerd , te O. en N. Niedorp moesten 
alle pausgezinde regenten door gereformeerden worden 
vervangen ^). Denkelijk waren er vormelingen uit Oudorp 
bij. Ze hebben dan kunnen bijdragen in de boeten. 

De scherpe resolutie bracht er de vrees in; was sints 
dit feit de Jagersplaats minder veilig gewoi*den voor den 
loerenden oflBcier? Pastoor Houbraken schrijft: „Toen 
daarna (na het kerken op Jagersplaats) de eerste vervolging 
een weinig bedaarde, heeft deze gemeente weer binnen 
Oudorp van een boerenhuis of schuur een geheime kerk 
gebouwd in het jaar 1650". — Daar werd gekerkt tot 
Brikkenaar in 1737 een nieuwen tempel stichtte. 

Minder veilig? Korte jaren na de verplaatsing was er 
„ondersoeckinge" ook in de Waard. Oudorp had wel (bij 
gebrek van andere personen) 2 of 3 roomsche vroedschap- 
pen, zeker in 1658; 't zal daar veiliger zijn geweest. 

De Kapittel-akten melden ons hierover niets; moeten 
we denken aan mindere innigheid van kanunnik Caterus 
jegens het Kapittel al sints 1649? Deken Boudewijn Oats, 
aan Judocus Cats opgevolgd , vermocht niets op Gaterus, 
wien de Yic. Ap. in 1650 als kanunnik ontsloeg. Hem 
verving de andere alkmaarder , pastoor Ger. Braessem , 
t 17 Oct. 1652. Twee dagen te voren overleed proost 
en Vic-Gen. Marius, de Acta noemen beiden op. Lumi- 
naria magna. We nemen verschil aan in lichtkracht. 

Caterus kreeg als collega M' I. Gaal , later past. te 
Langedijk en te Tuitjehom, en overleed 1656, opgevolgd 
door M' Judocus Vercampen, na Cleerbesem in 't Veld 
pastoor. Vercampen werd kanunnik en deken , overleed 
1664 en heeft wel Benschop's raad gegeven in 1659. 

Ap 1650 is in de Vaderl. Gesch. bekend door de mis- 
— — — ■■ II I I II ■ I I 

1) Büdr. ▼. Haarl., Dl. III, bl. 161 ▼?. 



366 

lukte aanslag van Prins Willem II op Amsterdam ; in 
het Noorderkwartier hoopte hij steun voor zijn plannen en 
had ook Alkmaar bezocht. Alkmaar's Raad beloofde aan 
zijn afgevaardigde in de Staten» instructiën naar s' prin- 
sen zin te zullen geven. Het heeft niet gebaat. 

De Prins wilde aan het machtig Amsterdam het hoofd 
bieden, van Benschop hem verwant hield in een zolder- 
kerk de geloovigen bijeen die het hoofd niet hadden ge- 
bogen voor de dwaling. 

In 1660 werd de wijk genomen naar Oudorp in een 
huizinge waarschijnlijk door den pastoor of de familie oit 
eigen middelen gekocht. Het perceel kwam op naam van 
Juffr. Elisabeth van Benschop, voor Sept. 1665 overle- 
den. Deze bijzonderheid ontleenen wij aan een akte van 
koop en verkoop, hier in haar geheel medegedeeld. De 
akte maakt ons ook bekend met een verandering der om- 
geving; de gemeene vaart ten westen, is sints lang slechts 
een molensloot. 

Al is de datum der akte, 1 5 jaren jonger dan de ves- 
tiging, zij werpt voldoende licht over de possessie. 

,,Wy Arijaen Cornelisz. Bille en Claes Beijersz. Thuinman , 
Schepenen tot Outdorp oircooden ende erkennen dat voor ons 
gecomen ende verschenen is de Heer Cornelis van Heymenbergh, 
Notaris binnen de stad Alcmaer ende procuratie hebbende van 
juff. Maria van Benschop weduwe van den heer Alard van E^jn 
saliger alsmede erfgename van Juff. Elisabeth van Benschop. Item 
Eoelof van Benschop, Schepen tot Giesen Nieukerk, alsmede- 
Erfgename van de voornoemde Juff. Elisabeth van Benschop ende 
van Juff. Maria van Benschop s^n overledene suster , die oock 
een mede Erfgename van deselve Elisabeth van Benschop is ge- 
weest. Soo voor hem selven ende als sigh sterck makenden ende 
de rato caveerende voor Dirok van Benschop s^'n uytlandige 
Broeder, die oock een mede-erfgename van de meer genoemde 
Juffr. Elisabeth van Benschop is, sjjnde deselve Procaratie gepas- 
seert voor Jan M (onleesbaar) van Osch Notaris binnen Grorichem 
ende seeokere getuygen aldaer in dato den sevenden September 



367 

voorleden, ons Schepenen gebleeken. Ende verclaerde in dier 
qualite vercocht te hebben ende dienstvolgende te cedeeren op te 
dragen ende trauspoorteren mits desen aen en ten behoeve van 
de heer ende meester Maerten Groen, Advocaat binnen Alcmaer : 
een huys ende erve, groot omtrent een morgen, staende ende 
leggende in onsen dorpe belent met de heerewech ten Oosten, de 
gemene vaert ten Westen, Theunis Jansz. Bruyn ten Suyden ende 
Noorden, met sijn ordinaris ende extra ordinaris oncosten ende 
vrijheden, soo het van outsher gepossideert ende beseten is ende 
800 tselve jegenwoordig bij de heer en Mr. Henrick van Benschop 
bewoont en gebruyckt wert ; van welke vercoopinge, cessie, op- 
dracht ende transporte h^ comparant in den name als voren hem 
bekende bij de voornoemde heer Groen te wesen al voldaen ende 
wel betaelt, den laetsteu penning met den eersten, met een somme 
van sesthien hondert ende vijftich gulden contant ende noch een 
rosenobel tot een vereeringe voor den comparant; stellende en 
vestende daeromme de voorn, heer Groen in rcëelen en actueelen 
volkomen possessie ende eygendom van dien , doende daarvan 
aequite ende eenen eeuwigen afstand mits desen. 

Belovende tselve cost en schadeloos te vryen ende waren van 
allen commer, last opstal en onvrijdom waermede hetselve ge- 
deurende den eygendomme van voorn. Juffr. Elisabeth van Ben- 
schop eenighsints belast ofte beswaert sonde mogen wesen, ver- 
bindende hij comparant in qualite quo supra, daer voren mits 
desen de personen ende goederen van de constituanten roerende 
ende onroerende presente ende toecomende, geen exempt, die 
submitteerende tot bed wan gh ende executie van den hove van Hol- 
landt ende allen anderen rechten ende rechteren, trausporteerende 
tot verdere waernisse de oude quytscheldingh hier anex, met het 
recht de constituanten daeruyt competeerende ende sonder be- 
droch. Toirconde hebben wij Schepenen voorsz. desen tot bede van 
den comparant geteekent ende voor ons laten besegelen bij den 
E[erzamen] Cornelis Adryaense, Schout van Outdorp en Oterleecq 
alsoo w^ nu ter tijt zelfs geen segelen gebruycken. Actum tot 
Outdorp den xxj [21] September Anno xvi* vijf en Sestich. [1666] 

Dit merck gestelt b^ Claes Eeyebsse Tuynman. 

AbYAEN )^ COUNELISZ BiLLE. 

In kennisse van mij Secretaris 

P. VAN DER Molen, 
Notarius Publicus. 



368 

Het huis was derhalve op naam van Juffr. Elisabeth 
van Benschop geboekt geworden; de pastoor was de be- 
woner. De bedoeling licht voor de hand: de roomsche 
kerk te Ondorp tot eigenaresse te maken. Maar denk u 
eens een Katholieke statie met het recht van te bezitten 
in den bloeitijd van het plakkaten-regiem. Omdat pastoor 
noch bestunr qq. wettelijk kon optreden, moesten wel 
koop in of vóór 1650 , verkoop in 1665 fiktief wezen. 
M' Maerten Groen zal zijn dienst als tusschenpersoon 
hebben willen leenen. 

Pastoor van Benschop bleef het huis bewonen en be- 
geerde dat het perceel aan de kerk zou blijven en tot 
pastoorshuis gebruikt worden. Aldus is geschied gedurende 
een tijdsverloop van twee eeuwen. 

(Slot volgt), 

J. L. A. NABBEVELD , Pcist, 



869 



DE VOORMALIGE AMSTERDAMSCHE 
VROUWEN-KLOOSTERS. 

(Vervolg van Deel XXII, blz. 261). 



7. Het Klooster van S. Maria Magdalena 

in Bethaniën 

stond in hoegenaamd geen betrekking tot het S. Maria- 
Magdalenaklooster in de Nes, dat wij op blz. 246 be- 
schreven hebben. Het was gelegen volgens den tegen- 
woordigen plattegrond tusschen den Eloveniers- en den 
Ai^hterburgwal ; begrensd ten noorden door de Bethanie- 
straat en ten zuiden door de Barndesteeg. 

M' N. de Roever ^) heeft ons zijn Bethanieklooster en 
zijne overblijfselen zóó nauwkeurig beschreven , dat wij 
ons hier slechts behoeven te bepalen tot mededeelingen, 
welke in zijne studie niet voorkomen. 

Het klooster is gesticht in de tweede helft der XV^ 
eeuw. De kloosterlingen waren ^^bekeerde zusters", die 
5,door de genade des H. Geestes bekeerd , na hare leden 
,,door onreine lusten bezoedeld te hebben , haar leven met 
9,deugdelijke bedrijven poogden te beteren ^). De gissing 
,,Iigt voor de hand, dat soortgelijke conventen niet door 
,,de eerste bewoonsters zelve in het aanzijn geroepen wer- 
,,den, maar door de christelijke barmhartigheid van in- 
5, vloedrijke individuen, die, anders dan de meeste hunner 
yytijdgenooten, de verloren dochteren der zinnelijkheid niet 



1) Uit onze oude Amstelstad. Deel III, blz. 56. 

2) GuDstbrief yao Pans Eagenios V. Kerltgeacb. Moll. Dl. II, blz. 96. 

Bydragen Geicb. Bisdom v. Haarlem. XXII DeeU 24 



870 

^,met smaad overladen, maar behouden wenschten te 
„zien" ^). Aldus Professor W. Moll. 

Dat de conventualen werkelijk bekeerde zondaressen 
waren blijkt nog uit een brief van Rosenbosch, protono- 
tarius van den Paus anno 1474, waarin de zusters van 
S. Maria Magdalena ,,gheheten [werden] bekeerde sonda- 
,iressen of susteren van den bekeerden leve" ^). Zij waren 
reguliere kanunnikessen, en kozen tot patrones de H. 
Maria Magdalena. Op het kloosterzegel komt haar patroon- 
heilige voor, houdende in de hand de vaas met kostbaren 
balsem. Met deze voorstelling beeldden zij de boetvaar- 
dige Magdalena in Bethaniën uit, toen zij berouwvol 
's Heeren voeten met hare tranen besproeide en met bal- 
sem overgoot. Zij noemden zich daarom conventualen van 
Sin te Maria Magdalena in Bethaniën. Of nu alle nonnen 
„bekeerde sondaressen" waren , weten noch gelooven wij. 
Met professor Moll zijn wij echter van meening, dat de 
stichtsters zeker steeds van reinen wandel geweest z\]n, 
die zich tot taak stelden onreinen in het geestelijk leven 
te leiden. 

Ook van dit klooster is het juiste jaar der stichting 
nergens te vinden. Het eerste ons bekende stuk is van 
3 Mei 1463, toen het Kapittel van S. Marie te 's Gra- 
venhage vergunning gaf tot het bouwen van een eigen 
kerk en het kiezen van een biechtvader. 

M' N. de Roever zegt op gezag van Jan Wagenaar, 
dat het klooster in aanzien en rijkdom toenam, dank z^ 
den steun van voorname lieden , onder welke in de eerste 
plaats genoemd mag worden Dirck Boelens , burgemeester 
in 1447, wiens dochter Catharijn als conventuaal voor- 



1) t.a. p. Dl. II, blz. 96. 

2) f. Heassen en ?. Rgn. Haarl. Bisd. bli. 62. 



871 

komt. Wagenaar ^) voegt er zelfs nog bij dat Meester 
C3ae6 , broeder van Catharijn , in genoemd klooster pries- 
ter was. 

Volgens het hoogst belangrijk archief-Heereman , — 
mij welwillend door Baron Glemens Heereman van Zuyd- 
wijk ter inzage gegeven — moeten bovenstaande bewe- 
ringen ongetwijfeld op eene vergissing bernsten. Het is 
mogelijk dat Dirck Dircksz. Boelens het klooster gesteund 
heeft 9 ofschoon van hem en zijne vrouw Margriete ^) 
slechts bekend is , dat zij het klooster der Kartuizers en 
dat van S. Lucia rijkelijk begiftigd hebben» en dat hij 
in het eerstgenoemde- en zij in het tweede genoemde 
klooster begraven liggen. 

Eene dochter Catharijn heeft niet bestaan. Dit wordt 
bevestigd door het archief-Heereman en door een latijn- 
sche XVI-eeuwsche notitie ^), waarin gesproken wordt 
van drie dochters : Margaretha, DuiQe en Agnes. Een 
Meesier Claes, broeder van Catharijn, overleden 1511 , is 
ook in geen enkele , mij bekende, genealogie te vinden. 
Mij is wel bekend Meester Claes, zoon van Boel Boelens 
en Lysbeth Allardsdr. , die slechts eene zuster had , ge- 
naamd Margriet, gehuwd met Hillebrant Jan Claesz. 
den Otter. 

Ik hoop binnenkort in staat te zijn een stuk genealogie- 
Boelens uit te geven. Het zal echter slechts dat gedeelte 
omvatten, hetwelk mij uit testamenten en diergelijke akten 
blijkt juist te zijn. 



1) Deel I, blz. 24. 

2) In het op yele plaatsen zoo onnaowkenrige Patriciaat van Jmsierdam 
vertegenwoordigd door het Oeslaeht Botlens , wordt z$ genoemd Geertruyd 
Groen van Bloemen, terwgl ook bet Aanhangsel, zijnde een XVII eeuwsche 
corte aanteyckeninghe, spreekt van Geertrnyt. Een XVI-eenwscbe lat\inscbe 
notitie in het archief Boelens (Heereman) noemt baar evenwel Margriete. 

8) Archief* Heereman. 



872 

Behalve de in het hierna volgend Jtode Register voor- 
komende namen der con ventaaien , zijn mij nog bekend: 

1497 — 1633. Haesje Andriesdr. Boelens, Zuster en procuratrice. 
1614. Lysbeth Franssendr., Zuster. 

Lysbeth Andriesdr. , Zuster. 

Christyn Wybrantsdr., Zuster. 

Marie Jacobsdr., „Sieck Maerte." 
1661. Margriete van Emmerzeel, Mater. 

Lysbeth Heymansdr., Procuratrice. 

Aeff Hermansdr., Zuster. 

Over eerstgenoemde zuster vindt men hierachter in de 
Bijlagen twee minuten ^)^ welke zeker belangrijk ge- 
noemd mogen worden. Haesje was de dochter van den 
bekenden 9,Ridder'' Andries Boelens, wiens kinderen Allard 
en Lysbeth de hervorming waren toegedaan. Op zeven- 
jarigen leeftijd was Haasje het klooster ingetreden en in 
1497, toen zij slechts veertien jaar oud was , werd zij 
geprofest. 

De jeugdige jaren waarop Haasje het klooster inge- 
treden en aldaar geprofest is , bevestigen de juistheid van 
hetgeen Prof. W. MoU ^) ons mededeelt over haar, die 
„door hare ouders en bloedverwanten reeds in hare prille 
„jeugd Gode en het kloosterleven waren toegewijd", en 
die hij oblaten ^ d. i. geofferden, noemt. „Die toewijding 
„geschiedde somtijds reeds op het zevende jaar der kin- 
„deren, later doorgaans op het tiende en twaalfde, maar 
),altijd met veel ceremonieel en feestelijkheid, waarbij 
„zekere inkleeding plaats had. Zoodra eene oblaat inge- 
„kleed was, trad zij in het genot eener scholier-praebende; 
„zij leerde lezen en schrijven, vrouwelijke handwerken 
„enz., totdat zij voor het noviciaat rijp werd geacht." 



1) Arohief-Boelens io Archief-Heereman. 

2) Kerkgescb. y. Nederl. Deel IT, stak 2, blz. 61. 



373 

Welke redenen bij „Ridder" Andries hebben voorge- 
zeten om Haza reeds op zevenjarigen leeftijd naar het 
klooster te zenden , zijn mij onbekend. Wij mogen aan 
geen nevenbedoelingen denken en schrijven zijne handeling 
toe aan eene te groote vaderlijke zorg voor het zieleheil 
van zijn kind. In het klooster toch was zij van de wereld 
afgezonderd en zij kon, zonder zich nu juist voor het 
kloosterleven voor te bereiden, daar, even als thans op 
de pensionaten, beter dan elders leeren „lezen, schrij- 
ven en vrouwelijke handwerken*'. Dat zij later „rijp werd 
geacht" voor het noviciaat bewijst hare professie. Het 
gevaarlijke evenwel, dat lag in de handeling van den 
zorgzamen vader, zien wij duidelijk in de vreemde hou- 
ding van Haasje op lateren leeftijd. 

Drie en veertig jaar na haar intreden in het klooster 
en zes en dertig jaar na hare professie, verzocht »ij, den 
30 April 1633, aan Willem van Enckevoirt, Bisschop 
van Utrecht, om het klooster te mogen verlaten „voor 
haar gemoedsrust", belovende haar kleed te blijven dra- 
gen en de kloosterregels te volgen. Dit verzoek werd 
haar door den Bisschop van Utrecht toegestaan voor den 
tijd van twee jaar. Acht jaar later (circa 1541) wendde 
zij zich opnieuw aan hare kerkelijke overheid en wel 
aan den Paus. Zij vroeg buiten het klooster te mogen 
leven zonder vergunning van hare klooster-overheid of van 
iemand anders; belovende haar reinheid te bewaren (zij 
was toen 58 jaar) en haar kloosterkleed te blijven dragen. 

De geschiedenis verhaalt ons niet of haar verzoek is 
ingewilligd. Zonder aan Haasje iets ten laste te willen 
leggen, moeten wij toch even aanstippen dat tegelijker- 
tijd met de 58-jarige Haasje, ook haar zuster Maria, die 
conventuaal was in het S. Luciaklooster , verzocht het 
klooster te mogen verlaten, zooals wij dat breedvoerig 
onder S. Lucia- klooster nader zullen mededeelen. 



S74 

Uit de requesten van Haasje, de regolieie kmo Bm» 
kesse , en van Maria , die den Derden B^el volgde, 
zien wij duidelijk het groote verschil van kloosterbelofte. 
Haasje wendde sich ten laatste tot het hoogste kerkelijk 
gezag, den Paus, Maria tot het hoogste wereldlgke gea^ 
den Keizer Karel den V*". 

Mjjn vriend A. J. Flanient, Rijksarchivaris te Maas- 
tricht, was zoo vriendelijk voor mij de latgnsdie minoten 
te copieëren en daarvan twee breedvoerige regest^i of 
analysen der beide documenten te maken, waarvoor ik 
hem zeer dankbaar ben* 

Wy laten hieronder de analyse volgen van minaiit A. 

1688, 80 April. Willem (van Enckevoirt) Kardinaal- 
priester van den titel der H.H. Joannes en Paulus, Bis- 
schop van Derthuze (in Spanje) en Utrecht schrijft aan 
Haza Andriesdochter , geprofeste zuster in het klooster 
van Maria Magdalena in Bethania te Amsterdam, dat hem 
uit haar naam een verzoekschrift overhandigd was, in* 
houdende hoe zij, voor vele jaren, in voornoemd klooster 
geprofest was, daar ook procuratrix was geweest en de 
regels loffelijk had nageleefd en ook voor het vervolg van 
plan was na te leven. Dat zij, bijna vijftig jaar oud zijnde 
en verlangende eenigen tijd voor haar gemoedsrust buiten 
het klooster in een woning harer ouders of bloedverwan- 
te ^) of op eene andere eerzame plaats met hare bloed- 
verwanten en vrienden ^) op religieuse wijze te leven, 
den Bisschop verzoekt haar daarin te voorzien. 

Dat hij haar, die reeds eenigen tijd met haar bloed* 

1) Er staat parentum aut eofuanguineorum, wat ook beide hetzelfde be- 
grip kan uitdrukken: bloed?erwanteo door parentes, evenals bet firanscbe 
parents ook bloedverwanten kan beteekenen. (De vertaler). Hare ouders 
waren evenwel dood. 

2) Vrienden kan ook op z^jn oud-bollandscb bloedvrienden of verwanten 
beteekenen. (De vertaler). 



875 

verwanten en vrienden had verkeerd en de vergunning 
daartoe van de moeder en den vader des kloosters had 
ver2Socht, maar niet verkregen, toestond, wegens noodza- 
kelijk dienstbetoon aan haar vrienden buiten het klooster, 
naar het huis barer ouders of andere bloedverwanten en 
vrienden of naar een andere eerzame plaats zich te be- 
geven met haar zaken en goederen aan het klooster voor 
baar persoon en onderhoud afgestaan , en daar binnen de 
stad Amsterdam, onder de gehoorzaamheid en correctien 
van den Bisschop, als haar kerkelijk hoofd , of van 's Bis- 
scbops vicaris en den Bisschop van Utrecht, die er later 
mocht zijn en zijn vicaris, vrij en geoorloofd ^) te blijven ; 
ondertusschen haar kleed en regel altijd bewarend, eer- 
zaam verkeerend en levend, zonder gewetensangst of het 
beloopen van kerkelijke censuur, en dit voor twee jaren 
te rekenen van den datum van 's Bisschops schrijven. 

Get. Jo. Beyeb. 

Voor eensluidend afschrift geteekend door Franciscus 
Nicolaasz. van Delff , Secretaris van Amsterdam en open- 
baar Notaris door het Hof van Holland geadmitteerd. 

Analyse van Minuut B. 

(Circa 154»1.) Haasje Andriesdr. geprofeste zuster in 
het klooster van Maria Magdalena in Bethania te Am- 
terdam geeft aan den Paus in eene petitie te kennen , 
hoe zij op haar zevende jaar in voornoemd klooster was 
ingetreden, en op ongeveer veertienjarigen leeftijd was 
geprofest, den regel loffelijk had onderhouden, eenige 
jaren procuratrice was geweest en dat zij, bij het klimmen 
harer jaren, haar ambt wenschend neer te leggen en be- 



1) Licita, bgna niet juist te vertalen, een kerkelgke term liciet; vergel^k 
het fransche woord lieiie, (De vertaler). 



376 

vrijd te worden van die bemoeiingen en lasten, en eenigen 
tijd in rust te leven, van Bisschop Willem (van Encke- 
voirty titel als onder A), zaliger gedachtenis, en later van 
Georgius van Egmond, toen Bisschop, had verkregen 
eenigen tijd voor haar gemoedsrust te mogen leven buiten 
het klooster in een woning harer ouders of bloedverwan- 
ten, of op een andere eerzame plaats met hare bloedver- 
wanten en vrienden. Dat, daar zij meer en meer de lasten 
des ouderdoms gevoelde en het haar bezwaarlijk werd 
weer naar haar klooster te gaan en er de regels, als 
vroeger te onderhouden en daar de tijd van buiten haar 
klooster te leven, voor haar gemoedsrust door den Bis- 
schop van Utrecht, die toen ter tijd (dat is circa 1541) 
leefde, verkregen, binnen kort zou eindigen, het haar was 
voorgekomen nergens anders dan tot den Paus zich te 
wenden. Zij verzoekt den Paus derhalve barmhartiglijk 
en uit eigen beweging en zekere wetenschap te verleenen 
dat zij van nu af voor geheel haar leven vrij buiten het 
klooster mocht wonen in het huis (als boven) en dat zij 
vrij bij testament over haar goederen mocht beschikken, 
mits blijvende in den maagdelijken staat en haar kloos- 
terkleed dragend, eerzaam verkeerend en levend met haar 
vrienden of op een andere eerzame plaats „zonder ver- 
„gunning van den vader of de moeder haars kloosters, 
„laat staan verworven, zelfs niet eens gevraagd te heb- 
„ben, of van iemand anders*', en dat zij, zonder gewetens- 
angst of het beloopen van eenige kerkelijke censuur of 
eenig ander beletsel , aldus mocht leven , met andere 
clausulen in zulk een geval van wege de zaak noodig 
geweest , en dat de Paus daarvoor een brief zou doen 
samenstellen met Apostolisch indult ^). 



1) Zgn gegkie formolen in dergelgke petitiSn, die men ook ia paugelgke 
antwoorden op dergelgke verzoeken terugvindt. (De vertaler). 



377 

De namen der zusters, die door mij hiervoor genoemd 
zijn als conventualen in 1514, zijn door mij getrokken 
uit het hollandsch Mirakelboekje Hier beghint die vin- 
dinghe ^). Het verhaal daarin luidt als volgt: 

In den naeme ons Heeren, Amen. Kondelick en kenlick zij 
allen Christen menschen bij desen openbaer Instrumente, getogen 
ende gemaect ut een Instrument in latijn daer af wesende dit 
breeder ende perfecter verklarende, hoe ie suster Lijsbet Franssen- 
dochter, ben bij der gratiën Gods sieck geworden, des Sondaeghs 
voor Vastelavont : Ende doe ginc ie int sieckhuys, ende ie hadde 
so groote swindelinghe in mijn hoofd, dat ick niet overeynde 
wesen en mochte, ick en woude al vallen. Ende des Bonderdaeghs 
voor onser Vrouwendach in de Vasten so kreegh ie so groole be- 
nautheyt om mijn herte, dat ie waende doodt te blijven ende dan 
spranc mijn herte so vreeslick, dat al mijn lichaem schudde, ende 
dat bedde beefde daer ie op lach, ende dan sat daer stadelic een 
suster voor mijn bedde, geheten Lijsbeth Andriesdochter , ende 
die hielt mijn handen ende leden, ende bij wijlen mocht ick niet 
spreken , ende bij wijlen had ie so groten dorst dat ick 't niet 
lijden en mochte, ende daer en mocht gheen drincken over mijn 
herten, ende dan moest men mij met een veer laven , ende het 
duerde tot Meije toe, ende die pijnlickheyt sloeg mij ooc in de 
beenen, so dat ie gae(n) noch staen en mocht, maer ick most op 
mijn knien kruypen op een schraegh. Ende dese verkreupelt heyt 
heb ie gehadt van onser Vrouwen in de vasten , ende te Meije 
liet mij dat hert springhen, ende doe worden mijn beenen al so 
doof dat ie daer geen gevoelen in en hadde. Ende onse sieck- 
maerte, ghenoempt Maria Jacobsdochter, die plach mijn beenen 
te stooven ende te wreven (met medicijnen daer toe dienende) 
datter 't vel afginck, ende ie en gevoeldes niet, dan ter tijt dat 
ick beloofde ende gaen soude versoecken dat waerdighe heylige 
Sacrament in der heyliger Stede, ende geen ander Meesters en 
mochten mij van dese sieckte helpen noch cureren. Als ick dan 
gaen soude om te versoecken dat waerdige heylighe Sacrament 
doe viel ick op mijn knien, ende soo kroop ick op een schraghe 
tot die schuyte toe, doe hief mij onse suster Christen Wijbrandts- 

1) Dit boekje, eigendom ?an het H, Cecilia College, is in bruikleen 
afgestaan aan deu Amstelkring, 



378 

dochter in die 8chuyt en voerde mig aen der heyligher Stede , 
ende droegb wj ut die schuyt op dat kerck-hof, en doe kroop 
ick voort met mqn schraegh in die heylighe stede, toe dat waerdige 
heylighe Sacrament, ende doe viel ie op mijn knien met onse 
sustër Cristijn voorseydt ende doe stond ick op, ende reedt met 
die schraghe om dat waerdighe heylighe sacrament, ende daer was 
ick over doende een volle halve ure : Ende doe liet ie die sdiraghe 
staen ende ick nam onse suster voorseydt bi|j den arm, ende die 
leyde mi|j anderwerf om dat tabernakel , ende tot elcken reyse 
vielen wijj op onse knien. Ende doe gaf m^' God die gratie dat 
ie de derde reyse met een bernende licht alleen ginc om dat 
Tabernakel: Ende voort ben ie op mijn voeten gesont te huys 
gegaen by der gratiën Godts (en hier neem ie God tot een ge- 
tuych) ende dat waerdige heylige Sacrament dat my geholpen 
heeft (dattet aldus geschiet is) ende al onse convent van Maria 
Magdalena in Bethanien is hier oock ghetuych of (die myn sieck- 
heyt bekent hebben) ende nu van myn ghesontheyt verblijden, 
danc heb God. Dit is gheschiedt int jaer ons Heeren Hccco ende 
xiiii. opten Yiii. dach van Junio. 

Het jaartal 1414 is bepaald een drukfout, en moet 
meer dan waarschijnlijk 1614 zijn. Lelong in zijn Be- 
schrijvinge der Reformatie^ wijdt enkele bladzijden aan 
het hoUandsche Mirakel boekje en wgst, zeer terecht, op 
de groote onnauwkeurigheden in de jaartallen der won- 
deren, welke door het aanbiddelijk Sacrament geschied 
zijn. Van de drie uitgaven van genoemd boekje, welke 
hij onder de oogen heeft gehad, zeggen twee dat het 
wonder geschied is 1514, de derde zegt 1414. Het boekje 
dat de Amstelkring in bruikleen heeft spreekt van 1414. 
Men ziet dus duidelijk welk groot verschil in jaartal be- 
staat. Mgr, Pluym ^) schrijft terecht: „Wij houden het 
„even als die Schrijver (Lelong) voor het waarschijnlijkst 
„dat 1514 het eigenlijke jaartal is, omdat bet wonder ver- 
„haald wordt na andere van 1413 »), 1476, 1478, 1479'\ 

1) Het H. Sacrament van Mirakel, bb. 78, noot 66, 
0) Een 4ra)(foaty moet zyn 1448, 



879 

Deze reden is volgens mijn bescheiden meening niet 
geheel juist, want na het wonderverhaal van 1514 volgt 
weder 1508. Wij veroorloven ons op te merken, dat 
Mgr. Pluym en Lelong de onjuistheid van het jaartal 
duidelijker bewezen zouden hebben, indien zij vermeld 
hadden dat in 1414 het klooster van Bethaniën nog niet 
bestond. Ook Mgr. Elönne in zijn Het Mirakel van Am' 
sterdam ^) noemt het foutieve jaartal 1414 en verdoopt 
den naam van de zuster in Lysbeth Jansen. 

In het stedelijk archief alhier berusten de volgende 
stukken over het Bethaniënklooster : 

1472. Meyster Jan Melysz. heeft geordineerd te bekeerde 
Susteren een officium van y Missen ter weke en heeft 
dairto(e) ghegeven dat voirn. convent CCG rynsgulde 
reets (gangbaar) geit, en waert dat dit officium en 
missen niet bewaird en worde so als Meyster Jan 
Melijsz. voirs. dat begheert, soe zal die prior van 
die Cartbus, die prior van die Reguleers, die Pater 
van Sinte Pouwels dese voirs. CCC gulde antaste(n) 
en ghebrukèn se tot hair convents profy t ; hier van 
syn brieve overghegeven en legghe in een doose. 
Dese missen sijn nu gecoomen tot drie ter weke, 
maer wy Priors hebben doer die vingher gesien dat 
wy dese gelden niet in cryghen, want het den Bis- 
schop gedocht heeft te luttel te wesen tot vyff missen. 
Anno Domini MCCCO Lxxii. 

29 Jan. 1506. Copie van het antwoord door Hendrik, 
Bisschop van Utrecht, aan de moeder en zusters van 
het convent gezonden op haar verzoek om rechtvaar- 
dige, eerwaardige, deugdzame en vroede mannen als 
„invisitators'' van genoemd convent. 



1) B\j C. L. van IiangeDhayseD, 1895, blz. 18. 



880 

22 Mei 1551. Overeenkomst tusschen Margriete van Em- 
merzeel en Lysbeth Heymansdr. procaratrice ter eenre 
en Aeff Hermansdr. geprofesside conventuale in ge- 
noemd convent ter andere zijde f omtrent de goederen 
die laatstgenoemde bezat of nog te wachten is. 

4 Juni 1551. Verklaring van AUert Boel Andriesz. en 
Gerrit Willekes, als voogden van de conventualen , 
en Willem Henricxsz. , betreffende den verkoop van 
zeker erf aan de zuidzijde van genoemd convent ge- 
legen, strekkende van het water tot aan de stads- 
vesten. Benevens de approbatie van Georgins, Biss. 
van Utrecht, daarop verleend 6 Juni 1551. 

18 Decb. 1551. Losrentebrief groot 89 gulden op een 
erf met getimmerte er op, gelegen in de Bethanie- 
coestraet ten behoeve van het Bethaniën convent. 

23 Mei 1552. Quitantie van Robert de Boulogne O 9 
„conseiller et receveur général des finances de l'em- 
pereur" over 512 livres van 40 gr. vl. 't livre; be- 
taald door het convent voor den koop eener erfrente. 

13 October 1566. Staat of inventaris van het convent. 

Het Rode Register luidt luidt als volgt : 

Staet van den Incommen van goederen der Conven- 
tualen binnen Amsterdam - toecommende, soo vau 
Landen ende Renten binnen ende buyten der stadt 
Amsterdam mette belastingen van denselven con- 
venten, mitsgaders tgetal van den conventualen by 
namen ende toenamen, ende ouderdom, respective. 

Eerst den Staet van de Bethanien-convent binnen der 
voorsz, stede 9 van haren incommen» 

Landen. 
Dertich morgen landts min anderhalff hont gelegen tot Duiven- 



1) Keizer Karel V, leende geld van het klooster , dat h^ niet terug betaalde, 
en waarvoor h^ in ruil gaf rentebrieven op zgn domein in Kennemerlaod. 



381 

drecht, geit jaerlycx in huyer xxii guld. 

1* Z» L st. 

Outeygen. 

Opte stadt van Amsterdam eene gouden vlaemschen Fhilippus 
nobel verschijnende in Augusto , daer jaerlycx voor betaelt wordt 
drie guld. twaelff stuivers acht pen(ningen), ergo iii guld., 

XII st. VIII pen. 

Op IJsbrant Burchmansz. huys staende opte Voorburchwal aende 
.... zijde , verschonende May , drie guld. twaelff st. acht 
pen(ningen) ergo hier . . . . iii guld. xii st. viii pen. 

Op Jan Brouwers huys staende opte Voorburchwal aende .... 
z^de, verschijnende May drie guld. twaelff st. agt pen(ningen) 
ergo hier iii g. xii st. viii pen. 

Noch negen gulden vyfthien stuyvers opten huyse van Gerrit 
Brouwer , staende over Sint Jacobsstraet , bezyden den Engel 
opten Nywendyck, verschijnende te May. 

Ergo hier ix guld. v st. 

Noch vyff guld. sesthien stuvers opten huyse van de Weduwe 
van Symon Willemsz. , staende opte Burchwal by Sinte Lucien 
convent, verschijnende te May v guld. xvi st. 

2* Z* van den jaerlycxe outeygen xxvi guld. viii st. 

viii pen. 

Losrenten. 

Item tweendertich guldens 't siaers, houdende opte Vroonlanden 
by Alckmaer, verschijnende in Junio, ergo hier xxxii gulden. 

Item twaelff guld. tsiaers die betaelt worden by Seeger Willems 
ende den ander als borgen voor die principalen, daer van 't hy- 
po teeque bij executie deser stede vercoft is, verschijnende 
Michaelis. Ergo hier xii guld. 

Opte stadt van Amsterdam thien guld. tsiaers , verschijnende in 
Junio X guld. 

Opt huys daer 't Swaengen uythangt , staende opte burch- 
wal, twee guld. siaers verschijnende te May . . . ii guld. 

8* Z* Bedragende voorsz. Losrenten tsiaers Lvi guld. 

Custingen. 
Opten huyse toecommende den kinderen van Gerrit Meeusz. ende 
Sybrant Teylingen , staende in de Koestraet , een en vijftich 
guld. tsiaers verschijnende te May , Li guld. 



382 

Op twee huyseD, staende in de Koestraet, toeoommendeii den erf- 
genamen van Garbrant Claesz. , scheepstimmerman, negen gul- 
dens tsiaers verschijnende te May ...... ix gald. 

Op een huys , staende in de Koestraet , toecommende de erffge- 
namen van Heynrick Thomasz., negen thien guld. tsiaers ver- 
schonende te May xix gnld. 

Opte huysen gecommen van Comelis Eemmus , staende in de 
Koestraet, negen thien gulden tsiaers verschijnende te May 

XIX gnld. 

Op twee huysen van Egbert Jacobsz., staende in de Koestraet, 
negenthien gnld. tsiaers verschijnende te May . . xix guld. 

Op sekere huys, staende in de Bethanien-kerckstraet, zess gnld. 
v^f thien stuvers tsiaers verschonende in Augusto. 

VI guld. XV st. 

Op twee huysen, staende in de Bethanien-kerckstraet, toegeeom- 
roen hebbende Jan de Monick, b^ executie deser stede ver- 
cofPt, thien guld. v^ff stuvers tsiaers, daervan 't capitaele geit 
op May ontfangen sal worden , Ergo hier voor alsnog de voors. 
rente van x guld. v st. 

Op een huys, staende in de Eamen , gecommen van Pieter Fie- 
tersz. vier gulden thien stuvers tsiaers, verschijnende in Augusto 

iiii guld. X st. 

Op een huys , staende in de Bamen , twee guld. thien stuvers , 
verschijnende op Sin te Catrynen ii guld. x st. 

4* Z* bedragende voorsz. castingen jaerlycx CXI4 guld. 

Bedragen alle de voorsz. Incommen van de voorsz. con- 

vente, des jaers ii*' xlv gl. vin st. vin p. 

Staet van de belastinge van voorsz. Convente. 

Tvoorsz. convent is belast ende moet jaerlycx betalen den con- 
vente van de Pouwelsbroeders binnen Amsterdam seven guld. 
vijff stuvers, verschijnende te May . . . . vii guld. v st. 

De memoriem(eeste)rs van de .... kercke hebbeu opt voorsz. con- 
vent jaerlycx negen guld. verschonende te May. . ix guld. 

T'voorsz. convent es jaerlycx schuldich den convente van Heyloe 
sess guld. seven st. acht penn. verschijnende te May. 

VI gul. vii st. viii pen. 

T'voorsz. convent es jaerlycx schuldich Joost Buyck een guld. 
seventhieu st. acht pen. verschijnende te May. 

I gul. XVII st. VIII pen. 



888 



D'erffgenamen van de suster van Thyman de Seepsieder hebben 
jaerlycx opt voorsz. convent een gulden negen st. verschijnende 
te May i guld. ix st. 

D'erffgenamen van Ott Posthouwers compt van den voorsz. con- 
yente tsiaers zess en dertich guld. verschijnende te Bamisse. 

XXXVI gul. 

Bedragen de voorsz. lasten die tvoorsz. convente moet uytkeeren 
tsiaers lxvi gul. xix st. 

De voorsz. belastingen getrocken van de incommen van de voorsz. 
convente blijft tsiaers tgeene tvoorsz. convent heeft innecommen. 

CLXXVIII gl. IX st. VIII p. 

T' voorsz. convent es noch (s)chuldich van jaeren renten van zes 
en dertich guld. den erffgenamen van Ott Posthouwers, die op 
vyff jaeren bg egale portien betaelt moet worden , volgende 
t'accord daervan gemaeckt, compt hier als capitale glxxx gul. 

NAMEN VAN DE CONVENTUALEN. 



Eerst Ael Jan Canters, mater van denselven convent 

out LVi jaeren. 



Aeltgen Gerrits . . . . 


. . . II 


LXXTII 


// 


Griet Jans 


. . . n 


LX 


// 


Lysbeth Pieters . . . . 


II 


LXII 


// 


Anna Passers . , . . 


II 


LX 


// 


Grietje Meynerts . . . 


. . . . » 


XXXVIIT 


// 


Jannetgen Barents . . . 


n 


XL 


H 


Lysbeth Herperts . . 


. . . . // 


XLIIII 


II 


Geerte Gerrits . . . . 


// 


XXXIIII 


II 



884 
BIJLAGEN. 



1533, 30 April. Willem (van Enckevoirt) , Bisschop van 
Utrecht etc. geeft aan Uaza Andriesdochter, professide zuster 
in het klooster van de H. Maria Magdalena in Bethanië te 
Amsterdam, van de orde des H. Augustinus, verganning om 
twee jaren buiten het klooster bg haar bloedverwanten te mogen 
yerbl^ven, voor haar gemoedsrust, mits blqvend te Amsterdam 
en bewarend kleed en regel. 

Wilhelmus miseratione divina titulo sanctorum Johan* 
nis et Pauli sacrosancte Romane Ecclesie presbyter car- 
dinalis Derthusensis Episcopus Traiectensis dilecto nobis 
in Christo Haze filie Andree sorori professe in conventu 
Marie Magdalene in Bethania opidi Aemsterdammensis 
nostre Traiectensis diocesis Salutem in Domino. Ex parte 
tua nobis oblata peticio continebat quod tu jam plaribns 
retroactis annis in dicto conventu professa inibi etiam pro- 
curatricis officium gessisti ac illius conventus instituta 
laubabiliter observando vixeris ac deinceps etiam servare 
proponas. Quia tarnen jam quinquagenaria fere etatis tue 
effecta cupias aliquo tempore pro tui animi gurete extra 
dictum conventum in domibus parentum aut consanguine- 
orum tuorum aut in aliquo alio honesto loco cum tuis 
consanguineis et amicis, religione tamen vivendo, commo- 
rariy supplicari nobis fecisti humiliter tibi super hoc a 
nobis misericorditer provideri» Nos igitur certis ex causis 
nobis expositis et ad hoc animum nostrum moventibus 
tibique jam aliquo tempore honeste cum dictis tuis con- 
sanguineis et amicis conversata existis, ut matris et patris 
dicti tui conventus licentia parte vel alium seu alios petita 
licet non obtenta, pro necessariis senitiis dictorum tuorum 
amicorum extra conventum predictum, ad domum paren- 
tum seu aliorum consanguineorum et amicorum tuorum 
seu alium honestum locum cum rebus et bonis tibi in 



385 

dicto coDventu ad tuam personam et pro tua alimentacione 
donatis et assignatis te transferre et ibidem infra tarnen 
quidem Amsterdammense ac sub obedientia et correctione 
nostra tamquam ordinarii loei sea vicarii nostri ac Episcopi 
pro tempore Traiectensis et vicarii eiusdem^ habitu et re- 
gula tuis semper interim servatis ac religiose et honeste 
conyersando et vivendo, absque conscientie tae scrupalo 
aut ecclesiastice censure incursu usque ad biennium a data 
presentium proxime futurum computando, permanere et 
morari libere et licito possis et valeas, auctoritate nostra 
ordinaria, tenore presentium ex speciali dono gracie mise- 
ricorditer in Dei nomine indulgemus ac concedimus per 
presentes. Datum sub sigillo quo in hiis utimur anno 
Domini millesimo quingentesimo tricesimo tercio die ultima 
mensis Aprilis. 

Sic subscriptum: Jo Beijeb, subscripsit. 

Collata est presens copia et concordat cum suo 
originali teste me Francisco filio Nicolai de Delff 
secretario Amstelredammensi ac notario publico per 
curiam Uollandie admisso. 

Ita est Fbanciscus Delff, notarius subscripsit. 



Gewaarmerkte copie op papier. Watermerk een schild waarin 
figuur als een 8t. Andrieskruis , uit welks middelpunt zich een 
figuur als een cijfer 4 yerheft en (heraldisch) rechts in den bo* 
yenhoek een W ; op het schild een vierbladige bloem, de bladen 
in -f- vorm; onder het schild een moeilijk te beschrijven krul- 
yormig ornament. 



Bedragen Gescb. Bisdom r. Haarlem. XXII Deel. 25 



386 



B. 



Ongedateerd, doch circa 1541 ^). De vorige yerzoekt Z. K. 
den Paus niet meer in haar klooster terug behoeven te keeren, 
mits bewarend haren maagdelgken staat en geestel^k kleed. 

Ad Sanctissimum. 

Exponit humiliter Vestrae Sanctitati^) Hazafilia Andree 
soror professa in monasterio sancte Marie Magdalene or- 
dinis sancti Augustini in Bethania opidi Aemstelredam- 
mensis Traiectensis diocesis, qaod cum esset septem anno- 
rum etatis sue intravit dictam conventum ibique cum 
ageret annum decimnm quartum aut circiter, professionem 
fecit atque inibi multis retroactis annis conventns supra- 
dicti instituta laudabiliter observanda vixit insnperque 
ibidem procuratricis officio aliquot annis functa est et cum 
ingravescente etate saa cuperet defungi supradicto officie 
procuratricis liberarique illis negociis et molestiis et in 
quiete aliquandiu vivere, obtinuit primo a felicis memorie 
Reverendo in Ghristo patre et domino Wilhelmo titulo 
sanctorum Johannis et Pauli sacrosancte Romane ecclesie 
presbytero cardinale Derthusiensi tune Episcopo Traiec- 
tensi et postea a Reverendo in Christo patre Domino 
Georgio ab Egmonda etc. nunc Episcopo Traiectensi, quod 
posset aliquo tempore pro animi sui quiete extra dictnm 
conventum in domibus parentum aut consanguineorum 
suonim aut in aliquo alio honesto loco ^) petita licet non 
obtenta licentia a patre et matre supradicti conventus re* 
ligiose tamen vivendo habitare cum rebus et bonis sibi 
in sepedicto conventu: ad suam personam et pro sua 
alimentatione donatis et assignatis cum aliis clausulis 



1) In 1588, bl^kens het vorige Btak was de postulatrix b^na 50 jaar 
oud en na is zg 58 jaar. 

2) Overgeschreven een S over eene B , afkorting van Beatitudo. 
8) Hierachter is het woord „religioso" doorgehaald. 



j 



387 

ibidem adiectis. Et cum senex magis atque magis ingra- 

vescat etas jamque brevi attinget quinquagesimum octavum 

annum ipsique grave et molestam esset sese iterum tranS' 

ferre ad prenominatam conventum ibique instituta obser- 

yare ut qaondam fecit tempusque extra predictum mona- 

sterium habitandi pro animi sui quiete a supradicto 

moderno Episcopo Traiectensi obtentum in brevi expirabit, 

non visam est ipsi alio recurrere qaam ad vestrum bea- 

titudinem humillime supplicans sibi super hoc ab eadem 

vestra beatitadine misericorditer provideri ex proprio mota 

et certa scientia eiusdem vestre sanctitatis quod abhinc 

per totam vitam suam possit libere extra supradictum 

conventum babitare in domo parentum aut consanguineo- 

rum aut in aliquo alio honesto loco cum rebus et bonis 

sibi in dicto conventu ad suam personam et pro sua 

alimentatione donatis et a superioribus assignatis de par- 

tibus suis et quod testamento possit libere de suis bonis 

disponere ut illi visum est facere, salvo tantummodo quod 

manebit in statu virginali et quod geret solum habitum 

religiosum predicti conventus et quod honeste conversa- 

bitur et vivet cum amicis suis aut in aliquo cilio honesto 

loco absque tarnen licentia nedum obtenta ad nee etiam 

petita a patre aut matre predicti conventus aut aliquo 

alio , sine consciencie sue scrupule sive ecclesiastice cu- 

iusvis censure incursu aut quovis alio impedimento cum 

aliis clausulis in tali negocio a causa necessariis et con- 

suetis desuper facere confici litteras aut buUum etc. De 

indulto apostolico. 

In dorso staat : menuyt van de request te Eomen overge- 
geven. 

Daarnaast, als men het stuk omkeert, de woorden : Michiel 
Geesselz. van Vilvoorden (?) doorgehaald. 

Ongewaarmerkte en ongeteekende minuut op papier ; water- 
merk als in het vorige stuk. 

(Wordt vervolgd). bernard j. m. de bont. 



388 



Dï ST. IPPOLYTÜS-KM TE DEIÏT. 



Het is te betreuren, dat betreffende het kerkelijk leven 
te Delft in de middeneeuwen, zoo weinig is bewaard ge- 
bleven en wellicht ten gevolge daarvan, het katholieke 
Delft in dit tijdschrift maar spaarzaam is besproken. En 
dit te meer omdat deze stad , al moge zy thans niet meer 
gerekend worden onder de eerste steden van ons land, 
voorheen als een voorname stad bekend stond en „het 
derde juweel in den ring der Staten van Holland en 
Westfriesland" genoemd werd en althans in het kerkelijk 
leven ongetwijfeld zeker heeft uitgemunt. Toch was dit 
weinige wat betrekkelijk het kerkelijk leven te Delft be- 
waard is gebleven zoo belangrijk dat, waar in verschil- 
lende tijdschriften mededeelingen worden gedaan uit het 
kerkelijk leven van het katholieke voorgeslacht, toestan- 
den besproken, gebruiken afgeleid, de naam van Delft 
niet zelden genoemd wordt. Ja zelfs eigenaardige gebrui- 
ken van daar bekend geworden, zullen tot de ontdekking 
leiden van wetenswaardige bijzonderheden , die belangrijk 
zijn voor de kennis van kerkelijke toestanden in het 
algemeen. 

Om van nog bestaande monumenten te spreken, reeds 
de twee reuzentorens van de voormalige St. Hippoljtus 
en St. Ursula-kerken , zelfs zichtbaar in Rijnland en be- 
wonderenswaardig door majestueusen en sierlijken bouw- 
trant („welckers gheljcken in de Vereenigde Nederlanden 
bij malkander in ééne stadt niet te vinden zijn", schrijft 



3!89 

van Bleyswijck) ^) wijzen terug op een tijd toen de 
Delvenaren al zeer krachtig hun kerkelijk leven heb- 
ben geuit. Twee zulke kerkgebouwen in een stad als 
Delft, waarvan elk op zich als hoofdkerk van een groote 
stad een waardige plaats zou ingenomen hebben, toont 
aan, dat de godsvrucht en rijkdom der Delvenaren niet 
schijnt gevraagd te hebben, hoe genoegzaam in de be- 
hoeften van het kerkelijk leven kon voorzien worden , 
maar veeleer, hoe aan dat kerkelijk leven een zoo grootsch 
mogelijk uitdrukking kon gegeven worden ; en de St. Hip- 
polytus-kerk met hare jongere zuster de St. Ursula-kerk, 
nog heden ten dage beide praalgebouwen in een stad 
van beperkte uitbreiding, staan daar als monumenten 
der katholieke oudheid, gelijk niet ligt elders wordt aan- 
getroffen. 

Nu moge in het kleine rijk waar twee grootheden 
heerschten , gelijk uit de geschiedenis blijkt , soms eenige 
naijver tusschen beide kerken niet ontbroken hebben , 
evenzeer zijn er bewijzen voorhanden van stichtende 
samenwerking, die zoo mogelijk aan het kerkelijk leven 
nog meer kracht gaf, en in ieder geval : de kerken 
stonden er en werden voortdurend vergroot en verfraaid, 
talrijke vicariëen werden gesticht , in beiden kerken had- 
den de gilden hun altaren , zoowel de St. Ursula- als de 
St. Hippolytus-kerk hadden feestgetijden die in de ge- 
schiedenis vermaard zijn gebleven, voor beide kerken 
waren rijke fundatiën en inkomsten verzekerd; ja, wat 
meer zegt, beide kerken zouden kunnen roemen op 
buitengewone gunsten des hemels , en terwijl de stichting 
van de eene kerk verbonden was met een liefelijke le- 
gende , zou de andere vooral hare vermaardheid te danken 
hebben aan wonderteekenen die uitbreiding van privilegiën 

1) Be8chr^?inge der stadt DeUt, i667, 



800 

en godsdienstviering ten gevolge hadden , waarvan nog 
heden ten dage de sporen zichtbaar zijn in het burgerlijk 
leven. Reden genoeg voor de bewering, dat het kerkelijk 
leven te Delft zich in een zeer buitengewonen bloei mocht 
verheugen. Jammer, dat, waar zulk een rijke bron vloeide 
van kerkelijk leven , het aan den nazaat maar noode ver- 
gund is uit dien rijkdom te putten, daar de gedenk- 
schriften der beide kerken, die allereerst tot toelichting 
konden dienen , grootendeels verloren zijn geraakt en door 
den storm der tijden alzoo de meest betrouwbare, wel- 
licht ook de merkwaardigste bladzijden uit het historie- 
boek van Delfts katholiek verleden zijn uitgescheurd en 
verstrooid. 

Waar die gedenkschriften, tot het archief der beide 
kerken behoorende, gebleven zijn? Om niet te gewagen 
van den beeldenstorm waardoor evenals overal elders iu 
ons vaderland, ook te Delft in 1566 vele kerkelijke 
goederen en bescheiden zijn verloren geraakt, is reeds 
de vermaarde brand van 1536, waardoor het grootste ge- 
deelte van de stad werd vernield, aan te wijzen als één 
der oorzaken waardoor vele documenten , belangrijk voor 
de historie, zijn vernietigd. 

Van Bleyswijck spreekt van bescheiden die „in de 
Nederlandsche troubelen nevens die van de andere Geeste- 
lycke Gestichten, Oloosteren, Conventen en Capellen de 
verstroijinghe en wechvoeringe mede al grootelycks onder- 
worpen zijn geweest, ghelyck men voorsekerlijck seggen 
wil dat meestendeel alle de Registeren, Papieren en 
Documenten der voorsz. Geestelycke Gestichten elders op 
seker Gasteel in Braband secretelijk bewaert werden ten 
eynde de Roomsche Religie t'eenigertijdt wederom de 
overhandt verkrijgende, de Geestelyckheyt sich daervan 
dienen mochte." Of nu een gedeelte van die documenten 
die de beide parochiekerken betreffen , later weer zijn 



391 

teruggevoerd naar Delft of wat waarschijnlijker is, te 
Delft bewaard zijn gebleven bij particalieren , zooveel is 
zeker dat voor eenigen tijd in particulier bezit papieren 
zijn gevonden die althans voor een gedeelte niet vermeld 
iwrorden door den Delftschen geschiedschrijver en wel in 
een locaal behoorend bij de brouwerij de P. die eenige 
eenwen lang in katholieke handen is geweest. Dit per- 
ceel grenst onmiddelijk aan de tegenwoordige St. Hippo- 
lytus-kerk, die voor een tiental jaren werd overgeplaatst 
van het oude Delft naar de Voorstraat , zoodat de eeawen- 
oude traditie van den stadspatroon , merkwaardig genoeg , 
-werd voortgezet op de plek waar de geschiedenis van de 
onde St. Hippolytus, thans Hervormde, kerk verborgen 
lag. De papieren en registers 5 die afkomstig zijn van 
beide parochiekerken bevatten echter niet meer dan brok- 
stukken uit een geschiedenis van drie eeuwen, die uit 
rekeningen, contracten, stichtingsbrie ven en hier en daar 
verspreide berichten, moet opgemaakt worden. Toch, 
dacht mij, mochten deze stukken, eenmaal ontdekt, niet 
opnieuw aan de vergetelheid prijsgegeven worden, want 
hetzij de Delftsche kronijkschrijver die niet heeft gekend, 
hetzij hij die onvermeld heeft gelaten omdat zij voor hem 
als protestant of voor zijn tijdgenooten van 1600 van 
weinig belang waren : gemelde stukken bevatten nog ge- 
noeg bijzonderheden, die voor den katholiek van drie 
eeuwen later, die belang stelt in het kerkelijk leven van 
het voorgeslacht, vermeldenswaardig zijn. Aangevuld door 
betere berichten onder gelukkige , misschien onverwachte, 
omstandigheden ingezameld en gevoegd bij hetgeen van 
Bleyswijck heeft opgeteekend , konden zij allicht de 
bouwstof geven tot een vollediger beschrijving van de 
voormalige Delftsche parochiekerken, dan wij nu hebben. 
Ik maak derhalve gaarne gebruik van de ruimte miQ 
toegestaan in dit tijdschrift, om uit de gevonden archief- 



392 

stukken die berichten mede te deelen^ welke mij van eenig 
belang voorkwamen en wel vooreerst die betrekking heb- 
ben op de St. Hippolytus-kerk, de eerste in rang en de 
eerbiedwaardigste in leeftijd. 

Ten einde althans eenige orde te verkrijgen in de hier 
en daar verspreide berichten, zal gebroik gemaakt wor- 
den van eenige historische bijzonderheden die door Dirck 
van Bleyswijck, den Delftsche historieschrijver, over deze 
kerk zijn opgeteekend. 



De St. Hippolytus-kerk, bekend onder den naam van 
Oude-Kerk, is niet altijd toegewijd geweest aan dezen 
heiligen martelaar. Gesticht omtrent het jaar 1240, zon 
deze kerk eerst den H. Bartholomeus tot patroon gehad 
hebben en wel, gelijk men meent, naar den stichter 
Bartholomeas van der Made. Zekere privilegiën door de 
Del venaren verloren en teruggekregen op St. Hippolytas- 
dag , schijnen hen echter bewogen te hebben op die wijze 
hun dankbare vereering uit te spreken dat zij den H. 
Hippolytus tot nieuwen patroon kozen van hun kerk ; welke 
traditie tot op heden is bewaard gebleven. De geleerde 
Del venaar Michaël Vosmerus schrijft dat: „onze voor- 
vaders St. Bartholomeus, een apostel van Christus heb- 
ben afgezet en den martelaar Hippolytus in deszelfs plaats 
voor patroon van de kerk in de stad verkozen hebben*' 
en wel om zekere voorrechten, die hun ontnomen door 
de Hoeksche en Gabeljauwsche twisten, teruggegeven 
werden op St. Hippolytus-dag, nadat zij graaf Albrecht 
in den oorlog tegen de Friezen groeten dienst bewezen 
hadden. En hij laat niet na er bij op te merken, hoe juist 
op St. Bartholomeus-dag van het jaar 1566 de kerkplon- 
dering te Delft begonnen is, alsof daarin een straf des 
hemels moest gezien worden omdat zij den apostel Bartho- 
lomeus verlaten hadden. 



393 

In de veertiende eeuw was de kerk reeds vermaard 
door een wonderdadig beeld van de Moeder Gods, ge- 
naamd het beeld van Jesse ^). Onder de oudste aanteeke- 
ningen der St. Hippolytus-kerk moet volgens van Bleys- 
wijck een bericht gevonden zijn , in het licht gegeven door 
Michaël Vosmerns ^) , waarin verhaald wordt de wonder- 
bare genezing van blinde Machteld van 's Gravenhage 
ten jare 1327. Deze vrouw, die sedert drie en een half 
jaar blind was, zou in den nacht de openbaring gehad 
hebben dat zij om genezen te worden het beeld van 
O. L. Vr. van Jesse te Delft moest bezoeken. Vastelijk 
vertrouwend op de hulp van de Moeder des Heeren, zou 
zij zich naar de Oude Kerk begeven hebben en terwijl 
zij de H. Mis hoorde voor het altaar waar het beeld 
stond , onder de ophe£Sng der H. Hostie het gezicht terug 
gekregen hebben. Dit eerste wonder, later nog gevolgd 
door vele andere wonderbare genezingen van zieken, had 
ten gevolge dat het beeld van Jesse op buitengewone 
wijze in eere werd gehouden en telken jare in plechtige 
processie uit de Oude Kerk door Delfts straten werd 
rondgedragen op den Zondag na het feest van den H. 
Odulphus , 1 2 Juni , welke feestviering voortaan genoemd 
werd: „Delfts ommegangh" en samenviel met de jaar- 
markt, die bekend stond onder den naam van St. Odul- 
phus of St. Olofsmarkfu 

Van Bleyswijck haalt in hoofdzaak de bul aan van 
paus Bonifacius IX, waarin de vereering van het mira- 
culeuze beeld wordt bevestigd en de Delftsche omme- 



1) Volgens Vosmeer voorstellend de Moeder Gods in zittende houding 
met het goddelyk Kind op de rechterknie, dat in de linkerhand de wereld- 
bol draagt eo de rechterhand half geopend, houdt opgeheven. 

2) Michaelis Vosmeri. Diva virgo et crux Salvatoris Delfica, sive de ad- 
mirandii, qnae Dei genitricis V. M. et crncis saintaris beneficio, ad anti- 
qunm Delli Hollandiae templnm contigernnt. Coloniae. 1629, 



394 

gang y die zelfs vreemdelingen trok uit andere landen , 
met geestelijke gunsten wordt verrijkt. 

Op gezag van Vosmeer stelt de Delftsche kronijkschrij- 
ver vast 9 dat het mirakel van blinde Machteld de eerste 
oorsprong is geweest van de St. Olofsmarkt en Delftsche 
kermis. Doch uit een privilegie van Willem II, Roomsch- 
Koning, blijkt dat de St. Odulphus-markt van veel ouder 
datum was dan het mirakel van 1327 en reeds bekend 
in 1246 ^). Dat echter de jaarmarkt reeds lang te 
voren gehouden, door den ommegang en verdere kerke* 
lijke plechtigheden een geheel andere beteekenis kreeg, 
dat de kerkmis^ de kerkelijke feestviering , door den bui- 
tengewonen luister der plechtigheden en de geestelijke 
gunsten , daaraan verleend door paus Bonifacius IX, hoofd- 
zaak werd , en dat eindelijk het kerkelijk feest, dat door 
de jaarmarkt zoo mogelijk nog meer toeloop had , gepaard 
met feestvreugde ook in het burgerlijk leven, ten laatste 
geleid heeft tot de kermis , die eeuwen lang omtrent den 
St. Odulphus-dag gehouden werd en eerst later, in deze 
eeuw, verplaatst is naar het einde van Augustus, is wel 
buiten twijfel. In de kerkrekeningen toch van dien tijd 
komen uitgaven voor, die duidelijk bewijzen, dat er bij 
gelegenheid van den ommegang nog andere vreugdebe- 
drijven waren dan juist geestelijke, in verband echter met 
het kerkelijk feest. De feestviering, gehouden ter gelegen- 
heid van de plechtige processie van het beeld van Jesse werd 
„spul van Jesse" genoemd, en in een kerkrekening van 
het jaar 1500 wordt de feestviering van den Delftschen 
ommegang zelfs aangeduid met het woord „kermis". 

dofferhande van ommegancks avondt, ommegancks«dach en 
kermis-dach van die kercke. Innegecomen voer dat beelt van 
Jesse an^ xvc en xlvi opten ommegancks-dach en avont 
VII B. Il gr. 



1) Mr. Soateodaxn: Mededeelingen uit het archief der stad Delft, hlz. 147. 



896 

De eigenaardige naam ^^spul van Jesse", het vertoonen 
van den draak , dat den strijd van Maria met den duivel 
zal voorstellen, de verteringen bij gelegenheid van het 
„spul" gemaakt, schijnen wel heen te wijzen naar een 
feestvertooning in het burgerlijk leven , voortgevloeid uit 
het kerkelijk feest en komt trouwens geheel overeen met 
de gewoonte der middeneeuwen, vooral, gelijk wij later 
zullen zien , onderhouden te Delft , om door spel en zinne- 
beeldige voorstellingen, de beteekenis van de hooge kerke- 
lijke feesten voor het volk duidelijk te maken. 

Een rekening van 1438 luidt aldus : 

Tote spul van Yesse. 

Item tot arnt. heynrixz. huse verteert xxvi gr. 

Item van die crucen te dreghen. 

Item van turf. 

Item die dregers vi gr. 

Item die cock ien mengelen wyns. 

Item Jan Diriec van den draec te dregen vii öt. 

Item Jacob ceel ghegeven ieri ^. 

Item de iiii boden van t spiel te bieden. 

Item van scueren gegeven xxx gr. 

Item van bier i vat en twe deel van i vat bet. iiii ^. 

Item van broot iii ^. 

Item den bode gegeven viii gr. 

Item van cannen en scotelen most. 

Een andere rekening van 1400 luidt : 

Dat spil van Yesse. 
Item III levende scaepstie xl. 
Item XL ^ an broet. 
Item III gr. van drie pinte most. 
Item III gr. van sout. 
Item anderhalf dusent turfs. 

Item Andries Michiels van anderhalf vat biers vat xxxiii gr. 
Item van verlies van kanen en van scutellen iii gr. 
Item van scuttelen en van cannen te huer vi gr. 
Item die speelmans voer onser vrouwen vi blanken. 
Item clergen van sproken te scriven iii gr. 



896 

Uit de rekeningen blijkt hier en daar dat de Delfitscbe 
ommegang onder de hoogste feesten werd gerekend en 
dat ook bij die gelegenheid door de godsvrucht der ge- 
loovigen buitengewone oflfers en giften toevloeiden. Het 
feest werd gerekend tot de vier hoogtijden. 

Item die graefmaker heeft jaerlix tot vier hoechtyden te weten 
paesschen, pinxter, ommegaDo ende kersavont elcke hoechtyt xv 
gr. ende een hantscoen of ii gr. dairvoir. 

Item uptea ommeganok anno xvc wort voir die reliqoien ge- 
offert voert coer staende comt xvi B. gr. 

Die offerande die voir onser vrouwen heelt geoffert wort oplen 
ommegaiic anno xcv comt ii ^ v B. vin gr. 

Die offerande die geoffert worden opten ommeganck voir cruis 
mitten haer anno xcv comt xvi B. iiii gr. 

Die offerande die geoffert worde voir die grote zyborie opten 
ommeganck anno xcv comt vin B. iiii gr. 

Jacob Lambrechtz. heeft gemaect van den laetsten dach van 
Mey totten xxviii*" dach van Junio vin pont toertsen tpont ni 
gr. ende lxvii pont raiskaersen tpont ii d. holl. ende noch xvii 
poot spinlichts tpont iii d. holl. 

De groote hoeveelheid waslicht, grooter dan in andere 
opgaven voorkomt, is te verklaren uit den ommegang 
die in dien tijd inviel. 

Die buitengewone toevloeiing van giften en tentoon- 
stelling van kostbaarheden bij zulk een toeloop van men- 
schen , die van heinde en verre ter feestviering kwamen» 
maakten in die drukke dagen meerdere waakzaamheid voor 
de schatten der kerk niet overbodig. 

Item gegeven die wakers die upten ommeganck wakeden voir 
die reliquiën ende onse lieve vrouwe ende andere tot v^jf per- 
sonen elcx XI doy ts ende die ander twee nacbte gewaect mit vier 
personen elcx n gr. des nachts. 

De ommegang was het feest niet alleen van de St. Hip- 
polytus-kerk maar van de heele stad, waarbij de stede- 
lijke beambten hun diensten verleenden en de 8tadsklo)( 
ter processie geluid werd. 



j 



397 

Item g^hegheven den homans van den groten spulle van de bor- 
den te spikeren opten ommeganckdach en die processye te ordi- 
neren en te stellen in ordinacye comt al te same xxvi groot. 

Item die stedeboden geeft men jairlix opten ommeganc elcx 
I stnver en die doerbewaerder van clock te luden ii stuvers. 

Item opten ommeganc den xiii dacb van Junio gehadt an meyen 
anno xyc en een comt x B. gr. 

Het spreekt van zelf, dat de O.L.V.-kapel, waar het 
miraculeuze beeld stond» de meest bezochte kapel was 
der St. Hippolytus-kerk. Om alles te weren wat in str^d 
was met de heiligheid van die plaats, werden de vrome 
begijntjes belast met de bewaring van de kapel en met 
de zorg voor de versiering. 

Die beghyne hebben t jairs dat se onser vrouwen capelle bewa- 
ren elcx achttien pont hollanfcs tot twien termyneu als S. pieters- 
dach ende onser vrouwen lichtmissedach. 

Item anno xcvi soe was den beghynen noch toe gheseit ende 
belooft van den kerckmeesters ende dat by goedtdancken van de 
schoutt ende sommigben van den gherecte te gheven tot vier 
hoochtiden als paesehen, pynster, ommeganc en karsavonts tot 
elcke hoochtyt elx anderhalf pont hollants. 

Item die beghynen hair hoochtyt bet. te cors-avont a® xcvi. 

En in een andere opgave : 

Item de beginen die onse vrouwe bewaert zei hebben sjaers 
vier ende twintich pont half tot jaerdage en half tot vrouwendage 
visitacio. 

En zoo wes nywere dat si maect dair zei zi hair loon of hebben. 

En alle outwerck zei zi bewaeren als costumelike is. En wairt 
dat hoirt enich den anderen niet in genuechde die zalt het een 
vierdeel Jairs te voren zeggen. 

Behalve de buitengewone vereering der Del venaren 
voor het beeld van Maria van Jesse, was ook het beeld 
van de Moeder der zeven smarten in dezelfde kerk sedert 
1600 in hoog aanzien en wel, volgens Vosmeer, wegens 



398 

een wonderbare gebedsverhooring van een Clarisse , die 
in een pijnlijke ziekte vorig voor het beeld biddend, van 
bare ziekte genezen werd. De Moeder van Smarten zou 
voorts aan deze non versebenen zijn en haar geopenbaard 
hebben, hoe aangenaam haar de gedachtenis was van hare 
zeven weeën, die in de Onde kerk gevierd werd, maar 
dat het haar nog aangenamer zou zijn, indien bij deze 
zeven smarten, die zij in haar leven heeft ondervonden, 
nog zeven andere smarten werden herdacht die zij, zit- 
tend bij het kruis van haren goddelijken Zoon, heeft ge- 
leden ; welke zeven smarten de Moeder des Heeren daarna 
aan bare dienares zou genoemd hebben. 

Van Bleyswijck, die niet veel op heeft met wonderen 
en zoowel dit wonder als het wonder van blinde Mach- 
teld „superstitie en fantasiën van krancksinnighe hersenen" 
noemt, vermeldt intusschen toch met hoeveel nauwkeu- 
righeid de zaak door hoog kerkelijk gezag is onderzocht 
en bevestigd, een rede te meer om aan te nemen, dat 
een bericht in de kerkregisters over deze wonderbare ge- 
beurtenis, niet is geschreven naar aanleiding van fantasiën 
van „krancksinnighe hersenen." 

De registers der Oude kerk spreken duidelijk van won- 
derbare teekenen , die geheel afgescheiden zijn van bet 
miraculeuze beeld van Jesse , daar het bericht voorkomt 
onder de opgaven van de kapel der zeven weëen en 
buitendien twee eeuwen later dateert dan het wonder van 
blinde Machteld. 

Ook dit wonder had weder een buitengewone feestvie- 
ring ten gevolge. Van de spaarzame berichten kunnen 
wij alleen mededeelen, dat op den 11 Augustus 1504 
ter eere van O.L.V. van de zeven weëen, een plechtige 
hoogmis werd gecelebreerd met 40 priesters en lof en 
processie gehouden met 60 priesters. 



399 

Upten XI®" augusti anno vier *) zoe worde een heerlicke pro- 
cessy ghegaen ter eere van onser liever vrouwen van die seven 
weëen om sekere merckelycke teykenen en mjraculen der dat 
daer ghescyet waer. 

£nde worde gedaen heerlycke te weten die hoech- 

misse met XL priesteren en processy en lof mit lx priesteren en 
elcke priester hadde van misse, prooessi en lof van elcke dienst 
Yi penningen hollants. 

Item gegeven van luyen in die processy mit bayeren ix gr. 

Item noch die oppercoster iiii st. 

Item noch die ondercoster i st. 

Item die graefmaker ii st. 

Item die speelders die voor onse vrouwe speelde. 

Item de organist iii st. 

Item de blaser iii gr. 

Item de scoelmeesters iiii st. 

Item gegeven van die cruycen te dragen iiii elcx i gr. 

Het is als een wonder aangemerkt , dat in den ver- 
maarden brand te Delft van het jaar 1536, toen ook de 
Oude kerk door de vlammen werd aangetast en de klok- 
ken zelfs door de hitte des vuurs niet gespaard bleven » 
het beeld van O.L. V. van Jesse onbeschadigd is geble- 
ven. Wat echter gespaard bleef door de elementen, bleef 
niet veilig voor de heiligschennende hand van den beeld- 
stormer. In 1566, toen de beeldenstorm begon in Delft, 
drong ook het opgezweepte gemeen de Oude kerk bin- 
nen, altaren en beelden werden verbrijzeld; en ook het 
miraculeuze beeld van O.L.V. van Jesse, dat eeuwen lang 
de roem en troost van het katholieke Delft was geweest, 
werd door de beeldstormers vernield en op de markt tot 
asch verbrand. 

Nadat de openbare vereering van O. L. V. van Delft 
Delft was opgehouden, die zooveel had bijgedragen om 
zelfs buiten de landpalen den roem der St. Hippolytus-kerk 

1) Het Register is geschreven in het begin der 16* eeuw. 



400 

te verbreiden en het geestelijk zoowel als het stoffe- 
lijk leven binnen Ooverts veste te doen bloeien, werd 
ook langzamerhand de traditie van die vroegere devotie 
vergeten. Toen de stormachtige tijden voorbij waren en 
het katholieke leven opnieaw begon te ontluiken» beeft 
men, jammer genoeg, de oude traditie van Maria van 
Jesse niet meer hersteld. Thans is de traditie zoo goed 
als vergeten 9 de naam van O.L.V. van Jesse zal maar 
aan weinigen bekend zijn en van het voorheen met zoo- 
veel luister gevierde feestgetij, van het plechtig hoog- 
feest van yyDelfts ommeganck" vindt de nazaat nog sledits 
een flanw spoor in de Delftsche kermis of St. Olofs-markt. 

(Wordt vervolgd), K. c. van bbrckel. 



j 



401 



ALKMAAR. 



De Statie der Jezuïeten. 

Wat wijlen de heer van Lommei in het 4® deel dezer 
Bijdragen gemeld heeft over de bedienaars , de bezittin- 
gen en het tenietgaan van bovengenoemde statie, wen- 
schen wij aan te vullen met hetgeen ons uit de aantee- 
keningen van Adriaan Westphalen en eenige andere 
bronnen gebleken is. 

De eerste in 1592 herwaarts gezonden maar geen vast 
verblijf gehouden hebbende pater Cobn£LIS Duyst was 
Del venaar van geboorte. 

Van Petrus Plemp heet het bij den heer r. Lommei: 
„Vervolgens andermaal te Doornik aangenomen als novi- 
tins S. J. , op den 16 April 1608, thans priester zijnde 
sedert 21 Maart van laatstgen. jaar. Hij kwam alhier te 
Alkmaar 1616." De heer Allard stelt in Alberdingka 
Almanak voor 1885 , blz. 214/15, met meer waarschijn- 
lijkheid het tweede noviciaat op 1606 en het priesterschap 
op 1608; en in de Bijdragen f deel I, bl. 321 lezen wij: 
,,21 Junii 1614. D. Henricue [Loejffiu$] pastor AIcmarien- 
sis admittit pro tempore P. PUmpiumy socium; petit a 
Saffo amotum.*' Tijdens zijn verblijf alhier, omstreeks 
16S7, teekenden A, Sammer, neef van Tesaelschade , en 
P. Buycq een verzoekschrift, waarin bij den Paus de 
belangen der statie bepleit werden (JZmana^ v. n., bl. 216). 
Hij moet velen bij het oude geloof behouden of er toe 
teruggebracht hebben, en werd na zijn overlijden in Mei 
{Allard) of den 15 November (t;. Lommei) 1640 in de 

Bedragen Geich. Bisdom t. Haarlem. ZZII Deel, 2 6 



402 

Groote kerk tegenover den predikstoel begraven. West- 
phalen noemt hem nederig, godvruchtig, geleerd en 
vriendelijk, en verhaalt, dat hij achtervolgens kerk hield 
in de haizen van Teylingen ^), Bartout en Westphalerii 
en ten laatste in de door hem bij koop of vermaking 
verworven panden, welke sedert de zetel der statie bleven. 

Zijn opvolger van deb Mete was bijzonder bevriend 
met den onden {Frederik Adriaanaz.) Westphalen, wiens 
vele geschenken aan hem en aan de kerk van fraaie zelf 
vervaardigde teekeningen hij beantwoordde met gedichten. 
Want hij deed zoo wel aan poëzie als aan schilder- en 
toonkunst. 

Pater Theodobus Kievit heet bij Westphalen Antoni 
K.y van een goeden stam, vriendelijk en geleerd. 

Volgens V. Lommei vertoefde Joannes tan Alkemade 
hiervan 1649 tot 1651 en zijn broeder Theodobus van 
1651 tot aan zijn overlijden, den 12 October 1666. 
„Pater .... Alcmade^\ schrijft Weatphalen, ongetwijfeld 
den laatsten bedoelende, „van Amsterdam om sijn inha* 
len etc. kerck verboden . gelijck sijn 2 broeders Amster* 
dam en Amersfoort van goede stam en burgers . tamel 
cael en groots alles verbeteren, silver, timmeren, scil- 
deren laten , etc.'* (Wij herinneren hierbij aan het van W, 
verhadlde in Bijdragen XXI, 413). En voorts: „A® 1665 
moritur pater Joh. \7] ah A Icemade hic . et publice sepnlto 
[naast Plemp] . interdictum est a toto magistratu ne qois 
in locum eius vel templo egregie ornato succederet vel 
exercitium haberet . ob varias rationes societatu Jesu non 
laudabiles." 

Chbistophobus van Dolbe, die in 1666 hier kwanUf 
trof het dus slecht; hij „moest hem stil houden sonder 



1) Vermoedelijk bedoeld jhr. Nicolaas van Teylingen , Yolgens bet doo- 
deoboek der statie Tan S, Mattkiae in 1664 overleden. 



J 



403 

te kercken en soo iong en al te vigorues raecte na 's Her- 
togenbos met ons nichte de longe van Enchuysen sijn 
gonvernante", aldas getuigt Weatphalen. Meewarig stemt 
wat bij van 's mans opvolger Rbmigius Sijboons te boek 
stelde: ^yOud* godvruchtich en nedricb, sober priester 
niet mogende in 2 iaren raym yets kercken starff van 
hartseer en bekans armoede als mijn geclaecbten weet, na 
vereeringe, heb de begravenis tot Egmont binnen op het 
kerckhoff veel toe betaelt, teste overste Verbeeek en acte 
met brieven van hem tot danckbaerheyt." 

Petrus van Stompwijk wordt een zeer goedaardig , 
burgerlijk priester genoemd, en Flobentius yan Mont- 
FOOBT, de laatste pater van wien Weatphalen gewaagt, 
,,een gau jesuyt en poletyck meer als godvruchtich , 
groots, eygenbatich, 1689 om abuysen de kerck verboden." 
Is dit jaartal juist, wat wij veronderstellen, dan onder- 
vond de pater daardoor eene nieuwe beproeving ; immers 
Cousébant had reeds in 1 688 aangaande hem bericht, dat 
hij, volgens het concordaat toegelaten, door den magistraat 
gebannen maar op aandrang der zijnen teruggeroepen was, 
en door minzaamheid en aanhoudenden arbeid zijne ver- 
strooide kudde grootendeels herzameld had. Vermoedelijk 
is hij ook het tweede leed te boven gekomen en heeft 
hij zijne werkzaamheid kunnen vervolgen, daar hij den 
4 Juli 1706 te Alkmaar gestorven en in de Groote kerk, 
zuidergang voor het zuiderkruis, begraven is. Zijn naam 
is nog steeds op de grafzerk te lezen. Als supplens ver- 
toefde hier in 1696 pater Janssens, een der 2 te Am- 
sterdam gevestigde reserve- paters. 

Naar aanleiding van MontfoorU afsterven vervoegden 
de heeren de Graef^ Blijdenzin ^) en de Wael zich bij 

1) Nicolaaa Blijdenzin noemdeo wQ in Bijdragen XVIII , 188 , aU in 
1 708 aan Eikelenberg Terzekerende , dat h^ stakken over het carmelieten- 
klooster te Ondorp bezat. Tn den Almanak voor 1867 , bl. 241 , heet bg 
verkeerdel^k Blijdens, 



404 

burgemeesteren » die , op hun verzoek , de toelating Uj 
provisie vergunden van pater Ooms » geboren te Delft ^). 
Den 27 echter werd, naar men wil, de opvolging vao 
Montfoort toegestaan aan Martinus tan Süstbrek, 
sedert den 14 alhier gekomen; en wellicht werd de aan- 
teekening voorbedachtelijk nagelaten , want toen 's mans 
vestiging ter kennis van het hof kwam, werd hij in 
Augustns 1707 gelast met zijne bediening niet voort te 
gaan. Al verluidde men toen, dat burgemeesteren hem 
tot burger hadden aangenomen , hij werd in de volgende 
maand met meer paters naar den Haag ontboden en nit 
de provincie gebannen {Almanak voor 1867, bl. 230-832). 
Sedert vertoefde hij meestal te Utrecht, tot hij op Palm- 
zondag 1709 toegelaten werd als missionaris te Dokkom, 
van waar hij in 1720 opnieuw werd gebannen. 

De herderlooze gemeente ging na zijn vertrek uit Alk- 
maar ter misse te Langedijk , waar wel geene statie der 
jezuïeten geweest is, maar zich misschien pater Jacobus 
Mabquis schuilende ophield. 

Sebtatius Swaeken, herwaarts gezonden in 1718, 
verwierf den 5 September van dat jaar, tegen betaling 
van ƒ 300 's jaars , voor zich vrijheid van den schout 
mr. Willem Bijl, en woonde aan het Schapensteegje in 
een aan de jezuïetenkerk behoorend huis, uitgang heb- 
bende in de Achterstraat ; maar de schout overleed reeds 
den 19 d. a. v. en diens opvolger, jonkheer IJsbrand van 
V lader aehen y minder geldzuchtig, hield zich aan de be- 
staande verbodsbepalingen. Een tegen Kerstmis door een 



1) In de reaolatiën van bargemeesteréo Tiodeu wQ voorts geene andere 
toelating vermeld dan den 22 Pebrnari 1710, op verzoek van den notaris 
Theodorua Beymenbergt de tgdelgke van pater Oraswiniel, „wiens vader 
is tegenwoordig koopman te Anuterdam", en lulks wegens de indispositie 
van pater Fitser, Van een „pater VUter** weten w^ niets, wel van een 
toenmalig wereldlijk geestelQke, pastoor Theodorut de FUscier, 



405 

voornaam gemeentelid hem gedaan verzoek om den pater 
*' den dienst in de kerk te vergunnen, werd geweigerd; 
^' daags na Nieuwjaar 1719 werden alle priesters der stad 
bij den schout ontboden , die hun verbood eenige gemeen- 
schap met den nnncius te houden en eenige pauselijke 
bevelen of brieven betreflFende de buUe ünigenitua aan 
te nemen, en in Maart (de Almanak voor 1867, bl. 251 
zegt: bij sententie der Staten van 15 September 1725) 
werd Swaenen veroordeeld de stad te verlaten. 

Eooper van de vaste panden der statie werd in 1740 
de timmerman Anthonie Renamany door ons genoemd in 
k^ Bijdragen XXI, 416 , en wiens naam op den grafsteen 
iJ^ van pater t;. Montfoort later is bijgehakt. 

■'f' 

Statie van S. Laurens. 

Uit eenige ons in handen gekomen afschriften der acten 
c van benoeming der collatoren van het z. g. ho^e van 

Heymenberg {Bijdragen XXI, 421) bleek ons, dat de 
nagelaten moeder van Catharina Boon niet heette Maria 
maar Johanna Maria van Kuyl; dat het op de 2* en 3* 
regels v. o. tusschen haakjes gestelde, behoort te verval- 
len, en dat Catharina Croone niet de 3 maar de 4 kin- 
deren van Theodorus Heymenbergh aanwees, t. w. Elisa- 
bethf Agathay Gerard en Willem. 

Minderbroedersklooster. 

(Bedragen XVIII, 29-47, 424—427). 

In de stadsrekening van 1508 komen de volgende pos- 
ten voor: 

Snel Claeaz. , burgemeester , voor zekeren wijn dien de 
minderbroeders jaarlijks gewoon zijn te halen ten z^nen 
huize op de hoogtijden, als S. Franciscusdag enz. ƒ3:7:6. 

Vleesch, hoenders, konijnen en anders, naar ouder 
gewoonte, op den kermisdag, als bnrgemeesteren en die 



406 

van den gerechte bij de minderbroeders gezamenlijk eteoi 
ƒ 13 : 18:— . 

Pieter Sanderaz. van een maaltijd, die den vicarias 
naar onder gewoonte werd geschonken bij de minder- 
broeders, mitsgaders den wagen, waarmede de vicarios 
met zijn feest van hier naar Haarlem reisde ƒ 6:6: — . 

Statie van S. Francisous. 

In dit Deel, blz. 192-93, noemden wij eenige tot de 
gemeente behoord hebbende aanzienlijke personen; in ver- 
band hiermede kunnen ook vermeld worden de huwe- 
lijken, voltrokken den 17 November 1660 tusschen jonk- 
heer Teya van Ailua, heer van Hoxwyer, en juffrouw 
Gijsberta van Nesse, en den 26 Januari 1666 tusschen 
jonkheer Lievin Philebert de Clerque, te Gent, en jonk- 
vrouwe Johanna Marie van der Burgh^ alhier. 

De italiaan Dominieus , die in 1734 het kerkverwalf 
stucadoorde (bl. 193) maakte te gelijker tijd twee knie- 
lende engelen boven het altaar. 

De heer J, J. G. Wahlen, te Roermond , oud-alkmaar- 
der, maakt ons opmerkzaam, dat de beide beelden (bl. 198) 
niet boven de pronk-altaren stonden maar boven deureni 
eene der sacristie en eene looze , tusschen het hoofdaltaar 
en de pronk-altaren. 

Admissiën van priesters. 

De volgende lijst , uit het desbetreffend register opge- 
maakt , brengt ons in kennis met de geboorteplaatsen en 
tijden van eenige pastoors, en voorts met eenige kape- 
laans, die in onze beschrijving der statiën van S, Mat' 
thias en S. Laurens niet genoemd zijn. 

De bij placcaat der Staten van Holland van den 21 
September 1730 gevorderde verklaring werd den 28 0c- 
tober van dat jaar aan burgemeesteren gedaan door de 
pastoors Johannes Ringebs, Christophobus SoubhüiSi 



407 

Petrus le Roy en Hermakus van Overbeek. Sedert 
werd admissie op gelijke verklariDg verleend aan de vol- 
gende priesters : 

18 December 1731, Georgiüs Moot. 

4 October 1732, Franciscus Monhemen, minderbroe- 
der, oud ruim 40 jaren, bij provisie wegens indis- 
positie van Overbeek, 

23 Februari 1734, Joannes de Wael. 

17 April 1734, Joannes Vos ^), minderbroeder, als 
assistent van Overbeek. 

19 Maart 1737, Jacobus le Rot, predikheer, geboren 

te Amsterdam 17 Januari 1678 (ouders Joannes l, R, 
en Antonette van Allemondé)» als opvolger van zijn 
broeder Petrus ^), 
26 September 1738, Wilhelm Daniel Kleef, geboren 
te Alkmaar 26 Maart 1713, als opvolger van Sour» 
huis, 

8 April 1741, Thomas Hellinx, predikheer, geboren 

te Maastricht 9 Januari 1715 ^), als opvolger van 
Jacobus le Roy, 

9 Februari 1744, Johannes Vos, bovengenoemd, als 

opvolger van Overbeek. 
21 September 1748, Amandus de Weert, geboren te 

Kuilenburg in 1691, als opvolger van Ringers. 
26 Februari 1754, Hendrik Booten, minderbroeder, 

geboren bij Maastricht, als opvolger van Vos. 

24 Januari 1756, Joannes de Fret, geboren te Am- 



1) Het „sedert 1728 tocius in de statie" in Bydragen XXII, bl. 193, 
zal wel aan eene onjaiste opgaaf te w^teo zijn. 

2) In den Almanak voor Nederl, Katkolieien voor 1867, bl. 242, wordt 
gezegd, dat Petrus in 17S5 overleden is, maar in de noot, dat pastoor 
Kleef z^n sterfdag op den 18 Maart 1787 stelt. Het laatste sch|jnt met 
het oog op de admissie van Jacobus aannemelgk. 

8) In denzelfden Almanak op bl. 243: 10 Jani 1715. 



408 

sterdam, oud 28 jaren, als kapelaan na het vertrek 
van KUef. 

28 Maart 1756, Jacobus ten Dam, geboren te Amster- 

dam 12 Mei 1708, als opvolger van Kleef. 

29 September 1 761, Jacobus Abnoldus vak deb Sloot, 

geboren te Leiden 10 Maart 1731, als assistent bij 

de Weert. 
20 December 1764, FbanciscüS van Dolbé, geboren te 

Amsterdam 17 December 1780, als de vorige. 
28 Februari 1769, Jacobus Johannes Cbameb, gebo- 
ren te Groningen 19 December 1743, als de vorige. 
25 Maart 1769, Johannes Cabtel, geboren te 'sGra- 

venhage, als opvolger van de Weert. 
31 October 1772, Johannes van Beek, minderbroeder, 

geboren te Amsterdam 6 Mei 1738, als opvolger 

van Booten. 
14 Juni 1776, W altebus Josephus Walbee, geboren 

te Haarlem 21 Februari 1737, als opvolger van 

ten Dam. 

14 October 1777, Thomas Janssen, predikheer, geboren 

te Maastricht 7 Januari 1750, als opvolger van 
Hellinx. 

31 Januari 1778, Jacobus Bebnabdus Luebman, ge- 
boren te Amsterdam 29 Januari 1750, als assistent 
bij Walree. 

17 Februari 1781, Joannes Kosteb, geboren te Amster- 
dam 22 Januari 1755, als de vorige. 

15 October 1782, Joannes de Mol, geboren te Leiden 

11 December 1756, als de vorige. 
29 Mei 1790, Petbus Schouten, geboren te Hoorn 9 

October 1745, als opvolger van Walree. Eed op de 

constitutie den 1 Juni. 
24 December 1791, AuGUSTiNUS Gbeve, geboren te 

Amsterdam, als assistent bij Schouten. 

C. W. BRUINVIS. 



409 



MIRAKEL VAN HET H. BLOED 

TE ALKMAAR. 



Als aanvalling en slot van de studie over het Mirakel 
van het H. Bloed te Alkmaar in het 2V deel dezer Bij- 
dragen, heb ik het groot genoegen nog het volgende te 
kunnen mededeelen. 

Tot aan het begin van dit jaar 1897 werd de kostbare 
Reliquie van het H. Bloed los in den Monstrans van het 
jaar 1643 bewaard. Sinds is zij onder Bisschoppelijk zegel 
gesloten in eene afzonderlijke capsula of reliquiekastje , 
dat van massief goud vervaardigd is. Rondom deze cap- 
sula is een opstaande rand, eveneens van zuiver goud 
aangebracht. Aan den achterkant van dezen rand is dit 
opschrift gegraveerd : ^^R^l* SS. Sang. Mir. Alcm. Est 
mirabile in ocnlis nostris." De voorkant echter is met 
24 diamanten bezet. Buiten op den achterkant der capsula 
staat eene gravure van het engelenbeeld, zooals dit ge- 
vonden wordt op den kerkmeestersbrief van het jaar 1545. 

Wat vóór 't jaar 1433 de Utrechtsche Bisschop Zweder 
van Kuilenburg deed voor de Reliquie, datzelfde heeft 
Z. D. Hoogwaardigheid de Bisschop van Haarlem dit jaar 
gedaan. Op het feest van Maria* Boodschap heeft Hij het 
volgende stuk uitgevaardigd, dat op perkament geschre- 
ven en van een afhangend zegel in roode was voor- 
zien is : 

+ 

In honorem SS. Trinitatis. 

Ad fovendam erga Jesam Eucharisticum devotionem. 

In gloriam Urbis Nostrae Natalis. 

Nos, Ca^r Joseph Martinus Bottemanne, Ëpiscopus Harlemeo- 



410 

sis, auctoritate Nostra ordinaria harum litterarum serie fidem &cimu8 
et attestamur: ex historicis documentis et traditione apud Alcmariae 
cives universali certo constare, casulae fragmentum, quod capsola 
aurea, cui inscriptio : „Rel. SS. SaDg. Mir. Alcm. Est mirabile 
in oculis nostris^', inclusum et Sigillo Nostro Episcopali obsigna- 
tum est, — esse ipsum fragmentum casulae, in quo Alcmariae 
Kalendis Maii anno millesimo quadringentesimo undetricesimo , 
a quodam neomysta Folkert, Sacram primo celebrante, aliquot 
guttulas SS. Sanguinis Domini Nostri , ex albo consecratas vino, 
e calice esse fusas et colorem assumpsisse rubeum historia testi- 
ficatur. Quapropter Saoras bas Beliquias recognoscimus et appro- 
bamus, simul permittentes , ut publicae fidelium yenerationi ex- 
ponantur. 

Praesens documentum in Arcbivo Ecclesiae Parochialis S. Lau- 
rentii Alcmariae sedulo asservabitur. 

In quorum fidem hisce Sigillo Nostro munitis nomen manu 
propria apposuimus. 

Datum Harlemi in Festo Annunt. B.M.V. anni 1897. 

L. S. f CASPAE, 

Episc. q. supra. 

De vertaling is als volgt : 

Ter eere der Allerheiligste Drievuldigheid. 
Ter bevordering der godsvrucht tot Jesus in de H. Eucharistie. 

Tot glorie van Onze Geboortestad. 

Wij , Gaspar Joseph Martinus Bottemanne , Bisschop van Haar- 
lem, oorkonden en getuigen met Ons Bisschoppel^k gezag door 
deze brieven: dat het uit de geschiedkundige bewQsstukken en 
uit de b^ Alkmaars burgers algemeene overlevering zeker vast 
staat, dat het kazuifelfragment, hetwelk in een gouden kastje, 
waarop het opschrift staat : „Reliquie van het H. Bloed van Mi- 
rakel van Alkmaar. Het is wonderbaar in onze oogen*', gesloten 
en met Ons Bisschoppel^k zegel verzegeld is, — hetzelfde ka- 
zuifelfragment is, waarop de geschiedenis getuigt, dat te Alkmaar 
op den 1*" Mei in het jaar 1429, door zekeren pas gewaden 
priester Folkert, toen hij zijn Eerste Mis deed, eenige druppelen 
van het Allerheiligste Bloed onzes Heeren , uit witten wijjn ge- 
consacreerd, uit den kelk z^n gestort en een roode kleur hebben 
aangenomen. 

Derhalve erkennen Wjj deze Heilige Overblijfselen en keuren 



411 

W\j ze goed , tevens toestaande , dat zij worden uitgesteld tot 
openbare vereering der geloovigen. 

Dit bewijsstuk zal in het Archief der Parochiekerk van den 
H. Laurentius te Alkmaar met zorg bewaard worden. 

Tot oorkonde waarvan hebben Wij onder deze brieven, die van 
Ons zegel voorzien zijn geworden, Onzen naam met eigen hand 
gesteld. 

Gegeven te Haarlem op het Feest van Maria-Boodschap van 
het jaar 1897. 

(Plaats van het blauw f CASPAE, 

gestempeld zegel). Bisschop als boven. 

De kostbare Reliquie , op zich zelve in het gouden 
kastje besloten, wordt thans niet meer bewaard in baren 
ouden Monstrans, maar in een gepolychromeerd houten 
reliquie-ostensorium van dezen vorm : op een 20 duim 
breeden drempel staat achter een ongeveer 40 duim boog 
paneel, dat met £ kolommetjes geflankeerd en met spits- 
boog bekroond is. Op dit paneel is onder bet wapen van 
Alkmaar een boven deze stad zwevende engel geschilderd, 
die de gouden capsula als het ware vasthoudt, daar deze 
in eene opening van het paneel geplaatst is. Op den 
grond van den drempel staat op eene banderol : „Z. D. 
Hoogwaardigheid C. J. M. Bottemanne, Bisschop van 
Haarlem, heeft op 25 Maart 1897 plechtig verklaard, 
dat de hier aanwezige Reliquie van 't H. Bloed van 
Mirakel echt is en openlijk mag vereerd worden." Tegen 
den opstaanden voorkant des drempels leest men: „A 
Domino factum est istud et mirabile in oculis nostris." 

Op Zondag den 2^ Mei is de Bisschoppelijke verificatie 
van den preekstoel den volke voorgelezen door Deken 
J. H. Ruscheblatt. Doch de plechtige feestviering, de 
eerste dankbare gedachtenis van de Elevatie der H. Reliek 
beeft plaats gehad op Zondag onder het Octaaf van H.- 
Sacramentsdag , dit jaar invallend op 20 Juni. Als voor- 
bereiding voor dezen plechtigen dag werd er in de S.-Lau- 



412 

rentinskerk een Tridnnm gehouden , waarin de Zeer Eerw. 
Pater Redemptorist J. Baekers aan een groeten toevloed 
van geloovigen bewees: 1® het feit van het Mirakel be- 
vestigt ons geloof in het Hoogheilig Altaargeheim ; Z^ de 
omstandigheden van het Mirakel vuren onze liefde aan 
voor Christus in de H. Eucharistie ; 3® de gevolgen einde- 
lijk van het Mirakel overtuigen ons van de plicht om de 
Reliquie van het H. Bloed te vereeren. 

Na deze driedaagsche voorbereiding was het op ge- 
noemden Zondag, evenals telken jare, aanbidding van 
het H. Sacrament, dat als in een lusthof van bloemen 
was uitgesteld. Ook de Reliquie in haar nieuwe verblijf- 
plaats stond in het priesterkoor achter de communiebank 
zichtbaar voor allen , omgeven door licht en bloementooi. 
Z. D. Hoogw. de Bisschop wilde zijn geboortestad de eer 
aandoen zelf dit eerste plechtige feest door zijne tegen- 
woordigheid op te luisteren. Des avonds ageerde Hij 
het Pontificaal Lof; hieronder verklaarde Pater J. Baekers, 
hoe men de kostbare Reliquie moest beschouwen en open- 
lijk vereeren , volgens dte aanwijzingen van S. Thom. Aq. 
Sum. Theol. III, q. 76 a. 8 ad III en de Salmanticenses, 
tom. 18y p. 418. Na deze feestrede droeg de Bisschop, 
omgeven door eene talrijke priesterschaar, het Allerhei- 
ligste Sacrament in den ouden Monstrans van 1643 rond 
in plechtige processie ; ook werd de Reliquie op eene ver- 
sierde baar door eenige koorknapen omgedragen. Zóó ging 
het, evenals vóór de reformatie langs 's heeren straten, 
op dien Zondag in hoogstplechtigen ommegang door het 
ruime kerkgebouw der S.-Laurentius, welke als het ware 
opgepropt was door ruim 2000 menschen. 

Ter blijvende gedachtenis is aan de S.-Laurentius het 
voorrecht verleend , niet alleen eiken Donderdag 's mor- 
gens een Gezongen H. Mis en 's avonds het Lof ter eere 
van bet H, Bloed te blyven bonden ^ maar daarenboven 



418 

eiken eersten Donderdag der maand Expositie te doen van 
het Allerh. Sacrament van 's morgens 7 unr tot aan het 
einde der gezongen H. Mis, waarna de vereering der 
H. Reliquie plaats heeft. 

Als oud-kapelaan van Vlissingen ^) en als herder van 
Oudorp meende Pastoor J. L. A. Nabbeveld het eerst het 
voorbeeld der wonderdadig geredde schepelingen en der 
trouw opkomende Karmelieten te moeten navolgen, door 
de gedurende Sy^ eeuw onderbroken processies weer te 
doen herleven. Aan het hoofd van 80 O parochianen is hij 
op Donderdag 22 Juni opgetrokken ter bee vaart naar het 
H. Bloed van Miraculen te Alkmaar. 

Moge hier nog vermeld worden, dat ondergeteekende 
de geschiedenis van het Mirakel en van de Reliquie heeft 
samengevat in een volksboekje van 30 bladzijden, ten 
titel voerende : „De Robijn der St.-Laurentiuskerk te 
Alkmaar" , hetwelk verkrijgbaar is bij den Uitgever A. 
Kusters te Alkmaar. 

De bewuste priester Folkert is, volgens het Alkmaarsche 
handschrift van Joannes Gerbrandi's kleinere kronijk, na 
zijn vertrek uit Alkmaar met verschillende rampen ge- 
slagen. Eindelijk is hij „facti penitens", uit boetvaar- 
digheid het Karmelietenklooster te Haarlem ingetreden. 
En dat hij het goed meende, blijkt wel hieruit, dat hij, 
niettegenstaande in het jaar 1455 Joannes de Soreth, al- 
gemeene prior aller Karmelieten dat convent gereformeerd 
en de tucht verscherpt had, met Joannes Gerbrandi en 
nog eenige andere daarin gebleven en ook daarin ge- 
storven is. 

Hageveld. E. h. bijkenberg. 

1) Vergelijk het XXI* Deel dezer Bedragen, biz. 881 en S32. 



4U 



CABmiETEmoosm te oiosf. 

(Bedragen XVIII, blz. 189—192). 



Mr. Claas Pietersz,^ careit der St. Laurenskerk te Alk- 
maar, vergunt bij acte van den notaris Gerrit Adriaansz. 
van Borchorn^ priester van het utrechtsche bisdom , den 
vronwebroeders van Ondorp, in genoemde kerk te predi- 
ken en biecht te hooren op de feestdagen der H. Maagd, 
en Driekoningen , alsmede biecht te hooren gedurende de 
Vasten en den Advent en tegen Kerstmis, Paschen en 
Pinksteren. 25 November 1522. 

{Archief van Alkmaar), 

In nomine Domini. Amen. Cunctis pateat evidenter et 
sit notum, quod anno a nativitate Domini millesimo quin- 
gentesinio vigesimo secundo, die vero mensis Novembris 
vigesimo quinto : hora undecima vel quasi ante meridiem, 
indictione decima , pontificatus sanctissimi in Christo Patris 
et Domini nostri Domini Adriani Divina Providencia Pape 
sexti anno ejus primo, in mei notarii publici ac testium 
infrascriptorum ad hoc vocatorum specialiter et rogatorum 
presentia personaliter constitutus venerabilis vir et domi- 
nus magister Nicolaus Petri» curatus ecclesiae saneti 
Laurentii oppidi Alcmarie, volens consulere et providere 
sue et subditorum suorum saluti, in suos veros, legiti- 
mos, perpetuos et irrevocabiles capellanos et quodlicet 
coadjutores pro se et suis successoribus assumit et as- 
sumpsit fratres Carmelitarum de Outdorp , concedens eis- 
dem auctoritatem et licentiam sedendi et audiendi confes- 
sionem atque praedicandi in ecclesia prenominata in omni- 



^ 



415 

bus festivitatibus beate et gloriose semper Virginis Mariae 
atque in stacionibus eorum solitis et consuetis etiam Epi- 
phanie Domini mane. Insuper ordinabunt unum ydoneum 
et discretam confessorem per totam Quadragesimam et 
Adventam, hoc tarnen adjecto quod tribns diebus ante 
festa Nativitatis Domini, Pasche et Pentecostes ordinabunt 
dnos discretos et ydoneos confessores , non obstante si in 
posterum fratres predicti locum in oppido Alcmariensi ha- 
buerint; salvo tarnen quod nichilum in praejudicium pastoris 
et cure secrete vel aperte attemptabunt; et si contrarium 
notorie repertum fuerit^ quod Deus avertat, vult hanc 
suam concessionem nullius esse roboris vel momenti ; non 
obstantibus etiam quibuscumque contractibus capellanorum 
ac vicecuratorum cum suis pastorlbus initis hanc universam 

concessionem eisdem fratribus Super 

quibus omnibus et singulis dicti Magister Nicolaus et 
fratres a me notario publico infrascripto unum vel plura 
publicum seu publica frequenter petierunt instrumentum 
ac instrumenta. Acta fuerunt in domo habitationis hono* 
rabilis viri domini Petrif pastoris in Obdam/ sub anno 
Domini, die, mense, hora, indictione et pontificatu qui- 
bus supra , presentibus ibidem reverende presbytero domino 
Theodrico de Gouda , sacre theologie professore et con- 
ventus Carmelitarum in Trajecto provisore, et honorabili 
domino Petro, pastore in Obdam praenominato , testibus 
ad praemissa vocatis specialiter atque rogatis. 

Het door deu notaris aan het perkament gehangen stads- 
zegel is verloren gegaan. Z^n teeken bestaat uit een rozet, 
waarom in het grieksch de woorden : „uit de vrucht den 
boom kennen", en in een voetstuk z^n naam en beroep. 



416 



BEVERWIJK EN WIJE-AAN-ZEE. 

A» 1704. 



Petrus Dei et apostolieae Sedis gratia archiepiscopus 
Sebastenus et per foederatum Belgium Vicarius apostO' 
licuSf 22* D^. Henrico Joanni Loenio^ presbyterOy Salu' 
tem in Domino, 

Ut de consensu pastorum opera tua uti volentium ver- 
bum Dei praedicare confessiones excipere et alia sacra- 
menta etiam pastoralia administrare legitime valeas, Tibi 
facultatem quoadusque Nobis visnm fuerit durataram , 
presentium vigore concedimus. In quorum fidem basce 
litteras manu nostra signatas et sigillo nostro munitas 
dedimus Ultrajecti xi Feb. 1700. 

Petbus» archiepiscopus Sebastenus. 

V. A. 
De mandato IIH ac Rev™> Domini praefati, 
L. S. T. DoNCKEB, Secretarius. 

Copye van den Brief der Gecommitteerde Raden aan den 
Ed. Heer Bailluw van den Lande van Blois. — 
16 Julij 1704. 

Ernfeste, vrome, discrete, goede Vrient. 

Wij worden geinformeert dat enige Roomsgesinden in- 
gesetenen der stede Beverwyck en van 't dorp Wyck-op- 
Zee souden voor hebben den Roomschen priester H. Loe- 
nius, die aldaer met een wettige sendinghe geadmitteert 
is, van daer te doen vertrecken en naer elders verplaet- 
sen. Wij weten eygentlyk niet wat daer van is , maer 



417 

wij hebben niet te min goetge vonden, dat UËd. hem daer 
over informeren en besorgen sal, dat de gemelde ver- 
plaatsing van voorn. Loenius bij provisie geen voortgangh 
en kome te gewinnen » maer dat alles dienaengaende sal 
worden gelaten in den staet, daar het jegenwoordigh in 
is, gevende aen ons successivelyck kennis van het gunt 
UE. desen aangaende sonde mogen wedervaren. Waertoe 
ons verlatende, bevelen wij UEd. de bescherminghe Godes. 
Gescr. in den Uage den 16 Jnly 1704. 

Ter ordonnantie van de Gec. Raden, 

SiMON VAN BeAüMONT. 

Het opschrift was : 

Ernfeste, vrome, discrete, goede Vrient, Jacob 
Gooi, Bailliuw van den Lande van Blois, 



WelEdele Heer. 

Hier nevens gaat de Memorie aen uw WelEdelheyt 
wederom te rugge en hebbe besorght sooveel als in mijn 
is, dat op ider periode in margine de waerhejt is ge- 
seght gewerden ; wille niet twijflFele oflF uw WelEdelheyt 
sal daerdoor de resolutie van H.Ed.Gr. Mog^ kunne vol- 
doen en sooder nogh iets moghte koomen te manq neren 
waervan HE. Gr. Mog. naeder berigt gelieven te hebben, 
wilt dan maer commanderen aen diegene, die altijt sal 
blijven met de uyterste respect, 

WelEdele Heer, 

UEdelheyts onderdanige dienaer, 
Jacob Gool v. Bosvelt. 

Beverwijck 7 Oct. 1704. 

BQdragen Gesch. Biidom t. Haarlem. XXII Deel. 2 7 



418 



Memorie voor den Heer Bailliuw Gooi om schriftelijke 
Informatie aangaande de nieuwe Roomsche kerel tot 
Wijck op Zee, alsmede van den Priester, die daer 
dienst doet. 

1. Eerstelijk off tot Wyck op Zee een nieuwe kerck is op- 
geregt. 

Neen, maer de kerck is daer geweest over de sestigh 
jaeren ende de dienst gedaen door priesters van Haer- 
lem ende Driehuys omtrent twintigh jaeren, onder andere 
een priester van Haerlem , genaemt Jan Latu, heeft al- 
daer in de voorschrevene twintigh jaeren de meeste dienst 
gedaen, maer nu omtrent veertigh jaeren herrewaerts is 
deselve kerck bedient door de priesters van de Beverwijk. 

2. Soo niet, hoe lange jaren daer geen kerck is geweest. 

De kerck is geweest ende de dienst is gedaen tot het 
overlijden van Hendericus Pauw en nu door Gerardus 
van Milligen tot heden toe gecontinuöert. 

3. Ende off van dien tijd die van Wyck op Zee in de Wyck 
niet te kerck zijn gegaen. 

Sedert de doot van Henricus Pauw, tot de komst van 
desen Priester , syn sy in de omliggende Dorpen te kerck 
gegaen, als naementlyck Heemskerk, Yelsen en Bever- 
wyck, 

4. Wat de reden is waerom die van Wyck op Zee haer?an 
die van de Wyck hebben gaen separeren. 

De reeden is als dat die van Beverwyck niet alsvooren 
met die van Wyck op Zee konden accordeeren om den 
anderen Sondagh haer priester te laeten gaen naer Wyck 
op Zee, maer wilden deselve maer om de vierden Son- 
dagh permitteeren, dat Hij daer dienst soude mogben 
doen ende daer en boven behouden die van Beverwyck 



419 

den dienst van de H. Daeghen nogh voor Haer, zoodat 
die van Wijk op Zee omtrent 25 reysen voor desen kerck 
in een jaer hebben gehadt ende nu volgens haer seggen 
rnym 12 maelen dienst souden kunnen hebben, waerdoor 
sij genootsaeckt syn geworden om voor Haer alleen naer 
een priester om te sien. 

De naem, geboorteplaets en ouderdom van desc priester te 
Wyck op Zee. 

Gerardus van Millingen, geboren tot Uytrecht, out 
omtrent 50 jaren. 

Van wie syn acte van sendinghe en van wat datum. 
De acte van sendinghe is van den Nuntius v. Geulen, 
van datum den 22 July 1704., maer alvoerens de acte 
van sendinghe verkregen hebbende van den Nuntius van 
Geulen, isser versocht aen de Heeren Swaen en de Graeflf 
een acte van sendinghe te mogen erlanghen van den 
Aartsbisschop van Sebaste. Den Aartsbisschop van Sebaste 
heeft even vóór sijn vertreck naer Rome, aen de voors. 
priester G. v. Millingen verleent, pastoralia te mogen be- 
dienen [in] de kerk van Heer de Bruyn te Goudekerk. 
Daerenboven belooft, hem te sullen versien met een pa- 
story in den allereersten. 

Of van den Aartsbisschop van Sebasten of van Cock depen* 
deert. 

Gerardus van Millingen zegt gansch niet te depende- 
ren van Theodorus Gock. 

Off wel is van een vreedsaem humeur. 
Is van een goedt, stil en vreedsaem humeur. 

Off oock niet in syn dienst komt te bemoeyen en inlaet 
omtrent dese swevende geschillen. 

Heeft sigh nooit bemoeit met de swevende geschillen, 

veel minder in sijn dienst en sal sich daer al tij t buyten 

houden. 



420 

En bysonder tegen de wereldlycke en diegenen die de paus- 
selyke procedoren iegens den Aertsbisschop van Sebasteo 
comen te improberen. 

Seght self een wereldsch priester te sijn en sigh ner- 
gens mede iieeft bemoeit ofte nooit bemoeyen sal, gelyck 
in 't voorgaende artikel beantwoord werdt. 



Ekiele Groot Mogende Heeren. 

Geven met behoorlyke reverentie wy ondergeschreven 
Roomsgesinde kerekmeesters der stede Beverwyck te ken- 
nen, dat volgens UEd.-Gr.-Mog. resolutie in dato 17 July 
1704, door den Ed. Heer Jacob Gooi, Baljuw van Bloys, 
geinterdiceert is aan Henricus Loenius, pastoor alhier ter 
stede de pastoralia te bedienen. Het is sulcks dat Hen- 
ricus Pau, onse gewesenen pastoor is komen te over- 
lijden op den 4 April deses jaers 1704, dat wij om 
de goede gemeente in vrede ende tucht te houden, op 
den XI dito hebben beroepen den voorschreven Henricus 
Loenius , een man die wij oordeelden deughdelyck, vreed- 
saem ende bequaem om de Gemeente in rust te houden 
en die ons docht U£kl.-Gr.-Mog. niet onbehagelyck soude 
wesen, terwijl Hij van een fatsoenlyk ende oudt Geslacht 
was, geboren tot Edam in N.-HoUandt ende dat den 
lUustre H' Petrus Codde, Aartsbisschop van Sebasten» 
Yic.-Apost. , hem bequaem achtende om kerck en staat 
dienst te kunnen doen , heeft verleent den xi Feb. 1 700 
de geannexeerde acte , waerdoor Hij alle pastoralia in de 
Missie mocht bedienen en exerceeren, sonder eenige ver- 
dere commissie daertoe van noode te hebben, doch alsoo 
in de werelt veele quaataardige en ongeruste schepsels 
sijn en specialyck in dese droevige en tristige tijden, soo 
hebben wij om vredenswille en om eenige ongerustige te 



4%l 

voorcomen, eene missie van den Nuntius Apost. yan Geu- 
len , laten toe comen , niet denckende dat onse voors. be- 
roepene pastoor, daer in geculpeert soude worden. 

Versoekende met alle onderdanige reverentie, dat ÜEd.- 
Gr.-Mog. met een favorabele reflectie op alles gelieve 
te letten ende permitteren dat de voors. Loenius sijn be- 
roep wederom magh waernemen als van te voren. Ver- 
sekerende Haer- Ed.-6r.-Mog. dat Hij niet anders sal 
trachten als de gemeente in rust en vrede te houden en 
hem in sijn conduite soodanigh te dragen als een getrouw 
onderdaen van UEd.-6r.-Mog. hoort te doen. Dit doende 
etc. etc. etc. 

Actum Beverwyck den xi Augt. 1704. 

Babtholemeus Heemskerck. 

Symon van Poelenb[ürgh ?] 

JoBis Janse Vebbint. 

Laubis Pietebse. 

Jacob Sluys. 

Maebten JoosTEk Stategaabt. 



Certificatie der Regeerders van Beverwyck ten gunste van 
JET. Loenius, — 1704. xi Augt. 

Wy Burgemeesteren ende Regeerders der stede Bever- 
wyck certificeeren by desen voor de oprechte waerheyt 
te kennen van aensien den persoon van Hendricus Loe- 
nius, werelts priester en geboortigh van Edam. Soo wy 
onderrigt zijn dat ernstigh gesoght was van de Roomse 
Ingesetenen deser stede. Oock by deselve wel gesien en 
bemindt wert door dien Hij, soo wij anders niet weten, 
de gemeene rust en vrede beijvert, dat Hij oock den tijt 
die alhier heeft geweest, sigh eerlyck, vreedsaem en be- 
quaem heeft gedragen , soo een getrouw inwoonder be- 



422 

taamt. Immers dat tot onse kennis het contrarie van dien 
niet is ingecomen, nochte ooyt eenige klagten tegen zjn 
persoon aen ons syn gedaen , oversulx syn burgerlyke 
inwoningh ons niet onaengenaem is, en vervolgens hem 
oock als andere eerlycke Burgers en Inwoonders binnen 
deser stede met syn inwoonen dulden en gedoogen , te 
meer omdat wij hooren, dat door zijn vertreck onruste 
onder de Rooms Ingesetenen soude connen ontstaen. En 
mitsdien men de waerheyt getuygenis moet geven , son- 
derling als wanneer men daertpe versocht wert, soo heb- 
ben wij op sijn versoeck en van eenige der Roomse In- 
gesetenen deser voorsz. stede, hem dese letteren van cer- 
tificatie niet kunnen noch willen weygeren om hem te 
dienen, daer des behoren en noodigh sal wesen. 

Ten oirconde hebben wy deser stede zegel ter saecke 
deses hieronder opgedruckt den xi Augt. xvii'' vier. — 
My present 

8/11 1704. C. Velsen, 

L. S, Subst. Sacr. 

(Rgks-archief: Stukken uit Haarlem. R. C. Eeredienst). 
Uit de nagelaten papieren van P' A. van Lommel, S. J, 



^>€=!i,S.^;^:^€>C9tyC5^:^;^^E=^^=^ 



423 



A. VAN DER VALK en J. J. B. VAN ELSAGKER , 

AARTSPRIESTERS VAN HOLLAND EN ZEELAND. 



Vooraf ga eene schuldbekentenis. In Archief van het 
Aartsbisdom IV, bl. 146, Het ik den aartspriester van der 
Valk den herderstaf in den Haag dragen tot 1756. Ten 
onrechte.. D' J. D. Frenay, zal. ged., deed wel, toen hij 
de vrijheid nam, de juistheid van dit jaartal te betwijfe- 
len in spijt der getuigenis van past. Burgmeyer (Bijdr. 
VI , bl. 393). Op 25 Juni 1755 was Zijn Hoogeerw. nog 
in zijn volle bediening; want op den 28"**'^ dier maand 
schreef Nicolaas Gomes , pastoor te Weesp : „De pastorij 
van de Pool te Amsterdam is mij daags na S. Jan op- 
gedragen door een brief van Ampl, i?""* van der VaW* 
(Arch. V. het Aartsb. XXV, bl. 67). Maar ruim veertien 
dagen daarna, ik vermoed omtrent St Anacletus-dag, moet 
de hoogeerwaarde man zijn gestorven; want volgens de 
grafboeken der St Jacobs-kerk in den Haag werd „den 
„17 July 1755 de heer Adrianus van der Valck, in zijn 
„leeven priester alhier in den Hage" , begraven in een 
kelder van „Vrouwe Maria Cornelia de Cocq." — Op 
grond van dit bericht heb ik in Bijdragen XVIII, blz. 
367 , reg. 1 , achter „overlijden" een vraagteeken inge- 
schoven: ik deel dit hier mede, wijl ik vermoed, dat de 
daar vermelde „doodregisters" eigenlijk „begrafenisboeken" 
zijn. Een klaar oog zal hier straks wel licht voor ons 
zoeken. 

Even voor aartspr. van der Valk, naar het schijnt, maar 
gewis op 11 Juli was te Montfoort overleden Godefr, 
Ram van Schalkwijk , aartspriester van Utrecht. Het be- 



424 

richt hiervan moet een weinig later te Brussel zijn aan- 
gekomen , zoodat de benoeming tot de hooge waardigheid 
in Holland voorafging aan die in het Sticht; welke laatste 
op H Augustus door vorengemelden Nicolaas Gomes 
reeds aangenomen en vermoedelijk op 10 Augustus al 
geschied was. De Utrechtsche Aartspriester had onder zijn 
bestuur ook een zestiental kerken, gelegen binnen de 
grenzen der Staten van Holland, zoodat hij, naar men 
oordeelde , ook in den Haag erkenning bij de wereldlijke 
Overheid moest zien te verkrijgen. Daarom schreef Zijne 
Hoogheid de nuntius J. G. Moliuari op 21 Augustus aan 

aartspr. Gomes : „quoad vero Hollandiae Ordines, 

quorum tamen consensum potius accessorium putamns , 
ubi Dominatio Vestra oporteat pergere Hagam-comitumi 
ibi ante omnia alloqui debet P. Rodriguez in hospitio 
oratoris regis Lusitani degentem ^), a quo, quid ibi fa- 
ciendum, optime sciet; quinimo ipse eadem pro admisione 
Dom. Vestrae praestabit, quae nunc praestat pro admis- 
sione apud dictos Ordines D*^ vau'Elsacker quem in ar- 
chipresbyterum Hollandiae constituimus.'^ Hierover schreef 
ook de nieuwe Aartspriester van Holland en Zeeland op 
24 Augustus aan zijn evenknie in het Sticht als volgt : 

Amplissime Domine. 

Ik ontfong gisteren eenen brief van den Heer Nuntius 
van Brussel, in denwelken hij de goedheid had van mij 



]) Archief van het Aartsbisd. XXV, bl. 75 schrijft van hem: „De eerw. 
pater Philips Rodrignez is een priester uit het gevolg des gezants van 
,,Portugal in den Haag. H^ is blikbaar een schrander man , die den heer 
„R. B. Hoynck v. Papendrecht, advocaat in de hofstad ter i^de stond, 
^om vele belangen der Katholieke geestelijkheid te helpen verzorgen. Onze 
„moedertaal schreef h^ zeer goed." Stelt men dezen Rodrignez naast den- 
genen, van wien deze Bijdragen , XVIII, bl. 865; gewagen, dan vindt licht 
ieder in hen eenzelfden persoon. 



»t 



425 

te schrijven, dat hij ü Ampl*® tot Aartspriester van 
Utrecht had aangestelt. Ik was verwondert daar bij te 
sien, dat U. A. aan Zijn Exc*' schreef, dat U. A. sijne 
patenten ook in den Haag moest vertoonen, niet opmer- 
kende dat U. A. pastor te Weesp is en das onder de 
provincie van Holland. De H' P. Rodriguez schrijft mij 
gisteren , dat U. A. daarom van gevoelen is , dat U. A. 
in die qnaliteit aldaar over het Sticht van Utrecht niet 
fungeren kan of mag , tenzij gij , Ampl. 1>*, uwe paten- 
ten aan Haar Edelmog. de Gecommitteerde R^den in 
's Hage, of daar het behoort , zult hebben geëxhibeert , 
en ten dien einde na den Haag stont te komen. Maar 
mits mijne zaaken tegenwoordig op het tapyt zijn , om 
als Aartspriester van Holland te werden gepermitteert , 
wort gelooft, dat van Uwentwegen diergelijkx noch niet 
mag ondernomen worden, voor dat mijn saaken ten volle 
zijn afgedaan ; want deze onverwagte overkominge zoude 
Hun Edelmog. in een ongunstig concept voor den eenen 
af den anderen kunnen brengen. — Ondertussen mijnheer 
de advocaat Hoynck is van gevoelen, dat U. A., gead- 
mitteert zijnde te Uitrecht , secure et tute mag fungeren 
aldaar in het Sticht, alhoewel U. A. te Weesp woont, 
mits zij in deze provincie niet fungeren moet. Exempel 
in den Vicaris van den Bosch , die over de Meyerye ge- 
admitteert is tantum, en nochtans in de provintie van 
Holland priesters aanstelt in plaatzen , die in het geeste- 
lijk onder het bisdom van den Bosch sorteren, als noch 
onlangs te Waspik en vorens te Zevenbergen zonder ge- 
qualificeert te zijn van het collegie van Gecommitteerde 
Raden, m.aar wel alleen van den Raad van Staten. Met 
een woort, gemelde heer Advocaat is van advies, dat 
U. A. zijn patenten in den Haag niet vertoonen moet , 
maar zal ten overvloede, als mijne zaaken, die op goe- 
den voet staan , hun volle beslag zullen hebben , daarover 



426 

per modum dubii of quaesiti met den heer Pensionaris 
spreken en dan voorder adviseeren. Ik geloof dat U. A. 
begrijpt, dat U. A. zig niet noodig (heeft) te verhaasten 
om over te komen, voor naerder advies ontfangen te 
hebben. De H' P. Rodriguez neemt op hem , dat bij Zijne 
Exc*^ aanstaande Dynsdag per missive te billiken en 
smakelijk te maken en noch beter als hij d'eer zal heb- 
ben van hem te spreeken » zijnde van meninge aanstaande 
Dynsdag of Woensdag daarnatoe te reyzen, ten zij mer- 
kelijk beletsel in den weg kwam. Evenwel ik weet, dat 
wij in onze zaak voorzigtig moeten zijn. — Ik heb onder- 
tussen d'eer U. A. te feliciteeren met d'electie , welke 
Zijn Exc*' van U. A" persoon tot Aartspriester van Utrecht 
heeft gedaan. Ik hoop en bidde den Almagtigen , dat 
dezelve mag strekken tot zijn meerdere eer en glorie, tot 
luister van de Missie en onderlinge zaligheit der zielen. 
Ik hoop dat de Hemel U. A. veele jaaren in gezontbeit 
en sterkte na ziel en lichaam zal gewaardigen te bewaa- 
ren, opdat U. A. het bestier van d'Uitrechtze Missie 
met genoegen mag beginnen , met vreugde vervoorderen 
en met zaligheid eindigen. Ten welken einde ik niet zal 
nalaten mijne gebeden, hoe zwak die ook zijn, met die 
van de welmeenende(n) te vervoegen, biddende ootmoe- 
delijk U. A. door deszelfs gebeden tot God mij te hulp 
te komen. (Ik) heb de eer met diepe(n) eerbied altijd te 

zijn: 

Amplissime Domine, 

Amplitudinis Vestrae observantissimus 
famulus : 
(get.) J. B. VAN Elsackëb, Apr. 
Berkel, 24 Aug. 1755. 

We hebben hier nog slechts bij te voegen, dat de brief ons be- 
waard bleef in het rijke archief der Roomsche kerk van Maarsen. 

J. H. HOFMAN. 



427 



UIT DE LIJDENSGESCHIEDENIS VAN 
DORDRECHT IN 1711. 



Toen Petrus Tybosch en Joan. Pruym, de beide pastoors 
van Hollands aloude hoofdstad^ bij den aanvang der 
18® eeuw tegen onze moeder de H. Kerk in verzet kwa- 
men, geraakten de trouwe Katholieken aldaar onder den 
zwaren druk des kruises. Een stuk hunner lijdensge- 
schiedenis werd door de verdienstvolle pen van wijlen 
den eerw. vader A. M. van Lommei afgeschreven uit het 
rijks- archief te Brussel en door zijn gulle hand weer weg- 
geschonken. Om het aandenken aan den onvermoeiden 
geschied vorscher levend te houden wordt het stuk hier 
meegedeeld. Vermoedelijk is het gericht aan den Aarts- 
bisschop van Mechelen, ten einde van dezen hulp te 
erlangen in den droeven nood der Katholieken van Dor- 
drecht. Het luidt : 

In mense Aprilis 1711 rogatus Illustrissimus D** Nun- 
tius Coloniensis tamquam Missionis Hollandicae superin- 
tendens , ut Romano-Catholicis Givitatis Dordracenae mit- 
teret sacerdotem saecularem S*^^ Sedi devotum, qui ipsis 
inserviret et admonitus religiosum sacerdotem aut regu- 
larem non fore admittendum a magistratu, submisit nihilo- 
minus mense Majo ejusdem anni quemdam Dominum 
Hansen, quem in litteris suis , directis ad unum de prae- 
cipuis Gatholicis ipsius civitatis sacerdotem saecularem 
dixit et Missioni adstrictum ^). Hunc Catholici praesenta- 

1) Yermoedelijk heeft de heer Habrecht Borret, een ijverig en zeer aan- 
zienlgk Katholiek, die ook in zijn hnis een nieuwe kerk zon openen, in 
het geheim aan Zijne Hoogheid den Nuntius te kennen gegeven , dat een 



428 

runt magistratni , cum praetore convenerunt de annua 
recognitione ipsi danda prout ibi moris ad redimendam 
vexam, (cum interim) oratorium tertium quod Romano 
Gatholicis proprium foret, erexissent» caetera omnia puta: 
stipendium, domicilium, utensilia etc. parata fuissent. 

In hoc rerum articulo detegunt Jansenistae, et magi- 
stratui declarant, sacerdotem praesentatum esse vere re- 
gularem aut religiosum professum in ordine Crucigerorum 
aut Fratrum S" Crucis. Haec ubi objecta fuere praedictis 
Romano-Catholicis , non potuerunt apud Magistratum 
omnino dilui. Ipse praenominatus Hansen dicebat, se re- 
ligiosum fuisse et filium praedicti ordinis ; contendebat 
autem se per legitimos superiores votis religiosis absola- 
tum. ld probare non potuit per litteras dimissionis suae 
prout oportebat ; quas dum colonia se allaturum jactavit 
et illuc profectus est, ab quodam inter Gatholicos prae* 
cipuo civitatis Dordracenae repertus est in habitu religio- 
nis suae et monasterio Coloniensi praefectus. Interim 
ren uit eum admittere magistratus, qui graviter conquestus 
de mala fide Romano-Catholicorum omnero ipsis spem 
ademit habendi inposterum sacerdotem tertium scilicet 
Romano-Catholicum , id est S^ Sedi devotum. 

Civitas autem Dordracena (: id quod primo loco dictum 
oportuit :) metropolis Hollandiae duo habet oratoria pro 
Catholicis; utrumque occupatur per sacerdotes refractarios: 
neutrum frequentant Romano Catholici id est S^ Sedi 
obedientes, idque ex monitionibus tum scripto tum viva 

^1 , --I I -!■ I M^l -11-»-- ■■■! _■ ■■ ■■ UMI I r^ ■■■■IMIII IPI ■ ^^_ _l_ M KM^~~^ 

ordens-gecBtel^jke er licht wel door sou gaan. De man wist, hoe krachtig 
docatea en dergelgke schaven plachten te werken : en waar de wet bet 
recht in een dwanghuis sluit, och, daar komt de list van zelf ait dea 
sohnilhoek. — Over het geslacht Borret, dat stamt nit Lnikerland, doch 
sinds het midden der 17* eeuw tot de r^kste en aanzienlijkste bewoners 
van Dordrecht behoorde, zie het Algemeen Nederl, Familieblad, Vil, bU. 
17 vv., waar hnn stamboom voorkomt; zie ook het Jaarboekje van Atber 
dingk Thijm, 1896, bl. 116 en 1^5, 



"^m 



429 

voce factis per lUustrissimum Dominum Nuntium prae- 
landatum de non frequentandis oratoriis refractariorum 
mandatis Sedis Apostolicaey illorumque sacerdotum qui 
ultimi jnbilaei gratia, Hollandis specialiter concessi, pri- 
vati fuere. Uterque sacerdos Dordracenus et primi et 
secundi generis est. 

Per bas Illustrissimi Domini Nuntii monitiones efiPectum 
est, ut omnes Gatholici S^ Sedi devoti praedicta duo 
oratoria deseruerint. Cum autem tertium non haberent, 
amare deflentes statum suum et privatos se esse omni 
occasione frequentandi divina officia; cum valde difficile 
illis foret ad vieinas civitates festivis et dominicis diebus 
recurrere, cogitarunt de reditu. Tum vero aliqui Illus- 
strissimum Nuntium adierunt, hanc illi quaestionem fa- 
cientes, an praestaret nullum Sacrum audire diebus festis et 
Dominicis 9 quam interesse Sacrificiis Refractariorum. Ad 
baec respondit affirmative, saepius^ tum scripto tum viva 
voce. Postea per alios consultus negativam ^) adstruxit 
et rursus affirmativam , ita ut catholicam rem ipsosque 
Catholicos turbaverit non leviter, et multorum animis 
scrupalos injecerit, difficulter depellendos. 

Haec et priora omnia sunt notorietatis publicae ; adeo 
ut quorumdam zelus non parum decreverit et reverentia, 
Legato Apostolico et Missionis superintendenti et imme- 
diato Superiori debita, diminuta sit non sine omnium bo- 
norum dolore et indignatione. 

Dit stuk staat blijkbaar in verband met den brief, op 
8 December 1711 door Zijne Hoogheid J. B. Bussi, nun- 
tius te Keulen , geschreven aan den heer Hubrecht Borret 



1) Dit zal wel geschied zijn ten gevolge eeuer andere voorstelling van 
de zaak. Men weet wel, hoedeknnst in staat is, licht en schaduw op gansch 
verschillende wijze over eenig tafereel te laten vallen. 



I 



430 

te Dordrecht en door C. P. Hoynck van Papendrecht uit- 
gegeven in zijne Historia Ecclesiae Dltrajectinae^ bl. 153. 
Wat daar bedoeld wordt met ,,ce qui est arrivé k Tégard 
du prêtre que vous aviez chez vous" , staat uitgedrukt 
in het hier voorgaand y^relaes." Het slaat alzoo op den 
achtbaren Kruisheer Hansen en niet op den ongelukkigen 
pastoor Tybosch. Het beweren in Kerkelijk Nederland ^ 
1850, bl. 153, en in het Algem, NederL Familieblad f 
VII, bl. 17, pakt niet bij gemis aan deugdelijken grond. 
Had Tybosch reeds kerk gedaan ten huize van den heer 
Borret, dan behoefde men in Mei 1711 wis geen nieuwe 
kerk in te richten ; genoeg dat den weerspannigen priester 
de deur werd gewezen. — Straks gelukte het toch den 
heer Borret een gehoorzaam priester voor Dordrechts 
trouwe Katholieken te verkrijgen in den eerwaarden vader 
Leon. Vinckedes , Predikheer , die kerkende ten huize van 
gemelden heer te Dordrecht de stichter werd der statie van 
het H. Kruis. In Juni 1730 behoorde die kerk nog tot 
den eigendom des heeren Hub. Borret. 

J. H. HOFMAN. 



OVER DEN HEM BIJ SCHOONHOVEN. 



In de belangrijke „kladboeken" van den gunstig be- 
kenden oudheid- vorscher Gijsbert Lap van Wa veren, deel 
XIV, ter keerzijde van blad 24 en voorzijde van 25, 
vond ik de volgende aanteekening , waard, naar mij dunkt, 
om hier te worden meegedeeld. 

Ex anniversarii libro Canonicorum Regularium prope 
Schoonhoviam in den Hem : 

22 Aprilis. Anniversarius fidelissimi amici ac defenso- 



431 

ris nostri praecipuique benefactoris dotnini Gerardi de 
Poelgeest 9 apud nos sepulti , qui obiit HGé, deditqae 
nobis calicem deauratum ^). 

16 Junii. Anniversarius patris nostri Wilhelmi Clinckert, 
Canonici Regularis hujus domus, qui f uit primus prior 
et procurator hujus monasterii, homo magnae humilitatis 
et mansuetudinis ; obiit anno 1444; hic f uit primus inter 
clericos de XII primis fratribus, qui inchoaverunt et 
plantaverunt hanc vineam Domiui. 

Eodem die item anniversarius fidelissimi patris nostri 
Nicolai Wit, Canonici Regularis et prioris hujus domus, 
viri magnae devotionis et caritatis , qui se et sua tempo- 
ralia copiose hic oflFerens ecclesiam nostram et paene totum 
monasterium multis curis et laboribus construxit obiitque 
anno D"* M quadringentesimo 64 ^). 

21 Octobris. Anniversarius fratrum nostrorum Jacobi 
Wilhelmi supprioris domus, Cornelii Reyneri et Jasperi 
Arnoldi sacerdotum , et Theodorici Gerardi laici professi, 
pro religione martyrisatorum 1572 ^). 

Pridie D. Luciae in Decemb. Anniversarius venerabilis 
patris Uenrici Alberti prioris hujus domus, qui obiit anno 
D"' MCCCO XCV, incendii nostri anno eodem. 

Te vinden in de Kijks-boekerij te Utrecht , Catalogus Codicum 
Mannscriptorum , blz. 218, n** 849. 

J. H. HOFMAN. 



1) Zie van Berkam, Beschrgving der stadt Schoonhoven, bl. 445. 

2) V. Ueussen, Hi&tor. Episcopat. Ultrajeetens. bl. 298. 
S) Vergel. deze Bijdragen, XIV, bl. 360. 



432 



BEKNOPT OVERZICHT 

DER RELIGIEUZE ORDEN EN CONGREGATIES , 

ZOOALS DIE IN NEDERLAND GEVESTIGD WAREN 

OP 1® JANUARI 1896. 



1 . Bij dit overzicht — verbeterde uitgave der „proeve" 
in het Jaarhoekje van Alb, Thijm voor 1897, — is in 't al- 
gemeen de volgorde van het album Neerlandia Catholica 
in acht genomen. 

2. Huizen, waarin, zoover ons bekend, alechU bniten- 
landsche religieuzen verblijven, staan cursief gedrukt. 

8. „In" beteekent, dat in dat werelddeel of land Ne- 
derlandsche religieuzen dier Orde of Congregatie wonen, 
hoewel deze er geene Missie heeft, door Nederlanders 
bediend. 

Den Haag, 16 Mei 1897. J. C. Alb. Thijm, S. J, 



MANNEN. 
I. 



1. NoBBEBTiJNEN, gevestigd tc : Berlicum , Bokhoven, Elshout, 

Engelen, Haarsteeg, Hedikhuizen, Heeswijk, Lithooien, Ro- 
zendaal (N.-B.), Vlymen. - Oosterhout. 

Aantal leden op l Januari 1896 80 

2. Kruishbeben: St. Agatha (b^ Kuik), Uden. 

Leden 77 

3. Trappisten : Berkel („Koningshoeve", par. Tilburg), Diepen- 

veen, Echt, Tegelen. 

Leden 160 

4. DoMiKiOANEK ; Alkmaar, Amsterdam (2), Goorn, Huisen (Oeld.), 



433 

Langenboom, Leeuwarden, Neerbosch, N^megen (2), Eotier- 
dam (2), Schiedam (2), Tiel, Utrecht. 
M i 8 8 i ê n : Cura^ao. 

Leden 120 

FefdoOf Byckholt 

6. Bbcollectbn : Ammerzoden, Amsterdam (2) , Bolsward (2) , 
Coevorden, Delft, Franeker, Gorkum, Gouda, 's-Gravenhage, 
Haarlem, Herneu en Leur, Leiden, Lichten voorde, Lochem» 

*! I Maastricht , Megen , N^'megen , Oudewater , Botterdam (2) , 

^ I Venraai, Vorden, Vragender, Weert, Woerden, Wychen (2) , 

I I Zalt-Bommel. 

gj Missiën: China: Oost-Houpee en Zuid-Chansi. In Palestina. 

Leden 402 

a \ Kerkrade, Earreveld, Bezély Brunmm, 

S j 6. CoNVEKTüEELEN : Urmond (bij Sittard). 

Leden 9 

7. Gapüctjnen: Breda, Handel, Helmond, Slikgat (Terheiden), 
Tilburg, Velp (N.-B.), Oud-Zevenaar. 

In Engeland, Engelsch-Indië en Noord-Amerika. 

Leden 170 

Breuaty Budeh 

8. Augustijnen : Amsterdam , Eindhoven , Nieuwendam , 

Utrecht (2). 

Leden 49 

9. Benedictijnen : Merkelbeek. 
Leden P 

10. Geschoeide: Boksmeer, Osch, Zenderen (bij Borne). 





u 



a 



1 1 Straubing (Beieren). 

I / Leden 99 

g j 11. Ongeschoeide: Geleen, Groenend^k. 

5 ( Leden 20 

12. Jezuïeten : Amsterdam (3), Culenborg (2), 's-Graveahage (2), 
Groningen, Katwijjk a/E., Maastricht, Nijjmegen (2), Ooster- 
hout, Oudenbosch , Botterdam (2) , Sittard , Yelp („Marien- 
daal", N.-B.). 

Missiën : Oost-Indië. - In Z. Afrika, N. en Z. Amerika. 

Leden 490 

Oemerty Blijenheek^ Exaten (b^ Baaksem) (2), JTynancUrade, 
Aalbeeky Valkenhwrg. 

13. Gamillianen: Eoermond. 

Leden 80 

Bttdmgen Oesch. Biidom r. Huurlem. XXII Deel. 28 



434 

14. Bbrnardijken: Gastel, Oadenbosch. 

Leden 7 

16. Redemptoristbk : Amsterdam, 's-Hertogenbosch, Boermond 
('t Zand), Rotterdam, Eozendaal, Wittem. 
Missiën: Suriname. 

Leden 227 

Qlanerhrugge (bg Enschedé) , VaaU. 

16. Missionarissen y. h. Gbz. y. Maria: 8chimmert(2). 

Leden (?) 

17. Missionarissen y. h. H. Hart: Tilburg. 

Missiën: Australië, Eng. Indië. 

Leden 42 

18. Gezelschap y. h. Goddelijk Woord: Stejl. 

Missiën: Zuid-Ghantong. 

Leden 259 

19. Yereekiging der Missie: Wernhoutsburg (b^ Zundert). 

Leden 12 

20. St. Jozefs-Congregatib y. Mill-Hill: Eozendaal. 

In Engeland; Yoorts : Madras, Br. Borneo , N. Zeeland, 
Funjaby Oeganda (Afrika). 

Leden (Nederl.) 90 

21. Witte Paters y. Mgr. Layigerie : Bokstel. 

Leden 4 

22. Missionarissen y. d. Congregatie der H.H. Harten: Grave. 

Leden 4 

28. Missionarissen y. d. H. Familie: Grave. 

Leden 2 

n. 

24. Broeders y. d. H. Norbertüs: Elshout (bijj Heusden). 

Leden 13 

26. Broed. y.d.3»Regelv.d. H. Francisous: Boekei („Padua")» 

Leden 40 

26. Broeders y. d. Onbbyl. Maagd bn Moedbr Gods 
en Y. D. H. Franciscüs: Drunen. 

Leden 14 

27. Broeders y. d. Onbbyl. Onty. en y. d. H. Franciscüs: 

Breda, Huybergen, Oosterhout. 

Leden 56 



435 

28. Broed EB8 v. d. H. Joannes de Deo: Amsterdam, 's-Gra- 

venhage, Haarlem, 's-Hertogenbosch, Utrecht. 

Leden : 80 

29. Broeders y. d< H. Joaknes de Deo: XJlestrateD. 

Leden '■ 6 

30. Broeders v. d. H. Aloysiüs v. Gonzaoa: Amsterdam, 

Oudenbosch, Bozendaal (N.-B.). 
Missiën: Oost-Indië. 

Leden 124 

31. Broeders v. d. Onbevl. Ontv. v. Maria en v. d. H. Vincen- 

Tius A Paulo: Amsterdam (2) , 's-Gravenhage (2), Hel- 
mond, Maastricht (2), St. Michiels-Gestel, Nijmegen, Roer- 
mond, Schiedam, Vechel, Venloo, Weert. 
In België. 

Leden. . . . . . ...... . . . 360 

32. Broeders v. O.L.Vr. Moeder vaiy Barmhartigheid: Deurne, 

Goorle, Grave, 's-Hertogenbosch (2), Knik, St. Michiels- 
Gestel, Osch, Eenzel, Tilburg (2), Zwolle. 
Missiën: Cura^ao. — ^ In België. 

Leden 487 

33. Broeders y. O.L.Yr. y. Smarten: Amsterdam, Heithnizen 

(„Heibloem"), Rotterdam, Tubbergeü. 

Leden 96 

34. Broeders y. d. H. Vincentiüs (O.L;Vr. y: Lourdes : Delft, 

Dongen , 's-GraYcnhage (3) , 's-Hertogenbosch (3) , Leiden, 
Rosmalen, Rotterdam, Vucht (Voorburg). 

Leden 160 

35. Broeders y. O.L.Vr. y. h. H. Hart: Utrecht (St Gregorius- 

huis). 

Leden 30 

36. Broeders y. d. 8" Regel v. St. Pranciscus (Pius IX) : 

Heel, Heerlen'. 

Leden . , ... 33 

87. Broeders y. d. 3" Regel van St. Frangiscüs („Konings- 
lust") : Helden. 

Leden . • 33 

38. Broeders yan Liefde: Stratum(Heihoef). 

Leden 17 

Mannelijke Religieuzen: Totaal . ± 3900 



486 



VROUWEN. 

1. N0BBXBTINB88BN : Oosterhout 0»Catharinadal"). 

Leden 41 

2. Cabh BUTB8SEN a) Oesckoeide : Boksmeer (2), Roermoud, Zen- 

deren (big Bome). 

Leden 90 

b) Ongeickoeide (Teresianen) : 's-Hertogen- 

bosch. 
Leden 16 

Echty St. Pieter (b\j Maastricht), 

8. Bbioittinbssbn: Uden^ Weert 

Leden 74 

4. CiiABissEN (2^ Orde): Ammerzoden, Megen, Boermond. 

Leden 64 

6. Clabissen Colettinbn: Tilburg. 

Leden 28 

6. Aügustikbssen: Beursen, Bavenstein» St. Oedenrode. 

Leden 94 

7. BxDEHPTOBiSTiNBN : Sambeek, Yelp (N.-B.), Wittem. 

Leden 114 

8. Benedictinessbn: Driebergen (Broekbergen), Tegelm, Olden- 

zaal. 

Leden 145 

9. DoMiKiGANESSEK (2« Orde): Fenloo. 

Leden 87 

10. Aknukoiaden: Maastricht. 

Leden 14 

11. Visitandinbn: Tilburg. — In Frankryk. 

Leden 88 

12. Kanuknikessen y. h. H. Gbaf: Odiliênberg. 

Leden 4 

18. Ubsulikbn: Bergeik, Breust, Echt, Grubbenvorst , Horst, 
Kerkrade, Maastricht, Monnikendam, Nijjmegen, Fosterholt, 
Boermond, Sittard, Uden, Yenraai. 
Missiên: Ned. Oost-Indië; Barberton (Afrika). 

Leden 620 

Meersen^ Roermond^ Valkenburg^ Fenloo, Weert, 
14. Zustebs v. h. H. Habt van Jezus (Damea du Sacré'Coewr): 
Bennebroek, Vaals. 

Leden 81 



48T 

15. ZüSTBBS Y. H. H. Hart yah Jesos: Moerdyk. 

Leden 20 

16. Zusters yan den S*" Beöbl yak St. Feanoiscus: Haren 

(big MegenX Beek. 

Leden 89 

17. Franciscanessen yan Oorschot: Bakel, Bemmel, Ew^k, 

Gemert(2), Haren (b^ Oosterwijk), Hilversum, Kaats- 
heuvel, Leeuwen, Mierloo , Mil , Oorschot (2) , Ooster- 
w^k, Yalkenswaard, Yucht, Wassenaar, Zalt-Bommel , 
Zomeren. 
Leden 430 

18. — YAN Dongen: Aardenburg, Alfen (N.-B.), Amsterdam, 

Chaam, DelfshaVen, Bongen, Gilze, IJzendijke, Ooster- 
hout, Bijen, Steenbergen. 

Leden 184 

19. *— YAN BozENDAAL : Amsterdam, Bergen^op-Zoom, Breda, 

Delft, 's-Gravenhage (5), Groenloo, Hulst, Middelburg, 
Monster, Oegstgeest, Botterdam, Bozendaal, Sas van 
Gent , VUssingen , St. WiUibrord , Woerden , Wouw , 
Zundert. 

Mis si en: Ned. West-Indië. 

Leden 804 

20. — YAN Etten : Beek (bij Breda), Etten, Ginneken, Goes, 
^ 's Heerenhoek, Hontenisse, Leur, Prinsenhage, Botter- 
dam, Standdaarbuiten, Sprundel, Terheiden, Ulvenhout, 
Wagenberg. 

Missiën: Te Cnra^ao. 

Leden 281 

21. — YAN Oodeneosch: Gouda, Heerle (N.-B.), Hoeven, 

St. Janssteen , Koewacht , Osseudreoht , Oudenbosoh , 

Foeldijjk, Frinsland, Bukfen, Zoetermeer. 
Leden 197 

22. — vanHeithuizen: Ahneloo, Brunsum, Bunde, Eemnes- 

Buiten, Haarlem, 's-Heerenberg , Heerlen , Heithuizen , 

Huisen, Jutfaas, Mook, Mariawaard (bij Maastricht), 

Maastricht , Nederweert , Oldenzaal , Silvolde , Thom , 

Wijk-Maastricht, Valkenburg, Zeddam. 

Missiën: Ned. Oost-lndië. 

Leden 607 

23. — YAN St. Luoia-Gesticht, (Rotterdam) : Aalten, Acht- 

huizen, Amsterdam, Bolsward , Franeker, Gorkum (2) » 



438 

HarliDgen (2), Heemskerk, Leeuwarden, LeidscheDdam, 
lichtenvoordey Oudewater, Botterdam (2), Wychen (2), 
Zoeterwoude. 

Leden 305 

24. Fbakgisgavessen van Bergek-op-Zooh: Bergen-op-Zoom (3). 

Leden 51 

25. Ziekenzusters VAN St. Frangiscus : Arnhem, Leeuwarden. 

Leden 49 

26. Barmhartige Zusters der 3^ Orde St. Frangiscus: 

Noord-Denrninge (bij Denekamp), Enschedé. 

Leden ? 

27. ZiEKENZ. V. D. Onbevl. ONTVANGENIS (VecM) \ Deumc , 

Dinter, Erp, Helenaveen, Herpen, Lith, Nistelrode, Ooster- 
wijjk. Beuzel, Yechel, Wanrooi, Zeeland. 

Leden 203 

28. ZiEKENz. y. O.L.yR. Moeder v. Bijstand (ScMjndel): Beek 

en Donk, Boekei, Borne, Den Dungen, Geldrop, Gestel, 
H Hout (bij Mierloo) , Lieshout , St. Oedenrode , Oyen , 
Baamsdonksveer, Bijsen, Bosmalen, Schijndel, Son, 't Wg- 
bosch, Woensel, Zeelst. 

Leden 306 

29. Dominicanessen (8« Orde) : a) Amsterdam , Doornenburg , 

Helder, Leiderdorp, Beuver, Botterdam (2), Sambeek » 
Schiedam (4), Tiel, Volendam, Voorschoten, Wehl. 

Missiën: Cura^ao. 

Leden 825 

DoHiNiGANESSEN (3« Orde) : h) Laren , Naaldwyk , Neer- 
bosch. 
Leden 45 

80. Liefdezusters van O.L.Yr. van Barmhartigheid (Tüburgji 
Aarle-Bixtely Amsterdam (6), Arnhem, Asten, Beek (bQ 
Nymegen), Beuningen, Budel, Deest , Delft (2) , Deventer, 
Diesen, Driel, Dussen, Eindhoven, Geertruidenberg, Gefifen, 
Gennep, Grave, 's-Gravenhage (8), Groningen , Groesbeek , 
Grootebroek, Gulpen, Haarlem, Helmond, 's-Hertogenbosch, 
Heusden , Hilvarenbeek , Hoorn , Kampen , Kuik, Leende, 
Leeuwarden, Leiden, Liempde, Made, Medemblik, St. Mi* 
chiels-Gestel, Moergestel, Nijjmegen, Oerle, Osoh, Baalte, 
Bijswijk, Bijzenburg, Boermond (2), Schagen, Stiphout (2), 



489 

Stratum.Str^p, Tilburg (B), Udenhout, Utrecht (2), Venloo (3), 

Weert, Wyk-bjj-Duurstede, Zutfen, Zwolle. 

Missiën: Oost-Indië, West-Indië. 

In België, Engeland, Amerika. 
Leden 2420 

31. Zusters v. h. H. Gezelschap van J. M. J. (Engelen): 

Amsterdam, Apeldoorn, Assendelft, Baardwijk, Batenburg, 
Beesd, Berkel, Berlicum, Besoyen, Boksmeer, Bokstel, Breu- 
kelen, Gulemborg (2) , Delden , Didam , Drunen , Engelen, 
Gemonde, Heeze, Helvoort, 's-Hertogenbosch, Hoogerheide, 
Hoogland , Lithoyen , Millingen , Nieuwkoop , Nijmegen , 
Noordwyk-binnen , Nunen , Overveen , Roelofarendsveen , 
Rotterdam (5) , Sassenheim , Schaik , Schalkwgk , Sneek , 
Vierlingsbeek, Vlijmen, Waalwyk, Waspik, Weesp, Woens- 
drecht, Workum, Zaandam, Zevenaar (2), Zevenbergen (2) , 
Zevenbergsche Hoek. 

Leden 1025 

32. Zusters van O. L. Vrouw (Amenfoori): Alkmaar, Alphen 

a/d B^n, Amersfoort, Amsterdam, Bussum, Dordrecht, Enk- 
huizen, Enschedé, Groningen, Hillegom, IJselstein, Lobith, 
Maarsen, N^kerk, Ootmarsum, Purmerend, Soest, Uithoorn, 
Vianen, Vlaardingen, Voorburg, Wateringen. 

Leden 400 

33. Zusters y. d. H. Gard lus BoRROMicus (Maastricht) : 

Amsterdam (2), 's*Gravenhage (2), Hilversum, Maastricht (3)> 
Zwolle. 

Leden 300 

34. Barmhartige Zusters v. d. H. Carolus Borromjeus Cs-Eer- 

togenbosch) : Beugen, Groesbeek, 's-Hertogenbosch (2), Uden. 
Leden 59 

35. Dochters van Maria en Jozef: Amsterdam, Best, Bever- 

wijjk. Doesburg, Eist, 's-Hertogenbosch (2), Liezel, St. Mi- 
chiels-Gestel , Montfoort, Orthen. 

Leden 192 

36. Arme Zusters y. h. Goddelijk Kind („Voorzienigheid"): 

Amsterdam, Hoorn , Leiden , Noordw^kerhout , Schevenin- 
gen, Steenwijjkerwold, Ulft. 

Leden 101 

37. Zusters v. h. Akmb Kind Jezus (SimpelveM): Maastricht, 

Boennond(2), Simpelveld. 

Tjeden 470 



I 



440 

38. Gastrüisnonnen v. Steenbergen: Berkenrode, Dordrecht, 

Grastel , Groot-Zundert , Haarlem, Oostburg, Oosterhont, 
Oudenbosch, Steenbergen. 

Leden 165 

39. Gasthuisnonnbn v. Breda: Breda (2), Dongen, Grave(2), 

Halsteren, Hulst. 

Missie n : Curafao. 

Leden 213 

40. Gasthuisnonken v. Rozendaal: Eozendaal (N.-B.). 

Leden 10 

41. Ziekenzusters ▼. d. H. Euzabeth : Kerkrade. 

Leden. ... 10 
42 n n n (Franciscanessen): 

Breda, Leiden, Prinsenhage. 

Leden 67 

43. Ziekenzusters v. d. H. Augustinus: Delft, *s Gravenhage, 

Eotterdam. 

Leden 80 

44. DoGHTERS DER HH. Harten y. Jezus en Maria (Salzketten): 

Bodegraven, Brielle, Gouda, Haarlem, Nederhorst-den-Berg, 
Spierdijk, Vlissingen, Warmond, Werfershoef, Westwoad, 
Wognum, Zierikzee, 

Leden 94 

46. Zusters t. Barmhartigheid (BansseJ: ^s-Hertogenbosch (3), 
Aosmalen, Yucht. 

Leden 108 

46. Zusters v. Barmhartigheid: Maastricht. 

Leden 19 

47. /y if if Schin-op-Geul. 

Leden 6 

48. Zusters y. d. Goeden Herder: Ambt-Almeloo , Haarlem, 

Larenstein (Velp, by Arnhem), Zoeterwoude. 

Leden . 141 

49. Zusters YAN Paus Fius IX: Heel (2), Heerlen, Sehaesberg. 

Leden 6S 

50. BsLiGiEuzBN DER Eeuwigdurende Aanbidding: Rotterdam. 

Leden 18 

61. Dochters y. h. Kostbaarste Bloed: Breukelen, Goorle, 
Koningsbosch (b^ Echt), Sittard, Yinkeveen. 

Leden 164 



441 

52. Zusters van den H. Jozef: Achteveld, Amersfoort (3), 
Didam, Harderw^k. 

Leden 90 

63. Zusters tan St. Jozef: Maastricht. 

Leden 16 

64. Zusters der Goddelijke Yoorzibnigheid : Arcen, Blerik, 

Buggenum, Helden, Kessel (Limï}.), Kessel (N.-Br.), Neer, 
Ottersum, Boosteren, Sevenam, Tegelen, Yenraai. 

Leden 176 

55. Dienaressen des H. Geestes: Steyl. 

Leden 74 

56. Trappistinen (Missie in Zuid-Afrika) : Helden-Panningen. 

Leden 40 

57. Zusters y. Mor. Lavigerie: Yucht (sinds 1 April 1896 , 

Esch, bij Bokste]). 

Leden 4 

58. Dochters der Wijsheid : Schimmert. 

Leden 18 

59. Arms dienstmaagden van Jezus Christus : Amstenrade , 

Lutterade, Eoermond, Yaals. 

Leden 80 

60. Zusters der Christelijke scholen van Barmhartigheid : 

Boksmeer, Groenlo. 

Leden 3 

61. Zusters der H. Familie (Leuven): N^megen, Tilburg. 

Leden 38 

62. Zusters tan O. L. Yrouw fMühlhausenJ : Tegelen. 

Leden 14 

68. ZUSTEBS DER EEUWIGDURENDE AANBIDDING (Bonn) : 

Tegelen. 

Leden 34 

64. Zusters Medehelpsters der Missionarissen van de 

H. Familie: Grave. 

Leden 5 

65. Begijnen : Amsterdam (12), Breda (44). 

Leden 56 

Yronwelyke Religieuzen: • • ifc 11900 

Mannelijke. . . ± 8900 

Totaal. . . ± 16800 



' \< ' 



442 



EENIGE DOCUMENTEN 

BETREFFENDE 

DE FAMILIE BOELENS-DEN OTTEB. 

(Vervolg van Deel XXI, blz. 266). 
Medegedeeld door Jan F. M. Sterck. 



IX. 

Huwelijks voorwaarden van Hendrik Pauwels en Styne 
Allert Boelensz. dochter. — 18 Juni 1521. 

Wij Jan Ghavenzoen ende Meester Jan Tedinck, Sce* 
penen in Amstelredame , oirconden en kennen dat voor 
ons qnamen Henrick Pouwelsz. mit Pouwels Jacopszoen 
zijnen vader» ter eender: Ende Styne Allerts Boelens- 
zoens dochter mit Allert Boelenzoen heure vader ter ander 
zijden. Ende gelijeden an beyde syden dat de voirn. Hen- 
rick Ponwelszoen ende Styne Allertsdochter te samen in 
eenen wettatigen huwelijck verghaderen sullen naeder 
gewoontten der Heyliger Carsten kercke metten goeden 
ende opden voorwaerdden ende condiciën hiernae verclaert : 
In den eersten zal de voirn. Henrick Pouwelszoen ander 
voirs. Styne Allertsdochter in dese huwelijcke brengen 
en brengt mits dese , thien maden en een vierendeel lants 
gelegen tot Ursem, en gebruijckt Willem Bruyninckx- 
zoen^ voor seventien gulden sjaers getaxeert voor seven- 
hondert currente gulden. Item twe maden lants gelegen 
tot Egmont , en gebruyckt een smit voor vijff gulden ende 
een oirt sjaers en noch drie maden lants, die gebruyckt 
werden bij Vrederick Janszoen en Simon Floren , voor ses 



443 

gulden sjaers, getazeert tsamen voor drie hondert en 
vijflbich cnrrente gulden. Mit condiciën in dien 't voirsz. 
landt binnen sjaera van date van dese aff te rekenen, bij 
▼ercoopinge ofte anders bevonden wordden min waerdich 
te zijn, dan voirsz. staet, datmen dat betberen zall mit 
gbelt. Item sal de voirn. Henrick Pouwelszoen ande 
voirz. Styne AUertsdochter inder manyeren voirsz. noch 
brengen een brieff van ses en een halve gulden sjaers, 
ter losse den peninck achtien houdende op Lubbert Foppe- 
zoen tot Schermer. Item een brieff van ses gulden sjaers 
ter lossen de peninck achtien op Jan Cralinck inde Rijp. 
Item een brieff van vijff gulden sjaers ter lossen de pe- 
ninck achtien op een genoempt Reyer woenende tot Ur- 
sem, en an ghelt ses hondert vijff en dertigh currente 
gulden getaxeert alle de voirz. percelen van renthen , 
landt en geit tsamen voor vijf en twijntich hondert cur- 
rente gulden. Hier tegens zall de voirsz. Styne Allerts- 
dochter anden voirn. Henrick Pouwelszoen in dese huwe* 
lijcke brengen en brengt mits dese: In den eersten een 
huys ende erffve gestaen inder Warmoesstraet , genoompt 
de Meremin, belast mit twee Dordrechtssche schilden 
sjaers outeygen, getaxeert de beterschap voor zeventhien 
hondert currente gulden. Item twijntich gulden sjaers lijff- 
renten ten lijve van Styne voirnt. op der stede van Am- 
stelredame mit een jaer renthen getaxeert voor tweehon- 
dert currente gulden en tot die an ghelt hondert currente 
gulden, getaxeert de voirsz. goeden bijder voirn. Stynen 
in dese huwel^cke gebrocht voor twee duijsent currente 
gulden. Voort zijn voorwaerden , dat indient gebeurde den 
voirsz. Henrick Pouwelszoen oflivich te werdden voor de 
voorsz. Stine AUertsdochter , sonder kindt off kinderen te 
samen gewonne achterlaten , dat alsdan d'erfgenamen van 
de voirn Henrick Pouwelszoen tot hem zulle nemen de 
goeden bij hem in deze huwelijcke gebrocht, ende de 



444 

Toirsz. Styne Allertsdochter zal tot heur nemen de goeden 
bij heur in dese huwelijcke gebracht ende daerenboven 
hebbe voor heur douwarie uyt des voirsz. Henricz 
Ponwelszoens goeden de somme van vijftich ponden groo* 
ten vlaems eens, mar oft gebeurde der voirsz. Styne 
Allertsdochter oflivich te werden voorden voirsz. Hen- 
riek Pouwelszoen, sonder kindt of kinderen bQ hem ge- 
wonnen achter te laten , dat alsdan de voim. Henridc 
tot hem zal nemen de goeden bij hem in dese houwe- 
lijcke gebrocht» ende de erfgename van Styne zulle aff- 
staen mitten goeden bij haer in dese houwelycke ge* 
brocht. Ende dat altijt bij besterffenisse elckx tot hem 
sal nemen clederen , juwelen , cleijnodiën ende dijerge- 
lycke tot de zijnen oft heure lijve behoorende. Ende oft 
gebeurde een van hen beijden aflivich te werdden een ofte 
twe kinderen ende nyet meer afterlatende , dat die twee 
kinderen zulle die een op d'ander erven, ende die een 
ofte twe kindt oft kinderen aflivich werddende, zonder 
wettige kindt ofte kinderen achterlatende, dat alsdan de 
goeden altijt gaen ende erven zullen ande zijde van daer 
die gecomen sijn. Maer een van hen beyde aflivich wer* 
dende drie ofte meer kinderen te samen gewonnen achter- 
latende, dat die kinderen oick sullen d'een op d'ander 
erven, ende alle die drie ofte meer kinderen aflijvich 
werden sonder kindt oft kinderen oft mit kindt oft kin* 
deren after te laten, dat alsdan indien gevalle de goe- 
den ghaen erven ende besterven zullen naeden rechten 
usantiën ende gewoontten der Stede van Amstelredame » 
winst ende verlies altijt halff en halff , welverstaende oh 
gebeurde dat winst offt verlyes gerekent zoude werden , 
dat alsdan de twijntich gulden 'sjaers lijffrente bij der 
voirsz. Styne Allertsdochter in deze huwelijcke gebrodit^ 
gelijck voorsz. staet, naeden overlijden vander selver 
Styne voor verlyes gerekent sullen werden, Ende erffe- 



445 

nisse voor geen winst gerekent. Sonder arch ende list 
enz. enz. 18 Juni 1581. 

Zegels van Jan Ghayenzoon en Meester Jan Tbdinck. 



X. 



Huwelijksvoorwaarden door Hillebrant Jansz, en Geryt 
Andriesz, , opgemaakt voor hun kinderen Dirck HiHe- 
branUz, den Otter en Catrijn Gerritedr. Boelens. •— 
Mei-avond (80 April) 1524. 

Wij Hillebrant Jansz. ende Gerijt Andriesz. sijn tsamen 
voireenicht tusken mijn soen Dirck Hillebrantsz. ter een- 
der zij ende Catrijn Gerijtsdocliter ter ander zij ende 
Hillebrant voirsz. heeft Dirck sijn soen voirsz. gegeven 
iu den huwelicke staet, In den eersten vier morgen ende 
omtrint een darde pairt van een morgen lants , gelegen 
in Swaecg, ende anderhalve gulden sjairs, die penning 
sestien een op Allert Pouwelsz. huys tsaemen gereeckent 
voir negendalf hondert guldens. Item een halve zaet mit 
een huys staet in Amsterveener banne, van thien ackere, 
die heele zaet groet wesende , ende wt die heele zaet gaet 
wt vier gulden sjairs, die heele zaet geit sjairs nu veer- 
tich gulden, die helfï getaxseert voir vijff hondert gulden ; 
Item twalif maden lants gelegen bij die Reguliers, ge- 
heten Vogelsweer, getaxseert voir vierdhalf hondert gul- 
den. Item een smal weertgen bij den overtoem bij den 
hejligen wecht, getaxseert voir anderhalf hondert gulden. 
Item twie stucken lants binnendijcks ende een stucke 
lants bnjtendijcks, gelegen opten hoge noirt bij Sloeter* 
dijck , hier gaet wt sjairs vierthien stuvers , ghetaxeert 
Toir vijff hondert guldens. Item omtrint vijff maden lants 
wtterdijck gelegen toe Sloterdijck, getaxseert voir twie 



446 

hondert gulden. Item vijff ackeren lants , gelegen tot 
Ljmen(?)9 getaxseert voir anderhalff hondert guldens. Item 
een morgen lants gelegen tot Lymen , getaxseert voir 
hondert guldens. Item twie ^ groet sjairs losrenten, ses- 
tien den een op Amstelredam, voirschijnt op [Kerstmis] mit 
die voirloepen renten, getaxseert voir twie hondert gul- 
den, bijdragende in al dartich hondert gulden. Item hier 
tegens zal Geryt Andriesz. sijn dochter Eatrijn Geryts 
geven inden huwelick, inden eersten seven en dertich 
gulden sjairs die penningh se ventien een, ter lossing op 
dorp van Schellinghout bij Hoorn. Item vijer en twijntich 
gulden sjairs ter lossingh van seeventien een, op Wester- 
woud Blocker. Item vijftien gulden sjairs , ter lossingh 
die penning seeventien een^ op Wessaene, bedragende deze 
drie percelen thooftgelt twaelef hondert en twie en tne- 
gentich gulden. Item dartich sjairs, ter lossingh achtien 
penning een, als custing staende op een hujs, gelegen 
opt water, opte hoeck van baffghis [baai^®^] steghe, dair 
Miester Pieter Colyn is wairborc, bedragende deze brieff 
thoeftgelt vijflF hondert ende viertich gulden. Item voirt 
an geit elif hondert en acht en sestich guldens an geit. 
Bedragende Geryt Andriesz. sijn gheeven mit Eatrijn 
Geryts sijn dochter voirsz. die somme van dartich hondert 
gulden. Item voirt soe sijnt huwelixse vorwaerden, indien 
eenich van hem beyden steriff sonder kijndt off kynderen 
after te laette, soo sal elcx ofgaen mit sijn goet dat hg 
in den huwelick gebrocht heeft, ende wynst ende voir- 
lies half ende half. Ende oft gebeurde datter een kijndt 
ofte meer kijnderen bij malkanderen gewonnen worden, 
ende enich van hem beyden oflijvich worde, soe soude 
dat een kijndt op dat ander kijndt erffven, ende ofte die 
kijnderen alle sterven sonder kijndt oft kijnderen after 
te laetten, soe soude die gueden an beyde sijen gaen 
half ende half. Ende oft gebeurde dattet kijndt ofte kijn* 



447 

deren voirt kijndt ofte kijnderen afterlatende dat kijndts 
kijndt ofte kijndts kijnderen sonder blijckende geboirten 
after te laten , soe sal die gueden gaen half ende half^ 
wijnst ende voirlies halff ende half, erffenis voir winst 
gerekent , ende niet te varder dan na dat recht van Am- 
stelredam voim. , soe sijnt vorwaert oft men anden voirsz. 
gueden an beyde zijen niet en genoechden, soe zal elick 
int sijn die goeden verbeteren bijnnen sjairs met goet 
goet, dair elick wel genoegen zal , dairof voirt soo ist vor- 
waert dat Dirck Hillebrantsz. voirsz. mit dese voirsz. 
gueden tot die somme toe boeven geschreven tevreden 
zal wesen, totter laester doot toe van vader ende moe- 
der y ende als die twie dood sijn dan sal Dirck voirsz. 
inbrengen die gueden dien hij ontfangen heeft in sijn 
huwelick ofte guet alsoe guet als hem gegeven ende als- 
dan te deelen mit sijn eenen knijen, gelijck desgelijcks 
soe sal Eatriju Gerijtsdochter wachten hoir twier vaeder 
ende moeder gesturven sijn, dan oick mede in te brengen 
sulx als sij in hoir huwelick ontfangen heeft, oft al soe 
goet [dair] dan mede gelijck mit hoir eenen knijen te 
deelen. Alle dinck sonder arich ende list. Twee cedullen 
opgemaakt. Mei-avond 1524. enz. enz. 

Met de zegels der beide vaders. 

XI. 

Stichting in het Burgerweeshuis door Dirck Hillebr. 
den Otter. — 6 Juni 1570. 

Wij Sjmon Martyn Dirxzoonszoon ende Albert Cantert, 
Schepenen in Aemstelredamme , oirconden ende kennen 
dat voor ons compareerden Jan Pyl Claeszoen , Gheryt 
Jansz. inde Preeckstoel, Arent Henrix ende Jan Fhilipsz., 
Regenten van het Weeshuys binnen deser stede, Ende 
geliede in dier qualitee by wete ende consente vanden 



448 

Rade deser stede , dat sylujden ontfangen hebben ujt 
handen van Dierick Uillebrandtsz. Otter de somme van 
vierhondert Earolns guldens van twintigh stujvers 't stuck 
in aelmoese voer den huyse voorsz. Onder znlcker con- 
ditien dat de Begenten van den huyse voorsz. indertyt 
alle jaren op S^ Augustynsdagh zullen geven ofte doen 
geven elck vanden Armen Weeskinderen, die indertijt in 
den voorsz. huyse woonen sullen , een witte broot van 
een oert stuuvers, met een pinte soete melx ten eeuwi- 
gen dagen geduerende, alsoock de voorsz. comparanten 
in der qualite voorsz. zulx belooffden te doen, ende dit 
op pene zoe verre hierinne tot eeniger tijt faulte ge- 
beurde, dat 't voorsz. huys off de Regenten vandien in- 
dertijt de voorsz. somme van vierhondert guldens gehou- 
den sullen werden te restitueren ofte weder uyt te keren 
in handen van den erffgenamen ofte nacomelingen van 
den voorsz. Dirck Hillebrandtsz. , die indertijt wesen sul- 
len. Al sonder arch ende list. In oerconde desen briefen 
besegelt mit onsen zegelen. Gegeven den zesten dach in 
Junio in tjaer ons Heeren xv^ ende tzeventich. Was on- 
derteeckent : Francx Delff. Ende besegelt met twee uyt- 
hangende zegelen [van de twee schepenen]. 

XII. 

Testament van Dirck Hillebrandsz. den Otter, — 
24 Nov. 1676. 

In den Name des Heeren Amen. Inder jaere van der 
geboorten dessel£& ons Heeren duysent v^ff hondert zes 
ende tzeventich, vijffden indictie, opten vier ende twin* 
tichsten dach in Novembri omtrent negen uren voerde 
noene , vacerende tKeyserrijck van Roomen zoemen seyde, 
compareerde ter presentie van my Notaris publiek b\j den 
Hove van Hollandt geadmitteert, ende den getuijgen 



449 

hier nae genomineert , de Eersame Dirck Hillebrantsz. 
den Otter, out Burgemeester ende raidt der stadt Aemstel- 
redamme, mij Notaris ende den naergenomineerde getu- 
gen seer wel bekent , gesont van lichaeme, gaende ende 
staende , ende zijn verstant wel hebbende, ende volcome- 
lick gebruickende alst opentlick bleeck. Ende heeft over- 
mits de haesticheyt des doots ende niet wetende ure , 
plaetse ofte wanneer dezelve hem overcomen mach, be* 
gerende die te provenieren met dese zijne dispositie tes- 
tamentaire, omme sonderlinge deuchdelicke redenen, sijnen 
moet ende conscientie, zoe hij seyde daertoe bewegende, 
bij de beste maniere, wege, stile ende rechte, zoe hij dat 
best ende vastelixste doen soude, conde ende mochte, 
zijnen Testament ende uyterste wille gemaeckt, geordon- 
neert ende gedisponeert in manieren hier na verclaert , 
Nlieeft eerst zijn siele bevolen Godt almachtich ende be- 
geert dat zijn lichaem begraeven zal werden inden nieywe 
parochiekercke deser stede int Graff daer zijn vader sa- 
liger inne begraven es, revoicerende alvoiren ende te nyete 
doende de voorsz. testateur als hij revoceerde ende te 
nyette dede mits desen alsulcke testamenten , uterste wil- 
len ende andere makinge, hoe die moegen wesen ende 
voor wie die gepasseert mogen sijn, voir date van desen 
bij hem testateur gemaeckt, ende begeerende opnijeuws 
van den goederen die hij testateur mitter doot ongedis- 
poneert, ontruymen ende achterlaten zal , te disponeeren, 
heeft daerinne geinstitueert als hij institueerde mits desen, 
sijnen erffgenamen te sullen wesen , Floris Dirxsz. Otter, 
sijnen soone, Margriete Dircx, sijne dochter, ofte bij heur- 
luyder offlivicheit heurluyder kinderen inde plaetse van 
heuren ouders, Katrijne Dircx, mede sijne testateurs 
dochter, den naergelaten kinderen van Claes Dircxsz. , 
sijnen overleden zoone saliger, als bij namen Claes, Marije 
ende Aecht, inde plaetse van heuren overleden vader. 

Bedragen Gesch. Biidom ▼. Haarlem. XXII Deel. 29 



450 

ende Katrijn ende Marij Garbrants dochteren, mitsgaders 

Aechte Claesdochter 't naergelaten kindt van Aeff Gar- 

brantsdr. inden plaetse van Aechte Dircxdr. saliger heur- 

luyder moeder ende Bestemoeder van Aechte Claes voirsz. , 

mits dat den voirsz. Floris Dircxz. aen sijne portie ge- 

cort ende gedefalqueert zal werden de somme van drije 

hondert Karolus gulden. Item Margriete Dircxdr. twaelff 

hondert Carolus gulden , ende tnaergelaten kindt van Aeff 

Garbrantsdr., te wetene Aechte Claesdochter., acht hondert 

Karolus gulden, al van twintich stuvers tstuck. Voorts 

heeft hij testateur verclaert zijn uterste wille mede te 

zijn, dat die goederen, die zijn kindskinderen ende oock die 

dochter van Aeff Garbrants, van hem testateur 't erven 

nemen zullen, nijet en zullen mogen vervreemden van 

de zijde linie ende bloede van hem testateur , maer dat 

teene kind van den voorsz. kinderen stervende sonder 

wettige blijckende geboirte achter te laten, erven zullen 

op tandere kindt ofte kinderen totten laesten toe, ende 

vant laeste kindt weder ande zijde van hem testateur, 

sonder in eeniger wijs van den bloede van hem testateur 

te moegen versterven. Legaterende ende bespreckende 

voirts hij testateur als hij legateerde ende besprack mits 

desen: Floris Dircxsz. Otter, sijnen voorsz. zoone, eerst 

alle den clederen hoe die mogen wesen ten lijve van 

hem testateur behoorende , noch een Eenhoorn croes, ende 

den rinck van hem testateur met den diamantsteen. Ende 

die dienstmaecht tsijnen overlijden met hem testateur 

woenende , twaelff Karolus guldenen al loopens ghelts. 

Al twelck voirsz. staet de voirsz. testateur zejde ende 

verclaerde zijn testament ende vuyterste wille te zijn, 

begerende dat tselffde als zulx ofte als codicille, gifte 

ter cause des doots ofte onder den levenden , ofte anders 

liaden beschreven rechten , tsij geestelijck ofte waerel^'cke 

ende usantie deser stede ende lande van Hollant best 



451 

ende vastelixst geschieden ende subsististeren mach, van 
waerde gehouden te hebben ende volcomen effect te zul- 
len sorteeren, van den minsten tot den meesten articule 
toe. Ende versochte de voirsz. testateur hem hier van ge- 
levert te werden openbare instrumenten een ofte meer in 
der bester formen. Aldus gedaen opt stadhuys der stede 
van Aemstelredamme. Ten jaere indictie , maente, dage 
ende ure voirsz., in presentie van Gerrit Gornelis Cop* 
pesz. , Secretaris derselver stede , ende Jacob Martesz. , 
Dienaer van den Secretaris^ Poorters derselver stede, ge- 
tugen van geloove hier over geroepen ende sonderlinge 
gebeden, enz. 24* November 1576. Met bevestiging door 
Willem Pietersz., Notaris. 



BIJZONDERHEDEN BETREFFENDE HET GESLACHT 

BOELENS-DEN OTTEB. 



Indien men nwen grazen itam, 
Ter heenchappQ^ des lants geicliapen , 

Sn die 's lants Tryborg Amsterdam 
Qekroont heeft met de kroon Tan 't wapen, 

Den lauwer sehonck , die niet verdort , 

Noch schoot de dankbaarheid te kort. 

VoHOiL. (Op Boelens). 

Herhaaldelijk komt in Vondels gedichten de naam Boe- 
lens voor , die in den laatsten tijd in deze Bijdragen zoo 
dikwijls vermeld is geworden. Al heeft wellicht de droge 
opsomming der verschillende leden van dit geslacht in de 
oude documentei:! den lezer soms verveeld, ik hoop, zij 
het slechts in eenige hoofdpunten, te kunnen aantoonen 
dat die oude Amsterdammers, wier geslachtsnamen ook 
door Vondel vereeuwigd zijn, werkelijk onze belangstelling 
verdienen, vooral nu wij in hun familieleven worden 
binnengeleid door de acten en bescheiden welke onder 
hun toezicht zijn opgesteld en hun intiemste zaken be- 
kend maken. 



452 

Het was geen ongegronde vleier^ die Vondel aanzette 
om I wanneer bij z\jn Maecenaten Gornelis of Andries de 
Graeff van Polsbroeck uit erkentelijkheid eenige fraaie 
gedichten wijdde , ook hun beroemde voorvaderen te ge- 
denken en op de groote daden van sommige Boelenszen 
te wijzen. Dit geslacht heeft toch verschillende voorname 
mannen voortgebracht , wier daden wel niet meer genoemd 
worden 9 maar van wie het toch kan worden aangetoond 
dat zij onder de beste priesters en de eerste magistraten 
van Amsterdam in hun tijd gesteld zijn geworden. 

Het is vooral de groeten burgemeester van Amster- 
dam Andries Boelens Dirckszoon, gestorven in 1519, dien 
Vondel telkens als voorbeeld voor zijn nazaten bezingt. 
Aan hem toch was het, volgens den dichter, te danken 
dat Amsterdam door Maximiliaan met de keizerskroon 
was beschonken ^) : 

Had JjHdries niet stadia eer bewaert, 
En 's Keizers glori trouw verdadight, 

Aagust had met ziju edel zwaert 
Den Ridder spader begenadight. 

Zoo zingt hij in 1655 Kornelis de Graeff toe, wiens 
gemoed wel gestreeld moet zijn geworden dat 

.... grootvaer Boelens zooveel braven 
Gesproten ziet uit z\jnen strnick. 

In 1658 maakt Vondel een geheele reeks gedichten op 
de portretten- galerij van Andries de Graeff en heeft 
daarbij opnieuw gelegenheid den lof van het geslacht 
Boelens te verkondigen , waarmede de dichter zeer nauw- 
keurig bekend blijkt te zijn, evenals hij dit toont wan- 



1) Het is bekend dat Vondels dichterlijke voorstelling bestreden is door 
Ter Gouw, Oeaok. p, Amsterdam, III, 445. Vondels verzen z\jn nit „^ 
Wapenkroon v. Amsterdam** 



453 

neer hij Jacoba Bikker bezingt en den oorsprong van 
haar familie : 

Heer Boemer Arent van den Anxter zag men treden, 

Als Burgermeester voor drie eeuwen ruim getelt, 
Om 's Burgermeesters stoel op 't out stathuis te klesden. 

Hij voerde een rooden balk met eere in 't gouden velt. 
De perkementen zelfs getuigen van dit zegel , 

Gelijk de witte balk van Henrik Willems Boel 
In 't groene velt getuigt hoe hq der vadreo regel 

En *t recht des Schependoms bewaerde op Aemstels stoel 1). 

En toch was, volgens de woorden van wijlen M' N. de 
Roever, „het geslacht Boelens geen geslacht dat aan- 
spraak kon maken op hoogen ouderdom of adeldom. Het 
was een Amsterdamsche regeeringsfamilie in den vollen 
zin des woords, die haar afkomst slechts kon afleiden 
van een onbe teekenenden stamvader, niet anders bekend 
geworden dan door zijn doopnaam Boel" 

Maar waarom stelden de Amsterdamsche Patriciërs in 
onzen gouden eeuw er dan zoó hoogen prijs op af te stam- 
men van een der leden van dit geslacht? Ziehier het 
antwoord van den archivaris : „Er is wellicht geen geslacht 
geweest dat de wisselende lotgevallen van Amsterdam 
langer heeft gedeeld, dat zich voor de belangen van onze 
vaderstad warmer heeft in de bres gesteld en met meer 
juistheid van blik de stadshulk in de richting heeft ge- 
stuurd die zij voor het stads wel varen noodig had , dan 
juist het geslacht Boelens." Men zoude er nog kunnen 
bijvoegen dat enkele leden van dit geslacht zich ook aan 
de geestelijke belangen der stad zeer ernstig hebben laten 
gelegen liggen en daardoor wellicht meer dan door hun 
politiek optreden de stad hebben bevoordeeld. 

Ook het aan Boelens zoo innig verwante geslacht Den 
Otter heeft aan Amsterdam verschillende leden der re- 

1) Van den Anxter, zie N" V en VII. 



454 

geering geschonken , wier namen naast Boelens nog met 
eere genoemd worden. 

Al was het laatstgenoemde langer te Amsterdam ge* 
vestigd, nadat beide geslachten, door het huwelijk van 
Margriet Boelens met Hillebrand Janszoon den Otter, 
aan elkander verbonden waren (zie hnn testament onder 
VIII) breekt hun eigenlijke bloeitijd aan. Herhaaldelijk 
wordt door leden van beide geslachten het burgemees- 
terschap vervuld, en de oudste zoon van dit echtpaar 
M' Claes wordt onder de beroemde geestelijken van z^n 
tijd genoemd, zooals wij straks nader zullen zien. 

De Otters stamden uit Purmerend en schijnen hun 
fortuin o. a. vooral door de visscherij verworven te heb- 
ben, evenals menige voorname Amsterdammer van die 
dagen. De scheiding op 18 Dec. 1488 (zie N® VI) der 
goederen van Claes Woutersz. In den Otter en van zijn 
zoon Jan Claes Woutersz. geven eenig denkbeeld van hun 
financiën en van den handel dien zij dreven. De erfenis van 
Claes Woutersz. In den Otter, die in 1480 overleden was 
in zijn huis aan de Dirck van Hasseltsteeg, wordt door zijn 
kleinkinderen gedeeld , gelijk met die van zijn zoon Jan. 

Behalve de gewone vaste goederen , die Claes had aan- 
gekocht, als landerijen te Castricum, Wognum, Spaam- 
woude , op Texel , te Monnikendam , Koedijk , Werverts- 
hoef , enz. ; huizen , hofsteden en tuinen op ovengenoemde 
plaatsen en te Almerdorp en Amsterdam, benevens de 
losrenten op verschillende perceelen, verdient het opmer- 
king dat het vermogen van Claes Woutersz. voor een 
belangrijk deel bestaat in aandeelen in de visscherij te 
Tedamme (Edam), alsmede in de schepen te Purmerend 
en te Monnikendam, waaronder palingschepen. Ook wordt 
daarin gesproken van „noch over zee wesende sculden 
en onsculden." 

Ondanks dit nederig bedrijf, huwden de kinderen van 



466 

Jan Claes Woutersz. In den Otter (een naam wellicht 
door hem aangenomen ter herinnering aan den grootsten 
vijand der visscherij, waarvan een exemplaar als zege- 
teeken boven zijn deur hing) , toch met zonen en dochters 
uit de voornaamste en rijkste geslachten van Amsterdam, 
waar toen meer op handel en fortuin dan op een^ zonder die 
machtige factoren toch onbestaanbaar patriciaat, gelet werd. 

Floris Jan Claeszoon den Otter huwde Alida Jan Beths- 
dochter en werd later burgemeester; zijn broeder Hille- 
brand Jan Claesz. d. O. trouwde met de zuster van 
Andries Boelens, den beroemden burgemeester. Deze, wiens 
geschilderd portret nog in het stads • archief te zien is, 
was 5,een man waar Amsterdam roem op mag dragen , 
— zooals D. C. Meijer schrijft, — daar zijne verdiensten 
door de stad, die hem vijftien maal de burgemeesterlijke 
waardigheid toevertrouwde, zoowel erkend werden als door 
zijn souverein, die hem den ridderslag waardig keurde." 

Wil men een denkbeeld hebben van het vermogen dat 
dezen grooten man ten deel viel , van wien gezegd wordt, 
maar ook weersproken is, dat „door Bidder Doelens goud" 
aan Amsterdam de keizerskroon geschonken zou zijn , dan 
vindt men daarvan de uitvoerige inventaris in de hiervoor 
afgedrukte akte van scheiding (N® V) der goederen van 
zijne ouders Boel Dircksz., burgemeester, (f 10 Januari 
1483)euEli3abeth Allertsdochter (f 1 Sept. 1482), opge- 
maakt kort na den dood des vaders. Hij was gehuwd met 
Maria Jan Bethsdochter, de zuster van ovengenoemde Alida. 
Hun kleindochter Stjne Boelens Allard Andries dochter, 
wier huwelijksvoorwaarden, opgemaakt 18 Juni 162,1, toen 
zij zich met Hendrick Pauwels in den echt verbond, in N® IX 
zijn afgedrukt, heeft gezorgd dat haar naam en die van 
haar man gedurende vele jaren te Amsterdam herdacht 
is geworden door de stichting in 1662 van het „dolhuis" 
aan den westkant van den Kloveniersburgwal op den hoek 



466 

van de Spinhuissteeg. Boven de denr van het eigenlijke 
gebouw prijkten tusschen fraaie kolommen de wapens der 
beide stichters, waarboven dat van Amsterdam. 

Door de bekende versjes van Vondel, vóór 1650, boven 
de poort van de galerij geplaatst. 

Tree sacbt, en gaat gerost verbq, 
Hier word getoomt de razery. 

is ook dit gesticht van het door den dichter zoo hoog- 
geëerde geslacht vereeuwigd geworden, zelfs na dat geen 
spoor van het gebouw meer is overgebleven en het ver- 
vangen is door een kerk. 

Het testament door de zuster van burgemeester Andries, 
Margriet en haar echtgenoot Hillebrand den Otter ge- 
maakt in 1517, vermeldt den naam van een man, die 
in het katholieke Amsterdam der 16^ eeuw van groote 
beteekenis geweest is : Meester Claes Hillebrands (zie 
VIII), maar die heden volkomen vergeten is. Deze pries- 
ter, parochus van de Nieuwe Kerk en na 1533 pater of 
overste van het S. Cecilia-convent, wordt bij een bezoek 
aan dit eerste heiligdom ons steeds voor den geest gebracht 
door den grooten, fraaien gedenksteen, die daar nu nog 
aanwezig is en eenmaal zijn graf gesierd heeft. Zijn beeld 
is in vol priesterlijk ornaat daarop uitgehouwen, evenals 
zijn spreuk : Crux pellit omne crimen, (Vergel. Oud-Hol" 
land f 1893, 2* afl.). Deze zerk ^) lag vroeger in de graf- 
kapel , in 1510 gesticht door Vechter Dirckzoon Boelens, 



1) De bijgaande, niet geheel juiste gravure, vermoedel^k gesneden voor 
het onuitgegeven werk over Amsterdam , door Pieter de Vlaming in 1726 
begonnen, (volgens Wagenaar, Amsterdam, fol. ed. Voorrede, bl. XI, XII 
en XV) is geteekend naar de afbeelding in het beroemde familie-albam van 
Jbr. D. de Oraeff van Polsbroek in Den Haag. De zerk bevat de wapens 
van Boelene, BeiAs, Zael, Den Otter, [Aan de vrijgevigheid van den kunst- 
lievenden Sohrgver, die deze opluistering van z\jne bgdrage zelf heeft willen 
bekostigen, lij hier door de Redactie de innigste dank gebracht.] 



:r; 



giltte botle ■ . . 



Ciut Ptltlt d^mnt Crlmen- 
S.bni. tlati fUUtittntiy iotitn, i 



467 

• 

priester, wiens naam in N® I genoemd wordt bij de 
scheiding der goederen van zijn anders in het jaar 1460. 
E^en groot familie-tafereel , een geschilderde triptiek stond 
daar op het altaar. Dit schilderstuk was vervaardigd door 
de goede zorgen van meester Claes, die in 1540 in de 
kapel begraven werd. 

^ Een oude kroniekschrijver roemt zijn welsprekendheid 
en geleerdheid; maar wat minder bekend is, en hem 
toch in deze Bijdragen vooral op een eervolle plaats aan- 
spraak kan doen maken , is de bijzondere vereering die 
hij voor het Sacrament van Mirakel van zijn geboortestad 
blijkt getoond te hebben. Men weet hoe kordaat de 
„overwiven" van het H. Sacraments Gilde der H. Stede 
in 153] opkwamen toen deze kapel door een stadsgebouw 
dreigde betimmerd te worden. Nadat zij met geweld, en 
wel wat al te ijverig en daardoor onvoorzichtig, dit werk 
getracht hadden te beletten , werden zij tot groote boete 
veroordeeld , waarvan zij persoonlijk bij Karel V te Brus- 
sel in hooger beroep kwamen. Haar verdediging werd 
toen gevoerd door Meester Claes , wiens zuster Catharina, 
de vrouw van Frans van Campea, tot de veroordeelde 
vrouwen van het Gilde behoorde. (Zie N° VIII). 

Al ware dit alleen reeds voor hem een voldoende reden 
om zich de belangen van dit gilde bijzonder aan te trek- 
ken, ik meen met grond te kunnen aannemen, dat hij 
bovendien toen is opgetreden , omdat hij de geestelijke 
leider van de corporatie was. 

Imme]*s ook op een andere plaats wordt zijn naam in 
verband met de vereering van het Amsterdamsche mirakel 
vermeld, en men kan moeilijk aannemen, dat ware er 
een andere geestelijke overste van het vrouwengild ge- 
weest, deze geheel over het hoofd zou z^n gezien, toen 
het op haar verdediging aankwam. 

Het bewijs, dat Claes Boelens zich zeer bijzonder tot 



468 

het Mirakel voelde aangetrokken, wordt geleverd door 
een boekje dat, een jaar na het optreden der „overwiven", 
de geleerde Alardus van Amsterdam in 1532 te Keulen 
uitgaf over de vereering van het H. Sacrament, en dat 
hij betitelde : Paraaceoe ad Sacroaanctam Synaxin , aeu 
praeparatio ad attguatiaaimi JEuchariatiae Sacramenti per- 
eeptionem. Daarin komt op fol. 6 een opdrachtsbrief voor 
aan Claes Hillebrants, door Alardus te Leuven geschre- 
ven. Zonder dezen, voor de kennis dier beide geleerden 
zeer belangrijken brief geheel over te schrijven, kan ik 
toch niet nalaten een paar plaatsen daaruit hier vertaald 
mede te deelen ^). 

Claes Hillebrands is zwak en ziekelijk, schrijft Alar- 
dus. Hij zendt hem o. a. zijn Paraaceve^ welk boek hg 
gemeend heeft te moeten schrijven in weinige dagen en 
nachten als een praemunitio , een voorzorg, om verschil- 
lende redenen, waaronder vooral het toen heerschende 

1) „Alardus Aemsi* D. Nieolao Hülebrando Bolio tacrotanotae TAeohgiae 
candidato. 8, P. 2). 

Magnae nobis soIicitudiDi est iofirmitas valetudiois taae, omniDm aegri- 
tudinum (qaae hominam generi possunt accidere) multo prodigiosissimae 
D. Nicolae charissime ** 

Alardos schreef het boek of de praemuniüo: „sabcisivis horis, noetur- 
nisqae lacabrationibas** , en heeft gemeend het „amicis aliqaot ex aeqoo 
candidis atqae literatis, atque in his Bolio nostro maxime, prins exhibere, 
diligenter excntiendam atque dedolandam , ac post deinde (si ita tibi vide- 
bitur) quam ocyssirae in apertam proferendam idqne mnltis de caasia." 

(Tot deze redenen behooren yooral het verval van eerbied en godsvrucht 
voor het H. Sacrament.) 

,Jn pancis diebus quam te inviserem, idque Aemstelredami , et snb id 
quidem tempori? qnum qnotannis mense Martio ob augnstissimam Eucha- 
ristiam in aestuantissimis flammis olim repertam, et nt ibidem aliqaot retro 
saecnlis : ita et nnnc quoque inanditis coruscantem miraculis , solita cele- 
brarentnr * tvxaq^avkité , tuo coactu domestica nostra destitnti bibliotheoa, 
citra Laorentinm Thalassicnm scribam, amannensemqne nostrum, snspensa 
manu, aiba, quod aiunt, amnssi, hinc inde quioquid istoc est Parasceves 
compiiavimus" etc. Parasceve ad sacrosanctam Synaxim per Alardnm Aem* 
stelredamum. Coloniae 1532. 



469 

verval van den eerbied en de godsvrucht voor het H. 
Sacrament genoemd wordt. En hij zendt het ten geschenke 
aanClaes Hillebrants^ omdat hij het geschreven heeft in 
de weinige dagen die hij te Amsterdam vertoefde en hem 
bezocht 9 juist in dien tijd^ dat jaarlijks in de maand 
Maart 9 wegens het hoogwaardig Sacrament ^ dat eenmaal 
in de gloeiende vlammen werd gevonden , en aldaar voor 
eenige eeuwen geleden, en ook nu nog, door ongehoorde 
mirakelen uitschittert , de gewone H. Sacramentsfeesten 
gevierd werden. Ook omdat hij het boekje op aandringen 
van Meester Claes heeft samengesteld, terwijl de schrijver 
van zijn huisbibliotheek verstoken was en zonder zijn 
schrijver en bediende Laurens van der Zee , deze Parasceves 
gelijk zij is, van hier en daar heeft bijeengebracht. 

Opvallend is het dat Alardus juist in Maart, toen ook 
het Mirakelfeest, evenals nu nog, gevierd wordt, te Am- 
sterdam vertoefde en van die gelegenheid gebruik heeft 
gemaakt om. wellicht met de boeken die hij van Claes 
geleend had , gauw een boekje te schrijven ter bevorde- 
ring van den eerbied voor het H. Sacrament. Hij maakte 
tevens van zijn verblijf gebruik om een uitvoerig lofge- 
dicht of Panegyria te schrijven op Earel V, die in het- 
zelfde jaar Amsterdam en de H. Stede met een bezoek 
vereerde. 

Maar genoeg om aan te toonen dat bij M' Claes, even- 
als bij zijn zuster Catharina de vereering voor het oude 
Amsterdamsche heiligdom in het bloed zat. 

Het grafschrift dat Alardus aan zijn vriend wijdde, na 
diens overlijden in 1540, mag hier niet onvermeld blij- 
ven, ofschoon ik het ook reeds elders ^) heb laten af- 
drukken. Het bewijst hoe hoog deze priester in de waar- 
deering en achting zijner tijdgenooten stond aangeschreven 

1) Oad-HoUand, 1898. 



460 

en hoe diep zijn vroegtijdig afsterven op 44-jarigen leef- 
tijd gevoeld werd. 

Epitaphium D. Nicolai Hillebrandi Boel^, honoratissimi 
virginum Caeciliensium collegij moderatoris, panter ac 
celebratissimae civitatis Aemstelredamensis Censoris 
sive provisoris, praecipui libertatis Ekx^lesiasticae as- 
sertoris ^). 

Hic NicolauB dormit ille Boeliua 

Vir cancUduê, praeterque eaeteros probus, 

Civilitate nemini eedens, neque 

Syneeritate ; puhliciê negotijSf 

Quae passim obivit^ maxime isto nominef 

Eaque caussaf plus quam opulentissimus. 

Excercitatus rebus in civilibus, 

Quo factiosos gnaviter eompeseeret, 

Obsisteretque publieis adulteris. 

Et impediret heu nimis frequentia 

Nimis et leves ob noxas divortia, 

Hac destinatur Censor in republica. — 

Quo vindicaret strenue Monastieenf 

Septem per annos singulari industria, 

Caeeiliano proef uit eollegios 

Peeuliare pauperum praesidium, 

Quos undecumque sic aUbat nescios, 

Ut Nicolaus ille magntis, Virgines 

Jam jam pudendo destinandas luxui 

Simulac honestis oecupat laboribus. 

Hoc eurat unum seduloque nititur^ 

Ut eonciones sint piae ac catholicae. 

Ut literatos ac pios Ecclesia 

Habeat ministros^ ac statim scholastica 

1) Als aanvulling, met vele andere gedichten van Alardas, geplaatst achter: 
Tkéopküüüti Bmlfforute JreMepiseopi Epuiola eum primit êlegami me jaim, 
intêrpreU Alardo Aemiielredamo. [Lovanii, 1541 P] 



461 

Pubes bonis et literis et moribus 
Formetury atque hoe a magistris tntegrü, — 
Pio9 in U8U8 orphanorum et pauperum 
Pecuniarum maximam vim conferene^ 
Ingensque egenie dividens patrimonium ^ 
Ptochodoehija atque nosoeomijs^ 
TempliSf proseuchiSj et aacris altaribue 
Plus mille solides aureos impertiit, — 
Paucis diebus continenter maximo 
Stomachi dolore febribusque exaestuans, 
Dei benignitate fretus maxima, 
Laetus supremum finijt vitae diem. 

Exeessit autem e vivis An, 1540 decimo Cal, Octob, 
eum annos plus minus 44 attigisset. 

Requiescat in pace. 

De vertaling laidt als volgt: 

Grafschrift van Heer Nicolaus Hillebrantsz, Boelens, den 
hooggeëerden bestierder der Maagden van het Caecilia" 
klooster, tevens Tuehtmeester of provisor der beroemde 
stad Amsterdam, en hoofdbeschermer van de vrijheid 
der Kerk, 

Hier slaapt Nicolaus Boelens , die openhartige man, die 
boven allen in deugd uitmuntte ^ in beschaafdheid voor 
niemand onderdeed , zoo min als in oprechtheid. Door de 
openbare bedieningen, welke hij, vooral opdien titel en 
om die reden bijna voortdurend waarnam , was hij boven- 
mate vermogend. Hij was geoefend in de burgerlijke 
[rechtjzaken , zoodat hij de partijschappen met ijver onder- 
drukte , het openbaar overspel belette en de helaas I maar 
al te menigvuldige en op al te lichte gronden [aange* 
vraagde] echtscheidingen wist te voorkomen. Hij werd be- 
stemd tot Censor [der zeden] in deze stad. Om met kracht 
de kloosters te handhaven, stond hij zeven jaar met on* 



Mi 

gewonen ijver aan het hoofd van het Gaecilia-convent. Hij 
was de bigzondere toevlucht der armen, die hij ongemerkt 
door allerlei middelen zoo onderhield, als die groote 
H. Nicolaus de meisjes, die reeds bijna tot schaamteloo- 
zen wellust bestemd waren; tevens weet hij haar met 
eerzamen arbeid bezig te houden. Dit is zijn eenige zorg, 
zijn vlijtig streven, dat de preêken godvruchtig en zui- 
ver katholiek zijn ; dat de Kerk geleerde en vrome pries- 
ters bezitte, en de schooljeugd van het begin af tot 
nuttige kennis en goede zeden gevormd worde , en wel 
door onbesproken onderwijzers. Een zeer groote som gelds 
besteedde hij tot liefdadige doeleinden voor weezen en 
armen, en zijn belangrijk groot, vaderlijk erfdeel ver- 
deelde hij onder de armen- gasthuizen en de ziekenhuizen; 
voor de kerken , bedehuizen en heilige altaren besteedde 
hij meer dan duizend goudstukken. 

Binnen weinige dagen gedurig door hevige maagpijn 
en koortsen uitgeput, eindigde hij blijde, vol vertrouwen 
op Gods onmetelijke goedertierenheid, zijn laatsten le- 
vensdag. 

Hij overleed in *t jaar 1540, den 22**^ September, na 
omstreeks 44 jaar bereikt te hebben. 

Hij ruste in vrede. 

Omtrent het groote fortuin dat deze weldadige priester 
volgens het Epitaphium blijkt bezeten te hebben , ver- 
schaft het testament zijner ouders , onder V III afgedrukt, 
ons weinig licht. Slechts vernemen wij, dat voor den 
langstlevende der ouders de verplichting gemaakt wordt 
om aan M' Claes, zijn broeder Dirck en zijn zuster jonge 
Grietje, ieder jaarlijks / 80. — te geven „voer alimen- 
tatie ende onderhoudenisse" ; met dien verstande dat, in^ 
dien een van hun driën „tot eenigen staet van doctoer- 
schap, huwelijcke, merckelijcke hantieringe van coop- 



t 



463 

manschap ofte anders" zoude geraken, dit bedrag verhoogd 
zal worden. Verder wordt aan Claes gelegateerd : ,,den 
Croes van de Eenhoorn gemaeckt, mit dexel daertoe 
dienende" , zeker een merkwaardig familiestuk. Opmerke- 
lijk is het dat bij dit stuk een acte van approbatie ge- 
voegd is van Keizer Karel V. 

Het uitvoerigst wordt in de documenten gehandeld over 
den broeder van M' Claes, den Burgemeester Dirck 
Hillebrants den Otter. Hem vinden wij vermeld in 1517 
in het zoo even genoemde testament zijner ouders ; verder 
is de acte, waardoor de vader van zijn bruid, Geryt 
Andriesz. Boelens , met den zijnen de huwelijksvoorwaarde 
op 30 April 1624 geregeld hebben, onder N" X afge- 
drukt. In 1541 ontmoeten wij hem als coUator en patroon 
van een oude vicarie, gesticht op Sint Pieters-altaar in 
de Oude- of Sint Nicolaaskerk (N~ U , Hl en IV). 

De arme weeskinderen, die toen nog gehuisvest waren 
in het huis „De Goude-" , later „de Keizerskroon" , in 
de Kal verstraat, werden in 1570 door Dirck Hillebrantsz. 
goed bedacht. Uit het document n° XI zien wij, dat hij 
den 6° Juni aan Regenten van dat huis een gift schonk 
van 400 Karolus guldens, k 2,0 stuivers elk, om jaarlijks 
op Sint Augustinus (28 Aug.) aan ieder van de arme wees- 
kinderen te geven een wittebrood van een oort en een 
pint zoetemelk, ten eeuwigen dage durende ; op stra£Fe dat 
de regenten, in gebreke blijvende, de 400 gulden zullen 
moeten restitueeren aan de erven. Of aan deze bepaling 
steeds de hand gehouden is, zoude ik niet stellig durven 
verzekeren. Eindelijk den 24^ November 1576 maakt Dirck 
zijn testament (N° XII) „opt stadhuys der stede van 
Aemstelredamme", waar hij als oud.burgemeester en raad 
nog zetelde. Slechts enkele jaren zou hij die plaats nog 
bekleeden; hij, de stokoude man (geb. 1493, t 20 Oct. 
1580) moest het nog beleven dat de katholieke regeering 



464 

en de geestelijkheid uit de stad gezet, en hij en zijn 
ambtgenooten voorgoed nit hun waardigheid ontzet wer- 
den. Maar veel leed zal hij er niet van gehad hebben 5 
want op het laatst van zijn leven was de man volkomen 
kindsch, ^^zoodat hij eindelijk syn vermaek schepte daer- 
inne dat hij syn beste tabbaert aentrekkende ende syn 
beste slaepmats opgeset hebbende gink sitten in een groote 
schoone stoel in de beste pronkkamer van syn huis." Dit 
was ook de reden waarom Dirck den Otter op 26 Mei 
1578 niet uit de stad werd gezet en men hem rustig in 
zijn huis liet sterven. 

Ten slotte verdient het opmerking dat nit Dirck Hille- 
brantsz. den Otter een katholiek geslacht is gesproten , 
dat, ondanks de slagen der hervorming, met kracht is 
blijven volharden in het oude geloof. Zijn dochter Mar- 
griet (zie XII) trouwde met Pieter Schaep Jacobsz. , wiens 
ouders Jacob Schaep (geb. 1486, f 1543) en Alida Ger- 
ritsdr. van den Anxter , gezegd Ael Duynen op 1 8 Jan. 
1616 de huwelijksvoorwaarden opstelden, die onder N* 
VII staan afgedrukt. 

Ofschoon Pieter Schaep, de schoonzoon van Dirck den 
Otter, een geleerd en schrander man, het geloof zijner 
vaderen ontrouw werd en zich in 1569 uit de stad zag 
verbannen, keerde zijn zoon Jacob Schaep Pietersz. in 
1588 weer tot de katholieke kerk terug. Hij was gehuwd 
met Agatha Muerling, de kleindochter van Steyne Pauwels- 
Boelens (zie N® IX), uit het huwelijk van hare dochter 
Emma met Jan Muerling. En de zoon van Jacob Schaep 
en Agatha Muerling, Pieter, huwde in 1610 Catharina 
Moens, waardoor verwantschap ontstaan is met de familie 
Moens, waarvan in mijn inleiding gesproken wordt, en 
uit wier nalatenschap de hier afgedrukte documenten af- 
komstig zrjn. 

Amsterdam, Aug. 1897. J. f. m. sterck. 



ALPÏÏABETISCH REGISTER. 



A. 

Aa (C. P. V. d.), 1784, past. 54. 
Aagtekebk (Z.). 310. 
Aalbeek. Jezuïeten, 433. 
Aalshbeb. Predikanten, 5; past. 

J. Smal, 40; kloostergoederen, 

108, 248. 
Aalten. Franciscanessen, 437. 
Aabdenburg. Franciscanessen , 

437. 
Aabtswoud. Pred. M. Pietersz. , 

331. 
Aablanderyeen. Ass. J. A. L. 

Kerschner , 35 ; past. J. Pex , 

nieuwe kerk, kap. F. Quisnel, 

past. F. V. d. Woestijne; Aifen's 

afscheiding, 40. Zie nog 5, 25. 
AableEixiel. 26. Liefdezusters, 

438. 
Absleven. Klooster, 299. 
Achteveld. Zusters, 441. 
AcHTHUiZEN. Franciscanessen , 

437. 
AcQUOY (J. G. R.), t 1897, pro- 

fess. 160-163. 
Adelbbbtus (Sint). Grayure, 294, 

297. 
Adbianus VI, Paus, 178. 
Adeichem. Kasteel b^' Beverw^k, 

116, 117, 120, 141. 
ADBiCHEM(Van)Familie, 111- 141. 

— (Adr. van), f 1573, martel., 
113, 128-137, 138. 

— (Aelbr. Adriaensz. v.), f 1555, 
124-126. 

— (Cath. van), 1504, zuster, 121. 

— (Corn. van), f 1544, zuster, 
121, 122. 



BQdragen Getcb. Bisdom r. Haarlem. XXII Deel, 



Adeichem (Elis. v.), 1540, zus- 
ter, 121. 

— (Jos. van), t 1617, beggn, 
113, 187. 

— (Just. van) , f 1692 , geest, 
zuster, 114. 

— (Nic. van) , f 1481 , Bened. 
abt, 119-121, 140, 141. 

Adeichem van Dobp (Piet. v.), 
1557, 126, 127, 136. 

— (Piet. Adriaansz. v.), f 1706, 
111, 115, 120, 133, 137, 140,156. 

Aechtekeek (Sint). Zie Domburg. 
Aelbbecht, 1527, pr., 264. 
Aemilii (Petr.), 1619, Arm. pred. 

342, 345, 347. 
Abrentssoen (Wout.), 1444, 102. 
Agatha (St.) (by Kuik). Kruis- 

heeren, 432. 
AiLUA (Jbr. Teys van), 1660, 

406. 
Ak besloot. Past. L. Snelle, 271 ; 

afval des past. en trouw des kap., 

333 ; de pr. A. Nannius, 341 ; 

past. N. Steenius, 352; kerk- 
sluiting, 862. Zie 350. 
Albebgen. Huis der Br. van het 

Gemeene Leven, 175. 
Albebti (Henr.), f 1496, prior, 

431. 
Aldenhoven (Jac), omstr. 1700, 

past., 353. 
Aletda, 1264, gravin, 279. 
Alfen. Verzoek om eigen pastoor, 

40; zusters, 439. 

— (N.-B.). Franciscanessen, 437. 
Alim (Serv.), 1592, norb. 212, 

316, 217, 219. 

30 



466 



Alkemabe. Kist met katb. pa- 
pieren, 56, 

— (Corn. van), geschiedk., 180. 

— (Joan. van), 1651, jes. 402. 

— (Theod. van) , f 1666 , jes. 
402. 

Alkmaar. Kloostergoed, 88, 109, 
243, 258, 260, 381; 

Mirakel van het H. Bloed, 173, 
174, 409-413. 

De Beliquie in capsula onder 
bissch. zegel, 409, bissch. echt- 
heid-erkenningsacte , 410, 411, 
het nieuwe reliquie-ostensorium, 
411, eerste plechtige feestviering, 
411, 412; de aanbidding op 
eiken 1" Donderdag en eerste 
bedevaart, 413. 

De St.-Matthiasstatie , 174, 
203, 204, 265-272. 

De Statie van Sint Franciscus, 
188-198, 406. 

De Derde orde en de broeder- 
schap „de Chorda" 189; plan 
tot opheffing, 196 ; vergrooting 
der kerk, hulpkerk der St.-Do- 
minicusparochie, 197; opheffing 
der statie, 198. 

De statie van Sint Dominicus, 
199-209 ; vooruitgang onder 
past. P. Ie Roy, verbouwing, 
201 ; tijdelijke dienst in de Sint- 
Annastraat , 202 ; geschil over 
grondbezit, 207, 208 ; overgang 
naar de St.-Dominicusparochie- 
kerk , 208 , 209 ; kapelaans der 
statie, 209. 

De parochiekerk van St.-Do- 
minicus, 197, 198, 207-209,432. 

Het oud-archief der Sint-Lau- 
rentiusparochiekerk, 262-272. 

De statie der Jezuiëten, 401- 
405. IJver van P. Plemp, de 
belangen der statie bepleit bij 
den Paus, 401 ; S. Swaenen ver- 
bannen en opheffing der statie, 
406. 

De Groote kerk , 124 , 361 , 
362, 414, 415. 



Het stedelijk Museum, 190. 

Aalmoezeniershuis, 195. 

Het „huis van Achten", 200. 

E. K. Weeshuis, 196, 205. 

De Piusstichting , 209. 

Sint-Willibrordsklooster, 257, 
264, 361, 382. 

H.-Geestgasthuis, 268. 

Hofje van Heymenberg, 405. 

Minderbroeder sklooster , 406, 
406. 

Kap. J. A. L. Kerschner, 35; 
pat. A. Joosten, 134; past. W. 
D. Kleef, 262; past. J. ten Dam, 
262,263; getrouwe priesters b^ 
de hervorming, 323, 333; past. 
C. Hendriks, 336, 341; afvallige 
priesters , 323 , 334 ; past. H. 
Loeffius en de Jezuïeten, 336, 
342, 401; Ew. Fr. Hogelanten 
A. Nannius, 341 ; past. Q. Cos- 
ter, pat. D. Hermansz. en Bui« 
tendijck, 342, 351, 352; past. 
Braessem en pat. P. Plemp of 
Is. V. d. Meye, 351, 352, 365; 
past. A. de Waard, 352; past. 
Cater en J. Gaal en J. Yercam- 
pen, 365. Geadmitteerde pries* 
ters van 1730-1791, 406-408. 

Classis, 322. 

Synoden, 5, 328, 829, 332, 
339. 

Conventiculen der Papisten in 
1594, 341. 

Twist der Bemonstranten en 

Contra-remonstranten, 344-345; 

godsdienstoefening verstoord in 

omliggende dorpen, 347, en bj 

Pater D. Hermansz. , 362 ; Prins 

Willem II na den aanslag van 

1650, 366; Zustersgesticht, 489. 

Zie nog 112, 124, 257. 

Allbbé (J.). 1789, past. 44, 59. 

Almeloo. Franciscanessen, 437* 

Alny (Serv.). Zie Alim. 

Ambrosiüs, 1578, Praem. abt, 

234. 
— (Jan), 1596, afv. past., 828, 
829, 330. 



L 



467 



Ahbt-Almsloo. Zusters, 440. 
Amersfoort. Jans. past. J. Ga- 
saux, 49. 
— pat. Van Alkemade, 402; zus- 
ters, 489, 441. 

Ahmerzoden. Becollecten, 483; 
Clarissen, 486. 
Amstsl (Yan). Geslacht, 364, 

365. 
Amstelveen. Past. A. Hansen en 
A. Meyling, nieuwe kerk en 
past. H. M. Schultz, 40. 

Parochie met 4 kerspelen, 182. 

Kloostergoederen, 242, 258, 
259. 
Amstbmrads. Zusters, 441. 
Amsterdam. Het Clarissenkloos- 
ter, 67-79. 

Geschil met de stad, 70, 71 ; 
Monstrans, 74-76; fundatie van 
C. W. Dobbeszoon, 76 ; onteige- 
ning, 76-79; klooster der elf 
duvsent Maechden, 79. 

Bet klooster van SintAgnes, 
79-90. 

Plaatsbeschr^ving , later ge- 
bruik, 79, 80; het schilderstuk: 
Heyman Jacobsen van den Ouden 
Amstel, 80; het Uandschr. op 
het Beg^nenhof, 84; hetNecro 
logium en Obituarium , 84-87 

Het klooster van Sint Marga 
retha (in de Nes), 79, 90-110 
269. Testament van D. Yonst,94 
95; biechtv. Gher. Willemsz. van 
Zande, 95-97; Lutheranisme, 
100. 

Het Sint- Mariaklooster 287- 
244 ; kopieën van eenige stukken 
289-241; fundatie van H. Pie- 
tersz.|289y 240; Alardusvan Am- 
sterdam, 241; 1^'stjevan klooster- 
boeken 241. 

Het Maria Magdalenaklooster 
(a/d Nes) 245-261, 369; tegen- 
woordig gebruik 246 ; gevonden 
voorwerpen 246, 247; Pater 
Wouter 247 ; voorrecht van Win- 
deshcim 249; akkoord met het 



Leprozenhuis 250, 251; hand- 
schriften 252. 

Het klooster Maria Magdalena 
in Bethaniên, 245, 369-887. 
Aanzien en steun van voornamen, 
870, 371; zuster Haasje An- 
driesdr. Boelens, 372-376, 384- 
887; de oblaten, 872; hetHol- 
landsche Mirakelboekje en de 
plotselinge genezing van Lijsb. 
Franssendr., 377-379. Twee mi- 
nuten van de verzoekschriften 
van H. Andriesdr. Boelens aan 
den Bisschop en aan den Paus, 
384-387. — Zie nog 91, 
109. 

Het klooster der Oude Non- 
nen, 79, 89, 109, 239, 261. 

Sint-Pieterskapel,90,92, 242. 

Bervoetershuis, 90, 91, 245. 

Het Sint-Ceciliaklooster , 81, 
87, 241, 264, 466, 460, 462. 

Minderbroederkl. (Achterburg. 
wal), 91. 

Sint-Pauwelsconvent, 98, 379, 
382 

Eegulierskl. 102, 243, 379. 

Cellebroers, 287. 

School van Alard. van Am- 
sterdam, 241. 

Sin t-Luciacon vent, 242, 871, 
378, 381. 

De Alezius Broderk^n oirde, 
287, 255. 

Huiszittenhuis, 245, 246, 255, 

Het Beggnenhof, 16 84,109. 
181, 206, 441. 

Sint-Jorishof, 109, 241. 

Kartbuizersconv. 109 , 871 , 
379. 

Sint-Barbarak. 243, 246, 254, 
265. 

Sint-Nicolaasgild, 84. 

Geesselbreursgilt, 243. 

Sint-Josephsgild, 243. 

St. Nicokas- of St. Antonius- 
of Leprozenhuis, 83, 84, 92, 100, 
287, 240, 250, 251, 258. 



468 



Sint^Nicolaaskerk, 81-83, 289. 
265. 

De Oude kerk, 261, 468; de 
Nieuwe kerk, 100, 243, 247, 
449, 457. 

O. L. Vrouwe parochie, 255. 

Het Weeshuis. Stichting van 
D. Hillebrantsz. den Otter, 447, 
448, 463. 

Het „dolhuis", 455, 456. 

Kloostergoederen, 88, 89, 101 
-109, 242, 243, 258, 259, 381. 
882. 

Het Haantje, 16. 

De Posthoorn, 16. 

De Zaaier, 19. 

Sint-Catharinakerk, 32. 

Sint-Willibrordskerk bin. d. V. 
33, 35. 

HetB. K. Jongen8wee8huis,35. 

De Liefde, 41. 

Fransche Karmelietenkerk , 
178—180. 

Het Vrededuifje, 180, 181. 

Het Boompje, 71. 

De Pool, 423. 

Gasth. na de herv.; 257. 

H. Ceciiia-college, 377; H. 
Sacramentsgilde der H. Stede, 
457, 458. 

Amstelkring, 377, 378. Mira- 
kel van het H. Sacrament, 457- 
459. 

De afv. past.-pred. Glaeszoon, 
828 ; de afv. past.-pred. J. Am- 
brosius, 330. 

Priesters, 26, 191, 197, 205, 
348, 402, 423; Dominicanen, 
432; Becollecten, August^nen 
en Jesuieten, 433; Eedemptoris- 
ten, 434; Broeders, 435; Zus- 
ters, 437, 438, 439. 

Preek van past. J. Uitenhoom, 
61. 

Vrydom der kath. gestichten 
van acc^ns, 38. 

Verzoek der kath. armmees- 
ters, 40, 41. 

Monstrans van burgem. Bam, 



75; fundatie van burgem. C. W. 
Dobbesz, 76. 

Zie verder nog 13, 30, 32, 
40, 132, 1S4. 

^HSTBBDAM (Alard. van), 1538, 
pr. 241, 458-462. 

— (Petr. Eg. van), 1473, pr. 96. 
Andbiss. 1328, past. 287. 
Andbiesz (Petr.), 1496. priest. 

240, 242. 
Ankbyebn. Verbouwing der kerk, 

past, H. Piek en past. C. H. van 

Benthem, 41. 
Anthony. 1328. Praem. past., 

287. 
Anthgnjszoon (Corn.), schilder, 

1544, 91, 237, 245. 
A.NTONUCCI (A.), 1833, Internunt. 

24. 
Antwbbpbn. O.L.Vr. kerk, 75. 

— Abd^ van St. Michiel, 230-236. 

— (Jhr. Hendr. van), 1531, 100. 
Anxter (Alida van den), of Ael 

Duynen, 1516, 464. 

— (Boem. Ar. van den), 1350, 
burgem., 453. 

Apeldoobn. Zusters, 439. 

Appaebt (Gabr.), 1574,pred. 311. 

Abcen. Zusters, 441. 

Abendonck (Dan. van), f 1578. 
Franc, guard. mart. 238. 

Abends (Jan), 1566, afv. 327- 
329. 

Abkbl (G. van), 1894, oudheidk. 
295. 

Arminiijs. 1612, prof. 343. 

Abmehuidbn. 308. 

Abnhem. Ziekenzusters en Liefde- 
zusters, 438. 

Ariioldi (Mart.), •}• 1580, Praem. 
234. 

— (Jasp.), 1 1572, pr. mart. 481. 
Armout. 993 graaf, 274, 275. 
AssBNDSLFT. Verbouwing der kerk, 

past. A. He\j(iendaal en past. 
Th. Warmelink, 41 ; zusters, 439. 

— (Mr. Hughe van) 1470 pr. 87. 
Asten (J. G. van). 1780 past., 

46; zusters, 438. 



460 



AuDiGiE (Anth.). 1740 Karm. 64. 

AVENHOKN, 336. 

AwATEE (Henr.), past. 181. 
AxELE (ld. Jacot van), f 1662, 
192. 

B. 

Baakdwuk. Eoomsch bestuur , 
past. H. Backx en past. F. Cou- 
wenberg 41; zusters, 439. 

Baars (Joh. Henr.), 1864 Dom 
kap. 209. 

Baassen (Th.), 1769 past., 49. 

Backx TH.), 1763 past., 41. 

Baden (Fred. van), 1504 Bissch. 
ülr., 144. 

Baerdebsz (Lysb.), 1478 zust., 
253, 256. 

Baets (Liv.), t 1685 Dom past. 
200. 

Bairdenzoensdb (Geertr.), 1486, 
247. 

Bakel. Franciscanessen, 437. 

Bakker (C), 1791 past., 65. 

Bam ( ), 16^ eeuw burgem., 75. 

Banninck (Corn.), f 1547, sche- 
pen, 100. 

Banning ( ), 1826 , 20. 

Bannink (Joan. Jos.), f 1810 
past., 16, 17, 66. 

Barchman de Wale Wüttiers 
(Joan.), 1713, 193, 267. 

Babdesiüs (Dirk), 1426 burgera., 
247, 256. 

— (Sim. Dirck), 1478, 253, 256. 
Bavdesidsz (Goos.), omstr. 1450, 

247. 

— (Reyer), om^tr. 1450, 247. 

— (Sim.) n II II 

— (Wilh.), n II n 
Babnsikghorn. Afv. past., 326, 

zie, 322. 
Bartholemedsz (Jac.) , 1476 

not, 99. 

Batenburg. Zusters, 439. 
Baüwerijck Milunxdr (Lysb.), 

1459 zust., 239, 242. 
Bavo (Sint). Gravure 294. 
Beaümont (Jan van). 1315,286. 



Beek (bij Breda). Franciscanes- 
sen, 437. 
Beek (bij Nijmegen). Zusters, 438. 

— (Egb. ter), 1473 reet., 96. 

— (Joan. van), f 1811. Franc, 
past, 195, 408, 

Beek EN Donk. Ziekenzusters, 438. 
Beekers (J.), 1793 past., 46. 
Beemster (de). Past. M. van Zjjl, 

270; Vic. V. h. Kap. W. Coo- 

pal, 336. 

Beesd. Zusters, 439. 
Beter (Jo), 1533 secret, pr., 876, 

385. 
Beltinck (C), 1789 past., 52, 58. 
Belvlam ( ), 1772, Franc, 196. 
Bemmel. Franciscanessen, 437. 
Bennebroek. Zusters V. h. H. Hart, 

436. 
Benschop (van). Geslacht, 353- 

857, 366, 367. 

— (Corn. van), 1638 pr.. 365-357. 

— (Henr. van), 1677 past., 821, 
322, 352-368. 

— (Joan. van), omstr. 1700 past. 
356. 

Bbnthem (C. H. V.), 1784 past., 

41, 52. 
Berckenrode (van). Familie, 

142-149. 

— (Ger. van), f 1420, 142,143. 

— (Ger. van), junior 1515, 143- 
145. 

= (Ger. Janz. van), f 1497, 149. 

— (Marg. van), 1500 begijn, 144. 
Berenssgen (Alb.), 1428, 102. 
Bergeik. Ursulinen, 436. 
Bergen. Orgel der kerk, 198. 

Moord van A. v. Adrichem, 188. 

Kloostergoederen , 258 , 264. 

Verboden bedevaarten, 362, zie, 

275, 352. 
Bekgen-op-Zoom. Franciscanes- 
sen, 437, 488. 
Bbrgh (Joh. V. d.), 1780 balj., 

12, 13. 
Berghout (Trijn), 1715 geest. 

zust., 192. 
Bergsohenhoek. Des. A. J. J. 



470 



Keil, 27, past. P. B. Fockiock, 
H. Wgnants, J. J. Bonné en P. 
d. Jong, 41. 

Berkel. Kap. A. J. J. Keil, 27; 
past. J. A. V. d. Mye, kap. B. 
Greving, past. W. J. Kramer, 
42; past. J. B. v. Elsacker, 269, 
270, 352,426; zusters, 489. Zie 
nog, 280. 

— (by Tilburg). Trappisten, 432. 
Bebkenrode. Past. G. J. Pronk 

32 ; past. J. C. Maas, 42. Gast- 

huisnonnen, 440. 
Beblicum. Norbertgnen , 432 ; 

Zusters, 489. 
Beblighbm. Zie Eodoan. 
Bbrmts (Hilleg.), 1579 zust., 250, 

261. 
Bertiüs (Abr.), 1650 Karm., 179, 

324. 

— (Joan), 1650 Karm., 179, 
Besoyen. Assistentie voor de zie- 
ken, 42; Zusters 489. 

Best. Zusters; 439. 
Beugen. Zusters, 439. 

— (Just V.) 1 1884. Franc. past. 
195-197. 

Beukman (H.), 1784 past., 57. 

Beukinoen. Zusters, 488. 

Bevebwijk. Past. M. v. Zql, 42, 
270; past. J. Rgnders, A. Wittert 
van Bloemendaal, 42; de oude 
kerk, 118, 119; klooster //Na- 
zareth« of #/Sion/r, 121 ; past. 
E. de Weerd, 270; jurisd. en 
vertrek van H. J. Loenius. 416, 
417, 420-422; past. H. Pau 
418,420; zusters, 439. Zie nog, 
159, 141, 418, 419. 

Bezel. Kecollecten, 483. 

BiJLBVELT (B. J.), 1778 past., 57. 

Blabicum. Past. J. P. Groothuy- 
sen, J. Gejodt, J, Vermolen, J. 
Soet, P. Werden en H. Huis- 
man, 42. 

Blebik. Zusters, 441. 

BLrDENZiN (Nic.) 1708, 403. 

Blybnbeek. Jeziëten, 433, 

Blikkeb (Jacoba) 1650, 453. 



Bloem (H.) f 1893 omstr. Dom. 
past. 206. 
Bloehabrt (Abr.) f 1658, 300. 

— ^Com.) omstr. 1660, 300. 

— (Fred.) ir nu 
BLOEMENDAAL (bij Haarlem), 42. 

— (bg Gouda). Vergrooting der 
kerk, past. W. J. Cramer en 
A. P. V. Rosse, 42, 43. 

Blois (bq Beverwijk), 416,417. 

— VON (^INDEBDEUBE (Dav. dc) 

1694 tertiar, 192. 

— (Maria Jac.) 1713, 193, 267. 

— (Sus». Mar.) f 1729, 193. 
Blois Tbeslong van Gindbb« 

DEüBE (Joan. Bapt.) 1713, 198. 
Blotelixg ( ) 1742, 47, 48. 
BoDEGBAYEN. Kloostergoederen , 

109; Zusters, 440. 

— (Dirk V.) 1514 past., 2, 8. 
BoEOKEL (Gijsb.) 1298, 282, 284, 

285 

— (Rein.) 1261, 281. 

— Broeders, 434; Ziekenzusters, 
438. 

BoELENs. Geslacht, 371. 

— (Andr.) f 1 519 burgem., 372, 
873, 452, 455. 

— (Dieuw.) 1571 zuster, 258. 

— (Dirk) 1447 burgem., 370,371. 

— (Griete), 1590, claris, 78. 

— (Haesjc Andrdr.) 1533 zust., 
372-374, 384-487. 

— (Maria Andrdr.) 1533 znst, 
373. 874. 

— (Wienen), 1679, zust.. 250. 

— (Vechter), 1 510, pr., 456, 467. 

— (Mr. Claes Hülebrz.), tl540, 
pr., 456-463. 

Boelens-den-Otteb. Eenige do* 
cumenten betreffende deze familie, 
442-451. 

IX. Huwel^ksvoorw. van H. 
Pauwels en St. AUert Boelensdr 
op 18 Juni 1521, 442-445. 

X. Hu welqksvoorw. opgemaakt 
voor Dirck Hillebrantsz. den Ot- 
ter en Catrgn Oerritsdr. Boelens 
op 30 AprU 1524, 445-447. 



471 



XI. Stichting in het Burger- 
weeshuis door Dirck Hill. den 
Otter van 6 Juni 1670, 447- 
448. 

XII. Testanient van Dirck 
Hill. den Otter van 24 Nov. 
1576, 448-451. 

Eenige bijzonderheden betref- 
fende dit geslacht, 451-464. 

Boer (B. v. d)., 1767, past., 43. 

Boerman (Aaltje), omstr. 1760, 
203. 

BoKEL. Ambacht, 285-286. 

— . (Dirk), 1316, 280, 284, 286. 

Bokhoven. Norbertijnen, 432. 

BoKsMEEB. Karmelieten , 433 ; 
Karmelitessen 436 ; Zusters van 
het H. Gez. v. J. M. J., 489; 
Zusters der Christ. scholen, 441 . 

BoKSTEL. Witte Paters , 434 ; 
Zusters, 439, 

Bolk (A. V. d.), 1769. past., 63. 

BoLSWARD. Eecollecten , 433 ; 
Franciscanessen, 437. 

BoNAVENTCRA (Cacs. a) , zie J. 
Bertius. 

BoNAVBNTüüR (F.), 1757, 202. 

BoNENDR. (Beatr.), 1486, zust., 
252. 

BoNiPACius (Sint), Biographie en 
geschriften, 178; geschil over 
8. Willibrord 181. Zie 295, 300. 

BoNNE (J. J.), 1780, past., 4]. 

BoNO (G. L.), 1779, past., 53. 

— (N.), 1770, past. 58. 
Bont (Kar. d.), 1700, jans., 10. 
BooRBooM (J.), 1771, past., 48. 
Booten (Henr.) f 1772, Franc. 

past., 190, 194, 407, 408. 
BooTH (Aert), omstr. 1550, Je- 

rusalemsvaarder, 128. 
BoBCHORN (Ger. Adrzn), 1622, 

not., 414-416. 
BoRNE. Ziekenzusters, 438. 
BoRRET. Familie, 428. 

— (Hubr.), 1711, 427, 429, 430. 
BoBSSELE (Henr.), 1462, 309. 

— (Wolf. V.), t 1487, 309. 
Borstelen (P. v.), 1767, 202. 



Bosch (Joan. v. d,), f 1862, past. 

19. 22-25. 
Boschabrt (Jac), f 1750, 198. 

— (Joan.), 1716, 193. 
Boskoop. 48, 55. 
Botshol. 43, 62. 
BoTTERWERK (Joauncs) , 1617 , 

Franc. def. 74. 
BoüCHORSTius (Petr.) , f 1575, 

mart. past. 326. 

BouLOGNE (Rob. de), 1552, 380. 
Bourgeois (Mr. Jud.), f 1571, 

past. 302. 
BouROONDiE (Dav. van), 1495, 

Bissch. Utr. 73, 120, 248, 256, 

264. 

— (Jan van), 1480, proost, 120. 

— (Phil. van), 1423, 248. 

— (Mar.), 1479, 809. 
Bovenkerk. Past. B. v. d. Boer, 

L. Kuitenbrouwer, P. Snaren- 
berg, onderhoud der pastorie , 
43; zie nog 40. 

Braak (Mein. Will.), 1820, past. 
19. 

Braakman (J.), 1784, past. 48. 
Brabanter (Alb. A. de), f 1819, 

Dom. past. 206. 
Braessem (Ger.), f 1662, past. 

kan., 351, 365. 
Brand (P.), 1757, 202. 

Breda. Capucijnen, 433; Broe- 
ders, 434; Franciscanessen, 437 ; 
Begijnen, 441; Ziekenzusters, 
440; Gasthuisnonnen, 440. 

— (Meel.), 1790, claris, abd. 78. 
Breukelen. Zusters, 439, 440. 
Breüst. Capucijnen 433; Ursu- 

linen, 436. 

Brielle. Mart. P. Brouchorstius, 
325; Zusters, 440. 

Briennius (Abr.), 186, 187. 
Brikken AAR (J. B.), 1758, past. 

362, 353, 360, 365. 
Bkimeu (Kar. van), 1567, graaf, 

173. 

Brinkman. 1826, pr. 22. 
Broec (Eng.), 1266, 280. 



472 



Bboeck (Henr. v. d.), 1671, bof- 

kap. 308, 304. 
Beoek (Jan Janz. te), 327. 

— (v. d.), i" 1851, Dom. past. 

— (v. d.), 1897, past. 74. 

— (J. V. d.), 1763. past. 45. 
Broek in W. Armin. pred. P. 

Aemilii, 346. 
Broek op Langen duk. Af?, past. 

pred. J. Jansz, 331, 332. 
Broekeespel (N. U.), 3A0. 
Broekhoen (N. H.), 349. 
Brouwer (R.), 1781, past. 63. 
Brugge. Bissch. G. Ph. a Bodoan, 

231. Kapittel, 231. St. Donaes' 

proost, 120. St.-Trudekl. 253, 

255. 

— (Franc. v. d.), f 1663, past. 
337. 

Brugman (J.), pr. 68. 
Bruijn (de), 1704), past. 419. 
Bruijnen (J. B.), 1787, past. 65. 
Bruijnsels (Franc), omstr. 1580, 
76. 
Brundt (Rejjn.), 1532, procnr. 

71. 

Brunsum. Recollecten, 433. Fran- 
ciscanessen, 437. 

BuDEL. Capacijnen, 433. Zusters, 
438. 

Bugge. 1632, kan. 294, 295, 301. 

BuGQENUM. Zusters, 441. 

BuiJGK (Gom. Sybrz.), 253. 

— (P.), 1637, 401. 
Buitendijk (Henr. Huibz.), -J- 

1640, Franc. past. 188, 342, 352. 
Buiten VELD BUT. Grensregeling, 

43. Past. Nanning, J. F. d. Moy, 

vergrooting der kerk, past. B. 

Gramer, 44. 
Bullewijk. Past. G. Hekman en 

H. van Dorp, 44. 
BuNDE. Franciscanessen, 437. 
Burg (P. v. d.). 1774, past. 61. 
BURGH (Jkvr. J. M. V. d.), 1666, 

406. 

BuRMAN (G.), geschiedk. 186, 187. 
BussuM. Zusters, 439. 



Gabauw. Past. W. Hulscher, F. 

Mulder, J. van Engelen, 44. 
Calcar. Amsterd. Monstrans, 7 5. 
Galslagen (Gom.), f 1664, 192. 
Galyerdijck, 322. 
Gamaij, omstr. 1630, bekeerl. 188. 

— (WilL), f 1660, 192. 
Gannoy (Elis.), 1594, 215, 216, 

224. 
Ganters (Ael.),1678, mater, 383. 
Gapelle. 44. 

— (Aym. V. d.), 1763, past. 270. 
Gapito (Joan.),t 1575, mart. pr. 

324, 326. 
Garssbn (Jan), f 1678, 191. 
Gartel (Joan.), 1769, past 408. 
Gasaux(J.), 1778, jans. past. 49. 
Castricum. 274. 

— (Joan. V.), Mart. 325. 
Gastro (Jud. a), 1622, Franc. 

provinc. 188. 
Gaterus. f 1656, past. kan. 34S, 

351, 358, 359, 365. 
Cats (Boud.), 1649, kan. 365. 

— (Jud.), omstr. 1607, kan. 337, 
365. 

Gavbllier van Adrichem. Fa- 
milie, 115, 116. 

— (Petr. Wü.), 1 1789, kan. 115. 
Ghaam. Franciscanessen, 437. 
Glaasz (Laur.), omstr. 1572 afv. 

past. 329, 330, 332. 
Glaesz. bggen. Scbeeltjes, 1568, 
afv. past., 325, 328, 332. 

— (Claes), 1524, pr. 85, 87. 

— (Dirc), 1430, voogd, 102. 

— (Egb.), 1431, 102. 

— (Jan), 1673, afv. past. pred. 
332 

— (Mich.), 1503. pr. 94. 

— (Snel), 1508, burgem., 405. 
Glbbrbesek (B. G.). Zie B. Cos- 

terus Cleerbesem. 
Glerque (Jhr. liv. Phil. de), 

1666, 406. 
GLiNCKERT(Wilh.), f 1444, prior, 

431. 
Globt (Cath.), 1651, 200. 



473 



CocK (Henr. P.)> t 1762, past. 
13, U, 27. 

— (Theod.), vic, 1704, 419. 

— (Theod. de), 1847, past.? 
175. 

CoDDE (Petr.), 1700, Vic. Apost. 

Bisscb. Seb., 10, 12, 356, 416, 

419, 420. 
CoBNBNDR. (Marg.), 1582, zast. 

253. 
CoESMAN ( ), 1772, Franc. 195. 
CoETENBURO ( ), omstr. 1630, 

bekeerl. , 188. 

— (Corn. B. A.), 1710, 191. 

— (E.), 1650, past., 266. 
CoEvoBDEN. BecoUecten, 438. 
CoYTiNx (Geertr.), 1422, zuster, 

252, 254. 
CoLYN (Mr. .)» 1531, schepen, 

100. 
CoLLBKz. (Jac), 1465, 108. 
CoMEs ( ), omstr. 1630, 188. 
GooLHAAS (Casp.), 1582, prof., 

329 
CooPAL (Will.), 1587, Vic. Kap. 

335, 386. 

— (Will.), t 1662, past., 335, 

336, 348. 

Cop (H. V. d.), 1770, past. , 58. 
CoRDATDs (Adr.), 1630, afv. pr. 

100. 
CoBNELisz. (Corn.), 1573, afv. 

past. pred., 332. 
CoBSENDB. (Griet.), zie G. Kors- 

gensdr. 
CoBTi V. D. Valk (G. T. B.) , 

1757, 202. 
Cos (N.j, 1696, past., 11. 
CosTER (Quir.), f 1632, past., 

342, 848. 
CosTERUs Cleerbesem (Bavo) , 

1649, past., 337, 352, 864, 365. 
CouDEKBRK. past. de Bruyn en 

G. V. Millingen, 419. 
CouLAER, 1752, pr., 14. 
CousEBANT, 1688, 201, 403. 
Coüwenberg (F.), 1793, past. 41. 
Cbaenhals. Familie, 138. 
Geameb, 1820, aartspr., 26. 



Cbamer (B.), 1784, past., 44. 

— (J.J.), 1774, kap., 271,408, 

— (W. J.), 1761, past., 43. 
Croix (Rem. de la), 1757, kap., 

65. 
Cromhout (Henr.), omstr. 1700, 

191. 
Cromwijk (J.), 1793, past. 59. 
Croon (v. d.), 1735, aarts- 

bissch. Utr. , 88. 
Croonb (Corn.), f 1678, 191. 

— (L.), 1622, not., 305. 
CuYCK (Petr. V.), 1697, past., 

318. 
CuYPERS (Emer.), f 1677 , ter- 
tiaris, 191. 



D AALMEER (N. H.), 349. 

Dam (Jac. v. d.), 1388, past., 1. 

— (Jac. ten), f 1776, past., 203, 
262, 269, 270, 271, 408. 

Deest. Zusters, 488. 

Degenaer (Dirk), f 1744, 194. 

Deldën. Zusters, 439. 

Delfshaven. Kap. F. Cock, 13. 
Franciscanessen, 437. Zie 280, 
283-285. 

Delft. Priesters , 4 , 401, 404 ; 
BecoUecten, 433; Broeders, 485; 
Franciscanessen , 437 ; Liefde- 
zusters, 438; Ziekenzusters, 440. 
Clarissenkl., 69, 73; kloost. 
„Koninxvelt", 121; beleg, 150, 
151. 

Musius, 185-187. 
De oude St.-Hippolytuskerk , 
388-400. 

Vroeger kerkelijk leven, 388, 
390 ; de St.-Hippolytus- en St.- 
ürsulakerken, 388,889; vondst 
van eenige papieren, 391 ; Mich. 
Vosmerus , 392; het beeld van 
O. L. Vr. van Jesse , de blinde 
Machteld, Delfts ommegangh en 
vereering, 898 ; bul van Boni- 
facius IX, St.-Olofsmarkt en 
kermis, 394; „Spul van Jesse", 
894, 896; het beeld van de 



47é 



Moeder der Zeven Weeën, 397 ; 
f^neeing en plechtige vereering, 
898 , 399 ; traditie van Delfts 
ommeganck , 400 ; pater Corn. 
Doyst, 40 1 en pater Ooms, 404. 
Zie nog 4. 

Deurne. Past. W. Heyms, 235, 
286; Broeders, 485; Ziekenzus- 
ters, 438. 

Beursen. Augustinessen, 436. 

Deventer. Het „Heer Florens- 
huys", 95,96. De St.-Lebuinus- 
kerk, 335; zusters, 438. 

DiDAM. Zusters, 439, 441. 

Dtederik, 1304, past., 178. 

DiEMEN. Past. J. Francken en 
J. Hegeman, de nieuwe kerk, 44. 

Diepenveen. Trappisten, 432. 

DiEPHOLT (Eud. V.), 1449, Bis- 
schop van Utr. , 249. 

Dier (Mr. Jan), 1462, pr. 85. 

DiERiCK (Dirck), 1568, past. 3. 

DiESEN. Zusters, 438. 

DiJKHOFP (Andr. J. W.), f 1890, 
past., 82-35. 

DiNTER. Ziekenzusters, 438. 

DiRCXZ. (Piet), 1582, afv. past., 
828, 329, 330. 

Dirk, 1306, past. 289, 290. 

DiRXSZ. (Gher.), 1487, pr. 253 , 
256. 

DiSHOEGK (Mr. Anth. Ew. v.) , 
1817. 313. 

DoBBESZ. (Corn. W.) , 1569 , 
burgem., 76. 

Doesburg. Zusters, 439. 

DoKKUM. Miss. Jes. M. van Sus- 
teren, 404. 

DoLTNS, 1730, jez. , 59. 

DoLRE (Christ. v.), 1666, jez., 
402, 403. 

DoLR]ê (Franc, v.) , 1764 , jez. , 
408. 

Domburg. 305-317. 

Oorsprong van den naam, 305, 
306 ; de burcht, 306, 307 ; Albr. 
van Beieren ruwaard, 309; eigen- 
dom van bijzondere heeren, 309, 
810; het gasthuis, 309 ; de twee 



Domburgen, 310. De kerk van 
St. Agatha, en die van St.Jan 
den Dooper , de ommegang en 
de kermis, 310; kapel van St. 
Anna, 311, 312; St..Margryte- 
kapel, 311, 812; processie op 
den H.-Sacramentsdag 312; de 
ambachts vrouw en haar geschenk, 
313, 314; badplaats, 314, 315; 
pastoor Eengs, eerste Mis na de 
hervorming, 315. 

Domburg-buiten, 315-317. 

De commanderij van St. Jan 
„Kerkwervft" en hare lotgeval- 
len, 315, 316, 317; Sint Jan 
ten Heere, 317. 
Domburg. Greslacht, 307. 

— (Jac. V.), 1516, burgem. 307. 

— (Klaas V.), 1407, balj., 307. 

— (Pancr. v.), 1410, balj., 807, 

— (Wout. van), 1474, 307. 
Dommer. 1780, 205. 
DoNCKER (T.) , 1700, secr. pr. , 

416. 
Dongen. Broeders , 435 ; Fran- 
ciscanessen, 437; Gasthuisnon- 
nen, 440. 
Doornenbueg. Dominicanessen , 
438. 

Dordrecht. Het klooster Eem- 
stein, 164, 172. 

Aug. prior J. Uutwaes, 291; 
August.-klooster, 292. 

De lijdensgeschiedenis in 1711, 
427-480. 

Jans. past. P. Tybosoh en J. 
Pruym, 427; pat. Hansen, 428, 
430; pat. L. Yinckedes, 430. 

Statie van het H. Kruis, 480 ; 
Zusters, 439; Gasthuisnonnen , 
440. 
Dorp (Arent van) 1578, 317. 

— (H. V.), 1775, past., 44. 

— (Piet V.), zie P. van Adri- 
chem van Dorp. 

Driebergen. Benedictinessen , 
436. 

Dribhuizbn. Zie Velsen. 
Dribl. Zusters, 438. 



475 



Dbibssen (Petr.), 1885, kap., 86. 
Drxjnek. Broeders, 434 ; Zusters, 

439. 
Dbonen (J. V.), 1792, past., 56. 
Dausius (Joh.) 1628, Praem. abt, 

230, 332. 
DüYST (Corn.) 1592, Jez., 401. 
DüivBNDBECHT. Past. J. de Graaf, 

F. V. d. Woestijne, J. Meylink, 

44. 
Duivenvoorde (van) Familie , 

118-119. 
DüNCANUS (Theod.), 1569, prior, 

164, 172. 
Dongen (Den). Ziekenzusters , 

438. 
DüsSELDORP (Fr. van), 1600, 

geschiedk., 186, 824. 
DubSEN. Nieuwe kerk, past J. v. 

d. Broek, Cv. Vregt? 45; 

Zusters, 438. 

E. 

Echt. Trappisten; 432; Karme- 
litessen en Ursnlinen, 436. 

Edam. Past. Petrus, 327 ; past. 
M. V, Enkhuizen verbannen en 
vele priesters getrouw 333; sy- 
nodes, 330, 331, 337; classis, 
345 ; past. Loeuius, 420-421. 

Eemnes-Buiten. Franciscanessen 

437.. 
Eenioenrurg op Zeedijk. Een 

oud-past. en een koster afvallig, 

326, 329, 330, 332. 
Eeesel (M.). Zie IJrsel. 
Egidiüs, 1438, Vic. Gen., Bissch. 

Booz, 248-249. 
Egmond, Abdij, 119-121, 140, 

141, 274, 278 279 ; Mart. J. 

Gapito, 325 ; sluiting der kerk, 

362. 
— (Greg. van) 1551, Bisschop 

ütr., 376, 380, 386. 

— VAN DER NiEUBOROH (Adr.), 

f 1566, burgem., 114, 139, 149. 
Eijssen (L.), 1766, pr., 50. 
Eikenduinbn. Past. A. Schra- 

velaar, 45. 



— (Joan.) 1595, Praem., 238. 
Eindhoven. 209. Augustijnen , 

433; Zusters, 438. 
Elbert (Mr.), 1578 , pr. , 260 , 

261. 
Eloüt (C. H.), 1897, 315. 
Els AGEER (J. B. van) , 1761 , 

aartspr., 269, 270, 352, 423- 

426. 
Elsen (H. A. C), omstr. 1855, 

kap., 31. 
Elshoüt. Vernieuwing der kerk, 

45, 48; Nobertijnen, 432; Broe- 
ders, 434. 

— (Gom. van) , 1600 rentm , 
228. 229. 

— (J. van), 1600, not. ? 229. 
Elst. Zusters, 439. 

— (C. V. d.), 1759, past., 52. 
EMANSDR(Hill.), 1473, zuster, 98. 
Embden. Afv. C. Kooltuin en 

Claeszoon, 323, 328, 

Emmebzeel (Marg. van), 1551, 
mater, 372, 380. 

Enckevoirt (Will. V.) 1533 , 
Bissch. Utr., Kard., 373-376 , 
384-386. 

Engelen. Past. J. A. Gast en 
J. V. Honsew^k, 45 ; Norbertij- 
nen, 482; Zusters, 439. 

— (J. V.), 1788, past., 44. 
Engelmundcs (Sint), Afbeelding, 

294-297. 
Enkhuizen. Zusters, 439. 

— (Meind. van), 1572, past., 
333. 

Ennette Qi. V.), 1764, past., 62, 
Enschede. Zusters, 438, 439. 
Epternach. Abdij, 117, 275. 
Erasmus (Des.), 1520, 183-186. 
Erp. Ziekenzusters, 438. 
Esoh (bij Bokstelj. Zusters, 441. 
Esselijkerwoude, 36. 
EsTius. 186, 187. 

— (Adr.) , 1582 , Praem. , 235, 
236. 

Etten (bij Breda), 214, 224; 
Franciscanessen, 437. 
EwALDi (SS.), Gravure, 295. 



476 



E WIJK. Eranoiscanessen, 487. 
ExATEN, Jezuïeten, 433. 



Pasen (F.), 1783, past. 46, 50. 
Ferdinakd, 1614, Bissch. Keul., 

265. 
Florbntii (Magd.), 1594, 216. 

— (Maria), 1594, 216, 217. 
Florentiüs, 1386, Bissch. ütr., 

263. 

— (Ger.), 1608, Jez., 342. 
Florijs de jonge , 1541, pr. . 

94, 99. 
Floris IV, 1223, graaf, 805. 

— V, 1287, graaf, 279, 281, 
283, 355. 

Floris van Avbsnes, prins van 
Morea, f 1^98, 282, 283. 

Florisdr. (Neeltg.) , -J- 1594 , 
priorin, 85, 89. 

FocKiNCK (P. B.), 1768, past., 
41. 

Folkert, 1455, pr., 410, 413. 

Fontein Verschuir, 1835, bur- 
gemeester, 196. 

Franconis (Cerdula) , 1473 , 
zuster, 97. 

Franekbr. Recollecten , 433 ; 
Franciscanessen, 487. 

Franken (J.), 1771, past., 44. 

Franssbndr. (Lijsb.), 1578, zust., 
110. 

— (Lijsb.), 1514, zust., 372, 
377. 

— (Will.) 1578, zust., 110. 
Fredb (J. C), 1790, past. 49. 
Frbdericus (Sint), Gravure, 295, 

297. 
Frederik II, 1320, Norb. abt., 

Bissch. ütr.,.310. 
Frederik Hendrik, f 1647, 

stadh., 362. 
Freij (Joan. de), 1756, kap., 

407, 408. 



Gaal (Jac), 1657, past., 360, 
365. 



Gaepp (Vinc), f 1679, 191. 
Gael (Hugo), 1710, dek., 12. 
Gappé (A), past. 1779, 48. 
Gast (J. A.), 1784, past., 46. 
Gastel. Eernardijnen, 484; Gast- 

huisnonnen, 440. 
Gautier (Ger.), 1769, 194,203, 

268. 
Geertruidenbkrg. Nieuwe kerk, 

past. G. C. de Visscher, 45. 

Zusters, 438. 
Geertsen (Jan), 1568, afv. past. 

pred., 332, 383. 
Geppbn. Zusters, 438. 
Gejodt (J.), 1765, past. 42. 
Gelder (Bern. van) , -J- 1684 , 

past. 8, 9. 
Geldrop. Ziekenzusters, 488. 
Gelern. Karmelieten, 433. 
Gemert. Jezuieten, 433. Francis- 
canessen, 437. 
Gemonde. Zusters, 489. 
Gemp. Pater G. de la Torre en 

W. Heyms, 235. 
Gennep. Zusters, 438. 
Gent (van), f 1837, Dom. past. 

207. 
Georoius. 1551. Bissch. Utr. 380. 
Gbrardi (Theod.).f 1572, mart. 

431. 
Gerards (Hier.), f 1571, Mart. 

Karm. 325. 
Gerbrandi (Joan.). Zie J. a 

Leijdis. 
Gernrode. Dekerkdoopvont,299, 

300. 
Gerritsz (Jan). Zie J. Geertsen. 
Gerstenscbeidt. f 1848, past 

80. 
Gervino. 1835, aartspr. 196. 
Gestel. Ziekenzusters, 438. 
Gezant (K.), 1785, past. 54. 
Gbeelekin (Ger.), 1266, 280. 
Gheerlops (Barb.), 1466, zust 

253, 255. 
Gheerlop die Coster, 1386, 

289. 
Ghijsbertszorn (Jac), 1477, pr. 

85. 



477 



GiEBic (Jac), 1421, procur. 101. 

Gyodt (J.), 1767, past. 66. 

GiLDEMAN (N.N.), 1768, 208. 

Gillis (Willibr.) , t 1592, pr. 
Kan. 86. 

GiLZE. FraDciscanessen, 487. 

GiNNBKEN. Fraaciscanesseo, 437. 

Glanbrbrugge. Eedemptoristen, 
484. 

GoEs. Franciscanessen, 487. 

GoETBLOET (Mart.), 1596, Praem. 
233. 

GoMMARüs, 1612, Prof. 843. 

GoMES (Nic), 1766, aartspr. past. 
423, 424. 

GooRiE. Broeders, 436. Zusters, 
440. 

GooBN. Sluiting der kerk, 362. 
Dominicanen, 432. 

GoBCUM. Jansenismus, 10. Mar- 
telaars, 302, 304. Past. J. van 
Wevelinck hoven , 866. Franc, 
past. L. J. Straman, 197. Ass. 
C. van Benschop, 366, 356, 357. 
EecoUecten, 433. Franciscanes- 
sen, 437. 

Gouda. Jds patronatus, past. J. 
Bourgeois, 302. Benoeming van 
Leon. Vechel en bekendmaking 
hiervan in een brief aan den 
burgem. 303, 304. Recollecten, 
4 33. Franciscanessen, 437. Doch- 
ters der H.H. Harten, 440. 

— (Theod. van), 1 622, provis. 415. 
GoüDANUS (Dr. Corn.), 1671, prof. 

802. 303, 
Gbaaf (C. de), 1778, past. 44, 

61. 
Gbaeff van Polsbroek (Andr. 

de), 1650, 452. 

— (Corn. de), 1650, 452. 
Grapfincks (Barb.), 1466, zust. 

263, 255. 
Gbaft (Harm. v. d.), 1431, pr. 

262, 254. 
Granaet (Joan.), f 1618, past. 

337. 
Graswinkel. 1710, Jez. 404. 
Grave. Missionarissen, 434. Broe- 



ders, 435. Zusters, 438. Gast- 
huisnonnen, 440. Missiezusters, 
441. 
Gravenhage (*8-). Priesters, 4. 

Jans. past. J. Hellenaar en 
A. Kabout, 46. 

Preek van past. J. Uiten- 
horn, geconfiskeerd, 61. 

Kapitt. van St. Maria, 81-83, 
239, 248, 249, 870. 

Fransche-Karm.-kerk , 178 , 
179. St.-Jacobskerk, 423. 

Afvallige priesters gestraft, 
328. 

Past. A. V. d. Valk, 362, 423. 

Ban vonnis der Jezuïeten, 404. 
EecoUecten en Jezuïeten, 438. 
Broeders, 435. Zusters, 437, 438, 
489, 440. 

Zie nog 29, 238,408, 424, 
425. 

— (Macht, van), 1827, 393, 394, 
398. 

GRAVBNWESEL('s-).Past. J. Hasius, 

238, 236. 
Greve (Aug.) 1791, ass. 408. 
Grevelduin-Capblle('s-). Pries- 
ters van Loon-op-Zand, 45, 46. 
Gbeveks (J.). 1783, past. 46. 
Greving (B.), 1775, kap. 42. 
Griffioen (W.). 182. 
Gbijpskerk. 218. 
Grim. Past. J. Senior, 238. 
Grimbergen. Praemonstr. abd^, 

233. 
Grobbendonck (Brab.). KI. „Ma- 

riëntroon", 163, 172. 
Groenendijk. Karmelieten, 438. 
Groenbven (Adr. van). Zie A. v. 

Adrichem. 
Groenloo. Franciscanessen, 437. 

Zust. d. christ. scholen, 441. 
Groesbeek. Zusters, 438, 439. 
Groningen, 408. Jezuïeten, 433. 

Zusters, 438, 489. 
Groot (Hug. de). 342, 344. 

— (Joh. de), 1753, jans. kap. 47. 
— . (Joh. de), 1774, 61. 
Grootebroee. Zusters. 438. 



478 



Gbooteoedijs. 1657, past. 359, 

860. 
Groothüijs (J. e.), 1766, past. 

42, 52, 62. 
Gbubbenvobst. Ursulinen, 486. 
Grudelids (J.). Zie J. de Gruere. 
Gbübrb (Jan de), omstr. 1575, 

afy. dek. 826, 327. 
GüLiK (A. V.), 1784, past. 52. 
Gulpen. Zusters, 488. 
GuNDT (A. X.) 1778, past. 56. 

H. 

Haakman (H.), 1767, past. 59. 
Haan (J.de), 1791, past. 50, 65. 
Haablbm. Eenige aansienl^ke ge- 
slacbteD, 111-156. 

Past. J. de Vries v. Wissen, 
156. Franc. kap. Pr. X. Spar- 
wakering, 197. 

Weeshuis, 154. Ejipittel, 294, 
885, 886, 851, 357, 859-362, 
365. 

Oude Sint Bavo, 112-116, 
122, 124, 126-129, 186, 148, 
149, 152, 298. 

Beggnbof, 118, 187, 142, 144, 
149. 

karmelietenkl. 120, 171, 141, 
413. Max. yan Oostenrijk, 121. 

St.- Janskerk, 129. Beleg, 129, 
182-136. Minderbr.-kl. 153. 

Adr. V. Adricbera, 132-136. 
Kap.-proost Jac. Zaffius, 138. 

Vrouwe-broers, Eeguliers-kl. 
142. Dominicanenkl. 144. 

Kloostergoederen, 259. 264. 
Bisscb. Museum, 295. 

Bisscb.G.v.Mierlo, 385, 336. 
Vairlenius, 885. Synode, 837, 
841. EeooUecten, 433. Broeders, 
435. Zusters, 437, 438, 440. 

Zie nog: 137,189, 148-150, 
297, 408, 418. 
Haarsteeo. Norbert^nen, 432. 
Haas (Mr. Jan de), 1530, afv. 
pr., 100. 

Haastrecht. Past. F. v. Viggel 
en M. Herfkens, 46. 



Hachtrn (Fr. H.), 1776, past. 56. 
Haeoht. Pater M. Amoldi, 234; 

past. W. HeymsenJ. Hayrech, 

235. 
Haerlem (G, Simonis de). Zie 

Simonis. 
Haoenodw£n(F.), 1781, past. 66. 
Hageveld. Seminarie, 175-177. 
Halleman (P.), 1780, past. 57. 
Halmans (N.), 1792, past., 50. 
Halsteren. Gastbuisnounen, 440. 
Halteren (H. J. van), 1772, 

past., 54. 

Hamburg (J. F.), 1788, past. 60. 
Handel. Capucijnen, 483. 
Hansb (J.), 1757, kerkm., 202. 
Hansen, 1711, kruisbeer, 427, 

428, 430. 
Hanssen (A.), 1762, past., 40. 
Harderwijk. Zusters, 441. 
Haren (b^ Megen). Zusters, 437. 

— (bg Oosterwyk). Francisca- 
nessen, 487. 

Haringkabspel. De afv. priest. 

J. Saskerder, 326. Zie ook 360. 
Harlingen. Bek. pred. S. Utberg, 

20; bek. A. J. J. Keil,^ 25; Fran- 
ciscanessen, 437. 
Harmanus, 1567, afv. , 328. 
Harms (D.). Zie D. Hermansz. 
Harreveld. EecoUecten, 433. 
Hasius (Joan.), 1595, Praem. 

past. 233, 236. 
Hattem (Joan. Lambertss. van), 

1473, pr., 96. 
Havrech (Jul.), 1592, Praem. 

past., 285. 
Hazerswoüde. Past. F. Fasen, 46. 
Hedikhüi^bn. Past. J. Grevers, 

vergrooting der kerk , past J. 

Beekers, 46; Norbertijnen, 432. 
Heel. Broeders, 485; Zusters, 

440. 
Heemskerck (Barth.) , 1704 , 

kerkm., 421. 
Heemskerk. Past. H. Kok, 46; 

Franciscanessen, 438. Zie 418. 

— (Hugo van), 1266, 280. 
Heemstede. 124. 






479 



Hebbbman van Zuydwijk (CL), 
baroD, archief, 1897, 371. 

Heebenberg ('s-). Seminarie, 176; 
Pranciscanessen, 437. 

Heerenhoek ('s-). Franciscanes- 
sen, 437. 

Heebhugowaaro. Past. Groote- 
cruys en Vorenbeeck, 359. — 
Zie ook: 348-350, 358, 859, 
365. 

B^ER Jacobswoddb. Past. A. 
Gaffe, 48. — Zie ook: 56. 

Hebrle (N.-6.). Franciscanessen, 
437. 

Heerlen. Broeders, 435; Zus- 
ters, 437, 440. 
Heeswijk. Norbertijnen, 482. 
Heeze. Zusters, 489. 
Hegeman (J.), 1784, past. 44. 

Heydendaal (A.)^ 1770, past., 
41, 58. 

— (J. Ph.), 1763, past. , 48. 
Heymansdr. (Griet.), zust., 86. 

— (Lijsb.), 1551, zuster, 372, 
380. 

Hbymenberg (C.), 1689, not., 
'266, 366. 

— (G. B.), 1773, 271, 405. 

— (Theod.), 1710, not., 404, 
405. 

Hbyms (Geert), 1579, zust., 250. 
Heijn (Zael Claesz.) , gebroe- 
ders, 1431, 102. 
Heijnrixz (Joost), pr., 86. 

Heiloo. Past. H. Turing, 204; 
Eegulierenconvent , 264, 361, 
882 ; verbod van bedevaarten , 
362. 
Zie nog 352. 

Heinbixsz (Aelbr.), 1439, 255. 
Heins (Will.) , f 1609, Praem. 

past. 284-286. 
Heithuizen. Broeders , 435 ; 

Franciscanessen, 437. 
Hekking (H.), 1779, past., 50. 
Hekman (C), 1770, past., 44. 
Helden-Panningen. Zusters , 

441. 



Helden. Broeders, 435; Zusters 

441. 
Helder (Den). Dominicanessen, 

438. 
Helenaveen. Ziekenzusters, 438. 
Hellenaar (J.), 1788 jans. past., 

45. 
Helltnx (Thom.), tl777. Dom. 

past.,201,204,205,207,407,408. 
Helmond. Capucijnen, 433; 

Broeders, 435; Zusters, 438. 
Hblmont. Past. J. Scutteput, 233. 
Helvoort. Zusters, 439. 
Hem. Pred. J. Jansz., 382. 

— (den). Klooster. Zie Schoon- 
hoven. 

Hemsdabl (Fred.), 1594, 216. 
Hendriks (Anna), 1686, 191. 

— (Corn.), 1 1615, past., 386,341. 
Hendrix (Am.), 1598 afv., 331. 
Henricksdr (Zoete), 1496, ma- 
ter, 240, 242. 

Hensbroek. Vic. J. Ambrosius, 
329 ; past. G. Janse Eoyer, afv. 
past. pred. M. Pietersz. , 331 ; 
vic. J. C. Speek, 883; past. J. 
Molanus, 348. 
Zie nog 322. 

Herfkens (M.), 1791, past., 46. 

Herk (^Andr. ab.), 1585, Praem., 
234, 235. 

Herlen (LoeflF. v.), 1560, balj., 
325. 

Hermansz. (Dirk), 1645 Dom. 
past., 199, 200, 342, 851, 362. 

Hbrnen en Leur. Eecollecten , 
433. 

Herpen. Ziekenzusters, 438. 

Herre (de), 1645. Dom., 200. 

Hertogenbosch (V), Geboorte- 
plaats van Sint Leon. Vechel , 
303; Eedemptoristen, 434; Broe- 
ders, 485; Karmelitessen, 436; 
Liefdezusters, 438 ; Zusters v. h. 
H. Gez, V. J. M. J., 439; Barmh. 
zusters, 489; Dochters van Ma- 
ria en Jozef, 489; Zusters van 
Barmh., 440. 

Heüsden. Vernieuwing der kerk, 




480 



past J. G. ?. Asten, 46 ; slui- 
ting der kerk vanVlgmeny 60; 
Zusters, 438. 
Zie ook : Wijk. 

Heuvel (v. d.), 1712, past., 267. 

HiL (v.), 1610, pred. 345. 

HiLLEBABENT, 1343, pr., 289. 

HiLLBNUS , 1610 , contra-rem. 
pred., 344, 345. 

HiLLEOOH. Ziekte des past., af- 
zonderl^ke kerk, past. B. van 
Tholen, 46 ; verzoek van katho- 
lieken, 47 ; bediening door Vo- 
gelenzang, 60; Zusters, 439. 

HiLVARENBEKK. Zusters, 438. 

Hilversum. Jansen, statie, 39, 47. 
Verzoek van de katholieken, 
past. W. Hölscher, nieuwe kerk, 
47; zusters, 437, 439. 

HOEGAERDEN (Mr. Fl. V.), -[- 

1552, pension^ 86. 
HoERN(Odg, van), 1473, pr., 96. 
— (Petr. Sn^'der van), 1473, 

pr. , 96. 

Hoeven. Franciscanessen, 437, 
HoGBLANT (Ew. Fr.), t 1624, 

pr. 341. 
HoYNCK V. Papendrecht (E. B.), 

1755, advok., 424, 425. 
Hollander (Oct. de) 1697, pr. 

318. 
Hölscher (W.), 1784, past. 47. 
Hondijk (B. ten), 1787, past. 65. 
Honsewijk (J. V.), 1793, past., 

45. 
HoNTENissB. Franciscanessen , 

437. 
Hoog (Petr. van 't), 1780, 206, 

206. 
HoooERHEiDE. Zustcrs, 439. 
Hoogh (Andr. v. d.), 1669, 192. 
HooGHARD (C), 1757, 202. 
Hoogland. Zusters, 439. 
HooGMADE. Nieuwe kerk, 47, 48; 

past. A. Gaffe, J. G. Molenaer 

en J. Braakman, 48; Patronaat- 
recht, 271. 
Hoogstraten. 233. 
HooGwoüD. 357. 



HooLCK (Mr. Gom. v. d.), 1638, 

schepen, 199. 
Hoorn. Kloostergoederen , 87 ; 

Hoekschen en ELabelj., 120; 

Pater L. J. Straman, 197; afv. 

J. de Gruere en Gl. Maartensz. , 

326, 327; Jan Arends, 327; 

Synode, 330. Zusters, 438, 439. 

Zie nog: 408. 
HooT (J. A. V. d.), 1773, past. , 

271. 
Horst. Ursulinen, 436. 
HoRSTOK (v.), 1780, schilder, 

205, 209. 
HouBRAKEN, f 1867, past. 321, 

323, 350, 365. 
Hout ('t). Ziekenzusters, 438. 
Hout (Jan v.), schilder, 86. 
HuGENüWBN (Th. V.), 1767, past. 

64, 55. 
HuYBERGEN. Brocders, 434. 
HuisEN (Geld.). Dominicanen , 

432; Franciscanessen, 437. 
Huisman (H.), 1788, past., 42. 
HuiswAARD. 322, 340, 349. 
HuLPT (Jan Klaasz.), adv., 199. 
HüLSCHER (W.), 1766, past. 44. 
— (H. F. ten), 1779, past., 53. 
Hulst. Franciscanessen , 437 ; 

Gasthuisnonnen, 440. 
HuLTEN. 45, 48. 
HusiNG (Joan. Will.) , f 1859 , 

past., 30, 31. 



Jlpendam. 357. 

IJssELSTEYN. Geslacht, 354,355. 

— 353, 355. Zusters, 439. 
IJzENDiJKE. Franciscanessen, 437. 
Immesen (C), 1781, past., 49. 

— (C. V.), 1790, past., 53. 
Inoewinckel (Johan.), 1506, 

proost, 1. 

J. 

Jacobsz (Andr.), 1532, pension. 
70. 

— (Mr. Dirck), f 1574, kap. 323. 

— (Jan), 1571, burgem. 303. 



481 



Jacobsz. (Lour.), pr. 86. 

— (Pctr.), 1442, 102. 
Jacot, 1630, bek. 188. 

Jan. 1366, past. 289, 290, 292. 
Jans (Sybr.), 1B67, afv. past. 328. 
Jansen (Joan. Am.), 1871 > Dom. 
past., 209. 
Jansksrspel (Sint-). 327. 
Jansssn (Jacob), 1476, pr., 99. 

— (Thom.), t 1795, Dom. past., 
205, 206, 408. 

Janssens, jes. 1696, 403. 
Jakssteen (St-). Franciscanessen, 

437. 
Jansz. (Dirc), 1509, pr., 85. 

— (Ger.), 1543, pr., 253. 

— (Jan), t 1673, pr., 323. 

— (Jan), 1581, afv. past. pred., 
331, 332. 

Jaqcinot (Leop.), f 1816, karm. 
179. 

JEBSEt (A. V.), 1783, past., 65. 

Jeune (H. J. Ie), 1768, past., 
52, 6?. 

Jisp. Vertrek des pastoors en ver- 
bod voor ordesgeestel^ken, 48. 

JoANNES , 1449, Bissch. Carth. , 
249. 

JoANNis (Ambr.), 1618, pred., 
330. 

— (Corn.), 1608, past., 138. 
Jong (P. de), 1793, past., 41. 
Jonge Jacob, 1450, 247. 
Jonge J acobsz. (Mr. Dirck), 1524, 

pr., 247. 

— (Jacob), 1486, burgem., 247, 
255. 

— (Klaas), 1480, schepen, 247. 

— (Pilgrom), 1480, schepen, 247. 

— (Mr. Wout.), t 1480, pr. , 
246, 247. 

Joos, 1546, pr., oommand. van 

Sint Jan, 316. 
JoobTBN (Adr.), 1 1573, pr., 134. 
JoRDAENS (J.). Zie Jordens. 
JoRDANis (Petr.) , ] 548 , past. , 

827. 
JoBBENS (Jan), 1567, afv. past, 

325, 327, 329, 330. 



Jutfaas. Franciscanessen, 437. 



Kaatsheuvel. Franciscanessen, 

437. 
Kabout (A.), 1789, jans.past.,45. 
Kalp ('t). Past. J. Ph. Heyden- 

daal, J. A. v. d. Sloot, J. H. 

Lexius, 48. 
Kaislagen. Predikanten, 5. 
Kalverdije. Zie Jjangedijk. 
Kampen. Past. Fr. X. Sparmake* 

ring, 197: zusters, 438. 
Katwijk a/R. Jezuiëtcn, 433. 
Keil (Ant. Jac. Jos.), f 1866, 

past. bek., 25-30. 
Ejsbrman, 1751, past., 269. 
Kerkrade. Aecollecten, 433 ; Ur- 

sulinen, 436 ; ziekenzusters, 440. 
Ksrkwebye (Schouwen). 315, 

816. 

— (Walcheren). 315, 316. 
Kebschner (Jos. A. L.), 1893 , 

past. , 85. 

Kerstens (Adr.), 1804, past., 17. 
Kervel (P. A.), 1826, 20. 

— 1846, aartspr., 176. 
Kervbr (Tr^ntje), 1650, 189. 
Kessbl (Limb.). Zusters, 441. 

— (N.-B.). Zusters, 441. 
Kethel. Yernieuwing der kerk, 

48. 
Keulen. College der Hollanders, 

176, 177, 266. 
Keulbr(J.), 1777, past., 62,62. 
Kies van Wissen (De). Familie, 

164-156. 

— (Franc, de), 1650, Orator., 
156. 

— (Jos. de), f 1677, past., 156. 

— (Piet. de), 1660, jes., 156. 
Kievit (Theod.) , omstr. 1645 , 

jes., 402. 
KiEHAN (Steph.), 1831, dom. 

kap., 209. 
Kleef (W.D.), 1756, past., 262, 

268, 269, 407, 408. 
Klinkebt (Mr. Will.), 1406? 

Franc, genen. 



Bodrftgen Gesch. Bitdom v. Uaarlem. XXII Dt^l, 



31 



1 



4»2 



Knsotbls (Anth.), -J- omstr. 1810, 

dom. past.. 206. 
KocH (K.), 1787, past., 51. 
KocK (P.), 1782, past., 56. 
Koedijk. Afv. kap. J. Willemsz., 

826; nieuwe leer, 329, 330, 

333; RemoDstr. en contra-re- 

monstr., 345. 
Zie ook: 322, 349. 
KoENisz. (Jacop), 1527| prior, 

264. 
KoEWACHT. Franciscanessen, 437. 
Kok (H.), 1789, past., 46. 

— (J.). 1781, past., 61. 

— (G. de), 1766, 65. 
KoNiNGSBOSCH (b^ Ecbt). Zus- 
ters, 440. 

KoNiNXVELT. Nonnenkl. bij Delft, 

121. 
KooLTüiN (Corn.) , 1660, afv. 

past., 328, 828. 

KORTBBAAB. 50. 

KoBSGENS (Jasp.), 1544, 257. 
KoRSGENSDR. (Bacrtc), -f 1566, 
81. 

— (Griele),t 1556,80, 81, 85, 87. 
Koster (Joan.), 1781, ass., 408. 
Kralingsn. Past. A. J. W. Dgk- 

hoff, 35; nieuwe kerk, past. J. 

Mulder, J. Boorboom, Th. Vo- 

gedes, G. Smolders, 48. 
Goederen der Duitsche orde, 

277. 

Zie ook: 285, 286. 
Kramer (W. J.), 1776, past. 42. 
Krom (Dirk)j 1801, 206. 
Krommenie. Kerkmeesterszaak , 

past. M. Roobol, J. Maja, Th. 

Baasjen, B. Kuyter, C. Imme- 

sen, 49. Jans. past. J. Casaux, 

49; kloostergoederen, 88. 
Krommenibdijk. Past. J. C. 

Frede, 49; kloostergoederen, 268. 
Kruisberge (Alb.), f 1682, past. 

7, 8. 
KoDBLSTAART. Predikanten , 5 ; 

past. Fr. Fasen, J. de Haan en 

J. Bigt, 50. 
KuiK. Broeders, 435 ; zusters, 438. 



Kuilenburg. Seminarie, 176 ; je- 
zuïeten, 438; zusters, 439. Zie 
ook: 407. 

KoiNDER. Past. C. Hendriks, 336. 

Kuitenbrouwer (L.), 1781, past. 
43. 

Kun (van der). Familie, 178. 

Kwakel (De). Kerkhofw^ding , 
20 ; past. A. V. Weert, H. Hck- 
king, reparatie der kerk; past. 
J. B. Luerman, 60 ; kerspel van 
Amstelveen, 182. 

L. 

Lambertbb (Harm.), 1476, pr. 

99. 
Lammees (F. H.), 1780, past. 57, 

64. 
Lammerts (F.), 1786, past. 61. 
Langedijk. Trouwe pastoors, 827; 

past. Ploegh en J. B. Elsacker, 

852; past. Grootecruys, 859, 

860; past. J. Gaal, 360, 865; 

pater J. Marquis, 404. Zie ook 

822, 859, 404. 
Langen (J. A. v.), 1781, past. 

56. 
Langenboom. Dominicanen, 433. 
Langeraar. Klopbroer, 22 ; past. 

J. F. Hamburg en N. Halmans, 

60. Zie: 5, 22. 
Lansino (J. P.), 1784, past. 52, 

55. 
Lap van Wavbren (Ggsb.), ge- 

schiedk. 186, 187, 430. 
Lappé (A.), 1786, past. 64. 
Lappius (G.). Zie Lap van Wa- 

veren. 
Laren. Past. N. v. Veen, 60. 

Dominicanessen, 488. 
Larenstein (Geld.). Zusters, 440. 
Latomus (Joan.), 1569, prior, 

163, 172. 
Latu (Jan), 1704, pr. 418. 
Laurensdr. (Christ.), 1478 , tust 

98. 
Leende. Zusters, 488. 
Leendbbsz. (David), f 1574, kap. 

mart. 828. 



483 



Lebuwarden. Dominicanen, 433 ; 

Zusters, 438. Zie nog, 323. 
Leeuwen. Franciscanessen, 437. 

— (Sim. V.), geschiedk. 111. 
Legmksr. De pastorie ?an Boven- 
kerk, 43. Zie ook, 60. 

Leiden. De Lodewijkskerk, 18, 
19. 
De St.-Petrusparochie, 32, 17 5, 

177. 

Vrgdora van accijns van Kath. 
gestichten, 38. 

Freek van past. J. Uiten hoorn, 
61. 

Aanteekeningen over kerken 
en pastoors ni de hervorming, 
177. 

Fransche-Karmelietenkerk , 
177-179. 

Universiteit, 329. 

Priesters, 18, 19, 32, 175, 

177, 191. Eeoollecten, 433; 

Broeders , 486 ; Zusters, 438, 

439; Ziekenzusters, 440. 

Leiderdorp. Dominicanes., 438. 

Leidis (Joan. a), f 1514, karm. 
prior, 121, 151, 413. 

Leidschbndam. Past. J. Uiten- 
hoorn, 61. Franciscanessen, 438. 

Lem (L.), 1780, past. 55. 

Lens (Ch.), 1767, kerkm. 202. 

— (Glas.), ff it 202. 

— (Joan.), "[- 1864, dom. past. 
207. 

Lent (Mare. van), 1573, prior, 
1^2, 163. 

— (Th. van), 1769, past. 62. 
Leot. Franciscanessen, 437. 

Leuven. De monstrans der Am- 
sterdamsche Clarissen, 74. 
Past. V. den Broek, 74 
St.- Maartensklooster, 162. 
College der Hollanders, 176. 
College «f Hooge heuvel", 176. 
Abdij van Park, 210, 211, 
213, 214, 217, 219-236. 
Universiteit, 216, 302, 303. 
Sint Pieter, 216. 



Seminarie des Conincx, 217- 
220. 

College der AUerh. Drievul- 
digheid, 271. 

College van Adriaan VI, 367. 
Lexius (Joan. Ant.), 1810, past. 
17. 18. 

— (J. H.), 1791, past. 48. 
LiCHTENyooRDE.Eecollecten,433. 

Franciscanessen, 438. 
Lieshout. Ziekenzusters, 438. 

— (G. v.), 1826, pr. 22. 
LiEZEL. Zusters, 439. 
Limburg (Jan), 1780, 205. 
LiMMEN. Past. J. B. Schuyt, 204. 
Linden (A. v. d.), 1774, past. 

66. 
Lisse. Past. C. V. d. Valk, ker- 
kelijke dienst op Meerenberg, 60. 

— (Franc. v. der), past. 10. 
LiTH. Ziekenzusters, 438. 
LiTHOOiEN. Norbertijnen , 432. 

Zusters, 439. 
LoBiTH. Zusters, 439. 
LooHEM. Becollecten, 433. 
LocHERST (Herm. de), 1495, 

deken kap., 69, 73. 
LoEFFiüs (Henr.), f 1632, past. 

336, 342, 351, 401. 

LOENEN. 50. 

' — a/d Velu we. Het kasteel Ter 

Horst, lil, 113, 116. 
LoENius (H. J.), 1704, pr. 416, 

417, 420-422. 
LoHMAJER (Ambr.), 1849, dom. 

past. 209. 
LoNOAS (Jos. de), 1730, franc. 

71. 
Loon (Jud. van), 1757, 202. 
Loon-op-Zand. Bediening te 's- 

Grevelduin-Capelle enz. 45. Zie 

ook, 61. 
Loosduinen. Emer. past. A. J. 

J. Keil, 30 ; past. B. Ocke, nieuwe 

kerk, 61. Zie ook, 116. 
LooTS. 1686, praem. abt, 235. 
LoPssN. 274. 
LouREYSDR. (Reyntg.), f 1498, 

zuster, 85. 



486 



MuTSAERT (Dion.), geschiedk. , 

168. 

N. 
Naaldwijk. Past. A. J. J. Keil , 

30; nieuwe kerk; past. M. H.Wit- 

bols, 62; DomiDicanessen, 488. 
Naarden. Past. C. v. d. Eist, J. F. 

Groothuys, H. Vermeer, F. A. 

Scheers en J.Nijhoof, 62;klooster- 

Roederen, 242. 
Nabbevbld (J. L. A.), 1897., 

past., 418. 
NAERDEN(Piet van),1510, pr., 242. 
Naibden (Geertr. van), 1411, 

priorin, 268, 264. 
Nanning, 1748, past., 44. 

— (J.), 1784, past., 62, 188. 
Nbderhorst-den-Beeg. Zusters, 

440. 
Nedeeweert. Franciscanessen , 

437. 
Neerbosch. Dominicanen, 488; 

Dominicanessen, 438. 
NsER. Zusters, 441. 
Nberinx (N.), 1770, past., 58. 

— (V), 1764, past., 66. 
Nebrockerzbbl. Past. J. Schil- 

peroert, 234. 
Nes en Zwalüwbuurt , Past. 

A. Hansen, 40, 

Geschiedenis der Statie, 182, 

188. 
Nesse (Gijsb. van), 1660, 406. 
NicoLAAS, 1686, franc, ass., 190. 

— 1266, bened. abt, 278. 
NiEUWEN'DAM. Augustijnen, 433. 
Nieuwe Niedorp. Afv. pastoor, 

koster en vicaris, 326, 328, 329. 
Zie nog: 6, 265. 

Nieüwer-Amstel. Kloostergoe- 
deren, 101, 102. 

Nieuwerkerk. 191. 

NiEüwEVEBN (Trijn van), f 1549, 
priorin, 85. 

Nieuwe Wetering. 66. 

Nieuwkoop. Past. H. J. Ie Jeune; 
J. Keuier; J. F. Lanzing; A. 
V. Gulik en F. Rigters, 52, 
zusters, 439. 



Nieuwvbrn. Past. J. üijtterwade, 
4, 5, 7; Patroonheilige, 7, 9 
Doopregister van Zevenhoven 
8, 9, 11; De „kok"-steen, 14 
zelfstandige parochie , 31-35 
past. H. Yerstraaten , 33 , 34 
kerkhof, 34. 

Zie ook: 7, 11, 12, 13, U, 
15, 17, 18, 19, 21, 27. 

NiJHOOF (J). 1788, past., 52. 

Nu kerk. Zusters, 439. 

Nijmegen. Dominicanen en Re* 
collecten en Jezuïeten , 438 ; 
Broeders, 435; Zusters, 436, 
438, 441. 

NiJSSBN (H,), 1860, 174. 

NiKLAASZ (Nikl.), f 1540, pr., 
85. 

NiSTELRODE. ZiekcDZusters, 438. 

NiTERT (E. J. A.) 1777, past., 
59. 

Noord-Deorninge (bg Dene- 
kamp). Zusters, 438. 

Noordeind (N. H.). Kerkslui- 
ting, 362. 

Noorden. Past. D. v. Bodegra- 
ven, 2, 3; past. N. Cos, 11; 
past. R. Brouwer: 63. 
Zie ook: 22. 

NOORD-SCHARWOUDE. Past. B. 

Rijckardus, 327. 
De pred. beroept zich zelveo, 

332; kerksluiting, 362. 
Zie ook : 322, 360. 
NooRDwiJE. Past. E. G. v. Zanen, 

53; Zusters, 439. 
Zie ook : 274. 
Noord WIJ KERHOUT. Verschil da 

Kath. en Jansenisten ; pastoor 

J. Meijbeek ; H. F. ten Hulschcr; 

W. Swaeck, 53; zusters, 439. 
Nordingen (Jac. van), 1651 1 

oud-burgm., 200. 
— (Mr. Joh. van), 1646, 199, 

200. 
NüiJTS (Mich.), f 1689, franc 

past. 189-191. 
Nunbn. Zusters, 439. 
Nuntiussen. Lijst van — , 180. 



487 



0. 

Obdam. Past. A. J. J. Keil, 27; 
past. J. Jordens, 330; afv. past. 
M. Pieters, 331 ; past. W. Coo- 
pal, 835, 347, 348; past. A. 
Vorenbeeck, 348, 352, 359; 
past. J. Molanus, 348; pastoor 
Petrus, 415. 

Zie ook: 822, 358. 

OcKB (B.), 1786, past., 51. 

Odiliênberg. Kanunnikessen , 
486. 

Odülphüs (Sint). Gravure, 295, 
297. 

Oedenrode (Sint) , Augustines- 
sen, 436; Ziekenzusters, 438. 

Oegstgeest. Past. M. Rens; ver- 
grooting der kerk; past. G. L. 
Bono ; P. Schouten ; C. v. Imme- 
sen; J. Vinkenburg, 58; Fran- 
ciscanessen, 437. 

Oerinck (Th.), 1670, past., 266. 

Oerle. Zusters, 438. 

Oetgiebs vjlN Cralinghen, 1315 
284-286. 

Oijen. Ziekenzusters, 438. 
Oldenzaal. Benedictinessen, 436; 

Franciscanessen, 437. 
Oltrop (Andriesz. van), -1-1573, 

past. 328. 
Omzigt (P.), 182. 
Onzbkoord. Past. L. Wijtens 

geweigerd, past. A. v. d. Bolk, 

W. Tobbers, 53. 
Ooltgensplaat. Past. S. ütberg, 

22. 
Ooms, 1706, Jes. , 404. 

OoBBN (Jan Cleijn te), 1568, afv. 
pr., 326. 

Oorschot. Franciscanessen, 437. 

Oostburg. Gasthuisnonnen, 440. 

Oostdorp. (?) Past. M. v. Wijn- 
gaerden, 58. 

Oosterhout. Norbertijnen 432; 
Jezuïeten, 433; Broeders, 434; 
Norbertinessen, 436 ; Francisca- 
nessen, 487; Gasthuisnonnen, 
440. 



OosTEBWijK. Franciscanessen , 
437 ; Ziekenzusters, 438. 

OOSTKAPELLE, 219, 317. 

OosTVOKEN. Kapel van Sint Pan- 
cratius en dek. G. Simonis, 147. 

Oostzaan. Kerkbouw, 53; past. 
C. P. V. d. Aa, 54. 

Oostzaandam. Nieuwe kerk, 54. 

OoTMARSUM. Zusters, 439. 

Órthen. Zusters, 489. 

Orme (Jac), 1788, 205, 206. 

OscH. Karmelieten, 433 ; Broe- 
ders, 435; Zusters, 488. 

Osdorp. Geschil over grensrege- 
ling met de statie Buitenveldert, 
43; past. H. J. V. Halsteren, 
verbouwing der kerk, 54. 

OsiJ (J.)j 1761, jans. past. 47. 

Ossendreght. Franciscanessen , 
437. 

Oterleek. Past. J. Ambrosius, 
329. 

Zie ook: 322, 323, 339, 
345-349. 

Otter (Dirck Hillebrantsz. den) 

"}- 1580, zijn goederen, 445-447; 

stichting in het Burgerweeshuis, 

447-448; testament, 448-451. 

Zie ook : 468, 464. 

Ottbrsüm. Zusters, 441. 

Oüd-Ade. Past. Fr. v. d. Lisse, 
10. 

Oüdenboscu. Jezuïeten, 433. Ber- 
nard^nen, 434; broeders, 435; 
Franciscanessen, 487 ; gasthuis- 
nonnen, 440. 

Oude Niedorp, 865. 

OüDERAMSTEL, 54. 

Ouderkerk. Kloostergoederen , 
242. 

OüDE ToNGE. Kap. A. J. J. Keil, 
27; nieuwe kerk, past. C. Wit- 
senburg, E. Gezant en J. Pex, 
54. 

OuDEWATER. GescMl over een ka- 
pelaan, past. F. Rogiers, Th. v. 
Hugenuwen en L. Lem, 54, 55; 
EecoUecten, 433; Franciscanes- 
sen, 438. 



488 



Oüde-Wbtertwg, 66. 

OüOHBUSDEN. 45, 66, 229. 

Oddhop (Ver.), 1840, 208. 

OuDKABSPEL. Pa8t. J. Yermeije, 
825, 827 ; de koster T. Pieterss.; 
de afv. J. Jordens, 825 ; de pre- 
dikant J. Jansz., 382. Zie nog, 
822, 860. 

OuDORP. IV. Id donkere dagen, 

321-887. 

Trouw der katholieken bg de 
hervorming, 821-328; toestand 
der omliggende parochies, 824- 
888; trouwe priesters, 828-825; 
ontrouwe priesters, 826-838; 
alteratie der kerk, 884 ; de ban 
gevoegd bij Alkmaars schout- 
ambt, 386; geestelijke hulp uit 
Alkmaar, missionarissen in den 
omtrek, 336, 837. 

V. Na de hervorming, 887-847. 
Herbouw van het dorp, de 

oude kerk, 837-839 ; godsdienst- 
oefening verboden , 889-340; 
klopjes , klopbroer , roomsche 
schepenen , roomsche meester , 
840; priesters te Alkmaar, 841, 
842; godsd. twisten onder de 
hervormden, 842-346; pred. A. 
Volckertsz. en P. Aemilii, 345 ; 
droogmakerijen in den omtrek, 
846, 347. 

VI. De statie Ondorp, 347- 
862. 

Godsdienstoefening verstoord, 
347; pred. A. Schipio en J. 
Schipio, nieuwe grensregelingen, 
de oprichting der statie, 348-352. 

VII. Oudorp's pastoors na de 
hervorming, 352-368. 

Past. Henr. van Benschop, 
352-368. 

Stichting der statie, portret en 
buste van past. V. Benschop, 353 ; 
verscherpt plakkaat van 1681, 
358; de gemeente Sint Pa ncras, 
860; boeten, 861; kerksluiting 
in 1644; toestand der kath. na 
1648,363, 364; toediening van 



't H. Vormsel te Zgdewind, 364, 
865 ; nieuw bedehuis en de kerk 
van Past. Brikkenaar, Boomsche 
vroedschappen, 865. 

Het Karmelietenklooster, 403, 
413-415. 

Ouo-Zbvsnaar. Gapucgnen, 488. 

OvEBBEBK (Herm. van), -}- 1748, 
franc. past. 198, 407. 

OVBBDIXMEN, 44, 65. 

OvRBPELT. Past. J. Walteri, 238. 

OvEBSCHiE. De oude parochiekerk, 
274-281, 286. Zie ook, 42. 55. 

OvEBVEEN. Past. Gerstenscheidt 
en A. J. J. Keil, 80; Deservi- 
tor, P. M. Snickers, 30; Zus- 
ters, 439. 

P. 

Paepe (Lib. de), 1678, praem. 

abt., 235, 236. 
Pancras (Sint). Afv. past., 826 ; 

de alteratie, 388. Zie ook, 322, 

349, 858, 860. 
Pabod (Silv.), 1592, vic.-gen. 

212. 
Pabk. Abdg. Zie Leuven. 
Passebs (Anna), 1578, zust. 388. 
Patbb (Aid. Jac), omstr. 1635, 

346, 350. 
Pathmos (Corn.), 1592, 212. 
Pauw (Hendr.), f 1704, 188, 

418, 420. 
Pelt (Petr.), f 1696, past. 9-11. 
Pbndbbcht. 55, 56. 
Perqüin (L. F.), 1759, past. 68. 
Pebsijn (Nic), 1287, 281, 282. 
Petebs (Franc), franc. ass. 191. 
Petebsz (Lamb.), 1467, 105. 
— (Will.), 1579, pr. 260, 253, 

257, 261. 
Petbus. 1522, past. 416. 
Petten. Afv. past. J. Jordaeus, 

327, 380; pred. Ambr. Joannis, 

330 ; afv. past. pred. J. Claesz, 

832; past. J. Gorneliss. Speek, 

388. 
Pbx (J.), 1788, past. 40, 54. 
Piek (H.), 1761, past. 41. 



489 



PiETER (Sint), b^ Maasiricht, Kar- 
melitessen, 486. 

PiETERSZ. (Mich.), 1 572,afv. past., 
331. 

Piet in den Habnd'. (Weyntg.), 
1496, zuster, 253, 256. 

PiGGR (Pr. Will. V. d.), 1 1897 , 
reet. ,36. 

Pynaxkeb. Nieuwe kerk, past. 
£. V. d. Marck, tijdelyke kerk- 
dienst, 5 5 ; past. J. de Weerdt, 272. 

Plakkaat van 21 Sept. 1730, 86. 

Plemp (Petr.). f 1640, jes., 199, 
852, 401, 402. 

Plempius, geschiedkundige, 187. 

Plosgh, 1740, past., 352. 

Poeldijk. Past. A. X. Ounst, 
vergrooting der kerk, 55; Fran- 
ciscanessen, 487. 

Poelbnbubo (Corn.) , f 1-720 , 
past., 271. 

Poelenbdroh (Sym. van), 1704, 
kerkm., 421. 

Poelgeest. 55. 

— (Ger. van), f 1464, 431. 

POPPEKERKE. 816. 

PosTERHOLT. Ursulinen, 436. 

PoTT fAnth. de), 1495, kan., 
69, 78. 

Prangers (Cath.), 1695, tertia- 
ris, 192. 

Priksbnhage. Franciscanessen , 
487; ziekenzusters, 440. 

pRiNBLAND.Franciseanessen, 487. 

Pronk (Ger. Jac,), f l^öö, past., 
81. 82. 

Prüym (Joan.), 1711, jans. past. 
427. 

•Purmerend. Past. W. Ooopal, 
385; Zusters, 489. 

O. 

QüADRATUS (Petr.), 1580, afv. 

pr., 100. 
QuiRiJNSSEN (Corn). Zie Pathmos. 

— (Mich.), 1592, 213. 
QüiNsEL (F.), 1783, kap., 40. 

B. 

Kaalte. Liefdezusters, 438. 



Baamsdonk. Past. A. v. d. Lin- 
den, nieuwe kerk, past. J. B. 
Bruynen, 55. 

Raamsdonksveer. Ziekenzusters, 
488. 

Baat van Bogblscamp (Adr. 
God. de), f 1780, past. 15-16. 

Baymaekers (F. J.), 1858, praem. 
234-236. 

Bam van Schalkwijk (Godefr.), 
f 1755, aartspr., 428, 424. 

Bamp (Brechta), omstr. 1690, 156. 

— (Mr. Dirck), f 1597, burge- 
meester, 112, 127, 128, 136. 

— (Egb.), omstr. 1550, burge- 
meester, 113, 131, 148, 264. 

Bandenburcb (by Gouda). Past. 

P. Pelt, 9, 
Bansdorp (Jan Cornz. v.), f 1660, 

265. 
Bavbnstein. Augu8tines8en,486. 
Beek. Zusters, 487. 
Beedwijk. Nieuwe kerk, 55, 56. 
Beyer. Zie Boy er. 
Betnb (L.), 1777, past., 66. 
Bbijnbri (Gom.), -{- 1572,,prie8t. 

mart., 431. 

— (Dom.) , 1595 , praes. sem. , 
217, 218, 221. 

Beyniersz. (Luc), f 1543, pr., 
258, 257. 

Bbmetsz. (Jac), 1501, prior, 257. 

Bbmmrndr. (Geertr.), zust., 87. 

Bbngs (G. H.), 1897, past. 315. 

Bens (M.), 1770, past. 58. 

Bbnsboroh ( ' ie. van) , 1338 , 
past., 1. 

Bensman (Anth.), 1740, 405. 

Besoluties van Gecom. Bad. van 
Holl. Zuid-kwart., 1730-1794, 
86-66. 

Bbüvbr. Dominieanessen, 488. 

Beuzel. Broeders, 485; Zieken- 
zusters, 488. 

Bhijksburo. De St.-Mariakerk , 
275; de abdg, 281. 

Bhoon. Past. V. Weerinx, A. 
Bosse, Fr. H. Haditen,<P. Kook, 
J. de Mol en J. v. Drunen, 56. 



490 



KiCHBL (Henr.), 1818, franc. 

past., 195. 
Bidder yan Groknestbtn (Dirk 

Ferd. de), omstr. 1650, jes. , 

146. 147. 
Biel (Joan. Petr. Andr. van) , 

f 1883, pnst., 18, 19. 
Bigt (J.), 1791, past., 50. 
BiGTEKS (F.), 1793, past., 52. 
BiJCK (Gom. Willemsz. van) , 

1581, 241. 
Btckardus (Bom.), omstr. 1568, 

past., 327. 
BucKHOLT. Dominicanen, 433. 
Bijen. Franciscaneseen, 437. 
Bunders (J.), 1776, past. 42, 52. 
Bijnsateewoüde. Nieuwe kerk, 

past. M. H. Witbols en A. Tho- 
mas, 57. 
BiJP (De). 322. 

BijpwETERiNO. Past. J. P. Meyers, 
H. V. Westerlo, F. H. Lammers 
en P. Halleman , 57 ; past. V. 
den Mey, 272. 

BiJSEN. Ziekenzusters, 438. 

BiJSwijK. Jansen, statie, 89, 57, 
178. 

Jansen, past. A. Schravelaar, 
verzoek der Kath. om een Kath. 
pastoor , past. A. Vermeulen , 
nieuwe kerk, past. H. Beukman, 
geschil tusschen de H.-Geest- 
armenmeesters en de B. K. ar- 
menverzorgers, past. J. T. Ver- 
meer, 57, 58. Geschiedenis der 
Kath. statie, 177-178; Zusters, 
438. 

BiJZENBURG. Zusters, 438. 

BiNGBRS (J.), 1740, aartspriest., 
267, 406, 407. 

BoDENRiJS. 42, 280. 

— (Alew. V.), 1266, 279, 280. 

— (Dirk van), 1266, 280. 
BoDOAN (Car. Phil. de), f 161Ö. 

Bissch. Middelb., 210, 211, 220, 
227-232. 

BoDOLPBüSS. (Theod.), 1467, pr., 
264. 



BoDRiGüBZ (PhiL), 1755, pr., 

424-426. 
BoELANTS (Katr.), 1579, zuster, 

250, 261. 

BOELOFARENDSVSBN. DckcU H. 

Gael, 12; Jans. statie, 39, 56, 
nieuwe kerk geweigerd, past. 
W. V. Weetering, vergrooting der 
kerk, de kapelaan-pastoor, past. 
J. A. V. Langen en J. B. Moys- 
saert, 56, 57; Zusters, 439. 

BoEPBR (Jac. de), f 1772, past. 
205. 

BoERMOND. Camillianen , 43S ; 
Bedemptoristen, 434; Broeders, 
435; Karmelitessen , 436; Cla< 
rissen, 436; Ursulinen , 436 ; 
Liefdezusters, 438; Zusters van 
het Arme Kind Jesus, 439; 
Arme Dienstm. v. J. Ghr., 441. 

BoGiERs (F.), 1767, past., 54. 

Boy (Jac. Ie), f 1741, dom. 
past., 201, 407. 

— (Petr. Ie), f 1737, dom. past 
192, 199, 201, 407. 

Boter (Ger.), 1574, afv. past, 
327, 330, 331. 

BooBOL (M.), 1765, past. 49. 

Bood (B. A. van 't), 1855, kap., 
31. 

BooDE (Flor. de), 1478, kap. 120. 

BoosBBOOM (M.j, 1745, 194. 

BoosTEREN. Zusters, 441. 

BoozE (Petr.), geschiedk.» 191, 
203, 204, 205. 

BosENBOscH. 1477, proton, apost. 
370. 

BosMALEN. Broeders, 435. Zie- 
kenzusters, 438. Zust. V. Barmh. 
440. 

BossE (A.), 1770, past. 56. 

— (A. P.), van), 1776, past. 48. 
BoTMEiJER (J.), 1788, past. 61. 
BoTTERDAM. Siut-Laurentius-pa- 

rochie, 32. 

Vrgdom van acc^ns voorksüh. 
gestichten, 38. Past. B. J. B^le- 
velt, erfbevoegdheid van armen- 
en godshuizen, 57; preek van 



491 



A\t 



past. J. Uitenhoorn , 61; kap. 
B. de la Croix, 65 ; Franc. past. 
H. Kichel, 195. 

De Statie aan 't Steiger, past. 
A. A. de Brabanter en past. A. 
Knegtels, 206. 

Het Dominicanenkl. 273. 

De oude Sint-Laurentiuspa- 
rochie, 273-292. 

Begin der stad, 274; stichting 
der parochie, 274-282; de com- 
mandeursaan den Hofdijck, 276, 
277; het slot Bulgerstein, 281; 
eerste yermelding der parochie, 
281, 282; het frbescegt", 282- 
284 ; grenzen in de 14de eeuw, 
geschil tusschen Dirk Bokel en 
Oetgier yan Gralingen, 285, 286 ; 
in 1315 bestaat er geen parochie- 
kerk te Kotterdam, 286; Rot- 
terdam onmiddelijk onder beheer 
der gravelijkheid , 286, 287; 
krijgt zelfstandig beheer en stede- 
lijke rechten, 287; schoolmeester 
Pieter Marre, 287; na de op- 
richting der school vermelding 
van kerkel. personen, 288, 289 ; 
oprichting der parochie in 1325, 
289 ; onzekerheid van de opgave 
van 3 pastoors v66r dien tgd, 
289 ; verbetering der datums , 
290; Heer Dirck, 290-292; vrij- 
heden van Jan van Henegouwen, 
290; conclusie tot het stichtings- 
jaar, 292. 

De parochiale indeeling der 
stad in 1697, 318-320. Lof van 
den Ap. Vic. op de verdeeling, 
320. 

De Leeuwstraatskerk , 356; 
Dominicanen, Becollecten en Je- 
zuïeten, 433; Redemptoristen, 
434; Broeders, 435; Zusters, 
437, 438, 439, 440. 
RovENiüs (Phil.), 1651, Vic. Ap. 
Bissch. Phil. 187, 347, 348, 350, 
361, 355, 361. 
RozENDAAL (N.-B.), Norbertijnen, 
432. Redemptoristen en de St.- 



Josefs-congregatie, 434. Broe- 
ders, 435. Franciscanessen, 437. 
Gasthuisnonnen, 440. 
RUIGEWILNIS. 57, 62. 

RuKFEN. Franciscanessen, 437. 
Rdsohbblatt (J. H.), 1897, de- 
ken, 411. 
RüSTENBUBO. 348, 349. 

8. 

Saagsvelt (J. W. V.), 1855, kap. 

31. 
Sappüs. 1614, pr. 401. 
Sage ten Broek (Ie), omstreeks 

1825, 20. 
Sambeek. Redemptoristinen, 436; 

Dominicanessen, 488. 
Sammeb (A.), 1637, 401. 

— (Thom.), omstr. 1620, 188. 
Sande (Roel. van), 1407, past. 

289, 290, 292. 

Saskebdeb (Joan.), 1557, afv. 
pr. 326. 

Sasse van IJssslt (Yan), Familie, 
111, 116. 

Sassenheim. Past. A. Heijden- 
daal, vergrooting der kerk, 58. 
Past. Gorn. Joannis, 138. Zus- 
ters, 439. Zie nog, 274. 

Sas yan Gent. Franciscanessen, 
437. 

Schaap (H.), 1788, past. 63. 

Schaep. Familie, 464. 

Schaesberg. Zusters, 440. 

Schagen. Kap. J. L. A. Kersch- 
ner, 35; afv. past. S. Jans, 326^ 
328; Miss. J. Cats, 337, 347. 
Zusters, 438. 

— (P.), 1757, 201, 202. 
ScHAiK. Zusters, 439. 
Schalkwijk. Zusters, 439. 
ScHEERS (F. A.), 1783, past. 52, 

62. 
Schellens (H.), 1781, past. 59. 
ScHELLiNCK (L.). praem. proost, 

226, 227, 234. 
ScHEBMEB. Kloostergoederen, 88, 

259 ; afv. past. G.Gornelisz, 332. 

Zie ook, 322. 



402 



SoHEVBNiNGBN. Zusters, 439. 

SCHIBBROBK. 280, 284. 

Schiedam. Stichting en parochie- 
kerk, 279; past. Anthony, 287, 
288; Dominicanen, 433; Broe- 
ders, 435 ; Dominicanessen, 438. 
Zie 283. 

ScHiEFBAAN (J. H.), 1767, past. 
64. 

ScHiJNDEL. Ziekenzusters, 438. 

Sgbilperobrt (Joan.) , praem. 
past. 234. 

Scbimmbkt. Missionarissen, 434 ; 
Zusters, 441. 

Schin-op-Geul. Zusters, 440. 

ScHiPio (A.), 1624, pred. 847. 

— (J.), 1646, pred. 348. 
Schipluiden. Past. N. Bono, 

bouw op het kerkhof, past. C. 

Beltink, 58. 
Schoemakbr (Ger.), -}- 1 736, ge- 

schiedk. 71, 74. 
Scholte (L.), past. 341. 
Schoonhoven. Kap. B. de la 

Groix, 65. 

— (Ger.), f 1698, franc. paat. 
191. 

*— (Joan.). •J-1704, franc. past. 
191. 

ScHOORL. Past. M. W. Braak, 19; 
Martel. J. Capito, 324, 326 ; de 
afv. Jan Jordens, 326, 327, 329 ; 
past. Petrus, 327; de afv. past. 
G. Eoyer, 327, 330, de afv. P. 
Dircxz, L. Claasz, 328-330; 
Miss. J. Granaet, 337; kerk- 
sluiting, 362. Zie nog, 322, 347. 

Schoten. 44, 58, 59. 

Schouten (A.), omstr. 1855, kap. 
31. 

— (P.), 1790, past. 62. 

— (P.), tt // 53, 408. 
Schouwen, past. 181. 
ScuRANT (N.)» 1829, 23. 
rScHKAYELAAR (A.), 1758, past. 

67. 

— (A.), 1766, past. 45. 
SoHUiJT (Jan Bapt.), 1759, past. 

204. 



ScHULTZ (H. M.), 1730, past. 40. 
SCHUURMANS (Auth.) , -{- 1674, 
franc. past. 189. 

— (Maria), 1668, begijn, 189 

— (Tberes.), f 1673, zust. 189. 
ScYLLiKCK (Lambr.), 1 573,praeDi. 

proost, 218. 
ScuTTEPüT (Joan.), 1604, praem. 

past. 233. 
Srbrooskerke, 219. 

— (Phil. van), 1658, rentm.,309. 
Senior (Joan.), 1595, praem. 

past., 233. 

Seutbr (J. C. J.), 1897, past., 35. 
Sbvenum. Zusters, 441. 
Sijbecarspel. Afv. past. Jan Am- 

brosius, 326, 329, 330. 
Sijboons (Bem.), omstr. 1670, 

Jez., 403. 

SiJMONS (Gom.), 1566, pr., 253. 
SuRix (Nic), 1700, past., 264, 

266, 268. 
SiLVOLDE. Franciscanessen, 437. 
SiMON, 1461, pr., 104. 
SiMONis (Gerbr.), 1535, pr., dek., 

147, 148. 
SiMPELVELD. Zusters, 439. 
Sinter Goelen trappen, 229. 
SiTTARD. Jezuïeten, 433 ; Zusters, 

436, 440. 

Sixtiüs, 1617, Vic. Kap., 341. 
SucHBR. Familie, 313. 

— (Wilh. Adr. Th.), 1897, bek., 
314. 

Slikgat. Capucgnen, 433. 
Slinoeland (Van), 1730, raad- 

pension., 270. 
Sloot (J. A. v. d.), 1777, past., 

48, 408. 
Slootdijk. 58. 
Sloterdijk. 58. 
Sluys (Jac), 1704, kerkm., 42). 

— (A. V. d.), 1779, past., 62, 66. 

— (Sim. V. d.). 284. 

— (Will. V. d.), past., 284. 
Sluijter (G.), omstr. 1730, past.,. 

63. 
Sluipwijk. 65, 58. 
Smal (J.), 1786, past., 40. 



493 



Smeels (H. P.), omstr. 1866, 

kap. 31. 

Smoldebs (G.), 1786, past., 48. 
Smulders (L.), 1758, 57. 
Snabsnbebo (P.), 1788, past., 48. 
Skeek. Zusters, 489. 
Snelle (L.), 1774, past., 271. 
Snickers (Petr. Matth.), 1848, 

deserv. 80. 
Soest. Zusters, 489. 
SoET (J.), 1778, past., 42. 
Somt (Jan). 1467, vicar., 264. 
Somveen (W.). 1781, past., 58. 
SoN. Ziekenzusters, 488. 
SoBETH (Joan de), 1455, Karm. 

prior, 418. 
SouBHüis (Mr. J. Ch.), f1738, 

past., 266, 406, 407. 
SoxjTMAN (Pieter), 1650, 297. 
Spanbboeck (Mr. Simon), 1607, 

miss. 387. 
Spabmakebino (Fr. X.), f 1866, 

franc, past., 197. 
Speok (Jan Comelisz.), 1668? 

past., 333. 
Spiebdijk. Past. J. A. L. Kersch- 

ner, 35 ; afv. past. pred. G. Cor- 

nelisz., 882; Vic. Kap. W. Coo- 

pal, 335; miss. Mr. S. Span- 

broeck, 837, 347 ; Kerksluiting, 

362; Zusters, 446. 

— (P.), 1757, 202. 
Spbang. 45, 58. 

Spbanoebs (C), 1762, past. 52. 
Spbündel. Franciscanessen, 487. 
Stadloon (Jac. van), 1780, 205. 
Standdaabbüiten. Franciscanes- 
sen. 437. 
Stategaabt (Blis.), f 1778, 195. 

— (Maert.), 1704, kerkm., 421. 

— (Maria), f 1802, 196. 

— (Vinc), f 1784, 196, 199. 
Steen (J. v. den), 1738, aartspr. 

43, 267. 
Stbenbeboen. Franciscanessen , 
437; Gasthuisnonnen, 440. 

— (Joan.) 1 1803, past., 16, 17. 
Steenius (N.), 1640, past., 362. 
Steenwijkebwold. Zusters, 439. 



Steijl. Missionarissen, 434; Zus- 
ters, 441. 
Steune (Petr. v. den) , 1422 , 

proost kap., 263. 
Stiphout. Zusters, 438. 
Stompwijk. Past. L. F. Perquin, 

N. Neerinx, W. Somveen, 58. 
— (Petr. van), omstr. 1670,jez., 

403. 
Stouthandbl (Sim.), -}- 1588, 

pred., 4. 
Stbaatman (W.), 1759, 204. 
Stbaman (Lud. Jos.) , 1857 , 

franc, past, 197. 
Stbatum. Broeders, 435; Zusters, 

439. 
Stbbtjbnioh (Henr.), 1594, pr., 

216. 
Stbenius (CatM.), 271. 
Stbtjen (Jan van), f 1594, 

Bissch. Mid., 210-217, 220, 

221, 232, 235. 
Stbijp. Zusters, 489. 
SoYS. Familie, 178. 
Susteren (Mart. van) 1707, jez., 

192, 404. 
SuTPHEN (Ger. van), pr., 87. 
SwAECK (W.), 1786, past. 68. 
SwAENEN (Serv.), 1719, jez., 

404, 405. 

SWEDEB VAN KUILENBUBG , -}- 

1433,Bissch. Utr., 248, 249, 409. 
SwiTBEBTOS (Sint). Gravure, 295. 
SwiETEN (van), 1736, baljuw, 60, 



Teckop. Past. H, v. d. Cop, 58; 

verbouwing der kerk , past. J. 

Cron^k, 59. 
Tegelen. Trappisten, 432; Bene- 
dictinessen, 436; Zust. derGod. 

Voorz., 441; Zusters v. O. L. 

Vrouw, 441; Zust. der Eeuw. 

Aanb. 441. 
Teijlinoen (Dieuw. van), 1670, 

192. 
— (Nic. van) f 1664, 402. 
Tbkelenbubg. (J.), 1757, 202, 
208. 



494 



Tblleman (Joan.)» 1^1, dom. 

kap., 209. 
Teebeidsn. Franciscanessen, 437. 
Tbssel. Afv. past. pred. Jau 

Jansz.y 831. 
Tetrodb. Past. H. Schellens, 59. 
TflBODORiccs, 1484, prior, 249. 
Theopridds, 730, abt, 117. 
Theunisz. Corn.)» 1544, 80. 
THiBNBN(Joan.van), 1799, pr., 17. 
Tholen (R. V.), 1788, past., 46. 
TuoiiAS, 1478, Gen. tertiar, 95, 

96. 

— (Marr.), 1578, zust., 244. 
Thohasz. (Glaas), 1706, 268. 
Thonisdr. (Heijnr.), 1578, zust, 

110. 

Thorv. Franciscanessen, 437. 

TiEL. Past. A. A. de Brabanter, 
206; Dominicanen, 433; Do- 
minicanessen, 438. 
Zie nog: 209. 

Tybosch (Petr.) , 1711 , jans. 
past., 427, 480. 

TïiCANMi (Bruno), notar., 264. 

Tymendr. (Aef), f 1514, prio- 
rin, 85. 

TiLBURO. Capuc^'nen, 433; Mis- 
sionarissen, 434 ; Broeders, 435 ; 
Clarissen, 436; Visitandinen , 
436; Liefdezusters, 439; Zus- 
ters der H. Familie, 441. 

Timmees (Jac), 1727, past. 318, 
320. 

ToBBERS (W.), 1788, past. 53. 

ToMAS, 1829, past., 23. 

— (A.), 1788, past., 57. 
ToNGERLoo. Abdij, 42, 53. 
ToRENBCRO (Jac), 1694, tertia- 
ris, 192. 

Torre (Jac. de la), 1656, Coadj. 
vic. ap., Bisscfa. v. Eph. , 187, 
325, 847, 356, 368. 360, 364. 

— (Jasp. de la), 1595, praem. 
past., 211, 220-226, 233, 235. 

Trigland (Jac), 1656, pred., 851. 

Tronchiennes. Praem. abdy, 233. 

Tubbergen. Past. J, Benschop en 

J. Wessels, 356; Broeders, 435. 



TiJiTJEHORK. Past. J.Craal, 360. 
365. 

Tülk (C.), 1782, pr., 38. 

ToRiNG (Henr.), 1759, past 204. 

Twsntb. Nieuwe staties opge- 
richt, 187. 

TwisüH (N.-H.). Een afv. past., 
326. 

ü. 

Uden. Past. J. W. Husing, 31 ; 
Kruisheeren, 432; Brigittinessen, 
436 ; Ursttlinen , 436 ; Barmh. 
zusters, 439. 

ÜDBNHOüT. Zusters, 439. 

UrrENBooGAARD , omstr. 1620, 
pred., 344. 

Uyttbrwaelb (Jac), f 1653, 
past., 4-8, 31. 

— (Maria), 1602, 7. 

UiTENHOORN (J.), 1774, past. 61. 

UiTERwiJCK (Henr. v.), f 1727, 
franc past, 191-193. 

Uithoorn. Zusters, 439. 

Ulbstraten. Broeders, 435. 

Ulft. Zusters, 439. 

Ulybnhout. Francisoanessen,437. 

Uphop (Theod.), 1833, 24. 

Urmond. Gonyentueelen, 433. 

Ursem. Statie-oprichting, 347. 
Zie: 258, 260, 349. 

Ürsula (Sint). Legende, 181 , 
182. 

Utberg (Sever.), 1826, bek. pred. 
past, 20-22, 26. 

Utrecht. Sint Jan, 1, 4. 
Sint-Salvatorkap., 69, 63. 
Domkapittel, 152. 
Oudemunster, 263, 264. 
Elloostergoederen, 109. 
Vic kap. Wachtelaar, 800; 
Aartsbissch. museum, 295; zeld- 
zame aanteekeuingen over kloos- 
ters , 180; Jans. statie, 186; 
St-Jan Gommanderye, 276, 316; 
St.-Paulusabdij, 289 ; Karmelie- 
tenklooster, 415; pater M. van 
Susteren, 404 ; Dominicanen en 
August^ nen , 438 ; Broeders , 
435; Zusters, 438. 



496 



Bisschoppen; 78, 120, 144, 
248,249,266,268,264,276,810. 
878-376. 879, 380, 384-386. 

Zie nog: 4,8, 9, 11, 88, 178, 
181, 187. 

Uterwael. Zie Uytterwaele. 

UüTWAES (Jan), 1855? Aug. prior, 
291, 292. 

V. 

Vaals. Bedemptoristen, 434 ; Zus- 
ters V. h. H. Hart, 436; Arme 
Dienstm. van J. Chr., 441. 

Vaddere (Henr. de), 1697, past. 
818. 

Vairlbniüs, 1687, Vic.-gen. 386. 

Valcooge. 822, 863. 

Yalerids (Andr.), geschiedkun- 
dige, 186. 

Valk (A. v. d.), f 1766, aartspr. 
862, 428-426. 

— (C. V. d.), 1798, aartspr., 50, 
269, 272. 

— (P. V. d.), 1773, 65. 
Valkenburg. De oude kerk, 276; 

Jezuïeten, 433 ; Ursulinen, 486; 
Franciscanessen, 487. 

Valkenoge. KlooBtergoed, 256 , 
268. 

Valkenswaaed. Franciscanessen, 
487. 

Valks (Jacomina) , 1646, 199, 
200. 

Varik. 209. 

Vechel. Broeders, 486; Zieken- 
zusters, 488. 

— (Leon.), f 1578, past. mart., 
302-304. 

Vechteresse (Mr. Joan.), past., 

182. 
Veen (N. v.), 1774, past., 60. 

— (P. V.), 1793, past. , 62. 
Veenhuizen. 822, 869. 

Veer (Andr.), 1422, kan., 268. 

Veere. 808-312. 

Veld (*t). Miss. J. Cats en B. 
Costerus Cleerbesem, 887, 347, 
352; statie, 859; past. J. Ver- 
campen, 365. 

Veldmans (J.), 1821, past., 19. 



Velp (N.-B.). Capucijnen en Je- 
zuïeten, 483; Redemptoristinen, 
436. 

Veltman (Joan.), 1817, dom. 
past., 206, 207. 

Vblsen. Past. H. Haakman, P. 
Molenaar, J. Allebé, 69. 

Seminarie „Hageveld" , 176. 
Het z. g. S.-Engelmundusbeeld 
der oude kerk , gevelsteen aan 
den toren , lang aangezien als 
8.-Engelmundusbeeld,' 298-294, 
298, 301; afbeelding van den 
gevelsteen, 296-297; de gevel- 
steen eene afbeelding van den 
verr^zenden Christus, 299-300. 
Zie nog: 44, 128, 129, 136, 
154, 274, 418. 

Venator, 1610, Rem. pred., 
344, 345. 

Venloo. Dominicanen , 438; 
Broeders, 435; Dominicanessen 
en Ursulinen , 436 ; Liefdezus- 
ters, 489. 

Venneker (Corn.), 1649, sche- 
pen, 865. 

Venraai. Recollecten, 438; Ur- 
sulinen, 486; Zusters der Grod. 
Voorz., 441. 

Verbint (Joris), 1704, kerkm. , 
421. 

Vercampen (Mr. Jud.), f 1764, 
aartspr. kan., 269, 365. 

Vbruasselt (Anth.), -{- 1670, 
franc, past., 188-190. 

— (Piet.), t 1665, franc, 189. 
Verhorst (Aleyda), 1681, 198. 

— (Cornelia), 1681, 198. 
Verkade (C. P.), 1776, past. 61. 
Verlaat (W.), 1844, past. 182, 

188. 
Vermeer (H.), 1766, past. 52. 

— (J. T.), 1791, past. 58. 
V£RMBiJE(Jan), 1567, past. 825, 

827. 
Vermeulen (A.), 1771, past. 67. 
Vermolbn (J.), 1767, past. 42. 
Verscubren (Herm.), f 1667 , 

192. 



496 



Verstraaten (Henr.), f 1888, 

paat. 83, 34. 
Vebwoutsdb. (Aecht.) , 1578, 

su8t. 90. 

Vbth (A. de), 1766, past. 51. 
Vbüb. YernieuwiDg der kerk, past. 

E. J. A. Nitert, 69. 
ViANEN. Verbod aan Dol^ns, 

sluiting der Kath. scholen, 59; 

Zusters, 439. 
YiEBLiNOSBEEK. Zusters, 489. 
ViGGBL (F. van), 1761, past. 46. 
ViNCKEDBS (Leon.), 1720, dom. 

430. 
ViMK (Jan), 1626, schepen, 199. 
YiNKBKBüBe (J.), 1792, past. 68. 
YiNKBVSEN. Zusters, 440. 
ViMKiüs (J. H.), omstr. 1600, 

8, 4. 
VissoHEB (Corn.), 1660, graveur, 

297. 

— (G. C. de), 1788, past. 45. 

— (Theod. de), 1710, past. 404. 
Vlaabdinobn. Nieuwe kerk, 66 ; 

past. Andries, 287, 288. Zusters, 

489. Zie nog, 59, 275, 276, 277, 

279. 
Vlamijmok (Andr.), 1541, 306. 
Yliebdbn (Franc, v.), 1596. 

praem. abt, 213, 214, 217, 219, 

220, 226, 227, 230, 232,233- 

236. 
Vlijmen. Bouw van een kerk- 

schuur, 59; sluiting der kerk, 

geschil met kerkmeesters, 60. 

Norbert^nen, 482. Zusters, 489. 
Vlijsman Angelo. 1757, 202. 
Vlissingen. Kap. J. L. A. Nab- 

beveld, 418. Franciscanessen , 

437. Dochters der H.H. Harten, 

440. 
VooEDBS (Th.), 1776, past. 48. 
Vogelenzang. Kerkdienst, nieuwe 

kerk, past. W. v. Weetering, C. 

P. Verkade, J. Kok en J. Rot- 

meijer, 60, 61; past. A. v. d. 

Capelle, 270. Zie nog. 46. 
VoiBST (He^nr. van), 1428, pr. 

102. 



VoLCKEBTZ (Aris), •}" 1612, pred. 

346. 
VoLENDAM. Dominicanessen, 488. 

VOLLENHOVB. 96, 191. 

Vonk (Dom.), 1826. dom. kap. 

209. 

VoNST (Dirck), 1429, pr. 94, 95. 
VooBBUBG. Kap. H. Verstraaten, 

83; past. C. de Graaf, nieuwe 

kerk, de preek van past. J. Ui- 

tenhoorn, past. J. Me^beek, 61. 

Zusters, 439. 
VooBHOCT. Het seminarie „Ha- 

geveld", 176, 177. 
Voorn (Mr. Jan Spliu t van), 1 600, 

rentm. 222, 223, 228. 
VooBSCHOTEN. Past. P. V. d. Burg, 

61. Dominicanessen, 438. 

— (Egb. van), 1266, 279, 280. 
VoBDEN. Eecollecten, 433. 
VoBENBEBCK (Aut.), 1640, past. 

348, 352, 859. 
Vos (Joan.), 1764 , franc. past. 

193, 407. 
VosBEBGEN (Gasp. vau) , 1681, 

balj. 810. 
VosMEEB (Adr. Sasbout), f 1614, 

Ap. Vic. Bissch. Phil. , 176 , 

239, 336, 887. 339. 
VosMBBUS (Mich.) , 1629 , ge* 

schiedk., 892-394, 397. 
Vragbnueb. Eecollecten, 433. 
VBEECSE(Anna), 1678, znst, 244. 
VbegtP (C. V.), 1798, past, 46. 
Vbijhoevbn-Gapblle, 45, 62. 
Vboonmbeb (N. H.), 849. 
VucHT. Broeders, 435; Zusters, 

437, 440. 

W. 

Waaijenbübg (A. V.), 1767,202. 
Waalwijk. Dienst in Besoyen, 

48, 62; Zusters, 489. 
Waabo (Am. de), 1768, past., 

kan., 362. 

— (Jos. de), 1726, past., 352. 
Wachtelaab, 1 1658, Vic. kap., 

300. 
Wabdinksvebn, 62. 



497' 



Wael (Jan de), 1494, 69, 71, 72. 

— (Joan de), 1734, pr. 407. 
Waobnbeko. Franciscanessen , 

487. 
Wahlbn (Joan. Jac), 1846, 207, 

208. 
Walkot (Th.), 1769, past., 62. 
Walree (W. J.), 1779, past., 

271, 408. 

Walteri (Joan.), 1595, praem., 
233. 

Wamrooi. Ziekenznsters, 438. 

Wap Pr. Jan J. T.), 1836, 179. 

Warmelink (Th.), 1770, past., 
41. 

Warmerhuisen. Patroonheilige, 
181; past.-mart. P. Boachortins, 
325, 833; nieuwe leer, 329, 
330; Eemonstr. en Contra-rem. , 
345; assist. A. de Waard en 
past. J. de Waard, 352. 
Zie nog: 322, 326, 328. 

Warmond. Seminarie, 18, 26, 
176, 177, 181; Zusters, 440. 
Zie: 112. 

Waspik (Groot), 55, 62, 425; 
Zusters, 439. 

Wassenaar. Kap, J. P. A. v. 
Riel, 18; vergrooting der kerk, 
past. H. J. Ie Jeune, 62; Fran- 
ciscanessen, 437. 

Wateringen. Past. J. Keuier, 
62 ; Zusters 439. 

— (Ger. van den), 1295, 283. 
Waterland (Ejjl. van), 1574, 

pa8t.-mart., 823. 
Wa VERVEEN. Past. H. V. Ennette, 

J. F. Groothuis, Th. Walkot 

en P. V. Veen, 62. 
Wberdt (A. de), 1798, past, 

272, 407, 408. 

— (Jac. de), 1798, past., 272. 
Weert. Pat. Fr. X. Sparmake- 

ring, 197; Becollecten , 433; 
Broeders, 435; Brigittinessen 
en UrsuUnen, 436; Liefdezust., 
439. 

— (A. van), 1767, past., 50. 

— (E. de), 1766, past. 270. 



Weesp. Past. F. A. Scheers, 

vernievwingderkerk, 62; gesch. 

der statie, 182, 183; burgem. 

J. V. Nordingen, 200; past. 

N. Gomes, 423-425; Zusters, 

439. 

Wbbsperkarspel. 40, 62, 183. 
Weetering (W. V.), 1776, past., 

56, 61, 65. 
Weezel (Eutg. V.) , 1476, pr. , 

98, 99. 
Wehl. Dominicanessen, 438. 
Wellens (Petr.), 1697, past., 

318. 
Wemmel. Past. J. de la Torre , 

224, 233. 
Wencuem (Wout. van), 1669, 

prior, 163. 

Wbncküm (Anth. van), f 1732, 

past. , 11-13. 

Werden (P.), 1778, past., 42. 
Werfertshobf. Past. J. van den 

Bosch, 25; zusters, 440. 
Wernhoutsburg. Missionarissen, 

434. 
Wessels (Joan.) , omstr. 1725 , 

past. , 356. 
westbrlo (H. V.), 1770, past., 

67. 

Westkappel. 807, 309, 317. 
Westphalën (Adr.), omstr. 1650, 

geschiedkund. , 188, 189, 190, 

401-403. 
Westwoüd. Zusters, 440. 

Westzaan. Kloostergoederen, 88, 
108. 
Zie ook : 49, 62. 

Westzaandam. Admissie v. past. 

Fr. Willebrink, past. G. Sluyter, 

63. 
Wevelinckhoyen (Joan. van), 

1666, past., 366. 

Wierinqen. 357. 

Wtbosch ('t). Ziekenzust., 488. 

Wybrantsdr. (Christ.), 1514, 

Zusters, 372, 377, 378. 
WrcHEN. Becollecten , 433 ; 

Franciscanessen, 488. 



498 



Wyck (bij Heusden). Klooster- 
goederen, 210, 213, 214, 222, 
223, 228, 230-232. 

— (Stev. van), 1595, rentmeest. 
218, 214, 224, 225, 230, ^32. 

Wijk (Henr. v.) , t 1778, 195. 

— (Math. van), 1716, 193. 
Wijk aan Zee. Nieuwe kerk, 

past. J. H. Schiefbaan, F. H. 

Lammers, J. F. Meylink en A. 

Jjappéy 64. 

Eequest van 1742, 157-160. 
Past. H. J. Loenius, 416, 

418-422. 
WuK-BiJ-DuuESTBDS. Zusiers , 

439. 
Wijk-Maastbicut. Franciscanes- 
sen, 437. 

Wijnandsbade. Jezuïeten, 433. 
WiJNANTs (H.), 1779, past. 41. 
Wynen (Henr.), dom. past. 201. 
WïNGAEKDBN (M. van), 1766, 

past. ,53. 
Wtnosbebo. Benediotyn.-abdij , 

225, 226. 
Wytens (L.), 1744, kan., 53. 
Wilhelmi (Jac), -j- 1572, priemt. 

mart. ,431. 
Willem, 3063, Bissch. v. ütr. , 

275. 
WiLLEMSZ. (Ewont), 1527, sup- 

prior, 264. 

— (Jac), 1568, afv. kap., 326. 

— (Vecht.), 1420, 101. 

— (Wout.), 1424, pr., 83. 
Willibaldüs (Sint). Gravure , 

295. 

Willibbobd (St.). Dorp. Fran- 
ciscanessen, 437. 

Willibbobdus (Sint). Geschie- 
denis, 181 ; gravure, 294, 300. 

WiLNES. 1. 

Wils VEEN. Past. J. G. Maas, 65. 

WiNDESHEiM. De kloosterver- 
eeniging,. 68, 87, 249, 250. 

Beorganisatie in 1569 voor- 
gesteld door het Gen. Kap., en 
in 1573 bekrachtigd door den 
Paus, 160-172. 



Winkel. De afv. past. J. Jordens, 
330; afv. past. Eo^er, 331. Zie 
nog, 322, 365. 

Wissen (Van). Familie, 149-154. 

— (Mr. Stev. van), 1509 , kan. 
152. 

Wit (Nic), f 1464, prior, 431. 

— (Nic. de), omstr. 1570, kap. 
333. 

WiTBOLS (11. H.), 1790, past. 52, 

57. 
Witte (Jan Casp.), 1 1831, 196. 

— (Jan Chr.Coenr.), f 1841, 208. 
Wittëm. Eedemptoristen , 434. 

Eedemptoristinen, 436. 

WlTTEBT VAN BLOEMEND AAL (A.), 

1784, past. 42. 

WoENSDBECHT. Zusters, 439. 

WoENSEL. Ziekenzusters, 438. 

Wc EBDEN. Pred. J. H. Vinkius, 
4 ; verzoek betr. het Pontiuncola- 
feest en de nieuwe kerk, 63. 
Eecollecten, 433. Franciscanes- 
sen, 437. 

WoEBT (Jac), 1595, praem. past. 
233. 

WoBSTiJNE (F. V. d,), 1786, past. 
40, 44. 

WoGNüM. Zusters, 440. 

WoBKUM. Zusters, 439. 

WoBMEB. K. de Bout, 10 ; past. 
G. J. Pronk, 31; past. H. Schaap, 
nieuwe kerk, 63; kloostergoed, 
243, past. A. de Weerdt,272. 

WOBMBBVEEB. 49, 64. 

Wouw. Franciscanessen, 437. 

IJ. 

IJbsel (Math. van), 1624. praem. 

abt, 213, 224, 225, 230-233. 
IJsbbants (Vroutg.), 1578. zust. 

110. 

Z. 

Zaandam. Legaat aan de armen, 

64. Zusters, 439. 
Zael (Heijnr.), 1444, 102. 
Zapfius (Jac), 1604, proost kap. 

138. 



499 



Zalt-Bommel. Recollecten, J.33. 
Franciscanessen, 437. 
Zande (Gher. van) , 1493, pr. 

94-97. 

— (R. van). Zie San de. 

Zaken (B. G. van), 1777, past. 53. 

Zeddam. Franciscanessen, 437. 

Zeeland. Ziekenzusters, 438. 

Zeelst. Ziekenzusters, 438. 

Zeeland (Eaym. van) , 1835. 
dom. kap. 209. 

Zegwaard. Obligatie der armen, 
64; past. J. C. Maas, 65. 

Zelsaet. Past. J. Woert, 233. 

Zenderen. Karmelieten, 433. Kar- 
melitessen, 436. 

Zeyenaar. Zusters, 439. 

Zevenbergen. De Karm. A. Au- 
digée, 64 ; verbouwing der kerk 
en past, A. van lersel, 65. Zus- 
ters, 439. Zie ook, 425. 

Zevenbeegsche Hoek. Zusters, 
439. 

Zevenhoven. Schrijfwijzen van 
den naam, past. N. v. Rensborch 
en J. V. d. Dam, 1 ; voorrecht 
van graaf Albert, 1, 2; past. D. 
V. Bodegraven, 2, 8 ; oude pa- 
rochiekerk en past. D. Dierick, 
3; eerste predikant, 3, 4; pas- 
toors na de hervorming, 4-35. 
Kerk na de herv.. Patroonheilige, 
7-9; jansenisme, 10, 11; geen 
past. 11; kap. J. L. Mostelaar, 12; 
nieuwe pastorie, eerw. Heer 
Coulaer, 14 ; aanteekeningen van 
past. A. G. de Raat van Bogels- 
camp, 15; eerw. Heer J. van 
Thienen, 17; past. S. Uitberg 
met zijn twee zoontjes, z^ne 
predikaties , vernieuwing der 
kerk, 20-25; geschriften van 
past. A. J, J. Keil, 27; nieuwe 
pastorie, 27-30; oprichting der 
parochie Nieuw veen , 31-35 ; 



kap. P. Driessen en F. W. v. d. 
Pigge, aanteekeningen van past. 
A. J. W. Dijkhoff. 35. 
Past. J. J. Banning, 65. 

Zierikzee. 288, 308. Zust. 440. 

Zijdewind. Toediening van het 
H. Vormsel, 6, 364, 365. 

Zijl (M. v.), 1766, past., 42, 270. 

Zijnen, 1847, pred., 29, 30. 

ZiJPB. Past. R. de la Groix ge- 
weigerd, past. W. V. Weetering 
past. J. G. Maa8,B. ten Hondijk, 
J. de Haan, 65 ; Franciscanes- 
sen, 437. 

Zoeterwoud e. Past. L. Reijne, 
C. Bakker, octrooi voor het 
aanvaarden van erfenissen, 65; 
Franciscanessen, 438; Zusters 
van den Goeden Herder, 440. 

Zomeren. Lranciscanessen 437. 

Zoüteveen. Nieuwe kerk , past. 
A. V. d. Sluijs, A. Terbeek, 66. 

ZuDEN (Jac. van), 1313, kom- 
mand. der St.- Jansorde, 316. 

ZüiD-PoLSBROEK. Past. F. Ha- 
genouwen, 66. 

ZUID-SCHARWOUDE. 324 , 327 , 

332, 360. 
ZuNDERT. Franciscanessen, 437; 

Gasthuisnon nen, 440. 
ZüTFEN. Zusters, 439. 
ZüïPHEN (Ger. van), pr., 87. 
ZwAAG. De afv. Arn. Hendrix, 

331. 
ZwAEN (Reijn. de), 1713, 193. 
ZwALUWE. Kerkschuur en nieuwe 

kerk, 66. 

ZwAMMERDAM. August^ju gewei- 
gerd, verbouwing der kerk, past. 

J. Gyodt, 66. 
Zie nog: 25. 
Zwolle. Broeders van O. L. Vr. 

Moeder van Barmhartigheid , 

435; Zusters, 439.