(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "[He Kaine Diatheke] = Novum Testamentum Graecum"

LIBRAKY Ol• THE 
JM-assacniisetts 
Jjible Oociety 



Catalog No.A'5^0'7/N-r(753L^ 
Fanuly /NPO «SO (=<,Cj P (c^M 
5ub-Faniily We^L-»-S.N3 IC 
JDfailcli ...rrrr..... 
ClTlOlip "~ 



Λ Γ Ν Ι ■,; τ 



|. 



LanguageHe.l-U?S:/MIK^ KOfNE 

JJialect . 

Contents^>^e*AJ. Τε.ϊ1>κ.ΐΛΛ«-ι^ 

Veriion \Jolwm<» X 

Pul3lislie{l liy 3?OTVN>^-?r 

Place Α^Τλ j te (cX'\\^y\ 

Date 175"/ 

Accession ivlo. ■^ ^3l 

Accession Date/^WiV^ojt" Ι-Γ, iTf*^ 
Price Λν<?|, ifit ~: Ο S i^ ΤΛ 



: HlGMAU A- SOM, 
;:cal houViellrri, 
ise vt l.oiidoo. l-.C ι 



Ν ο V υ Μ 
TESTAMENTUM 

G R Α Ε C υ Μ 



CUM VARIIS LECTIONIBUS 

Ε Τ 

COMMENTARIO 



DUOBUS Το 



Μ Ι S. 



Η ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ 

NOVUM TESTAMENTUM 

G R Α Ε C υ Μ 

EDITIONIS RECEPTAE 

CUM LECTIONIBUS VARIANTIBUS 

CoDicuM MSS., Editionumaliarum, 
Ver-Sionum ετ Patrum 

NEC NON COMMENTARIO PLENIORE 
Ex ScRiPToRiBus VETERiBus Hebraeis, Graecis et Latinis 

HlSTORIAM ET VIM VERBORUM I L L U S Τ R. Α Ν Τ Ε 

OPERA ΕΤ STUDIO 

JOANNIS JACOBI W Ε Τ S Τ ΕΝ I L 

τ ο Μ υ s Ι. 

CoNTINENS Q.UATUOR. EVANGELIA. 



< 




/° . lanie. Seti2p . 



AMSTELAEDAMI, 

,χ- offaCIna Dommerian.>*, 

Μ D C C L I. 




PROLEGOMENA. 




"Ν 



|Um duo praecipue a bono Interprerc requirantur, primo ut 
verba Scriproris, qucm fibi fumit,veteris,dcindeucverborum 
llgnificationem pro virili emac; in urroque fe multi eorum , qui 
in Novum Foedus annotationes icribere funt aggrcfli , ita ees- 
ferunt, uc exfpe£tacioni Ledorum parum fatisfecerint. Quod 
enim atdnct ad Leftioncm veram inter tot & tantas librorum 
variationcs inveniendam , tam parum de ea fuerunt ibllicici 
uc vcl de fide typothetarum fecuri , eaque , quam fors obtulerac , editione conren- 
ti , llarim interpretationi iek accingerent , vel longe maximam Variarum Lcfti- 
onum , quas prae manibus habebanc , parrem fupprimerenr ; quorum illud vix a 
negligcntiae culpa abfolvi poreft, iftud vero fufpicionem praebec, acfi vel par- 
tium ftudio vel invidia merces fuas nude atque aperte fpedandas proponere veriti 
fuiflenu : Ad Senfum vero fcriptorum exponendum omnes omniutn conjefturas 
atque opinioncs in medium contulerunt, idquc vel tanta brevitate, ut obicuri 
fierent , vel tanta rerum & verborum copia , ut leitoris animum obruerent 
multoque rcddercnt incertiorem, quam fuerat dudum. Utrinque igitur vifatu- 
rus vitium , & accuratius , quam haftenus fadhim eft , undiquc conquilitis 
Leftionum varictatibus , meam de illis iententiam ita decrevi dicere, ut tamcn 
cuivis de ea re integrum liberumquc relinquerem judicium, & illam tantum ex 
omnibus feligere interpretationcm , quae mihi auc unice vera aut verofimilli- 
ma videbatur. Prius autem quam operi me accingam , quaedam praefari ne- 
cefle eft. 

De CoDiciBus Graecis Manuscriptis Novi Testaaientij 

EORUMQUE CUM EdITIS CoLLATIONE. 

I. /'^Odices partim funt membranacei , partitn chdrtacei. Membrana vel 
\,^ cft purpura infeit-a, vel fui colorisj eademque vel renuior vel craifior, 
Charta item vel efl: bombycina vel communis, eaqup rurfus vel laevigata at- 
que expolita , vel notae deterioris. 

Codicis in membrana purpurea defcripti duo tantum fuperfunt fragmenta "■ 
Londini unum, Viennae alterum, de quibus infra accuratius agetur, quae fine 
dubio funt antiquiflima , & defcriptioni Hieronymianae exafte refpondent 
qui praef. in Job, „ habeant, inquit, qui volunt, veteres libros vel in mem- 
„ branis purpureis auro argentoque defcriptos , vel uncialibus, utvulgoajunt 
j, literis oncra magis exarata quam Codices , dummodo mihi meisque permit- 
„ tanr , pauperes habere fchedulas , & non tam pulchros Codices , quam cmen- 
j, datos". Hujusmodi quoque membranae purpurcae vel chartae puniceae five 
violaceae infcriptum vidi Pfalterium Graecum , & aliud Latinum , quorum il- 
lud Tiguri in Bibliotheca Civica, hoc vero Parifiis in Coenobio S. Gcrmani 
aflervatur, 

Α In 



t PROLEGOMENA. 

In membrana tenuifllma fcriptus cft Codcx , qnera Beza Claromontanum vo- 
cavit , 6c libcr Prophetarum , qui Rcnati Marechalli fuic > tcnuitatem vero mem- 
branarum aeque atque elegantiam liceraruni in pretio fuiiTe teftatiir Chryfofto- 
mus Hom. 32. in foannem, ubi mentionem facit σττοοίΤίί? ώ㣧ι τ)ίν ταν ΰμίναι 
λΐττΊότ-ήΤΛ, χλ] το των γξΛμμά,των κ.αλλο?. Chartacei omnes func fcquioris aevi, 
&, li charra ilt vulgaris, majorem partem feculo XV". & XVI. in Italia fcripti. 

3. Membranac illae in qnaternmies diftingiiuntur , quorum finguli plerum- 
que o£lo funt foliorum , numeris in priore cujufque \'el Ibmma vel ima pagina 
nouatis diftindi , ficut etiam nunc Typographis aiftingucrc mos eil , nili quod 
in paucis demum pofteriori pagina notantur. lilae notae in quibusdam Codi- 
cibus vetuftate obfolctae funt. Ita notatos quaterniones etiam reperi in Codicc 
0£tateuchi vciuiliiHmo , qui Saravii fuir. Ex quibus numcris compcrire licer , 
quantum hinc indc in Codicibus delideretur. Ita dcfcripti eranc Codiccs illi 
quinquaginta , quos Euiebius Caefarienfis juflu Conftantini M. curavit defcri- 
bendos, h ΌΤολυτζλω? y\σ■ity]μ^10^ζ Τ6υχ€σιν τςισ-σα κ,α,ι r^Ύfa.σσΛ. , in voluniiniblis 
magnifice exornatis terniones (^ quaterniones de vita Conft. IV. 97. quaeVa- 
lefius ira explicat : ,^ refle interpres ternioncs & quaterniones vertir. Codices 
j, enim membranacei fere per quaterniones digercbanrur, h, c. quatuor folia 
„ fimul compafta , ut rerniones tria folia fint fimul compada , &: quaterniones 
„ quidem fedecim habebant paginas , terniones vero duodcnas. Porro in ul- 
„ tima quaternionis pa^ina notabatur numerus quaternionis, puta i. 2. 3. & 
„ fic deinceps, quemaamodum obiervavi in vetuftiflimis Codicibus tum Graecis 
„ tum Latinis. In antiquifllmo Codice Gregorii Turonenfis , qui ante non- 
„ gentos annos fcriptus eft, in ultima pagina quatcrnionis hanc notam reperi 
„ q. I. id cft quatcrnio primus. 

3. „ Paginae fingulae in plerisque omnibus Graecis manuicriptis ad cird- 
„ nnm & normam paribus ipatiis dividuntur, ut lineae aequali intercapedinc 
„ dirimancijr , parque ipiarum numerus iit in fingulis paginis". Talaeograph, 
p. 27. Punila quoque ipfa circino fatis alre impreiTa merunt, dudaeque ab 
uno ad akerum lineae etiam nnnc in Codicibus vetuftifllmis conipiciuntur, ita 
quidem ut in parte averfa quoquc ejusdem operae veftigia appareant, quae de- 
fcriptores in cxarandis Hteris iequerentur. Lineae transvcrfac omncs pari inter- 
vallo duftae funt, direftis finguHs utrinque inclufae atque terminatae;nifiquod 
in his Codicibus , quorum ringulae paginae binis columnis conftant, duplices 
haqLincae, quae columnas utrinquc finiunt, neceiTario dudae fuerunt. Quae 
licet omnibus nota ac pervulgata iinc, ideo tamen hic adnoranda judicari , quia 
faepe accidk, uc librarii, intermedia illa diflinftione neglcfta, textum pertur- 
barent, quod in Genealogia Chrifti Luc. Ili. magnam confufionem peperic, 
tum τΛξΛλλίιλίίί pofita nomina pro cis, quae perpendiculariterfubjacebant,fcri- 
bcrentur. 

4. Literae funt vel majorcs vel minores, illae temporc Hieronymi, ut §. i 
vidimus , vocabantur unciales , rurfus in duo genera diftinguendae. Lirerae vetc- 
res primi gcncris figura funt inornataac fimplici, aequabili dudlu exaratae, ita 
i»t,ii ξ excipias, vel uno dunt3xat,uc σΐ'γμα.^ο το ^Dtgof & ιώτα, velduobus,aut 
fummum tribus conftent duftibus, Literae vetercs fecundi generis func mulro 
pinguiores, inacquali du£lu arque anguloiae, aliae vclut bafi quadam fulrae, a- 
iiac variis apicibus ornatae aut oneratac potius. Quum vcro prior illa plane ea- 
dem fcriptura fit , quae in antiquioribus monumentis Graecorum comparet : po 
ilerior piduram femibarbarorum temporum fapiat ;, apparec utique, priorein 
eharaftercm re£te aiTignari ieculo VI. , poftcriorem IX. Hoc & breviracis cau- 
fa facio, aliis Codices prout figura magis ad hanc vel itlam accedit medio fem- 
pori dividcndos relinquens •, rum eriam vitandae extremitatis ergo •, video enim 
pofleflbrcs Codicum , nefcio quo amore antiquitatis abrepros, plerumque ma- 

jo- 



Ί>αα . ζ 



<λ <Χ JL Λ 


Λ Λ Ά 




CLOLuU 


Β & Β 


Ε Β ε 1Β 


Β 


β^β LL{aiinm.^cb:c) 


Γ Γ Γ 


Γ Γ 




T^ 


Λ ^ Χ 


ΛλΛΑ. 


.Α. 


/ΐ2> 


e 


ε e β 




feCe 


ΖΧ Ζ 


2; ^ ^ ^^ 


"^ ο 

ρ ^ 


33^ 


Η Η 


Η 




jy « // 


θ 


^ θ 




^ 5-Θ 


Ι 


Ι i 




/ 


κ κ κ 


Κ KL Κ Κ 




AC 


Α Λ λ 


ΑΑ Α Α 




iv;v 


Μ.ΛΙ Μ W 


Μ Η Μ^ Η Μ Μ ΜΜ 


Λ/^ 


Ν Ν 


Ν Ν Ν 




Ijy 


^ ^ ^ 


Χ?^^ 


t 


%ι 


Ο Ο Ο 










π π 


π π π π 




τπυπτι 


Ρ Ρ Ρ Ρ 


ρ F ρ 




ee. 


C C <; 


G (^ C 




β- [s-i) 


τ τ Τ 


i' Τ τ 




^l 


γ τ Υ 


γ γ γ γ γ γ γγ 


υ 


+ 


Φ # $ 




Ψ4^4 


XX 


Χ Χ^Χ 




% 


ΨΫ 


t¥t 




Τ 


cacu 


UJWCt)li)00@ © 


ωοο oo 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 5 

jorem , quam veritas liquido poftulabac , aetatem illis aifignarc , quod Bi- 
/βλιοκ-α,-π-^ιλοίί pulchrius quam eruditae mercis aeftimatoribus convenir. Literac 
fcquioris aevi minores illae funt, quibus jam vulgo Typographi utuntur. Eft 
praecerea aliud Alphabetum Graecum , quo Latini poft Caroli M. tempora ufi 
funt, cLijus lirerae non ita regulares funtj inprimis vero α &c f Sc )> zd formam 
Latinam infleftuntur. 

f . In libris , priori fcriptura exaratis , Accentus & Spirittis ut & difiinciiones 
νοοπηι plerumque defunt. Noftram non facimus de aetate Accentuum & Spiri- 
tuum controvcrfiam , de vulgari faltem eorum ufu in MSS. loquimur: unum 
vidimus fragmentum Cap. fequenti defcribendum , & Prophecarum Codicem 
Marechalianum ex veturtioribus, cui hae notae adfperfae fueruntjin cererisoni- 
nibus, quos traftavimus, vix uni aut alteri voci fimilcs notae apponuntur: at 
mediae antiquitatis Codices omnes, licet imperite iatis haud raro, appofitas 
casdem notas exhibent. 

6. Orthographiae ratio in veteribus fere eadem efl: , ab hodierna autem non- 
nihil recedit, fcribunc enim τ£σσέ§Λ, τ6σσέξΛ3£.οντΛ , ύλ«3•§6υίΐν, ^ia£,itm^ φθάννίί, 

€-3Τξοφ•ΛΤίυον y συιΧΛΤιχμί'γ^μι , evTTveoy , συΐ'Χ(ιθ'7Τίμ-\'α.ί , iylca.\ovuan. ουτωζ OC iyiny\aii 
ηοη 'ούτω & Ιγίν^σί, etiam ubi fequitur Confona. „ Literae ι. & υ. quando al- 
„ teri vocali non junguntur, nec diphthongum efficiunc, punftis fuperne no- 
„ tantur V ϋ. Palaeogr. 3". Γνοι & wol^aL• pro γνω &c ■οτΛξΛί'ω icribitur, ut io ve- 
teri columna ε/ roi ητολίμοι , antequam ω μί-γα. adveilum eflet , quatuor antc 
Chnfh.im feculis. Palaeogr. p, 138. 

7. Etiam A^etuftifllmi quasdatn voccs in Compendio fcribunt, ita ut primam 
tantum atquc ultimam , interdum & mediam literam , pro integra voce ponant 
linea quc fuperduda tegant, ut 9c, Jtc, «c, ^c, u<r, σψ, ijjA vel «σλ, «λ»^, 



■srgx, μξο.. Δα)}", pro ©eoi, Kugios , ΊιισοΖζ, XptTos y uioj, ΧωτΊιρ, Ίσραυιλ^ 'lepou- 
σΛλϊΐμ , ■woLrepcL , μ))Τ£/)α. , Δαυί(ί. Quod ex Judaeorum icribendi confuctudine 
vel a LXX. Interpretibus vel ab Origene in Codices V. atque inde etiam N.. 
T. & rcripta Patrum derivatum efle puto. Ideo autem notari debet, utpateat, 
quam facilc acciderit, ut vocabula ©eos, Xpirai, & Ktipios, cutn aliis permuta- 
rentur, quod Virum eruditillimum J. Pearfonium miror IatuilTe,quandoquidem 
in explicatione Symboli Apoftolorum de loco i Tim. III, 1 6. contra Hincma- 
rum cxcipitj „ unius literae muratione ex 05 non pofle fieri ©eoj": imo vero 
nonnifi tenuifllma lineola requiritur ut ex oc fiat ©c id eft ©ea?. Ex hoc fonte 
manavit, quod Genef. XLIV. 3. in Aldina Editione legitur , 01 ίν^ξω-χοί a.vTm 
pro 01 ovoi αυταν, nimirum promta erat aberratio, ut α pro librarius icriberer 
unde pro οήι faftum eft oim i. e. ίν^ξωττοί. Hinc etiam eil, quod Luc. II. 38. 
pro Ι'ίξουιτΛλ^μ legitur ΊσξΛΥ,λ i. e. ujA pro ιλ,^^μ. & A6iOr. XIII. 23. σωτγ^ρίχν 
pro σαιτνιξίχ. 'lyjaoZv h. c. cpioLv pro σρα ίγ. Sed &c alia caufla cil, quae memove- 
bat, ut haec fcripturae Compendia notarem, ne quis cum Beza & Gomaroali- 
isque, quoties difficukas aliqua occurrk, ad nefcioquaecommentitiacompendia 
confugere licere exiftimet, uc quum Ipm pro Ίίξίμίου, Ζρου pro ΖΑχα§ίου , κ,ω pro 
xa.i0y α7Τολοΐ5 pro αττοτΌλοΐί , Μα,ν pro ΜΛνΛσσγι fcriptum fuiileconjiciunt j quod 
quid aliud eft: , quam ex fcriptura nafum cereum facere ? Illud enim reftari pos- 
fum, talia compendia ne quidem in junioris aevi Codice ullo,neduni in Veru- 
ftioribus, repcrtum iri. 

8. Ad Compendia fcriptionis refero, quod Codices Veteres, quos imitatur 
Coptica & Gothica Verfio , numeros literarum notis perpetuo fere exprimere 
foleant. „Difcedic quidem in alia omnia Millius, quando de his numeris agens 
3, Compendia , inquit , fcriptionis in genere quod fpedac , non eft quod Apo- 
„ ftolis ea tribuamus,quoruin erat Codices facrosaperte,clare,accuraciifimede- 

A 2 „ fcrip- 



4 PROLEGOMENA. 

j, fcriptos traderCi imo ncc Apoftolicis temporibus, in Excmplarium defcripti- 
„ one procul dubio fiimme curiofis: fcd omnino fcribis pofterioribus quibusdam, 
j, quifacra haec fine Religione tradlantes id fibi juris fumebant, utintegras vo- 
5, ces fubinde notulis, fubinde una vcl alteraliteraadumbrarenc,in Jo.XIX. 14. 
„ & in Marc. XV. 2 f . Cum credi omnino par fit , Apoftolorum autographa quo- 
„ ad fingulas quasque vocum literas integre, clare, accuratiflimc fuiflc fcripta; 
j, quod idcm dc Apographis fub id aevum exaratis diftum vclim : iiccdum enim, 
j, imo ne quidem nifi poll: akcrum, tertium itemque quartum fortaile feculum 
,, contradtiones ac Conipendia fcriptionis ifthaec induxerat fcribarutn inertia ac 
5, feftioatio. 

Sed profefto non tcmere cuipiam pcrfuaferit, Apoftolos, qui Ι^ιωται τω λόγω 
fuerunt, χΛλλίγξα.φΙαζ fuiile iludiofiirimos•, quidni enim multo majorcm curam 
Orationi iuae impendiflent, ut quam emendatiflitne & inprimis apcrte ac per- 
fpicue loquerentur? Scd fatis conftat, locutos fuifle ac fcripfiile, uc tum vulgo 
ufus ferebat, neque jam noilrum efb, de ipforum confuetudine multuni difpu- 
tare. Praeterquam quod nemo facile iverit inficias , ftilum Petri inprimis & 
Pauli efle impedkum. 

Quod vcro Millius a neceflltatc Tvfs op3-oypoL(pict5 in Apoftolorum fcriptis ar- 
gunientum petit , cur pcr notas nuUa vocabula , ac ne numeralia quidem , fcrip- 
ierint, id ejusmodi eft, ut non debuiile fcribere omnino eadem rationepro- 
bare ipfi liceatj liquidetn quocunque modo fcribercnt, praeftare non potuerunt, 
ne defcriptores minus diligentes ab ipforutn fcribendi ratione mox difcederent , 
& haud raro etiam aberrarent. 

„ Ipforutn fuit, aperte, clare , accuratifllme defcriptos Codices tradcre, ergo 
j, non per notas ". Qiiid ita ? Cum fcriptio pcr notas aliquando fit apertior 
clarior & accuratior altera> Cujus rei exemplum infigne habemus ΑΆ. X. 30. 
ubi pro eo quod nos legimus αττο τέΤΛ§τ>)5 viAtegcts Codex Cantabrigienfis legic 
rt-TTo τγΐ5 τρίτ)ΐ5 , cujus variationis alia non videtur fuifle ratio , quam fimilirudo 
litcrarum tyis τρίτνι? & τετά§τ>)5, qua defcriptor deceptus crt, qui non ita faci- 
le in literis Γ & Δ aberrare potuiflet. In codetn Codice Matth. XX. f , iihxi" 
T>iv legcbatur pro Ιηά,τψ^ quae voces fibi valde affines iunt, cum inter numeros 
ja. & ^. nulla fimilitudo intercedat. Ex hoc fonte Lutherus A£t. XIIL 20, pro 
ητ ρα,χοσίοΐζ voluit legendum efle τριακόσιοι? , & Mufculus in i Cor. X. 8. pro 
'ϊιχοσι TpeTi legit 'ΰκοσι TeWctgei. „ 8υΓρί€θΓ, inquit, per abbreviationem five ab 

ipfo Apoftolo five ab antiquario aliquo fcriptum fuiile ϊιχοσι rps pro 'ίιχοσι 
,', τίσσΛξίζ , eamque poilea abbreviationem per negligentiores mutatam eile in 
j, numerum iftuni eiJtoai rpus , ac verfum a Latino Interprete viginri tria. Non 
„ affirmo, fed quod fufpicor, cum pace aliorum iimpliciter annoto. 

Difcuills jam iis, quas contra antiquitatem horum Compendiorum Millius 
propofuit, rationibus, audoritati ipfius audtoritates vcterimi opponimus, qui 
llne dubio opcime noranc feculi fui i. e. II. III. IV. V. ac paulo fuperioris aetatis 
fcribendi confuetudinem , &c omnes expreflls verbis teftantur, compendia iila 
in iifii fuifle. Prinius fic Irenaeus, qui Lib. V. 30. de numero 666. ita loquitur: 

His autem fic fe habentibus, & in omnibus antiquis & probatiflimis &c vete- 
„ ribus fcripturis numero hoc pofito fecundum Graecorum computationem j>er 
,, Literas , ignoro quomodo erraverunt quidam , fequentes idiotifmum , & me- 
„ dium fruftrantes numerum nominis, fo. numcros deducentes, pro fex deca- 
„ dis unam decadem volentes efle. Hoc autem arbitror fcriptorum peccatum 
„ fuiile, ut folet fieri, quoniam B>cper Literas numeri ponuntur, facile literam 
„ Graecam, quae 60. cnunciat numerum, in jota Graecorum literam expan- 

fam. 

Secundum teftcm producimus Eufebium Caefarienfem , vcl potius , ut re ac- 
curatius confiderata poftea didici , «^i-wrww ^wi/i^i-^iwww , qui apparcntem Evan- 

gelifta- 



?> 



» 



prolegomenA; > 

gcliftarum diiTenfum circa horam crucifixionis ita tollit : κ^ί φψι 7|5«.<φικ,ον elycu 
rovTo σφίλμΛ , -ΰΤΆρορΛ^ίν ■ατα.ρα, ταν «ξ ('■ρχ/'ί ί-ττογρΛ-^Λμίνων τα. ίνο-γγίλΐΛ, τοΖ 
μ(ν γίζ Τάμμα, τοίγύον tw τρίτί^ν (ίρΛν σν\μα.[Ίοντοζ , του <5*ί ^'7r^σ•ήμo\^ ύυ\ί 'ί^ψ , χ.λ» 
ΏΓολλ•/ΐν e^<p£pei5iv ί^οντων tsrpijs Λλλ>ιλου5 τούτων των ■χα.ραί.-χ.Ιγ^ρων , κατά. τ!ΤΛα.νψ το 1 . 
ΤΌΐχέΤον το ΤΥίζ τρ{τν\ς ωρΛζ ^ϊ^λωίικ,ον ^ κυρτωθέίσνίί ths οί,-ττοτέΤΛ,αίννι? ei? /Λ)ΐκ.05 euQeia?, 
ih Tw τοΖ ί-χισίιμου μίΤοί'χ^αρησΛΐ σί^μοίσιχν^ του τι\ζ 'ex.T)i5 'αιρΛ,ζ ο^Χατιχ,ου. j, Libra- 
„ riorum, ait, hunc erroretn eile, ex negligentia eorum , qui initio Evangelia 
„ defcripierunt , ortum. Cum enim litera gamma tertiam horam , epifemum 
„ vero fexram fignificet, & duae iftae literae fibi invicem valde fint fimiles, li- 
„ teram Γ. rertiam horam figniiicantem , refta in altutn produ6la incurvata , ifta 
„ aberratione figuram epifemi iextatn horam llgnificantis induiiTe". Cui fen- 
tentiae fubfcribunt ex Graecis Ammornus Alexandrinus & Theophyla£ius ^bi cx 
recentioribus Criticis plurimi. Similia habent Hieronymus , eumque iecurus Luthe' 
rus , eo tamen difcrimine , quod non in Joanne <r pro γ. fed in Marco y pro τ. 
a librario aberrante fcriptum fuifle putant. Quid quod Methodius in hac 'con- 
fuetudine myfterium quaerit ? apud Photium Bibl. 237. το Kίyάμ^vov Όμοί(ίσ^ΰί.ι 
τ)\ν βα,τιλίίΛν των ουρα,νων ι. ■ατα.ρ^νοΐί σ-ήμα,ίνίίν βουλίτα,ι , τ\ν αυτήν ο^ον Του ετητ»!- 
ί'ίύματοζ ■ΰτίσας ίτταν^ιρ-ημίναί , ^ioL τ\ν ϊμφχσίν του ΙωΤΛ το^χί^ου '. ,> quod dici- 
„ tur regnum Coelorum fimile efle decem Virginibus, fignificat omnes ean- 
„ detn inftituti viam fufcepifle, id enim figura literae /οίΛ innuit". Quomo- 
do enim potuiilet τοΰ Ιωτα. denarium exprimentis numerum mentionem face- 
re, fi non in Textu fuiilet? Nec Erafmus diilentit, quum Apolog. ad Stu- 
nicam in Matth. XVIII. 24. inquic : „ Egofufpicor, apud Veteres nutneros 
5, notulis (Ignari folitos. 

Qui hoc in dubium vocat,doceat nos denique,unde faftum fit, quod Matth." 
XIX. 28. & Apocal. XXI. 12. & ιό. alii Codices legant J^axJ^ex-a, alii (Γεκ.α.(ίυο^ 
quod item Aftor. XXV". 6. pro eo quod vulgo editum eft νιμίραζ OrXtiovs ri ίίκΛ , 
Veteres legennt νιμίξΛζ όυ arAeiouj oicla >i ί'ίκΛ, ii hocrion ex compendio του ιβ. 
pro ^ω^'ιχ.α & Tf pro οχτώ ortum eft .^ 

Ex hoc fonrc in editiones Clementis Alexandrini turpis error profluxit , cum 
cnim ille Strom. i.p. 387, in ferie Regum Judae *ΑσΛ μο.. tTij, h. c. „ Regi 
„ Afae XLI. annos " tribueret , editorcs numeralium notarum ignari Regem 
ignotum Afama in fcenam produxerunt, cujus regni annos adhuc quaerunt. 

Ex eodem fontc manavit error Editoris Epiftolarum Thotii , qui ad Epift. 
241. &. f. & alibi palHm pugnat pro vocibus Άνοταρίω & Άσ-τταθαρίο) , quae ηί- 
hil fignificant, cum fic legendum τΣτρωτονοτΑρίω & ■ΰτρωτοσ'ττΛ^ρίω: ficut quod ίη 
Codice Oxonienfi Μ S. tefte Patricio Junio Exod. VII. & VIII. fcribitur /3puy*s 
& Px. XII. ατόχου certiflime legi debec ίιωρυγΛί & -α-ρωτοτόΜυ. «'■''''-'• 

His addo clarifllma Galent loca L.I. in Epid. Hippocrat. VI. κ-αί φασι» h -woX' 
λοΤί των α.νίιγρά.φων ίΰρίσχίσ^Λΐ ^ και μάλιτα των -ατΑλΛίοταΟύον y το τοιχίϊον το Η. 
και ττάλιν το Ι, το^χ^ον ^ Η. μίν ίίΐι των οχΐω yiypa.μμ^vov ^ Ι. ^e kvTi του (Tex*. 
& de Antidotis Ι. Τα ^t ^\ βίζλΐΛ τ* κοίΤΛ τα,ζ ΐ8ιβλιο9>ικα? α.ττοχίίμίναί,^ τα. τω» 
αριθμών ίχοντΛ σνιμΐία. , ρα,^ιωζ J^iaTpe<J)iToi,( , το μΐΐ tsrevTe -ίΒΌίουνταν tma, j ν.α.^α.'Τΐίζ 
και το Ο. το ^ί Ι. Γ. -ΰτροσ^ίσα μίίζ yξΰLμμ'^ζ , ωσ-ττίρ yi κα» α^Λίρίσα μιαίί 
ίΐΐξαίζ. Δια, τούτο lyo) , καθάττίρ ό Μζνίχράτηξ 'iy^cL-^t βιζλίον ετηγξΛ-ψαί oλoyξΛμμ<ίT(X. 
ΆυτοκράτοξΟί , κΛθο'τι Tct μΙν Ζ. J*ial (ίυοιν yiygcfrcicti συ\\Λζων i ου J^ioc του Ζ., μόνον, 
τα, ^ί Κ. (J^ii τριών ^ ου ίίλ του Κ. μόνον ^ τα, <5^e Λ. (5Ία, Τίτίίρων ^ ου (ΪΊα, του Α. jM.ovoy , 
και τ' άλλα Όμοίωζ^ ούτω •3Τθ(>ισω και α,υτοί. έτταινα» <ίε και τον Άνσ§ο/*αχοΐ' ίμμΐτρωζ 
Τ'ξα-φανία τ>ιν Θ>ΐξΐακ>ιν αύτου , ωσττες και άλλοι Tives. Ό ^t Δΐ)/Λοκρατ>ΐ5 και ταλλΛ 
ΏΓα/τα (J^x μίτρων εγςα-ψέν καλαί ΏΓοι>)σα5 , ίικιτ"* ya§ 01 τίΤανου§7οι (Γυνανται <}\α5"ρ£φ6ΐ> 
αυτά. & de Compofit. Medicamentor. per genera VII. Έ-τηγεγρα-ττΙα» S^l το βι- 

βλίον, ev ώ yeygaTT/ai το φά,ξμΛχον , <ίυτοχ,ξά.τωξ ΌλoyξΛμμΛTOs Αύτοκ§αΤίί§ /Αίν> 

fTFii^il τουΐω ■ΏΤζοζ'τνίφω^ΤΛί' Όλoy^(luμa^,τoζ Sl , ίιοτ» χ<^ζίί p^aga^Txpwy ολ*(5 ταίί συλ- 

Α 3 ^*'" 



6 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

AaCstTi γί'γξΛ'τίΙαϋ. /3. κ,αι y. xau S'. κχΐ e. καΐ ταν όίλλων etgtOjtiay "ίχ.<ί<Γ0ζ τοΖ-η 

;ί'έ iTCgcL^tv }Αίηχρα.τ>\ζ $ ΕτΤίκ^ιι woWa.Mi ου μόνον Λ,κ-οντων α.μΛζ\ά.ησ^Λ.ι συμΟ,α,ίηι κ.α]Λ. 
:τα$ γ§αφΛ5 , ά-λλοί, Jtoti λα, (φδονον ίκ,όν/ων ίνιαι» το /U.ev Ο. γξαμμα. Θ •πτοιουντωκ , 
Λα («.έσ})5 τ»ί ypoyyoAJti Ύξα.μμΐ]ί ελκ.υσθίΐσ>ί5 ίΤίξίίζ Ιγ-χ-ΛξαίΑζ' το L• ιωτΛ 'γα.μμα. , 
■ζίΓ^07"έθέΐ<τΐ)ί iTtpcLi ομοιωζ £γκα§σια5 , άσ'ττίξ και ΛΤΓοξυσθίΐσΐίί /Λΐα5 γξΟ-μμ-ηζ ίχ. του 
'/ίμμα. και ρω τον χαρακ-Ίνιρα. του ιατα xala.AeiVeo-Oai συ^αβαινβΐ. Κατά τοι» αύτοκ ie 
τρόττοι» Ικ -ατολλαν γ^αμμ^των , ται» μ£ν -ατροσ^ίσίΐ , ταν «J^e συνθεσίΐ , ταχ <5^ί ίφΛίξί- 
CU , συμζοίΐηι Ty\t άλλοιασιν yevgcrSa» ταν (ίιιλοιιΐιτων αύτα χαρακτίιρίΒ/. αλλ* οϋίέν 
■arXtiov ίΙργά,σΛΤο wpo} τον thflS 'Χ,Ρ'^^'^'' ο M.tvtx-poLTr\i ^ ταν ίγγξα,φομίνων α,υτοΖ την 
■βΙζ\ον ουχ' Όλογραμμαίτουί τα,ζ πτροσίήγορίΛί των ο-ρι^μων γραφόντων y άλλα J*ia, ταν 
^))λοι;ντίι)ΐι αύτα χαρακτίΐρίίν. Έίχοτωζ ουν ))CiioxijU,iae τα του Δ>)/Λοκ§ατου5 β£λ'ίί τωι 
<Ρα.ρμ<ίκα>ν hs μίτροί ygaCPevTa. Και el-Treg kwoLvlct τον τρόττον τούτον ίγίγξο.'τ/ίο , 
Jcαλλ(5-oιί Αν i)V. 

Haec ideo oblervavi , tum quia Editores librorum facrorum non latis ilbi 
conftant , ^ui numeros modo per verba integra , quod plcrumque faciunc, 
modo per notas literarum exprimunr, ut Apoc. XIII. 18. VII. 3-7. tum quia 
pofterior haec fcribendi ratio non uni librariorum aberratroni auc Criticorum 
conjefturae Qccafionem praebuir. 

p. Ubi novus liber incipit, quod iemper fic in fumma pagina, priores tres 
vel .quatuor vel quinque lineae minio exaratae funt. Frontifpicia librorum mi- 
ηΐαίίΐίίΐε infcripta Ovidius Trift•. I. i. 7, teftatur, dum ak : 

Nec tittdus minio, nec cedro charta 7iotetur •, 
. Ad hunc morem Auguftinus refpicit c. Julianum 3: 13. fcribens „ i{> 
"„ fum iibri tui argumentum erubefcendo convertctur in minium". Eulebius eti- 
am numeros Canonum fuorum in Margine Evangelii notavic <ίια x.tvv*£agicii, uc 
docec Epiftola ad Carpianum. 

10. Libri in plurimasPeriodos, duos, tres aut plurcs Verfus , in quos noilri 
Codices jam diftributi funt, comprehendentes, dividuntuf. 

Hae faepe incipiunt in eadem linea, ubi defiit prior periodus, unius vocabuli 
relifto inrervallo, icquentis vero lineae litera prima paulum in margine excur- 
rente &: reliquis majore. In aliis autem, ubi minus parci chartae fuerunr libra. 
jrii, poft iivmxm paragraphum relinquitur vacuum fpatium, & fequens paragra- 
phus novam lincatn incipic. In Codicibus fecundi generis ftnguU paragraphi 
plerumque incipiunc jubi Ledio Ecclefiaftica incipiebat, primaque illa litera pro- 
minens non arramento fed caeruleo vel viridi vel alio mixto colorc appifta eft j 
unde facpe vel omiilia omnino,vel in ejus locum alia ac debuit pidoris errore ap- 
pofita eft. 

1 1 . Omnes etiam vetuftiiHmi Codices habent κ6(?>αλαια &: τίτλου? Eufebia•• 
nos , a prima manu, excepto Vaticano & Cantabrigienfi. Eosdcm habet &: 
Verfio Coptica, uti in MSS. vidi, quod editor de induilriafupprenifievidctur, 
ne fcilicet paulum „ dubitaremus , verfionem N. T. in Linguam iE,gyptiam primis 
„ a Chrirto leculis fcil. veliecundo vcl tertii initiofa(ii:ameiIe",ut ipfcinpraefa- 
tioncpag. V. afleruit} Euiebii enim tempora nosadquartumfcculumdeducerent. 

12. Paucifllmi Codices func, qui totum N. T. compleftuntur. Major pars 
IV. duntaxat Euangelia continet , quorum Leftio in Ecclefia fuerat frequenti- 
or: alii A£ta tantum Apoftolorum & Catholicas Epiftolasv alii cum iftis Pau- 
linas etiam: paueiirimi denique Apocalypfin continent. Hoc ideo dico, quo- 
niam vidi vulgo in fcholis Theologorutn longe aberralte eos , qui XVI iHos 
Codices , quibus R, Stcphanus in fua Editione ufuin fe profitctur , pro rotidem 
integris totius N. T. Codicibus habuerunr. Unum etiam Codicem vidi, in 
quo in Evangeliis cadem Leftio expreila eft, quae in Vetuftilllmis , in A£Vis 
vero & Epiftolis longe diverfa : cujus rei alia ratio vix reddi potell: , quam quod 
prior pars ex Codice antiquo, pofterior vcro ex recentiore defcripca fiierit. 

. 13. Ex 



PROLEGOMENA. 7' 

15. Ex omnibus fere codicibus praefertim vetuftioribus folia quaedam ,ifno& 
quaternio unus altcrve vel temporum injuria vel hominum culpa perierunt. In 
Alexandrino Codice v. gr. defunt XXIV. priora Matthaei Capita j miror igi- 
tur , quid J. Friccio , viro alias in hoc ftudiorum genere οιίΓη laude verfaro , m 
Bicrvtem venerit , uc nnper publico icripro non vereretur afleverare , (ίΌξολογίαί 
Orationis Dominicae etiam in iilo Codice extarej nifi force, quum in Millii 
Colledlione Var. Left. teftimonium Codicis Alexandrini in loco Mattb. VI. 
13. defiderarec, ex eo ftaEim intulit, neceiTario aim Textu convenire. Et fa- 
ne mcmini in Belgio audire Gallum qucndam pro Concione dicentcm , locutn 
I. }o. V. 7. in Codice Canrabrigienfi , qui Bezae fliic, extare, qui tamen Ib- 
la iV. Evangclia cum Aftis comphrehendic. 

14. Etiam vetuftiifimi Codices plurimas habcnt CorreBiones. Dclebant au- 
tem, quae fublata cupiebant, vel punfto cuilibet literae vocive delendae fuper- 
pofiro , vel obelo tenui illas transfigente a dextra ad finiftram , vcl , qiiod peiH- 
mum aeque atque fFequentinimum eft , fcalpello. Hinc efl: , quod prioribus litc- 
ris crafis, fubftitutae novae apparenr > ita tamen ut prior fcripcura in aliis fub 
rafura adhuc legi pofllc, in aliis vero difpareat. Caffiodorus, Divinar. Leit. 
C. XV. inregro , praecepta Emendationis fcripturae tradic , quorum iftud non 
poftremum eft: „ Precor etiam vos, qui tamen emendare praefumitis, ut fu- 
„ peradjeftas literas ita pulcherrimas faccre ftudeatis, ut potius abAntiquariis 
j, fcriptae fliille judicentur. 

Ceterum utut extra dubium fir , Correftiones & liruras eile pofteriores , in- 
ccrtum tamen an iemper finr pridri fcriptura meliores, multo minus certiim, 
an ad fidem aliorum Codicum eorumque anriquiorum , utrum item ab cadem an 
juniore manu profeftae fint.^ Nobis cnim non contigic efle tam acutis, ucdivi- 
nare queamus , quaenam manus hanc vel illam fyllabam era.ferir. 

if. Solebant etiam Librarii veterem fcripturam 7^<?»ξ'/<? delere, & alia lu- 
perfcribere. Hoc non uni ranrum literac aut voci contigic, cujusrei veftigia in 
Codice Canrabrigienfi extant, ied integris etiam libris. Caututn quidem erac 
Canone ό8. Concilii Quini Sexti '&^^i τον μ-\ ΙζύνΛΐ rtn τύόν -ατάνταιι 0tQ\ia* tms 
ΏΤΛλΛίΛί και κ,αιννίί (J^a9>iJt)j5 ίιαφ^ίίξίΐν. „ ne cui liccrer , ex univerfis libris V. & 
„ N. T, quicquam corrumpere". Hoc tamen non obilanre Balfamen quere- 
lam eandem repccic : Tivts ^l ai')(^poxi^S'iixv βιζλίαν rm ^tiut γξΛφωι/ ΐμ.ττομυμιηί 
α.'7τ'ή\α<^ο•/ ρ. ρ. Χ>]μίΙωσΛΐ ταΰτα J^ix Tohs βίζΜοχΛ'?ΐ•/]\ουζ τοί/ία'ΤΛλίίφονταί ταχ5ίί»/ 
γρα.<Ρωι. „ Qiiidam turpis lucri graria libros Scripturae S. mercati deleverunt — 
„ Nora haec propter Caupones librorum, qui membranas S. S. delent". Pa- 
laeographia p. 186. talium librorum mcntionem facitj Tales funt in Bibliothe- 
ca Regia Codices ipof. 6c 2245". infra defcribendi. 

1 6. Aliquando integra folia in Supplementnm deperditorum a juniori manu 
adfcripra inrcruntur, Quod notandum eft, ne leftor fpecie majoris vetuftatis 
decipiatur, quod a Beza arque Simonio faftum eft, qui talia aflumenta cx Co- 
dicc Cantabrigienfi & S. Germani pro genuinis venditarunc 

17. Notandum etiam eft, ubi a prima vel ab alia manu, hujusvel iWvLsfefiiy 
qiK) cerra Euangclii aut Epiftolae BTigiJcoTrvi legenda eft, fit mentio•, item ubi 
varia Nomina Urbium , Ccenobiorum, hominumque occurrunt : haecenimnos 
poilunt deducere in notitiam vel temporis , quo fcriptus fuit liber , vel loci , 
ubi ufibus publicis inferviit•, in qua indagatione multum nos juvaret accuratior 
notitia tum inftitutionis feftorum Ecclefiafticorum , tum annorum, quibus hic 
vel ille, cujus mentio fit, Magiftratum geiTit. 

1 8. Inprimis notandum , quis fit poJfeffOr alicujus Codicis & quis fiient .' ne, 
quod faepius accidic, eundem teftem pro tribus aut quatuor citemus. Qua in 
re Simonius de Verfion. N. T. c. 32. Amelottium falfe ridet, cs^iStepham 
Codicem primum ^ & Complutenfem^ & Cardinali^ Ximenii , ScCisxem, Sc 



8 PROLEGOMENA• 

Alcalanum pro totidem diverfis MSS. citaverit, cutn non fit nifi unica , eaque 
typis vulgata , Editio. 

\cf. Scriptorcs Graeci interdum apponunt, quo Anno fcriptus Codex fuerit: 
nutnerant autcm a Mundi Ortu ad Chrilti narivitarem annos ffoS. &itapor- 
ro. Sufpicor tamen, alicubi numcros aut male pofitos, aut male exccrpros efle^ 
ut Codex antiquior vidererur. 

20. Denique de iis qui Varietates Codicem fcripronjm annotarunt, confide-' 
randum cil, utrum codices fuos accurate contulerinr, ec eo quidem confilio , ut 
omnia, quae in fchedis collcfta habebant, cum publico communicarent, & u- 
trutn omnia a Typothetis fine aberratione fuerinc exprefla. Dc Erasmo^Stepha• 
710 & Beza certum efl: , eos minimam varieCatum , quas in codicibus repereranr, 
partem edidifle j quin & Stephanum , praeter eas quas in Editione ani 1 5 f o. ex- 
hibucrat, multo plures, cx OSiwvo inprimis codicefuOjCum^i-xs^communicas- 
fe : Bengeims vero Seleftutn Varietatum a fc faftutn eflc ultro faterur. Pleri• 
que omnes ante Bentlejitm rzni^im^. annotarunt, ubi ordo verborumaliuserac in 
fcriptis atque in editis. Praeterea, ubi varietas leftionis five additio efat pro- 
lixior , eamque plures codices exhibebant , ita tamcn ut & ipii in vcrbulo aut or- 
dine verborutn variarent, Stephanum brevitatis caufa , iinius codicis leftione 
expofita , reliquorum codicum , ncglefta levi illa intcr fe varietate , numeros appo- 
nere confueviile : eutn vero qui operis Typographicis pracfuit facpiillme in nu- 
mero codicum, aliquando etiam in notis obelorum , abcrraviile deprehendi. 

Unum addo , quantumcunque quis omnia & accuratc notarc & edere fibipro- 
pofuerit , non tamen exiftimandum eft fieri pofle , uc nunquam labatiir atque er- 
ret. Qui in his fe eXercuit , eundemque codicem bis contulit , experientia edoftus 
ita eiTe fatebitur. Quin etiam teftor, mccum codiccs plures contuliflem , mulros 
Stefhani, Bezae Sc Millii^ qui eosdempriuscontulerant,erroresanimadvertifle: 
meos etiam alii , fed fortafle pauciorcs , oftendent. Summam enim OLxpiSea)' praellare 
imbecillitas hamana non permittit. Si cui teftimonium meum fufpeftum ell- , adeac 
editionetn L.Annaei FUriaC\.*Dukero nupcr procuratam , inveniet in tambre- 
vi libello viros fummos 7. Gruterum & Cl. 5α1ηιαβιιηι ,y>\us centies exCodicibus 
Palatinis, & inprimis ex Codice 1). Nazarii ^ quos uterque fuis oculis ufurpa- 
verat, diverfas & inter fe diilldentes unius ejusdemque loci lcdbiones afFerre. Si 
quis ergo putaret , ubi duo viri dofti duas ejusdem loci diverfas leftiones aiFe- 
runt, eos non uno eodemque Codice uibs fuiile, faepius fic falleretur ec falle- 
ret, Potuit enim id accidere vel ejus qui contulit vel Typographi errore. 

Haec ideo obiervo, quia & vera funt, & fi ignorentur, non folum in er- 
rores conjiciunt, verum etiam ftudium omne errorcs tum fuos tum aliorum e- 
mendandi cxtinguunt. 

De CoDICIBUS EvANGELIORUM GrAECIS VETER.1BUS. 

A. Λ Gmen ducat Codex ALEXANDRINUS ditStus, qiiem, a Cyrillo 
X^, Lucari Patriarcha Conftantinopolitano dono dacum Carolo I. Regi 
Angliae, Thomas Roe ex legatione Turcica redux Londinum attulit fubannum 
1628. in Bibliotheca regia ad hunc usque diem cuftoditum N°. iii.b.. Codex 
cft Veteris Novique Teftamenti Graecus membranaceus in folio •, Hngulac pa- 
ginae duas cxhibent Columnas, quarum ilngulae quinquagenis circiter conftanc 
lineis. Innotuit ifte Codex primo per Patricium Junium Bibliothecarium UlTe- 
rio, Grotio, Hammondo, & per hos Pricaeo atque Curcellaco•, deinde ex 
eodem Alexander Huiflus diligentius Variantes Leiliones collegit, & in Poly- 
glottis Londincnfibus edidit> noviflime etiam a Millio,& poft hunc , ameipfo 
& R. Bentlcjo ftudiofe cum editis collatus eft. 

Temporum injuria accidit , ut ifte codcx capite truncaretur usque ad Matth. 

ι Cap. 



Cap. χ: 



PROLEGOMENA. Ρ 

XXIV. 6. ο νυμφίοί ΊρχίΤΛΐ, Deinde mutilatus eft a Jo. VI. f ο. Ίνα. τ\ζ 
'ίΡ\υ\οΖ ad VIII. fj. 01 trpocpiiTai χαΐ συ, denique & a 2.Cor. V. 13. WiViwa. 
ad XII. 7. Praefert hic codex in V. T. Eufebii Hypochefes in Pfalmos, in 
Evangeliis vero ejusdem ΤίΤλου? & ΚεφάλΛία. Pfalmis praefixa eil una eadem- 
que manu 'Αθανασίου Άfχi^'7e^σ■)cό'7r3 Άλέξανί^ρέΐΛί ΙτητΌλγι ' -ατροί Μαρκ,έλλΤνον : fc- 
quuntur porro Kctyoi^es V«P°' '<-*» νυκ-ΐίρ'*^) rSy 4'(χλ^α;>, item op^pi/oj & λυχ/ικ,οι, 
praefcribentes, quinam Pfalmi fingulis diei noflisque horis, item mane & ve-; 
fperi fint in Officiis divinis decantandi : in fine vero legicur Προσίυχή Ma.pUs ry\i 
©eoTfl/c». In Cantico Canticorum perfonae colloquentes Sponfi & Sponfae mi- 
nio diftinguuntur, quod etiam in quibusdam Codicibus Latinis fcriptis edicis- 
que obfervavi. Denique habec Epiftolarum fubfcriptiones , uc orpos Κολασσαέΐ? 
k-Tro Pa)/i>j5, srpli ©eoo-etAovixeij α. Ιγρίψη ο.'ττο ^Α^ψων, τιτροί Qioj-a.\anx.Ui β. ^ Ιγρά.- 
<py\ α.'ΤΓο 'Α%ωί, -ατροζ Τιμό^ίον λ. Ιγξ(ίφ>^ α-ττο ActO(ilx,eicti, -ατραιΤίμό^ίον β. ί-γρίφη 
o.TCo Λαο^Ίκ.ίία,5, "δτροί Τίτ3» ίγρχψ'ή λ-ττο Νικ,οττολίωί. 

Si Ψ. jfunhmy Β. IValtontm^ J. Ε. Grabiunn J. Millium^ R. Bent- 
lejum^ Q. Whiftonum &c plerosque Anglos audimus, Codex ifte omnibus nu- 
meris ita abfolutus eft , ut ad hanc normam omnes aliorum Ledliones fint exi- 
gendac atque emendandac, Millius prol. 1341. „ Texcum, inquic, ipfum 
„ quod fpedtat , ut eft exemplaris N. T. omnium toto orbe longe vetuftiirmii, 
„ ita certe jam ab ipfis fere Canonis incunabulis vix extitifle cenfeo , qui Arche- 
„ typum Evangeliftarum &: Apoftolorum ipfo fidelius expreiTerk — Texciis A- 
„ lexandrinus mirifice accuratus videtur, & ad ipfam Apoftolorum, ut ica di- 
„ cam, amuillm compofitus ". Hoc Anglorum aeftu abreptuSjfateor,in ean- 
dcm inclinabam fententiam , cum A". 1729. Prolegomena fcriberem ; dum ve- 
ΓΟ praelum exercerent, variae mihi natae func fulpiciones, quibus permotus, 
ut nimiae hujus Codicis laudes refecarentur, curavi. Sufpiciones quidem meas 
ante hos decem annos, rogatu V. Cl. Jacobi Torteri, Regis Angliae ad Im- 
peratorem Turcarum hoc tempore Legati, cum eruditis quibusdam Anglis, &c 
cum ipfo Archiepiscopo Cantuarienfi communicavi : nunc autem rem totam re- 
tradare confticui, inquifiturus a quo , ubi, quando, & quomodo hic Codex 
fuerit exaratus. 

I. Codex nofter, poil recenfitum Librorum Sacrorum indicem, Verba Ara- 
bica recentiore manu fcripta exhibet, quorum hic eft fenfus „Memoranc hunc 
„ librum fcriptum efle calamo Theclae martyns". Quod eft abfurdum, cum 
Thecla Pauli Apoftoli difcipula protomartyr ante eiTet mortua, quam libri N. 
T. in unum voluraen colligerentur : Epiftolam certe Athanafli&CanonesEuΓe- 
bii defcribere non potuerit. Hunc anachronismum ut vitaret Cyrillus Lucaris, 
rem ita narravic „ Liber ifte Scripturae Sacrae N. & V. Teftamenti, prouc 
j, ex traditione habemus , eft fcriptus manu Theclae nobilis feminae ^gyptiae, 
„ ante mille & trecentos annos circiter, paulo pofl: Concilium Nicenum". At 
hoc non erac Traditiones retinere, fed novas & veteribus contrarias fingere. 
Thecla enim protomartyr non fuic nobilis femina ^^yptia , fed Iconii nata , & 
Seleuciae in Pifidia martyrium pafla fuilTe dicitur. Nec melius fe expedivit Gra- 
biuSy qui commenticiam Cyrilli Theclam diu anxie quaerens eam fibiinvenijfe 
-vifus efl apud Gregorium Nazianzenum , fcribentem dc Virginibus Seleuciae 
in monafterio S. Theclae dicato viventibus •, cui conje^urae locus efle non po- 
teft , nifi & Theclan/ promartyrem feculi primi cum monaftcrio circa finem fe- 
culi quarti eidem dicato confundamus , & pro nobili muliere ^gyptia fubftitU' 
amus Virgines Scleuciae degentes , denique Thcclam, ex calculo Grabii cen- 
tum annos natam , a Nazianzeno potuilTe vocari κ-όρκν i. e. tenerac aetatis puel- 
lam admittamus. Caeterum cum is , qui hunc codicem exaravic , verborum or- 
dinem claritatis caufa faepe mutarc aufus fit, fatcnte Millio prol. 1341., cum- 
que contextum varic interpolavcrit , praeterea etiam Lacinae linguae,ut infra 

Β pro- 



it> ρ R ο L Ε G ό Μ Ε Ν Α. 

probabihius , ηοη imperitus fuerit, muko cfl: verofimilius , illud non a virgine 
five Seleucienfi five Alexandrina, fed a viro fuiiTe profeftum. Accedo igitur 
fenrentiae Cafimtri Oudini , qui ex Canonibus diurnis nofturnisque in hoc 
Codice annotatiS judicavit, codicem hunc in ufum monafterii Acoemitarum j 
adeoque a monacho Acoemita exaratum fuiiTe. 

2. Poftquani Tatricius Junius in praefatione Epiftolis Clemcntis praefixa 
primiis indicaflet, „CyrilIuniex iEgypto, cum fedem Alexandrinam relinquei 
„ ret, magnam librorum rupelledilem , & inter eos Codicem Theclae fecum 
„ Conftantinopolin advcxifle" vulgo credituni eft , hunc Codicem Alexandriae 
& tepertum & exaratum fuiile. Incidi tameti in narratibnem haud paulo diverfam^ 
dignam meo judicio, quae ex literis MSS. Jo. Rodolfi IVetftenii avunculi mei 
magni ad Martinum Bogdanuni , Dodtorem Medicum Bernenfem , in lucem pro 
trahatur. Ita autem ei lcripfit d. 14. Jan. 1664. „ — De Codice MS Grae- 
j, co Bibliorutn in regia Londini Bibliocheca mihi quidem narravit Patricius 
„ Junius Bibliothecarius regiuSj eum dono datutn Regi Carolo I. a CyrilloPa- 
j, triarcha Conllantinopolitano. Praeceptorem in Graccis hic habui Matthae* 
^, um Muttis ex Cypro, ejusdem Patriarchae Diaconunij quiretulic,Codicenl 
3, illum inventutn in monte Atho, in cujus ambitu fint monafteria XXII (toti-i 
j, dem caftella Monachorum) nunquam a Turcis expugnata, fed tributo penib 
„ haftenus cohfervata." Itetn d. 1 1 . Martii cjusdem anni „ Caroli Regis Bri- 
3, tanniae Bibliotheca nobis (A°. 1638. menfe lulio} ante bellum ferale oftenfa 
3, per CI. Patricium Juniuin Bibliothecarium regium: apud quem vifa volumi- 
3, na illa Biblica quadratis per omnia literis in pergameno fcnpra , manu The- 
^, clae : de qua ipfe in editione Clementis Romani. Tamdiu defideratae illae 
„ epiftolae propemodum periiiient in portu: tcc^ enim dum Cl. Junius earum 
j, parat editionem, volumeri incendio Mufei^ quojacebat, ambuftum lacunas 
j, accepit , tc vix flammis ereptum perque feneftraim projedum , haftenus fer- 
j, vatum eft. Mirabar , Editores Bibliorum •Σ5Όλυγλ<ί>τ]ων nuperos non exhibu- 
j, ifle Graecarti Vcrfionem illorum Codicum regiorum, a Cyrillo Patriarcha 
j, Conftaritinopolitano donatorum j quod Junius promiferat jam olim, Com- 
„ menio quodam (me vidcnte) adhibito & condufto , ut transfcriberet pro Ty- 
3, potheds forma literarum vulgari & acccntibus defuper notatis. Monachi , a- 
„ pud quos inventa funt illa volumina , retulit Matthaeus Muttis Cyprius , Dia- 
j, conus praedidi Patriarchae, habitant in monte Atho altiifimo, in cujus am* 
3, bitu viginti monafteria, quafi totidem caftella, videre iit, tributo penfo huc- 
„ usque fecura. Nofti locis facris parci a Turcis magis quam a noftris". Ego 
quidem nullam video caufani teftimonium M. Muttis in dubium vocandi, eo- 
que minus quod cum naratione P. Junii facillime conciliari polTlt: cum enint 
conftet Cyrillum Lucarem primuni in monte Atho, poftea Alexandriae, de- 
nique Conftantinopoli degiile, quid obftat, quin ftatuamus , Codicem noftrum, 
in morite Atho inventum, primo Alexandriafn & inde Conftantinopolin allatum 
fuifle ? Nondum tamcn habemus , quod quaerimus \ licet enim eviciiTemus 
Codicem a Cyrillo in monte Atho inventum fuifle, minime tamen ex eo con- 
lequeretur, in eodeni monte & fcriptum fuiile, & per XI. iecula continua la- 
tuifle. Poflet aliquis fufpicari Conftantinopoliranum potius elle Codicem quam 
Alcxandrinuin , tutn quod multi alii codices Conftantinopoli in montem Atho 
fuerunt delati , tum quod inde multo facilius citiusque eo perveniri potefl: quam 
Akxandria. Porro fi codex vel Theclae vel Acoemitarum fuit , nec remplura 
Theclae ncc monafterinm Acoemitarum in ^gypto repertum efl: , Conilantino- 
pbli vero, Liberato teile in Breviario c. 18., Flavitas presbyter qui fuit a S. 
Thecla in locuirt Acacii ordinatus eft Archiepifcopus A°. 488., & eodem Seculo, 
tefte Evagrio, minimum quatuor AcoemitarumcoenobiaConftantinopolifuerunC. 
Nihilominus a fcntentia vulgo reccpta nondum difcedo , non una conjeftura , 

ubi 



PROLEGOMENA. tt 

ubi certa teftimonia defunt , du£lus. Primo figura literarum eft elegans & Alc- 
xandrina. Licet aurem negare nolim , juniores etiam alibi charafterem vererem 
& Alexandrinum imitari potuiile, ubi tamen in dubio res eft, probabilius fem- 
per erit , veterem eile & Alexandrinum , quam imitatum & nuper effiftum. De 
eo charaftere loquuntur patres Synodi Conftantinop. VIII, diftae, ubi de Pho- 
tio Patriarcha agunt : ΣύγγξΛμμΛ χα,τΛρτίσάμζνοζ ΙττΙ -ατΑλαίοτίταιν ΧΛξτΙων ygct^- 
μα,σίν ΆΧί^Λν^ρίνόϊς τυ^ί αρχΛΪκ,>}ν μα,Χιψ-α. χ6ΐρο3•€σια,ν μίμτ^σα,μίΐοζ γςάφίΐ. Eadem lite- 
rarum figura congruit cum Copticis id eft iEgyptiacis. Porfo orthographiam 
iile codex negligit, uc alii ex iEgypto allati omnes. Deinde easdem LeAiones 
habet, quac reperiuntur tum apud Cyrillum Alexandrinum , tum in Verfione 
Coptica in ^gypto adomata , in Evangeliilario Arabico-Graeco , quod nobis 
iextum eft, & in margine Verfionis Syriacae pofterioris , cum MS, Graeco A- 
lexandriae A°. 615•. collarae. 

3. Si Codex nofter ab Acosmita fcriptus eft, uti diximus, non potefl: feculo 
qiiinto eile vetuftior ; Acoemitarum enim inftitutum autorem habuic Marcellum 
Epircopum Apamieniem , vel potius Alexandrum ejus fucceilbrem , qui floruic 
anno Chrifti 420., tefte i/// Cange in Gloilario. Porro appellatio τγ\ί Βίοτάχ» 
& Archiepiicopi , quae in noftro Codice invenitur, feculo demum quinto occa- 
fione Neftorii atque Cyrilli fuic ufitata. Exiftimo igitur , tempus, quo Codex 
ifte fcriptus eil , incidere in finem Seculi quinti , quae etiam Millii eft icntentia 
prol. 1538. Non nescio Grabium tempus fcripti hujus Codicis ad finem Seculi 
IV. referre, atque objicere , ii poft annum 396, quo Epifcopus aliquis Epiilo- 
las Paulinas in Capita divific , &c pofl: annum 45•8. quo Euthalius Diaconus i- 
dem praefticit in A£tis 6c Epiftolis Catholicis , nofter Codex fuiilet exaratus^ 
habiturum etiam titulos Capitum in Adis & Epiftolis, ilcut habet Titulos & 
Capita Eufebii in Evangeliis. Id vero non confequitur j Canones enim Eufebii 
& magno artiucio funt concinnati , & magnam utilitatem praeftant : contra Se- 
ilionibus Epiilolarum in Capira fine uUo incommodo facile caremus. Praetcrea 
Euthalius non Seftiones folum & Capita , iel etiam numerum Verfuum , & Indi- 
cem locorum ex V.T. ad teftimonium citatorum, & Subfcriptiones & Prologos 
habet , quae fupervacanea & nimia diligentia potuit librarios abfterrere , iinde e- 
tiam faftum, ut Codices rarifllmi totam illam farraginem exhiberent j neque cau- 
fa erat , cur reliquis omnibus negledis folam Divifionem Capitum Codex nofter 
retineret. Illud etiam obfervo, verofimile videri,Codicis noftri Scriptorem ope- 
ra Euthalii ufum fuiile, & ex ipfo notaile, ubi Paulus Epiftolas ad Coloilenfcs 
Theilalonicenfcs , Timotheum & Titum fcripierit: de Euthalii porro confilio E- 
piftolam ad Hebraeos, quae apud nos inter Paulinas poftremum locum obtinec, 
ante Epiftolas ad Timotheum, Titum & Philemonem coUocailej quin & Le- 
ftiones Eudialii (quales L. A. Zacagnius edidit) faepiiHme iecutum fuiile. 

Atmulto longiusavera aetate hujus codicis aflignanda zherra.v'ii Otidinus ^non. 
ante feculum X. illum exarari potuiiie contendens , quia Epiftola , quam codex 
exhibet , Athanafii ad Marcellinum tum demum , ut pcrperam putabat , fuppo- 
fica atque confi£ta fueriu. Nam Seculo X. folebant voces relidto inter llngulas 
fpatio a fe invicem diftinguere , & accentus apponere , quorum neutrum in no- 
iiro Codice faftum eft. Neutiquam etiam eft verofimile , hunc Codicem , qui 
ex Verfione Itala interpolatus eft , aut poft receptam Hieronymi editionem auf 
poil fchisma Grsecorum fcriptum fijifle. Porro fi Codex ifte poft feculum VI. 
& poft exortum Muhammedem fuiflet exaratus , fine dubio nomen Saracenorum 
fivc Agarcnorum librarium noftrum non latuiiTet : de quo tamen nihil quicquam 
audivifle videtur, cum i.Paral.V. 20. 'Ayagaioi, vel juxta alios codices U 'Aycc- 
p\m in noftro codice oi ayogaio» ab ipfo appellentur. Denique auc vehementer fal- 
lor, aut non folum vir dodtus, qui verfionem Syram pofteriorem A. 61 f. A- 
lexandriae cum codicibus Graecis contulit, & variantes Lediones in margine 

Β 2 anno- 



ii prolegomena. 

annotavitj fed etiam alius antiquior, qui varias Leftiones obelis atque aftenfcis 
iignatas in Contextum recepit , hoc ipfo Codice Alexandrino , qui Lediones iin- 
gulares & proprias habet, ruit ufus. 

4. Supereft praecipui momenti quaeftio de autoritate & fide hujus codicis. 
Nihil quidem aut antiquitati ejus , aut elegantiae charafterum , quibus exaratuS 
eft, detradum voloifunt ramen non pauca, quae pretiutn ejus valde imminuunt. 
Ea nunc, pace virorum aliter fentientium, fola veritatis five per certa indicia fi- 
ve pcr conje£turas probabiles inquirendae ftudio proponam. Primo plurimos 
errores in fcribendo commific librarius , talesque qui vel fupinam negligentiam vel 
ingenium potius luxurians & in re feria ludens produnt. e. gr. i.Reg. XXI. i. 
'laecu\\ pro Δαυίλ XXII. i8. β.'τητ^ίφ'^ > pro ί'κ^<r?ά.φy\. XXVIII. 14. 'if^gm 
pro of'^m. 2. Reg. I. 18. 'luSa. pro Ίσρα>ιλ. II. 5 ο. α.'7ίίτ%ί•\'ί•ί pro aLVtq-pi-^i^ V. 
ult. γίζ^ί pro yyiS. XIII. /• «,ιί» pro αυτού. XXI. 2. α.ΊμΛτο$ pro Ιλλύμματοζ. 
XXIII. S>' ΛΗ^όψίν pro α,ηζψίν. 4. Reg. XIV. 2. Ίσρβί,ίιλ pro ΊίρουσΛλίιμ. XVIII. 
21. τρυγϊίσα pro τρίισει. XXV. 14. ΙμάτΐΛ pro ΐΛμίν. l.Par. IX. 3/• Max.e(J(»» 
pro Μα.κ.2λ(ί)θ. VIII. 1 3• Άίΐμ ρτο Άιλάμ. XVI. 3• Λρτοκ,θ7ηα.κ.οΐί pro Λξτοχ,οτη- 
χόν, χ. λ. quae aberrationes ex inflexione vocis in aliam, cujus literae quidem 
funt fimiles, mens autem cft diverfifllma , in hominem libros facros, uti decet, 
religioie traftantem vix cadere poile videntur. Porro librarius nofter Codicem, 
quem tam negligenrer fcripierat,non,utdebebau,cum αυτογράφω collatum emen- 
davit , fed ftudio potius tum a prima manu , tum priori fcriptura vel fcalpro rafa vel 
Ipongia deleta pafllm interpolavit. Exemplo fit error in numeris Pfalmorum com- 
milTus , cum enim ad Pfalmum LXX VI. retuliilec numerum , qui ad LXXVII. 
perdnebat , & errorem per fequentes Pfalmos ufque ad XCIII. continuafleu , tum 
demum errore deprehenfo cum noUet numeros fcriptos delere velcorrigere,Pfal- 
mis duobus eundem numerum adfcripilt , ut in ordinem aliquo modo rediret. 

Verum aliud cft quod me diu torfit , nimirum iftius codicis mirUs cum Ver- 

(ione Latina conienfus. Si ertirtl, ut omnes Eruditi, omnesque, excepta Ec- 

clefia Latina , Chriftianorum Societateis credunt , libri facri ex Graeco in Latinum 

fermonem negligenter & imperite funt converfi , fieri aliter nequit , quin eadera 

Cenfura notetur Codex Graecus , qui ab omnibus aut plerifque Graecis diilentiens 

cum Latina verfione confentire deprehenditur. Cum igitur & otium & codicera 

editum , qui variantes Alexandrini lediones , a P. Junio cum H. Grotio olim 

communicatas , habebat adfcriptas, fuiilem naftus , rera paulo accuratiori exa- 

mini fubjicere ftatui. Obftupui autem Cum viderem fummam perpetuamque Co- 

dicis Alexandrini cum Verfione Itala corivenientiam j eam intelligo verfionem , 

quae inCodice Cantabrigienfi five Bezae, & in Oxonienii Laudiano difto repe- 

ritur, quamque Hieronymus, temporibus fervire coa£bus, magnatn partem reti- 

nuit. Vix una eft ex centum Codicis Alexandrini Variationibus , quae non cuoi 

Itala faciat : cujus fi plura Sc integriora haberemus exemplaria , omncs forte 

aut plerasque faltem ex iis in Codicetn noftrum defluxifle videremus. Codicis 

Alexandrini leftiones ab editis diverfas ex Itala verfione ut plurimum fluxiile ut 

ilatuam , non una me movet ratio. Aut enim Itala verilo Codicem Alexandri- 

num , aut Codex Alexandrinus verfionem Italam fequitur : illud qui affirmac , 

dicat mihi , quomodo fieri potuerit , ut non hodie folum in plerisque , faepe in 

omnibus Codicibus Graecis aliter legeretur , verum etiam ut earum leftionum , 

quas Codex Alexandrinus exhibet , apud Patres Graecos nec vola ncc veftigium 

appareret ? Si codex Alexandrinus verus fons eft , quis illum ab omnibus Grae- 

cis avertit , & ad folos Latinos derivavit ? Dicat porro , cum Latino interpreti 

folcmne iit nomina propria Virorum & Urbium variis modis immutare atque cor- 

rutnpere , qui faftutn , ut Alexandrinus codex neglefta veritate cum Latino con- 

fpiraverit, & Lyflra v. gr. ex Lycaonia in Lyciam & ad mare detraxerit? Di- 

cat denique, ubi interpres Latinus verba, quae emendatione cgere putabat, ni- 

mia 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ij 

niia fine dubio licentia & non una via , emendare tentavit , aut ubi vocerh a ie 
non intelleil-am omifit , aut ubi , cum eflet vox 'ττολύστ^μοζ , eam voce Latina , qua non 
oportebat, reddidit , aut ubi unam voGem Graecam duabus Latinis expreffit , auc 
ubi οοηίΪΓυΛϊοηεηι atque ordinem verborum genio & rhythmo linguae fuae ad- 
aptavic, qui faftum, ut Codex Alexandrinus contra plerosque omnes alios Co- 
dices Graecos, & contra fcriptorum facrorum Graecaeque linguae confuetudi- 
nem , cum Verfione Latina conveniret , ίΐ non ex ipfa hac verfione eflet inter- 
polatus ? quis cafus aut quae neceflitas tantum conienfum efficere potuiflec ? E- 
xemplis res fiet clarior. 

AcToRUM Cap. 
hip. 'Ax,iA(Jk//ot,] Αχίλ^Λίμα-χ Aceldemich. Cant. ΆιαΧ^ΛμοΜ. Laud. Achel^ 
demachy tres codices Latini & AugtifiinHS. Άκ-έλίβΐ^α;:^ Alex. 
25-. κλνίςον] rO'7tot Cant. Vulg. Alex. 

16. ίίίωκ,χΐ' κ.λ>ιρ«ί Λυταν]] \^οι>υ.λ.ί χλίρ»^ «tuTois Vulg. Alex. 
II. ΐ• ό^αοθυμα^ον] Simul Latid. Cant. Aiigtiflinns. Pariter Vulg. 0/4ouAlex. 
42. y{3* iecnndo loco] — Cant. Vulg. Alex. 
43• ] "•" ^' Ίέ§»α"αλν Laud. Vulg. Alex. Ibidem 4• φίβοί re >iv μί'γα.ζ ΙττΙ 

■ατΛνΙ'Λί. Viilg. Alex. 
4.7. TM ixxXmicc. 'EtTj to α,υϊο ^e ΠίΤ poij Ι-π] το α,υτο ev tm ίχ.χλψίαί. h ^l tcus 
>)μίξΛΐ$ ΙχανΛίζ Πίτροζ Cant. Ιττι το ίυτο. Υϊίτροζ ίΊ J^ulg. Alex. 
IU.2 2. Προζ τΰζ 'πτα.ΤίρΛζ] — f^ulgt Alex. + mav Cant. +υμαι Laud. 
IV. 6. συναχθνινα(-Τ85 άρχοντα^-κ.αιΆνΐ'Λν τοι» Λρχίίρέα, και Καϊάφαν, καΐ 'Itfayvjfii, 
καΐ Άλέξοΐνί|3ον] UC congregarenter-principes- & Annas princeps facer- 
dotum&c. Cant. ^a/^. omnia in cafu refto. συνα.χ5>)ναι-τ85 αρχοντα^-καΐ 
'AvidLiy x.A( Kc;V*(p*5 xctl lcsAyv))?, κ,Λΐ Άλέξανίροί, Alex. contra rcgulas 
Grammaticas. 
II. ο\.χο^ομαΐΎ(ύ'ί^ οιχο^όμαν Cant. Alkx. 

26. 6 SioL <Γομα.Χοζ AoLviS' τοΰ sran^os σου ειττύίν] "ϊζ ίΊα. -ΰΤηυμΛΎος ά.•γ[ου iiai τ« 
Τομα,ΎΟζ λΛλ'ήσα,ζ Δαυκί* ΏΓαι^*ο5 σου Cant. ο του -πτοίτροζ ημαν ίΐΛ -ατκύμΛ- 
τοζ ίγίου τόμΛτοζ Αλό]^ τΐΤίχ.ι^όζ σ» ειτταν. Laud. qui ipiritu Sanfto per 
os patris noftri David pueri tui dixifti Vulg. per os patris noftri David 
fandi pueri tui HiUrius , per fpiritum ian£tum & os patris noftri Da- 
vid, Lucifer. ^ia tb -πΤΛΤροί '-Αμαι <Γιλ •jjrvevjM.otTos αγίου τόμΛΤΟζ Δαυίίί 
τοΰ ί3-αιίΊ35 σου Alex. 

27. aA»)3"eiot5] + έ^ τ15 Ώτόλίί τα.υτ•Λ. Cant. Laud. Vulg. h tm ατόλί» σοιΐ 
ταυτΜ Alek. 

V. f. ταΰτα] — Cant. Vulg. Lucifer. Alex. 

16. συν>ιρ-^ίτο-το -ατΜ^οζ-αζ Ί^psσa.χy\μ\ Concurrebat - multitudo - Jeruialem. 
Vnlg. σ\)ήρχίϊο-το ■ατΜ'^οζ-Ίιρουσα.ΚΥίμ. Alex. 

28. ου] — Cant. Vulg. Alex. 

34,. Λ-ατοτόλϋζ] oLv^pά)'7Cβs y^idg. AlEx. 
35?. αυτό] αυτ85 Cant. Latid. tres Codices Latini. Alex. 
4,1. αυτδ] Domini Jefu Laud. Jefu Vulg. — Cant. Alex, 
VI. 8. artVeu)?] χΛριτί55 Cant. Laud. Vulg, Alex. 
5>. και Άσ/αί] — ■ Cant. Alex. 
13. /3λάσ(ρ))μα^ — Cant. Vulg. Alex. 
VII. 16. T8 Συχέ/^] του e;/ Συχ^^α Laud. Alex. 

17. ω^ιοσίν] gTrjjyyeiXalo Ctf«i. ωμολόγψίν Laud. Vulg. Alex. 

1 8. ίΤίξθζ\ 4- in Tilgypto ^/i^. + gis Αίγυτττον Alex. 

21. eKTtkna. St kvTaij expofito autem illo Fu/g. exTiQinos i^e ecy]» Ci»^ 
Alex. 

30. £1» wvp] φλογοί] ey φλογι srupos Laud . Vulg. Alex, 

31. Tjrgos «,υτο>] -rr^ Oi/i-.v Latinus & Alex. 

Β 3 , 3f• " 



ϊ4 PROLEGOMENA. 

3ί• ^" λ!^'Ρ^3 "^^ λΙ^'Ρ' CV^wi. ^a/^. Alex. /^eT* του Laud. 
43. Pe/iipAvj Ρίφά-ν Laud. Alex. 
48. vaoTs] — Ctfwi. Laud. Vulg, Alex. 
58. εχ,βα,λοντί?] + «.UToi; CtfWi. ^i^. AlEX. 
VIII. 10. V AteyctAJi] « καλ»/*£ν)] jweyeiA)! C^»i. Laud. Vulg. AlEX, 
16. oW»] ουΗ'ττω Cant. Laud. Alex. 
33. «.υτοΰ primo loco] — Vulg. Alex. 
$9. κύριοι/] + l-TreTeaey ί-ττΐ τοι/ eiivS;\^oii, ayyeXos il Κυρίου Augufiinus ^ Ra* 

baniis ^ Alex. 
IX.20. χρι^ον] 'Iijaouy Ζλ«/^. Vulg. Alex. 

24. ΌΤαρίΤΥίρβν Τί ΤΛ5 •ζίΤυλα$3 -jrapeTJipavTO ί'έ x.otI τ*5 ΌΤυΚα,ζ Laud, Vulg. 

Alex. 
2^. ctuToy οί μα9•))ταί3 ol μα^ψΛί β,υτΗ Hieronymus ^ CorreSiorium Biblio- 

rum, Alex. 
29. έλλ>ιν(ΐΓΟΐ5] gentibus &-Graecis Vulg. 'ίλλψα,ί Alex. 

31. αί £κ.κ,λί)σία{ κ.λ] ^«^. & Alex. omnia numero fingularL 
38. οχ,ηισΛΪ] όκ,ν>ισ)ΐ5 Laud. Vulg. Codex Latinus. Alex. 

X. 6. ouToi λΛ,λϊΐσίΐ σαι , τί σί Sii woiiii\ — ■ Cant. Laud. Alex. 

1 1. W auToy] — " Cant. Laud. Vulg. Alex. 
^eie^iwy και] — Laud. Vulg. Alex. 

12. και ΤΛ S-Jjpia] — Cant. Vulg. Alex. 
14. >j] κα) Cant' Vulg. Alex. 

1 6. -πτάλΐ!/] εύ^ϋί Ώτάλιν C^»/•. e05u? Ζ,Λ«^. Vulg. AleX^ 
23. ό Πέτροί] ανατ-Λί Ctf«i. Laud. Vulg. Alex. 

32. 0? tjrapaytyo^evos λαλήσει σοι] - — ^«-^. ^ί-^Λ , CorreCiorium BibliO* 
rum^ Alex. 

36. 'ον] Cant. Vulg. Alex. 

37• «-§ξ*ί*2νβΐ'] Λφίμα/οζ yag C^«f. Ζ,Λ»^. Alex. ex ambiguitate vocii 
Latinae: incipiens. 
XL13. av^poLi] — - Ctf»i. Fu/g. Alex. 

17. ^^] — . Cant. Vulg. Alex. 

20. £λλ>ίΗΓΛ?] έ'λλιιΐ'αί C<?»i. Z/<2»^. Fuig. Ahtyi!, 

22. ^eA^eTv] — /^i^. Alex. 

26. ttuTBs] auToTs Crf»i. Laud. Alex. 
XIII. 6. TivaJ + όίνιΓρα X^«i/. ^^. avJ))* τίνα Cant. Alex. 

20. και /ΛίΤα ταύτα «5 ετεσί υ. και ν.] «5 έτεσιι/ υ. καΐ ν. και jtteT* ταυτΛ 
^«i^. Alex. 

23. >tyei§e] i)y*7^ Zriia^. Vulg. Alex. 
26. ϋ(Μ.Τΐ' bis] y)(juv Cant. Alex. 

32. ToTi Texvois αύτων ίι/Λΐν] Tois rtx,ms υμαν Cant. yiilg. Beda. Alex. 
43. εκ τ>ίί auvayiiyvii τωΐί 'lH^(uaiy\ αυτών Cant. Laud, Vulg. Alex. 

τα ίθνίΐ] — . Cant, Laud. Vulg. Alex. 

44• «/'Χ°/*ίΐ'«] fequenti Vulg. Ιχομίνω Laud. Alex. 

45". avTiAeyovTes και] Ιίχντιωμίνοι Laud. — Kulg. Alex. 

XIV.13. αυτών] Cant. Vulg. Alex. 

XV. 4. α.'Κί^'ΐγ^ψ<ι.ν\ 'τΤΛρί^ίχ^ψζίν Cant. Alex. 

14. ί'χϊ^ —- Cant. Laud. Vulg. Alex. 

17. srivTot,'] — Canf. Vulg. Alex. 

18. yv6i)5"a, άττ' αίανο5 ί7"ΐ τω ^ica ■ατίντα. τα epya αυτ»] nota a ieculo eft: Deo 
omnia opera fua L•aud. γιατοΊ krK^ aimas ΙψΊ τω κυρίω το epyoi» αυτ? Cant. 
Vulg. yviuT-cii» άττ' αίωνοί τω κυρίω το epyoi» αύτδ Alex. 

33. τά J^] — — Vulg. Alex. 

σ» -arpeaCuTepoj κα) ο» aieAtpol] οί ■rpeaSuTepoi atieAipol Cant. Vulg. Alex. 

24. λ€- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ly 

24• λeγovτ^ζ -α-ίριτίμησ^Λί χΛΐ τηρίΐν τον νόμον^ - — ; Canti Vulg, Beda^ 

Alex. 
5^. -πτρίζ Tni cLTrairQ^^ai] "ΒΤροζ rss α.'ΤΤΟ'Γίΐλ.αίντΛί άυτας yulg. Βίί^ία , Aht.yi, 
,/. 34• ί'<ίοξέ ^e τω Χ'ιΑίχ,Ι-πημϋνΛΐ auTot/J — quatuar Cqdices. hc Alex. 

^7. σy^μ7Ct3.pΛ.\<x.ζ,^vϊ\ •\• xa.\ Laud. Villg. Alex. 
XVL .3. «(ίίίσαν yolg 'a.-7txmi τον Ώτάτωο. αύτου Ό'η'Ελλιμτ υ-ττΜίνίμΠ .«ίίΐσαχ ναί 
Αττοίντίζ ■) οτί ελλ»)ν. ο 'sra.Tnp Λϋτ« υ-τΤΜρχεν vHig-, ALEX...i .-^ £ 
7• κατ α, τίιν Bi5uyiecv] 6ΐ'ί T«y Βιθ^υνίαν Cant. Laud^ Vutg. A>LEX. 
το isriiei/^a] + '1>}σαΖ Cant. Laud. Vtilg. Alex. .. a:.\ .t 
1 3 , TM Te Ji^e/ja.] τ'^ ϋϊΐμίρΛ Cant. Laud. ^i^.rA-LEXi^WA 
\6. Πυ3"ώ)νοί] Πυ3•ανΛ Cant. Vulg^ ALEX,,i,A ϋίΜ^ώ'ίγ [Vij(ovv{• .j 
24. είλιιφαί] Χϋ&αΊ Cant. Laud..Ki.^,yi. ■:■ ^- Ύ. .^ 

33. oi auTSJ domus ejus /^^i^. 0» oiViTot αύτ? Alex. "' ^ 

3P. ίζίλ^ίϊϊ τΐί Ώτόλβίίί] εκ. τϋί -nrOAeffls ταυτ»;? i^iA^ale C^«i. ί^ίλθεΤν εκ 
τϊΐζ -ατόλίωξ Laud. ut egrederentur de-urbe f^u/g. α-π-ίλθεΐν λττο tjis 
Ότόλ,ίύΐί Alex. ^ 1 

XVn. 4. σίζομίνανΈλλ^αν'] σίζομίιαν ΧΛΐΈλλίινων Cant. Vulg. Αί-ΈΧ.' 
5". a7rei5SvTei] — Laud. l^ulg. Alex. 

Ayayeiv] έξαγαγειΐ' Cant. •πτροσαγαγεΤ/ Laild. producere ^^. ϊΤ/ιοα- 
yotye?!/ Alex. . -. ,; , •: ..^C 

13. σαλευ'οντίί] + καΐ ταράσσοΐίΤΪ5• C/Z»i. Vlllg. Κϊ/^ΐϋ. 

14. £t)i eTT» Tnv θ'αλΑσσα,ΐ'] εττι T\t .^Λ,Κα.νμ(νι Qant. 'ίαζ e-TTt τ«ν θ'άλασσα? 
Laud. Vulg. Alex. .^..λχτ yu • τ 

l8. Tii^e? (J^e] + κίχι C<2«i. Alex. J • — [ ^!•- 

26. Λ'ίμΛτοζ] — Fii/g. Beda^ Alex. - ο:-ο«Γ «ίτ ■ : 

2/. και εύροιεν] >i eupoiev C<ZWf. Vnlg, Alex, •'■ -> -^«λΟ ■- - [fi .8£ 
2P• XP'^<'"<if' "ίΐ ipytjpii)] χρυσίύι) )) αργυρίώ Laud. Αΐ>Έί:." /'/^λ .tg 

30. -ΖίΓασι] ■ΤΒ'άίντα.ς Cant. Laud. Vulg. AlEx, ; .--•:.• .; 

^VIII. 2. εκ T>K Pa^iji] ατο τ>ίί Pa/irji ί?Λ»Λ LauA.- Vtllg^ Alf-X^ • 
5. ττνευματι] Aoyii) C^W/•. Laud. Vulg. Alex. 
12. ά.νθ'υτΓατευίΐΐ'Το?] ανθ'υ'ττάτου οντοί C<iW/. J^lllg. AlEX. ' 
17. ot έ'λλϊΐνε?] — /^i^. Beda. AiyFx. ... ■, .> 

I^. κατήντνισ-ε] κατχιντ^β,ν C^«i•, Lattd. AL•E& - -- - t) 

axjtS^ litii Cant. Latid. Vulg. ΚίΛΧί-'^^'-Λν/ή^ rrix.;7ni 
21, ΛΤΓετάξοί,το ΛυτοΤί εινάν] Λ-π'οταξάαενοί etyToTs κάϊ «iVeF !£/7//</. Λ^οτα- 

ξάμενο? κΛί ει-ττάν Cant. l^ulg. Alex. 

<Jei ^e ττάντωί τ>ιν eopTJii' τ>)ν Ιρχομίνψ ■α^αΰ^σοΛ ί,Ιί Ίερ.οσόλυϋαΠ — — Laud. 

Vulg. ALEXi . χ 3TCT [α -ίΐ 

^Π — C^wi. Laud. Vulg. Alex. . - ' •\ ι 

και] Cant. Vulg. Alfx. ^ ' . ί: 

2 5". κυρίου] '\y\awCant. Laud. Vuigi Alex.•' li-^iTtW .ic 

XlX. I. ευραν] Ιυρΐίν Vulg. Alex. 

2. εϊττε] + τε /^«i^. Alex, 

eJTroKj — C<z«i, Land. Vulg. Alex. 

3. είτε τε] εΤ-ττεν ^l Cant. Ό <5'ε εΐττεν Laud. Vulg, Alex, 
ρ. τινοί] — Codex vettts y Alex. .,•'•/' 

12. εκίρερεσθαι] Λ-ττοφερεσθαι CtfWi. Loud. Vulg. Alex. ' ' ' 
Ιζίρχίσ^Λΐ λτγ' αύται'] εκττορευεσθαι Cu»i. Laud. Vulg. Ale:?. 

13. ά-ττο] :yi/ Ζ/ώ«^/, ^«/j^. Alex. — ; ' ■ I 
Όρν,\ζομΐ^\ Όρυζα Caut. Laud. Vulg. Alex. - .• •■ -> - 

16. αυτών] α.μφοτίρ(ύν Cant. Vulg. Codex antiquus'^ AijViiT ■'"■ _ 
21. ^ieAS-av] <Γιελ5ε7ν CiZWi. Latld. Alex, , . . .' ■ '•' 

26. Λλλα] + και Ctfwi. Alf.x. '^ ' vvuUAi.. 

27. λο- 



ϊ5 PROLEGOMENA. 

27• λονισθ>ί'«•ΐ > /".έλλε»!' Τί χ-αι jcaQotipeTaQitc τ>ιν ^Μ.6γΛλίΐ3Τ>ί]α,] λβ'/ισθ^εΐαι , άλ- 
λα x,ct5*ipeio-9ou Jlieλλe^ C^»/•. λογίσ-θίισέτ αι , ^ί.ίλλ«ιν re ΧΛ^αιρίΤσθιχι τιίδ 
.; . 'μίγΛλίΐότϊίΐοζ Laud. reputabicur , fed & deftrui incipiet majeftas. 

.: .Γν Vulg\ λθ7»σθ>)(7έΤΛ» , μίλλει re λλΙ χ,ΛθΛίςεΤσθα» τϊίί |αεγαλίΐότ>ί]θ5. Alex. 
jp. Ό'λίΐ] — ^«/^. Alex. 

53• -δτ/ιοεδίβασαν] xauTt^lCxaxv Cant. Vulg. ffuye€i€<wcty. Ldft^. Alex. 
2 y. όίνθρ-ττοί] Α^θρωττω/ Laud. Vidg' Alex. 
-ίέ] ot/K Codices Latini^ Alex. 
XX. 1. /χλΘ>ιτλ5] + 5c*i τϊΓολλΛ ΐϊΓαρΛχαλέσΛί, C<i«i. καΐ πτΛρΛ^ΛλίσΛζ Ldud. 
Vulg. ΌΤΛρΛχΛλίσΛζ Codices Latini^ & Alex. 
2. γνά/Α))]] γνά>μ>]ί Laud. Alex. . 
4. Σ«7ΓΛΤρο5] + Πυςρου C</»f . Ζ»<?«ί/. ^^. Alex. 
7. T^y /λαθ})ταν] iijLtc/v Cant Laud. Vulg. Alex. 
if. xui AteivotvTei ev Τρωγυλλίω τ« \χ^μίΊ•Λ >ιλθθ(ΐιεν] & fequenti dic venimus 
i Vulg. TM (i*6 Ιχο/ΛένΜ ίίλθο^αεν Laud. Alex. • μϊτ 

i<$. ei (Jbvxloy «v] fi poifibile fibi eflet Vulg. u ^uyxlli m Laud, Alex.^ 
18. -wfoi Λυΐον] + & fimul eilenC^»-^. + 'ομα>ί eo/lav Λυ']«ι» Cant. -¥ o/io- 

^u^aaiJ^ov Laud. ΌμοΖ οιτωι• kvlav Alex. 
33. J^a/ActplupeVi] ^μΛρτΰρα.το μοι Laud. ^μα.ρτϋρί\α Alex. 

«(J^e troia^at tmv -ψυχίιν 1^8 τι^αίαν. C^«i. nihil horum vereor , necfa- 
~ cio animam meam pretiofiorem , Fulg. uhm λόγοι Ίχα , v^l ώγοιη^λι 
tV "ψ^λ^^" ^^ τι^ΐΛ/. Alex. 

/ttera χαρΛί] Cant. Vulg. Alex. 

j f. Tou ^eaj T» Ί>)σοΰ Cajtt. — Alex. 
j8. »v1 — Cant. Vulg. Alex. 

32. Λ^νλφοι] Cant. Vulg. Alex. 

XXI. 3. κ.*τίιχθ>)Αΐίν] κ,ατίλθο /tey Ζ»Λ«ί/, F»^. Alex. 

4. ^^eyiteiya^ev oLurSJ manfimus apud cos C<i»/^. Ι-τΐψώα,μί? αυΙοΤ? Z,<2«</, 
Alex. 

avaSctiyeiy] ingredi G?»f. «-Tnfaiveiy Alex. ^ 
f . ΐίΤροσψζ,Λμί^Λ χα» Λσ-ττασά^ωενοι αλλίλβί Ι'τήζ'^μα'] Ό-ροσίυζάίμίνοι λ,-τΤ^• 
σ-ττάσ/Αίθ* Λλλήλουί κ*1 ίήΖτιμα. Laud. oravimus & cum valefeciflemus 
invicem afcendimus V^ulg. •arpoaeu^itfteyoi α7Γ>)στΛσμεθα αλλ^λουί χαι 
oLye£>)jU.ey. Alex. 
7. ν.ϋί]ψτ'ησα.μι^\ venimus Cant. χΛτίζψ,ίν Laud. Vulg. Alex. 

ΊερΒο-αλν] Ί^ροσ-όλυμ* Ce»i. Laud. Vulg. Alex. 
13. α•7Τίχ.ρίθ)ΐ J^i] ToTe αττεχ-ρίθ») Ζ<Λ«</. /^«i^. Alex. 
17. Ι^ί^χηο] υ-ττί^ί^Λγ Ti Cant. α,'ττίΗζά.ντο Laud. Vulg. Alex. 

20. 'l8(Jot,i»y] ey T« 'IsJctia. Cant. h τόϊ; laikioic Ζ«ώ«ί/. rulg. Alex. 
αι. Ώτάνταί] — Cant. Laud. Vulg. Alex. 

jt <". ftiiiey T8Tii)y TijpeTy oLutas > ei /wii] ^«i^- Alex. 

21. συγκ,έχυΤΛΐ] ffuy^uyyila» Cant. V^ulg. Alex. 
34. ifioffly] i-TrecpavBy Cant. Laud. Alex. 

μη ^ν^ίμΐΊΟζ ^ϊ\ και μΆ ^ΐΛμίι» αυτΗ. Cant. Vulg. μΛ\ ^ΛμίνΗ it α,υτο 

Laiid. Alex. ^ > 1 ( Α 

XXII. 2. •3τροσέφά)ν€ΐ αυΙοΤί] loqueretur ad illos Vulg. -ατροσίφάπι kv%s Alex. 

5^. xcti e/^(poGoi gyeyovTo] Fu/g. Beda y Alex. 

12. eweS>i] ^«/^. Alex. 

20. TM ayaipeVej αυτ»] C^»/. Vulg. Alex. 

30. T*p*j ύ'τΐ'ο Laud. Fulg. Alex. 

Λ•π•ο rSy itajuSy] L<ia<^. )^«i^. Alex. 

•λθ^ϊ συνίλδέΤν Ltf«</. ^«^^. Alex. 
, / •* 30. βλoyJ 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι^. 

50. όλον'] TTAv Laif^, Vulg. AlejC. ' .- j 

XXIII. 6. <^χμσαύϋ~\ φαρισΛίοΐί /^ί/ξ. AleX. -r 

<). οί γρΛμμ,ΛΤίϊί τ» /ae/)si5 Ταν φΛρισΛίΛν^ τινίί TW φχρισιαων LAUd. Villg^ 

^JU^i ; μτ/^ ^ιι^μα.'χαί)ί,ίϊ^ Lafld. t^ulg. AleXwCtj,. γ ^Λ-,,-ζ-Λ^- .'r (^AlEX. 

ΙΟ. £υλΛβ))θβ(?] c))oSv)9ei5 Laud. Alex. ■ - . 

12. Tives Ti»v 'IsictiW (Π)9-ροφ>)»]] tfurpoipyiv oi 'I»(J^it7a Laud. Alex. ,;".!' 

If. κ,ατάτνι •πτρο5 νμά,ί] κΛΤΛγά,γ» ίΐζ υμαίξ L•άud. AleXv• Λ .8 

30. ίΤΓΐβΒλϊίί eiV Tijy OLvJ|xt μ'ίΧΜ\,ν 'ϊσίί^Φ. ΰστο rai 'iscJctiiBv, Ιξ Λΰτ^ί] de in- 

iidiis quas paraverant illi. Vulg, ίτηβ^λ*)? m to^ ay<J)>ot 'eVecS'ai e^ α-ν- 

Tm Laiid. Alex. 

τα ar/)oi rtuToy] ^«^• AlEX. : ..Ιψ 

ί§/)ώ)σο] — quinque Codices & Alex. 

XXIV. I. /tieTo, TOiv trpeiCuTe/JiDv^ με]* ■σρΐίζυτίρων tiim Laud. Vulg. Alex. 
2. κατο§θ£«)μ.α.τώ)ν] <5^ιο§θίι)μά]«ν Laud. Vtllg. Αΐ^ΕΧ-, 

.Χ3^Λ 6. ΧΛΐ κατΛ tsv «^erepov νόμοιτ ίιθίλίίσαμίν κρινίΐν. Παρίλθαν ^'ε Αυσ'ΐΛζ ο •χ\,• 
λιαρχοί μετΛ τιτοΧΚηζ βια,ζ «κ. των ^iipm τ^μων aTxyaye, κέλευσα? τβί 

ΧΛΤ^ιγορΗζ ερχεσθαι εττί σε^ ir^J Codices & Alex. 

<>• «^««Ίθεντο] συνδττίβεντο Laitd. Vulg. Alex. 
ΙΟ. νΜυμ'ο'Τίρ^] ά^ΰμαζ Laud. Vulg. Alex. 

12. Ι'τησυτΛσί*] ^ττΙτΛα^ν Laud. AleX. 
''" 13. <iJi^5tvTai] + tr« Ζ,Λ«^. Vulg. Allx. 

16. if] )c*i Z<if/</. Vulg. Alrx. 

17. •7ra/«yevcV>)''] -^'^^•^^'^^•po"^f poft/'"*-'A*"^^*veroinfinecomtnatis. 
30. e('J — ■ Ζ,ίίίΐίί/. Alex. 

•I aj. x-otl Βτρσερρ^^βίτθ»»], -^ Lattd. Vulg. Alex. fti 

af. ίσεσθαι] • Laud. Vulg. Αΐ-ΕΧ. . 

26. 0Τίίΐ5 λυσνι auroy] Lau4, Vulg. Alex. ,^ 

XXV. «Γλείίί?] oi ΏΓλ«ί«ί ojfeTo) Laud. Vulg. Alex. ,ή 
'f?" ΚαισάρείΛΐ-] + -άμ, Vulg. AleX. Λλ» ji : 

7. ΐΒ-ψίΐ-ψΛν} + άύτα Ijaud. -+• eum ^/Ji• *^'i'°'' Alex. , 

ί <pipovrt5 χ,ΛΤΛ T8 Παϋλβ]] Ι-ττ^φίροϋΤίζ τω- ΪΪΛ,υλω Ziaud. objicienuCS^ 

^~ f^lilg. χ,αταφ«/»βκτ« AleX; 

' αι'τιάματαΊ Λίτιάματι* Laud. Alex. 1 ■;v7 . 

5. ο.'ττοΧο'γΗμίηΜ αύτ»] τ» (5^e Παυλβ α,'ττολογαμΐνϋ Laild. τ» Παυλ» ά,-τε- 
λογαμίνβ ytdg. AlEX. 

9. το7ί Ίουίαίοΐί 5ε'λα>ν] 5&λίΰν Τ0Τ5 'liJiJ^aiois Laud. quatuorCodices & Alex.• 

11. yap] oui» Laud. Alex. 

1 f. Ji)t.>)vJ χΛΤΛ^Ιχ,ψ Fulg. Alex. 
» id. €15 αττάλειαν] — Latid. Vulg. Alex. 

18. Ιττίφίρον] ίφίρον Laud. Alex. ' 

ων ότενόκν εγώ] + ΐϋ ον)ί/)ων Laud. malum Vulg. '7eoiy]ph Codices quatuor 
21. ■σίμ-\>ω~\ α.'ΐα.'χίμ-ί^ω Laud. Al.^'^. (& Alex:^ 

23. δσι] ^«-^r Alex. 

2f. χα.τα.Χα.ζ,ομίνοζ\ χαΟίλοίζόμψ Laud. Vulg. Alex. 

26. •arpor\yaLyoi] tjrfoanyayov Laud. e-TT/iyayov Alex. .: a 

XXVI. I. υ'7τέ§ σεαυτδ] Ώτε^ιι σεαυτ» Ζ/Λ«</. Alex. ο ..^. ^ΐ'Λ 

6. •δΓρο5] είί L<zW. Alex, ' J.9f!oq , ?<'ij 

7. 'AypcTT-Tra] Laud. Vtilg. Alex. ■ non , jfLri-jt 

12. TUs arapa.J — Latld. Vulg. Alex. f ■ ■> 
14. λαλδσαν -ζίΓρόί με και xk'ywa.'i\ loquenteifi mifai Vl^lg- AeytiirtlS.ir/ioJ-iMji 

Laud. λεγ8(τα/ ίΤρό? με AirEX. • ....... :t\v\'\i >3 „ 

If. ό (ίε] + xiipios Z,<2«^. ^«^. Alex. '-.uJijiuJcnJ! *.it „ 

»^^ ' v> G 18. k»> 



ιβ PROLEGOMENA. 

1 8. ί-τητ-ρί^Λΐ] convertantur Vulg. i-Trorpe^*» Alex. 
J3. Tira.fai\ α.'Ζο L•aud. Alex. 

^^.οΎίλ ^UaxiMi Laud.Vulg. ht.iL^ ^ 

28. xpiriavov 76νίσθ4ΐ] Chriftianutn fieri. Vulg. xpiri*voy ίτοι^ισαι Albx. 

29. ■ΒΓολλωΊ μεγάλω ΑΙκ^. Alex. 

ΧΧνίΙ 5- Mu/fct] Λυτ-ρ* ^«'^. Jtiieronymusy Beda^ Alex. 
8. ΛασαίΛ] ThalaOa Γ«/^. ftXawr* Alex. 
14. Έυροχλυίί»?] Euroaquilo F»/^. Έυραχ-ύλύΜ» AleiC 

19. epgi-vj/a/ie»] ίρξίψ*' ^*^^&• Alex. 
34. ex.] i-TTo Vulg. Alex. 

41. χυμάταΐί] maris Vulg. — Alex. 
XXVIII. 3. ίτλΐθοί] τ» ΏΓλί5ο5 Γϋ//^. Alex. 
ex.] Λτο ^^. Alex^ 
14. 'iTc' Λίτόίζ] tsrag' αύτοΤί ^«^. Alex. 

1 6. έχ.ατόνΤΑρχο5 ΏΤΛρ6<ίύ))ίέ TB5 JesAttas τ« rp*]e7riJ^af χ»ι] — F«/^. A^EX. 
J*el — ^«/^. Alex. 

17. Τύΐ» Παυλον] αυτοί» ^«^. Alex. ^ 

28. To σωτίιριον] hoc falutare Fu/g. tSto τΌ σωτήριο» Alex. , ^ 
2 0. κ*. ΤΛΪΤΛ iurS iiVovTos «,-ττϊίλθον οί Ίβ^^λΤοι, 'ττολλχκ exo>Te$ «y «cculoi^ 
* συΗτψιν] — Codices duo , Corre6iorium Bibliorum^ Alex. 

Similia comperiet, qui in aliis N. T. libris Codicem hunc cum Latinis con- 
tcndere volueric , nos pauca fed infigniora proponere enmus contenti. Luc. \\. 
14 Alex. cum Cant. & Vulg. legit ii<io;cict5 , licet idcm Codcx in Hymnis, qui 
libroPfalmorum annexi funt, rcfte habeat euj^ojci*. i. C<?r. VII. 3'•^ pro 0. ^g^^e- 
m τω χίίμω τίίτα. Alex. Clar. & BcBrn. fcribunt oi χξαμί^ τον χ-οίμο» T»Toy, & 
in Verfione Latina: qui utuntur hunc mundum; quomodo etiam l. Taulus I. 
C c III. Tir. VI. §. 27. „ perinde, inquit, omma fe ufurum , ac fi optimus 
'paterfamilias utcretur". XI. 3. Vv* χαυθ/ισωμ*.] Alex. YyA κανχί,σα,μΛΐ , (|uo- 
modo etiam Codices Latini lcgebant , Hteronymo tefte. XV. 51. •δτ*ντέ5 ;*ey o»' 
χοιμ>ι5>)σονθ«,, -δτάντΜ <i^£ ΛλλΛ7>ισονίθΛ] Alex. a prima manu γα.ιτίίμα Λο.μν,9>,- 
ffoVe^*» <"' sravTesJ^e iWccyW^eGa , ex emendationc vero, tramf ^ey β κο.μ>ι9>(- 
ffo>9* > 0" BTotvTes i'e iAAayjto-oVeS* , cujus varietatis apud Latinos mentioneni 
faciunt Auguflinus & Hieronymus. i.Cor. III. 13. tts το τέλο?] Alex. et'i t# 
isrpoVujTroy, quia vera Leftio Γί>Γ>»« Vulgatae, infinem mutata trzttn faciem, 
ΨΙοιΙιρρ II 30. ί!ΓΛ§αβ8λ6υσάμ6νοί] Clar. Boern. Alex. ■πταραζολέυσαμίνοί , quibua 
WcnxoFuigata confentit. y^//fw. 2. iy*7n)T«] Alex. Clar. Boern. Vulg. i- 
<;^£λφΜ. Unum adiiciam exemplum ex 2. >. p. ubi cum omnes Codices Graeci 
leganr, ό Ώταραβαινων , MSS. Latini habent, φύ praecedtt , & Alex. -οτροαγαΓ. 
Nlanifeftum autetn eft , facillime auidem errore librarii Latini verbum recedtt 
tranfiifle in \\anwm praecedit ^ita ατροάγων &ό iint.faJicLimi vix permutan pollcv 
nifi (i quis ex Latina mala Leftione Graecam faciat non bonam. 

Idcm vidit Jo. Hardninus, quod ex Commentario cjus in N. T. A. 1741. 
edito poftea deprehendi: ita enim in Jud., f. „In Graeco vulgato, inqmt, pro 

Jefu Κοριοί T>omims. In MS. tamen Alexandrino 'WSs , quoniam er 
'* Vulgata fere concinnatum iftud cxemplar eft". Et alibi faepe. Si intrahos ter- 
minos fe continuiflet vir doaus, & a paradoxa & tcmcraria conjeaura abftinuif- 
fet qua omnes N. T. libros ab Apoftolis & Evangeliftis Latine primurn fcrip- 
tos*, portea vero ncc feliciter nec fideliter Graccc converfos ίΙΰίΓε con- 
tendit , non venia folum , verum etiam laude dignus videri potuiiTet. Quid 
quod antc iftum etiam R. Simonio aliquid fuboluit , qui Hift. Crit. N. T. c. 
XXXII. «nonaufim, inquit, aiTeverare, Codicem MS. Alexandrmum, quin 

& ipfum Vdticanumy non cile in numero Codicum Veterum a hbrariis Lati- 
Γ, nisfcriptorum? ^^ 



j» 



PROLEGOMENA. 'ip 

Q^iid igitur? quemqaam Acoemitarum Conftantinopoli, vel librariorum A- 
lex:indriae tam fuiile Linguae Latinie perirum , -ϋΠ libros facros ex hac Imgua in 
Graecam converrere potiieric, 6c tam inepruin atque impadentem, ur id fciccre 
volueric? 'Άνω -volxum lipoiv χ^ύρπσι -αταγχι•, Eriamfi non eilet: , quod ad hanc quae- 
ilionem refponderemus , inde raiiien minime conrequeretur, non dcmonihari 
ροίΓε, quo i Sc jam, ni fallor, demonftratum eft , & poftea ex aliis Codicibus 
deaionilrabirur Si tamen Hiftoriam Ecclefia^icam velimus confulere, parebic^ 
jani inde a feciilo quurro, cum ortis controverfiis fi^cclefiae Graecae Doiiores in 
duas parres fciiiderencur , ingenio, eloquentia & numero tancum non aequales, 
eam parrem, quae vincerc cupicbac, Romam confugiile, maieftatetnque Ponti^ 
ficis comiter coluiile. eoque pafto oppreiTis per Ponrificem &c Epifcopos Latinos 
adverfariis praevaluifTe, arque orrhodoxiam inConciliis ftabilivifle. •Ε3Γη ob cau- 
fam Athanafius non fine comitatu Romam petiit, pluresque annos ibi haeficv 
Romam adiit eciam Tetrus ejus fucceilbr, & feculo quinto Joannes itidem E-- 
pifcopus Alexandrinus, quo tempore etiam Simeones monachus Acaemitenjls 
Conllantinopoli Romam miiTuseft", tefte Evagrio H. E. III. 19. 21. Cum er- 
go & Alexandrini & Conftancinopolitani tunc temporis frequenter Romam adi• 
rent, ibique diurius commorarentur , facile inrelligimus, illos &: aliquam iermo- 
nis Latini notitiam & unum alrcrumve cxemplar Verfionis Iralicae fibi compara- 
re poruiiTe, & domum reduccs, vel ut Latinis, quoriim auxilio indigebanr, gra- 
tum facerent, vel ut tempus fallcrent, (quid enim ram ineptiim eft, quod Mo- 
nacho o':iofo in menrem venire non potuerit?^ Codiccs Graecos exLarinis emen- 
dare α el corrumpere porius fiiiiTe aggreiTos. Athanafium certe linguae Latinae 
non fuiiTe imperkum docet Hiftoria apud Soz-omenur» H. E, iv. 10. Ne jam di- 
cam ex Verfione Itala & Athanafiurn locum Lucae XXIV. 42. actulifle, & Cy- 
rilUim allato loco i. Jo. IV. ^. contra Neiloriutn piignaile , Socratcm vero \\. 
E. VII. ::2. Codices Graecos hoc loco corruptos & ex Latinis emendandos efle 
contendiile. 

Addam de hoc Codice judicia duorum Anglorum, alrerum Thomae Gata- 
kert^ qui /ld'ierfar. p. 2 f . „ Codex ille, inquir, tot in Novi Inftrumenri lo- 
„ cismendofus, murilatus, implicatus, interpolatus dcprchendicur, ut adverfus 
,, recepram velifticvelalibiLeftionemexilisadmodum aucnulliusomnino ponde- 
„ ris efle videatur. & p. fS. Manufcripd illius non efl: tanra αύ5»τίΛ, quae 
„ tot Graecorum ταν οτάνυ xai •ζ!ταΐ'ίΐξ;^Λΐ'ί»ν etiam repugnantiiim Teilimoniis di- 
„ fertinimis objiciarur. Cerre cnim habet exemplar illud vitiofa haud pauca, 
„ gloflemata vero inrerjefta padlm quam plurima ". /\lrerum Thomae Bruno- 
w/'/ , Mariae , Guilielmi ίΙΙ. M.Bricanniae regis matri, a facris, Canonici podea 
Windcforienfis Epiftola ad Ifacum Voinuni 3 Decemb. 1660. fcripta,quae cum 
mulris aliis Amfl:dodami in Bibliotheca Rcmonftrantium afiervatur: „Codicem 
„ illum Alexandrinum ^ de quo nos faepius inter nos, & habeo jam apud me, 
„ Screnirfimi mei Regis indultu, &:per duos pene menies habui. Sed frcquen- 
,•, tibus occupatus negotiis illo uti non potui. Hoc tantuni in aurem tibi , me 
,, non habere illum adeo vetuftum, prout vulgo fertur. Verum eil, omnes li- 
„ reras efle unciales & continuas, adco ut moleftiam leftori non exerciraro fa- 
„ tis abunde praeίl•ent. Sed uno vel altero feculo pofl: Athanafium librum fuis- 
„ fe exararum amplifllme conftat. Tomo quippe Pfalmorum praefigitur Epiftola 
„ Athanafii ad Marcellinum, ϊρΓιίΓιΓηο charailere". 

f. Non poiTum tamen Codicem Alexandr.num c manibus dimirtere, quin 
priiis dc Leilione loci celebris i.Tim. III. 16. aliquid moneam. Occafionem 
quaeftioni pracbuit J. MilUus , qui ad verba ^ioi Ιφα.νίρω^>^ haec habet : „ Inve- 
„ da iginir in locum verae Leftionis , iftaosvelo— ab incuriofislibrariis. Nempe 
„ cum 0e3i jam olim fere contraftim fcripferint 0S , ■& vero virgula pcr lice- 
„ ram Theta duda tcnuiiTima plerumque flient, adeoque & aciem forte fuge- 

C 2 „ rit 



30 



PROLEGOMENA. 



„ ritfcnbarum, praefertim feftinantium ; hinc facillimo errore natumOS. Cer- 
„ te quidem in exemplari Alexandrino noftro, linea ifta transverfa quam lo- 
j, quor adeo exilis ac plane evanida efl: , ut primo intuitu haud dubitarim ipfe, 
„ fcriptum ΟΣ , quod proinde & in variantes Lediones conjeceram , (maxime 
„ quod audaculi nefcio cujus atque orthodoxi fi placet manum oifenderam, qui 
„ quod lineolam iftam tenuem haud obfervaflct, pinguiori alia in mcdio literae 
„ dufta, virgulaque fuperna atramento aliquantulum incraiTata, curavit ut e- 
„ mendate legeretur in pofterum 0c._) verum poftea perluftrato attentius loco, 
„ lineolae, quae primam aciem fugerat, du£tus quosdam ac veftigia fatis certa 
„ deprehendi, praefertim ad partem ilniftram,quaperipheriamliteraepertingit, 
„ luculentiora multo habiturus, nifi obftaret litura quam diximus hodierna, li- 
„ neolae iftifuperindufta". 

Poftquam vero & ipfe , jam ante hos triginra duos annos , Codicem Alexan- 
drinum infpexiflem , et inter amicos rogatus , me , quod Millius fe fecundis curis 
vidifle dixit , videre non poruiile indicaflem , inventus eft tandem nonnemo , qui 
libello Germanice edito me dente maledico carperet his verbis : An certtis efi 
Codicem Alexandrintim ita legijfe? Epifcopus Waltonus atque Millius in Ale- 
xandrino legerunt ©esi , ύ" MiUius quidcm , poflquam locum repetitis vicibus 
^ accuratiffime infpexit : hic autem dicit , fe id non ita comperijfe. Utris 
credemiis , an do^fis tllis Anglis an novo huic Editori ? St de dooirina agere- 
ttir , factle expediri poffet , utri ejfet credendum : Sed agitur unice de teflimo- 
nio ociilorurn atque fide^ & inde quidem fiant diio viri accuratijjimi ^qui ^qiio• 
ties 'volebant , librum infpicere & confiderare potuerunt •, hinc vero unus ju- 
<venis audax , qui codicem , ut ita dicam , non nifi in tranfitu vidit. 'Demus 
autem rem ita fe habere uti dicit , c^ tenuem iuam lineolam omnino non con- 
fpici (in eo enim unice verfatur cardo controverfiae , utrum fiib nova lineola 
aliquid 'veteris lineolae promineat ^ quod contendit Millius^ tmde fcire potefi , 
tibi nova lineola confpicittir , prius aliam & nunc obliteratam non extitijfe , cu- 
jus nihil amplius appareat ^ quia nova linea fuperinduEia efi? unde^ inquam^ 
fcire potefi y hic non fcriptum fuijfe ©eoj fed os j Si res itafe haberet iit ait t 
i. e. fi nihil amplius veteris lineae confpiceretur , ideo tamen non legendum ejfet 
ϋζ , fed codex Alexandrinus omnino feponendus , & in eo nec le£iio recepta nec 
alia effet quaerenda , fiquidem fciri non pojfet , utrum fub illa lineola aliquid 
fcriptum fuerit , an non ? ^i aliter judicaret , aut profundam critices igno- 
rantiam^ quam ipfe nunqttam fatebitur , aut ^ quod unum fuperefl y /ingularem 
ad opiniones peregrinas Socinianas atque Libertinas proderet propenfionem. 

Haec eft elaborata &" decantata illa Crifis , in qua tot pene reperiuntur erro- 
res quot verba. Primo nihil caufae fuit, Waltonum^ qui Biblia Polyglotta an- 
re edidit, quam ad Epifcopalem dignitatem eveheretur, z^^tWzrt Epifcoputny 
nifi uc me Ceiifor petulantiae infimularet, qui Epifcopo contradicere non fim 
veritus. Haec vero accufatio in caput ipfius recidit. Nam me ab errante, 
ctiam ab Epifcopo , diflentire fas & jura finunt : at non licet uUi homini , nedum 
Epifcopo, opinionem, inprimis erroneam, affingere, quod Cenfor facir. Aut 
profcrat, fi poteft, teftimoniutn Waltoni, ad quem in hac caufa tam audader 
provocat. Si dicat in editis a Waltono variis ledlionibus nullam confpici ad 
hunc locum ex Codice Alexandrino adnotatami quid hoc ad JValtonnm^ qui 
in apparatu ultro ipfe fatetur , non fe aut Epifcoporum aliquem , fed „ Alexan- 
„ drum Huiffum S. T. B. Eclefiae Cathedralis Wellenfis praebendarium , e- 
,, xemplar MS. Alexandrinum cum R. Stephani N. T. editione contuliile, va- 
„ riantesque leftiones , quae fingulis paginis apponuntur , diligentcr collegifle". 
Neque tamen ex filentio Huiffi conlequitur , Codicem Alexandrinum a prima 
mami exhibuifle leftionem, quae nunc recepta eft. Cum enim ifto Codice fu- 
erit ufus, poftquara tP, Junii manum cmendatricem eflet pailus, deprehendit 

Ledi- 



PROLEGOMENA. 21 

Leftionem receptam a fecunda manu adfcriptam , neque curavit indagare aut 
annotare, quid a prima manu fuiflet, quod nec alibi unquam fecit. Ipllus vt-, 
ro Millii reliimonium duplex eft, in priori & mecum & cum veritateconienfit, 
in polleriore a fe ipfo & a veritate difceiHt. Aut probec Ccnfor, Millii oculos, 
cum locum prima vice inlpicerec, hebetiores, fecunda vero acutiorcs fuifle. Mi- 
hi quidem oblervatio fecunda MiHii femper & anxie quaefira & nimis fubtilis 
vifa eft: auxerunr rufpicionem haec ejus verba, quibus confidenter affirmar, fe 
luctiltntiora multo lineolat exins ό" e'vanidae "veftigia habtturnm ^ nifiobflaret 
litura lineolae illi fuperindiiiJa , quod non efle ueftimonium dicere , fed temere 
conjcdluram facere, vel ipfe Cenfor meus, fi fibi conflar, fateri cogetur. Quod 
fequitiir de eruditione corum, qiii hunc Codicem infpexerunt, non folum eft 
α.7Γροσ<5Ίί3νυσυν , quod Cenfor pro iua fingulari eruditione agnofcit, fed eciam fo- 
phiilicum. Nifi fi probet, Epifcopo aut Doftori Theologo, praefercim fi libros 
ediderit , fcmper palmam erudirionis eile tribuendam, eumque , qui nec Epi- 
fcopus nec Doftor nec librorum Autor fit, eriam inauditum conremnendum ar- 
que condemnandum efle. Addit: T^uo ilH viri potueriint Codicem infpicere 
i^ accuratiffime conjiderare. Annon & ego POTUI? Sed non quaeritur quid 
potuerit quis facere, fed quid fecerir, & uter Codicem accuratius examinaverit• 
Pergic: contra eos flat juvenis audax οό. Si crimen eft, nihil veri non di- 
cere audere, & nihil falfi dicere audere ^ habebic me confitcntcm: illud porro 
fciat me, Q^2S.Juvenis in Codice Alexandrino vidi, eadem irerum vidifle, & 
pervidiile, cum annum aetaris quinquagefimum quartum agercm. 

Qiiod deinde fingit de lineola vtteri ^cuinovatta fiiperindu^a βί ^ttt veteris 
nihil amplius appareat , &c fecum pugnat, & teftimonium Ah/I/i, ad quod ipie 
provocavit, elevar. Si enim omnino nihil videri poteft , quid vidit Millius > ^nz 
quam fidem meretur, ubi fe aliquid vidiile affirmat? Hoc figmentum delineo- 
la vetere per novam abfcondita infignem prodit Ccnforis tum imperitiam tum 
audaciam, qui codicem Alex. quem nunquam vidit (^quippe qui nec Angliam 
vidit} contra omnium oculatorum teftium fidem defcnbit, qualeni vulc, non 
qualis eft, arque ira cum umbra fua coUuftatus argutatur non alirer quam fi cce- 
cus de coloribus loqueretur. Quoties enim in hoc codice litera θ a prima manu 
fcribitur, femperrepraefentac circulum, diametro utrumque ejus latus dextrum & 
finiftrum tangente, & per centrum duda, in duasparresaequalesdivirum,quod 
ex ipeciminibus apud IValtonum^ Grabium^ Montfaucomum & Millium ex- 
hibiris cuivis patet : P. \tro Jiinhts ^ cum locum corrigeret, infcripfic circulo 
lineolam, quae nec larera circuli tangit ("ut nunc Theta typis editur, quoties 
nominis proprii eft litera prima} ncc per centrum tranfit, {ca vel cafu vel ftu- 
dio fupra centruni paulo altius elt evedia. Ex quo manifeilum eft , hanc novam 
lineam non obftare , quo minus antiqua diametros integra & in centro & ad la- 
tus dextrum & ad finirtrum confpici poiTet, fi omnino olim fuiilec fcripta. Ego 
quidem , qui cum venia Cenforis oculis meis credo , vereris lineae nec volam, 
nec veftigium deprehendi: quid Millius viderit, mox dicam. 

In fine cenfor vitio creatus , ut aculeum infigeret , conjunxit rufpicionem Socinia- 
nismi o• Libertiriismi ^ quae funt ασυ^-Λτα , quis enim unquam audivic , autSoci- 
nianos iludium virtutis extinguere & flagiriofe vivere, aut Libertinos pro divina 
Scrjpturae autoritare airerenda&proReligionemartyriiim pari? Imo fi fateri licer, 
mihi haud paulo juilior fufpicio efl: , Libertinos potius in legionibus eorum , qui pro 
receptis vel Opinionibus vel Leftionibus pugnant, militare. His enim, & qui- 
dem folis, licet impune adhibere fophismara, conviciis eos quos oderunt pro 
fcindere, audafter calumniari, & affeftibus imporenter indulgere : quod certc 
Libertinorum eft, nec Veritati nec Virtuti ftudentium. Quid dico impune? an- 

non 

• Nota. Fac, ut per chartam pellucidam litcra ζ, »■? Ο., hic poftremo pofito, in averfa pag. 32. 
Tcfpondens, tibi appareat,& habebis repraefentationem Scripturae Codicis Alejcandrini. * C\ 

C3 ^ 



21 



PROLEGOMENA. 



non invcniunt, qui cos laudant, atqueimmodefliameorumfiduciambonaecaufae 
& zelum pro caufa Dei appellare non verentur ? Deinde Cenfor apertc tniitat 
fiatum ^uaefiionis , quae erat , quid hic in Codice Alexandrino a prima manu 
fcriptum legatur, a qua, meo faltem judicio, diverfifllma efl: Quacftio• Mtrum 
Leitio Codicis Alexandrini fit vera Ledio? Deniquc haud obfcure fignificat Cenfor, 
omncs, quotquot hoc loco non legunt 0eoi e^ctyefia^j), Socimanismi ύ' Liber•• 
tinismt fufpeftos efle; quae fufpicio cft & ^ilfiflima & iniquiiTima. Si rarione 
agere vult, demonftret, vel perLeilionem Θ^^ί opinionem Socini , vel per lec- 
tionem'o ία %i fententiam orthodoxam everti : ego interim reftimoniis pugnabo, 
& quaeram ex eo , quid judicandum fit de tota Ecclefia Latina , Syra &c yE- 
gypttaca^ de M. Luthero^ cum primnm Editioncm N. T. Germanici procu- 
rarec, de Viris Illuftribus H. Grotio &c J. Newtono mu\usc\vie zXns^ qui non 
θέοί fed vel oj vel ο legerunt ? Sed piget ineptiarum. Veriifime Cicero : ^ii femel 
verecundiae limites tranfterit ^ eiim bene & naviter oportet cjje impudentem. 
Redeamus ad rem. Millto adftipulantur rum Henrkus JVaitonus , in notis 
ad Clementis Romani ep\i[ohs A°. 1718. editis p. 27. „ In hoc Manufcrip- 
„ to (fcil. Alex.) dubio procul iemper legebatur 0C e<p*ve/)a9>i , quod,fiquis 
j, eum accuratioribus ociilis infpexerir, ei facile conftabit, licet iUo inloco, nec 
j, non in aliis haud paucis, Junius, diligentia minime probanda, reccnriore 
„ calamo utrinque lineam duxcrit": mm jfo. Berriman DiiTerrat. in i.Tim. 
III. 10. Anglice A°. 1741. fcripta p. iff. „ Omnibus his reftimonius addo, 
„ me ipfum etiam faepius, idque accurate hunc Manufcriptum Codicem exa- 
„ minaiTe, & licet nudis oculis nunquam potueritn deprehenderc ullam partem 
j, vcteris lineae transverfae, nec alii qui me erant perfpicaciores, vitro camen 
„ adjutum, & radiis folis librum illuftrantis , partem veteris lineae ad finiftrara 
,, novae intra circulum videre potuiiTe •, idem mecum viderunt eodem rempore 
„ duo alii, quorum alrer non ad finiftram partcm iblum verum eriam ad dcx- 
j, tram vcteris lineae veftigia invenire potuic". Haec cum legiilem, & ante 
biennium Angliam repetiiiTem , rogavi amicum veterem,uc me in Bibliorhecatn 
Regiam deduceretj quod cum feciilet, & hunc Codicis Alexandrini lccutn at- 
tento oculo, non nudo folum, verum etiam vitris haud uniiis gcneris annato, 
perluftraflet , pronunciavit , a prima manu nunquam aliter hic fcriprum luiiie 
quam OC : ego vero lineolam illam Millii & Berrimanni quaerens ad iiniftram^ 
inveni quidem, {ζ,ά cum eam amico demonrtrnre vellem, non pot.ii, quia eva- 
nuerat Cumque alternis il!a lineola modo apparerec,mododirparerct,eLegohoc 
phasmare non parumpercellerer, Amicusmeus, quaeratragnci"ire,caiinimil?.rim 
indagavit, oftenditque illam lineolam non in ea pagina ubi lc; :ur oi \.φα.η^1ϋ?ίγ\ ^ 
fed in averfa pagina ubi legitur κ,ατ* έύσέβίίαν x.Tim. Vi. 3 efie fcripfain, & 
conftituere partem literae primae « vocis ίυσέβίίχν. Qnoties cnini libro in meni^ 
pofito folium, quod confiderabamus, foliis fequentibus ica ΐπιροΓιηνν erat, uc 
totum folium proximum contingerec atque regeret , lineola illa conipici non 
poterat, quia membrana erat opaca: quam pnmum vero foliumilludicaerigeba- 
tur, & a fequentibus feparabatur, ut utraque pagina luce illuftrarecur, nonhacc 
tantum paginae averfae lineola , veriim inregrae literac & voces per membranam 
pcllucidatn confpiciebantur. Porro , fi arcus literae g , quae extar in averfa pagi- 
na , accurate incideret in circulum noftri Ο , tunc linea transverfa repraefentarec 
diametrum noftro Ο infcriptam, ficque cfficere:: cum vero arcus ille lirerae 
€ incidat in centrum noftri Ο , linea illa tantum confpici poteft in parte βηϊ' 
fira^ licct ultra circulum aliquantum protendatur. * Haec cft illa Helena, pro 
qua digladiabantur Thrygii. Perpende haec mecum , Leftor benevole, &mi- 
rare, tantos fluftus in fimpulo excitari potuiile. 

B. Co- 

Φ g • Vidc notam paginae ai.fubjeilam. ΪΓ 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ϊ^ 

Β. Codex VATICANUS Veteris Novique Tcίl•amenti. Fetus Teflamerl•' 
tum ex hoc Codice editum efl• Romae ifS/. autorirare Sixti V. Pontif. Max. 
de eo Codice Antonius Carafa Cardinalis , Bibliorhecarius & Editor , EpifloU 
Sixto infcripta: „ Intellcximus, 'vc\Q^\x..,Vaticanum Codicem non foliim vetu- 

„ ftate verum etiam bonitate caeteris antcire . Curavi-hujus libri editionera 

„ ad Vaticanum exemplar emcndandam , vel potius exemplar ipfum , quod c- 
„ jus valde probaretur aiiroritas , de verbo ad verbum repraefentandum". Et 
^raefat. ζά Lcotorem. „ Inrelleihim eft , Codicem^^ii/V^wrffBibliothecaeom- 
„ nium, qui cxtant, longe optimum efle, & operae pretium fore , fi ad ejus 

j, fidem nova haec Editio pararetur . Nunc erit inprimis Vaticanus Co- 

„ dex defcribendus, ad cujus praefcriptum Editio haec expolita eft. Codexis, 
,, quantum ex forma charailerum conjici poteil , cum fit ma)oribusIiteris,quas 
„ vere antiquas vocanr, exaratus, anre millefimutn ducentefimum anniun, h.c. 

,-, ante tempora B. Hieronymi, & non infra, fcriptus videtur. Refte ad 

j, hujus libri normam ,qui longe omnium anriquiiTimus, folus juxta Septuaginta 
„ infcribitur, pcrpolita eft, vcl potius rediifimeliber ipie ad lireram, quo ad 
„ fieri potuic per antiquam orthographiam aut per librarii lapfus,eil expreflus, 
j, Nam vetus illa & jam obfoleta ejus aetatis fcriptura aliquibus locos repraefcn- 
„ tata non eil} cum ramen in aliis omnibus, nifi ubi manifeftus apparuic libra- 
„ rii lapfus, ne latiim quidem unguem, ut ajunc, ab hujus libri auftoritate dis- 

„ ceilum fir. Ordo autem librorum in Vaticano cxemplari — a vulgads 

„ cditionibus variat in hoc , quod primo habet duodecim Prophetas , & hos ip- 

„ {qs aliter difpofiros: deinde rcliquos quatuor. Et cum toto exemplari 

„ nulla capitum divifio llc in libro tamen quatuor Prophetarum dift:in6>io 

„ quaedam apparet fubobfcura, illi pene fimilis, quam defcribit S. Dorotheus 
„ martyr, qui vixit fub Magno Conftantino. Maccabaeorum libri abfunt ab 
5, hoc exemplari, atquc item liber Genefis fere totuS} nam longo aevo confum- 
„ tis membranis mutilatus e(l ab initio libri usque ad caput XLVII, & liber i- 
„ tem Pfalmorum , qui a Pfalmo CV. usque ad CXXXVIII. nimia vetuftatc 
„ mancus eil. Sed haec ex aliorum Codicum collatione emendata funt". 

Volumen vero poftcrius h. e. Novum Tefiamentum ita defcribit L. A. Ζα- 
cagnius , Vaticanae Bibliothecae praefeftus,in Praefat. adColIeft. Monum. p. 
56. „ Evangdia nec titulos habent nec Capita Eufebianis Cancnibus accom- 
„ modata , ied tantum rubras numerorum notas , divifionem quandam Texrus in 
„ ejus margine indicantes. Matthaeus enim habet numeros CL. Marcus LXII. 
,, Lucas CLII. Joannes LXXX. Afta Apoftolorum LXIX. Epiftolae Jacobi 
„ IX. Petri prima VIII. Joannis prima XI. Judae II. Pauli autem Epiilolae, 
„ licec una feorfim ab altcra in ifto Codice fcripcae fuerinr , propria tamen nu- 
„ meratione carent, quippe quac non interrupta ferie in earum marginibus nu- 
„ merorutn notas habeant, pcrinde ac il unum librum Paulinae omncs Epifto- 
„ lae conficerenCi funt autem numeri XCIII. eo tamen ordine difpofiti, ut in 
„ fine Epiftolae ad Galatas numcrus LIX. collocetur, dcinde numerus LXX. 
„ fuccedat initio Epiftolae ad Ephefios, omiiHs decem numeris, qui Epiίl•olao 
„ ad Hebraeos, poft fecundam ad Theflalonicenfes Epiftolam in eo Codice 
„ pofitae, marginibus adfcribuntur. Deeft tamen in eodem Codice pars po- 
„ ftrema Epiitolac ad Hebraeos a verbis fcilicet Ιμωμον τω ^iZ Capitis IX. 
„ vers. 14. ad finem, cum aliis Pauli ad Timotheum, Titum, & Philemonem 
„ literis, totaque Apocalypfi , nonnullis fcilicec quaternionibus praeCodicisve- 
„ tuftate deperditis : unde quot praecife exiterint iilae Paulraarum Epiftolarum 
„ Seftiones, & an Apocalypfis, fi tamen in eo Codice olimhabcbatur, inpar- 
„ tes fimiliter difleda fuerit , fcire non licet ". 

Eundem Codicem defcripierunc ΨαηΐΗ5 Bomha/iuSy Bibliothecae Vaticanac 
Pracfedlus, Epiftola ad Erasmum A°. if2l.fcripta,quaeeftineditisDLXXIX. 

tt Epi- 



;24 PROLEGOMENA. 



„ Epiftolam, inquitj Joannis primam vetuftiiTimis charaderibus fcnptain irt 
",„ Vaticana Bibliotheca tandem reperi, cujus verfus [i ad 4.] Capituli quar- 
ti funt Scc. item ex quinto (7 ad 11.) Haec in quibus ab impreflis codi- 






cibus diflideant, non eft quod a me docearis. Si quid erit, in quo judici- 
'„ um meutn exquircs , non tam in his quam in plerisque aliis , fuper quibus 
„ doftorum altcrcatio eft , nihil tecum diflimulanter vel muifitabunde agam , ied, 
9, utmenofti, parrhefiaiies ero ". Έχ Jo. Genefius de Sepulveda Epiilola 3. 
libri I. ad Erasmum A°. if?^. fcripta: „ Eft, inquit, Graecum exemplar an- 
tiquiilimum in Bibliotheca Vaticana , in quo diligentiillmc & accuratiilimc 
lireris majusculis confcriptum utrumque Teftamentum continetur , longe diver- 

fum a vulgatis exemplaribus, Hoc autem exemplar omnium cfle emen- 

„ datiillmuni cum ejus antiquiras declarat & librarii diligentia , tum quod mul- 
„ tum convenit cum veteri noftra translatione , quae dubitari non debet, quin 
„ ex emendatiflimo quoque exemplari converfa atque tradita nobis fit a majori-. 
„ bus. Cum igitur ad illius exemplaris fidem atque normam caeteri libri finc 
„ emendandi ac dirigendi , quid opus fafto fit, ipfe confiderabis ". Ea autern. 
erat Codicis iftius fama , ut Theodorus Bibliander Thomae Blaurero fcriberet : 
„ promifi pecuniam quantamlibet pro exemplari Graeco ex Vaticana Bibliothe- 
„ ca evidentiilimo j cujus mihi fpem quidam optimi viri injecerunt". Hottin* 
ger. Bibliothecar. p. 5)7. Iftum Codicem fVernerus Noviomagus , Atreba- 
tenfis Collegii praefes , cum edito contulit , quo fe in Evangeliis ufum , mirum- 
que in modum adjutum fatetur Lucas Brugenfis. Eundem etiam Antoniiis A- 
gellius notis in Cyrillum & Jo. Maldonatus inCommentariiscitar. Idem Agel- 
lius in fuo ad Pfalmos commentario teftatur, in Codice illo antiquiilimo a re- 
ccntiore manu multa fuillc depravata ad libros recentiores ; quod confirmatuc 
duobus aliis teftibus oculatis E. R. (^Eufebium Renaudothim intelligo} quem 
citat J. le Long Bibliotheca Sacra , & V. Cl. mihiqueamiciilimoJO. DANIELE• 
^CHOEPFLINO, Profeilbre Hiftoriarum 6c Eloquentiae in Academia Argen-. 
iinenfi. Denique R. Bentlejus hunc Codicetn cum editis accurate conferri cu-» 
ravit, cujus collationis copiam mihi fieri fruftra defideravi, quia pofleilbr fche-» 
darum illarum , & a Cantabrigia , ubi fchedae cuftodiebantur , &: a Londino , 
ubi per tempus breve commorabar , ultra CL. M, P. aberat. Defideravi au- 
tem, non quod multa ad veram ledtionem N. T. ftabiliendam inde peri pofle 
fperabam, fed uc vel hoc conftaret, Codicem nuUius efle autoritatis ; deinde uc 
inter pugnantes dodtorum de hoc codice fententias vera dijudicari atque demon-' 
ftrari poiTet. 

Hadenus enim vulgo creditum eil , Editores Complutenfes hoc ipfo Codicc 
Vaticano uibs fuifle , quod ipfimet fignificare videbantur tum in Prologo V. T. 
„ Quod autem ad Graecam fcripturam attinet , illud te non latere volumus , non 
„ vulgaria feu temere oblata excmplaria fuiile huic noftrae cditioni archetypa, 
„ fed vetuftiillma fimul & emendatiffima , quae Sanftifs. D. N. Leo X. Pont. 
„ Max, coeptis noftris afpirans ex ipia Apoftolica Bibliotheca ad nos mifit, 
„ tantae integritatis, ut, nifi eis plena fides adhiberetur, reliqui nulli efie vi- 
„ deantur, quibus merito fit adhibenda". Tum in praefatiuncula ad Leftorem 
N. T. praefixa : „ Et ut praefatiunculae tandem huic modus imponatur , illud 
j, lcftorem non lateat , non quaevis exemplaria inpreflloni huic archetypa ftiis- 
3, fe, fed antiquiiHma & emendatiillma , ac tantae praeterea vctuilatis,utfidem 
,, eis abrogare nefas videatur. Qiiae fanftiifimus in Chrifto pater & Dominus 
„ nofter Leo decimus Pontifex maximus,huic inftituto favere cupiens,ex Αρο•» 
„ ilolica Bibliotheca edu£ta mifit ad Reverendiilimum Dominum Cardinalem 
„ Hifpaniae"i tutn inprimis in prologo ad Leonem X. Francifci Simenii „Grae? 
5i ca Sanftitati tuae debemus, qui ex ifta Apoftolica Bibliotheca antiquiilimos 
,,'tuni;V. tum N. T. libros perquam humanc ad nos mififti: qui nobis in hoc 
yt .pegocio maximo fuerunt adjumcnto. Haec 



J> 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. if 

Hacc vefba Erasmus de noftro Codice intelligenda efle modo affirmaiT^ 
hiodo nei^aire vidctur. Cum enini Stiimca ipfi objicerec, cur locum i Jo. \, 
■7. 8. alicer edidiflet quam Compluten fes ? auftorirate noftri Codicis fedefendic! 

Codex, inquic, vetuiHilmius in Vadcana bibliotheca fummi Poncificis non ha- 
„ bec rellimonium tripkx in coelo j nimirum nobiscum faciens •, nam Paulus 
„ Bombafius, coniulto libro, locum mihi dercriplit ad verbum ". Et clarius, 
licer falfo, Epiftola DCCCLXXXII. A•^. 15-27. icripra : de loco Jo. VII. 59. 

Quod a me faclum efl: in Novo Teiiamento ex auftoritate Romani Poncificis, 
„ idem fadum eil apud Hispanos , impendio curaque Francisci Cardinalis To- 
„ letani in veteri Teiiamcnto, ex ejusdcm Pontificis autoritare: quibus cum es- 
„ fet exemplar eximiae vGtufiaris , ipedacaeque fidei , exhibitum e Bibliotheca 
„ Vaticana , a quo ]ιιίΓι ilint non recedcre, idem habebac lile codcx probatus ^ 
j, quod omnes mei, quos non paucos habebam in conlilio, quuni illa icribeiem. 
5, Eligatnunc iile calumniator, utrum vclit Romanum Ponnficem in jus trahe- 
„ re/anmihi dicanifcnbere, quod bona fide rtddidcriin quod habent incredibili 
,, confenfu codices Graecorura omncs. 

Cum vero poftea auroritare hujus ipiius codicis j cum verfione Latina con- 
ientientis & ab Erasmo & Complucenlibus diflentieritis, a 8ι;ριιΙ•'ϋε(Ια preme- 
retur, negavit hunc Godiceni vcl Hifpanis unquam ηιίΠΙητι vel ulla autorita- 
te dignum elTe. In Capa ihis argiiMc^raorum ediuoni quinue A. 1555. prae- 
fixis. „ Hic,inquit, obirer illud incidit admonendum,eile Graecorum qiiosdatn 
„ novi Tcftamenti Codices ad Larinorum excmplaria emendaros. Id fadum eft 
„ in fcedere Graecorum cumRomana ecclefia • quod fcedus teilatur Bulla, quae 
3, dicitur aurea. Vifum eft enim & hoc ad firmandam concordiam pcrtincre. Ec 
„ nos olim in hujusmodi codicem incidimus, & talis adhuc DICITUR ailer- 
„ vari in Bibliotheca Pontificia. Verum ex his corrigere noftros , eit Lesbiamj 
„ ut ajunc, admovere regulam. IUud potius fpeftandum ^ quid legerint vereres 
j, Graeci , Origenes, Athanallus, Bafilius , Gregorius Nazianzenus, Chryfo- 
j, ilomus, Cyrillus ac Thcophyladus. Hoc co vifum eil admoncre, quod jam 
,, nunc quidam jaftitant fe trecenta loca noraile ex Codice pontificiae bibliothe- 
3, cae, in qiiibus ille confonat cum noftra vulgara editione Latina , cum mea 
„ diiTbnat. Quod fi nos urgcnt autorirare Vaticanae bibliothecac, Codex quem 
„ fccutus efl: in novo Teftamento Franciscus,. Cardinalis quondam Toletanus, 
„ non modo fuit ejusdem Bibliorhecae , vcrum etiam a Leone X. miilus eil, uc 
„ hoc veluti bonae fidei exemplar imiraretur. Arqui is pene pcr omnia confen- 
„ tic cum mea edicione , diiTennens ab eo, quem nunc quidam nobis objiciunt 
maiusculis dcscriptum lireris. Ab illo enim dinintiar oportec, fi confentic cum 
j, Vulgata Latinorum editione ". Si quis vcro cxiflimer , Erasmum ab inirio 
duos codices Vaticanos diilinxiile, noftrum qucm Complutcnies fccuci non finr, 
Sc alium, quem fint fccuti i fateatur tamen ncceile eft, Erasmum, prout ipii 
commodum erat, modo auftoricare nollri codicis conrra Edinoncm Compluten- 
fem, modo audoritate Editionis Complutenlls contra Vaticanum nolh-um pu- 
gnalle. 

Si Erasmus excufari poteil•, qui, ut importunos accufatores evaderer, Sc di- 
verfis temporibus pugnancia rcripfit, &c ad fabulam confugic; eandem ramen e- 
tiam /. Mi/iio ita placuifie, ut novis fidionibus adornarct, atque Complutenfi- 
bus utrumque Codicem, Sc hunc de quo agimus, & alterum, quem confinxit 
Erasmus, ad manus fuifle conrenderet, eft quod mircr. De altero quidcm Co- 
dice Vaticano, ad quem Edirio Complutenfis expreiTa eile dicitur, videbimus 
ubi ad illius Edirionis descriptionem venrum fuerit : noilro vero Varicano cos 
fuifle ufos quo argumento aut qua ratione probat ? Audiamus ipfum prol. i ocjo. 
„ Caeteri Codices omnes (ab Editionis Complutenfis curaroribus} e bibliotheca 
„ Vaticana conquiiiti funt : iile CERTE inprimis , qui extat jam ad finem Bi' 

D „ blio- 



55 



26 ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α, 

„ bliorutn Graccorum χατα Τ8$ Ο. a Sixto quinto editorum, grandis ille, lite- 
j, risque quadratis feu uncialibus, quos vocanc, ante annos jam mille & ducen- 
„ tos, uti perhibent, exararus. Hujus enim HAUD DUBIUM EST, quin ra- 
„ tionem habucrinc Editores illi". Si confidentia pro ratione efl, utique cre- 
dendum eft aflcveranti : at omnem admirationem fuperac, Millium, qui plurcs 
quingentis Lc£tionibus ex Codice Varicano falfo , & nunquam a quoquam 
confpedo, in cditipncm Complurenfem derivatas fibi vifus clt deprehcndiile, 
nc iinam quidem Leftionem , quae ex vero Codice Vaticano in illam profluxe* 
rir, nobis indicare potuiile. 

Uc rem totam, quanrum quidem a nobis fieri poteil, in clariore kice collo- 
cemus, probabimus,tumEdicioneinCc^Ay//«ri'w/"i'w non ex hoc codice derivarain 
eile, tum Codicem f^aiicanum N. T. cx verfione Ita/a inrerpolarum , & in a- 
liis eriam Alexayidrino eile fiiriilem , arque adeo ex eadem oiticina exiifTe. In 
Veteri quidem Teftamcnto Codex Vaticanus & ab Alexandrino &aComplurenii 
toto coelo diliat: Vaticanus pleriimque exhibec puram Septuaginra Inrcrpretum 
Verfionem; Alexandrinus vero Hexaplarem Origenis, negleftis tamen obelis & 
afteriscis , inrerdum etiam,ut in librisjofuae &:Judicum,verilonemTheodotionisi 
Complutenfes denique, ubi aVaticano & Alexandrino diiTemiunt ' diifentiunt autcm 
locis pene infinitis,praecipue in Jeremia) leftiones quas exhibent,non ex aliquo 
CodiceGraeco Γιη-ηΓιίΓε, fed five ex Hebraeo, five potius cx Hieronymi verfio- 
ne Latina, imperite faepius in fermonetn Graecum tranftuliiTe videntur. Scd de 
V. Τ nunc non agitur. In N. T. Editores Complutenfes vix tria quatuorve lo- 
ca ad Codices Latinos formarunt, Βίέλζέ^»^, idque femel tantum Marth. X, 25•. 
^α^ύΧ(^^[α.Ί Orationis Dominicae Matrh. VI. 1:5. ίί'ία. 2.Cor. V. 10. & βελίλλ VI. 
if. denique 1. Jo. V. 7. 8.: at Vaticanus Codex ultra trecenta, fi teftibus ab 
Erasmo citatis credimus. Neque vero ratio uUa cxcogitari poteft, cur corum 
teftimonium in dubium vocari debeatjcum confiirmetur 6c per R. Bentlejum^qm 
faepe inter amicos narrare folebat, Vaticanum Codicem in omnibus ferc cum A- 
lexandrino (adeoque etiam, ut fupra demonftravimus, cum Verfione Itala) con- 
venire: & re ipfa, nam Matth. V. 22. non habet eiVvi, 1. Jo. IV. 3. non habec 
Xpirov h σαρκ,ι ίλι^λυθότα, ; ut alia , paiTim in V. L. noftris annotara, nunc taceam. 
Praeterea Sediones N. T. in capita , quas Zacagnius in hoc codice invenit, 
multo proprius accedunt ad Codicum Latinorum veterum quam ad Graecorum 
divifionem. Denique Codex hic, aeque atquc Alexandrinus, non haber hifto- 
riam adukerae Jo, VIII. & Epiftolam ad Hebraeos ponit ante epiilolas ad Ti- 
mothcum , Titum , atque Philemonem. 

Codicem Fatkanum exVerfione Itala interpolatum efie,vidit etiam H. Gro- 
tius in Marc. XV. 8. „ Quod Vaticanus Codex habet ctvaGst.?, accedit ad ea 
argumenta, quibiis moveor ur credam , quaedam Marci exemplaria Graeca ad 
„ Latinam verfionem mutata ". Quod vero Th. Marefchalltis qui Gothicam ver- 
Honem edidit , objicere videtur , fententiam Grotii noilramqiie non frangit, 
fed firmat potius. „ Qiiod fi verum eft , inquit, neceflario confequetur, 5c 
„ Exemplar quo ufus eft Interp. Gothicus primaevus, & exemplar illud Bezae, 
„ ob vetuftatem raram adeo celebratum , palTa quoque fuiile hanc mutationem : 
„ quoniam utrumque hac in Ιεβτίοηο confentiunt cum Vulgata Verfione Latina. 
5, His infuper adjungi poteft translatio iEgyptiaca ". Idem fuspicatus ell: R. 
Simonius ut p. 1 8. diximus. Quin & ipfe Millius tandem in eandem fententiam 
manibus pedibusque concefllt Trol. 1479. „ Inter Codices a quibus Matrh. V. 
„ 22. abeile notavimus vocem £ΐ'χ.ϊ) , occurrebat Codex celebris ^iz//i-^w?/j , a Lu- 
„ ca Brugenfi crcbro notatus. De eo autem necefle efl: hic pauca dicere. Codex 
„ ille ipfe eft, qui Bibliorum rm O. Sixtinorum volumen portremum conficiC} 
„ fcriptus literis quadratis five uncialibus. Et cerre cum in Occidenralium gra- 
„ tiam a Latino fcriba quopiam exaracus fuerit (vide Simon. Hift. Crit. N. T. 

„ Parr. 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 



2/ 



Part. Ι. C. 32•) tun^ ex citatis ex eo confbt, eum inrccurum efleTexcum, 
cum Italica Verfione mirifice congruentem. Hinc incundlanter ipfum inrer 
Codices, qui ad Exemplar Latinum feu confifti, feu faltem calligati fiiiiTenf, 
reponendum cenfebam , ideoque nec dignutn eile,cujus variationes multacum 
difficultate Gomparandae eflent. 

C. Codex in Bibliotheca Regis Galliarum numero 15)05". olim Nicolai 
Rodulfi Cardinalis, ad qucm aliquot Sadoleti exftajic Epiitolae , continet S. 
EPHKEM Syri varia Opuscula Graeca, fub quibus in eadem membrana atra- 
mento flavescente auc pocius fpongia deleto larent iniignia fragmenta V. & N. 
T. a Ψ. AlUxio , ut ex ipfo didici , primum detefta , poftea a Ccl. Boivinio 
Bibliothecario R. cum editis hinc inde collata, ac Bernardo Lamy auiitori Har- 
moniae Evangclicae, ut & Kuilero, cum editionem N. T. Millianam ireruni 
praelo fubjiceret, communicata , a me vero iemcl atque iterum mulro accurarius 
collata. Singulae paginae fingulas exhibent columnas-, habec τ/τλου^ & Κίφά- 
λαΐΑ Eufebii a prima nianu. Plurimas etiam recepic Correftiones fuper voces 
erafas in textu, & principia 'Aicn.yma[xa.rm in margine} fed alia manu ita imperi- 
ta , ut facile a priori discerni polTir. Ncgligcntiae Defcriptoris exempla func 
rariora, occurric ramen notabile Apoc. X. 10. ubi, cum ροίΐ voces xa.\ 'oTt ie- 
quentia eflent addenda, librarius aberrante oculo rediit ad Cap, VIII. i. κα) 
oTe ή'ΐΌΐξβ &:c. ac poll quatuor demum verfus dcscriptos errorem fuum deprehen- 
dit, inde perrexit verfu 3. Capitis XI., perperam vero fcripta corrigere neglexif, 
haud dubie ne litura apparens vitium Codicis proderet. Folia habec 209, ex 
quibus 62. nullo ordine quidem debito iefe excipientia , fed temere compofita, 
conrinenc fragmenta ex Jobo, Proverbiis, Ecclcfiaile, Cantico , Sapientia &: 
Siracide ηχ^ιρί? fcripta. Reliqua pari modo confufa exhibent partem N. T. 
quorum laterculus licet aliquot locis viciofus ip ipiius Codicis fronrispicio extar. 
Deficit ifte Codex in 



Matth. V. 
XVII. 
XXII. 
XXIV. 
XXV. 
XXVII. 
XXVIII. 
Marc. VI. 
XII. 
Luc. II. 

III. 
VI. 
VII. 
XII. 
XX. 
XXII. 
XXIV. 
I. 
V. 
VII. 
IX. 
XI. 
XIV. 
XVIII. 
Aaor. IV. 
X. 



Joann. 



if• 
27• ■ 
21. ■ 

10. ■ 
30. . 

11. • 
if. • 

30• 

6. 

2 I. 

4. 
17• 

4• ■ 
28. 
20. 

7• 
42. 

17• 
3• 

II. 

47. 
8. 

3• 
43• 



ad 



VII. 
XVIII. 
XXIII. 

XXVI. 



Marc. I. 
VIII. 
XIII. 



IV. 



VIII. 

XIX. 

XXI. 

XXIII. 

III. 

VI. 
VIII. 

XI. 
XIII. 
XVI. 
XX. 

V. 
XIII. 



28. 
17• 

4f. 

22. 

46. 

17• 
18. 

42. 

2f. 

3^• 

28. 
42. 

20. 

2f. 

4f• 

32. 

37• 

34. 

7• 
8. 

21. 

25•• 

34• 

I. 



Ifac, 
I. Pet. 
I.J0. 
Rom. 



XVI. 

XXI. 

XXIII. 

XXVI. 

XXVIII. 

IV. 




Quae 



28 ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

Quae idco adnotavi , tutn ne quis fruftra in illo Codice quaereret , quae ibi non 
invcniuntur: tiim ut perfpicaciores plura detegcrent> facpe enim ob fummam rei 
difficultatcm voces oblbleras eruere atque ailequi legendo non pocui. 

Ad Hebraeos Vll. 7. in margine a manu correctoris legitur: eii rry υ-χα.'ττΛϊτψ 
T8 χυ νμαν ω χυ ; unde confequi puro , Codicem ipfum a prima manu ante fcrip- 
tum fuiile, quam Feftum 'Purificationis Mariae c^i&t inftitutumj id autem fa- 
cliim eft A°. 5'42. QLiod porro confirmatur ex convenientia tum characleriim 
tum leftionum inter iftiini Codicem & Alexandrinum , quae tanta efl: , ut nul- 
lus dubitem, utrumque ejusdem aetatis atque originis elTe , hoccft, utrumque 
ex Verfione Itala fuiiie interpolatum. In eo etiam convenit iftc Codex cum A- 
lexandrino & Vaticano, quod &c Hiftoria Adulterae caret, & ordinem Epiftola- 
rum Pauli eundem fervar. 

D. Codcx GANTABRIGIENSIS. Hoc Codice ufum fuiiTe exiilimo Tho- 
mafn Charkel {iv& Heraclienfem , cum A°. oif, Alexandriae Verfionem Syria- 
cam alreram, auspiciis Philoxeni adornatam, cum Codicibus Graccis confcrret, 
& Variantes Leftiones in margine annotarec. In eo enim margine plurimae val- 
de longae , addo etiam valde abfurdae leitiones reperiuntur , quas fruilra alibi 
quam in Ganrabrigienii codice quaeras, vid. A^. VI. 10. VII. 21. VIII. 28. 
X, 17. (in editionc Oxonienfi Millii} XVI. ^f. 39. XVIII. 11. XIX. f. 9. 
28, XX. 23. Ufus autem eft Thomas Codice hoc integro , undefaftum, ut 
in poftremis A£iorum Gapitibus, ubi Codcx nunc eft mutilus , non paucas cx- 
hibeat Leftiones ejusdem h. e. -arovy^pS χόμμα.τοζ. Probabilius milii faltem videtur, 
Codicem Thomae & Cantabrigienfem eiie unum eundcmque: quid enim necef- 
fe eft , alium fimilem atque gemellum creare , eumque ftatim ad nihilum redi- 
gere? licet, utrum eligas, res eodem fere recidat. 

Ex TEgypto codex ifte vel rediit vel primum allatus efl: in Galliam , quod dis- 
cimus ex Chrifliani 'Driithmari expofitione in Matthaeum, qui „ Vidi, in- 
,, quit, librum Evangelii Graece fcriptum , qui dicebatur Sanfti Hilarii fuiile , 
„ in quo primo erant Matthaeus &c Johannes, & poft alii duo. Interrogavi 
„ enim Euphemium Monachum Graecum, cur hoc ita eflet.^ dixit mihi: in fi- 
„ milirudinem boni agricolae, qui, quos fortiores habet boves,primo iimgit". 
Fuit auteni Druthmarus ifte natione Aquitanus, monachus poilea Corbej&iifis, 
vixitque circa annum 840. Utrum vero Codicem in urbe Piflavorum , quae A- 
quitaniae pars erat, an in Claro Monte, an Corbejae viderit, non dicit: vidic 
tamen, nifi admodum fallor, hunc ipfum Codicem Cantabrigieniem , qui unus 
6c Tolus omnium Codicum Graece fcriptorum hunc ordinem lervat. 

l^oftquam diu latuiilet Codex nofter, iterum in lucem produftus eil circa tem- 
pora Concilii Tridentini , quod conjicio ex Mariani Vi^orii notis in Hierony- 
mum , in quibus citatur „ antiquilTinius Graecus Codex , quem Tridcntum ac- 
„ tulerat Llaromontanus Episcopus A°. i'y^6". \s erat, ut ex Κζ\ϊ$ Synodicis 
conftat, Guilielmus a Prato , qui, ad locum Joann. XXI. 22. prout in Latinis 
exemplaribus legitur confirmandum, iftius Codicis Graeca protulit , eocv α.υτον 
5έλω ^gveiv Ό'υτώ)?, 'ίαΐζ Ιρχομα,ι^ β eum 'volo fic manere^ usque dum venio. Hacc 
enim leftio haftenus in lolo Cantabrigienfi reperra eil. 

Paulo poft Robertus Stephanus amplam ejus fecit mentionem in editione N. 
T. A". iffo. cft cnim ipiius Codex fecundus, quem ita describit in praefario- 
ne Graeca : το 9>. ετιν το \i 'Ιταλία ύττό r\,^m ίιμετέρων h.tri^X-^n φίλων , in Latina 
vcro &; vetnftijjimmn vocatr exemplar in Italia ab amicis collattim. Potuit enim 
jure fuo Codicem Italicum vocare, fivc quod a filio ipfius Henrico tunc tem- 
poris Italiam perluftranti in ipili Italia repertus, atque Episcopo Claromontano 
traditus, fivc quod Tridenti in finitima Italiae urbe aliquandiu aflervatus fiiiiTct. 
Efle autem unum atque cundem Codicem Stephani fecundum &: hunc Cancabfi- 
gieniem elucct ex collatione Lcftionum, quae canquam ex duobus diverfis Co- 

dici- 



5> 
»3 



Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. i^ 

dicibus haftenus prolatae fuerunt •, non enim fingulares modo Leitiones Sc huic 
Codici propriae ucrobique comparent, ied & inferuntur fubinde fat multa, quae 
nullus alius Codex agnoscir, ut fexcentis ex locis vix unus occurrat, ubi vel in 
uno apice inter ie discrepant, ubi fcilicet vel typorhetam vel corrcitorem dor- 
mitafle apparcr. Et quod in primis notandum, cum in Cantabrigienfi Codice 
hinc inde tblia quaedam in Marthaeo atque Joanne , cum fex poftremis Capiti- 
bus Aftorum Apoftolicorum, defiderentur, etiam Stephanianus iecundus , qui 
alias utramque paginam occupat , in omnibus illis locis nusquam comparet , ne- 
que ulla ex eodem leftionis Λ'aπetas afferturi quae omnia fane in duobus fimul 
Codicibus ita cafu fortuito confpirare haud potuerunc. 

Denique hunc Codicem praeconio fuo nobilitavit Theodorus Beza , cum N. 
T. fiium ederet, cujus verba audire lubet: „ quid fit a nobis, inquit, in hac 
„ tertia hujus Voluminis Editione praeftitum, fic paucis cognosce — Multa — - 
in priore quidem horum librorum parre i. e. in quatuor Evangeliis & Adtis 
Apoftolicis ex Manuscripto Graeco-Latino , ex D. Irenaei Coenobio Lugdu- 
nenfi eruto, & majusculis utrinque literis defcripco, tantaeque vetuftatis Co- 
dice, ut ipfius pene Irenaei temporibus extitifle videri poilit, nifi cx Graecia 
„ fiiiile ante aliquot recula irnportatum ex aliis indiciis conftaret. In pofteriore 
5, vero, i. e. Pauli Epiftolis ex alio paris vetuftatis exemplari, in Claromonta- 
3, no apud Bellovacos Coenobio reperto , plurima non parvi momenti obiervavi- 
„ mus. Gencvae xx. Febr. cid idlxxxii". In hac primum Edicione frequen- 
ter ad iftum Codicem verbis ejusmodi provocat : „ in meo venerandae impri- 
j, mis antiquitatis Codice , vetuftiirimum illud meum exemplar &c ". Eundem 
tamen Codicem jam anno fuperiore Academiae Cantabrigienfi donaverat, cu- 
jus donationis fequens Epiftola fidem facit a me ex Autographo defcripta : 

„ Inclytae modisque omnibus celebratiilimae Academiae Cantabrigienfi Gra- 

j, tiam & Pacem a Deo Parre ac Domino noftro Jefu Chrifto. Quatuor Evan- 

j, geliorum & Aftorum Apoliolicorum Graeco-Latinum Exemplar ex S. Irenaei 

5, Coenobio Lugdunenfi ante aliquot annos na£tus, mutilum quidem illud, & 

„ neque faris emendate ab initio ubique defcriptum , neque ira uc oportuic ha- 

j, bitum, ilcut ex paginis quibusdam divcrfo charactere infertis, Sc indocti cu- 

„ jufpiam Graeci Calogeri barbaris alicubi notis apparet, Veftrae pocifllmum 

5, Academiae, uc inter vcre Chriftianas vetuftiilimae , plurimisque nominibus ce- 

jj leberrimae, dicandum exiilimavi, Reverendi Domini & Patres, in cujiis Sa- 

„ crario rantum hoc \'enerandae , ni forte fallor , vetuftatis monimentum collo-' 

„ cetur. Etfi vero nulli melius quam vos ipfi, quae fic huic exemplari fides ha- 

„ benda , aeftimarint , hac de re tamen vos admonendos duxi , tantam a me in 

„ Lucae praefertim Evangelio repertam eile inter hunc Codicem &c caeteros 

j> quantumvis veteres difcrepantiam, ut vitandae quorundam οίϊοηΠοηϊ afler- 

j, vandum potius quam publicandum exiftimem, In hac tamen non ientcntia- 

5, rum fed vocum diverfitate nihil profcfto comperi , unde fufpicari potuerim , 

3, a veteribus iUis haereticis fuifle depravatum. Imo multa mihi videor deprehen- 

i, difle magna obfervatione digna: quaedam etiam fic a recepta fcriptura difcre- 

j, pantia , ut tamen cum veterum quorundam & Graecorum & Latinorum Patrum 

„ fcriptis confentiant ; non pauca denique, quibus vetufta Latina Editio corro- 

5, borarur: quae omnia pro ingenii mei modulo inter fe comparata, Sc cum Sy- 

3j ra &: Arabica editione collata,' in majores meas Annotationes a me nuper 

„ emendatas, &brevi, Deo favente, prodituras congeill. Scd age res haec 

„ tota veftri, ficuti par eft, judicii efto: Tantum a vobis pcto , Reverendi Do- 

3, mini & Patres, ut hoc qualecunque fummae in veftram AmpliaidincmObier- 

„ vantiae meae veluri monimentum , ab hominc veftri ftudiofifllmo profeilum, 

„ aequi bonique confulatis. D. Jefus Servator nofter , & univerfe omnibus & 

>, privatim fingulis, totique adeo Chriftianillimae Anglorum Genti magis ac 

D 3 ' jj ma- 



5© PROLEGOMEN Α. 

„ magis pro bonitate fingulari fua benedicat. Genevae VIII. Idus Deccmbris 
,, Anno cio iolxxxi", In principio ejusdcm Codicis manu Bezac haec fcrip- 
ta funt : „ Eft hoc exemplar venerandae vetuftatis ex Graecia , ut apparec ex 
„ barbaris Graccis quibusdam ad marginem adfcripcis, olim exportatum, & in 
„ Sandli Irenaei Monafterio Lugduni ita ut hic cernitur mutilatum, poftquam 
,, ibi in pulvere diu jacuiilet , repertum , oriente ibi civili bello anno Domini 

„ If02". 

Aut vero omnia me fallunt, aut Beza permutavit ac confudit nomina fuorum 
Codicum, vocando Lugduncnfem, qui Claromontanus erat , &vicii]im•, fic• 
nini ftatuamus Evangeliorum Codicem fuiflc Claromontanum , egregie illuilra- 
tur , quod fupra ex Viftorio attulimus , dummodo Clarum montem non obfcurum 
apud Bellovacos coenobium, ut Beza putavit, fed antiquiflimam Epifcopi fe- 
dem apud Arvernates intelligamus : fin autem verum eil, eum Lugduniinpul- 
vere jacuifle ad annum ifo2. difficukas inexplicabilis exiftir , unde Stephanus 
fecundi fui h. e. ejusdem Codicis leftiones Α . iffo. haulerit? 

Quid quod Beza iple hunc Codicem in Corpore Annotationum nusquam, 
quod fciam , Lugdunenfem , in ultima vero Editione fua diferte Claromonra- 
num appellat? in Luc. XIX. 26. ,, Malim, inquit, cum illo vetuftifllmo Cla- 
„ romontano Codice fervata particula y<xg verftculum 2f.expungere". & Aftor. 
XX. 5. „ Caeterum codex ille nofter Claromontanus totum hunc locum fic 
„ legit. &c». 

Dixi fupra, Cantabrigienfem hunc & Stcphani iecundum eile unum eundem- 
que Codicem ; non quin fciam , Bezam tanquam duos fejunftos Codices addu- 
cere confueile Matth. VI. i. 6. X. 23. Marc. I. 2. f. 11. 12. 38. Luc. IV. 
8. V. 7. VI. f. XVI. ip. Aft. XV. 20. XVI. ?8. „ ab hoc loco usque ad 
„ extremum Capitis comperitur mira in meo vetuftiiHmo & alio praeterea Ma- 
„ nufc. Codice varietas " : at non ejusmodi aflertione moveor , ut. a fententia 
difcedatn , praefertim cutn ipfe Beza hac in re parum fibi conftet , & in tertia 
Editione omifla mentione fecundi exemplaris , quod in prioribus ad partes vo- 
cavcrat, iisdetn locis vetuftillimi tantum fui Exemplaris mentionem faciat, vid. 
in Matth. V. 30. XXVIII. 12. Marc. V. gi. quae fane nominum permutario 
ibfpicionem noftratn confirmat , ipfum Bezam compertum habuiile, diverfos 
Codices. non eile Stephani & fuum , fed unum eundemque. 

Conftat ifte Codex 4.15. foliis in quarto majori, fingulis paginis lincas 5:?, 
continentibus , compleftiturque Evangelia & Afta Apoftolorum Graece & Lati- 
ne; nifi quod defiderantur duo folia a Matth. I. ad 20, item a Matdi. VI 20. 
—IX. 2. oaofolia. XXVII. i.-i2.Joann.1. 16.— II. 2 6. Aftor. VIII. 29.-X. 14. 
— XXI. 2. — 10. XXII. 10. — 20. denique a vers. 29. hujus Capitisomniaus- 
que ad calcem. ΨαίΐΊήΗ$ Junius cum Ί extu vulgato Graeco illum exafte con- 
tulit, varietatesque omnes cum Uilerio & cum fratribus Puteanis communicavir, 
quae per illos Morino S>c Curcellaeo , per iftiim autem Waltono in Polyglottis 
cdendac innotuerunt. Hujus Codicis apographum confeci A". 171 6. 

Scriptum fuifle neque in Graecia neque a Graeco (ut Beza putarat) ied in 
Occidente ab homine, κ,αλλιγςαφίΛί quam vel Graecae vel Latinae linguae pe- 
ritiori, Larino tamen appareCj quod & adjeda Latinaintcrprerariodocet:,quain 
nemo Graecus unquam adjungere patria lingua fcripto Codici curaverit ; &c p!a- 
nius ipllus Codicis infpeftio declarat, cui enim Graeco nato veniilet in men- 
tem , ut ad Latinatn fcribendi rationem Graeca refingeret ? qualia in hoc Codi- 
ce obvia funt paillm ridiculae diligentiae fpecimina , cum σα^αριτάνων , «ίανιιίλου , 
λίττξόύσον y CpAayeAXaaas , ζτίΤξουί exhibet: idem γίΐνωσγίΐ^ Ικ^ξοζ ^ J^i(Xvt>3t5);Ti , 
ζζίσίΐ y ζβέ^νυτΛΐ , ζ^μιιρνα,ν ; ρΟΓΓΟ ΧΛΤίγίλωι αυτόν , Siy\By]Tt τον κνξιον , Υΐχ.ούσα.μίν 
άυτον, ΏτακΤάξίον "οί , όίλλαι -ΰτλόίΛΐ TsroWx) & fexcenta fimilia. Sed quid quodnec 
Lacina faniora funt.'' „ calicem quod, te nocui, fanguis quodeiftinditur, ut 

fe- 



>>' 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. gi 

„ fediicantur &: eleftos, agrum quod dedir, iit dedit, opera teftimbnium dat, 
„ adpraehendit renebra, audierit verborum, manifeltarecur opera". Qualia & 
111 veteri Irala verfione non pauca reperiuntur. 

Riirfus ex aliis indiciis apparer, defcriptorem hujus Codicis, quisquis ille fu- 
erir, in Graecis &: Latinisnon planc nihil intellexifle , uc quando pro 3eAoKT»i! 
fcribit τίΧύτ^ων , α/χαςτανουσαι pro α'ί μαξτυρουσαι , ΐργα,ζ^ομίνοι pro οξγίζ^όμΐνοι , ίτκ 
cig* pro Ι'ΤΓίΙρα.ζ , ΤχΤίίσα pro μισέΤ, Λ7Τοκ.«.λυ•ψίΐ pro α.'ττοχ.υλίσίΐ , ΛγίΛί pfo άττέΐλα,ί, 
jLtiVov pro (UeiOy, (ίοξί) pro ^ίζΐΛ,, το τετζόσωτΐον pro τον τοττον; &C cuni ο-γ^αυλοΐ/ντί?, 
verrit per cantantes•^ alibi wtf/zii tim^re piifilliim gregem. N.onnunquam uni- 
cam vocem Graecam duabus Latinis vertit, λχχ. perfe^ii confiimmati •, alias ipi| 
textui Graeco luperflua quaedam adfuitj ut cum w μόηζ^ item tW<x. μίτο, τοΖτο, 
& άνάγ^ιον οΓχ.011 exhibet. Nonnullis locts eciam Graecas literas Latinis , Sc a^Iiis, 
Latinas Graecis admifcuit; ut τυφλοί, k-TiiTo.Uvi••, &: dicenrer. CharaiSteris qui- 
dem forma atque Orthographia fimilis eft atquc in vetultiilimis Codicibus, nifi 
quod contra morem Graecorum librariorum vocales >i & e , & confonas τ & Θ. 
confimdat 5 in Latino fcribit teniptatio ^ qnotiens ^ thenfaurus , intellegitis^ 
calciamenta , mercennarii ^ anticus .^ iocuntur ^ inicns , fecuntur ^ frequentiili- 
me edam confundicw conlbnans & h. μι^ιμγα,ΐζ ycrut foniis ^ quod Galliciim eil 
fotns, ■χ.α.τίλυμα. refe^iio , ■λ.υΧΧουζ fideratos ^ χ.λί-^>} mvo/et , (J\ctTgi€eiv , demoril•' 
Tt ^ χολνμζ'/ί^ξΛ natatoria pifcina.^ χνι^ίμοηιν taediari^ ργ,σσα applontat , ^ii^vpl- 
ζίτο certaoatur ^ \^γ,τα. λαμτ^ξίν opertormm candidwn ., oLpyjpm μυξίΛ^Όίζ ατέντέ, 
feflercia ducenta ; pro Graeco ί'ψά.ριον in Latino habct fignuni ^ , & quod inpri- 
mis norandum, τοίί σιζομίνους coelicolas vertic in Aftis-, unde lux affulget verbis 
Conflitiitionis Honorii, quam Gothofredus operofa Diflertatione explicarenon 
potuit: intelliguntur autem illi, qui . Judaeis olim Profelyd porcae, in Anglia 
autem , antequam vocabulum iftud in longe aliam fignificacionem degeneraret, 
vocati funt Deiftae. 

Plurimae etiam in hoc Codice adfunt Corre£i'iones-y quaedam a prima manu, 
ubi vidctur fpongia dcletae Scripturae altera fuperinduita , nuila fiquidem rafif- 
rae veftigia apparent: aliae a manu aliena, eadcni nerape, quap CanonesEufer 
bianos margini adfcnpfit, & a§%V & τ£λοί Leftionum, Charad-ere latijS adhuc 
Graeco. Denique Latinus aliquis circa Seculum X. u.t videtur, lacunas quasdam 
explevk , nimirum a Marci XVI. if. ad finem. Jo. XVIII. i^. — XX. ij. 
Marrh. III. 8. — 16. hic & y & i? Latinarum fere litcrarum forma repraefenrat. • 

Denique in margine occurrit manus , ut Beza putavic, Calogcri Graeci, uc 
nos vcro cxiftimamus Monachi Lacini , qui contra omnes Orthographiae rcgu- 
las varia allevit , ita tamen ut haud obfcure prodcret cujas eiier , v. gr. tiragaiiy- 
μα. pro tj-gay/ict. , ■ΖΣΤέ'ΐ'-ψο/, ■ηχα.ζο.σν.ί'^γΛ & Ααυγκί^ pro ΌτΊμ-^ον^ ■ΰΤΛξΆσ^ίυ)ι &c Αα^ 
υ1^. Similiter in MS. Bodlejano Symboli vetulli lireris h^iuiuslegi p/fleugo , pro 
TD-iTivu), & igko pro γ,ται, ubi Hickcfius praef. p. 20. ira commenratur: „ In 
„ noftro Symbolo -isnfriucu fcribirur piJteitgOy quemadmodum & in fpccimine 
j, Franco Gallici Codicis, qui olim fuit Dionyfiani prope Pariilos Monafterii, 
„ quod exhibec D. Jo. Mabillon Lib. V. de re diplom. p. 7,66. iic quoquein 
5, noftro Symbolo ^■κ.'τcoζ^^υόμ^m lcribitur ekporeitgomenon , ubi g non habet valq- 
5, rem τόϋ y. tertii Graecorum &: Moefo-Gothorum elementi , fed τοΖ G iep- 
j, timi Moefo-Gothorum , quod eodem olim modo fonabar, ut /'. quomodo &: 
j, ipilim g. anre e. vel /. pronunciant Franco-GaJli ". Hic porro obfervo, ς- 
tiam Codicem Alexandrinum ^ quod Millius annotareneglexit, i.Tim. I. icj. 
legere «auyayviaav ; quod fufpicionem praebet, a Ubrario Latino fuiile fcriptum , 
nifi fi quis illud 7. interpofitum efle Digamma ^i^oUcum rnalit. 

„ Hujus ccrte, de quo jam agimus, Graeca quod attinec, vix dici poteft;, 
„ quam fupra omnem modum in lis digerendis licenter fe geflerit ac plane lafci- 
„ vieric interpolator quisquis ille. In animo ipfi fuifle credideris > non quidem 

Tex- 



I7 



^i PROLEGOMENA. 

„ Textum ipfum exhibere, qucm edideranc ipfi EvangeliHae, fed, obfervato 
,i duntaxat S. Textus ordine & hiftoria, fingiila Evangclia abiblutiora rcddcre. 
„ Huc enim faciunt intromiflae in cujusque Evangclii textum parriculae variae 
,' integraeque Periodi reliquorum: huc traduftae ex Evangeliis Apocryphis m- 
„ ξΐΜ•ΧΛΐ"; quibus Miiln Trol. 1274.. vcrbis, quae noilra fecimus, addimus 
& omifliones quamplurimas & mutationes occurrere, praecipue ubiauthenncam 
kaionem repugnare exiftimabat vel hiftoriae veritati , vel gloriaeChrilii ,vclaliis 
Scripturae locis,exigui admodum judicii Confarcinator : led muUo laepius defle- 
xic idem , quoties ex Latinis five Verfione Icala fecit Graeca , ica ut Vocabulo- 
rum & Phrafium violenta detorfio cuivis appareatj quod cthm ohitvv3.uz Lncas 
Brugenfis ad Coronidem orationis Dominicae ita fcribens": Ad Latina caftiga•• 
,, gatum vehemens mihi fufcipio eft, cum ex hoc loco, tum cx aliis plunbus"•, 
& ante ipfum T. Beza confenfum fui Codicis cum Verfione Vulgata &c vidic 
& miratus eft, ad Luc. VIII. f+. iJcgcLAav έξο) ΏτάντΛ^, „ Vctiis incerpres, in- 
„ quit, haec non legit: reperimus tamen in omnibus vetuftis Codicibus, fi fe- 
„ cundum & oaavum excipias, quorum mirificus eft cumvulgata editione con- 
fenfus"•, quo magis miror, eum confenfum iftius caufam videre nonpotuille. 
" Hinc patet quam perverfe Morinus, praeeunte ex parte Bez,a & lequente 
Simomo, ex talibus Codicibus Graecis Verfionem Latinam confirmari polle ju- 
dicaverit , Exercitationum Biblicarutn lecunda libri primi Cap. 3 & 4. vere 
quidem praefatus „praejudicio occupacis nihil εΠΰ tam fincerum, quod adulte- 
„ rinum non videamr". Quod fcite in ipfum retorfit Millius: „ libusmodi 
J', hominibus, inquit, nihil efle tam adukcrinum , quod non \adeatur ilnce- 
j, rum". Morino fcilicet Matth. IX. 42. •δΓοτ^ριον 'ϋ^ταζ -ψ'^χξοϊ pro ■ζνοτ-ψον 
4yxgov,'fincerum & genuinum videbatur. XIII. 3. Ιζ^\Βίν Ό^σ-7Τίίξα>ν στέίξαι, 
omiiTo articulo, pro eo quod nos legimus, έξϊίλ^ίν ό σ-ττύξαν roZ σ'ταίξαν. XIV". 
34. το ί'έ ΏΓλοΐοιτ «ν eis μίσον ΤΥΐί 3•αλΑσσ>)5, pro το 3Ί -ατλοΤον rih μίσον ττΐί 3'Λλασσν|5 
W. XV. 8. ΏΓο'ρρω 6Γΐν Λ-ττ' ΙμοΖ, pro -ΠΓο'ρρ Λ7Γεχ6ΐ λττ' ΙμοΖ. Jo. ΧΙ. Ι9• ^-^pos 
Μίρ^Λν )&ί Mapictv, pro -ΰτροζ ταί mpi Mig^av ^ Μ^ρίαν. XX.^If. ei συ V-5 
έ-υτον, ηοη 61 συ εβά-ΓασΑί αυτο'ν. XXI. 2?. ίξϊίλ3•6ΐί ουν^ ό λόγοί^ oSros siV Τ8ί λ- 
^eA(p85 addit, W «<^°Ι*^• Luc. XVII. 18. Ιζ ίυτων Qh)? Ivpi^y^ Ι-Χο^ξίφη'οί ^όί•• 
σα ^όζαν τω ^ία> ΐρΓί fincerius eft , quam βχ evpi^wcu υ7Γο?-§έψΛνΤί5 JSviCi ί-όξαν T^ 
fieoi. ΧΧΐίΐ. 2 8. ίξ iVctvav χρόναν fmcerius, quam εξ ίχαν». Marc^ ^^^-,,^'^•, ^''^ 
T85 έγγίΤΛ ^γρ85 pro eij tbs κ.ύχλω aypHi. VIII. 25-. ίι'ξξατο ^ναβλε-ψαι-ωρ ανα- 
|Ελέ•ψΛΐ, ρΓΟετΓοίιισίν αυτόν ΛνΛ£λε•ψαι-3(9Μ' £V£SAe4e.^A6b. VIII. 24- addit : '05 tiroA- 
λΛ λ-λάιων 8 ^λΙμ-ττΛη , quae verba plane funt αττροσλόνυσίΐ. XVL 13. spojcej 
pro « Ινομιζίτο. XVIII. 14- «m^eis To ovo^ct ΤΟΪ Kupis vers.^2I. ίι^οτΛζά.μίνος 
xoLi h-TTav pro αττετάξατο αυτοΤί ειττάν. XX. 1 6, AiWoTe yfc/ijS•^ αυτω χΛτίχίσα 
Τ15 pro OVuJi jti^ yeviiTctt Λυτω χρο^οτριβίσαι. Obtcllor hic omnes fano judicio prae- 
ditos, ac literarum Graecarum peritos, judiccnc utra Leclio fic rinccrioi• , illahe 
quani noilri Codices exhibent , an quam Morinus ex Codice Bezae Graeco- 
Latino protulit? ita omnes iftae Morinianae interpolationetn indofti Latini fa- 
piunt, ut non nifi literarum Graecarum omnino rudi cuipiam pro Graecis arri- 
dere pofllnt. Et fane Linguae Graecae ignoranciam Morinus non in his tan- 
tum, fed & alias prodidit: „ Contigic enim, uc narrat Scripror vitae ejus R. 
Simonius , ut in familiari coUoquio oborta fueric quaeilio aliqua dc iis , quac 
' tunc a Theologis, juflu & auaoritate Pondficis Maximi Roniae congregans, 
" difputabantur , cujus quaeftionis explicandae caufla librum manuicriptum 
" fcriptoris cujusdam e junioribus Graecis confulere neceife fuerit, ftacim Co- 
" dex MS, Morino legendus offertur rogaturque, ut fuam de fcripcoris illius 
" mente fententiam diceret: verum Holftenio &: AUatio minime iatisfecic, iis- 
IJ quc vifus cft Unguac Graecae parum peritus". 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 33? 

Diu inte Morinum ejusdem fententiae fuic J. G. Sepulvedas , qui Epi- 
ftoh ad Erasmum 23. Maji if34.. Roma fcripra, & in /Jppend. Epiil•. Eras- 
mi n. CCCLXXVI. cdira. ,, Qiiod perrinet, inquir, ad librum Pontificiura, 
„ (Codicem Vaticanum intelligit, dc quo egimus fiipra p. 23.} Graecos codi- 
„ cc% Novi Tcrtamenti, Graecorum quoriindam vel malitia vel levitate, fuis- 
„ fe depravatos, id iplbm,quod lcribis, fides elTedebetindubirata, quodGrae- 
„ corum ad raniratcm redeunrium foedere inito cum Ecclefia Romana cautuni 
„ fucric, ur Graeci Codices ad Komunam leclionem emendarentur j nam quo-- 
,, modo poceranr clarius utrique conreilari, exemplaria Romana ledlionem ve- 
,, ram &: germanam recinere, Graecorum eile viciata? Nam quod ais , Grae- 
j, cam leftioneni a Graccis auroribus efle perendam, diceres aliquid, fi ratio-; 
„ nem Graeci Ibrmonis affirmares a Graecis commodius quam a Latinis expli- 
,-, cari: Ac libros archerypos, fundamenra noftrae religionis continenres, qui 
^, Graece fuerunt a luis autoribiis fcripti, cur non credamus fandius, gravius 
j, & incorruptius ailervatos eile in fcnniis ac in bibliothecis Ecclefiae Roma- 
j, nae, quae caput eft Chriftianorum , & remper fuitnormaCacholicaepieratis,' 
„ quam in Graecia, quae fcmper fuit haereticorum & leviirimorum hominum 
j, fraudibus &: inotu rerum novarum agitata? quod accidiife certumeftin LXX. 
„ Dccrcra Concilii Nicaeni, quae cum integra in fcriniis ecclefiae Romanaeas- 
„ fervarcntur, ramen ad Orientcm in quibusdam eccJefiis ab haerericis incenia 
,," funt, in aliis ad minorem numerum redadla, fublaris videlicet, qaae ipforum 
„ conilliis aur conatibus obftitura videbantur; ut Athanafius & caeteri Epifcopi 
j, ex Alexandrina Synodo in Epiitola ad Marcum Papam conqueruntur, a quo 
„ exemplum decrerorLim ipforum, quod petebant, receperunc. Adde quod li-. 
j, bri tunores ab injuriis cile folent, & minus a fciolis,Scholia faepecumScrip-, 
„ tiiris confundentibus , vitiari, ubi a paucioribus vel leguiitur vel intelligunruri 
j, nifi forte hoc dicis placuiiTe in foederc, ut di£lio Graeca emendaretur ad La- 
„ tinam, quod nec ell: probabile, praeterqviam in cerro aliquo loco, &: nun- 
,, quam faAiim fuiiTe cectum habeo : nara articulum , quem ciras ex Aurca Bul- 
„ la , licet duas aureas BuUas in libro Conciliorum perlegerim , invenire non 
j, potui; quam igirur dicas, & undeanobis petenda fir, obfecro te, ne gra- 
i, veris ad nos perrcribere. Vale". . 

Quid Erasmus refponderit, non fcio : fed hoc fcio , argumcnta Sepulve- 
dae facili ncgorio diiTolvi pofle. Quod enim primo afferi: Teflimonmm ip- 
fius Ecclefiae Romanae & Graccorum , qui ad illam dcfecerunt , nihil pro- 
bar, cum nuUus idoneus teftis in re fua intelligatur Fateor, Ecclefiam Ro- 
manam oranibus aliis, quas fibi adjunxit , vel fubjecit potius, imperaile, ut 
Codices fuos ad edicionem Larinam conformarenr : fed non quaerirur, quid 
faclum fuerit , fed utrum rcfte faftum fit , quod faftum eil•. Ne jam di- 
cam , cxtarc eciam Codices a Latino fcripros , & a Graeco corre(fl:os , cujus rei 
exemplum eft Codex Claromontaniis. Quod porro praedicac Ecclefiae Ro- 
manae orthodoxtaTn ^.νϊ'^χΑ ad rem facit: nam in toc Codicibus ex Graecia al- 
Jatis ne una quidem haftenus reperta efl: Leftio , quae haeretico dogmari fa- 
-veat •, ne jam dicam , de codicibus Graecis Lacinorum , inprimis de noilro 
Canrabrigienfi, ejusque ledione Luc. VI. ^. viros. do£l:os aliterjudicare. Cum 
igitur omncs varietates partitn ncgligenriae , partim. ftudto emendandi , adeo•• 
•que ^criptorum facrorum honori coniulendi, originem debeant, nec κ.ρίτίιριον re- 
Jinquitiir, quo librarius orrhodoxus ab haerctico difHnguatur, ncc rationi de- 
monftrari poteft, in fulos haereticos cadere aut negligenriam auc ftudium emen- 
dandi. Quod denique confugit ad ignorantiam Latinorum Graecos Codices 
aflervantium, quae Codices illos ab injuriis & conuptione tutos praeftiteric, ve- 
rum non eil ; cum apud Latinos mulco plures rcperiantur Codicej; Graeci , lite- 
risvcrcribus deletis & nOvis fuperinduftis interpolati, quam apud Graecos. Et 



34 PROLEGOMENA. 

ίι vcrum eilet, probaret quidem , illos Latinorum Codices veteres manfiiTe, ut 
crant icripti ab initio ; indc tamen minime confequeretur , eos ab inino inco"r- 
rupre arque fidelirer defcriptos fuiflc. 

Quod fi porro Criticorum audacia, qui indoftum Graecum Latini hominis 
nobis pro fincero Evangeliorum Textu venditant , excufari vix poteil, longc 
minus excufandus videtur altcr ille error, quo nobis unicum teilem , adeoquc 
unicam Codicis non optimae notae au£toritarem , pro diiobus telhbus graviili-. 
mis, auftoritateque omni exceptione majori produxerunr, dum ad Srepiianifer. 
cundum & ad Cantabrigienfem ^ item ad Claromontanum & >an-Gcrmanenfera 
identidcm iisdem locis provocanr. Cujusmodi Tupina negligentia fi in Morino 
atque Simonio aliisque toleranda eft, vereor ramen, ur iicza ipfe omni culpa 
careat, neque reperio, quomodo ipfum crimine minus fincera fide adminiftra- 
tae rei liberare queam. Sine dubio enim fcire poruit, Γιηιγπ Codicem hvangc-. 
lioruni prius a familiari fuo Srephano adhibitum fjiile, 6cnihilominusad utrum- 
que faepius, tanquam diverfi Codices fint, provocat. Utcunque fic, Cneque 
cnim quenquam in re paulum modo dubia ejus audaciae iniimulabo) qui ejus^ 
modi impia verius, quam, ut vulgo appellant, pia fraude graflantur, reiChri- 
ftianac peflime confulunc , fuamque cauiTam fufpeilam potius reddunt. 
Non tali auxilio ^ nec defenforiOus ijiis 
Tempus eget. 

Caeterum cutn fit omnibus Indiciis veruftatis infignis hic Codex, & fortaflls 
omnium, qui nunc fuperfunt, antiquiflimus ; cum faepidlme vulgo ediris con-. 
ientiat, licet in multis difcrepet, ubi tamcn cum Patribus & Verfionibus & ve-? 
teribus aliis Codicibus facit : non plane fpernendum 6c abolcndum , ut A. Ατ- 
naldo placuit, fed fedulo evolvendum, & juxta alios veteres ponderandum cen- 
ieo. Quae etiam Bezae fuit fententia , qui tamen huic Codici plurculum , quam 
par erat, tribuit, cum faepe hujus unius ab au6loritate pependerir, ejusque Le-» 
£tiones , contradicentibus omnibus aliis Codicibus, Patnbus, Verfionibusque,le- 
£lori obtruferir. Quantum fane nuUi unquam Codici fingulari , nifi res ipfa id 
poftulet, tribuendum exiilimo. 

Cum meam de Stephani Secundo^ eodemque Bezae five Cantabrigienfi Co- 
dice conjeduram A°. 1730. in Prolegomenis primum propofuiflem, edirum eft 
anrio fequenti Specimen Animadverfionum in Trole^omena , ea immodell•ia , a- 
cerbitate arquc malitia fcriptum, ut illud ilarim feponerem, confiliunique libclli 
refellcndi abjicerem. Poftquam vero audivi, hominis ferociam atque confiden- 
riam incautos quosdam le£tores decepiile (nam cum magna malae fupereil auda- 
cia caufae , Credirur a mukis fiducia} in eorum gratiam oblara nunc occafione 
uti, &, quae mihi objecit , examinare ftarui. 

• Scommata quidem ejus & convicia non moror, quae auftori fuo potiusquam 
mihi nocere pofTunt•, quin etiam fateor, rifum mihi magis qu;)m liomachum 
movifle, quod in fine, tanquam aculeum relifturus: Urmm, inquir, terbum 
duntaxat addo i fi Anonymum hunc convenire iiceret ^ ei fnaderern^ iii no- 
men fuum ederet , ne α tenebris aut α nebiila ipfi nomen adhaerefcat •, haec enim 
difteria me non pungunt , nam licet nomen meum Prolegomenis tunc non fue- 
rit praefixum, nemo tamen , ex quo edita funt,aut ignoravic aut dubiravir,quis 
corum.eilec Auftor: tu vero, Anonyme ^f/^^ (ita enim vocaris in Mifcellan, 
Duisburgens. p. 493•) & laruifti, & adhuc lates, &:, ut larcres, libellum tu"- 
utn non Amftelodami fed Londint edi curafti•, idne alteri criminidabis, urcutn 
Cicerone loquar, quod eodem tempore in eadem provincia tu ipfe feciiii? Au- 
debis ita accuiare alterum , ut , quo minus tute condemncre, recuHire non 
poilis ? Hae tamen acutae & ingeniofae elegantiae meruerunt , ut Αηοηγ' 
Tttus iflii quisquis ille fit ^ judicio mftrun:us prudentiffimo diccretur ab alio a- 
■nonymo, relicis quidcm memoriae, fed nuUius judicii homine, in iisdem MiC- 
eclli Duisburg. p. J07. fo8. , Co- 



PROLEGOMENA. 3f 

Codiccm Stephani Sectindum , arque Cantabrigievfem diftum , efle imum e- 
undcmque probavi tum ex miro utriusque confenfu , tum inprimis ex pcrpetuo 
iStephani filentio, quories Codex Cantabrigienris cfl: munlus. Ad prius argu- 
mentum obfervat Anonymus: ?mrum ejfe Ι:οϊητη Codicum in plerifcjue lcifmii- 
bns confenfuni venio negaverit; at hinc necejjario ftqui rttgo ^ pro tino creodem 
agnofcendos effe. Ncc ego dixi , id netefliano fequi , fed conjeftura admodum 
verofimili, ad qiiam firmandam artulijnifi fallor, quidquid afterri porerat, a- 
deo ut iniuilum foret, majoreni a me exigere evidenriam , quam rci ipfius ferc 
natura : at videamus etiam, quomodo partes fuas peregeric Anonymus, & an 
aliquid atrulerir, urvde neceiTario fequarur, duos eile codices diverfos. Si auC 
per idoneos teftes probaflet, ubi, quando, & quo cafu Srephani codex fecun- 
dus perierit •, aut fi codicem fuperftitem & lacenteni e tenebris in lucem pro- 
traxiflec, huic demonftrationi lubens cefllflem, &: depofira fufpicione mea ma- 
nus viftas dediilem. Et tamen ne fic quidem omniex parte abfolverctur Beza-, 
cum enim Anonymus ulrro concedar, utrumque forte codicem ex eadtm offici- 
na prodiife ^ perperam utique fecic Beza, qui illos tanquam dupliccm autorita- 
rem & tanquam duos teftes fefc mutuo confiimantes produxic ; nifi Γι Itatuainus, 
quo plura cjusdem libri exemplaria Typographus eadem edicione excudac , eo 
leftioncm efle certiorem : quo pauciora , eo incercioreni, 

Pofteriori autem argumento opponit: Imo fi Antmymi ratio valertt y contra 
ipfum facit haec obfervatio ύ'^. Hoc ratiocinium , uc clatius intelligatur, for- 
ma Syllogiftica induemus : 

Codex Stephani fiiit mutilus , quoties Stephanus in margine editionis fuae de eo 
Atqui Codcx Cantabrigienfis non eft murilus , quotics Stcphanus iilct. (iilec. 
Ergo Codex Cantabrigienfis non eft Stephani Secundus. 

Hoc argumentum vocat demonfiratioiiem , majorem autem argunienti propo- 
fitionem vocat meam regulam. Falfiflime utrumque •, dixeram quidem , Stepha- 
iium filcre, quoties Codex Cantabrigienfis eflec mutilus: at numquamdixi,Co- 
dicem Cantabrigienrem eile mutilum , quoties Stephanus filcrct. Ex quanarti 
ergo Logica Anonymus propoiltiones ira convertcre, & a pofitione confequen- 
tis ad pofitionem anreccdentis procedere didicir ? aut qua fronte puerile Sophis- 
ma pro rarione & obiervatione Critica venditare fiiit aufus ? 

Ctim igitur ^ pergit Anonymus, nullo idoneo argumento hofce Codices ejfe 
iinum ^ eundem conflet , propofitionem negativam probandi laborem , utfiipcr- 
vacuum ό' ad tne 7ion [ρεδίαηΐοη.^ detre^fare liceret •, mthi "vero grave non erit 
certiffiwis quibusdam indiais ύ" argumentis diverfos effe Codices probare. Et 
prinio quidem ex fide diiorum teltiiim omni exceptione majorum , fcilicet R. 
Stephani ir Theodori Bezae. Arqui ex iis , quae fupra difta funt, conilat, 
Stephani teftimonium mihi non tantum non contradirere , fed a me ad conje- 
fturam meam confirmandam afFerri-, Bezae vero reilimonium hac in caufa non 
efle omni cxccptione majus, cum fibi ipfe contradixerit. Unde fequirur, nifi 
quis Bezam prius cum Beza conciliaverir , nihilo plus valiturum cjus teftimo- 
riium contra me quam pro me. Haec tamen omnia Anonymus prudenter di- 
cam an impudenter & mala fide diilimulavic. 

Neque argtimenta Anonymi firmiora funu teftibus produdlis; ubique cnim 
pro cerro & conceiTb fumit , & Srephanum Codices fuos accuratiiTime contuhf• 
fe, idque eo confilio,ut omnes, quas annotaverat, Varietates ederet,& omnes 
accurariilime edidiiTe, ita ut typothetae nec in verbo nec in numero codicum 
per literas exprimendo unquam aberraverinr. Quae falfiilima eiTe & in priori 
Prolegomenorum editionc, ubi Stephani editio terria describitur, demonilravi, 
& L. Brugenfis arque J. Millius anre me viderunt , & quilibet intelligec qui V^a- 
rierates Codicis α. Srcphani, in margine edinonis tertiae poiitas, cum illis quas 
Millius ex eodeinCodice,hoc eil ex edirione Complutenii, aiFert, comparavc- 

Ε 2 rit} 



'3^ Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

rit } deprchencfet enim manifcile , non raro apud Stephanum Codici «. Lc£l:io- 
nem tribui, quae in Complutenfi non reperitur, &c raepifiime αριιά Srephanum 
Varietatem non notari, quae tamen in Complutenfi excar. Addc aliud in- 
viftum argumentum , quo probetur , Stephanum non omnes varias Leftiones 
quas ex Codicibus fuis notaverat, editioni fuae appofuine. Petitum iilud eil 
cx prima Editione Th. Bezae, qui ad Marc. IX. 38. X. fo. Luc. Vli. 3f, 
cx ipfo hoc Stephani fecundo codice affert Leftiones, quae in Cantabrigicnfi 
quidem Codice confpiciuntur , a Stephano tamen editae non funr. 

Unum tamen anonymi argumentum aliquam videtur habere fpecicm : in 
multis ^ inquit, leSiionibus α fe invicem discedunt ifli codices--plures (i. e. vi- 
ginti} ciuae remfatis demonflrant ^ collegi^ quas in calce hariim obfervationum 
exhibeo. Hafce leBiones inter fe contendat ^ cni haec citrae funt , & de tota 
caufa fententtam ferat. Eat nunc obfctirus ifle editor ^ & λ malae βάά fusp:- 
cionefe ipfe vindicato •, qttod nunquam facere potefi. ^iis ferret hominis aitda- 
ciam^ qui convitiis & malediciis in viros omni latide majores graffattir? &c. 
Etiamfi vero darem, Stephanum viginti leftiones variantes ex Codice fao fe- 
cundoannotafie, quae in Codice Canrabrigienfi non reperiantur , nondum tamen 
video fatis demonftratum elTe , quod erat demunftrandum ; mulco minus exifti- 
mo, cx ifta Tabella, XX. Variantes Leftiones exhibente, de tora cauia fencen- 
tiam ferri pofle: fed aequi judicis efle puto, rem cum re contendere, i e. con- 
fenfum Codicis Stephani & Cantabrigienfis in CCCCL. Variationes fingulares, 
in quibus funt frequentes Additiones non decem folum vel viginti, fed triginta, 
imo feptuaginta vocum,cuni diflenfu faepe unius literac aut iyllabae, & quidem 
in locis non amplius XX. j & confiderare, utrum diflenfus ille levis fortius pro- 
bet, diveribs eife Codices, quara confenfus magnus Sc mirus probat, unum efle 
atque eundem Codicem. Praeiertim cum Confenfus alia excogitari ratio vix 
poifit, dillenfus autem caufa in promtu fic, fi. dicamus, Stephano, infinitam 
Leftionum farraginem ad praelum paranti , in opere longo &: moleito aliquan- 
do fomnum obrepfifle, & inde fadum eiTe, ut verbum pro verbo, aut nume- 
rum Codicis unius pro altero fcriberet: mirutn enim eft, H, qui rer millies fco- 
pum contingit, non nifi vicies aberret. Ut jam de vitiis Typothetarum nihil ax^ 
cam. Confer quae fupra />. 8. n. 20. monuimus. 

At nihil nos aut ad conjeftiiras confugere, autanonymo, cujus mala fides 
jam perfpefta eft, affirmanti temere credere cogit. Age igitur, infpiciamus ac- 
curatius exempla ab eo allata. Afferc i. loca quatuor, in quibus ormies codi- 
ces Stephani, ipfo tefte , aliam Leftioncm exhibent , quam quae in Codice 
Cantabrigienfi reperitur, Debebat autem fcire Anonymus , quod facillime ex Mil- 
lio discere potuiflet , Stephanum , ut fe moleftia fingulorum codicum numeros 
exprimendi liberarec, -ar. vel h ■ζπ-'ίσι fcripfiiTe, ubi plerosque omnes in unam 
leftionem confenfifle deprehendit,licet unus aut alter diilentiret. Vide inMatth. 
VIII. 13. X. 28. XIII. 33. XVIII. 6. ubi fi intcrpretarionem Anonymi ad- 
mittas, iequetur in Stephani primo Codice alicer fuiile lectum quam in Stcpha- 
ni primo , quod eft ΛσυτΛτον •, fi nos audias , fenfus erit : ita legi in Codicibus 
Stephani plerisque omnibus , licec aliter legatur in Codice primo , i. e in edi- 
tione Complutenfi. 2. duo loca ex Aft. III. i. & XV. 20. ubi Codex Ste- 
phani iecundus non per omnia confentit cum Cantabrigienfi. Ec hic aut ilmula- 
vit anonymus , ie ignorare morem Stephani , aut illum potius ignoravir. Res ita 
ie habet. Quando plures Codices ab editione recepta discedunt, accidit, ut & 
ipll leviter interfe diflentianc , inprimis ubi variatio plurium eft verborum. Hunc 
levem diflenfum Stephanus negligere , & poftquam Leftioncm unius Codicis 
cxpofuit integram, numeros reliquorum Codicum , qui in fumma rei conve- 
niunt, adjiccre foletj vide ίχχ^τζ pag. 8. Ita ad priorem locum confilium Ste- 
phano non fuit, fmgulas minutias enotare , fed indicarc tantum , verba t-x) rl 



αυτβ 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 37 

α,υτο Ίη codice β. & e. jungi cum iis, quae pmecedunt: pofl-erior locus continet 
infignem decem vociim additionem •, in ofto Vocibus confentiunt codices Sre- 
•phani λ. &c β. id efl: editio Complucenfis & Codex Cantabrigienfis, prior ta- 
men addit initio particulam explerivam ^v & in fine troieu mucac in -aroraTt, eo- 
dem manence fenfa. g. iinu.m locum Luc. IV. 3-f ubi Srephani fccundus ad- 
dic : xxt ot.v<i5cpa.uyxffAv : Cantabrigienfis \'ero habet aLvcticpctvyxaaLv rt. Irerum re- 
ipondco, Conrenfum efle magnum in vocem quinque lyllabarum , diiTenfum 
vero leviiTimuni inter re & χ-α.) , non ex diverfo Codice, ΐο,ά a Stephano iplb 
minus acrento ortum φ. Septern loca, in quibus Stephanus codici β tribiiit 
Leftiones, qiiae in Cantabrigienfi non reperiuntur. Respondco: cum Stepha- 
nus codices ilios per numeros literis Graecis exprefibs compendii caufa defigna- 
verit, frequenr;irime vel ab ipfo, vel a Typographo cerre, aberratum , & alre- 
rum numerum pro altero cditum fuifle. Hoc Millius faepe obfcrvavit : idem 
obfervabit, cui editio Complutenfis ad manum elt ad March. V'I. 24.. XXVI. 
60. XXVIII. 10. &c. in quibus locis Codici α. in margine edirionis Srephani 
adfcribitur, quod in Editione Complurcnii non rcperitur. Ur vcro prcflius a- 
gam cum anonymo, ei indicabo, ex qao Srephani Codice pleracque Leftiones, 
■quas aberrarione typothetae deceptiis fecundo rribuit , excerptae fuerinr. Matth. 
X. 25•. eft lectio Codicis α. i. e. Edirionis Complutenlls , quae fola &: nonnill 
iemel conrra omnes Codiccs Graecos ex emendatione Hieronymi legic BesA^e- 
jSse. Marth. I \. 20. &. XXVII. ;. eft Codicis jj. qiiem ipfe connilij quod 
etiam Beza de altero loco in Editione prima teilarur. A£t•. IX. ^\. efl: Codicis 
i. quod patet ex re ipfa : quin & Millius vidic , in numeris hic ab Edirore ciTe 
peccatum, licet ^ perperam in β. murandiim efle judicaverit. Eidem codici ex 
conje£Vura probabili tribuo leftiones Matth. ΧΠ. 52. & Luc. VIII. 18. 

5•. A(ft. VIII. 6. aliam Εεβτΐοηεηι habet Stephanus cx Codice £ , aliam Mil- 
lius ex Cantabrigienfi : utramque autem in eodem Codice vidi , hanc a manu 
prima, illam a manu correiloris. Ipfe etiam Millius fe diiplex ledionis vcili- 
gium hic obfervafle fignificac. 6. Denique afferc qninque loca Luc. II. 3. 
VIII. 32. 54. A^. X. 26. XI. 17, & ica quidem aiFerC , ut fpecicm prae- 
beant diiTenfus magni inrer Codicem Stephani rccundum & Canrabngienfem. 
Saris autem mirari non potui , ciim viderem , ne Vocem quidcm aut Syllabam omni- 
bus iilis locis in margine Editionis Stephani ex Codice /3. afferri , quae non reperiatur 
in Canrabrigienfi. Tribus quidem prioribus locis inmanifefto mendacio deprehen- 
ditur anonymus, quod cuuibet Millium confulenri conftare potefl:: in pofteriori- 
bus vero duobiis recurrit ad artes veterarorias , &, quod Sophiilae atquc vitili- 
tigatorcs faccre folent , magno ilrepitu probavic id quod non erau in quaeilione. 
Cum cnim probandum cilet, in margine editionis Scephani aliquid afFerri ex 
Codice β , quod non reperiretur in Cantabrigienfi •, anonymus ilarum quaeilio- 
nis invertendo ircrum probar, aliquid in Codice Cantabrigienfi reperiri, quod 
in margine edicionis Stephani non fuerit notatum. Hoc vero nemo unquam 
negavit. 

En viginfi i!!a loca excuila; quorum examen me diutius detinuir, quam vo- 
lebam. En anonymi fidem, & peririam ! Simplicioribus quidem , qui aut libris 
non funt inftrufti, aur contra Sophiftas non latis muniti, fucum feciile non mi- 
ror•, fed miror, doleoque, hbelUim faniofLim ita placere poruiile duobus Theo- 
logis, ut alrer T)nisburgi^ Gronint^ae alcer illum typis recudi curaret, & ftu- 
diofis inprimis adolescentibus commendaret. Aut enim fciverunt, auilorem H- 
belli eile ineptiim Sophiftam & hominem mendacem , aut non fciverunt. Si fci- 
verunt, & tamen fcientes volentes veriratem mendacio , mendacium verirate 
commutarunt , & calumniam diileminarunr, ut innocenti aegre facerent eum- 
que opprimerent, graviilimo fe devinxerunt fcelere, quo ad hunc diem devin- 
iti haerent: Sin autem id non fciverunt, haud fane periculum eft, ne fe ftupo- 

E 3 ris 



38 PROLEGOMENA. 

ris excufatione defendant•, fed quanam alia excufatione utentur? quis illos caufa 
non cognita & fine praevio examine fententiam injuftam & falfam approba- 
re coegit, cum tam facile, momcnto unius horulae, viginti illis locis in Millio 
infpeilis , verum non videre non potuiiTent ? 

Antcquam finem faciam, fcrupulus eximendus eft J. A. Bengelio , qui In- 
ίΓοώίίΐ. in Crifin N. T. p. 445". Nos quidem, inquit, praeier caeteras dijft- 
rentia impedit , qttae memoratur in var. ASl•. XVI. 3 f. fed eos minus tmpe- 
diet , qiii ipfum Codicem Cant. infpexerint. Res ita fe habet : & Ediror Oxo- 
nienfis & Millius varietatem eandeni & fatis quidem magnam tum ex Stephani 
Codicc /3. tum ex Cantabrigienfi attulerunt ; poftea vero Millius , in Appendice 
fe ipfum perperam corrigens , addidit , Cantabrigienfem Codicem omictere verba 
εττ) το αυτό έΐ? τ>ιν a.yopoli' , quae in Stephani ^. reperiantur , Stephani vero i3. 
habere λεγοί'Τέ?, ubi in Cantabrigienfi fit 'hiyana.i. Litrumque falfoj nam 6c illa 
lex verba eodem modo difertiiTime in Codice Cantabrigienii extant; & ex fi- 
lentio Stephani , qui ad vocem ΧνγαΊΤίζ nihil ex fecundo fuo Codice annotave- 
rat, non confequitur, Codicem i8, cum editis conientire. 

Hac etiam occafione paulodiftinifbius explicanda func, quae p. 31. de Caeli- 
colis dixi , fcilicet Fuiile homincs nullam religionem revelatam five vemm five 
falfam admiftentes, fed folam naturalem , qiiam Ratio diftat, colentes. Contra 
quam interpretationem vir doftus objecic , tales homines ab aevo condiro rcm- 
per cxtitifle, Honorium vero arque Auguftinum de Coelicolis loqui , ranqLiam 
de Se£ta nova. At non difficilc eft haec in concordiam redigerc : Homines qui- 
dem fingulares, ita de religione ientientes, a priscis temporibus fuerunt; fed 
Sefta fuit nova, i. e. Seculo demum terdo Coelicolae ie ipfos a Gendbus, Ju- 
daeis & Chriftianis Tegregare, & in Societatetn coire coeperunt, eledo Majore 
feu Parriarcha, & ritu Bapcismi inftituto, quo in Eccleilam iftam novam admit- 
terentur. In his, quos Graeci 'Τ-ψΐΓΛ§ίου5 vocarunt, nomen fuum profeilus erat 
in juventute Gregorius, Pater Gregorii Nazianzeni. 

E. Si jure querimur , Codices VetuftiiHmos cx Verfione Itala fuiile ita inter- 
polatos, ut inde ad ftabiliendam veram Ledlionetn parum auxilii peti poilir, 
multo magis dolendum eft, non tantum nullos aequales, fed ne quidem inter- 
vallounius, duorum, imo trium Seculorum proximos, ex quibus hoc damnum 
farciretur, hailenus repertos fuifle. Cum enim codices quatuor primae Claflls, 
quos descripfi , fint quarti & quinti feculi , Codicum fecundae Claflls , qui fe- 
quuntur , ne unum quidem feculo nono anriquiorem efle pronunciare aufim. 

Primum inter ifl-os locum concedo Codici BASILIENSI Num. B. VI. 
21. Hiinc Joannes de Ηα^ιιβο , auftoritate Concilii Bafilienfis ad Graecos le- 
gatus miflus, poftea a Felice Papa creatus Cardinalis S. Sixti, cum multis aliis 
Bibliothecae Cocnobii Praedicatorum Bafileae teftamento legavit , unde A°- 
if^p. in Bibliothecam publicatn tranfiit. Eodem ufus eft Polanus in adornan- 
da Verfione Germanica. Conftat 40. quaternionibus in oftavo majori ; Luc. I. 
69. ad II. 4. iterum infertum eft folium aliena manu fcriptum in locum vete- 
ris deperditi , a Cap. III. 4. ad if. deficic , a XII. f8. ad XIII. ii. in- 
fertum efl: foliutn alia manu fcriptum , itemque a XV. 8. ad 20. ac rurfus 
dcficic a XXIV. 47. folio uno abfciilb. In fine τίτλαν Marci & Joannis, 
manu recenti adfcripta eft pericope ex III. & IV. Capire Apocalypfeos. 
Scriptus efl: in ufum Ecclefiae alicujus , cui etiam inferviit , ut ex variis in- 
diciis conftat, habet Ιναγνάσίΐ? margini annotatas tU Ικίτψ ■ατΛννυχγ\^Λ τγΐζ α- 
γΙα.ζ θ'ίοτοκ.ου, ίΐζ το yeveaiov τ>ίί α.•γ{α.ς Β'ίοτοκ.ου, eij ΰψωσιν του αγίου 9-αυξου, 6iV 
τ>ιν μίΤΛμόρφωσιν , us tw etJgeaiv ths τιμίΛζ χ,έίραλ/ιί Τ8 ητροΰρομου τ» Κυ,ϊίου , τ5 
αγίου Διονυσίου, item ταν α,γίων ■ατά.ντων & tts tw μνημψ Κων^-αντινου και Έλεν»;?^ 
quae duo poftrema fefta alia manu indicancur. Videntur autem a Conilantino 
Porphyrogcnneta & Hekna uxore fuiile inftituta, quod conjicio ex ceremoniali 

iplius. 



PROLEGOMENA. 3^ 

ipflus, cujus capira a J. A. Fabricio Cap, V. Lib. V. Bibliothecae Graecae ex 
Bibliotlicca Uftenbachiana edira funt, ibi enim ,poil:quam feila anriqiia &: Γοΐεη- 
nia libro primo enarrata fuiiTent, libro demum fecundo alieno loco notatur 'Uu, 
^i\ ζίΤΛρΛφυλχττίίν , ωζ tclpjv tWiTtXuTcLi » του α.γΙου χλι μΐγαλου ΚαντΛντΙνου Ιήσίοζ 
μνϊ\μ.ν\ , CU1 jungitur, οσα. (Tei Tiraga.ipuAa.TTeii' τ>) eogTw των α,-γιων Wolvtoiv. Quod ad 
Orchographiam attinec confundit frequendffime e & αι. irem ei, i, jj. ω & 0. 
ω & υ. χ.\α3^μο;. fcribit pro χλΛυΒ^μοζ ; itaque pedibus concedo in fentenriam 
J. R. Wetilenii, cujus ejusmodi de hoc Codice judicium efl: de L. Gr. pronun- 
ciac. p. 170. „ Infigne σφχλμχ (]o. XX. 26.) in voce χΛίχλ^^σ μίνων pro x.s- 
„ χ.λ6ισ/Λ£»ωΐ' occurrit , quae turpifllmae halliicinationes mihi perfuadenr , fcripco- 
„ ri ignarilllmo 8c nil nifi litcras formare edodVo rexmm didVatum fuiile; iraqiic 
j, fonum tannim, non Orthographiam atcendenfem tam faepe & ridicule aber- 
„ rafle ". Hanc impentiam librarii etiam oilendit, quod locis Matth. XVI. 
2. 3. Luc. XXII. 4?. 44.. Jo. VIII. i- — 11. olim fuspeftis , minio afteriscos 
praepofuit, aiierisci fignum cum obelo manifeile confundens. 

De eo J. Millius prol. 117. „ Iftius, inquit, Codicis Le£i-iones Cl. Joannis 
„ Battierii Graecarum literarum in inclyta urbc Bafileac profeilbris beneficio 
„ jam ante annos quatuordccim nadlus fum"j quod repetitProl. i 507. j ubi in 
rominequidemaberratum fuifle ftatim vidi , cumqiie Joannesjacobus Battierius 
ipecimine A°. 1087. ediro varias ex hoc Codice Leftiones primus proporuiiTec, 
puravi alrerum ejus nomeii a Millio fuifle omiiTum ; poftea vero quam didiciflcm 
hunc codicem a Sanmele Battierio , in eadem Academia Graecae linguae Pro• 
feilbre, viro mihi,dum viveret, amicilllmo collatum & cum Millio communica- 
tum fuiile, errorem tum Millii tum meum, quantumvis lcvem, non corrigere 
religio mihi cii. 

Pergit Millius : „ Erasmtts in Evangeliis hoc unum fere fecutus eil exem- 

,, pbr. Ex le£lionibus variantibus aliisque quibusdam indiciis SATIS 

„ CERTO comperi , ipfiillmum illud exemplar fuiiie — Hiinc exprefllt Eras- 
„ musin pkiriniis" &c. &:c. Verum qiudem ert j Codicem alium Bafilienfem, 
qui nobis z.cft, quemque Erasmus in fua editione expreilit,easdem fere leftio- 
ncs habcre, quas habet is de qiio agimusjinde tamen minime conlequitur, hunc 
Codicem E. ab L•.rasmo vel confulrum vel vifum fuiile, ilquidem nullum ejus 
rei apparct vciljgium, & in recenfione Codicum , quibus Erasmus ufus ell•, ma- 
nifefte omitcicuE acque excluditur, uti fuo loco in dcscripdone Editionis Erasmi 
oilendcmus. ^ ,-,.-,Ι 

„ Ante decem Secula exaratum ceniet Battierius. Charafteres ejus funt gran- 
„ diorcs &: quadrati , &: quod ex fpccimine charafterum una cum variis I.cftio- 
„ ribus ad nos niiilb apparcr, Alexandrini Codicis noftri literis plane fimiles, 
„ ut proindc probabiie fic librum ad iilam aetatcm aiTurgere. Codex, ut ex Va- 
„ riationibus ejus alTcquor, probatae fidei eft & bonae notae". Tantum vero 
abeit, ut Chara£>eres hujus Codicis ilnt literis Alexandrini Codicis plane fimi- 
les , ut vix duasditeras llmiles reperire liceat •, nofler ubique habet accentus & 
fpiritus a prima raanu, diftindiones item majores & minores, &: in his fignum 
Cnicis, quibus Alexandrinus carcr, quod jam per fe folum ingens inducit aeta- 
ris utriusque i^uqrvallum. Obiter hic obfervo , me operarum incuria fadlum efle 
exiftimare, ut; ϊ,ο, diflercatione Jo. Rodolphi IVetJtenii ^ cognati & pracceptoris 
quondam mci cariiTimi, de Acantibus Graecorum p. 8<>. ubi Codex noiler de- 
icnbitur, V cOnfonajis pro U vocali ederetur, in illis verbis: Circumflexus V 
iwoerfi formam^ubiqne refert : in noftro enim Codice, ut in omnibus aliis, ac- 
centus circumflcxDS non habet angulum , fed formam femicirculi vel parabolac 
repraefcnrat. Alexandrinus porro Codex totus fcriptus eft Charailere rotundo 
& aequabili, ifte vero potius pifturae fapic argutias, ilquidem fingulae licerae 
apiccs fuos habcfipr, & quafi bafi cuidam infiilant, id quod praecipuc in lirera 

' ' d' de- 



tvi^4 



40 PROLEGOMENA. 

S; deprehendcs , ut &: in iftis β. y. t. ζ. ξ. τ. υ. φ. χ. -ψ- "• Literae vero «. 
θ. &: 0. ηοη ut in Alexandrino rotundae , fed formae oblongae fere apparenr. 
Porro hunc Codicem Alexandrino juniorem efle parct ctiam cx adfcripta xvptsLxyi 
TYii Τυροφίγα^ quod feftum feculo demum feptimo ab Heraclio Imperatore fuic 
inilitutum : bis addo, quod fupra monui, fefta Con/iantim & Helenae^ item 
emniitrn Sancforum,(cc\.\\o decimo inftituta,in hoc Codice non aprimafed alia 
manu notari, unde confequi exiftimo, prius illum fcriptum fuiiTe quam haec 
Feila inftitucrentur. Hic codex jam ante fcculum fere ad mille annorum ve- 
tuftatem aiTurgere credicus eft Jo. Jacobo Buxtorfio^ Bibliotbecae Bafilienfis 
tunc praefedo, quod judicium refcrt Mabilloniiis Itin. Germ. p. i8., fequi• 
turque tum Battierms tum Millius : ego tamen fcculo nono eum tribuere ma- 
lim: contuli menfe Marrio A°. 1714. 

F. Codex quatuor Evangeliorum , olim JOANNIS BOREELI Equitis, tri- 
bus ad |acobum magnac Bricanniae regem legationibus, & ampliirimis in patria 
Zcelanclia muneribus geftis, pofl: edicum in Danielem commentarium , aetatis 
quinquagefimo primo vira defunfti, A°. i6zp. Paulo pofl: mortem Boreeli vir 
quidani doftus contLilit cum editis Matthaeum, Marcum, & Lucae capita X. 
priora; qunm coUarionem mecum communicavk Α . 1730. ijaacus Verburgi" 
liS-, Gymnafii Amftelodamenfis Reitor, amicus meus, dum viveret, fingula- 
ris. Codcx incipk a Matth. VII. 6. Deeft folium unum a Matth, XIII. zf. 
ad finem capitis, &: akcrum a Marci X. 6. ad i(5. Qua pagina CapitaEvan- 
gelii Joannis enumcrantur , inferius fcriptum eft: X/Jir^ τιΧύω Xagii. Ubi Co- 
(dex irte nunc lateat , refcire nondum potui. 

G Codcx IV. Evanpeliorum , ex Oriente ab Andrea Erasino Seidelio in 
.Gcrmaniam allatus , pervenit ad JO. CHRISTOPHORUM WOLFIUM, 
paftorem Hamburgeniem , qui 6c Codicem defcripfit , & Variantes ex eo Le- 
dtioncs edidit Anecdotor. Graec. Tomo. III. ipfumque tandem Codicem R. 
Bentlejo in Angliam transmifit. Singulae paginae in duas columnas diftinguun-: 
tiir incipit a Mitrh. VI. 6. pafllm etiam folia quaedam funt deperdica, a 
Matth. VII. 25. adVIII. 5). ab VIIL 23. ad IX. 2. a XXVIII. 18. adMar- 
ci I. 13. a Marci I. 32, ad II. 4. a XIV. 19. ad 2f. a Luc. I. i. ad 13. a- 
V. 4. ad VII. 3. ab VIII. 46. ad IX. 5•. ab XI. 27. ad 41. a XXIV. 41. ad 
finem. a joan. XVII. f. ad 19. a XIX. 4. ad 27. 

' H. Codex IV. Evangeliorum, ab eodetn Seidelio in Oriente repertus, fuic 
poftea y. C. WOLFII , qui euni defcripfit eodcm Anecdotortim Tomo. Pror- 
fus fimilis efl: Codici G. nifi quod literae funt paulo minores, & paginaeinco- 
lumnas non diftinguuntiir. Incipk a Matth. XV. 30. AbfciiTa func folia a 
Match. XXV. 3. ad XXVL 3. a Marc. XV. 44. ad XVI. 14. a Luc. V.18. 
ad 33. a VI. 8. ad 23. a X. 2. ad 19. a Joan. IX. 30. ad X. 25-. a XVIII. 
2. ad 25•. a XX. 12. ad 25". Specimen iftius Codkis a poileilbre mihi mis'» 
Tum vidi Amftelodami nienfe ]anuano A°. 173+. 

" I. Codex Bibliothecae COTTONIANAE notatus Tit. C. if. conrinetqua- 
tuor tantum fragmenta feu folia Matth. XXVI. 5-7. ad 65-. a XXVII. 26. ad 
.34. a Joann. XIV. 2. ad 10. a XV, 1 f. ad 22. in charta iEgyptiaca pur- 
purei coloris , literae videntur primo flavae fuifle , poftca de novo atramento il- 
litae j margini adfcripti funt Canonum Eufebianorum numen,in textu vero hinc 
inde Correiiliones occurrunt. Contuli A°. 1715. 

K. Codex CYPRIUS, ex Cypro infula adveftus A°. 1673. inrer Colberti- 
.fiosN. fi49. Compleftkur IV. Evangeliaj pro aede S. Eutychii defcriptum 
fuiile hacc docet nota in Palaeogr. obfervata : Έγξά.φ>} ^t ri ^'ίΑτοί :χΙ^ χΐίξΐϊ 

Λ. ... tov 3cai ίχ.ίφ(ίλίάΒ-ή .... T/JOffJ^sl») τοίντ»;)' ^ ayia θ'ίοτοκοί και Ό α,γιοί Έυ- 

.τΰχιοί. Illum Seculo Χ. :xd{'cnhit Smonms y qui ctiam V. L. excerpfit, quae 
Edkioni Millianac infertae funr. Variantes ejus Lediones plerumque conve- 

niunt 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν A^ 41 

niunt cum Codicibus Α. Β. C. D. quare & hunc Codicem cx verfionc Latiha 
interpolatum fuifle exiilimo , vide Matrh. XXVII. 54. 

L. Codex R. STEPHANI OCTAVUS, Bibliothecae Regiae 2 85i. Sin- 
gulae paginae in duas Columnas funt divifae. Dcficit in Matth. IV. 21, adV. 
14. in XXVIII. 17. ad finem, in Marci X. 17, ad 30. in XV. 2. ad 20. in 
Joann. XXI. 1 f. ad finem : aliquoties etiam foliorum ordo a bibliopego per* 
turbatus eft. In fine haec nota librarii vel poiieilbris reperitur : Λφί^χα,ν Ό Γίορ- 
γιοζ του ΛΐΛσκ,όβ(τ>ι. Feftinanter contuli Parifiis anno 1715". fcd multo tamen 
accuratius Stq^hano. Norandum vero , ex hoc ipib Codice Th. Bezam ultra 
XL. leftioncs, inque iis infignem illam Marc. XVI. 9. produxifle, quae in 
margine Editionis Stephani non confpiciuntur •, unde manifefto probatur , quod 
diximus, Stephanum praetcr cas,quas ipfe edidit,multo plures Varictates & col- 
legifle & cum amicis communicaile. 

. „ Dicendum omnino, inquit Millius Prol. 11 68., dehoc Codice,eum efle 
„ '::o>iy\fs χόμματοζ " : at non propter rationem ab ipfo allatam , fed quia in fcrip- 
tura nominum propriorum &: Hebraicorum,& alibi pailim,ingenium luxurians 
prodit librarius , & quia ubique fere ad Verfionem Italam eft interpolatus ; quod 
&c Lncas Brugenfis vidic,qui in V. L. Graec. ad MarC. VII. 31. „ Parifi- 

„ enilum, inquit, Codices 2. & 8 multum vercor, lie ex Latina edirio- 

j, ne mutuari finc: libenter enim illi confonant contra alioe:omnes, id quod 
„ haftenus facpe vidimus " ) & T". ^i-s^.cujusteftimoniumattulimusfuprap. 32. 

Hunc Codicem omnium, quorquot func in bibliotheca regia, Evangeliorum 
Graecorum antiquiflimum judicavit Simonius Hift. Crit. N. T. c. XI. Unum 
addo , in margine Verfionis Syrae pofterioris multas Variantcs Leol-ioncs ex Co- 
dice Gracco adfcripras eile, quae in hoc uno & folo reperiuntur, v. gr. lon- 
gam illam triginta trium vocum addkionem Marci XVI. p. , cujus modo feci 
mentionem. Si quis exiftimaverit, iiide coniequi, hunc Codicem aliquot icr• 
culis eife antiquiorem , quam vulgo putatur, & jam initio feculi VII. Alexan- 
driae fuilTe inlpedum j nec Simonium nec mc valde habebic repugnantem} eo- 
c[ue minus, quod haec conjedura firmari videtur fimilitudine literarum, quibus 
jum iile tum Codex Aftorum Apoilolicorum , qui venerabilis Bedae fuit, exa- 
ratus efl:, ; 

M. Codex Bibl. Reg. 2243. quem FRANCISCUS des CHAMPS Ab- 
bas de Signi obtulir. Continec IV. Evangelia. Confpiciuntur hinc inde va. 
ifto Codice infcriptioncs Mofcoviticae &: Arabicae, teile Palaeogr. p. 260. Va- 
rias ex eo Leiliones edidit Kuflerus. Lubenter fubfcribimus judicio Montfal- 
conii, qui Codicem hunc ad ieculum X. refert. 

N. Codex VINDOBONENSIS, Bibliothecae Caefareae, raembranaceus, 
piirpureus aureis & argenteis litcris majufculis absque accentibus exaratus, con- 
ilac foliis 26. quorum 24. prioribus condnentur fragmenta Genefeos exornata 
48. pifturis, ex quibus ctiam de Antiquitare Codicis judicium ferri poteft: po- 
fteriora duo folia mclius confervata magisque legibilia funf, quam praeceden- 
tia, carcnc autem piduris, & unaquaeque pagina in duas columnas divifa eft. 

Primo continetur Lucae XXIV. 13. 21. Sccundo 39. 49. 

vers 13. pro ς-Ά^ίουζ Ι^γιχοντΛ fcriptum eft τα^ιουζ Ιχατον £^wovT*,quem manife- 
ftum errorem etiam ille ipfe, cujus manu codex illc olim exaratus eft, agnovit, 
ideoque fingulis vocis ίχχτον literis fingula fuperne impofuit argentea punda , 
ut hac ratione fignificarec fimul ac monereu, totam illam vocem delendatn eile 
tanquam fuperfluam. Lambecius de Bibl. Caef I. 3. 

O. „ Fragmenrum alicunde divulfum & ^ D. ANSELMO BANDURIO 
„ Viro Dodlo mihi oblatum" continec hiftoriam Pharifaei &: Publicani , dercri- 
hentc Monifalcomo Piheogr. p. 2 3f. 

F Dk 



4^^ 



t»kOtEGOMENA. 

t)E CODICIBUS GR-AECIS EvANaELlOR.UM JUNIORIBUS. 



EGimus de Codicibus, qui litcris majoribus, &c priores quidcm quatuorfinc 
f Accentibus, fcripti funt, nunc iequuntur Codices Litcris minoribus & Ac- 
centibus appofitis exarati. 

Codex Bibliothecae Bafilienfis B. VI. 27. raembranaceus in Odaro foliis 
^03. feculi X. continens Novum Teftamentum integrum praeter Apocalypfin. 
Bibliopegus imprudens praemifit Evan^eliis Aita & Epiftolas, quibus praefi- 
cuntur iingulis prologi u-Tro^mi^ & κ-ί^αλαια Euthalii Diaconi , in fine eft ί'^λα- 
σΐ5 των κ.Λσ έχ-άς'ην >\μίρΛ.ν Όφαλόντων λίγκΟΆι * ΚττοψοΧοίυΛτγΎίΧΐύη , in prima litera 
Aftorum Epiftolarumque imagincs Lucae , Jacobi , Judae vel Pauli depiftae 
funtjTextuS/auteni ubique fere congruit cum MSS. ex quibusEditionestypisvul- 
gatae curarac funt : longe aliter fe rcs habet inTextu Evangeliorum ; Vid. p. 6. n. 1 2. 

Singulis Evangeliis praefixae fuerant olim pifturae , fed quae a tribus prioribus 
Evangeliis jam una cum quatuor aliis foliis rccifae funt : m fronte Evangelii Jo- 
annis vero depi(Stus confpicirur Ghrirtus , finiilra tenens Cruccm duplicem, dex- 
tram vero porrigens Lazaro^ qui veile caerulea indutus, barbaque candida in- 
iignis , capite obvelato confpicitur j & Mariae , quae vultum praefert junio- 
rcm , vefteque purpurei coloris induta eft ; ad pedes Chrifti jacec Clavts : ad 
finiftram ejus ftant duae perfonae, quarum altera, ampledlens cnacem , coronam 
auream geftat in capitc, indutaque pallio eft caerulei coloris auro diuinfto,bar- 
ba crinibusque canisj altera junior videtur vcfte purpurafcente coronaqiie aurea 
infignis, cum hac epigraphe adje<3:a, "ί* « «.ναΓΛσίί •\ duobusque Jambis 
Άλκ,))5 φίξων μίμ\\μΛ, χ.αι χρΛΤουζ Αίαι» 
Άμακ,ΤΛ Χρ^Γον •ίτανοδ'ίνϊί •ariwieix.vyii. 
Sitniles occurrunt verfus inter Opera Theodori Studitae a Sirmondo edita, p. 
lyo. Aiuv συν υιω τω ήω Κωνταντί^ί Item pag. 1 99• ^• τ° ^ξ^τοί λΛζόντίζ εκ- ^iS 
μόνον y Λ6«ντ6 Κ«νΓΛ»τΤνοί, οι <Γίφ>)φόροι &CC. Unde confequirur, duas iftas figuraS 
exhibere Leonem Sapientem cum filio Confiantino Torphjrogenneto •, alluditui 
quippe ad nomen Leonis , quod & Imperacorem & Animal fortifllmum & ip* 
lam fortitudinem denotat, tefte Clemenre Alex. Strom. V. p. 671. ubi de fi^ 
nis iEgyptiorum hieroglyphicis icribens eadem fere verba habet : αλκ,νίί μ\ν κ.*1 
P«>/Ajji συμϊοΧον iuToTs ο Κίαν. fimul etiam alluditur ad Rerufcitacionem Lazari, Jo 
ann. Cap. XI. expofitam, & ad templum memoriaehujusrefufcitationisabipfo 
Imperatore Leone dicatum , cujus rei teftis efl: Codinus de Officiis Cap. ϊ 6. de 
Ori<^in. Cp. p. 63. κατά την * Κνί,τα.σιν τ» αγίου Λαζάρου ,£(5 τγιν Ιτ'ονόμΛΤί αντβ 
τιμαμ'ίνην σίζα^μίαν μονί^ν, &C Leo Grammaticus ρ. 481. nec ηοη Glycas Αη- 
rial. IV. 298. ex.Tiaei' ο Αίων ΐΐζ του? λίγομένου? τότίοιίί τον kyiov Acl^cl^ov , κ,ΛΤ*- 
σχ,ίυίσα,ζ jttow kv^piiaiv ίΰναυχων^ «νθα κ.αι τ« α,για Α^ζοίρου σ<ϊ)μαχ.αιΜ«.οια5Τ>ΐ5 Mcty- 
ί'Λλψνΐζ α.νχγ.ομίσΛζ α.'ΤΤί^ίτο , ϊϊτοιϊκγοι,? κ.*» τα £γκ.α,ινια τ>)ί αυτ)ΐ; €κχ.λ>ισία5. ZonaraS 
L. XVI. ρ. 1 7 8. Ή μαν\ τδ άγιου Λαζάρου Ώταρα Αίοντοζ Σοφ» ίκτίο^")} — t<pifi 
χ,αΐ τα λύψανα α,'ΤΤα KuTpa χ.αί Βιθ'υν'αί τ»5 Te μυροφόρΗ Μαρία? και Λαζάρ». Vita 
Leonis §. 16. Έχτισί τί κ-α» την τδ αγί» Λαζαρύυ εκ,κλ)}σαίν τ>ιν λίγο/ζ6ν>ιν τό-ττον,κ,αι 
/u,av>iv α.ν^ρά'Χων έυναχ^ων h αυτ>ί χ.ατ6(7κ.2υασέ/ , «νθ'α χα» το τδ αγί» ΑΛ^χρα σαμΛ χα.ι 
τ1\ί khXfris α,υτΗ 'M.xyS'xXt\m ανακομίσα? αττέθίΤο. Simeon Logotheta ρ. 4•<^3• 5• 
5>. Τω ΙΓ. αυτού eTei χΊίζεί ό jSaaiXeus eis th$ Χίγομίνβζ τό-ττουί volov άγιον Λάζαροιτ, 
καΐ κ,ατασχευάζίΐ μ,ον>ιν afj^gaav ευνΗχα;' » ^' <? '<-<*» το τδ άγί» Λαζάρ» σαμα και Μα- 
ρία? τγι; Μαγ<Γαλ)ΐν)ί; Λ'ττί^ίΤο. Georgius Monach §. ΐ6. Ωσαύτωί εκτισεν £χχ.λ)ί- 
σίαν ε(5 Τ8ί λίγομίνπς τότΤΒί τον αγιον Λαζαρον, κ.ατασκ.ευάσα5 αυτϊιν μοη]ν avJgeiou» 
6uv«;:^(»v" εν3"α κΛί το τδ αγ<» Λαζάρου σαμ<χ. εκ, Κυ-ττρ», κα» Μ^ρί^•? τ>ι; Μαγ(5ί<Λ)ί- 
VJis α-ττο Έφεο"» ανακομισα? αττεθβτο, •3Γοι>ίσαί χ,α» τα εγκαίνια tws auTns εκ.κ.λ>ισια?. 
Antiquitat, Conftantinop. ρ. 24• ^ "^* «•7'°5 Λάζαροί ex,TieQr>i ^itsv -arapa τδ Μα- 

X»• 



PR.OLEGOMENA. 43 

τίά λ-Αΐ x.T-V<iTa ΏΓολλΛ, ei'? ίυνκχων μοηι ταύτ^ν ΛΐϊΓοκ,ατατίισα?. Efpepe Js λτγο 
Κυ-ττ/!» χ.λ1 τα άγια λίί-ψανΑ τ5 αγί» Λαζάρου , χα,ι kTCo Βιθυνία? tjis ayiai Μαρία? τ-Λζ 
μυροψΰρΗ , και αττέθέτο ί^ίίΤσε ταΐΐτα. Quare Imperatoris fuiile Codicem fortafl;s 
inde etiam conjici porefl• , quod & τίτλοι Eulebiani omnes aureis lireris fcripti , 
& primae iingulofum librorum paginae Diftinftiones aureis pundlis notatae func, 
inftar Codicis 14. infra defcribcndi. Conceflit poilea in ufus alicujus Ecclefiae, 
ut videtur, quo tempore manus imperitior &: junior principium 8c fincm Άνα.• 
yvaiatm margini adfcripfit, una cum hac precatiuncula : χΰζη συΎχωρΥισοίτ)]ν•]^νχ}ιΐ/ 
του <ίούλου σα Μαλα^^ιου ΐίρομοια.'χΰΜ Το τϋΖτο Ύξα.φοντοξ. 

Fuit hic Codex denique Cardinalis Ragttfini^ qui illum tei>amenro legavic 
frarribus Praedicatoribus Conventus Bafilienils, a quibus REUCHLINUSmu- 
tuo acceptum ukra 30. annos detinuit, donec pofl: morrem ipllus redderetiir: 
ficut in ipfo hoc Codice notatum reperi j cujus rei fequens Epiftola, in Codice 
MS, E. III. I f . religata , plcniorem fidem facit : „ M. Joannes Reuchlin Fhor- 
j, cenfis Doftori Jacobo Louber Carthufiae Bafilienhs Patri. Refte felicem ju- 
,, dicavi proxime quarrum Kl. Junias tuam dignationem , cum aderam in aede 
„ tua — Hoc audi & tecum habero: eiTc in Bibliotheca Praedicatorum Bafili- 
„ enfium quendam minutiflimo ftilo repofitum libellum , ita ut fernlior fit & 
„ maxime portatilis, quo eleganter, quas Apoiloli Graecas confcripferunt lite- 
„ ras , infunt j — ita gracilis & ita manualis parcc , uc fe non injuria enchiridion no- 

„ minaresj idcirco nifi eum habuero, vitam efflabo. Praedicatoribus af- 

„ fendaris, easdem, rem & propriam & fuani, & quam alias mulripliciter ha- 

„ bentf, mihi ex bono & aequo tradituris. Legavit ut nofti bonae me- 

„ moriae Jo. Rhagufaeus S. Sixti Cardinalis libros hujusmodi Graeculos Jacoi- 
,, bitis Bafilieniibus , quos fi alienare praefumant, poena exrat adjunila, ut iii 
„ commiiTum tibi cadant — . Gratificari te mihi poile omnes intelligunt — for- 
„ taiTis aie, legatum eft, facrum eft.— Quem penes Commiilbria eil• , eam il- 
„ lutn abdicare aliquando pofle,cum lubet , amicisque gratificari , Divi Severus & 
„ Antoninus perfcripierant. — Pace tua dixerim , profefto , qui ejuscemodi li- 
,, bris annos quinquaginta praeteritos unquam ufus fuerit , eft nifi ego ipfe 
„ alius nemo. Ita ut dedecori quandoque a plerisque habiti fint; cur? quoni- 
j, ain,quae ineiTent , ignorabant omnes — Certum ell itaque,mi Jacobe, neque 
5, qualitatis Graecae linguae Praedicatores hadlenus capaces, neque legatariis 
„ ipfis tali relido valde confultum eile — ex Stutgard XI. Kl. Aug. 1488". 

Eodem Codice eciam Tolanus in adornanda N. T. verfione Germanica u- 

fum fe fatetur ; nos vero bis atque accurare contulimus. Poilea eriam cum /, 

A. Bengelio , paucorum tantummodo , quae felegerat , locorum excerpta pe- 

tente, quaedam Matthaei, primorumque Marci capitum Leftiones communica- 

tae funtj quod fatetur Var. Matth. p. 45-0. Codex eil plane fingularis, qui 

in Evangeliis plures habet Ledliones variantes , quam omnes fere reliqui Codi- 

ces llmul fumti. Eo Codice ufus etiam efl: Erasmus ^ vel, ut ipfe air, ii qui 

Editionem primam N. T. Erasmi curaverunt. Apologia Erasmi Roterodami 

— ψια refpondet duabus inveiiivis Eduardi Lei -r— Antverpiae if2o. m 

quarto pagg. 56. (quam Erasmus poftea nefcio quo conillio fuppreillt , uti nos docec 

in Catalogo Operum. „ Leo refpondimus rribus libcllis, tametfi fecunda edi- 

,, tione primum omifimus" unde nec in Operibus Erasmi haec Apologia recu- 

fa eft} ,,ΡοΓΓο quod pofterior Editio mea minus confentit cum priorc, partira 

„ & illud fuit in caufa: Praefefti crant caftigandis, ut vocant, formis duo Jo- 

j, annes Oecolampadius Theologus & Nicolaus Grebelius Juris utriusque Do- 

5, ftor , & habebant Exemplar Capnionis (i. e. Reuchlini) eleganter fane de- 

„ piftum-, fed non protinus libcr elegans idem eft & caftigatus. Ad hunc mul- 

,) ta mutaranc ex exemplari meo, priusquam fentirem. Ubi fenfi, jufli eos ie- 

F 2 „ qui 



u 



PROLEGOMENA. 



„ qui Codicem minus quidem nitidum, fcd emendatiorem ". Et A°. tf22i, 

Jlpologia ad Stunicam injo. I. 47. „ Quutn haec excudcrcntur Bafileaejfup- 

„ perebant nobis exemplaria tria [Evangeliorum] unum quod nobis praebuerac 

„ eximius vir Jo. Reuchlinus, duo, quae praebucrat monaltcrium Praedicato- 

„ rum Bafileae , in quorum akero aderant Commenrarii Graeci Theophyladti, 

„ quem nos toties adduximus nomine Vulgarii , quod Theophyla£ti vocabulum 

j, ob literas detritas vix legi poflet". & A°. 15-28. Refpons. ad OujeB. 16. 

Hifpanorum de loco Lucae I. 3 5". „ Johannes Reuchlinus fuppedirarat Codi- 

„ cem Ν Τ. bellum verius quam emendatuni> is hic reliihis eft a Cardinak 

, quodam , Synodi tempore. Qui praecrant Caftigationi , cum haberenc ' heo- 

,, phylafti vetuftiiTimum Codicemi maluerimc illiim bellum feqiii Ira fa£lum 

eli , ut aliquando contexrui non congruerec mea emendario. Hoc fimul at- 

, que comperi, jufli, ne quid ad illum corrigcrent, qui videretur adVulgatam 

„ Latinorum ac recentem Ledlionem emendatus ". 

Ab hac Erasmi fententia difcefli , fateor , in prima Prolegomenorum meoriim 
Editione. Cum enim eo tempore alios ad Verfionem Italam interpolatosCodices 
non noiletn nifi Graeco- Latinos , id eft a librariis Latinis, nec Graeci necLatini 
fermonis fatis peritis , exaratos : hunc vero Codicem ab homine Graeco & eriidi- 
to fcriptum deprehendiilem, qui & Orrhographiae regulas accurate obfervaflef, 
& ι5τΛ, quod alias fubfcribi iblet, ubiquc adfcripfiiTet, &: in Patribus Graecis 
fuiflet verfatifllmus , quod praeter alia multa indicia patet ex annotatione ejus 
ad Hiftoriam adulterae, Jo VIII. & ad Marc. XVI. 9.; non potui a meira- 
petrare , ut illum &: Codices Graeco-Latinos in eandem claiTem referrem. At fu- 
fpicione mihi tunc oborta de Codicibus A. C. & L. , & re poftca accurarius 
examinata , non dubito Erasmo aflentiri atque dicere , hunc Evangeliorum Codi- 
cetn tum cx Verfione Itala , five ex Codicibus Graecis ad hanc Verfionem efH.- 
ilis , tiim ex aliis etiam Verfionibus, tum ex Patribus, euphoniae atque ele- 
gantiae ftudiofioribus , inrerpolatum fuifle ; quod innumeris excmplis mihi conftitit. 
2. Codex Bafiltenfis B. VI. 2f. membranaceus Seculi XV. Bafileae a FR. 
PRAEDICATORIBUS emtus pretio duorum florenorum Renenfium. Conr 
tinet quatuor Evangelia, imperita plane manu fcripra, quae >) &: 1 & ει, ω & ο, 
αι & e, /3 & u fere confundit, mulra ctiam ob Όμmτ^Xί\>■vσ. omittir. Martinus 
Crufius eodem ufus eft Tubingae A°. i^jj. Sc ante illum praecipue Erasmn^, 
qui A°• I f ι f . hunc ipfum Codicem in officinam Frobenianam , ut typis edere- 
tur, tradidit, undc etiam figna Typothetarum & quaterniones & paginas fig- 
natas Editionis primae Erasmianae adhuc retinet; ante tamen Erasmus hunc 
Codicem ad fidem Theophylafti aliorumque Patrum, & ex Verfione Latina, 
aut aliis Codicibus Graecis, interdum edam ex conje£bura correxit : uci & cx 
infpedlione Codicis difcere licet, & ipfe Epiftola CCLI. ad Budaeum hocultro 
fatetur. En Exempla, cx margine hujus Codicis petita, ubi eum Erasmus fua 
manu perperam correxit. 

Macth. II. II. «^^«"Ί «^ροι» ex Verfione Vulgata. (adimplere. 

V. 17. άλλα •πΓλ>)§ωσα,ι] «.λλ' oLvaTrAvjgSa-eti , quia in Vulgata legit: fed 
29. yeevvav] + τ» -ατυροί ex Vcrfione Vulgata. Duas tamen Corredi- 
ores iftas Erasmus in Editione ipfa non eft fecutus. 
XIII. 14. «.να-ττλίίρΗται + ε-ττ' ex Viilgata. 

XXI. 7. κ,αι εττεκάθισαΐί εττΛνω αυταν] Haec, quae in Codice ipfo omiila 
erant, Erasmus ex Verfione Vulgata non intellefta vertit: χ,λΙ 
ίχ,άθισ-Λν έ-πτάνω ά.υτ»ίί : Ιη ipfa vero editione Typothetarum vitio 
expreiTum eft : κ,αΐ ετα,θκτει ίττάνω ά,υτίίί. 
XXIII. Τ3• ϊ4• Erasmus ordinem commatum invertit ex WznxoritVtdgata» 
XXVII. 3 f. addidit : Vva ϊ!Γλ>?§<»3^ ^ZTx. ex Verfione Vtdgata. 
f2. addidit, quaeaberanc: mu τα> μν*^μίίΛ 'ηιώχ^ψΛΥ. 

Marc 



Marc. IV. 


4 


VI. 


3^• 


VII. 


2. 


Luc. 11. 


43 



PROLEGOMENA. '4,^ 

addidic τ8 «pctm ex Verfione Vulgata. 
aLi'a.7rct'jec9'eJ α.να7Γαυσα.οθ"ί. 
addidit : ίμίμ-^οίντο ex Verfione Vulgnta. 

iym '1ωσ))φ κ.αι -^ iW>iT>jg3 'iymaAv 01 yoveTj ex Verfione J^lllgata 
& Codice primo. 
Joann. I. 28. BjiS^iiicc] Ε))9Λβαρ«- ex Codice primo. 

Ex hoc etiam Codice, paucas quasdam kdioncs fecum communicatas exhi- 
bet J. A. Bengelius, 

g. Codex membranaceus in quarto continet quatuor Evangelia, A£hjs Apo- 

ilolorum , Epiftolas Catholicas & Paulinas. Fuic olim Collegii CORSEN- 

DONCENSIS in Quempinia. Eo ufus c9c Erasmus ^ qui haec in prima pagina 

fcripfic: „ Hoc exemplari fum iifus in Editione fecunda Novi Teftamenti, fed 

„ cum aliis multis Nam hoc quidem, ut belle fcriptiim, ita comperi parum efle 

j, caftigatum , quod apparet illo neminem ufum. Erasmus Rorcrodamus hoc 

„ meapte manu confcripfi. A". M. D. 19. if. Cal. Julii ". Et ad finem E- 

vangelii iecundum Lucam *. „ κ.α.ι Τ8τω /3ιβλία) Ιχρ>ισΛ.μψ h τμ S'vjTeptt Ιχί'όσα tw 

Μ χ-αιίΊΐί (iiaO/ix-Jis ■ΐζ-ροζ (ίοξαν Ί^ισου χρί^-ΰ. (Ρυλαίχ^ητω ysv. Ό Έρΐίζμοζ Ό Ροτίρο^α.μΰζ 

J, ΙμΛυτ» χίΐρ] ίγρΛ-^Λ τδτο, ίτα Μ. D. ιρ. " & Tomo IX. ρ. f6. Apoloo-ia 

ad Jac. Fabrum A°. 15 17. ad 2.Cor. VIII. 4. „ ^'έξασθ'αι VSi. «^ ττολλοΐί τακ 

.,, οί,ντιγράφαν 'ίυρομίν Ηταις, Ιη belliilimo quodem exemplari llc comperi icriptum , 

„ viz. verbis exmarginali fpatio inmedium contextum translatis ab illireraro fcri- 

), ba ". Et clarius in locum : „ Hoc loco ridiculum quiddam accidit in exem- 

5, plari Correndoncenfi , codice alioqui perquam eleganti , fed pulchro verius 

„ quam emendato. Scriptor , ut facile licec conjicere , cum repperiilec a ftudio- 

,, fo quopiam annotatum quippiam in fpacio marginali , credens a fcriba prae- 

^, termifllim , tranitulit in raedium verfuni ad hunc modum : ί'ίζασ^Λΐ Ύ\μ1ζ h 

5, "ίϊΓολλοΐί Tu)v αντιγράφων Ητωζ euprjToti, χαι 8 χαΑωζ -ΛΧτίΛαΛ-μίν. Siquidem is indi- 

3, cans V=^5 [ί'έ'ξασθ'αι] in plerisque non addi , in aliis rurfus addi , ailcripierac 

,, haec. In plerisque exemplaribus llc invenitur. Ea verba fcripror indodlus me- 

jj dio Pauli fermoni admifcuic. — Atque haec cum ab eruditis multa depre* 

„ henduntur m libris, qui cum autoritatc leguntur, quid futurum arbitramur, 

j, il quicquid quocunque modo libris illifiim fuerit, citra judicium citraque cen- 

35 furani velimus recipere.^ Atque hac occafione comperimus innumeroslocosefle 

j, depravatos". Similiter ad i.TheiK IV. 3. addk in ipfo contextu ex Theo- 

doreto , Sio, το ■nroWa. tlycn tvis a.xo\cLaicLi ra. eiJ')). Si vero aberratio librarii 

noftri Erasmo jure vifa eft ridicula, dubito quo nomine appellcm vel fadum vel 

excufationem Erasmi ipfius•, cum enim fecundae editionis N. T. p. p8. & pp. 

loco alieno imagoTriniratisj i. e. columba capitiChrifti, gremioDei Patris im- 

pofiti, infidens fuiiTet ex hoc codice expreila, una cum confeflione Graeca ndei 

Chriftianae •, Eduardus vero Leus hanc confeffionem obfcuram & heterodoxiae 

/uspeilam pronuntiaflet, Erasmus in Apologiae contra Leum libello primo 

. (quem fupra ad codicera t.citavi} haec respondit: „In exemplari, quod nobis 

j, commodavit honorabile Collegium Corfendonccnie, inter varias pifturas ha- 

'„ bebatur & haec divina Tpixs cum ambientibus angelorum choris. Sub hac au- 

3, reis literis habebantur diftinfta, quae fic tribuunrur perfonis divinis, ut ea- 

j, dem fint omnium : rurfus quae numero multitudinis illis attribuuntur. Deinde 

.}, fidei Symbolum, fub quo piftus erat homo, nonnihil fublatus a terra, jatn- 

j, que ceu fidei alis paullatim tendens in coelum. Hac pidtura deledtatus Frobe- 

„ nius, ut opinor, abfente atque infcio mc,quod illic viderat, addidit fuo vo- 

„ lumini. Ejus fadi invidiam Leus impingit mihi, — Quod fi quis eum Co- 

3, dicera hujus pidurae gratia fuspeftum habeat , fciat me nuUi exemplari minus 

„ fifum quam jlli, quanquam eo nuUum erat elegantius", 

F 3 Ifte 



4(5 PROLEGOMENA. 

Ifte codex nunc adfervatur in bibliotheca conventus Bruxellen/ts Fratrurti 
Praedicatorum feu Dominicanorum , ubi eum Cl. Jo. Walker Anglus cum edi- 
tione Genevae A°. 1620. curata contulic, poftea vero Collationem humanilli- 
me mecum communicavit. Ipib judice codex eft feculi XII. Addo, fcriptus 
forte a Monacho Latino , qui hinc inde , fed rarius , Graeca ad Verfionem 
Vulgatam correxit, vid. Marc. VI. 2. Aft. XX. 28. XXVIII. 8. i. Cor. X. 
16. XVI. ip. Phil. IV. 19. Heb. VII. 27. i.Pet IV. 14. 

4. Codex R. STEPHANI 7. hodie Bibliothecae Regis Galliarum n. 2867. 
Codex eft membranaceus in quarto, continens quatuor Evangtlia. 

f. Codex Stephani S: Reg. 2871. Univerfum N. T. compleftitur exccpta 
Apocalypfi. De eo J. Millius prol. 1 1 64. „ In quibusdam " , inquit , (potuis- 
fec dicere, in plurimis) „ Codici huis confentit verfio f^ulgata. -— Ex hac 
j, Vulgatae Verilonis cum Codice ^. confonantia , dudum puto Eftium comm. 
„ in I. Ψεί. V. lo. in eam fententiam, Exemplar hoc non fuiile probatae 
„ fidei. 

6. Codex Stephani i. Reg. 5425". Eft exemplar N. T. integrum excepta A- 
pocalypfi , in odavo litera minori exaratus. 

7. Codex Stcphani τ. Reg. 286ο. Quatuor Evangelia continet. 

8. Qoat^ Stephani \. Reg. 2242. Evangelia continer. 

p. „ Codex Stephani ιβ. Reg. 2862. Gompledkur IV. Evangelia : prae- 

„ mictitur prologus in Evangelia, qui fic incipit: Ό ται Α-ττάντων τιχήτνίί : fe- 

„ quitur Eufebii Epiftola ad Carpianum cum ejusdem Eufebii Canonibus. In 

„ fine vero haec nota habetur , quam non praetermitcendam duximiis : Ix τ» 

„ κ,ΛΤΛ ΜατθαΤοΐί Έυαγγέλι» eygacp») Έβραϋτί ev Πα,λαιτΊΐΊΐ μετά 6Τ>) >ι. THi αναλ)»- 

,, -ψ^α? τδ κ,υρί», ίχα ίί ξί^μΛτα. βφτίβ. 'ίχίΐ ^ Τ^χ»ί βφζ. έκ. Τ8 χα,ΤΛ, Μαρκον e- 

5, γρά.φ>\ ΡωμαϋΤί «" Ρά/ανι μ^τa. ίτν\ ιβ. ττ^ί kvct\ri-^a>5 rS χυζία , ίχίΐ St ξγ\μα.ΤΛ 

fy αχοί. τ'^χαί Α*<;ΐ5"• «κ• τοϊ κ,ατοί Λουκ,αν Ευαγγελι» , Ιγρίφ-ή Έλλ>)νι<Γΐ μιτα. ίτη 

,, 16. Τ)Ϊ5 αυίΛλϊΐ-^ιωί του Κυρία eis ΆλέξάνίρίΐΛν Τϊΐν μίγ^λψ , e^ei S'i ρματα γωγ. 

,, 'ίχίΐ ^Ι τίχ^ί /δ-ψ"• ^'<' '^"^ ΛΛ-ΤΑ 'lactvvjji' 'EuayyeA»» , \Ύρα.φγ\ ΈλΧν\ητ\ «is 'Έφζσοψ 

μΛΤΛ. ίΤϊ] λ. τϊίί Λν*λ)ΐψ6ύ)5 του Kupia. e^ei <}^£ pyt^tictT* aAjj. iXu J^e 9"i^8$ ιβκ,λ 

Agmen claudit Salomonis notarii fubfcriptio plerisque in locis erafa , & ad- 

„ modum fingularis , quam non fine labore legimus. TeXoj 'ΐλαβί το -ατΛ-ρον ayjoy 

ΤίΤ/)Λέυαγ76λιοΐΡ , υ-ττο χαξοζ Ιμα τΰ •πτοΧυτΚ^μοιος κ,Λι ευτίλβί Νοταρί» Σολο^ιιωντοδ 

ά,ττο Νοταρίων eTiXttai^yj ^e ev erei ατο χτισίοΐζ χοσμα ψ-\ότ. ivS'. α. ("ϊ. e. 

, Chrifti. 1 1 68.) — βΛσιλίΰοντοζ h Καντ-αντίν» -ατόλίΐ Μαν8^λ τ» -zsrop^ugoyevviiT» 
J, κ,Λΐ ενίΌξοΤΛΤ» /δασιλεωί, κ,αι ev Τ0Τ5 'legoaeAUjttois Άμαρργι τδ χ./)*τ4ΐ8 ριξ, «ι» (ie τ^ 
„ vW« Σικ,ίλίΛί Γβλλίίλμ» Τ8 <5^uTeg8 ρ>\γοί". ita describitur in Palaeograph. ρ. 
jof. Codex fuic Petri Stellae , poftea in Tellerianam Bibliothecam tranfiiit: 
Ku^ero eft Taref. 3. cujus V. L. conferendo didici Jiunc ipfum Codicem 
fuifle , qui a Srcphano ιβ. notatus eft. 

10. Codex Reg. 2865'. quatuor Evangeliorum : prius Auguftini Juftiniani, 
qui eutn dono dedit Jo. Mariae Caranaeo, poftea Bibliothecae Telleriano-Rhe- 
menfis, Kufiero vocatur Ψαη[. i. 

11. Codex Reg. 3424. duobus voluminibus conftans , fcriptus feculo XI. fi 
judicio ftandum Cel. Boivinii. Continet IV. Evangelia ex Bibliotheca Telleria- 
na i Kuftero eft Tarif. 4. 

12. Coatyi Stephani tS'. continet quatuor Evangelia. Primum fuit Bibliothe- 
cae D. ViStoris ad urbem, citatus a Budaeo ad Pandeftas p. ifi. in oftavo , 
cx Luc. I. I. & a Beza in Matth. VI. 54. & Jo. III. 22. Eodem Codice Co- 
linaeus ufus eft, cum N. T. ederet, & is qui N.T. Graeco, a Jac. Bogardo A". 
1 f4?. edito, ad calcem Varias Leftiones adnotavir. Poftea fuit BibliothecaeTel- 
lcrianae, nyxnQyQro Reg,2%6^. Kufiero ci^Tarif.^, Collationemhujuscodicisac- 

cura- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Λ. Ρ47 

curatiorem anre hos tres annbs inveni in Bibliotfteca V. R. Ckefans 3e Mijfy ^ 
Paftoris Ecclefiae Gallicanae Londini , adfcriptam editioni typis excufae in folio , 
cum hac annoratione pracfixa: „ Vidorianus MS. Codex. qui eft S. Vidtoris 
^, ad muros Parifiorum j notatur hic Codex a Roberto nota kJ*. , quantum 
,, ex collatione deprehendere potui } & cercc notatio illa ieu afteriscus , qui eft 
j, ad I. Cap. Matrhaei τον 'laxel^ &c. manifefto indicio cil. Interea tamen R. 
„ Stephanus Ledtiones hujus codicis quasdam omific non praetercundas, quas 
„ noramus. Videtur exemplar hoc non omnino optimae notae. 

„ Hos Codiccs inter fe coUaros diligentiiTime a quodam viro bono, a Qa* 
j, riffimo viro Domino Scaligero habuimus A. Thyfms. 

13. Qoaex Reg. 2244. IV. Evangeliorum ex Bibliotheca Telleriana. -Ηίο 
Codex unus pene plures V. L. fuppeditavit , quam reliqui Parifienies omnes, 
docente Kufiero in praefatione N. T. Milliani, cui Tarif. 6. vocacur. Similli- 
miis eil noilro primo & /€χαζββίηο nono. 

14. Codex Reg. 3424. in Oftavo elegantiillme exaratusIV. Evangelia com- 
pleftitur. Praemirtitur index Capitum Matthaei aureo Charadere, lcquitur Icon 
Matrhaei Evangeliftae in fundo aureo depi£ta. Deinde Euiebiani Canones. Li- 
terae majiisculae &: notae marginales omnes auro diftinftae fuiit. Singula Evan- 
gelia pari ornatu decorata func. Ante Evangelium Lucae in vacuis foliis descri- 
Bitur recentiore manu Canon Pafchalis ab anno Mundi 66yo. ad 7712. hoc eft, 
ab anno Chrifti 1162. ad 1204. in fine a prima manu iegitur Ιγρίφτ^ Νίκ,»)φο/)β 
βΛχηΧιΰοντοί ινί. Ζ. quem aliquis putavit efife Nrcq^horuni feculi IX. , D. de 
Montfaucon ieculi X. ego vero non dubiro eilc Nicephorum Botoniaten, qui 
exeunte feculo XI. regnavk, & cujus Codex fimili fplendore extat in Biblio- 
theca Coisliniana N°. 79. vide Palaeogr. p. 280. Kuflerb eft Tarif. rj. 

15-. Codcx Reg. 2868. In qiioIV". Evangelia minori Charaftere fcripta cum 
eleganrioribus pifluris, Kufiero Ψατϊ[. 8. 

\6. Codex Reg. 1881. continens IV. Evangelia Graece & Latine ek Ver- 
fione Vulgata, binis columnis in fingulis paginis, cujus Gra'eca tidentur eile 
lcripta a Graeco , Latina autem a Latino Librario feculi XIV. Godck eft mem- 
branacens in folio. 

17. Codex Reg. 2244. Membranaceus feculo XV. manu Geoi^ii Hermony- 
mi Spartani , qui Lutetiae Litcraruni Profeflbr & Capnionis Budaeique prae- 
ceptor fiiit:, eleganrer fcriptus atxjue piftus. Fuit ante hac Cardinalis Borbonii^ 
cujris infignia in prima pagina depida funt,cum Symbolo rCefpoir fie peur. Con- 
tinet quatuor Evangelia Graece cum idjunda Latina Vulgata veriione. 

In eo etiam iili Verfus reperiuntur : 

„ Nil mirere meos piCiura divite luxUSy 

„ Splendida nec quaeras quid pia figna velint. 
„ Charoltis Antiftes proles Borbonia gemmis 
„ Retulit haec Graecis faSta charaiiefibus 
„ Cardineus Taflor <^c. Duos iftos Codiccs contuli A". 17 if. 

18. Codex Reg. 2241. IV. Evangelia continens. 
ip. Codex Reg. 18657. IV. Evangelia continens. 

20. Codex Reg. 1883. IV. Evangelia continens. 

21. Codex Reg. 2860. IV. Evangelia continens. quatuor ifti Godices a RJ 
Simonio producuntur ad Joannis Gap. VIII. 

22. Codex Colb. 2467. continet IV. Evangelia in folio. 

23. Codcx Colb. 3947. Quatuor Evangelia i adjeda eft Evangcliis Matthaei 
& Marci Verfio Latina. 

24. Codex Colb. 41 12. in Quarto, IV. Evangplia cum GommentarHs. 
25-, Godex Colb. 22 fo. IV. Evangelia. 

26. Coi 



48 i> R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

26. Codex Colif. 407^• Ι^• Evangelia ciim Commentariis ieculi XI. in 
iQuarto mcmbranaceus , dcscribitur in Palaeograph. p. f i. 

Quinque iilos Codices contulit R. Smonius , Sc in Critica fua hinc inde ad 
eosdem provocavit, unde Millius Variantcs fuas Ledliones exccrpfit: ego vero 
integram Collationem manu ipfius Simonii margini N. T. a Curcellaeo editi ad- 
fcriptam beneficio Reverendi Ψείτι Alltxti accepi , atque in meas fchedas trans- 
fcripfi•, quae tamen Collatio hoc habec incDmmodum, quod non fingulos Co- 
dices fuo nomine appellet, fed cx iftis quinque modo unum, modo duos, tres, 
quatuor, vel quinque conjunftim fimpliciter memoret. 

27. Qoa.t%Colb. 6043. Quatuor Evangelia, ad quorum marginem elcganter 
depiftae funt imagines rerum iii Evangelii Textu descriptarum. Liber benc an- 
tiquus, fed plurimum paflus ab Emendatore aliquo, qui in Evangeliis tribus 
poilerioribus textum mifere violavic , Leftionibus haud paucis feu penitus erafis 
feu etiam in ipfarum locum fubftitutis aliis. Millio , qui cum ita descnbit , eft 
Colb. I. 

28. Codex Colb, 4705". feptingentis plus minus annis abhinc exaratus, fi ri- 
te judicat D. Larroquius. Codex ifte Evangeliorum mutilus indiciis fatis luculen- 
tis, fcriptura peifima, totoque certe contextu fe unum ex iis eiTe prodic, quos 
fcribae Latini literarum Graecarum rudes in Occidentalium ftudioforum gratiam 
ex Graecis exemplaribus , qualia apud ipfos fcre excabant , tnifere corruptis & 
vitiads , pro modulo exfcripfere. Scatet ubique Leftionibus peculiaribus•, mirifice 
intcrpolatus eft ceterorutn Evangeliorum Leftionibus. Ita MiLlius de fuo Codi- 
ce Colb. 2. quae tamen ex Ledionibus ab ipfo notatis equidem hadenus depre- 
hendere non potui. 

29. Codex Co/b. 6066. Quatuor Evangeliorum truncatus XV. primis Mat- 
thaei Capitibus. Abundat Scholiis e margine tradudtis , & adfperfus eft: hic il- 
lic particulis initialibus Leftionariorum : Peculiares Leftiones habec haud pau- 
casj & in plurimis, ubi diverfus incedit a plerisque aliis, convcnit tamen cum 
Exemplari Ephefio} ita describit Millius Codicem fuum Co/b. 3. 

30. Codex Colb. 4444. continet XVI. priora Matthaei Capita in quarto. 
Millio Colb. 4. 

- 31. Codex Colb. 6083. coritinet Lediones e reliquo Matthaeo & Marci 
Capp. fex primis & feptimi parte. Codex ifte recentioris fcripturae eil, & ac- 
cedunt charafteres ejus ad formam typorum vulgarium. Millius praecedenti jun- 
git & vocat Colb. 4. 

22. „ Codex Colb. dfii. fragmentum continet a Matth. X. 22. ad finem 
„ Capitis XXV. Millio Co/b. 5-. 

33. „ Codex Colb. 2844. Novum Teftamentum excepta Apocalypii in 
„ grandi folio, AUixii judicio fexcentorum annorum & amplius. Ordo non i- 
„ dem eft in Epiftolis,qui in vulgatis MSS. ,incipit cutn Epiftola prima adCo- 
j, rinthios Sc poft Johannis tertiam fequicur Epiftola ad Romanos. Manifeftum 
„ eft, Codicem hunc ex iis fiiiile, quos in ufum Occidentalium ex interpolatis 
„ ac mirifice corruptis Graecis fuis fcribae linguae iftius rudes exfcripferant**.. 
Quod Millii judicium, donec plenius de eo nobis conftet, in medio relinqui- 
mus. Mil/io eft Colb. 6. 7. 8. 

Variantes Leftiones iftorum ieptem Codicum Millius , Collcdore D. Larro- 
quio, procurante vero P. Allixio, quem promotoretn fui Operis fummum vd- 
cat , edidit : quo miror magis, cur idem Millio le£liones quinque illorum Co- 
;dicum , a Simonio coUatorum & paulo fupra recenfitorum , non item cora- 
municaverit. 

34. Coacx Coislin. ipf. eleganter fcriptus foliorum 468. continetlV; Evan- 
gelia cum fcholiis variorum Patrum, item Titi Boftrenfis, Viftoris Antioche- 



PROLEGOMENA. 49 

ni, ThalaiTii Monachi Sc presbyteri, Anafl-afii, Ammonii. In fine Matthaei 
haec habentur : ίξμψΜ τη χλτΙ Ματθαίον 'EuayyeAia ev Ιτητόμω , eygaipj) Si τΐ 
ΈυΛγγίλίον Ιχ,ίΐνο tls το ■ΰΤΛΤζίΛξχίΐον ίτα αργίβ Πατριαξχ»•, quid ik tsraTpiagyeTon 
explicat Balfamon ad Can. 9. Concil. Oecum. VII. ε-τησ-κ,οττέΤον , inqiiit , τϋί 
KcevTcLVTtvH ■ατβλίίύζ το -ατΛτριαρχίίο^ \<ri, Cum autem Sergius ieculo demum XI. 
Conilantinopolitanam fcdem tenuerit, ifteque Codex fit ex alio defcriptus, pa- 
tet non ad ieculum X., uc in Bibliotheca Coisliniana coUocacur, ied rummum 
ad XI. referendum efle. Fuit olini Monafterii S. Nicolai cognomento Stauro- 
nicecae in monte Atho , ut in fine Libri adnorarum eft. 

35•. Codcx Cois/. ipp. foliorum 325. quem XI. ieculo adfcribit; Catalogus, 
continet torum Novum Teftamentum •, fingulis Libris numerus των <rixm fivc 
verfuum ad calcem fubjedus ellj Epiftolis praefiguntur ΰττοθέ'σίΐί Euthalii: fre- 
quenter fatis erafis prioribus vocabulis alia iuperfcnpra funtj ante Apocalypfin 
duo folia vacua relifta funt: ipfius Apocalypleos margini plurimae notulae ad- 
iperfae. Ad calcem nianu aliena haec habentur: α,φιίροσίν το ΊίρΙν τ5το Έυαγγε- 
λιον Ό ίυλα.ζί(Γα.το; h Ίίξ .... ■πτάττα χυρ Αίμ'ήΤξίοί Ίταζ ζρλε. *|" knxin^y\ ■ara.p 
\μ» τ» \\Λ-χΙτα <9u. . . • quae temporis notatio Annum C. 1627. indicar. 

36. Codex Coisl. 20. eleganter fcriptus fcculo XI. Continet quatuor Evan- 
gelia, cum Commentariis Variorum, ut noratur ad calcem hisverbis: ■ατίιηζ 
ci φιλοττοναις εντυγχανοντέί Tm τβ^ί του evayyeAiou συγγραίρϊ) , κ,αι ΐ!ΤοΚχ\\ν τ>ιν ωφίλίΐ- 
α.ν ΐχ, ΤΥΐί των ■ωΌνν,^ίνΊαν ϊΐμίν άττο ^'ίΛφάξων Έξμτί^νίΐων συναγοίγτΐί Λρυσίμίνοι , ίυγί^ί 
ντηρ του ψιΧο-τίοναζ αττο ητοΧΧων 0>ίζ>\ιων ταντα συναγαγοντοί , jyt) auyy€yga(p&T05 , χα^ 
συνα,ξμόσΛνίοζ. χ^ γα,ρ εκ, -ατολλων χλι ^ια.φόρων β μόνον ctyiaiv tiralegiBy ,άλλα κ,αι aJOxt- 
μων ΆίζίΤίχων α,υτη >ι βίζλοί 1(^ί$'ίχ<ΓΛΐ. Fuit olinl• magnae LauraeS. Athanafiiin 
monte Atho, quod teίl•atuΓ haec nota in fine libri recenti manu fcripta p. fo8. 
άυτ>) Μ ΐίξΛ, κ,αι Buol βίζλοί α.φΐίξω^>] tli Tw σίζα,σμία,ν κ,αι ^2ασ-ιλ(κ,»ιν 'Κ^ωνιχην ΑαΖρα.^ 
του Βίοφόρου -δτατροί ι/^μων ΆθανασιΉ. κ,αι u βουλ•ή^ίΐ>ι τιί >) Ιΐξομόνα.•χοζγιΙ$'ίωτί^ζ>ια.λλο 
Ότροσοί'ττον αλλοτριώσαι κ,αι ,ΐίίταθνϊναι ίΐ'ί 'ίΤίρον μονα.τϊ\ρίον , η χάριν φιλίαί φίΧο^ωάσΛ- 
«©"αι Tivo5, (iTt αττοξένίσαι ΠΌίνΙίΚως του μονΛ<^>ιριου ^ Ιχίτω τα-ί α.ρα,ζ των τ»;. Ο)ίοφό- 
fmwcLTtpm ,χα] tTCi) ίψαρίσμίνοζ α.'ττο ©ea ΏτανΊοχράτοροί εντα νΐΙναωΗκ,αι ίντω^ελλοντί. 
37• Codex Coisl. 21. XI. icculi, continens quatuor Evangelia cum fcholiis 
brevioribus ; duo priora folia partem Epiftolae Origenis ad Africanum exhibent 
alia manu fcriptam. 

38, Codex Coisl. 200, ΧΙΙΓ. feculi, continet totum Novum Tefl-amentum 
praeter Apocalypfin. (nam in Catalogo hujus Bibliorhecae Apocalypfis per erro- 
rem pro Epiftolis Paulinis poniturj Defunc hinc inde folia quacdam , uc Matth. 
XIV. if. ad XV. xo. XX. 14. ad XXI. 27. Marc. XII. 3. ad XIII. 4. 
Hic Codex dono miflus fuic Ludovico IX. Galliarum Regi, ut fidem faciunt 
iequentia vcrba in principio appofica : „ Μιχαήλ h XgirS τω 5eS ^-17-05 /2ασι- 
„ λενί κ,αι αυτοκρατα^ξ των Ραι^αίαν Δκκ,α? 'AyyeXos Κομνι^νοί ο naAaioAoyoj, Mi- 
j, chael in Chnilo Deo fidelis Imperator & Moderaror Romanorum Ducas 
3, Angelus Comniniis Paleologus & nobus Coriilantinus femper Auguftus, Se- 
„ reniifimo Domino Lodowico illuftriiHmo Regi Franciae falutem. Eltham 
„ Alahu Imperator Tartarorum, ejus filius Eltham Apagan, qui duxit filiam 
„ Mikaelis &: baptizatus eft, a la Curia Romana 1269. kaque in eftace iftius 
j, anni fuerant ad Dominum Regem , & in hieme fequente venic alius nuncius 
„ ab eodem Mikaele ad eundem Regem ". In ifto Codice frequentes omiiTio- 
nes occafione ejusdem vocis , quae in duabus deinceps periodis occurrebar , in- 
venimus : in margine funt hinc inde notac Latinae , quibus Textus Graecus cum 
verfione Latina cotnparatur : plures item correftiones in Graecis. Nefcio quo 
modo pervenit in manus D. D. Prez Savigni , indeque in Bibliothecam Patrum 
Cadomenfium focietatis Jefu A°. 1 640. tranfiit. Et quod praecipue commemo- 
randum eft , hoc eodem Codice R. Stephanus ufus eft , in cujus editione fub 

G nota 



^o ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

nota θ, occtirrit, id qirod cum totum conferendo comperi, tum praccipue ex 
co, quod Stephani idem ille Codex nuUas Variationes habec, ubicunque in 
ifto Codice aliquid defideratur , quodque fcre Ledioncs fingularcs utrobique 
eaedem funt. 

De eo Aitlln iftuc judicium cfl:: „ Codcx, inquit, unus c praeftantioribus, 
„ cujus proindc Textum pene univerfum in editionem fuam admifit Stephanusi 
„ exhibec Editionis Stephanicae margo variationes Codicis hujus circitcr ^66, 
„ multo plures oftenfurus, ut videtur, fi accuratius paulo inilituta fuiilec col- 
„ latio ". Ubi quod de praeiVantia Codicis aic , & nos habet afientientes ; quod 
item de pluribus aliis a Stephano non obfervatis variadonibus addir, id quoque 
haud iecus ex infpeftione & collationc cognovimus : quod vero adjecit , Stepha- 
num ad eum potiiTimum fuum conforniaiie Textum, id & ab iis, quae dein- 
ceps fubjungit, aperte diffidet, & nuUo plane indicio conilare ipfi potuic. 

39. Codex Coisl. 23. fcculi XII. Continet IV. Evangclia cum Scholiis 
Variorum. Monafterio S. Athanafii in monte Atho illatus eft: per nionachum 
Macarium A. C. 1218. Ceterum ita exa£le per omnia congruit cum Codice 
34.. ut pro ipfius Apographo habcndus fit. 

40. Codex Cwj/. 22. Continet IV. Evangelia cum Scholiis. AJoann. XX. 
2 5". ad fineni omnia defiderantur : ita autem negligenter fcriptus ed: , & ica con- 
gruit cum aliis Codicibus icquioris aevi, ut vix aufim eum cum Catalogo Bibl. 
Coislin. feculo XI. adfcribere. Fuit autem Codex Conilantinopolitanus , quod 
ex iftis notis in fine ab alia manu adjeftis conjicio: ^KMyoxjq-u %ψ. tSv αγίων jttag- 
τυρωιι *A(J))iAy» x.a.i ΝλτλΛι*? άρα ψ. τ>)5 νυχ,τοζ Ιγίνίτο σι^σμοζ <Ρρίκ.α)(ϊ>)5 μιγί-ζ Ιν 
τ>ί /AeyctAvt -ατόλα ΚωντΛνΤίνου ; item l•ίo^μζξίCύ κ,θ. ινλ μ. h σαββα-τω ωξΛ jj. τον 
ίλί» λάμττοντοί xA^xpaZy ΙγίνίΙο αισμοζ φριχάι^τ^ζ μίγΛζ iU τ>ιν ιχθλία,ν Κωντα,ντίνοΜ 
•ύτόλη. τον ορον τούτων Κΰροζ oiL•. quae mihi ηοη ut in Catalogo dicunter Grae- 
co-barbara , ied fatis Graeca videnturj poftea in montem Atho delatus eft, 
quod teftatur nota a manu recentiore ultimae paginae 309. adfcripta: >) /2ί€λο$ 
«,uT)| ΰ'ττίξχίΐ T«5 ^tixs x-cLt jegots μονγΐί Του μΐγχλ,ΟΜ Νίχ,ολΛου Tr\i e7nx.ex,A);^evJi5 

ΤΟϋ CTO.UgOVlX,^']*. 

41. Codex Coisl. 24. XI. ieculi> in quo Variorum Patrum Commentarii in 
Matthaeum, & Viftoris in Marcum, multa eciam Photii continentur fcholiai 

Iftos ofto Codices, fa£ta mihi fingulari humanitate a R.P. Carolo delaRue 
Ord. S. Benedifti infpiciendi copia, qua potui diligentia contuli. 

42. Codex Evangeliorum Medicaeus diftus, cujus V. L. Petrus Pytlioeus 
ad marginem N. T. a Stephano A°. iffo. curati noraverat: Pythoei Codiccm 
Eduardus Bernardus fibi acquifivit in Anglia, acque cum Millio conimunicavit : 
Medicaeus autem, referente Amelottio, qui eo ufus eft, jam in TrecenliCol- 
legio adfervatur. 

43. Codex San-Maglorianus conftat duobus Voluminibus continetque rorum 
Novum Teftamentum excepta Apocalypfi. Seculo IX. adfcribit qui co iifus eft 
'Dionyjius Amelotte ^ at Rich. Simonius non ultra quadringentos aut quingen- 
tos annos illi tribuit. 

44. Codex menbranaceus quatuor Evangeliorum, ex monte Atho in Angli- 
am dclatus, ubi eum iibi comparavk fupra laudatus CARSAR de MISSY , 
mihique oftendit A°. 1746. denique pro fingulari fuo in has literas itudio ac- 
curatiillmam Collationetn cum editione J. Millii inftituit, mecumque huma- 
nillime communicavit. 

45-. „ Qoaoi Bodlejanus i. Qiiatuor Evangeliorum,inO(ilavonitidiiTimede-! 
5, icriptus, fed haud ita vetuilus. Ad Lucam etiam ponitur numerus τίχων, 
„ ex quo conftabat. 

46. „ Codex BodL 2. Quatuor Evangcliorum , annis abhinc3oo. defcriptus 
>, charaftere nittdiillmo. Et hic habet numerum τίχαν. 

47• » Co• 



PROLEGOMENA. fi 

47. „ Codex Bodl. 6. Qiiaruor Evangeliorum in Duodecimo quod vocanc 
„ crafllufculo , recenti arque pcffima manu icriptus. In principio Codicisoccur- 
„ rit lireris majurculis vox σίξζ,ο-πουΧος , nomcn, ut opinor, Librarii•, cerre e- 
„ jusdem omnino charafteris cum hifce noftris efle cenleo Chryfoilomi Homi- 
„ lias quasdam in Bibliotheca Collegii Corporis Chrifti Oxon. repolltas, quas 
„ confcripfic Graeculus quidam Redingae A", 14.99. neque vero ultra aetarem 
,, iftam aflurgere vidctur hoc exemplar. Ilie Codex cura UJferii collatus eil , 
„ qui etiam Varias ejus Ledtiones in Tolyglottis Anglicanis N°. 13. editas 
„ exhibuit. 

48. „ Codex Bodl. 7. compledlitur IV. Evangelia Qiiarto majori cum Scho- 
„ liis marginalibus. Textus ipfe charadtere fatis eleganti , verum non ita vctu•• 
,1 fto, cxaratus eft, o/}\i(L funt manus paulo recendoris. Notatur etiam, quoc 
,^ g>);ti*Ta & τι'χουί finguli Evangeliftae contineanc. 

4p. Codex Roe i. quatuor Evangeliorum membranaceus forma minori. 

fo. Codex Laud. i. continec Evangelia cum Commentariis, eft membrana- 
ceus in Quarto majori, plurimum mutilatus, incipit Marth. IX. ^6. a Matth. 
XII. 7,. ad 24. deeft folium, item aliud a XXV. 20. ad 32. a Cap. V. Joan- 
nis vers. 18. defunt omnia. Codicem aimorum circiter feptingentorum efle 
conjicimus. 

fi, Codex Laud. 2. Univerfum N. T. compleftitur excepta Apocalypii, 
Codex membranaceus eft in Quarro grandiori. Partium ordinem turbavit bi- 
bliopegus , Evangelia ultimo loco ponens > habet prologos Euthalii , fcriptus vi- 
detur annis abhinc 400. 

f2. Codex Laud. f. Evangeliorum membranaceus Oftavo minutiori, ele- 
ganti defcriptus charaflere. Ad calcem Joannis indicat fcriba nomen fibi fuiilc 
Nicetae^ & a fe fcriptum fuifle hoc exeniplar anno 6794. feu Chriili 128ο. 

53• Codex Seldeni i. IV. Evangelioriim membranaceus in Oftavo , chara- 
£Vere nitidiiTimo. Liber eft minus vetuftus, neque enim ultra annos quadrin- 
gentos afllirgcre videtur. 

54. Codex Seldeni 2. Scriptus ut conftat ex calce mi τα>μΤ) five Chrifti 
1338. Comple£litur IV. Evangelia fatis pulchre exarata. 

ff. Codcx Seldeni 3. Evangeliorum manu pulcherrima icriptus, fed recen- 
tiorc, ad finem Evangeliorum noratur numerus <rlxm. 

56. Codex Lincolnienfis Collegii Oxonii : continet IV. Evangelia : eum do 
navit Edmundus Audley Epifcopus Sarisburienfis , cujus tempore fub annum 
if02. & in ejus quidcm gratiam a Graeculo quodam tum apud Anglos commo- 
rante defcriptum fuifle crcdibile eft. 

57. Codex Magdalenenfis CoWtgn , continet Novum Teilamentiim inregrum 
cxcepta Apocalypfi•, initio Marci deell foliiim: charaftere admodum minuto , 
manu tamen perita fcnptus eft•, alicubi a juniore nianu adfcriptum eft ίσκ.ωτά)θ>ιι» 

ϊΐμίρα. β. 'ίτουζ TmQ^ tms ί•ί^ΔΙα>κί τνΐί ί. i. e. Chrifti 1 3 86. Hammondus m 
Annotationibus in N. T. faepe ad illum provocat, teftaturque in praefatione, 
fc illum bis cum editis conruli/Te. Hunc Codicem vidi A°. 1715'. 

f8. Codex Novi Collegii Oxon. Continer IV. Evangelia, A£ta Apoftolo- 
rum & Epiftolas Pauli, ineleganti admodum charaftere. Convenit in multis 
cum Codice Montforrii, in quibus reorfim abeunt hi duo a reliquis plerisque 
omnibus: Evangelio Joannis praefixum eft Argumentum Theophylafti •, Codex 
ifte geminus plane videtur alrerius illius fupra memorati fo. ejusdem chara£>eris 
cjusdemque forte librarii. Α Latino fcriptum eile inde patet, quia habct ean- 
dem divifionem Capitum ac Latini, quae in Codicibus ex Graecia allatis nun- 
quam reperitur. Vidi A°. 1 7 1 f . 

Horum trium Codicum V. L. cura UJTerii in Polyglottis editac funr. 

G 2 5•ρ. Co- 



52 



PROLEGOMENA. 



5-9, Codex Collegii Gonvilli & Caii apud Cantabrigienfes membranaceus 
IV. Evangeliorum, quondam Communitatis fratrum Minorum Oxoniae•, ne- 
gligenrer icriptus eft, dum Librarius five inertia five etiam operis nimia feftina- 
tione non modo pauca fubinde verba , fed & integros haud raro verficulos , ubi 
ab eodem verbo incipiunt , aut iisdcm vocibus concluduntur , omific. Varian- 
tes ejus Leftiones primum in Polyglottis edirae funt. Vidi A°. i/Kj. 

60 Codex foannis Mori Epifcopi Norvicenfis, pofl: ejus mortem beneficio 
Georgii I. Regis cum reliqua fupelleftili ejus libraria in Bibliothecam publicam 
Cantabrigienfcm tranilatiis , continet Evangelia anno , ut exprefrum efl: ad calcem 
voluminis, 6805•. i. e. Chrifti 1297. eleganter defcripta. Subneditur cidem li- 
ber Apocalvpfeos a manu multo recentiore. 

61. Codex Montfortii feculi XVI. continet Novum Teftamentum recentio• 
ri & minus diligenti manu defcriptum in oftavo: fuit olim Fratris Froyht Fran- 
cifcani, poftea Thomae Clementis , deinde Guiliemi Charci ac demum Tho 
mae Montfortii S. T. D. Canrabrig. Noviifime in manus Ufferii pervenic, 
nunc vero aflervatur 'Diiblmn in Collegio Trinitatis nocaturque G. 97. In E- 
vangeliis habet Capitum Divifionem Ordinariam (hoc eil:, ut puroeam, qiiae 
in Larinis fervacur,} tefte Uflerio, qui Evangelia & Adla Apoftolorum contu- 
lit, & eorum V. L. in Polyglottis edi curavit. Habet etiam Prologos ΤΙ^ί-σ- 
phyla^ii. Circa hunc Codicem non unum errorem commifit D. ^lartin , iU^ 
lum inprimis valde ridiculum •, quod cum in hoc Codice in fine F.vangelii 
Marci adderetur , Marcutn Evangelium fuum edidiile μίτα. S'Ua, xpovm decem 
annis poil• afcenfionem Chrifti , Marrinus annos in feiiila converrendo, & 
Marcum in Librarium ^ qui hunc Codicem exaravic, Codiccm hunc artribuit 
feculo undecimo. Hoc ipfo C odice, quem Britannicum vocavit , ufus etiam eft 
Erasmus tum paiTim in Annotationibus tum praecipue in 1. Jo. V. 7. 8. qua 
occafione refte pronunciavit & recentiorem efle & ad L•atinorum Leftionem itn- 
mutatum. Vide fupra de Codice fo. 8c 58. & l uc. il. 22. |o. XIII. 33. 

62. Codex Henrict Googe S. T. D. & Coll. Trin. apud C anrabr. focii, 
continet IV. Evangelia, de eo ilc Uilerius•, „ habet hic libcr diftindlionem or- 
,, dinariorum ν.ιφα\αΛων — quid ilbi ifta velint nefcio " , ait Millius Mihi au- 
tem videtur fenfus verborum planillimus, habet nimirum ifte Codex Capiturn 
eandem diftinftionem ac fuperior. Varianres ejus Leftiones in Polyglottis ex- 
tant. Quorfum ifte Codex pervenerit, filentio Millius involvit, fufpicor autem 
eundem eile ac fequentem. 

63. Codex UJJerii i. in folio compluQritur Evangelia quatuor cumCommen- 
tariis ex Patribusj eum & fequentem in Bibliotheca Dublinienfi contulic H. 
Dodwellus, atque Editori Οχοηϊεηβ ^uzusmiut, qui, quoniam ferius ad manus 
ejus pervenerat ifta CoUatio , V. L. tantum ex Luca ac Joanne exhibuit. Po- 
ilea Richardus Bulkeley nobilis Hibernus iterum cum editis contulit, MilUo^ 
que obculit. 

64. Codex UJfer. 2. Gontinet quatuor Evangelia nitide defcripta forma mi- 
nori. Hic liber, ut ex Collationibus conftat, isipfeeft-, cui titulum ^w, de- 
dit IValtoniis in Polyglottis ; erat quondam , uti notavit Uflerius , D. Thomae 
Good S. T. P. eftque fortaile prima pars N. T. CoUegii Emanuelis qui Epi- 
ftolas continet. Codex ifte nitide magis quam accurate exaratus plurimis in lo- 
cis deficit ob ό/^οιοτέλίυτα. 

df. Codcx Jo. Covelli S. T. P. Cantabrigienfis ex Oriente ab ipfo adve- 
ftus , continet Evangelia j haud fane vetuftus. 

66. Codex Thomae Gale Londini Evangeliorum in Oftavo. 

67. Codex Huntingdon. 2. membranaceus vetuftus fed lacerus Evangeliorum, 
iii Evangelio Joannis defunt omnia a Cap. VI. 64. ad finem libd 

68. Co- 



ρ R ο L Ε G ο χΜ Ε Ν Α. 53 

68. Codey Georgii Wheeler Ecdefiae Dunelmenfis Gancnici , ex Orienfe 
allatus, complecrirur Evangelia in Oftavo. 

69. Codex Leicejirenjis , totum N. T. compleitens, quem Thomas Hay- 
ne, Magiilcr Arniim, natus ThruiHngroni vico Comicarus Leicefl:rienfis,dedit 
A°. 1669. Bibiiotliecac iirbis Leiceftriae. Efl: feculi XIV. in foliis cum mem- 
branaceis tiim charraceis remere permiftis fcriprus. Incipit α Matth. XVIII. 5•. 
deficic ab Aft. X. 45•. ad XIV. 17. a Judae /.ad finem, ab Apoc. XXI. i.ad 
finem libri. Ejus Collationem edidic Jo. Millius ^ ied ita uc & plurima omi- 
ferir, & mulra perperam noraverir, &, uti fufpicor, frequenter Lincolnienfem 
pro Leiceiirienfi ροΓιΐ0ΓΪΓ. Epiftolac ad Hebraeos praefigit partem Prologi Eu- 
thaliani, qui eft apud Niillium Anonymus ex Oecumenio. In Iioc Codice Hi- 
ftoria adulrerae non reperitur fub loco Jo. VIII. ( quod Millius affirniat Prol. 
j 50O.3 ied ad finem Capiris Lucae XXI. Hiiloria vero de fudore fanguineo 
Chriili ex Lnc. XXII. 4g. 44. tranfpofira efl: poft Matthaei XXVI. 39. Poft 
Evangelia icquuntur Epiilolae Paulinae deinde Afta &c. Tirulum Evangelio- 
rum habet Imgularem «κ, τ» κα]οΙ Μάρχ,ον Έυα,γγίλί» , εχ τδ xitjol Κη%μ Έυ- 
α.γγίλ.'\.Η , «κ. τ» x.a]a, Ία^ννι^ν 'EuayyeXia. Multo autem accurarius hunc Codi- 
cem contulerunt Jo. Jakfon & Guilielmus Tiffin , cujus Variantes Lediones 
margini editionis Oxonienfis in oftaAO adfcripfit Rev. Gce paftor apud Leice- 
ftrienies, quod exemplar cum Rev. Cnefar de Miffy llbi comparaileu, mecum 
liberaliter cOmmunicavic A". 1748. Huic codici gemellus ac fimilis efb Parifo. 
<5uem fupra defcripfi n. 13. Alrerutro etiam aut utroqtie ufus eft Erasmus, qui 
inde leftiones fingulares ifi Annoranonibiis producit, vid. in Marc. III, 14& 
τβ. IV. 21. 30. 4o. V. II. VI. 3. VIII. 11. 26. IX. u. XIV. 36. 41. 
I-uc. XVIII. 7. Jo. VIT. 26. XI. 47. Aa. XIV. 19. 

Praecipue vero notandum, hunc codicem ex Verfione Latina interpolatum 
friiile, infcriptiones Epiftolarum Pauli Latinos fequuntur; ordo verborum idem' 
eft ac in Latinis. Conienfum cum Codice Cantabrrgienri etiam Millius obier- 
vavit Vide Marc. 11. 14. Luc. XVI. 21. XIX. 37. XX. 47. XXIII. 20 

3o. IV. 43. V. 9. 19. VI. 23. 24. VII. 31. viii. 24. XI. 4. xm. ^. 

XiV. 17. XVI. 18. quod & Bengelius faiTus eil, in Introd. p. '415-, fcri- 
facns, „ in Evangeliftis Latinizare Leiceftrieniem ". Idem poterat affirmare de 
Epiftolis. Vid. Rom. V. 18. VIII. 38. XIV. 23. XV. 23. XVI. .9. i.Cor. 
Ϊ. if. 2.Cor. VI. if. XII. 19. jtotTeVvli 3•««. i.Tim. VI, 19. 

70. Codex D. ^««ί'/ί'/ί' Londinenfis IV. Evangelioaim,icnptuspofl: inventi-' 
onem artis typographicae , non , ut Millius judicat, anre hanc, a Georgio 
Spartiata^ qui A°. 1476. a Sixto IV. Papa in Angliam miifus eil•, (refte Al- 
krio de Georgiis} qui etiam Codiccm Gallicanum 1 7. & alium Aclorum atque 
Epiftolarum exaravir. 

• 71. Codex Ephefiiis Evangeliorum fcriptus anno , quem notula ad calcem 
fubjedla libri indicat, 1166. Pertinebat olim ad Epifcopum quendam Ephefio- 
rum, advexit autem fecum ex Oriente Thornas Trahernius , ejusque V. L. Syl- 
logen una cum libro ipfo in Bibliotheca Lambethana repofuit : &c Codicem & 
Collationem nitidiflime fcriptam vidi A°. 1 746. 

Horum XXVI. Codicum V. L. exhibet Millius, qui eos etiam deicribit:. 

72. Codex membranaceus quatuor Evangeliorum. Habec inrcriptionem A- 
rabicam , &: in fronte hanc Graecam : το -arixfoi βιζλίον ττίς μοηζ tS Όσιύ κ,αι S^eo-- 
φιΧίΤΆΑΗ ητοΟροζ νμ<:^ν Συμ€ώ)ν τ5 ev τω ^α.υμα.Τ(ύ ομι , (;vide Caveutn Hlil•. Lit» 
de Sjmeone α t γ Ute ]\miOr& A°. fzy.) h νμίρΛίζ rS οσιωτάτ» ^α,^νιγ^μίνα χΛία-ρ- 
%ι^ν(ϊρίτ8 χυρίον nirps. Et in fine a manujuniorc Ιιγα)ρΛ<κίψ το -ΰΤΑρΙν ητΐΐΛ- 
uayyeAiov αττο τ»? TctTreivvii Ιιρνινήζ μοια.'χπ . . . λίγου τίί μοηιζ τ5 ά,γίβ μίγοίΧα' 
μα.ρίυξθζ ©eo(J*<i)p8 , eiV συγ^&ρψιν ίμΆρηοόν αυτί?, jy^ ΰζ ίφΐσιν τΰ•Χ7\μμΛλ.•ήμα.ταν Λυ* 

τ% Νί. . . . έ'ξο (5*ιασ». . . , . ταυτ Habet in marginc Catcnam , firc 

G 3 fcho- 



^4. PROLEGOMENA. 

fcholia Chryfoftomi , Bafilii , Athanafii & Anonymi in Matthaeum : ad Cap. 
IV. 2. facit mentionem menfium TEgyptiorum, 'A.%g ιβ. έ'ζατττίεθ'*; - fecundum 
alios rrii ίέκάτ»)5 τ5 TuSi,aci XIV. 2. Τίλέίκτα-ΐ Ό βατΆί^νιί Θωθ μψι α. XXVII. 
2 8. <ΓΛ.νρΰτα.ι Ό x.upiOS ΛυτΜ τ« εχ,ΤΜ όίρα ΦΛ^ένάθ•, in Marc. ult. Χριτοί cLV^^.■ήφ^η 
μψ] jtctr' 'Aiyu7fli«i ΓίΛχάν Ι. Ιη Lucam habet Variantes Lediones ab eadcm 
manu, qua Codex exaratus eft, margini adfcriptas. Non habet Hiftoriam A- 
dulterae, 8>c in Joanne habet, Chriitum hora tertia cruci fuifle affixum. Ha- 
bet porro tum Lediones tum Annorationes fingulares. Vid. in Matth. XX VII, 
49. Hunc Codicem, antequam in Angliam mitteremr , A°. 1731. mcnfe Julio a 
T. Johnfon Bibliopola mecum communicatum contuli. 

73. Codex membranaceus in quarto penes G. Wake ArchiepifcopumCantua- 
rienfem, quem A°, 1724,. naftus eft ex dono Mauri Cordati PrincipisHunga- 
ro Walachiae, continet IV. Evangelia, quibus in initio praemitritur Canon 
Evangeliorum , & fingulis Capitum fummaria. Omittit faepius aliquot verba 
propter ομοιοτίλίυτΛ. Continet Hiftoriam Adulterae , fed varie difformatam. 
Frequens eft confufio vocalium. Codex ipfe videtur habere ultra 700 annos. 
In Luca habet le£tiones fingulares. 

74. Codex membranaceus in quarto eleganter fcriptus continet IV. Evangc- 
lia, quibus Canones Eufebii praemittuntur, & fingulis Evangeliis τα κεφάλαιο-, ; 
rarifllmae funt ex Evangeliftariis interpolationes. Confufio Vocaliuni non fre- 
quens, quamquam >i pro ei, & et pro >), αϊ pro e, & ω pro 0. aliquoties occur- 
runt. In inirio & fine ab alia manu additur -ατίναίζ ex Evangeliis de circulo an- 
ni, cui etiam debemus corredtiones <5c interlineationes , quas ex irto codice 110- 
tavi. Ex monafterio Παντοχ.§άτορο5 in monte ^iho delatus in AngliamA". 1727. 
emtus a D. Guil. IVake Archiepifcopo Cantuarienfi , & ab ipfo Collegio JEdis 
Chrifti Oxon. deilinatus, notandus ibidem num. I. Incipit a Matth. I. 14. 
defick a V. 30. ad VI. t. In fine haec habet: yey/xtcpa ΎΑττανΙζ Θ^άL•poί Ό ίγια- 
•ΒΤίτρΊτηζ, hoc cft, uc ex Codice meoinfran. 90. deicribendo didici, fcriptus 
eft A°. 1293. 

Duorutn iftorum Codicuni cum editione Genevenfi anni 1620. collatorum 
Variantes Leftiones mecum communicavit Rev. Jo. iValker. , 

75-. Codex Genevenfis 2. Quatuor Evangeliorum Conftantinopoli allatus, 
quem vidi A°. 17 14. 

y6. Codex Caef. 28. in Folio, conftat foliis 558. & quondam fuerat ^n- 
dreae Conterarii Veneti , cujus infignia gentilitia in primo folio depiita funr, 
Continctur eo N. T. excepta Apocalypfi , fcriptum minutioribus literis Graecis 
Cnequaquam vero Uncialibus, ut ait Milliusj quomodo fere fcriptura eit im- 
prelTi Codicis Complutenfis. Contulit eum cum editis Gerhardtis α Maflricht , 
Syndicus Bremenfis ad Imperatorem Legatus A°. 1 690. unde apographum na- 
ftus Millius appendici fuae inferuit fub titulo Viennerifis : in Editione vero Wet- 
fteniana anni 171 1. vocatur Caefareus. Poitea G. a Maftricht accuradorem 
hujus Codicis collationem communicavit cum H. Wetflenio , qui eam margini 
cditionis luae adfcripfic , unde & multos Typographi in exprimendis hujus 
codicis ledionibus errores correxi, & non paucas in editione vel ftudio vel in- 
curia omiiTas varias Leftiones descripfi. Ibidem etiam iftud G. a Maftricht mo- 
nuiile deprehcndi: „Non adnotavimus transpofitiones varias fcriptoris, cujus 
„ oscitantiae cas adfcribimus , cum caeterum nullius fint momenti. 

"jj. Codex Caef. 22. in Quarro, conftat foliis 300. & ex celeberrima Regis 
Hungariae Matthiae Corvint Bibliotheca Budenfi petitus eft. Continentur eo 
IV. Evangelia cum Scholiis •, adeft Hippolyti Thcbani feculi XI. fcriptoris tra- 
flatus de Genealogia Chriili. 

78. Codex Jo. Gotlieb Carpzovii Lipfienfis , continet IV. Evangelia in 
Quarto cutn figurifi, cum fcripfit in membrana YiLpyw Δίί/^οφνλαξ Ναυ-^-λίου, 

con- 



PROLEGOMENA. ff 

cofttuiit vero, qui 600. annorum eile judicavit, Bornerus, a quo Kufierus Yt 
L. acceptas fuae editioni inferuic. 

7p. Codex Evangdiorum Graeco-Latinus a Georgio 'Douza Conftantino- 
poli allatus , & Gomaro Leidae vifus > cujus ifte mentionern facic in locum 
Jo. VIII. 

80. Codex quatuor Evangcliorum membranaceus , feculi XI, integer. Habec 
hypotheies Evangelio praefixas. De Evangelio Matthaei addit: Έγραίφ>ι h 'U- 
ρ3σΛλν]μ ΈζρΛί^Ί ^κί.\ίχτω. Habec etiam Τ»τλ8ί & ΚιφίλΛία. , quin & Capitum 
diitinitionem cam , qua hodie Ecclefia Latina utitur , Seculo XV. hujus Codi- 
cis marginibus adje£tam. Fuit olim Jo. Georgii Graevii , nunc Rev. & Q. Jo^ 
'uan der Hagen ^ qui eum mihi benevole demonftravit A°. 1739. 27. Julii 
"Ukrajefti. Eundem Codicem jam A°. i6c)i. cum editis concuUc A. Bynaeus. 

81. Codices Graeci, quorum fit mentio in Corre£iorio Bibliorum Latinoruni 
feculo XIII. fcripto, de quo infra. Corredores iftos fuiile ufos Codice noftro 
1 2. coUigo ex V. L. ad Matt. XII. 36. 

82. Codices, quibus Laiirentius Valla in concinnandis Annotarionibus in 
Larinam N. T. editionem ex collatione Graecorum exemplarjum ufus eil•. Qiii 
& quales fuerint,& ubi terrarum nunc lateant, incertum cft; in Matth. XXVIL 
12. ait „tres Codices Latinos & totidem Graecos habeo , cum haec compono, 
j, & nonnunquam alios Codices confulo ". At in Joann. VII, 29 ^, feptem^ 
„ inquit, Graeca exemplaria legi, in quorum finguhs ita fcriptum eft, — - Cae-» 
„ tera verba" abfunt i neque a Graecis tantum exemplaribus fed etiam a plcris- 
5, que Latinorum " : ubi exiftimo in numero Codicum errafle Vallam , nam fi 
conferas annotationem in Jo, XVIII. 28. deprehendes, illum feptem Latinos 
habuiile Codices, Iftud tamen obfervavi, Leftiones Vallae a vereribus Codici- 
bus diiTentire, ciim novis autem nuperisque congruere. Ufus autem fum EdidQi 
ne prima Annotationum Vallae, curata ab Erasmo A°. ifof. 

83. Codex Anguflanus i. membranaceus habet IV. Evangelia. 

84. Codex Auguflamis 2, membranaceus , continec Matchaeum & Marci 
partem. 

85•. Codex Augtiflanus 3. membranaceus , diilutae funt plagulae IV. Evan: 
geliftarum. 

80, Codex Byzantinus , qui hodie Ψοβηϋ aflervatur, conceflli inclyti Con- 
ventus Ecclefiaftici Auguftanae Confeillonisieummifit Alatthias Alarthiiis ^τηχ- 
nifter Evangelii probatilTimus. Codex eft mcmbranaceus , & continet IV, Evan- 
gcliftas: fuitque quondam Bibliothecac Budenfis portio} fub calcena autem haep 
extat notula : a.uT)j « /3ίβλθ5 Ιγραίφγι μίν , ore ^)^ lypxcpr]. i^m-Svi ^\ ώγ.οι^λ Μίχϋΐ^\Χ l^- 
ficui tS ■πΤί'ττα.'/αμίνΰ h εΤ6ΐ Txh'^ ε-ττι ths βα.σιλί'ίΛζ Τ8 Ιυσίβίγ-ά,τίί ΌΤορφυρογίηγιτ^ 
>ί.νρίϋ Άλί^ίου του Κομνψα χα,τλ μ•ην&' AvysjOv , ^ί^Ίχ,ζχ,ομίνΗ kvT8 ΤΛ hpa, γρχμμ:<.ΤΛ 
■Ζίταρλ Αντωνίου Ιυηλΰί μον^'χου κ,αι αρίωζ τδ τζιρδ και κ.α.τχ θ'εον -ΰταχρος α,υτδ. Ita- 
que veniit liber Α. C. 1 1 83., nescio an jam tuin aliqua vetuilatis fpecie cqmr 
mendabilis: emtus autem fuit in ufum Alexii Comneni II., &; ornamenta il!o 
poiTeflbre non indigna , aurum litehs initialibus & piiluris Iiaud parce illirym, 
foliaque ferica coerulea , Eufebianis Canonibus 6c quatuor Evangcliftis adjefta , 
hodienum retinet, praeter marginem ampliiTimum , quem anre ligaturain itqr?- 
tam habuiile noscitur. vide ad Luc. VIII. i f. 

87. Codex Moscuenfis continet quatuor Evangeliftas in membrana ; δζ e^ 
literarum piftura , Niconisque patriarchae documentis, plus mille annorum ap- 
ftimatur, quamquam a Jo, VII. & manus recentior eft, 6c cura librarii minor^ 
In extremo fcriptionis notatur annus M. C. ofoS. (aerae noftrae millefimus) in- 
dift, 13. Facukatem hujus Codicis evolvendi a Theophane Archiepiscopo Nor 
vogorodenfi, & a Synodo Moscuenfi impetravit vir S, R. G. B, Bulfingems: 
excerpta vero magno labore &: itudio ad Leusdenianam editioiiem adorjpavit V. 

C. 



^6 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

C. Frid. Chrifi. Grojfius^ Ρ. Ρ. Unus hic ex reclufo noviter climate exortus 
Codcx vcl hoc nominc inftar multorum cft, quod quum & antiquinima illa &: 
minus antiqua ejus portio ex alio & alio cxemplari deduda fir, neutra tamcn 
cum uUo de codicibus adhuc collatis fingularitcr congruit : caererisquc adeo co- 
dicibus, quippe abs quibus in nuUatn notabilcm varictatcm disccdit, hoc fuo 
confenfu pondus addit. 

His quinque Codicibus ufus eft in editionc N. T. J. A. Bengeliiis ; undc 
corum , quas affert , varias leftiones excerpfi. 

88. Codex Joachimi Camerarii^ quem ut veterem librum diligentcr exara- 
tum laudac , & ad editionem Erasmi collatum faepius citat in annotationibus ad 
quatuor Evangeliftas , cum N. T. & notis Bezae recufis Cantabrigiae A". 1642. 
Similis eft ifte Codex iis, quos n. 63. 72. & 80. descripfi. Vide etiam Marci 

IX. 4p. 

89. Codex Gehlianus Evangeliftas compleditur, fcriptus A. M. 65Ί4. in- 
diftione quarta , i. e. A°. 1 1 06. cujus cum editione Rechenbergiana coUatio- 
nem Augufiinus Gabriel Gehltus (huic enim Codicem donarac Damianus Si- 
nopeus) A°. i/jp. feorfum edidit. Hanc cum non reperirem, ufus fum excerp- 
tis Bengelii. 

90. Codex chartaceus fcriptus manu Jacobi Fabri 'Daventrienfis Seculo 
XVI, continet duobus in quarto Voluminibus Novum Teilamentum integrum 
excepta Apocalypfi , & eo quidem ordine , ut praecedat Joannes , fequantur 
Lucas, Matthaeus, Marcus, Epiftolae Paulinae, A£ta & Epillolae Catholicae. 
Epiftola Judae bis extat , fed non ex uno eodemque exemplari descripta. In ca» 
pite Libri haec notantur : „ Quatuor Evangelia non femel coUata magno labore 
„ cum antiquiflimo exemplari membranaceo , quod fuit Magiftri Weffeli Gro- 
„ ningenfis^ cujus jam pofleilbres Fratres Regulares in monte divae Ainetis 
„ apud Swollis. Non facile dixerim , quantum laborem mihi pepererit collatio , 
„ non occurente & ad manus cxiftente , qui ausculcaret , & ego recognoscerern ". Ec 
in finc Evangeliorum poft Συ/αξάριον : 6•7Γλ)ί/>άθ)) ra tJTApoif TeTpeuayyeAfoii j^o, χίψζ 
ίοίμα tS Tct-TreivS γρΛφίωζ Θέοίάρ» ΆνΑγνάτ'» τ« Άγιοττετριτου , κ,αι ίναγινως^οντίζ eu- 
viffOe ύ•7Τ6Ρ τδ ίίτόθώ) τζΤοΧΚω χ.Τί]σα.μίνα^ χα,μα ίί τδ γ^Λ-ψαντοί λυσιν χΰΌλλων ο-μοίρ- 
τ-ήμίταιν ®ίον lλ^nμ^m. ά Avj/Anrpie, θΐοί^ιρα μίμιψο τδ κα,λλιγρχίρ» , 'tTUi τοο ct. 
Δόξ* τω θβω kμy\Ί. Ad has infcriptiones obfervo, tum Weflelium, qui A°. 
1489. diem obiit, Codicem fuum Evangeliorum accepiiTe ex Bibliotheca Vari- 
cana dono Sixti IV. Pontificis, tum Codiccm Graecum, unde fuum descripfit 
Ja. Faber, fuiile fcriptum A°. 1293. ab eodem librario , qui Codicem 74., cu- 
jus fupra fafta efl: mentio , exaravit. Quae ratio eft cur in eamdem Leftionem 
confpirent duo ifti codices , vide Matth. V. 29. XIX. if. ιό. XXIV. 32. 
XXVI. 40. Marc. IV. 32. V. 13. VII. 20. XIV. 72. XV. 19. Porro de 
cxcmplari altero Epiftolae Judae haec habet „ iequicur Epiftola Judae•, quam 
j, habet Guardianus CoUitarum Conventi ffic lego) de Zircbze in fuo exem- 
5, plari". Habet Capitum divirionem in Ecclefia Latina receptam j confundit 
τ & Θ, item {. & σ. Aliquando etiam Latinam verfionem lequitur, vid. 2. Cor. 
IX. 6. XI. 23. Gal. V. 8. Eph. IV. 6. Phil. II. 23. Col. i. 28. Habec e- 
tiam prologos Euthalii. 

Cum rari ante Reformationcm fuerint in Belgio Viri do(5li & literariim ftu- 
diofi, dignus eft Jacobus Fabri, qui in clariore luce collocetur. Natus is eft 
A°. 1+72. Daventriae. Praeceptorcm ibi habuit eundem ac Erasmus Alexan- 
drum Hegium. A°. 1499. edidic carmen heroicum. Poft Leftor fecundae Claills 
Daventrienfis edidit opera Praeceptoris fui Hegii , quorum parteni Erasmo dedi- 
cavit A°. 1503. A°. ifii. edidit Catonis Difticha cum aliis Gnomologicis e 
Graeco verfis. Jacobus Faber Stapulenfis eum donavic Plalterio quintuplici, 
quod A°. 1 f 09. cdidcrat. Quin etiam varia noftri Jacobi cxtant MSS. in Biblio- 

thcca 



PROLEGOMENA; ^f 

theca Davcntrienfi , Ifaaci Argyropuli & D. Matthaei Graecorum Cahones & 
menologia fua manu Graece descripfic, in Latinum vertiCi ac notas adjeciu. In 
veftibulo cujusdam Codicis fcriptum eil ,, Fuit aliquando in pofleillone Ma- 
„ giftri jacobi Fabri, viri tatn Graece quam Latine undiquaque dodi, & in* 
„ teranei Daventrienfis ledoris fecundae Claills, in fcholis laude digniiTimi '*. 
Adhuc erat in vivis A°. ifif. Dcnique J. C. Wolfius ^ ex cujus Bibliotheca 
hunc Codicem mihi comparavi , in prima pagina adnotavit : „ Poilldeo Genefiti 
& Exodum Hcbraice in quarto MS. in cujus limine & cake Jac. Fabri hujus 
„ nomen comparec, ibique T) aventrierifis vocatur, liber autem ab eo legatus 
„ dicitur Fratribus montis Agnetae ". 

pi. Codex Evangeliorum olim Cardinalis Terronii % pertinebatj antequam 
in manus ejus devenerat, ad S. Taurini monailerium Ebroicenfe, opcimae nota^ 
& plus quam oibingentorum annorum , judice Bernardo Montfauconio , a quo 
diverfas ejus Lefliones accepifle ie Millius fatetur. 

5)2. Codex membranaceus ex mufaeo Andreae Faefchii I. V. C, Reipubli* 
cae Bafilienfis ab Epiftolis , hunc Comitatus Varnfpergcnfis Praefedi , qui 
hunc & muiros alios cum MSS; tum typis editos raros Codices , pro vetferis a- 
micidae jure, mecutn libentiflinie communicavk j continet Marcum & in eum 
ViEioris Antiocheni Commentarios foliis f. mutilos. Item Scholia in Epiilolas 
Catholicas ("ηοη Viftoris, quod exiftimavic G. Caveus in Hift. Lit. eumque ie- 
cutusj. A. Fabricius Biblioth. Gr. Vol. 7. p. ^βι^. deceptus ticulo praeceden- 
tis libri} fed Variorum illo poileriorum, Scveri, Ammonii, MaxiHii &c. 

P3. Codfx Graviiy quatuor Evangeliorum. Aut eft idem Codex atque oj. 
aut ei rimillimus. Ciratur ab J. Vofllo ad Luc. III. de Gencalogia Chrifti. 

^4• Codex Faefchianus chartaceus, concinens Vi^iorem in Evang. Marci, 
in Evangelium vero Lucae Titi Boitrcnfis , nec non Chryibftomi , Severi, 
Theophylafti , aliorumque Scholia. Item Dionyfii Alexandrini Epiftolam ad 
Bafilidem. 

95-. Codex Wheeler. 2. membranaceus in Quarto cum Scholiis, continet β- 
vangeliorum partcm , ncmpe Lucae omnia ab initio orationis Dominicae Cap. 
XI. 2. ad fincm, & Joannem exceptis duobus aut tribus foliis integrum. 

ρό. Codex Evangelii S. Joannis in Duodecimo fcriptus elegantiillma manu 
'Jo. Tr/Y^iw// Abbatis Spanhemienfis, feculo XV. exeunte: Bibliothecae Bodl. 
dono dedit Georgius Hackwell , qui & ipfe illud aceepefat ab Abrahamo Scul- 
teto Theologo Palatino Jan. 26. 1607, Variantes ejus Leftiones Uflerius inPo- 
lyglottis edendas curavir. 

p/. „Codex Hirfaugienfis continet Evangelium fecundum Johannem, fcrip- 
j, tumque fe fatetur per Nicolaiim (cognomine, uc arbitror, Bafellium) mo- 
„ nachum Hirraugienfetn • convenic aurem llngulariter cum Cod. Trtth. (\. 
„ e. ^6.^ apud MiUium. Ulum inpertiit nobis vir inclyrus Z. C. ab Uffenbach, 
„ Scriptus eft A". 15-00". Ita codicem, qui eo ufus eft, describit J. A. Ben^ 
gelitis. 
* p8. Fragmentum Tubingenfe. * . 4 . . 

99. Codex Evangeliorum Rutger(ii ^ quo ufus eft in Exercitationibus facrls 
T>aniel Heinfius , qui eum antiquiiTimum vocat. 

100. Codex ΨαηΙί Eubeswaldii Baronis; Codex vetus quatuoi' Evangeliila- 
rum, quo fe olim in Hungaria ufum fuiile narrat J^. C Wagenfeilius in Sota 
p. 33., allato unico loco Jo. VIII. 6. 

ici. „ Codex Uffenbachianus 3. habet Evangelium Johanis , fed plane 
„ recens, & cum edirionibus prifcis Bafileenfibus ita congruit, ut ex earum ali- 
„ qua defcriptus exiitunari debeat, quapropter vix unquam citavi"^ Verba func 
J. A. Bengelii, 

Η 192• 



y8 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α; 

Ι02. Variantcs Lediones ex Codice Bibliothecae Medkeae ^ margini editio* 
nis N. T. Plantiniani A". ifpj- excufi, adfcriptae a Matth. XXIV. adMarc. 
VIII. I., mihi comparavi Aniftelodami ex Bibliotheca Jacobi le Long. 

103. Ex Manufcripro Codice Ci?«/?^;2i/«<?/'<?//><?«i> plus quam oftingentonim 
annorum, qui tunc erac in Bibliotheca Cardinalis Mazarini, paucas quasdam 
Variantes Leftiones cum S. Ciircellaeo communicavit Emericus Bigotius, fi- 
lius praefidis Parlamcnti Rothomagenfis. 

104. Ex alio codice Evangeliorum adhuc vetuiliore, qui fuerat Hieronvmi 
Vignern , prcsbyteri Oratorii , idem Bigotius quaedam excerpfitj quae cum 
omnibus fchcdis a Δί. Falcario Amftelodamum ad T). Blondelium Sc S. Cnr* 
cel/aeum midls^ A°. 17+4.. d. 18. Septemb. mihi tradiditconjundiflimusquon- 
dam CoUega Joannes 'Driebergitis. 

lof. Codex membranaceus Hieronymi Guiltelmi Ebner ab Efchenbach ^con- 
tinet totum N. T. practer Apocalypfin, conftat foliis 425'. Praefixum eft me- 
nologium ab alia manu craillori membranae inicriptum , cum his verfibus additis: 

Θέου το S'Cipoy, χ^ ΊωσΛψλτ ιιτόνοζ. ϊτβί T'<^G^ Ίν^ιχτβ iS'. μψι Ιβνίβ χ.^.ϊ\μ.ίρφ. 

ΧριτΙ ^iJa tjroviovTi Tihv -πτολύολζον α.ραιγ)ιν. Ad finem Evangeliftarum ab ea- 
dem manu adpofitus eil numerus τ»%ων ; hiftoriam adulterae , quae in hoc codice 
ab Jo. VIII. 3. ad 12, aberat, idem Joafaphatus adcalcem Evangelii fubjecic 
A°. 13 19• in coenobio των Ό^ηγων Conftantinopoli. Initio Evangelii Joannis 
pidura repericur fimilis ei, quam ex Codice i. defcripfi fupra. Ordo is fervatur, 
ut primo fint Evangelia , poilea Afta & Epiftolae Catholicae , denique Pauli- 
nae. Ita hunc Codicem defcripfit Λί. Conradus SchoenlebeninOASknauonQl^O' 
ribergae A°. 1738. edita. 

106. Codex mcmbranaceus quatuor Evangeliorum , ieculi decimi, in biblio- 
theca III. Comitis de Winchelfea > quem accurate Gutn editis contulit J. Jakjoriy 
coUationem vero mccum communicavit fupra laudatus C de Miffy A°. 1 748. 
SaepiiTime ifte Codex fequitur Verfionem Syriacam pofteriorem. Habet etiatn 
Intcrpretationem Arabicam vocis ητΛρΛσχίυ)} ad Matth. XXVII. 62. 

107. Codex membranaceus N. T. excepta Apocalypfi, Bibliothecae D, Mar- 
ci feu Dominicanorum Florentiae, feculo XIV. fcriptus, quod notatur in fine 
Epiftolae ad Hebraeos: ereAeia^ij μψ\ Όχ.τοζρία> ζ, 'hS'i^Timos ι*, ϊτας τ^ϊ,τ, 
yiibo^iH χβΐρ τ« -arpaTopcLxivSUTu. Praemittuntur Evangelia, iequuntur Aita, 
Epiftolae Catholicae & Paulinae. Hunc Codicem defcribic jfo. Lami libro dc 
Eruditione ^pojlo/orum ¥lorennae A". 1738. editop. 218. 

108. Codcx quatuor Evangeliorunii membranaceus ex bibliotheca JaniTar- 
rhafii , nunc in Coenobio S. Joannis de Carbonaria Ncapoli. Initio legitnr 
^.piftola Eufebii ad Carpianum. Defcribitur a Montfalconio , Diarii Italici p. 308. 

1.05). Codex quatuor Evangeliorum , quem mihi humaniifime in bibliotheca fua 
oftendit Richardus Meade Londini A°. 1 746. Evangeliis praefixos habet pro- 
logos Cofraae Indicopleuftaej finguli porro verfus de Hiftoria adulterae Jo. VIII. 
afterifcis funt notati. 

iio. Codex Joannis Raviiy Profeilbris Upfalienfis, totiusNoviTeftamen- 
ti» mcmbranaccus , literis uncialibus absque accentuum notis cxaratus ,quemille, 
uti fama cil , ducentis imperialibus emtum ex Oriente attulir , & Seren. Ele- 
ftoris Brandeburgici Bibliothecae confecravit, referente Jo. Sauberto p. 6 τ. 
Prolegom. in Matthaeum , qui eciam iftius Codicis Variantes Leiibiones ad 
Matthaeum edidit ; M, V. vero de la Croze Regis Borufliae Bibliothecarius , Sc 
in ifto ftudiorum genere multo verfatifllmus , Codice hoc diligentius excufTo 
deprehendit , vix centum annorum eile , & ab impoftore quopiam ex cditio- 
ne Complutenfi defcriptum, adeo uc qui Codicetn Complutenfem vidit, ct- 
iam MS. iftutn Codicem viderit, ne demtis quidem mendis Typographorum. 
Sane non in Oriente rcriptum eilc ex ipfo Sauberto apparec, quinotavit, in 

hoc 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. fp 

hoc Codice fcribi ωβ^λ^ CaXant, α,ττολωί, pro afiy^S' , σαί^κ-, α.'Κο^ζ^ & lite- 
ram Δ lineola inferiori transverfa faepe deftirui > quod Graeco homini accidc- 
re non poruic Hoc mihi perepiftolamrogatusconfirmavicCl./^Crtf^si-A". 1731« 
Ί,. Martiii ilmulque fignificavit fe ad objeftiones 2). Martint non reipondis- 
ίε, quod ienem venerandum offendere aut ipli aegre facere noluiilet. 

III. Codices Velefiani. De iis Jo. ΛΙαϊϊαηα praefac. Scholior. irl N. T^ 
j, Graecutn Teftamentum , inquit, nefcio qua forte naitus eram , οροάΨβίτηί 
j, fagiaraus Marchio Velefiits ad fidem Sexdecim Graecorum exemplarium ca- 
„ ftigavit , quae magna diligentia undique congeflk , neque impeniae parccns 
„ neque labori, i)ir Gratce do^fus. . . . Illud certe defideratur, ut variis Lc- 
„ (Stionibus , quas ad marginem minio adjecit , defignaret , ex quibus Codicibus 
„ fingulas fumfiilec". Et Praefat. in Schol. ad Bellarmin. „ Vix eft locus in 
„ quo non confonent margines cutn noftra Editione Latina. Verum ex tanta 
j, concordia rurfus oriebatur fufpicio, eum in aliquem Graecum Codicem in* 
j, cidiile ex eorum nuniero, qui port Concilium Florentinum ad fidem Latino- 
„ rum muki funt caftigati, & penitus confentiunt. Eam ob caufam eo Codi- 
„ ce parce & caute ufi futnus , nec ramen porllis rejecimus ". Hanc Velefii col- 
lationem Mariana viderur primum communicafle cum fodali fuo Ludovico ab 
Alcafar Hifpalenfi, qui Commenr. in Apocalypfin Antverpiae 1614. edito 
pag. 422. ad V. 8. „ Ipfetamen, inquir, Gr^fa/z'? aliqiiem librum vidi, qui 
„ hoc in loco non legic 'ότί έλαβί fed 'όη «νοιξέ ", deinde cum alio ibdali Ludovico 
de ία Cerda^ qui eas edidit in Adverfariis facris Liigduni 1626. in folio,haeG 
praefatus : „ Dono reverentiflimi Joannis Marianae e ibcietate noftra habeo excm- 
,j plar Novi Teftamenti , in quo variae lediones funt manu tranflcriptae, quas 
„ item manu propria adnotarat lUuftriffimus Marchio Velefius Petrus Faxardus, 
j, fafta coUatione Sedecim exemplarium , in quibus crant O^o ex Eibliotheca 
„ Regia beati Laurentii — Teftamentum id Graecum eft: & excufum, notaeom- 
„ nes Graecae item & manufcriprae. Ec eo magis adduco has Notas, quod 
„ plurimae illarutn faveant impenfe interpretationi Vulgatae noftrae". Et infi- 
ne capitis: „ Marchionis Velefii explicationes inuriles nefcientibus Graece, ac- 
„ qui fcientibus utilifllmae funt. Magno labore comparatae funt a viro fapien- 
„ tifllmo, & emendattts Textus Graecus ad normam vulgati interpretis. Por- 
„ ro multa funt , quae nolui transfcribere , fed haec parvi momenti ". 

Ab eo tempore Le£l-iones iftae Velefianae in Polyglottis Anglicanis, in N. 
T. Gallico Amelotti, in N. T. Graeco Oxonienfi , denique in Appendice Mil» 
liana locum fuum obtinuerunt, De iis hoc eil Millii judicium Prol. 13 12. 
j, Haud diffitendum quideni, in exemplaribus apud Ladnos exaratis paucas 
„ quasdam ad Latinum textum a Latinis fuiile fidlas & formaras. Hujusmodi 
„ fubinde unam , alteram , tertiam videas in hac Velefiana συλλογή , non itein 
„ multas, quod primo intuku fufpicareris. 

Dubito autem , urrum Mariana malae fidei an irrtperitiae potius poftulandus 
llt. Quod fi enim vel tantillum animum attendifiec, facile perfpeNiiier, WtXz.* 
fium non contuliiTe Codices Graecos fed Latinos, quorum Varias Lediones ip- 
fe faepius infelicitcr in Graccum convertk, forte ne S. Inquifitio, quid molire- 
tur, intelligeretjipfumque tanquam haerefeos fufpeftum capirali judicioimplica- 
ret. Quod aucem non Graecos ka^ Latinos Codkes coniuluerit, primo inde 
patet, quia Leftiones profert, quae neque Graecae funt, neque in ullo unqiiam 
codice Graeco extiterunt. v. gr. Match XIV. 7. a^oAOyiio-ev αυτί) «ϊοΰΐΆΐ, 'ο \a.t 
Λΐτ»σ>ί]ί)ί.ι Λίρ' άυτιΜί'. XX. 2 f . ΌΤροσ^Λλζσαίμζνοί ο.υΤΗζΏΤροζ'ΐΛυτονχ^ίϊ'τΤί. XXII. 40, 
οί ητροφγίΤΛΐ χρίμα,ΤΛί. XXIII. 2. ΜωυαΗ. XXVII. 4°• «''=^'• <>Τ• Μ^τα- ταΤί κ«- 
Τα>ίΊ<αζ. Marc. II. ι f . xg^ οΐ ^(^ moXs^^sv. III. 13. -πτροσί^λίι^. IV. 3f. «ί'ίελ- 
^ωμίν ΐΐί το εναντίον. VI. 23• triTeuaei οτι , α. Aeyei , yevTjS^iiTu). XV. 3 5"• rivi? τωι 
ίϊΓ6/)(9->)κ.ο'των (& Luc. XII. 1.} 47• ■ζδ'5 τιθϊίται. Luc. Ιί. 34• σνμ^ίον άντιλίξόμενοΛ 
V. 1/. ''W *wTss JiTo <Γκίάσκ.«ν. 2f. τ/ιν χλίνψ ^ Ιφ^ ω χα,τίκατο, VIII. 47• '^Ρ°<^' 

Η 2 weaaffat 



Marci 


VIII. 


38 




X. 


30 


Luc. 


XXIII. 


3ί• 


Aft. 


III. 


12. 




XVI. 


I. 




XVII. 


6. 




XXI. 


i6. 


Rom. 


XIII. 


2. 



«o PROLEGOMENA. 

'Χίσΰσα. e-TTi T85 Ό-ό^α,ζ οί.υτ3 (^Sc A£l. XVI. 29.) XI. 7. ^yi) «1 μίμιή7θ/\ Λυτοί 
χ,ρβύΐν. XVI. <). κάθισε Jo. XX. 6. θ6ώ)ρ>ι«. A£t. VII. fl. iyTfTCtaiTi. Vlll. 6. 
L•'7roxΛ^^TWί^ί• XII. 20. J^isl το τρίφί^Λΐ οΐυτα» α/ χαρα,ι. XV. 21. οτ» χΛτα. 
ίΡ-Α» σά.βΙ^ΰίτον α,νχγίνωστ.όμίνΛ. XVII. Ι J. ντροζ Τϋί ΖΒ-Λρ^ιχασχίΤΛί. XIX. ^ f. τηδ 
ΔίθΏΓ«τ8ί. XXI. 12. 'ο (ϊ'ί οί.κ,8σα.ντίί Rom. Χ. 1 6. Ι'ττά.χϋσα.ι. 1. Cor. Χ. IJ. 
ίίλνίφίτω. XIII. f. ουκ, <J)iAoTtjiteT. XVI. 19. -αΤΛρί τοίζ χ^ ξίήζομΛί. 2.Cor. Ι. 13. 
^tγoiγyωτ^ χ^ tTCzyycon. 2.Pet. Ι. 4' οί^ι^ρΊσέΤαι, 

Secundum argumentum, quo probatur Leftiones Velcfianas ex CodicibusLa- 
tinis profluxifle , hoc eft , quod multae manifcfto produnt origincm ex verbis ver- 
fionis Latinae ambiguis & perperam intelleftis. Match. XXV. i. iU α,^τίντησ» 
tS νυμφίϋ x^ TM vυμφy! , quia fponfae poteft cile vel fecundi vel tertii cafus. Rom. 
VIII. 2 2. ού μοΊοι ^t βκ,ίΐνα., quia iUa potcft eile vcl femininum fingulare vcl 
neutrum plurale. Heb. XI. 2 f. ■ατρόσ-χ.α.ιροζ , quia temporalis primi & fecundi 
cafus eil. 

Tercium argumentum. Ubi Variatio in Latina Verfione unius literulae aber- 
ratione orca eft , in Graeco Velefii alia vox notatur , quae a voce , quam habec 
Textus Graecus , toto coelo abit , manifcfto indicio , Variationes non ex Graecis 
fed ex Larinis Codicibus defcriptas ab ipfo fuifle , v. gr. 

. Ι-τΓΛί^χυνθίί , confufus fueTit\ ομολογί^σ)^, confeilus fueric. 
, ΰττοΧαίζαν , fusciptens^ α.να.ζχί'παν , fuspiciens. 
, Qtapm , fpe5ians~\ ντροζ^'ίχόμίηζ j ex/pe^ians. 

euaeCeia, pietate~\ εξουσί*, poteflate, 

'I8(5ctict5, Juaaeae\ χ^ρΛί) P^iduae. 

tV oixβμiyψy orbefn\ r\f ■sroAiVy urhent. 

Μνάσω», Mnafonem\ Ίά^σώ)», Jajfonem. 

cCt Si 8σαι ύτΓο Τ8 θέδ τίΤΛγμί^Λΐ ίίσιν, quae autetn funt ^ α 

Ί)εο ordinatae funt\ τα ^ί βσα , ύττο τδ ^eS τ6ταγ/Αέ/«. eiajy , 

quae autem funt ^ α 'Deo ordinata funt. 
Heb. XII. 18• χ•ΐΐ(-Λυμίνω y accen/ibilem] 'ττροσίτω, acceffibilem. 

ίλαθοιτ, latuerunt\ ϋρίσ-Λ^^ placuerunt. 
Jac. V. 6, κ.α,Τ6 j^t)cAi7*Te , addixtflis\ rtya.yiTty adduxifiis. 

1. Pet. I. 6. Atwr>)9evTe5 , contriflat'i\ λυ7Γ6ίσθα(, contriflari. 

.111. 8. το^*6Τ£λο5, tn fide\ ev t^ tenVej, in fide. 

2. Pet. I. <»• σιαοφίζμΐΊοΐί , do6iisj αλίίαχτοι? , indoiiis. 
Apoc. XVIII. 17. e-TT» τότΓον, /» locum\ e-jri Aj^y>i5, /» lacum, 

XIX. I. ii σώ)τ>(/)ί* , y^j/aj] ό (xlvo5, laus. 

6. οχλ8, /«r^/ii'] σΛλ'Λ•ΐ77θί, tubae. 
XXI. 12. Λ77£λ85» angelos^ ymlaLSy angulos. 

Ut jam fexcentas alias Variationes omittam , quae in ibla Verfione Latina 
& apud Velefium repenuntur •, ex quibus omnibus planutn fit , perperam a Ma- 
riana atque ipfo quoque MilUo iftas Lediones pro adftrucndo Latinae Conver- 
ilonis cum genuino Graeco Textu confenfu adduci , cum ex ipfa eadem Con- 
verfione petitae fint , adeoque fibi ipfis teftimonium dare non polfint j quod e- 
tiam Simonius vidit Praefatione in N. T. Gallicum, & in Lucac VIII. ^6. 
XIV. 19. & y. Clerkus Art. Crit. P. III. §. I. c. XVII. 35•. p. 292. & G. 
de Maftricht Prol. 97. & in i.Cor. XV. 47. i.Pet. III. 2. Apoc. XVIII. 
17. fuspicati funt. 

Unum addo, Velefium fuas Variationes adfcripfifle Editioni R. Stephani 
iertiae, quod didici ex loco „ i.Pct. III. 11. x.*i ■Broiwa.ra tlpmy «-ai ^ίωξίτω 
„ ά,υτιιν] legit και •ζ!Γοι>)σάτω αγαθό/, ζ>}τψά,τω ίΙργ\}ΐ>\ν ^ κα» ίωξατω α,ντηι"; nam 
verba αγαθό/ ζν\τν\σά.τω in fola tercia Stephani editione operarura incuria omifla 
funt. Cum autem Stephanus in praefationc ejus edicionis moneat , le ufum fuifle 
fedecim codicibus, quorum ο6ΐο fuerint ex Bibliotheca Regia •, patet utiquc 
quid Marianam & la Cerdam deceperic , ut nobis pro οίίο codicibus Bibliothc- 

cae 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 6t 

cae regis Galliae, totidem Regis Hispaniae codices, &: pro Editionc Stepha• 
ni ex fedecim codicibus ab eo curata , fedecim codices quos marchio Velefius 
infpexerit, fubftituerent. Cafu enim fortuito fieri vix potuir, uc numerus duplex 
Codicum Stephanicorum & Velefianorum eilec idem , Codices autem ellenc di- 
verfi. 

112. Codices Romani XXII. Ex illis X. exhibere dicuntur Evangelia, alii 
VIII. Ada& Epiftolas, denique IV. Apocalypfin, contulifle eos juiTu Urbani 
VIII. Papae Romae conquifitis MSS. codicibus venerandae antiquitatis e Vati- 
cana potiflimum & primariis in Urbe Bibliothecis Joannem Matthaeum Caryo' 
fhilum, Creceniem eo fine, iit inferviret edirioni Graecae Novi Teftamenti, 
circa annum lojf. Cum vero confilium iftud ad exiuum perduitum non fuiiler, 
Collatio Caryophili , mortui A°. i6?f.,in Bibliotheca Francisci Cardinalis Bar- 
berini, Urbani Papae nepotis, repofita acque ibi circa annum 1642. ab Ifaaco 
Fo^O confpeQ:^ y tandem A°. 1O73. a. Ψ. Ψοβιηο ad calcem Catenae Graecac 
in Marcum, Romae cditae, fubjun£la eft•, quae cum iero in Angliam advefta 
ciTet, Editor Oxonienfis A°. lo/f. non nifi a Capite XXV. demum Aftorutn 
Apoftolicorum ea iiti potuit : Millius vero totam in fuam editionem tranftulit : 
Haec ideo prolixius exequenda mihi duxi, ne quis, uc a multis faftum eft, con- 
funderet ipfos Codices MSS. cum eoriindem Collatione a Caryophilo ad Edi- 
tionem Antwerpienfem anni if/J. inftituta & cx Bibliotheca Barberini edita. 

Diu autem & merito mihi fuspccti fuerunt ifti Codices Romani, primo & 

praecipue quod fingularem deprehendi hiftoriae Codicum iftorum & Pelefiano- 

rum (quos fpurioseile, ni fallor, demonftravi} convenientiam , adeo ut eadem 

aut fimilis fabula mihi narrari videatur. Velefiani codices editi funt A°. 1626: 

Romanos eodem rempore contuliile dicitur Caryophilus. Velcfianarum Leftio- 

num editio dedicata eft Francisco Cardinali Bnrbtrino , Urbani Ψ. Ψ. Fratris 

fiito : Caryophili opus j»ffu , ut ait , San^iiJJlmi domini nofiri Urbani VIII. 

coeprum, & in Bibliotheca Barberiniana repofitum efl:. Velefianae Le£i-iones 

editae funt eo confilio, ut autoritas Verfionis Latiaae confirmaretur : idem fuic 

Caryophili confilium, quod teftatur Praefat. ad Leftorem. „ Summo namque 

„ Dei beneficio ex hac collatione pcrfpeftum illud eil , Vulgatam editionem La- 

5, tinam, tcftiraonio Graecorum vetuftiilimorum Codicum 5c Authorum, eflc 

„ fideliflimam , & Graeco illi , ut S. Hieronymus vocat , fonti — non immeri- 

„ to aequiparandam". Velefianae Leftiones, ut vidimus,produ£tae funt a Ma- 

riana , Alcafare , ζ^4ε la Cerda , e Societate Jefu : Romanae vero a P. Ψοβηο 

ex eadem Societate, Cum vero conftanti fama iFeratur , ex illa focicrate prodiifle 

nonnullos , qui a piis fraudibus non valdc abhorrerent , idque de tribus prioribus 

qui Velefianas Ledriones traftaverunt , modo probatum fit , non immerito dc 

quarti etiam fide dubitari poile exiftimamusjeoque magis,quod numerus Codi» 

cum Romanorum^ uri & Velefianorum , cum niimero Codicum Stephanicorum con- 

gruit; nam & Stephanus in Editione tertia ad marginem citat decem Codices 

MSS. Evangeliorttm , οίίο Aftorum & Epiftolarum, & quatuor Apocalypfeos : 

(licet enim non nifi duos Apocalypfeos codices haberet li. & ιτ. tamen errorc 

Typographi Γεπιεί etiam tertius ix. & quartus e. citantur} & totidem Romae, 

nec plures nec pauciores &: Evangeliorum & Epiftolarum & Apocalypfeos codi- 

ccs reperti fuifle dicuntur, quot Stephanus habuitj quod ab omni veri fimili- 

tudine abhorret, nifi fi quis probec , tres illos Srephani numeros 10. 8, 4. auC 

fua natura facros, aut ab Urbano VIII. Pontifice Romano, ut honorem R. 

Stephano tribueret, coniccraros fuiile. 

Porro ncgligcntiam indicat , tum quod ad i. Cor. XIII. 5-, novem codi- 
cum , & Apocal. IV. 8. & VII. 3. quinque codicum teftimonium afterc, 
cum tamcn ipfe in praefatione dixiifet, fe Epiftolarum nonnifi 8. & Apocaly- 
pcos nonnifi 4. CQdices habuiilc : tutn etiam illud , quod nec codices eorum- 

Η 3 que 



6ζ Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

que aetatem & charafterem descripfit , nec fingulos citavit, ied modo qua- 
tuor, modo ofto, modo feptem. Quo faftum uc nec codices reperiri , neque 
error aut fraus detegi poiTmt : qua de re etiam conqueftus eft Simonius. Ad E- 
phef. III. I. dicic in οξίο hoc efl: in omnibus codicibus reperiri τω/ Ώτι-ταν, quae 
tamen leftio nusquam repcritur, fed tm eQvav. Denique aut vehementer fallor, 
aut pleraeque omnes iftae Romanae leiliones ex editione Stephani rertia func 
translataej pauciores autem quae hinc inde occurrunt ex annotationibus Erasmi, 
T. Bezae & Lucae Brugenfis , forte etiam ex Patrum fcriptis funt peritae , vid. 
ad i.Cor. XIII. 5. Teilimonium contrarium Graeculi efurientis nihil moror, 
\ qui poftquam Pontifici fumos vendidiflet, Archiepiscopatu Iconienfi in parti- 
bus,digno operae fuae praemio, donatus eft. Porro fi UrbanusYonui^x plenam 
fidem habuic Caryophilo^ cur coUationem ejus non curavitedi, cur illa toros 
quinquaginta annos fepofita & neglefta delituit , donec ab homine Gallo (de cu- 
jus fide confule Caveum Hiil. Lit. in Methodio&c Amphilochio) invenirecur, & 
carbo pro thefauro oftentaretur .^ Diilentit hic a nobis J. A. Bengelius , ratione 
tamen non fatis firma ufus: „ Unum, inquit Jntrod. in Crifin N. T. p. 440., 
„ dabimus exemplum : Jo. I. 42. citantur Barberiniani decem , ubi differentia 
j, articuli Vulgatum non tangk , & Stephani margo plane vacat ". Fateor 
Stephani marginem vacarc, ac hoc ipfo argumento Caryophilus duftiis putaile 
videtur, inde confcqui, Stephani Codices decem i. e. omnes legifle ό χριψ-οί 
cum articulo , uti in Textu editum eft : contra editionem Complutenfem &c E- 
rasmi, quae legunt XpiToi fine articulo. Lis haec non aliter quain ipfis libris 
Romae inventis & produdis, quod nunquam credo fiet, folvi poteft. 

De EvANGELISTARIIS GR.AECIS MSS. 

CUm primum multa Evangeliftarla A". i/if. in Bibliothecae Colbertina 
vidiilem , avide ad illa cum editis conferenda tne accinxi , fperans me in- 
venturutn conftantem & publice receptatn in Eccleila Graeca Ledionem : at 
cventus exfpeftationi meae non rcspondit, nam & ipibs inter fe, arque a no- 
ilris Editionibus non raro diiiencire deprehendi. Ejus rei confpeftum Tibi , B. 
L. , exhibiturus Codices prinium describam , quorum fex quidem priores Ikeris 
majoribus , reliqui autem omnes literis minoribus fcripti funt. 

1. Codex COLBERTINUS 700. continens Evangcliftarium •, prima pagina 
literis aureis fcripta eil , verfusque quosdam , ut vocant , politicos praefixos 
cxhibet, confufae funt literae non tantum oi & υ, ei & i. fed etiam >j. dc i. 
Ab oftavo cfle feculo exiftimat CI. Auftor Palaeogr. Gr. p. 228. quinetiam 
alibi p. 4. ad feptimum promovet j mihi vero non videtur feculo nono 
prior j arguta enim illa & aiFedata literarum piftura clamat fane , ea aetate fuifle 
fcriptum, qua literarutn fimplicium notae in defuetudinem vencrant: Accedir, 
quod & mentio fiat in eodem Codice feftorum , quae ieculo VIII. nondum in- 
ftituta ac fancita fuiile videntur, Ut κυςιακ,») rm ίγίων ■ατά.ντα)}/ , ih μνημψ rS αγίου 
KctpTe/iiatou , iU τλ μίΤΛ^ίσιχ ΤΥίζ σορόυ Βλαχίραν Julii 2. iU την μήμ-ήΐ του h kyloii 
βασιλίαζ Καντ^ντίνου κ,αι Έλίηΐζ^ μνήμ'ή των Ιν ίγίοΐζ ■ατα.τρια.ρχων Άλίξάνίρου, Ίαιοίν- 
VOU χΛΐ Παύλου τον νίου , ei? τ>ι» "tvpio-iv τνίί τιμία,5 κ,έ(ρα.λ>ί?. Nescio etiam quid my- 
fterii lateat in literis Εζψν , quae in frontispicio hujus Codicis exrant. 

2. Codex COLBERT. 221 f. contincns Evangeliftarium mutilum & fequio- 
ris aevi fupcrfcriptionibus fcrdatum, In indicc feftorutn habet Aug. 1 f. eii τ•,ιι» 
χ,οιμνίσίν τνίί 3•έοτο'χ.ου Scpt. 8. ί'ΐζ το γίήσιον τηζ 5εοτόκ.ου (^feftum excunte feculo 
VII• inftitutum) ρ. τδ αγίου Ίωακ-^ν και "Avvijs. 0£tob. 27. τα. καταθεσια τϊίί τι- 
μίαίζ χ,ά,ρχζ, Νον. 2 1. Τα έίσ-όίια τϊίί ύ7Τ€/>αγία5 θίοτόκου. 12. Ίωχηου τοΖ ίΜημονος,- 
Dec. 12. εττι/ίκ-ΐα Χοίροου κ,αι ΠίρσοΜ. (Α°. 627•) May 21. Καν^-αντίνου χ,αι 'Ελεν>)?,• 
Junii 12. Ναηψό/1''" Πατριάρχου. Oftob. 8. riis Λγίαί Πίλαγία5 τϊίί vropm ζ>ιτ€ΐ 

• ... ίίί 



PROLEGOMENA. ύ^ 

*?ί το TiXoi Τ8 βιξλίου. Plurima in ifto Codice occurrunt juniori manu a pofles- 

IbribuS notata , Ut μνϊΐ(^*^τι xupit Τ)ΐν -^υχί^ν του <$Όύλου σου Πά-ττΌ. χ.υρΐΛχ.ου χχ] 'ίρίο$ 
XoLt τνηυμχτικου κ.α.ι Τίσισιου , item του δούλου σον wxvxyidTi ίνχγνάς-ου vtoZ τοΖ Nijco- 
λάου. irem τοΖ Λυλου σου Τίοργιου iipxpxov. item Catechismus lingua Graeca vul- 
gari infcriptus ^ί^ζχχλίχ xpi<rt^vtx)i. menrio eriam fit Annorutn Chrifti 1^24,. 
15^7. ifzp. Occurrunt deniquc inftrimienra donationum , aedi cuidam Sacrae 
fadtarum, quarum prior ita incipit: κατόί, tjjv σ'/ιμ^ροιι νιμίρχν iiVis «■τι;» ^Meg* κ,υρίΛ,- 
κ», ■uTiTCTX XXI ^ιχχτΎ[ του χυ-γουψου μν\Ί5ζ^ ΐΤίΐ-του XpiToZ χυ^ί". ύ τρκτίντιμοι χχ\ 
μχνυφίχοζ ίφ^ΐντνί καβάλλαςυ μϊ^σνιρ •γχ\ιχτζ(ύζ βοιρΛ\χουζ νι9ίχίσίν-ίΙί τον νχον ΤΥΐί υτΤίρ• 
αγίχζ θίοτόχου ths ■ΰτοΧλ*ιλίω 'ττ&σσχζ. rublcribitur μ)ΐτ/)Λ. . . , ρχμοτχχ<ϊ'ίλλχν aliud 
inftrumentum eft anni 1466. 'ίμ'ττροσ^ζν τΤιί υτηρχγίχζ ^ίοτόχου τΊ\ζ tjroAi.... \y(a 
yixpioi YliTgitx-lyci Αοζίτοί οιζιλο?. Εχ iftis omnibuS) nifi mea me conjeftura 
fallit, conficitur, Codicem cfle Cyprium. 

3. WHEEL. 5. „ Leftionarium Evangelicum in quarfo grandiore literis qua- 
j, dratis & majusculis paulo pinguioribus (qualcs Ruillcae} descriptum circa 
„ Annum Chrilli milleilmum , quod e partibus Orientis allatum libere in ufus 
„ noftros tradidic Vir Cl. D, Georgius Wheelcr, Ecclefiae jam Dunelmenils 
j, CanoniciiSj inquit Millius. 

4. MOR. 2. ,, Evangeliftarium pervetuftum grandioribus literis circa Annum 
„ Chrifti millefimum exaratum Joannis Mori Episcopi Norvicenfis *' , cujus 
Leftiones Millius in appendice exhibet. 

i. ., Leftionarium Evangelicum mutilum ρεΓνεπιΠ^απι, fcriptum litcris qua- 
j, dratis pinguioribus paulo ante annum Chrifti millefimum. Id enim colligo ex 
5, Ledionario ejusdem omnino cum hoc noilro Charafteris , quod oilendebaC 
j, mihi, cum olini Cantabrigiae agerem, Aniicus e paucis D. Joann. Covellus, 
}, S, T. P. ad cujiis quidem calcem indicatum eft cxemplar illud fcriptum fuiile 
Ϊ, Anno τφγ. h. e. Chrifti 5)95 ". ita Millius fuum Lodicem BODLEJAN. 
3. describir, quem nos deprehendimus in ifta Bibliocheca notatum efle Baroc. 
202. & ex parte contulimus. Guiliclmus Laud Archiep. Cantuarienfis illum 
cum aliis A°. 1628. per Comitem Pembrockiae inter libros Francisci Baroccii 
Parricii Veneti emic, atque in Angliam transportavir. 

6. Codex SCALIGERI. In Catalogo Bibliothccae Lugduno Batavae ita 
describitur: „ Series Ledionum Feftalium ex Evangeliis & Pfalmis Graece & 
„ Arabice-, ex charaftere Graeco colligebar illuftris Scaliger fuo tempore, 800. 
„ retro annis fcriptutn fuifle hoc exemplar. Et in Epiftolis Scaligeri : Leftiona- 
j, rium vetuftiflimum Arabum Chriftianorum. Arabica Γαηϋ fine punftis diacri- 
„ ticis, Graecus Textus e regione appofirus ex Prophetis & N. T, lirera qua- 
5, drata, quam capitalem vuigo vocanc, quod eft argumentum vetuftatis non 
j, infimae". Codicem vidi Sc contuli Leidae in Bibliotheca A°. 1731. Cum fic 
papyraccu?, de aetate ejus pronunciare non audeo. Scriptus cil autcm literis 
majusculiS) fimilibus codici Prophetarum, <\\i\o\\mC^ta\T{uisRupefocaldii fuitj 
accentus ubique habet appofitos, confundic jj 8c ei, item u. & 01, ω & 0. Di- 

ftindlio major minio fcripta exprimic figuram crucis. in fine legitur 

t5 ^uXh Πέτρου χμχρτούΧπ .... ο ^άζ νιμων. ^Αμ)]ν. Continet fragmenta pauca 
ex Pfalmis, Evangcliis, Aftis, & Epiftolis, five Pericopas legendas τίί χυριχχΗ 
των ctyiav βα,ίων, χχτχ την συνταξιν, «iV τον νι-τττΥιρχ^ euxyyeXtov των xymv τταθαν τ« 
Χυρί» -^μων Ί))σ8 ;κρΐ9~8, ωρα. χ. τν\ζ νυκ,τοί, αρφ γ. τ". θ• '* ) τϊί xylcL χχι μ^yx\y^ 
Ότχρχσχίυνι τ-τρωι ωξχ Λ. Trii ν\μίρχζ » ωρχ, y. 7", θ. , τω xyicu χχι μ^yxλcύ σχ&βχτω ) 
ϋυρίχχνι TYIS xyUi βχίχζ. Habet Leftiones fingulares , & confentic cum Verfione 
^gyptiaca : Seculo XV. fuic in poteftate hominis ecclefiae Latinae addidi , qui 
I. Pet. II. 23. vocem ^ιχχίωζ imperire mutavit, ut legererur at «.<ϊίκ.ω?, atque 
ita, fi placet, exprimeretur Verfio Vulgata : yW/V^wi/ fe injufte. Tunc eriam 
verfus fequentes de Ludovko XlL Rege Galliarum huic Cpdici funt inferti : 

Dum 



64 PROLEGOMENA. 

Dum trcpidant Itali, movet & Germania bellum, 
Et fcclerum inventrix Hifpania tota Megaeram 
Concitat in Gallos , fimul aggredienre Britanno : 
Has omnes furias vicit Ludovicus , una 
Gallorum princeps & regum maximus idem. 
Attamen his fcelerum in fcfe furgentibus armis 
Mifit ad /^gypti ίζ&ν\ΧΆ Syriaeque iyr^nnumy Mt 
Chriilicolis vetiti reicraret clauitra fepulchri. 
Sic hofl:es pariter vicit, nobisque fepulchrum 
Reftituit, placans precibus, quem vincere ferro 
Mallec , & a vano mundum defendere cultu. 
Et faccret tandem: impediunt fed talia Parcae, 
Invidiaeque modo Regum , quibus omnia letho 
Ante fuos ortus. ... 
Caetera defunt. 

7. Codex Colbertin. 6iJ^. Continet Evangeliftarium reculi XIII. ut ex notal 
in fine appolita coUigo, \τίΚί.^>\ τδτο roufo^.... <}Ίλ χ«ιρο5 Γίωργί» legea? τδ Po^ 
<5^ί» , ^ik am^^p[ju\s ^ ότοΧΧη ■ατό^β.... ^ιλ, '\/U')(ixYii ίυΤΗ σωτ^ΐξίαί , ^ έτεθΐ) eti 

ταν 'πτά.νσί'βον να,ον τδ μίγά,λΰ Έ'τηφΛ.νία ^γαν ΤΥίζ ΙγχληΤΥίζ ei ^6 τΐ5 βαλνι^η 

α.ξΛΐ τδτο χξνφιωζ τι χα.) φα,νίξωί, 'e^jj τΐζ «-gst-S των ι/3. ΆττοτΌλων , κ-αι ipaii «'upjj 
χΛχίτψ •3τάντύ)ν μοναχαν. Idem Georgius fimile Evangeliilarium fcripfit A°. 1205". 
quod in Bibliotheca Regia extat, & in Palaeographia defcribitur. 

8. Codex Colb. 648. Evangeliftarium feculi XIV. in fine habet, ΙγξΊφ^ι χα^ 
ξ] ΚοσμΖ μοναχδ τδ ΌΤΜΛρίτϋ ; cui hacc aetas aiHgnatur in Palaeographia. 

9. Codex Colb. 081. Evangeliftarium mutilum, defunt enim Leftiones fe- 
ftorum. 

10. Codex Co/b. 731. Evangcliftarium , in quo plura defunt, quam in prae• 
cedenti. 

11. Codex Colif. 126^. Evangeliftarium de Sanftis a feria 2. poft novam 
Dominicam ad XI. Junii} videtur cflc pars altera Codicis 10. 

12. Codex Coli>. 824. Evangeliftarium a feria 2. poft Dominicam Thomac, 
decft initium ; videtur fcriptus eile in ufum EcclefiaeConftantinopolitanae,prae- 
terquam enim quod frequens fit mentio Archicpifcoporum Cp. , exhibetur etiam 
Leftio in σόναξιν τϊίν v-TrtpxyUs QtoToxn h tqis χΛλχοττρΛΤίίοΐζ y quae regio Urbis 
Conftantini fuir. 

i^. Codex Colb. 1241. Evangeliftariura , in quo defunt quaedam hinc in- 
de folia. 

14. Codex Colb. 1282. Evangeliitarium. Charta laevigata eft & binaeCo- 
lumnae in fingulis paginis eleganter fcriptac funt: in fine haec nota a Librario 
adjefta eft: XpTi ^i^n -ττονεορτ» Te>iv -σοκΰοχβοι a.fciyy\v (^vide fupra pa. 58. n. 
lo^.} \•γ(ύ Ίωανν>ΐ5 @ίο(ρυ\α.χτοζ. 

. if, Codex Colb, 1824. Evangeliftarium qjusdem aetatis & commatis , cujus 
eft Codex 15. 

16. Codex Colh. 1^6^. Evangeliftarium , in quo multa defunt-, menrio ibi 
fit cujusdam Philippi , eya ΦίλιττΏτοί τδ Οαλ*(/)δ : notantur anni tjis χριτογοήΰΐ,ί 
1393. 14.13. 1466. 

17. Codex Co/k .... Evangeliftarium, 
Undccim iftos Codices Colbertinos contuli A°. i/if. 

1 8. „ Codex Bodl. 4. Evangcliftarium mancum annorum circiter f 00. 

19. », Codex Bod/. 5". Evangeliftarium nitidiflime defcriptum, fed nunure- 
,, centiore, adveftuni e Turcia & ab Eduardo Hyde, Comite Clarcndoniac 
„ Cancellario Academiac, in Bibliotheca Bodlejana repofitum. Fuit primo Pa- 

triar- 



» 



PROLEGOMENA. 6^ 

5, triarchae Conftantinopolitani , qui illud dono dedit Hencagio Finch Comi- 
3, ti de Winchelfey ad Turcarum Imperatorem Legato A°. i66i. 

2 0. ,, Codex Land. 4. continet Evangeliftarium fcriptum , ut apparet in 
„ fine ejus, a quodam Oneilmo, menfe Aprili, Indiftione 15-. anni τφη^ h. e. 
„ Chrifti 1047. 

2 1 . „ Codex Seldeni 4. Evangeliftarium vetuilum , fcd mutilum, 

22. „ Codex Seldeni f . Evangeliftariutn vetufl:um,ied laceruni". liz Millius. 
25. Evangeliftarium , quod vidi apud Cl. R. Mead. 

24. Codex Augitflanus 4. efl: Evangeliftarium , fcriptum litcris grandioribus: 
ita eum dercribic J. A. Bengelius; qui etiam V. ex eoL. produxit. 

Hadenus de Codicibus Ev angel ι or iim cgmwxs: Codices, qui feorilm -^<J?^, 
Epflolas auc Apocalypfin continenr , defcriberaus fuo loco. 

De ScRiPTORiBUs Graecis, qui Novo Testamento usi sunt, 

USqUE AD TEAiPORA CoNSTANTINI M. 

'nVangelium Na-zaraeorum ^ iive Ebionitarum , five duodecim Apoftolorum, 
*-^ five κ-ΑΤΛ Έβρα(85, tot enim nominibus idem appcUatur, citarunt Irenaeus, 
Clemens Alexand. Origenes, Epiphanius atque Hieronymus. Ναζαρ>ίνοι , aic 
Epiphan. Hae. 28. έχουσι το κατΛ Ματθαίον «uayysAioii Ώτλίίρετατον έβραΊνΙ , quod 
explicat Hae. 'i^c. h τω yoi!/ -αταρ αυτοί? euayyeAii» κ,ατα ΜατθαΤον , όνο/^αζο/ΛΕνω, 
Ουχ ολα; [lege ούκ. ovTiJ ^t ^'ΌτΚ^ίψά.χού ^αΚΚα. νίνοΒ'ίυμένω χ,α1,>ικ,/)£ι)τ>)/)ΐασ^εΐ'ώι), Έβραϊ- 
κον «ί'έ τοΰτο καλοΐ/σιν. Fragmenta collegit J. Α. Fabricius in Codice Apocrypho 
N. T. Hamburgi 17 19. ediro, quem fefdliiTe conje£turam in eo video, quod 
didlum quoquc illud μυ<τ>ιρίον Ιμον Ιμοι κ,αΐ τοΤί ΰιοΤί τβ οιχου μου , a Clemente Alex. 
allacum,ex eodem Evangelio petitum fufpicatus eft,cum fit ex EfaiaeXXIV. 17. 

Hermae Ψαβοτ ^ ex eadem Editione Fabricii. 

Barnabae Epifiola^ ex Editione Cotelerii A°. 1698. in Folio. 

Clementis Romani Epiftolae duae ex Codice Alexandrino per Patricium Ju- 
iiium erutae, qui,dum lacunas ex ingenio complere conatur, haud raro videtur 
impegiile, ut cum,Iitens quibusdam ilatim in limtneobroIecis,legitvocemScrip- 
roribus Ecclcfiafticis inufitatam ^σάζαμνί^ ubi alii νομ[ζομί</^ alii J^ojcuaOjwei' con- 
jecerunt. Sed procul dubio fubftiruendum crat verbum a Paulo in Epiftolis 
frequenter ufurpatum yvag/^o^iv , quod ienfum reddit fimplicem planumque. 

Hanc qualemcunque emendationem meam, quam jam A°. 1730. in publico 
propofueram , &: biennio ante ciim nupero Epijtolarum Clementis editorecom•• 
municaveram, Editor ifte non folum A°. 1742. fibi tribuit, fcribens: p. iip. 
„ quidfi \ymf\ [ζομνι legamus ? ^c". fed etiam in publico fpecimine A°. 1 744. 
in eadem urbe , ex eadeni officina , eademque forma (ut cum Epiitolis Apoftolicis 
&c Annotationibus in eodcm volumine compingeretur) edito publice fe laudari 
paflus eft: his verbis: „ Mulro tamen aptior h. 1. eft Novijtma Viri fummi 
j, conje£tnra , qiii fagactter vidit yvujp/^o^ey efle verbum illud , quod vetuftare 
„ codicis deletum fuic &c". Quod hac occafione notandum eile judicavi , ne 
quis, tempora non iatis diftinguens,me illi Editori aliquid tacitum fublegifle, 
&plagiiim, quod vocant, literariutn feciile fufpicaretur, 

Clementi multa quondam falib adfcripta fuerunt, de quibus Eufebius Hiil. 
Eccl. 3, 38. 'y\^y\ ^i και 'ετίρα troAue-TDi και ^ακ.ρα, ffuyyga^tt/iaTa , άί του ΛυτοΖ^ 
%θί5 και -ατξωψ rivis tzrgonyayov , Πέτρου J"» και Άτηωνοζ Ο^^-ΧοΎουζ ΏΤέξΐΙχοντα , ων 
ουί" ολωζ μννιμν Τΐ5 "ζιΤΛρα, τοΐ5 •ζ!Ταλαιοΐί (pepeTai, oii$'s γα,ρ καθαρον τ»? Άττοτ-ολικϊίί 
ορθοδοξία? α.'τίοσόύζίΐ τοϋ χΛ,ρΛχΙγιρΆ. Ιη quibus verbis praecipue illa χ^Ιζ και Ώτρωψ 
rorari velim. Pfeudo-Clementis funt i. Conflitutiones Apoftolicae , quarum 
Auftor Hcxaplari Origenis Editione ufus eft, & locis Veteris Teftamenti mul- 
ta Aquilae, Symmachi, atque Theodotionis intermifcuit , uti diligenti invefti- 

I ga- 



66 PROLEGOMENA. 

gationc primus quod fciam deprehendi : in Evangeliftis vcro citandis videtur ad 
manus habuiile Tatiani Diateitaron •, plerumque enitn Textum cx pluribus cora- 
pofuic. 2. Recognitiones, quae Latine circumferuntur , quas feculi tertii initio 
adfcribendas eile probavit H. Dodwellus. Homiliae, ex quibus eaedem Reco- 
gniciones videntur in Latinum fermonem converfae efle, auftorcm habent im- 
bucum multis opinionibus a fide Chriftianoruni alienis. Edit. Coteler. 

Ignatii Epiftolae genuinae feptem , interpolatae atque fpuriae duodecim , 
quae mihi ab eadem manu, ac Conftitutiones Apoftolicae , videntur corruptae. 
Edit. Cotcler. 

'Polycarpi Epiftola ad Philippenfcs. Ed. Coteler. 

^apiast Polycarpi Ibdalis, Epifcopus Hierapolitanus, de quo Euiebiufi H. 

E. 3, 35?• 

Valentifius Sc Valentiniani, quorum fic mentio apud Irenaeum 8c Epiphani- 

um. De auftore iftius Seilae haec habec Hieronytnus in Ofeae XI. i. ,, Nul- 

„ lus enim, inquic, poteil haerefin ftruere, nifi qui ardentis ingenii eft, & 

„ habet dona naturae, quae a Deo artifice funt creata. Talis fuic Valenrinus', 

„ talis Marcion, quos doftiilimos legimus". Scripturis pepcrcit , tefte Ter- 

tuUiano dc Praefcript. C. 38. qui tamen ipie libro de Carne Chrifti ipfi adul- 

terationem Capituli Joannis X. 13. objicicj quod confirmat Origenes c. Cel- 

fum 1. 2. /^eTot^apa^otvTcts Si το eCotyyeAOv ά.λλου5 ουκ. οίσα, >) τουί "^σπι Μοι.ρχ.ία>νοζ y 

κ.α.1 τουί "^Tra ΌυΛλίντίνου , οΙμΛΐ St xau του5 ■>>7Π) Λουκ,ίΛνδ — ου του α,λνι^ίνα XpttpioLyur- 

μπ ΊγχΜμΛ Ιισ\ν οι μιτα.•χαίρί.•τ\οιτα τα. ευΛ77έλΐΑ, χαι αιρίσαί ^evctj Ιττασίγοί/τίζ τω 

βουλγιμοίίί TW Ί>ισ8 ΜΛ^^,ο-λΙοίζ. Ιη ifta Sefta celcbres fucrunt Hcracleon , qui , 

reference Origene, in Evangelium Joannis Commentarios fcripfit, & Ptole- 

maeus. Valentinus traditionem Apoftolicam jadavit, tefte Clemente Strom. 

VII. p. 85)8. 'OuAAemvov ©eoiJ^otiii o!,x,J)}coeycti φασϋτ , γνωρίμοζ S^ οΰτοζ ίγίγόνίΐΏοίύλου. 

Montanus au£bor Se£lae κ.α.τΛ Φρυγα5 , ejusque ailecla Thcodotus Byzantinus 
coriarius , qui circa tempora Valentini fcripfit librum Λνατολικ,») <5'((Jstax.aAi« voca- 
tum , cujus fragmentum extat in libris "T-TroWaiaeuiv Clementis Alex. 

Lucianus Samofatenfis , Amftelaed. A°. 1743. tribus in Quarto volumini- 
bus editus. Ei perperam tribuitur Dialogus Thilopatris, quem feculo IV. fcrip- 
tuni fuiile crudite probavit Cl. J. M. Gesnerus. 

Celfus , cujus verba frequentur citantur ab Origene. 

Oracula Sibyllina , 

Thocylidis Sententiae multa continent ex oraculis Sibyllinis translata , a Fa- 
bricio utrumquc opus Chriftiano adfcribitur. 

Trotevangelium Jacobi in Codice Apocrypho N. T. a Fabricio edit. 

Jufiinus Martyr y editus a Roberto Stephano Paris. iffi. in Folio. In 
Dialogo cum Tryphone utitur vocibus ac phrafibus ex Adis Apoftolorum , & 
Epiilolis Jacobi & ad Hebraeos pctitis , (ppiosm , ΐ!ταθ>ιτο5Χρ(5-ο?, & quae le- 
giintur dc Melchifedeco. Ego vero cuperem mihi eximi fcrupulum de hujus 
Dialogt auftore , ex diligenti ejus Ledione injeftum , nimirura quod non uta- 
tur in V. T. locis citandis verfione tw 0, ied magis accedac ad OrigenisEdi- 
tionem hexaplarem, cum, quae Origenes obelis jugulavit , omictat:, quibusque 
aftcrifcos appofuk , addat etiam > cum idem in Daniele alia Verfione , nefcio an 
Symmachi , utatur. Si Juftinus mortuus eit , antequam Symmachi atque Theodo- 
tionis Verfio ederetur , & fi integro ieculo praeceilic Origenem , quomodo poruic 
iftius opere uti?aut fi non ufuseii,quomodopotuitaccidereutpij'-ruseademver- 
ba iisdem in locis adderet vel demeret, ubi ille vel afterifcis quidvci obclisfigna- 
verat.^ Qiiare de hoc au(Sbore quid ftatuendem fir, doftiores viderint, -^ihirem 
compertam propofuifle fat eft. Pleudo-Juftini eft Expofitio Fidei , itcm Quae- 
ftiones & Refponfiones ad Orthodoxos , in quibus Manichaeorum , qui exeunce 
feculo tertio exorti funt, extinfti item Ethnicifmi, ut & Irenaei atque Orige- 
nis diferte mentio fit. Ire" 



}} 



PROLEGOMENA. 67 

Irenaeus Lugdunenfis Epifcopus & Martyr. Editus a Ma(fueto Parifiis 1710. 
Graeca ejus Fragmenta funt apud Epiphanium , Theodoretum & in Catcnis 
MSS. De eo it^ Millius : „ Epiphanius, inquit, aliique, quibus Gracca Ire- 
„ naei debemus , haud iemper citarunc loca Ν . T. ad Textum Irenaeanum , 
5, fcd nonnunquam ad Codices fuos pofteriores : — in Latinis autem intcrpre- 

„ ti id unum curae erat, uc Scripturae teftimonia exprimeret verbis Inrer- 

,, pretationis Italicae. Unde faftum , ut paucis in locis , nec nifi ex contextu 

orationis , fads aflequi poiTis , quaenam fueric Codieis Irenaeani Ledio. 

Tatianus Syrus, Juftini Martyris Difcipulus, fcripfic adverius Gentes. Edi- 
tns a Frifio Tiguri 1 546. idem etiam Catenam nefcio quam & Colleftionem 
Evangeliorum contexuir, tcile Eufebio H. E. 4, 29. Ό TctTiotvos συνάφειάκ τίνα 
χ,αΐ ffuvctyidyW ουκ. οίιί"' Ί'τταζ ταν 'Ευαγγελίων συνΒ'εΐί, το 2:^ ησσί^αι τοΰτο -ΰτροσ- 
ονομαίίίν' τοΖ ^i Άττος-ολου φα,σι τοΧμίήσαι τινα,ί αυτόν μίΤΛφρχσαίί φωνλζ , ως Ιτη^ιορ^αμί- 
yov αυτών rw τγις (Ρρίσίωί συντα^ιν. Theodoretus teftatur, ie plusquam ducen- 
tos tales Evangeliorum Codices deprehcndiile atque fcpofuifle •, hodie ncc unus 
fuperefr. In Codice tamen 72. ejus fit mentio ad Matth. XXVII. 49. 

Theophilus Antiochiae Epifcopus, tres libros ad Autolycum fcripfic, a Fri- 
ίΐο editos Tiguri 1 5-46. 

j4thenagoras Arhenienfis, fcholae Alexandrinae Doftor, fcripfic Legationem 
pro Chrifcianis & de Refurredione mortuorum , in quibus paflim ad loca N. 
T. alludit, cirat etiam Baruch. III. ulr. quem locum Editor fatetur, ie in fuo 
Jeremia invenire non potuiile. Ed. Oxonii 1706. in 0£lavo. 

Clemens Alexandrmus , Ed. Jo. Potteri Oxonii 1715". Editores priorcs 
frequentiiTlme aberraverunt in adnotandis locis Scripturae , quae m textu Cle- 
mentem refpicere exiftimabant , atque etiam Millium fecum in crrorem abduxe- 
runt, uc cum Paedag. 3, 11. Clemens di(£bum s.Cor. Vlll. 21. proferrer, ad 
marginem notarunt Rom. XII. 17. ex quo Millius infignem Variationem co- 
dem loco falfo exfculpfit. Scripfic idem Clemens VIII. libros ύττοτυττάσββν , qui, 
fi integri extarent, maximo nobis ufui ciTent, aiVev ouv ύτοτυττάσβΐ? ait Photius 
Bibl. 1 09. ΰ^λαμβά-νουσι sre/)» fi^m τίνων τγΐζ 73•αλαιαί xcn ηα,ζ 5^θ>ικ.>)5 , praeci- 
pue του Παύλου τ5ν Έττιτολαν χ,αι ταν κ,αθολικ,ών. Habemus tamen Fragmenta 
quaedam in Eclogis Editioni Clementis annexis, & in MSS. Scholiis hinc in- 
de , tum Latina Cafliodoro interprete , Fello editorc. 

Hippolytus , Irenaei difcipulus, Epifcopus Portus Romani in Arabia, ex 
editionej. A. Fabricii k°. 1718. Folio & Collatione MS. Bafilieniis membra- 
nacei Scholiorum in hiftoriam Sufannae, item de Antichrifto. 

Origenes ex Editione Latina Lugduni \^l6. &c Graeco-Latina Huetii ^ & 
Spenceri collata cum MS. Bafilienfi chartaceo , &: Wetflenii collata Epiftola ad 
Africanum cum MS. Bafilienfi membranaceo , denique Caroli de \la Rue , 3. 
Volum. Licet autem Origenes apud poftcriores Graecos atque Latinos ma- 
leaudieric, illud tamen cercum eft, neminem Patrum fuifle ipfo κ.ριτιχ,άτί§ον & 
in Scripturis exercitatiorem , qua laude etiani fua aetate in ^gypro praeci- 
pue ac Palaeftina apud Monachos βιβλιογρίφουί floruit. Unde faitum , uC 
non modo ipfius N. T. 'USOaii tantutn non fola pro Authentico Codice ha- 
bcretur, ac pailim omnium frequentiiHme defcriberetur-, verum etiam ut inter- 
preres atque enarratores N. T. pene univerfi temere non alias atque Orige- 
nis explicariones adoptarent. IUud ergo affirmare non dubitem, quod, fi vel 
Origcnis Codex extaret, vel fcripta ejus integra fupereflent, ad editionem No- 
vi Teftamcnti accuratifllmam plus inde quam ex omnibus aliis Patribus ac Codi- 
cibus , qui nunc quidem fuperfiint , fubfidii fperare liceret. Quod tamen non ira 
intelligi velim, acfi omnes Origenis leftiones probarem ; non enim nefcio , il- 
lum virum ex conjeftura , ied nifi fallor (ut plerumque fit) infelici & non nc- 
ceilaria in N. T. non pauca immutafle •, quae emendationes tum a librariis, 
tum ab Hieronymo in Verfione Latina , partim receptae partim negleftae funt, 

1 2 De 



68 PROLEQOMENA. 

De quibusdam ipfe Origenes nos docet, in commentariis qui fuperfunt: nullus 
auteni debito, fi commentarios haberemusintegiOS,longcpluradeprehenrumiri, 
νάςΐ. Matth. 1.2 3. VIII. 2 8. XIX. 1 7. 19. XXVli. 7. Jq. 1,2 8.1. Cor.X. 2 8. XVI. 
^i. Ceterum dolendiim , Interpretes Origenis Latinos tanta licentia graiTatos efie, 
uC jam difficulter difcernere liceat, quid ab Origene aut Rufino profedum iic. 
Nec minus dolemus acerbam viri nobis quondam amicilTimi Caroli de la Rue 
piortcm, qui pridi^ Non. ΟΛ. 1739. extindus telam coeptam ad finem per- 
ducere non potuit: quod uc tandem perficiac, cui hoc ncgotium moriens de- 
mandavit j Carolus Vincentius de la Rue fratris filius, utque non folum Com- 
mentarios Origenis in Johannem, verum etiam Scholia ejus, in Catenis editis 
ineditifque paflim fparfa, nobiscum propedietn communicct, ardenter cupimus 
& optaraus. 

Ammonius Alexandrinus concinnavit Harmoniam Evangeliilarum , quaeMil-, 
lio judice adhuc Latine extat a Viclore Capuano reperta & a Memlerio pri- 
Uiurn typis edita: nos vero longe alirer judicamus. En defcriptionemhujus ope-, 
ris ab Euiebio faftam : Άμμάνιοζ μίν Ό Άλίζα.νί'ρΐυί , -ατολλ^ιν ίύί tixos φιλοττονίαν κ,αζ 
cTCouS^iw £ΐσ«.γν|οχα)5 , το ^dS" Τίσσα,ρων ημιν κα,ΤΛλίλοίτνίν ίυχ'/γίλίον , τω χλτο. 
ΜατθαΤον των λοιτίύίν Ιυα,γγίλιτ^ν ^regiJtoTroLj ■ζΣΤαξο,θίΐ? , ωζ e^ ctvocyjois συμβ^Λΐ. 
τον TYiS α.χολουθία,5 Ιιρμον των τριών 0^φ^α,^να.\ 'όσον Ιττι το υψη ths oLvaLyvccaiais -^ 
ex quo liquet omnino foetutn fpurium efle eum, qui Latine extat. Nam i. La- 
tinus Ammonius habet hiftoria^n adukcrac Jo. VIII. Graecis , Ammonio aeque 
ac Eufebio , mmquam leftam. 2. Codex Latinus exhibet quatuor Evangeliltas 
in unum corpus conflatos : Ammonius autem quaternis columnis quatuor Evan- 
geliftas diftinfte defcripferat , haec enim eft vis verbi srctgaGel?, i. e. juxta Mat-, 
thaeum reliquos appofuit. 3. Latinus Ammonius numeris tantum appofitis paral-, 
lela cetcrorunj Evangeliftarum loca indicat : iftud autem non utique Ammonii , fed 
Euiebii, ut ipfe diierte teftacur , im^entum eft. 4. Latinus Ammonius eandem hi- 
i5:oriam femel tantum narrat;,nihilque repetit: Amraonius quod apud diverfos E-. 
vanCTeliftas bis terve quaterveiisdemverbisoccurrebat,iisdemverbisbistervequa- 
terve pofuit , etiam tIs Όμοψβ.νρυζ των λοιττων Ιυα.γγίλιταν ■ατίριχοττα.ζ ΏΤα.ρα.^ίΐί: idi 
quod etiam Millius vidit j „ Eu.febius dicit; , Ammonium Matthaei Evangelio adje- 
„ cillein hoc Opere ceterorum Evangeliflarutn loca Όμ.όφωνΛ feu concordantia; 

cum autem ex Harmonia ipfa [Latina fcil.] conikt , eum haud adjecifie lo-, 
„ corum iftorum concordautium ipfa y^rba &c ". Pro eo autem , quod neces- 
ikxio inde debebat concludere Millius, Latinam Harmopiam non Ammonii eile, 
in alia potius omnia abit , aiqye fibi apcrte contradick. f . Si Ammonius vo- 
hifC^t omnes Evangeliftas permifcere atque confundere, quid ad ejus fcopum 
feciflet accurata illa fingulorurn, diilinftio in τίτλου? & κ^φάλαΐΛ, quam Millius 
ipfi adfcnbit.'' aut fi eadetn diftindtio ex veriori iententia Eufebii eft, quid la- 
bor Ammonii potuic juvare Eufebium, qui fatetur ίκ. του Ώτροίΐρ/^ενου ttrofii^ctroi 
τοΰ kvS'pos ειλ)},φέν(ΐ< αφοξμόΐζ , cum confufio Evangeliftarum utique ordinem & di- 
ftinitionem non juvet, fed potius turbet atque diiiicilioreni reddat .^ 6. Eufe- 
hm teftatur, in Amnaonii opere Matthaeum pro bafi efle, Sc integrum eo or- 
dine , quo fcnptus eft , exhiberi , reliquorum autem Evangeliftarum textum non 
exbiberi eodera ordine, quo fcripferunt: at in Latino Ammonio noii friumtan- 
rum Evangeliftarum reliquorum , fed etiam Matthaei textus perturbatus eft in- 
termixtis ceterorum verbis. Ex quibus omnibus conficitur, id quod fub Atn- 
mpnu nomine nunc Latine circumfertur , fcriptum elle Aucloris Eufebio non 
prioris fcd pufterioris. 

Julius Africanus , cujus Fragmenta hinc inde extant , praecipue apud Eu- 
feb. H. E. 1 , 7. & in Catena MS. in Prophetas. 

■ Torphyrius^ Origenis condifcipulus, fcripfic contra Chriftianos , & a mukis 
confutatus eft, qui etianiipfius verba &: objeftiones ex verbis Scripturae forma- 
tas proferunt. . Gre- 



PROLEGOMENA. 69 

Gre^arius Thaumaturgus ^ Episcopus Neo-Caefarienfis in Ponto, Orifrenis 
Discipulus. Ejus Canones cxranc apud Beveredgium: Paraphrafis vero in Ec- 
clellallen inter opera G. Nazianzeni. Ejus opera edidit G. Foffius. Parir 1622. 

Methodius^ Episcopus Tyri, fub Decio Martyr ; ciracur ab Epiphanio & 
Photio: in Convivium decem Virginum edidic Allatius, conrulit J. Clericus & 
edicioni N. T. Kufteri praefixic. Ejusopera, fed fpuria pleraque , edidit Combe- 
fifius Parif, 16+4. 

T>ionyfius Episcopus Alexandrinus ^ Origenis Discipulus, cujus Epiftola ad 
Bafilidem edira cfl: a Beveredgio, coUata a me cutn Codice MS. 34, & 5)4. 
concra Sabellium Fragmentum extat apud Eufeb. Praepar. 7, i^. aliud de Na- 
tura apud eundem libro 14. c. 23. & fi^oj- 

Tetrus Episcopus Alexandrinus & Martyr, ejus Canones habet Bevered- 
gius : ejus etiam fit mentio in Aftis Synodi Ephefinae. 

Tierius Martyr, Pamphili Martyris Praecepror. Ejus Codex N. T. laudatur 
ab Hieronytno in Matth, XXIV. 36, tanquam emendacilllmus. 

Tamphilus^ presbyter Caefarienfis & Martyr, fcripfit Apologiam pro Ori- 
gene a Rufino Larine converfam. Codices Origenis & Pierii in Bibliotheca 
quam extruxerat, Caefarienfi repofuit, ad quos Euthalius Diaconus fuam Edi' 
tionem Adorum &: Epiftolarum Apoftolicaruni contulit arque emendavir. 

Hefychius Episcopus in TEgypto &: Martyr. Ei editionetn V. T. Alexandriac 
& in iEgypto receptam adfcribit Hieronymus praef. in libr. Paralipom. & in 
IV. Evangeliftas, nec ncn Apolog. adv. Rufin. Alius eft & aliquot feculis po- 
ilerior Hefychius Alexandrinus Lexici fcripror, ciijus parrem priorem jam A°. 
1^746. edidit, pofteriorem vero nunc cum maxime procuratVir. pl. Reverendus 
& multis nominibus mihi colendus JOANNES ALBERTI, qui mira diliaen- 
tia &: fagacitate invenit, loca, quae ex N.T. in hocLexico paflim cirantur, non 
efleabipfo Lexicographo , fed ab alio, ordinis Alphabetici nullam habente ra- 
tionem, addita •, eamque ingeniofiiTimam conjeituram poftea fchedis J. Tearfoni^ 
& R. Bentleji confirmatam vidit. Ex his autem Hefychiani , ut vocatur Lexi- 
ci additamentis non paucas leftiones deprehendi a receptis quidem diverfas 
led cum Alexandrinorum leftionibus confentientes : quin etiam aliquoties voci 
alicui ex N. T. allatae non ejus interpretationem , fed variam Leibionem appo- 
iitam fuifle obfervavi. 

Lucianus Antiochenus presbyter & Martyr. Edidic verfionem rm O. teftc 
Hieronymo 11. cc. „ Conftantinopolis usque Antiochiam Luciani Martyris 
„ cxemplaria probat". & alibi: „ praetermitto eos Codices, quos a Lucianp 
,, & Hefychio nuncupatos paucorum hominem aflerit perverfa contentio ". E- 
jusdem Confefllo Fidei extat apud Socratem H. E. 2 , 10. & alibi, 

De Sgriptoribus Graecis, qui N. T. usi sunt Seculo IV. 

TpUfebiiis Caefarienfis Episcopus ^ ab eo eft fcripta i. Praeparatio Evangelica 
"^ edita Parifiis a Vigerio 1628. 2. Demonftrado Evangelica contra Hiero- 
clem, contra Marcellum Ancyranum, & de Ecclefiaftica Theologia adverfus 
eundem , 'Parif. 1628. 3. Hiftoria Ecclefiaftica & de Vita Conftantini ex 
editione H. Valefiii Moguntiae 1672. 4. Explicatio variorum fcripturae lo- 
corum in Catenis MSS. hinc inde. Scripfic etiam. f. Commentarios in Pfalmos 
&: Efajam a Β. de Montfaucon Tarifiis A°. 1707. editos. Praecipue vero 
hic obfervandum , quod inventis Canonibus , five tabellis X. artificiofe dispo- 
fitis •, in compendio oftenderit tum Harmoniam Evangeliftarum , tum etiam 
quid finguli feorfim a reliquis fcripferint. In hoc negotio adjutiis eil labore Am- 
monii , cujus Evangelium o^ τίσσίξων Eufebius cum fuo IV. Evangeliorum^ 
Codice contulic , ita quidem, ut primo fingula Matthaei Segmcnta , ilcuc ordw 

I 3 nc 



70 PROLEGOMENA. 

ne iefc invicem apud Ammonium excipiebant , in fuo Matthaeo numeris i. 2. 
3, usque ad ultimum ^ff. notaretj poftea Segmenta Marci 233. Lucae 342. 
denique Joannis 232. verum non eo ordine, quo in Evangelio (ίί* ησσίρα»/ Am- 
monii occurrebant, fed quo ipfi Evangeliilac fcripferant, pariter numeris fuis 
diftingueret. Quo labore pera£to indicem five Canones confecit. Poftea idem 
Eufebius Ammonii Τίτλουί five breviaria Capitum fingulis Evangeliftis praefixit, 
aut margini appofuit, facpe in quatuor Evangeliis repetito eodem Τίτλω iisdem 
rerbis, qui in Ammonii Harmonia fine dubio femel tantum erat pofitus, cujus- 
modi in Matdiaeo funt 68. in Marco 48. in Luca 83. injoanne 18. Reliqua 
cx infpeftione ipforum Canonum Evangeliis praefixorum Sc numerorum margi- 
nalium , quos Erasmus & Stcphanus expreilerunt , melius quam ex prolixa de- 
fcriptione intcUigi poterunt. Hanc explicationem laboris Ammoniani atque Eu- 
febiani attento leftori haud paulo plenioretn ea, quam alii adhuc propofuerunt , 
addere lubuiti unde inter alia jam patet, cur ifta χ,εφάλα,ια non aequalia, fed 
modo longiora modo breviora Γιηε , prout nirairum vel in pluribus vel in pau- 
cioribus Evangeliftas inter fe convenientes vel discrepantcs deprehenderanr. 
Ceterum Eufebius Codices facros Pamphili, Pamphilus autem leftionem Codi- 
cum Origenis iecutus eft , qui tantae auftoritatis erant , ut ipie Conilantinus 
M. juilerit quinquaginta Codices facros cura Eufcbii eleganter atque accurate 
defcribi : Ό'ττω^ a.v v. σωμίηα. , inquit , h ί'ίψ^ίρΛίζ ίγχ<χ.τα.ζχ.ίυοΐζ Ιυα.ν<ίγνωτοί Τ£ xou 
■ΰτροζ TW Xgviciv Ιυμΐτα.χόμίΤΛ , vTfo η-χνίτων χΛλλιγρχφων χλι ουχρίβαΐζ την Τίχνψ Ιττι- 
ζ^α,μίνων , ypetcpMVAi x^λ^ύσ^^aι.ζ ^ των ^tiav i))Acti'>i γράφων, de Vita Conllant. 4, 36. 
37. Quo mandato accepto Eufebius quinquaginca illos Codices magnifice exor- 
natos duobus vehiculis publicis Conftantinopolin miiit, Iv -ατολυτΐλωζ, inquit, 
7\σ•>α\μίνοΐζ reti^e^iv τρισσα xat Τίτρασσοί (ίΐα-ττβ/χ-ψΛντων τΛμων. Sed & eadem OCCafione 
accidifle puto , ut libri illi pauci vetcres , qui ex incendio Diocledani manibus- 
quc Traditorum falvi evaferant, prae novis iftis & pretioils regiisque Codicibus 
forderent atquc vilescerent, pailimque feponerentur , ficque pauladm neglecli 
interirent. 

Athanafius Episcopus Alexandrinus ex Edidone Comelini Heidelbergac 
1 60 1 . collata cum MS. Codice Bafilienfi chartaceo Nicolai Doxopatri Conftan- 
tinopolitani. 

Tetrus^ Adianafii in Episcopatu Alex. fucccflbr, cujus Epiftola Encyclica 
cxtat apud Theodoretum. 

Marcus 1>iadochuSi ut vocatur, fcripfit iermonem contra Ananos a J. R. 
Wetftenio patre S. T. P. ad praelum paratum, & poft ejus obitum A°. κίρφ. 
Bafileae editum. Nomine ipfius exiftimem fignificari aliquem ex Episcopis A- 
lcxandrinis , Marci Evangeliftae fucccilbribus > eodem fenfu , quo de Athanafio 
in Encomio cjus legirur , «τη τον Μάρκ.ου 5ρόνον kva.ytra.iy ου•χ^ ίτ]ον τ)ί? ίυσΐβίίΛζ η 
"ΖΒ-ροί^ρΙα.ζ ίχώ» Αιά,^οχοζ. Nifi fit Ό μαχ^ριοί Διά(Γοχο5 Ό Φωτικ,ίί Maximo citatus. 

Macarius , Monachus ^gyptius; Ejus Homilias L. & Opuscula VIL A- 
fccdca cdidit J. G. Pridiis Lipfiac 1698. & i6pc). in Odavo. Loca S. S. vi- 
dentur ad Codices typis editos, interdum edam ad Vulgatam Latinam confor- 
mata vel podus detorta cile •, neque enim Graecus quisquam unquam legit Μαμ- 
Οψζ 2. Titn. III. 8. neque verus & andquus Macarius cum novis Typogra- 
phorum editionibus conllanter ubique confpiraret: funt tamen loca quaedam, 
quac manus corruptrices evaierunt, ubi ignorabat forfan , verba Scripturac eile, 
quisquis Codicem , ita ut editus efl: , recenfuit. 

Ephrem Syrus , plurima Syriace fcripfic, alia in Graecum converfa Sc A°. 
1709. Oxonii edita func. Omnia vcro Romae A°. 1738. — 1743- V. Vol. in 
folio : expe£tatur fextum 6c ultimum volumen. 

Alarcelkts , Ancyrae Episcopus Sabcllianus , ab Eufcbio Caefarienfi refu- 
tatus. 

£«- 



;:.i 



PROLEGOMENA. ft 

Eufiathitts Antiochenus Confeflbr , fcripfit adverfus Origenem de Enga- 
ftrimytho Disputationem , Tomo VIII. Criticorum Sacrorum editam , ejus etiaitl 
mentio fic in Adlis Synodi Nicaenae a Gelafio Cyziceno confcriptis. 

Juliantis Imperator Anagnoften egit intcr Chriftianos, poftea contfa ipibs 
fcripfit. Ed. Ez. Spanhemii Lipfiae 16^6. 

Eunomius , Episcopus Cyzici , auftor Sciftac Anomaeorurh, Ejus Confeflio 
& Apologeticus extant in Fabricii Biblioth. Gr. Vol. VIII. & Canifio Bas- 
nagii. 

Amphilochiiis Cappadox , Bafilio M. & Gregorio Naz. laudatus , e Mona- 
cho Episcopus Iconii. Ejus Opera, fed fpuria pleraque omnia, quaedam forte 
Amphilochio Cyzici cpiscopo , Photii aequali , tribuenda , edidit F. Combefis Pari- 
fiis 1 644. fed ka ut aliquando loca ex N. T. , contra fideni Codicis MS , ad 
Latinam Verfionem corrigenda efle judicaret , &: corrigerec,vid.in Luc. VII. 45-* 
Bafilius Magnus ^ familiaris Greg. Naz., Episcopus Caefarienfis, cujus E- 
piftola ad Amphilochium edita efl: a Beveredgio. Opera reliqua Veneciis if^f. 
& Bafileae i5'5'i. denique III. in folio Voluniinibus a Juliano Garnier Parifiis 
1721. - 1730. Contulimus aliquot ejus Homilias cum MS. Faefchiano mem- 
branaceo. Libri de Baptismo videnrur ex Codice recentiore editi, nifi fortailis 
loca Scripturae ab Editore ad Codices jam typis vulgatos confueto conformata 
fuerunc. Dubitatur an quartus & quintus contra Eunomium liber (quem etiam 
Th. Beza edidit) ipfius finc. 

Gregorius Ny(fenuSy Bafilii fratef• Edidit Beveredgius EpiilOlam Canonicam 
ad Letoium, Basnagius in Leitt. Antt. Canifii librum ad Theophilum j denique 
Venetiis A°. if^o. tra6batns de homine prodiir. Homilia in ύττοτταντίΐν , quae 
tamen fufpeda mihi eft, eJitat cum aliis Homiliis in MS. Faefchiano membra- 
naceo, Homiliae autem in oclo Beatitudines , in Ecclefiaften & Canticuni, m 
MS. Bafilienfi chartaceo. Opera ejus II. in folio VoU. edita funt Pariiiis i6if. 
acceilit Appendix A°. 1618. 

Gregorius Nazianzenus in Palaeilina Rhetoricam didicit , Conftafitinopoli- 
tanus Episcopus Cunde in MSS. plerumque Conftantinopolitanus cognominatur, 
non vero Nazianzenus) vulgo v.<tT Ιζοχ)ίν Theologus diftus , vir in Scripturis 
apprime eruditus, Hieronymo tefte in Eph. c. V. Epiftolae ejus extant inOpe- 
ribus Bafilii} Vita Athanafii ab ipfo conicripta operibus Athanafii praefigitur; 
16. Traftatus ab Aldo editos A°. 1516. item Opera ejus Bafileae 1550. edita 
contuli cum duobus MSS. Bafilienfibus Codicibus chartaceis, quorum prior con- 
tinet LII. i. e. omnes ipfius Traftatus a quodam Choniata fcriptos: pofterior 
vero 18. ipfius Traftatus, cum Scholiis Eliae Cretenfis. Opera ejus edita funt 
Pariilis A°. i6op. 

Caefarius, frarer Gregorii Naz. , fcripfit quaeftiones & Responfiones 195•. 
Photio Cod. 210 laudatas , qiiae Graece & Latine extant in Bibliotheca Pa- 
trum. 

Afierius, Amafeae metropolis Ponti Episcopus^ Homiliam fcripfit , cujuS 
argumentum fervavic Photius Cod. 271* 

Cyrillus Hierofolymitanus Episcopus fcripfit Catecheies editas Parifiis 1720. 

'T>idymus Alexandrinus coecus ; quaedam ejus Scholia in Catenis reperiuntur : 

libri tres de Spiritu S. ab Hieronymo converii funt; extant etiani ejus Scholia 

in Epiftolas Catholicas Latine, & Fragmcntum contra Manichaeos apud Ca- 

nifium. 

Serapio , Catecheta Alexandrinus , Thmuitanus in TEgyptd Episcopiis ab A- 
thanafio ordinarus 5 ejus extat Scriptum contra Manichaeos in Canifio Basna- 
gii editum , a Photio Bibl 8 f. citatum. 

Theodorus Heraclienfis in Thracia EpiscopuS, Arianismi fautof, tefte Theo- 
doreto , Commentarios fcripfic in Matthaeum, Joannem, & Pauli Epiftolas, 



yi PROLEGOMENA. 

quorum mcntionem facic Hieronymusj in Catenis vero Fragmenta ex iisdem 
occurrunt. 

Epiphanius Palaeftinus Eleutheropolitanus , Conftantiae in Cypro Epifcopus 
Linguarum peritus, cx Editione Petavii Parif. 1622. De eo ita fcribic Confa- 
lus Poncius: „ fi quis eit inter Sandlos Patres, quorum,vel temporum injuria 
„ vcl Librarioriim ofcitantia , mutila , corrupta depravataque ad nos fcripra perve- 
„ nere — is quidem unus judicio meo S. eft Epiphanius". 

JlpoUinaris Laodiceae in Syria natus efl: Epifcopus, Libanii atque Epiphanii 
amicus, cujus Commentariorum in Catenis Graecorum frequens eft menrio. 

'Diodorus Tarfenfis , Praeceptor Mopfuefteni ; mentio ejus quoque iit in Ca- 
tenis paifim, & in Codice 72. ad Mattli. XXVII. 49.^ 

Theodorus Mopfueflenus , ταΐ5 γξαφιχοίΤί oigi-r* -ΰτλουτ^ν μΑρτυρΙοαζ , teile Pho- 
tio Bibl. 4. , plurima fcripfic , quorum Fragmenta in Catenis MSS. & editis re- 
periuntur. 

Joannes Chryfoftomus diftus , quae appellatio , aliquot feculis ipfo recentior , 
a rempore VI. Synodi A°. ό8ο. habitae communiter innotuiu , presbyter fuic 
Antiochiae, poft Patriarcha CP. amicus Theodori Mopfueft. Textu eciam N. 
T. ufus efl: eodem atque Origenes. Frequens ejus eft mentio in Catcnis MSS. 
Editione ufus fum Savilii Etonae A°. 1612. & poftea B. de Montfaiicon Pa- 
rif 17 18. Homilias in Matthaeum ex Codice vetuftiilimo fedlacero Academiae 
Juliae cum Textu Matthaei vulgato contulit , atque V. L. edidic J. Saubertus. 

Titus , Bofirorum in Arabia Epifcopus , fcripfit contra Manichaeos , a Pho- 
tio Bibl. 8 f . citatus , & in Canifio Basnagii editus : fcripfic itcm in Lucae E- 
vangelium Commentarios , qui in catenis MSS. cum aliorum Patrum Commen- 
tariis permifti & a Pollino Romae A". i<>73. editi funt. 

Tolychronius , frater Theodori Mopfueftcni , fcripfit in Proverbia , Eccle- 
fiaftem & Canticum. 

Timotheus y Alexandriae Epifcopus^ cujus Canones edidit Beveredgius. 

Ψfeudo-Ί)ionyfιus Areopagita in hoc feculo collatur a Pearfonio, Qui cum 
frequenter a Monachis defcriberetur , & Commentariis explicaretur , inde fa£tum 
exiftimo, ut non repraefentet textum N. T., qualis fuit feculo IV., fed qualis 
fuit librariorum aut Scholiaftarum temporibus. Editus eft Florcntiae A°. 151 6. 

S Ε C U L Ο V. 

Synejius Epifcopus Ptolemaidis, Libyae Cyrenaicae, ex editione TurnebiPa- 
rif. 10 12. 

ΨτοεΐΗ5 ^ Chryfoftomi amanuenils , fcripfit varias Homilias, quae Latincex- 
tant in Bibliotheca Patrutn. 

Theodoretus , Difcipulus Theodori Mopfuefteni & Chryfoftomi , Epiicopus 
Cyri in Syria, ex editionc Sirmondi Parii! 1642. collata cum MSS. Balilien- 
fibus. 

Cyrillus Alexandrinus ^ de quo ita Millius ,, quantum, inquir, ex locis N. 
I, T. per opera ejus fparfis colligimus, exemplar naftus eft notae probatioris & 
„ admodum cmendatum , qualia haud pauca Seculo III. in ufum Praefulum & 
„ Doftorum a fcribis Alexandrinis exarata fuifle fupra notavimus". Hoc eil, 
ut verba Viri Cl. interpretamur , iecutus eft cditionem Origenis atque Eulebii. 
Edit. Parifiis 1638. quae tamen non ubique ad fidem MSS. curata eft, ut ex 
Scholiis MSS. & MS. Bafilienfi Glaphyrorum & de XII. Anachematismis \A- 
dimus. Non raro etiam iequitur Leftiones Ecclefiae Latinae 

Theophilus j praedeceflbr Cyrilli in Epifcopatu AlexaiiJrinOi (cn^Cit Epiilo- 
las Pafchales contra Origcniftas, Hieronymo interprete Latine ediras. 

Eutherii Neftoriani Epifcopi Tyanenfis fecundae Cappadocica libelli 18. in- 
tcr Athanafii Opera. 

Jfidorus 



PROLEGOMENA. 7| 

Ifidorus Teliifiota , cujus Epiftolae in Catenis MSS. palTim memorantur ; ea^ 
rum libros IV. edidit Rittcrshufius A°. loof. 

Nonnus Tanopolitanus ^ Agathiae tanquam novus Poeta memoratus, fcripfic 
Paraphrailm Evangelii Joannis Carmine heroico, mutilam} quam edidit Syl- 
burgius Heidelbergae. 1 55) <5• 

'Diofcorus fucceilbr Cyrilli in Epifcopatu Alexandrino. 

Thiloflorgii Eunomiani ex Cappadocia Hiftoriae Ecclefiafticae excerpta , 

Socrates CP. , 

Sozomenus , 

Evagrius Epiphanienfis Syrus, Hiiloriam Ecclefiafticam fcripierunt, edidic 
Valeftus. 

Nilus ex Eparcho CP. Monachus & Afceta. Ejus ta-a/jaiceffeis extant in Or- 
thodoxographis. 

Bafilius ^ Seleuciae in Ifauria Epifcopus, fcripfit Homilias, edenre Commc- 
lino ΐ55?ό. item Demonftrationem contra Judaeos, in Canifii Antc. Ledbc. a 
Basnagio recufis. 

Vitior^ Presbyter Antiochenus, fcripfit in Marcum, frequenter citat Orige- 
nem , Apollinarium & Theod. ΜορΓυοίΙ. Extat in BibliothcGa Patrum Latine, 
in Catenis vero MSS. Gracce. 

Severianus Gabalornm in Syria Epifcopus in Carenis citatur. 

Theodotus Ancyranus Synodo Ephefinae imerfuit, in cujus Adtisaliquotejus 
Homiliae extant contra Neftoriiim. 

Hadriantis fcripfit Ifagogen S. S. Tomo VII. Criticorum Sacrorum editam. 

Gelafius Cyzicenus fcripfit Afta Synodi Nicenae, poil annum C. 475•. a 
Commelino A°. 1604. in Folio editus. 

Euthalius T>iaconns ^ qui cum Athanafio presbytero Alexandrino inrerfuic 
Concilio Chalcedonenfi A°. 45-1. Vid. Concil. Aft. III. prope fin. Epifcopus 
poftea Sulcenfis, edidit Epiftolas Paulinas, A6la Apoftolorum & Epifl-olas Ca- 
rholicas. CJbi fequentia obfervamus , i. Paulinas Epiftolas edidit juifu aliciijus 
Epifcopi, quem Patrem yocsX-, poilea vcro Afta & Epiilolas Catholicas roga- 
tu Athanafii presbyteri, quem fratfem vocat. 2. Iftis libris primus accentus & 
fpiritUS appofuit, τν»» re ται» ΏΤρΑ^ίων iSi/3Aoy άμ* κ,αι κ,α,θολαωΐί εττιτολω)' άναγναναί 
yciLxa. τ!τροσα>§Ία.ν — ΏΤξοσΙταξα,ί , a.S^λφί Ά9α.νάσΐέ ττξοσφιλετΑΤί. Ιη hoc forte imi- 
tatus labores Origenis, qui, cum in Οθ -aplis Hebraica Graecis literis cxprime- 
retj accentus videtur neceflario appofuiile, ne ab ignaro leftore vocabula per- 
peram pronunciarentur j accentus illi confpiciuntur in vetuftiflimis Codicibus, 
uno prophetarum Marechalli, altero fragmentum hujus Edicionis Euthalianae 
continenre, qui eft 202. Bibliothecae Coislinianae. g. Libros iftos etiam tj- 
Xy]L• fcripfit, id eft, ita ut fingulae lineae fingulas fententias abfolverent , ea- 
que diftindlione obiervata le£Vores fcire poiTent , quae concinuo fpiritu legerenr, 
& ubi paulum intermitterent. Πρώτον (ί>) οΐ/ 'ίγαγί tw Ά-ττοτολίΜ» βίβλογ τ^χη- 
So]i α.νΛ•γνούζ Τ6 χλ] γρά-φαί , Ότρωψ ^ί-τημ-^άμψ -ΰτροί τικα ταν h Χριτω wxnpm vfJ-ciVf 
μίτξίαΐζ τχπ'τΐογ-^μίιψ εμοί} ό^a.r^ -πτωλοζ α.ζΛ$^•/ιζ « veoj α^α.θ>ΐ5 Ιρ^μψ o^oy κ.αι ατριβ» Ιίνχι 
■ΰΤζοστιτα.-γμ'ίΐοί. Ου^ί^α. yctp ΏΤω Tci>i 'όσοι το•/ ^tm ΙττξίσζίυσΛντο λογον ίΐζ ίίΖρα 
Jieyvdt)!/, τιτίξί τοΰτο Τϋί γροίφγίζ tautjjs ίΐί στι'ου^'τ^ν χιη'ττοι^^μίκν το Ο/ζίΛμα.. ου^ί yocp 
αν iiv au9ai)j5 'όυτωζ ου^\ τολμ>ιροζ , ίαψ'ί ταζ ίΤίρουζ ευ μά,Χα, -αητταν^ιμίνΰί OToms 
it.uTo^a(p£i(Ja)i χ,οίθυβξίζειν τα.ΐ5 τ»ί ολίγομΛ^οιιί >ιμα>ν α,να,γνασίωί τομαΐί, Εναγχο? Tatvvr, 
ωί ΐφψ , TJiv Παυλ8 βίζλον Ληγναχαιζ , αυτικ.α ί'ητα. χ-Λι t>)V S't tw των Άττοτο- 
λιχ-αν ΏΓξάξεων, ίμα. τ» των χ-αθολικ-αν εττιτΌλαΐ' εβίί^/λαΛ, ΌτοησΛζ αρτιωί σοι Ώτε- 
ΤΒΌμφα.^ — juilus enim erac ίϊελεΤν «τούτων [tSv ]3ι'βλων] ΙκΛΤ^ί ΤΟΥ ΊΟΌΥ λζτίίομί- 

§«5, ΚΟΛ τοϋτο αοκ.νω5 Ιγού χλι "οτρο^ΰμαζ ■areTroojJtas , τ^χ^^όγ Te συνθει; tou- 

/Γύ)ν το 1/^05 χ,ατα. τ>ι» ίαυτοΰ συμμιτρίΛγ -ττροί 6uff)j/Woy Λνάγνασίν. Numcrus 5"»χ»ι» 

Κ five 



η 



PROLEGOMENA. 



iive vcrfuum iftorum in mukis Codicibus MSS, fingulis libris cum aliqua varia- 
tione fubjeftus legitur, rcperiturque in verfione Coptica & Syra pofteriore, & 
a R. Stepbano ex parte typis editus eft. 

Ada Apoftolorum habent verfus 2f24, 



Epiftolajacobi 
i. Petri 


242. 
2^6. 


11. Petri 


160. 


I. Joannis 


274. 


.11. Joannis 


30• 


III. _ oannis 


32• 


_ udae 

ad Romanos 


71. 
920. 


I. ad Corinthios 


870, 


II. ad Corinthios 


590. 



ad Galatas 25)3. al. 


320. 


al. 


392• 


ad Epliefios. 


282. 


al. 


312. 


ad Philippenfcs 


208. 






ad Coloilenfes 


208. 






I. ad TheiTalonicenfes 


ip3. 


al. 


200. 


II. ad Theiialonicenies 


106. 






ad Hcbraeos 


703. 






I. ad Timotheum 


213. 


al. 


230. 


II. ad Timotheum 


172. 


al. 


179• 


ad Titum 


97- 






ad Philemonem. 


37• 







Hoc modo Codex Coislin. 202. cxaratus confpiciturj ad imitationeni Origenis, 
qui Jobum, Pfalmos, Proverbia, Ecclefiaften, Canticum, Sapientiam & Ec- 
clefiafticum τ»χ>)§ω? confcribi curavit } pofl: Euthalium vero etiam Hefychius 
Hierofolymitanus eodem modo XII. Prophetas minores diftinxit. 4. Non ran- 
tum τίχϋί i. e, minores diftinftiones appofuit, atque numeris fignavit , verum 
etiam majores, quae κ-^φάλαΐΛ vocant, & quorum iVJeaii' fmgulis libris praemi- 
fit. Epiftolas quidem Paulinas jam A°. 39ο. alius,quem exfcripfiCjinCapita 
dillinxerat , κ,αθ' Ιχά-ΤΨ 6'7η5~ολ>)ν ΏΤροταξομβΐ' τίιν ταν κ,ίφαλΛίων ejtOeaiy , evi tccv σω- 
φοτίτων T1VI •<5^ φιλο;:^ριτωΐ' -ατΛΤίραιν ϊ\μαιν τνί'Χο'/ι^μίνψ ; in Aftis vero &Γ Catholicis, 
rogatu Athanafii ipie,ad imitationem praecedentis, Capitumdiilinftionem&re- 
cenfionem invenitj εκ, ■^τα.Τίρων Ι^μΐΐί )(5M ^ιία.σχά.λα>ν τον τρόττον x^ τον ToWov ωψίλτιί- 
μίνοι , Ιγ•)ζΐίροΖμίν μ^rpίcύζ τη^ι των χ.ίφα.λΛΐύΐν εκ,θεσίΐ , αιτούντα συγγνώμη wpoTiiTtiits 
ί>μίίί οι νίοι χ^ρόνων re ){ομ μοί^^ιμίταιν y id in prologo Aftis praefixo repetic , τλ 'ex.a.- 
ΤΌ, xoLT cLxoXa^ioLv ίχ,^ίμινοί ολιγο<Γ>) h.vΛ.■x.^φcLXa.ci)(τ^ί , & ante Catholicas την Tctt 

■χιφαΧΛίαν ex,9eaiv μίτριαίζ -ατοιούμίνοί : nifi enim ipie horutn 3te(paAai'a)v aiiftor 

fuiflet, fuae μιτριΌτ-ί\\οζ nullam feciilet mentionem. Ipfa etiam Capira in aliquoc 
partes fubdiftinxic vel potius i. 2. 3. 4. vel f. Appendices illis adjunxic, ^.^' 
yXv του ' ΑλφΛ κ,αΐ ΒϊίτΛ Λ,ντοτίλΐί τ* x,ecp*A«.(c{, > ^i^ S'i του ας-έρισκ.» ταδ ev ittepu 
τούτων ii7ro2i/^ige«i5 \σν\μιιασίμί^α.'. in Aftis χ,6(ραλα.ια. ^ex ολα μ. τλ ^t ToiiTOiS 
ΙτίόμίνΛ, ατιν* ΤΛ5 σ»ΐι«•ίΐάσ6(ί eps^ouffi 2ι^ TOU ά,τ'εξίσχ,Β |«.jj. Habent CrgO 



Afta Apoilolorum Capita 


40. 


ad Galatas 


1 2 . 


Epiftola Jacobi 


6. 


ad Ephefios 


ισ. 


I. Petri 


8. 


ad Philippenies 


7. 


II. Petri 


4. 


ad ColoiTenies 


ΙΟ. 


I. Joannis 


7• 


I. ad Theflalonicenies 


7• 


II. Jannis 


1. 


II. ad TheiTalonicenies 


<ί. 


III. joannis 


1. 


ad Hebraeos 


32. 


Judae 


Φ- 


I. ad Timotheum 


ι8. 


ad Romanos 


ι 9. 


II. ad Timotheum 


9' 


I. ad Corinthios 


9• 


ad Titum 


6. 


II. ad Corinthios 


11. 


ad Philemoncm 


2. 



Ifta κ.€φΛλΛΐ«, in Fragmento illo vetuftiiHmo , de quo fupra , comparent , 8cvl 
R. Stephano edita funt. Extant etiam in Codice Veriionis Syriacae poilerio 
nsk-f. Idem etiana nocavit «.να^γνάσί»?, h. e. indicavic,ad qucm fincm ipibju- 

A cUcc 



Ιη Aftis notavic Leftiones 


16. 


ad Galatas 


In Epiftola Jacobi 




ad Ephcilos 


in priorc Petri 




ad Philippenies 


in pofteriore Petri 




ad ColoiTenfcs 


in prima Joannis 




I. ad ThciTalonicenies 


in fecunda Joannis 




II. ad Theflalonicenies 


in tertia Joannis 




ad Hebracos 


in Epiftolajudae 




I. ad Timotheum 


ad Romanos 


f• 


II. ad Timotheum 


I. ad Corinthios 


f. 


ad Titum 


II. ad Corinthios 


4• 


ad Phiiemoncm 



PROLEGOMENA. 7f 

dicc Icgcndo cuiquam pergendum cflet, τ>ι» τα» άϋΑγκάο-εαν άκριδε^-άτ»;» to/aV— 

2, 
2. 
2. 
Ι. 
Ι. 

3• 
χ. 

Ι. 
Ι. 
Ι. 

Lefliones haice eas fuiiTe ceniet Zacagnius , quae Euthalii tempore in Alexan- 
drina Ecclefia fervabantur: contrarium docet ipie Euthalius, qui ie inventorem 
diviilonis iftius auftoremque fatetur. Qiiod vero adjecic Zacagnius, fingulis 
diebus Dominicis per annum unam iftarum Leftionum publice in Ecclefiiis lc- 
itam aut legendam fuifle, id confuetudini Ecclefiafticae repugnat, qua librum 
Aftorum interjecto tantum inter Pafcha & Pentecoften L. dierum tempore lc- 
ftum , per omne vero reliquum anni tempus repofituni fuiile conftar. 6. Dida 
ex Veteri Tcftamento in Aftis vel Epirtolis citata a reliquo textu uncinulis ac 
numeris appofitis diftinxit, libris etiam, unde defumra eilent, margini adicrip- 
tis, ry\v raiv S^eiu)» μΛρτυριων ίυΛτι'αί'ίΐχ,το)! 'ίυρίίπι γιμίΐί Te^voAoyncrAVTes & alibi 

ίχ^ίσιν — - ^iim μαρτυξίων μζτρίως Ώτοιβμίναί. Epjftolis vero ad Philippenies 

& Coloflenfes hanc Obfervationem praemificj h ταυτΜ tm Ι-τηψ-ολ^ wS'' o-xoL• 
εμί/ΐΐμάκυσί pjjTB Πανλοί Ό "^VoAos. 7. Aftis Apoftolorum Epiftolisque Catho- 
licis & Paulinis iingulos prologos praemifit, ac fingulis libris ύ-ττόθέσιν five Ar- 
gumentum eorum , quod -Ότροοίμιον vocat , praefixir. Hoc cft , τΰ-ροοίμιον primum 
praefigitur Aftis , fecundum Epiftolis Catholicis, rertium Paulinis univerfis : nam 
quae fingulis epiilolis Pauli pracfiguntur ύττο^έσει?, alium habenc Auftorem, qui 
ab Euthalio noftro in loco, ubi rcripta fit prima ad Corinthios, pofterior ad 
TheiIaloniccnfes,& prima ad Timotheum , aperte diflldet. 8. Quod praecipuum 
eft, Editionem iuam cum exemplari Pamphili martyris, in Bibliotheca Caefa- 
rienfi aflervato, contulit•, cujus rei fidem facit tum fubfcriptio Epiftolar. Pauli 
in Codice Coislin. 202. Λντίβλίιθ») ίΊ « βίζλοζ -ατροζ το « Καισάρων α,ντΊ-γξ^χφαψ 
TYis βίζλιο%χγΐί τοΰ kyla ΠαμφΙλ» , χίΐξΐ ■γίγξα.μμίνΰ)! ίυτ» ; tum fubfcriptio ΑΛο- 
rum &c Epifl:. Cathol. apud Zacagn p. fi3. 'AvTiCA^Q)! Si ταν Πρίζ^ίαι χ,λΙ 
κα3Όλικ.ων ετητΌλω» το /2»βλίο/ -ατρίζ τα. ίχ,ριβη α-ντίγραφΛ τ«5 iv Kauaupiicc βιζλιο- 
%xyis Έυσίζίϋ τοΰ ΠαμφΙλα. Inde error Librariorum ortus eft, qui cum lege- 
rent, ab Euthalio Codicem Pamphili confultum fuifle, totum laborem Eutna- 
lii Pamphilo tanquam notiori adfcripierunt. vidc Codicem Coislin. 2 f. At lon• 
gius a vero abcrravit Millius, qui cum in exemplari aliquo paucorum ieculorum 
Euthalii prologum confpexiilet , illud protinus ipfius Euthalii α.υτόγραΐ,φον vel cer- 
te accuratiillmum exemplar eiTc putavit, innumcrafque V. L., quinque paginas 
in Folio complentes,ad Euthalium auftorem rctulit, quae temporibus Euthalii 
nondum natae erant, & a quibus Euthalius ipfc in Prologis, Argumentis & 
Capitibus, &c in Fragmento MS. antiquiiIimo,tnanifefte recedit: quod perindc 
efl:, ac fi Millius omnes N. T. Variantes Leftioncs ipfis auftoribus facris ad- 
fcribcre voluiflet. 9. Subfcriptiones, quibus notatur, ubi Epiftolae icriptae es- 
fent , ad calcem fingularum appofuit. 1 o. In fine prologi Epiftolarum Paulina- 
rum noratur A°. D. 458. fcriptus & quidem in iilgypto , Tnf wagiiajis tcwjtju 

Κ 2 ί^'^Λ- 



^6 PROLEGOMENA. 

ύτΤΛΤίίΛί -πτράτΫΐζ Αίοηοζ 'Avyur^, 'hS^xTtmoi 1/3. έττιφι i. Διοκ.λέτΐΛν5 ξοί: JEra. 
enim Diocletiani 8c appellario mcnfis TEgyptiis ufitata fuit. 

ylthanafins Cyrilli Patriarchae Alex. ex fororc Diodora ncpos , a Dioscoro pcr 
ofto annos continuos vexatus , & presbyterio privatus , ut ex libello Pacnbiis 
Chalcedonenfibus oblato A£t. III. conftatj fcripllt Synopfin Sacrae Scripturae, 
Operibus S. Athanafii Epifcopi infertam : in illa plerumque ad verbum cadcm 
repetit, quac Euthaliiis expoluerac, quae caufa eil:, cur eum pro eodcin ipfo 
presbytero, cui Euthalius prologos fuos infcripfit, indubitantcr habeamus U- 
trum vero ideni ad annum usque foo. vixerit, & Epifcopatum Alcxandrinum 
adeptus fueriu, incertum eft} eoque magis, quod Nicephorus hunc Epifcopum 
VOCat αιρέτικ,ον. 

^mmonhis y4/exa}idrinusTreshyter, A°. 458. fubfcripfit pro defenfione Sy- 
nodi Chalccd. contra Eutychen & Diofcorum , ejus fit mencio in Catenis. 

Neflorius & Neftoriani> Fragmcnta quaedam ex ipforum fciiptis repcriun- 
tur in A£lis Synodi Epheilnae, a Commelino A°, 155?!. edicis & in Scho- 

liis MSS. 

Hefychius , Tresbyter Hierofolymomm , fcripfic T^oc^io^i ra/ »|8. Ότροφτ^τοίν Το- 
πίο VIII. Criticorum Sacrorum editum : vidic ille editionem Euthalianam E- 
Diftolarum Pauli, adeoque tempore a Theophanc allignato iunior eil, cuiusrei 
ipfius praeratio ndetn racit : ετί μίν α.^χϋαοι τούτο tois ^ίοψοροΐζ το σττουόα,σμΛ , 9-»- 
yy^^lv (ύζ τα. Ώτολλα. TCfoi τ\ι των μίλΐτωμΐνων σαφ>ινει«.ν ΤΛ,ζ -ΰΤροφγιτϋΛί 63tli9eo9'c{i• 
ούτω τοίγΛροΖϊ Ό'-ψίΐ μΙν τον Aa.i)]S' κ.ιθαρίζοί']* , τον ■ΰΤΛρομοίΛ<Γην h Tcii ■ΰταρα.ζολαζ ^ 
καΐ τον Ιχ.χ.λ^ιά.'ί^ψ τλζ ΌΤζοφ-^άα-ζ έκ,θέ^ίνοϊ* οίίτύ» σνγ'γρα,φασα.ν τ\ν l-ar» τα Ία>£ 
)8ίβλον, ουτα μίξΐιΟ'ίνΙαί. τοΐί τ^χοΐζ τα, των α.σμ£]αιν όίσ-μα]*, ητλτίϊ Λλλά χαι τ«ι> 
^^τΐϊτολικ,ϊιν βίζλοι ουτω τινι συγγρΛ,φ^σΛν Ινξων , a μα!]ψ h τΰϊί ιβ. /3ιβλοΐί ταν rsrpc 
<ί)>)ταν Λυτοί >\ΜλνΒ>\σΛ. Neque tamen multo eft recentior, cum Cyrillus Scy- 
thopolitanus ejus faciat mentionem. Citatur etiatn in Catenis Evangeliorum & 
apud Photium Bibl. 

S Ε C U L Ο VI. 

Theodorus Conftantinopolitanus Anagnoftes, Hiftoriae Ecclefiafticae fcriptor 
ex Edicione Valefii. 

Scverus Jntiochenus Epifcopus , au£Vor Seftae. In Catenis. 

Joannes Climacus vel Scholafticus, fcripfit fcalam Paradifi. 

Anaftafius Antiochenus Epifcopus. 

Trocopius Gazaeus fophifta, fcripfit fcholia in libros Regum & Paralipom. 
quae edidit ^i». iWlfwr/Twj Lugd. Bat. 1620. & Commentarium in Efajam edi- 
tum a y. CurterioV^v[(. 1580. 

Cosmas Indicopleufles ^ qucm Neilorianum fuiile probavit M. V. de laCro- 
ze^ fcripfit Topographiam Chriftianam , editam a Montfauconio Parif 170(5. 
tum prologos ineditos in quatuor Evangeliftas , quos reperi parrim Graecc in 
Codice lop. partim Syriacc in Codice Verfionis Syrae pofterioris. 

AndreaSi Epifcopus Caefarienfis in Cappadocia, fcripilc Commentarium in 
Apocalypfin. 

S Ε C U L Ο VII. 

Antiochus , monachus Palaeftinus , icripfit Homilias CXXX. in B. P. editas. 

Leontius Byzantinus Scholafticus, fcripfit librum de Sedtis, Bafileae 1578. 
in odavo editurn. 

Sophronius , Hierofolymitanus Episcopus, cujus mentionera facit Photius 
Bibl. 

Maxi" 



PROLEGOMENA. ff 

Max'imts fcrip^it Dialogos a Beza A°. if/o. editos & Athanafio adrcriptos, 
ih Orationem Dominicam MS. Faefchian. chartaceum, ίν.<χ.τοντά.^α.ζ ψ. quarutn 
quatuor priores a Conr. Gesnero ex Codice Diegi Hurtadi editae funt , duae vero 
pofteriores in MS. Faefchiano exranrj ad Joannem Cubicularium contra Seve* 
nim in eodem MS., denique Locos Comtnunes Aureliae Allobrogum A°. i<5op. 
in folio editos» Maximi Opera edidit Combefifius Parii! lo/f. 

Thdaffius ^ Presbytcr & Abbas in defertis Libyae, icripfit fententiarum Cen- 
turias quatuof , iii Orthodoxographis Bafileae A°. if 69. editas. 

Joarines Alexandrinus ThitoponuSy ab aliis Graminaticus cognomine di£tus, 
fcripfic in Hexaemeron contra Theodorum ΜορΓιιεΠ-, apud Photium Cod, 240. 

Chronicon Alexandrmum five Fafti Siculi ad A. C. 628. 

Olvmpiodorus fcripfit in Jobum, extat MS. in Bibliotheca Bafilienil. 

Andreas, Monachiis primum Hierofolymitanus , poiiea Archiepiscopus CrC'- 
tenfis , fcripfit varias Homilias, quarum aliquot exranc in Codice MS. Faefchia- 
no membranaceo. Eas edrdit Catnhefi^us Parif 1 64.4,. 

Theodonis Raithufenfis ^ in Palaeftina presbyter, fcripiic dc Incarnadone , 
quod fcriptum Beza edidic. 

Eulogius Episcopus Alexandrinus , rcripfic contra Timotheuni & Severum , 
Acephalos, & alia apud Photium Bibl. fcccnfita. 

S Ε C U L Ο VIIL 

Joannes T>amascenus-y Opcra ejus edidit R. M'chael'Ib Qiiien, Parifiis A". 
171 2. Praecipue cjus Farallela facra &: cxcerpra cx Chryfoftomi Comnicntariis 
in Epiilolas Paulinas plurimum nos adjuverunt', is quem fupra laudavinius edi<- 
tor de MS. Codice, quo ufus eft, ira judicar: „ Fpirome Commenrariorum Jo. 
5, Chryfoftomi, Thcodoreti, & Cyrilli in EpiilolasPauli in Codice Regio 2331. 
,j qui 900. circiter aimorum praefert aeracem. Quod ad fcripturae Textum > 
jj qui Commenfano iiTterje^lus eil•, artinet -'- a doftiilimis prneftantiiTimisque 
„ Criticis, quibuscum eum communicavi , magni fuir aeftimatus". Qiiod fi ve- 
ro is, qui correftioni apud Typographunt praefuiu, non ad vulgatos Codices 
Epiftolarum Pauli Graecos & Latinos, led unice ad MS. Codicis Lcdionem 
attcndiifec, non ilipprefliilet ι.ΤΗείΤ! Γ. ι. vocem ν®'• Cap. II, 8, exhibuif• 
let cum anriquioribus Όμίΐρόμίκι. vers, 1 6. 'ϊφ&χα^ν <J1 i . Tim. V. 4. μανθανίτωσαν. 
VI. \y. tv τω m kmi. 2.Tim'. II. 26. ex ry^i ^Ίαβόλπ tiTctyicib;. IV, 18. και ρυ- 
<ΓΕΤίίΐ]ΐΐ€ Ό Κύριοζ-, Ita enim habere MS. Codicem a fratre meo T'efro Wetjie- 
nio^ A. L. M. nunc in agro Baillienfi V. D. Miniilro, qui ipfum infpexir, di- 
dici. Sine dubio etiam ad Hcbraeos VII. 9. non Icgendum erat, Ό S^l χΛΤΛλ&μ- 
ζίνων , qni autem arcepit •, ied ό ^ίχά.τα.ζ λαμξχνων , qui decmias accipiebat. In 
Bibliothcca Bafilienn exrat Codex cliarraceus MS. contra Neilorianos. 

Theodorus Studites ^ Abbas Conftantinopolitanus, ex editione Sirmondi Pa- 
riii 1696. 

Germanns τ, Ψαίήατώα Conflantinop. ciratur Photio Bibl. 

Tharafiu!: ^ Tatriarcha Conflantinop. fcripiit Epiilolam ad Hadrianum Pa- 
pam apud Beveredgium extantem. 

Gfiir^/tti iS';'«fi'//?/J Tharafii Patriarchae, fcripfit Chronicon. 

Elias Cr<?iV«//x Metropolita , circa A. C. 787. clarus, tefte Fabricio , fcrip- 
lit in exilio Commcnrarios in 18. Orationes Gregorii Nazianzeni, in MS. Co^ 
dice Bafilienfi ailervatos , a Leunclavio vero in Latinum converfos editosque 
Bafileae 1571. Scopus ejus praecipue fiiit, diila S. S. , ad quae Nazianzenus al- 
ludit , indicare , τ5ν• λττο t«? '^ύα.ς γρΛφγΐζ γ^ρί^σΐων , ar τ^Ι μίν WApuS'civ , τα Si -zsr/JOi- 
κολλοίν, ΤΛ ο αλλοΐίϊν χ.αι τίτολυτροττύ)? κατΛτΤοιχ,ιλλων Ό μίγαζ ουτοζ συνήφ^ΐΗν. Ci- 
tat Maximum & Joannera Damascenum; Titulus operis hic cil: Έξίιγψίί \i$ 

Κ 3 Tous 



78 PROLEGOMENA. 

Ύουζ xSyovi Tf^yopla τη Θίολόγ» , ντοΐΥΐ^ίίσα. τα Ινηλΐί /Lt))Tf οττολιτιι Kg/jT»ii 'ΗλίΛ , 

S Ε C υ L Ο IX. 

Nicephorus Tatriarcha CT. fcripfit Confeilloncm Fidei ad Leoncm Pa- 
pam , editam in fine Adtorum Synodi Ephefinae. 

Thotius Tatriarcha CT. fcripfic Nomocanonem , Beveredgio edente, Bi- 
bliothecam cdente Hoeichelio A°• 1601. Epiftolas edente Montacucio Londini 
i6fi. ejus etiam fit mentio in Catenis j item Amphilochia inedita tribus 
Tomis, quorum nonnifi fecundum vidi. 

Theodorus Abucara, Damasceni Discipulus, fcripiit Arabice, convercic Mi• 
chacl Syncellus. 

S Ε C U L Ο X. 

Arethas , Caefareae Cappadocum Episcopus , icripfit Orationem iunebrem 
Euthymii A°. 911. Ejus fit mentio in Palaeographia Graeca. p. z/f. ad A, 
C. 914. Scnpfic etiam Conunentarium in Apocalypfin , A°. 1631. Parifiis 
cditum. 

Conflantinus Torphyrogennetus Imp. fcripfit Ceremonialc , cx quo Excerp- 
ta edidit Fabricius e Codice MS. AmpliiHmi V. D. Zachariae Conradi ab Uf- 
fenbach, Confulis Francofortenfis •, qui Codex nunc eft Bibliothecae Lipfienfis. 

Michael 'Pfellus , Photii Discipulus. 

Joannes Geometray ejus fic mentio in Catenis in Lucam &c. 

Theodorus T^aphnopata^ praeceptor Conftantini Porph. Aliquot ejus Homi- 
liae, quarum una eft de inventione Capitis Jo. Baptiftae, extanc in MS. Codi- 
ce Faeichiano membranaceo. 

Oecumenius fcripfit in Afta & Epiftolas Apoftolorum, Parifiis \6-i,\. editus. 
Textus autem facer ad Editiones potius N. T. Erasmiani , quam ad fidem Co- 
dicum MSS. expreiHis cft. 

S Ε C U L O. XI. 

Theophyla£ius ^ Bulgartae Archiepiscopus , Chryfoftotnum redegit in com- 
pendium, fcripfic in Evangelia Commentarios, quos in Bibliothecae Bafilienfis 
Codice chartaceo jam extantes Erasmus infpexit, Oecolampadius vero in Lati- 
num converfos edidit : Graece autem editi funt Romae A°. 1 542 . Scripfit etiam 
in Epiftolas Pauli Commentarios , Londini A°. 1636. editos. 

Michael Tfellus , Michaelis Ducae Imperatoris praeceptor. 

Suidae Lexicon^ Cantabrigiae 170 5•. a L. Kuftero edicura. 

S Ε C U L O. XIL 

Antonius Meliffa fcripfit Locos Communes A°. \6o^. cum Maximi Locis 
cditos; aetas ejus ignoratur, citat autem Photium atque Damascenum. 

Euthymius Zygabenus ^ Monachus Conftantinopolitanus f^ripfit xira.wTtT^ia.t 
io7MctTix>)v A°. 1710. Tergefti typis editam•, fcripfic etiam in Evaagelia & Epi- 
ftolas Commentarios Millio vifos : item in Pialmos & Hymnos Coinmentarium 
ineditum , cujus exemplar manu Ψαΐτίάΐ Junii defcriptum extat in Bibliotheca 
Remonftrantium Amftelodami. 

Theodorus 'Prodromus fcripfic Epitomen Commentariorum in Pfalmos, in 
Bibliothecae Bafilienfis MS. Codice extantem. 

Theophanes Cerameus , Episcopus Tauromenitanus in Sicilia, fcripfit mulras 
Homilias. 

Joannes Zonaras Conftantinopolitanus, fcripfit Chronicon, & in Jus Ca- 
nonicum notas a Beveredgio edicaj. 

Alexius 



PROLEGOMENA. 79 

Alexius Arifienus fcripfic in Jus Canonicum, & a Ballamone citatur. 
Conflantmus Harmenopolus judex Theflalonicenfis , lcripfic de Sedis librum, 
qui extat in B. P. 

S Ε C U L Ο XIII. 

Nicetas Choniates varia fcriplic parcim edita pardm inedita , praecipuum o- 
pus eft Theraun.is Orthodoxae Fidei. 
Euflathius Homeri Interpres. 

S Ε C U L Ο XIV. 

Macarius Ckryfocephalus^ Philadelphiae Metropolita, confcripiic Carenam 
in Matthaeum ex variis Patribus A°. 13+)'. MS. Biroc. ιό6. MiUio infpeclam, 
&: ad leculum X. relacam. 

Balthafar Corderius Anrwerpiae edidit Catenam Pacrum Graecorum in Lu- 
cam ex blbliotheca Card. BeiTarionis A°. 1628., &: A". 1630. in Joannern ex 
Codice membranaceo Cardinalis Cufani, quiTreveris adiervatur > item in Pfal- 
mos A°. 1O43. Videmr autem in textu exhibendo magis fecutus Codices typis 
edifos, quam Lectionem MS. fui Codicis. Porro Patricius Juntus edidic 
Londini A°. 1637. Nicetae Heracl. Metrop. Catenam in Jobum. Denique P. 
TOJJmus edidic Tolofae A°. 1646. catenam in Matchaeum, Sc A°. 1673. Ro- 
mae in Marcum. 

De Versione Latina. 

PRimis quidem Eccleiiae Romanae temporibus , cura majorem partem ex 
Graecis arque exteris conftarec, cumque adhuc Graeca lingua ferc omnibus 
gcncibus per orbem terrarum familiaris effct, Latine converils C odicibus Sacris 
opus non fuir, quum Graece legi & intelligi poilenc ab omnibus. Circa medium 
demum feculi II. ,Pio Ponrifice Italo exiftence, videtur leclirariScripturaSacra in 
lingua vernacula, hoceftLatina, coepille. Cujusmodi autem fueric haec con- 
yerfio, mul td ance correiitioneni Hieronyrai confeila , ex fcriptis eorum, qui 
eadcm ufi fueruntj conjecluram facere licebitj quamquam varie tentata ac de- 
fcripca fuerir. 

Occurrit primo loco Marcion & Marcjonitae , qui corruperunt Iibros N. T. 
refeiVis oranibus iis, quae Judaicae Religioni favere putabant, & contracto to- 
to N. T. in duos Codices, quorum pnorem vocabanc E^vangelitpn , ex Luca 
maximam partem conflatum, ac fubinde ex reliquis Evangelillis integratum: 
^io^tnortm Apoflolicum , continentem Epiftolas ad Galaras, adCorinthios, ad 
Romanos, ad Theflalonicenfes, ad Laodicenos, ad ColoiTenfes, ad Philemo•" 
nera, &. ad Philippenfes. 

Inftituri noftri non eft Marcionem refutando actum agere, ac de illis locis 
disputare, quae fuftulerac, fed potius de iis agemus, quae retinuerat. 

Ac principio, quod a nernine adhuc animadverfum puto , QmCi ]. Millio 
.pro!. 378. fuboluifle putemus') comperimus , Marcionis Codices N. T. 
Bon ex Graccis exemplaribus , fed ex Verfione Latina veceri five Italica confla- 
tos fuifle. Nimirum ex tribus tantura monumentis, quid Marcion legeric, & 
Romae primum ediderit, conftare poteil , ex Epiphamo ^ ex Tertulliano &c ex 
*Dia/ogo contra Mar:iomtas , quem Bafilius cum Gregorio Philocaliae capife 
24. Origeni, Photius Bibl. 236. Methodio, Eufebius autem antiquiflimus teftis 
Hifl. Eccl. f, 27. & Praeparat. Evang. 7, 24. Maxiyno cuidam, cujus aera- 
tem ignorafle videcur, adfcnpfit: ex curiofa vero Dialogi ipfius leclione patet 
non folum , quod & Huetius vidit , illum feculo IV. fub Conilantino M. , ^ta 
ctiara Latine primumj a MaxUBo forte.Tr^verenfi j fcnpcura fuiiTe, & poftea in 

Grae- 



8ο Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

Graecam Linguam converfum. Frequentifiime enim loca Scripturae ita citat:, 
ut plane conftec, Graeca ex Latinis converfa eilc, cum pailim a Codicum om- 
nium Graecorum, qui quidem ad notitiam noftram pervcnerunt, ledione re- 
cedat, & ciini Latinis ubique conientiac , quod paucis excmplis palam fiet : v. 
gr. ColofH IV. II. habet, ούτοι μόνοι μου Ιισι συηργοι ^ ubi verba μου εισι ex La- 
nna verfione addita funt : porro Lucae XI. non LXX.cum Graecis , fed LXXII. 
difcipulos Chrifti cum Larinis bis numerat•, i.Cor. I. n. >ίκ.ουτΛΐ μοί pro eS'y)\ui• 
6)1 μοί. Exod. XXIII. f , μμ^όμίνον pro ■ατλ.α.νωμίνον y oyoy pro ΰττοζύγιον , α.νάξα5 pro 
Λ-ττος-ρέ-ψΛ? , 8 μ)ι α,ντιττοξίλθνΐί pro 8 ΏΓαξέλέυσ>) , έττάραί pro eyegeis: Matth. V. 39• 
Maxihae fimpliciter mentionem facit,omiiTb epithero ί/ί-Λ-ίΓΛ^ , quae Latinorum 
Codicum eft Le£tio, tefte Auguftino. Genef. XXVII. i. vocat ΰττοχυθεντχ το» 
'Iff-aix. pro >ι,υβλύνθ>]σΛν οι o(p9ot,A/ioi αύτ». 1. ThefT IV. ΐί>. ey«p9WovTai pro otva?-)!- 
σοντΑΐ. Matrh. XXIV. 27. Ιχ^λΙκι pro £^e/);)(^eToti. ib. >i ΊΚίυσα pro « -πταρΒαι*. 
Luc. VI- 4«?. eveyx.eii' & \nyiLcn pro Cj>cpeiv. Gal. VI. 7. ά γα§ αν στηιρ-ή α.ν^ρω'ττοί ^ 
τΛϋΤΛ, pro 'ο 8c τδτο•, conferatur etiam parabola Lazari &c Divitis, ubi illud 
Ιτίφη ev τω 'ih, ex Latinorum efl: diftinftione. 2. Pec. III. if. τ>ιν ^ί^μίνγ<,ν pro 
T)iv <$Ό9ί7σαν. Luc. X. iB. eiJO/ pro Ι^άρβν. Luc. XXIV. 3P. opZrt pro ^ίαρΐίη. 
Luc. VIII. 46. >ic3'-/i9>)i' yolg (ίύναμιν έξέλθδσα» g^ ε/^8 pro eyo) yolp eyvav JiJiOt- 
^iv έ^ίλθΒο-αν άττ' ίμ». Ephef Ι. 6. addk cuni Latinis vm αυτδ. Matth. XXII. 
4,5-. addic cum Latinis εν τη-έύ.αΛτι. Luc. XVIII, 35. quinque Variationes ab E- 
ditis cum Cantabrigienfi Codice communes habet, Galat. VI. 17. rmi λΜ«» 
pro tS λοΐ7Γ8. I. Reg. XVII. 36. >i§av pro αί^εΤλον, Porro Tertullianus quoquc 
rales Marcionis leftiones proferc, quae in Latino rantuni locum habere poillinr. 
Uc Lucae XX. 35". qttos autem digiiatus efl 'Deus (eculi illius pojjeffione^ 
itcm qiiando ad ΕρΙιοΓ III. 9. „ rapuit, inquit , Haereticus ϊη praepofitionem , 
„ &: ica legi fecit , occtilti ab aevi Deo , qtit omnia condidit " j cum in Grae- 
cum Textum tales aequivocationes non cadanr. Deniquc , Epiphanio tefte , Mar- 
cion Gal. V. 9. legit ^ολοΊ pro ζυμοί^ nimirum Italicam converfionem fecutus, 
quae habct, corrumpit. 

Irenaei Interpres Latinus. 

Tertullianus , ex Editione B. Rhenani Bafileae ι^Σΐ.,&ΡαηιεΙϋΡαΓΪΓ. ido8. 

Cyprianus^ Editionis Oxonienfis 1682. 

Novatianus , fcripfit librum de Regula Fidei & Epiftolam de Cibis Judaicis. 

Miniititis Felix^ fcripfit Odavium. 

Arnobius in Tfalmos & adverfus Gentes, Bafileae 1^60. in Odavo. 

La^antius , Cantabrigiae loSf. in Oftavo cditus. 

Optatus MilevitanuSy Parif. 1679. 

Lucifer Calaritanus. 

Juvencus. 

Hilarius, TiEiavienfis Epifcopus, ex Origene multa dcpromfit, tefte Hic- 
ronymo ad Marcell. Editus efl: Bafileae iffo. 

Maximinus ^ Arianorum Episcopus, apud Auguftinum. 

Sermo Arianorum , apud Auguftinum. 

Candidus Arianus ad Viftorinum , editus a Mabillonio Analeit. Vctt. T. 4. 

Mariiis Viciorinus ^ Afer adverfus Arium. Cp. i/f. 

Fanjiinus Ψresbyter contra Arianos. 

Thoebadius Agenfis Galliarum Epifcopus, cujus fcriptum contra Arianos a 
Beza editum eft. 

Hilarius^ T>iaconus Romanus, Luciferitanae Sei^ae, fcripfit in omncs Epi- 
ilolas Pauli , excepta Ep. ad Hebraeos , Commentarium , qui vulgo Ambrofio 
tribuitur, & in ejus operibus extat; eidem etiam, Simonio judice, adfcribendac 
funt Quaeftiones in V. & N. T., Auguftino haftenus adfcriptac. 

Tichonius , fcripfit in Apocalypfin , & Regulas undccim. 

7«* 



prolegomena: ^ 

yulius Firmicus Maternus dc errore Profanarum Religionum. 

AmbrofiuSi Mediolanenfis Epifcopus, Parifiis 1603. editus. 

^rudentius^ Bafilcae 1564. in 4. editus. 

Chromattus. 

ψαάαπΗΒ. 

Rufinus multa Orlgcnls convertit, ut -αι^ί αρχαΐ', in Oftateuchum , in Pfa!- 
mos aliquot & in Epiftolam ad Romanos. 

"ThtlafiritiS Brixienfis de Haerefibus. 

Gaudentius , Philaftrii fucceflbr. 

Hieronymus ^ Edir. Parir i6op. 

Telagius fcripfic in Epiftolas Paulij Tub nomine Hieronymi inter eju3 o- 
pera editus. 

Julianus Telagianus^ ab Auguftino refutacus. 

Faufitis Manichaeus , ab Auguftino refutatus. ι 

Atiguflinus^ Edit, Bafileae ifop. cujus de fe ipib teftimonium lib. 2. c. ^j. 
contra Pecilianum hoc eft : ,, Et ego quidem Graecae Liuguae perparum ailecu- 
„ tus fum, & prope nlhil ". Duo Supplementorum Tomi editi func Parifiis 

Mariiis Mercator ^ editus a J. Garnerio 1673. (idyf. 

Salvianus y Rittershufii Bremae 1688. 

Siilpitius Severus, 

Ruflicus Diaconus icripfit contra AcephaloS. 

Alcimus edidic carmine Hiftoriam Apoftolorurri. 

Chriflianus T)nithmarus fcripfit in Evangclium Matthaei. 

Joannes Caffianus ^ edir. Bafileae if/f. 

Fincentius Lirinenfis ^ Baluzii, Bremae 1688. 

Ccelejiinus , Ψαρά Romanus, cujus Epiftolae quaedatn de Lacino in Grae- 
cum converfae extant in Aitis Synodi Ephefinae. 

Leo Magnus. 

Claudtanus Mamertus de Statu Animae ifio. in Quarto. . 

Cafftodorus. 

Fulgentius Rtifpenfis in Africa, editus Bafileae. ifS/. ..: 

Ψείηΐ5 IDiaconus ad Fulgentium, in Orthodoxogfaphis. 

Libertus ^ Archi-T^iacouus Carthaginienfis , fcripfit Breviarium. Pafif Ki/f. 

Vigilius Tapfenfis fcripfit Difputationem & alia Athanafii nomine , iteiii adverfus 
Varimadum libros tres fub nomine Idacii Clari. Edidit F. Chifletius Divione 1 664, 

ViSioT Tununenfis Chronicon fcripfir, editum a Scaligero. 

Gregorius Magnus editus Parjilis i/of. 

Ifidorus Hifpalinfis '&2iC\\t2Q. if77. in Folio editus. ; 

Sedulhis ^ Hibernus Poera; fcripfit opus Pafchale B. P. 

ΨαΗΐΊηη3 fcripfit Epiftolas , quae extant in Orchodoxographis. 

Fauflus Regienfis de Gratia Dei, in Orthodoxographis. 

Joannes Maxentins Horsmidae Papae Epiftolae, a Gesnero fpuriae judka- 
tae, refpondit; Binius Eutychianum illum fuifle exiftimat: Editus eft in Or- 
thodoxographis. Bafileae A°. i f 65). editis. 

Gildas , fcripfic Caftigationem in Ecclefiafticum Ordinem, m Orthodoxographis. 

Opus imperfe^ium in Matthaetim ^ in Editionibus Chryfoftomi-Lannis; con- 
tinet Homilias 54. in Capita priora ΧΪΙΙ. & in XIX. ad XXV. Auftor fuic 
Epifcopus, Ho. 8,,forteEunomianus,multa enitn habet contra Theodofium Im- 
peratorem, miilra de rebaptizandis Haereticis, & de Inaequalitate Dei Patris 
& Filii-, Ceterum Larinus fuit, qui Epiftolam ad Hebraeos non recepir. 

/ίί-ί/ώ Venerabilis didtus, fcripfit Commentarios ex aliis excerpros, mulraetiam 
Flori Diaconi fub nomine Bedae leguntur , tefte Mabillonio Analed. Vetc. T. L 
Editus eft Bafileae A°. i5'3<>. in Folio. 

L Riaba^ 



81 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

Rabanus Maurus. 

IValefridus Strabus , Discipulus Rabani Mauri , creditur efle audor GloiTae 

Hincmarus Rhemenfis. (ordiuariae. 

Fulbertus Carnotenfis. 

Honorius Auguftoduneniis de Imagine Mundi. 

His annumeramus omnes Codices Graeco-Latinos , illos item ex quibus J. Mar- 
tianaeus Evangelium Matthaei & Epiftolam Jacobi Parifiis A°. lopf. edidit•, & 
illum , qui Matthaeum continet in CoUegio Ludovici Magni apud Patres Socier. 
Je. quem & Simonius vidit, & nos, humaniflime fafta nobis a R. Harduino Bi- 
bliothecario ejus rci poteftate, cum Editis contulimus. Tales hinc inde multi la- 
tent in Bibliothecis , quibus tamen Correftiones Hieronymianae , abrafis veruflio- 
ribus literis, infcriptae funt, qualem Codicem poiTidec Bibliotheca Bafilienfis, 
qui prius fuerat Conradi Clemhre Summiflarii Ecclefiae Argentinenfis, poftea 
Fratrum Carthufienfium prope Argentinam. Ex ifta Veriione Itala eriam Verfio 
Anglo-Saxonica adornata eft , quam Th. Marefchallus edidit > porro eciam Go- 
thicam indc prodiifle exiftimo, de qua infra agetur. 

Licet autem exemplaria veteris Latinae Verfionis inter ie varient, & magis 
quidem quam Graeca, ita ut hyperbolico Hieronymi ftylo, praefatione in E- 
vangeliftas ad Damafum , tot fint exemplaria pene quot Codices : plerumque ra- 
men tantus eft conienfus in abfurdis etiam Ledtionibus, ut fatis appareat omnia 
cx uno fonte manafle, ex eademque Editione defcriptos omnes prodiifle. Ne- 
que fane fieri aliter potuit, quam ut ea faltem, quae publice legebantur, atque 
a Traftatoribus explicabantur , dum unus alterum exfcribit , iisdem verbis repe- 
terentur. Millius tamen, cum obfervailec easdem voces vu/i(pai', κοττ»? tjrotps^eiv, 
λαθ§* ) v£tg(}o5 wi7-ix.>i , CpuTeuei , ν.α,τά.Μμ,Λ aliter apud Matthaeuni , aliter apud 
Marcum, aliter denique apud Lucatn & Joannem converfas, inde inferebat, 
iingulorum Evangcliorum alios fiiille Interpretes. Quod Argumentum validius, 
quam illud Martianaei, qui ex dcprehcnfa varierate in numeris Sedionutn ejus- 
dem libri id ipfum inferebat, plures nempe fuiile Interpretes librorum N. T. 
haec enim variatio a Traftatoribus vel etiam a librariis potius quam ab ipfis 
interprctibus profefta eft, tefte Hieronymo de Scriptor. Ecclefiaft. „ Fortuna- 
5, tianus, inquit, natione Afer, Aquilejenfis Epifcopus, imperante Conftanti- 
„ no, in Evangelia titulis ordinatis brevi & ruftico iermone fcripfit Commen- 
„ tarios". En vero Indicem Capitum: 

MatthaeusCapitula/^. 74. 76. 80. 81. 82. 88.117. verfus 2700. 



Marcus .:- 


4f. 


46. 


47• 




Lucas 


62. 


73• 


76. 


79' 


Joannes 


3f• 


l^- 






Aftus 


70. 








ad Romanos 


30. 


3^. 


50. 


fi 


I. ad Corinthios 


2ί• 


28. 


72. 


73 


11 ad Corinthios 


20. 


28. 






ad Galatas 


12. 


37• 






ad Ephefios 


3^• 








ad Philippcnfes 


6. 


8. 


19. 




ad ColoiTenfes 


5- 


10. 


2p. 


31 


I.adTheiTalonicenies 10. 


2f. 






II.adTheflalonicenfes 6. 


9- 






ad Hebraeos 


i8. 


23• 


3P• 




I. ad Timothcum 


6. 


12. 


29. 


30 


II.adTimotheutn 


5- 


7. 


2f. 




adTitum 


3• 


6. 


10. 




ad Philemonem 


2. 


4. 






Jacobi 


4. 


II. 


20. 


- 



1700. 






3800. 






1800. 






3600. 






pil. 






870,980. 1 


[000. 


3Pi. 


f90. 




292. 


2P3. 




21?. 


343• 




2fO. 


316. 


3x8. 


213• 


296. 




iP3• 


213. 




109. 






700. 






230. 






iff. 


172. 


230. 


69. 


99- 




34• 


4f. 






τ 
1. 


Petri 



I.Petri 


13• 


20. 


Il.Petri 


10. 


II. 


I.Joannis 


12. 


20. 


II Joannis 


2. 


f. 


Ill.Joannis 


2. 


f• 


Judae 


+• 


7. 


Apocalypfis 


41. 


43• 



Ρ R Ο L Ο G Ο Μ Ε Ν A. 83 

21. 



& fecundum Antiquos 22. 25. 2 f. Vcrfus 1 800. 
Accidic autem ifti Verfioni, quod & aliis, ut fubinde Intcrpres neque Grae- 
cam neque Larinam linguam faris intelligeret , & vocibus Όμοιοφάνοΐζ invicem con- 
fufis turpiter hallucinaretur. Hinceftquod, Matth. VI. 24. wertk ^ unum pa^ 
iietur , ac fi Λνίζίται non vero kv^i^iTou fcriptum eflet. Marci IX. i o. contur- 
bavit eum-, i. e. ίτάςαξεν pro εσ-η-άξαξέν. Ait. ΙΓ 22. approbatum \. e. «.ttoJ^- 
ίίγμίνο)! pro α.'ττο^ί^γμίνον. Rom. III. 2 f. propo/itum i, e. ίϊΓρόθ•βσίν pro 'ττάρίσιν. 
Ephef IV. (?. defperantes ^ h. e. Λ7Τ)ΐλ'7ηκ.ότ€5 pro οί.'π•))λγ))3ίότ£ί. ColoiT II. y. 
^«Oi/ ^i-i»// nece^itatibus^ h. e. το ϋτίρτ^μΛ τνί? ^peias pro το τίμωμΛ. τϊίί eiV Xgi- 
y-oi'. 2.Their II. 16. loco ^ i. e. το'τα pro TjjOTra. 1. Tim. VI. 20. voctim no' 
'viiateSy i. e. χ^αινοφωνίΛζ pro x.ew(piBvict5. Philem. 6. evidens vel manifeflay i. e. 
iiirtp7>ii pro Ineyw. ib. vers. 1 6. /r^? fewo , i. e. υ-π-ερ ^sXa , pro ΰ•π•£/) J^bAoc. 
Philip. III. 10. cooneratit i. e. ffu^cpogTi^oVeiioi pro συμμοξφιζόμίνοι. Gal. V. 7. 
nemini confenferitis , i. e. α^>ι ΏΤίίθέίθ'ί, pro /u>) ΏΤέίθ'είθ'αι. Multa obconvertcndi 
difficultatem planeoniifit, uc Lucae VI. 1. ^'ίυτψτνρωτω. Rom.I. 31. α.σ'ττόν^'βί. 

XV. 20. <P^λoτιμaμ^voy. I.Cor. VII. 35". gu-TrageiTpoi' ά.-ττίρισ'ττάτ-ώί , tefteHicronv- 
mo, lib. I. adv. Jovinian. Heb. IV. i. mandaro, i. e. άττοΐ^ίλια pro i-zxyfi- 
λία. Mulra perperam vertit, ut Heb. VI. 1. fundamentum diruentes^ ubi in 
Graeco efl: 5ε/Λ6λιον χΛΤΛβα,λλόμίνοι fenfu plane contrario &c. 

Neque exiftimandum , plcrumque librarios minus llbi fumfifle aut potius in- 
dulfifle , quam Interpretes. Quare eadem Verfio , ut omnium erat antiquiili- 
ma, ita etiam mendofiilima habebatur , ut correftione indigere nemo negaret, 
quam cum, jubente Papa Damafo, Hieronymus fufcepifler, onincs certarim o- 
peram ejus amplexi funt. Ipie Auguftinus frequenter in Retradionibus & alibi 
de mendoficate Codicis fui conqueritur, & fcripturam Graecamh. c. Hierony- 
mi corrediones praeferc. 

Quid vero jam Hieronymus praeftiterit , quidque correxerit vel reliquerir, 
ncmo melius ipib docere porefl:. i. Confuluic Graecos Codices Origenis, Pi- 
erii atque Eufebii , in Bibliorheca Caerarienfi reconditos, ad quos aliquando 
rominatim provocat, in praefatione vero ad Damafum pollicetur, Evangelia 
Codicum Graecorum emendata collatione ^ fed veternm. 2. Rigorem Criticum 
cauta quadam Oeconomia ita temperavic , ut ofFenfionem imperitorum metuens 
multa inemendata relinqueret : „ Quae, inquit, Evangelia, ne multum a lefti- 
„ onis Latinae confuetudine difcreparenr, ita calamo temperavimus, uthistan- 
„ tum, quae fenfum videbantur mutare, correftis, reliqua manere pateremur 

ut fuerant. Qiiis enim do£tus pariter vel indoftus , cum in manus volu- 

men alTumferit, & a faliva, quam femel imbibit, viderit difcrepare quod le- 
ftitat, non ftarim erumpat in vocem; me falfarium, me clamitans eile Sa- 
5, crilegum , qui aliquid audcam in veteribus libris addere, mutare, corrigere'? 
Hinc fadlum , ut Hieronymus interpres ab Hieronymo traftatore non raro dii^ 
ilderet, non in verbis tantum, fed & in fenfu, ut Epheil IV. ip. Vcrfiohaber, 
defperantes y Commentarius : ,, Λ•2Γ)ΐλγ)|κο'τ6ί multo aliud in Graeco fignificat, 
j, quam in Latino, defperantes quippe α.'ΰτγιλ'τη-χ.ότίζ nominantur, k'7ty\Xyy\xQTis 
j, autem hi funt, qui poftquam peccarint, non dolent". Philem. 6. verfio ha- 
bet: evidens y Commentarius : „ five, ut in Graeco melius habetur , efficax-f 
„ e»ep7«5 enim proprie transferri poteft efficax feu operatrtx". Ephef ΪΙΙ. 14. 
Veriio : ad Tatrem T>omim nojtri Jefu Chrijii , Commentarius : „ non ut in 

L 2 „ La- 



}) 



3> 



S4, PROLEGOMENA. 

„ Latinis Codicibus additum cfl:, adpatrem Tiomini noflri Jefu Chrifli . fcd 
„ fimpliciter <z</ y^/riw lcgendutn ". Ephef I. 6. Vcrfio: in dile6lofilio fuo, 
Commencarius : „ nec putandum eft , quod in Latinis Codicibus habecur , fcrip- 
„ tumefle, in dileBo Jilio fuo ^ fed fimpliciter in dile£io*\ Gal. V. p. „ male 
„ in noftris Codicibus habetur, modicum fermentum totam majfam corrtimpit^ 
fenfum potius interpres fuum, quam verba Apoftoli tranftulit". Haec eum 
in finem obfervo, ne quis exiftimet, Hieronymum omnia , quae non emenda- 
vic , pro emendatis habuifle j cum enim omnibus placere omnesque placare ftu- 
deret, coaftus eft id aliquando facere cum praejudicio veritatis. Hinc fubmis- 

fae ad Auguftinum preces: „ neque mihi imperitorum plebeculam conci- 

tes, qui te venerantur ut Epifcopum, & in Ecclefia declamantem facerdotu 
„ honore fufcipiunt". 3. Conjefturis vel fuis, vel Origenis potius, nimium 
videtur hinc inde tribuifle , non in Commentariis tantutn , fed in ipfa ctiam 
Converfione. 

Extirerunt poft Hieronymum correftores alii, quorum praecipuus fuiiTe vide- 
tur Alcuinus-> Caroli Magni praeceptor, qui novis libris ex Graccia acceptis, 
& quaeftionibus Scholafticis contra Felicem atque Elipandum penitus immerrus 
atque implicitus, haud fcio an inferuerit Latino textui plufcula, Hieronymo at- 
que veteribus prorfus ignorata •, ordinem certe Epiftolarum invertit. Hoc , cum 
prius Epiftola Petri Catholicis , Catholicae vero Paulinis praefixae eiTent , his 
verficulis, qui in MS. Codice Tigurino & in alio, quem vidi Amftelodami d, 
1 . Sept. 1730, reperiuntur , teftatum reliquit : 

^attuor hi rutilant uno de fonte fluentes , 

Matthaei & Marci Lucae liber atque JohanniSy 

Saniius Apoflolkos Lucas confcripferat ABuSy 

Bis feptem doδίi per Cartas ^ogmata ΨαΗΐί, 

Jacobi^ Tetri, Judae & pia diSia Johannis , 

Scribitur extremo Johannis in ordine Thomus^ 

Jufferat hos omnes Chrifli deduStus amore 

Alchuinus Ecclefiae famulus confiribere libros. 
Itcm in CodiceP. P. Oratorii Romae, tefte Mabillonio Itin. Ital. p. 6y. 

Codicis iflius quot funt in Corpore San£io 
'DepiEiae formis litterulae variis; 

Mercedes habeat Chrijlo donante per aevwn 
Tot Carolus Rex, qui fcribere juffit eum. 

ψΐο me quisque legens -verfus orare memento^ 
Alchiiinus dicor : tu fine fine vale. 
Quin & idem Alcuinus in Epift. ad Gislam lib VI. Comment. injoannetn 
praefixa : „ torius , inquit , forfitan Evangelii expofitionem direxi vobis , fi me 
„ non occupaflet Domini regis praeceptum in emendatione Veteris Novique 
j, Teilamenti"; Efl: & Caroli Magni praefatio in Homiliarium Pauli Diaconi, 
apud Mabillon. Vett. Analedt. T. 1. p. m. 2f. in qua fibi Imperator ejusmodi 
operam adfcribit : ,, Karolus Dei fretus auxilio , Rex Francorum & Longobar- 
„ dorum ac Patricius Romanorum, religiofis ledoribus noftrae ditioni fubje• 
„ £lis. Cum nos divina femper domi forifque clementia five bellorum eventi- 
j, bus, five in pacis tranquillitatc cuftodiat, etfi quicquam rependere ejus bene- 
„ ficiis renuitas humana non praevalet , tamen quia eft inaeftimabilis mifcricor- 
„ diae Deus nofter , devotas fuae fervituti benigne approbac voluntates : Igitur 
j, quia curae nobis eft,ut EcclefiarumadmeliorafemperproficiatftatuSjoblitera- 
„ tam poenc malorum noftrorum defidia reparare vigilanti ftudio literarum fata- 
„ gitnus officinam , & ad pernofcenda facrorum librorum ftudia noftro etiani , 
„ quos poilumus , invitamus exemplo •, Inter quae jampridem univerfos V. ac 
„ N. T. libros librariorum imperitia depravatos, Deo nos in omnibusadjuvan- 

}> te. 



PROLEGOMENA. 8y 

j, te, cxamuflutn corrcximus &c", Idem confirmat Theganus p. ΎΤ/. Tom. 
II. Script. Hift. Franc. ab Andr. du Chesne edirorum : „ Dominus Imperator 
„ nihil aliud coepit agere, nifi in orationibus & eleemofynis vacare & libros 
„ corrigere" Nam quatuor Evangelia Chrifti in ultimo anno ante obitus fui 
5, diem cum Graecis & Syris optime correxerac. 

Qiiin etiam Lanfranco^ Epifcopo Cantuarienfi , m Vita ejus a L. Dache- 
rio edica , ejusmodi corredio tribuitur : „ Ledioni erat aillduus & ante Epi- 
j, fcopatum & poft Epircopatum , quantum poterar. Et quia Scripturae fcrip- 
„ rorum vitio erant nimiutn corruptae , omnes tam V. quam N, T. libroSj, 
„ nec non etiam Scripta SS. Patrum fecundum orthodoxam fidem ftuduic cor- 
j, rigere. Et etiam multa de his, quibus urimur, no£l:e & die in fervicio Eccle- 
3, fiac ad unguem emendavit. Ec hoc non tantum per ie , led etiam per diici- 
„ pulos fuos fecit, qua de caufa merito illum latinitas cum honore & amore 
„ veneratur magiftrum. Hujus Emendationis claritate omnis Occidui orbis Ec- 
„ clefia tam Gallicana quam Anglica gaudet fe eile illuminatam ". Haec audor 
vitae ejus , qui utinam paulo planius orthodoxam fidem Seculi XI. explicuiilet, 
& Correftionum earum φecimina edidiflet ! 

Seculo XII. Nicolaus S. *D^;/;ri/?Cardinalis, & Ecclefiae Romanae Biblio 
thecarius creatus A°. 114-4. a Lucio Papa, alias de Romanisdiftus, aBeiTario- 
ne & ex co a Lindano citarus,emendationem Scripturae tentavic, „Luftransar- 
„ maria , inquit, nequibam hoc adipifci , veracia fcilicet Bibliorum Latinorum 
„ Exemplaria invenire, quia &: quae a doiliiTimis viris dicebantur corre£ta , uno- 
„ quoque in fuo fenfu abundante, adeo dircrepabant , uc pene quot Codices tot 
„ exemplaria reperirem". Addit: „ hoc fui efle iludii, quoad potuit, fuper- 
,, flua reiecare , transformata reformare , & ea addere rurfus , quae a praefum- 
„ toribus tanquam fuperflua fueranc amputata". Vide Baroniuin ad Annum 
1145". n. I. 

Eodem tempore Sie/>hanus Langhfon, Epifcopus Canruarienfis, Libros V". 
&: N. T. in Capita diilinxit , quae diftindlio , quam paiilo pofl: Hugo Caren- 
fis Cardinalis in Concordiantia Biblica confcribenda fecutus fuit , in Ecclefia 
Latina paiTim, & poftea etiam ab omnibus Typographis recepta eft. 

Seculo XIII. Magna fuic auftoritas Ciflerttenfium in emendando Textu Co- 
dicis Sacri} quod fi tamen ex A£tis Capituli Generalis ejusordinis judicium fa- 
ciendum eft, non magna eoruni fiiit pcrina: ,,ad petitionem Domini quondam 
„ Lugdunenfis Archiepifcopi, qua petiit emendari Leftionetn Evangelicam de 
„ Paffione Domini, quae juxta Matthaeum in ramis palmarum legitur, injun- 
j, gitur Abbati de Firmicate, ut in Cluniacenfi &: Lugduncnfi Ecclefia , quid in- 
„ de fentiant, diligenter inquirat, & in fcquenti Capitulo ftudeat indicare A°. 
„ 1200. — Scribatur in Textu Matthaei Evangeliitae ubi decft: diviferiint 
^t fibi veflimenta^ referente R. Simonio DiHerr. Crit. de MSS. N. T. p. 70. 

5, Joachimus Abbas in Calabria fcripfit Commentarium in Apocalypfin, 
j, in quo non raro ab Editione Vulgata difcedit. 

Paulo poft prodierunt Corrediiones Bibliae. Cum enim ingens ftudioforum 
multitudo in Academia Parifienfi literis daret operam , ibidem etiam plurimi Bi- 
bliopolae officinas fuas extruxerunt , atque inprimis libros S. S. defcribi cura- 
verunt; cumque librarii negligenter & parum emendare Codices exararent, Aca- 
dcmiae Proceres &,qui cum illis faciebat , Archiepifcopus Senonenfis rtacuerunr, 
quodnam exemplar pro aliorum norma efiet habendum, & quomodo Codices 
alii ex eo eifent corrigendi. Hoc videtur geftum A°. 1230. & 125-0. Unde 
duplicis Correciorii ΨατϊβπΊ five Senonenfis fit mentio •, quibus ufum ie fatetur 
R. Stephanus (licet in N. T. nullum eorum veftigiurn deprehenderim} &c R. 
Simonius Hiftor. Critic. Verfion. cap. IX. At cum eodem tempore Mona- 
chi Mendicantes tum Thminicani tum Francifcani in munu§ Epifcoporum , Pa- 

L 3 fto- 



U PROLEGOMENA. 

ftorum , atquc Doftorum fe ingererent , non folum ad plebem Scrmones in tem- 
plis habere , Sc ConfeiTiones audire , verum etiam Scholas Theologicas aperi* 
re, &, ne non in omnibus Doftorcs Academiae aemularentur iisque contradi- 
cerent , correftiones Bibliac edere coeperunt , & quidem primo poft annum 
1230. juflu Hugonis de S. Caro, Prioris provincialis in Gallia, deindc A°. 
1 2 56. fub quinto ordinis Generali Humberto , habito Parifiis Capitulo gene- 
fali, quo corredionibus Academiae Parifienfis fideni abrogarunt, fuas autem 
denuo fanxerunt „ corre£tiones , inquiunt , Bibliae Senoncnfis non appro- 
5, bamus , nec volumus , quod Fratres innitantur illi correclioni ". Cumque 
Pontifices Romani Dominicanis faverent , Sc eorum monafteria maximo nu- 
mero per totam Ecclefiam Latinam eilent exftrufta , faftum eft , ut multo 
plura exemplaria CorredHonis Dominicanorum reperirentur quam Doftorum 
Parilienfium. Licet enim Parifienfis corredtio ab Archiepifcopo Senonenfi es- 
fet approbata , praevalere tamen non potuit , quod Archiepifcopi autoritas 
cxtra limitcs Dioecefis fuae nuUa eflet. Dominicanorum correftionibus ufus 
cft Lucas Brugenfis : extat eorum exemplum tum apud Dominicanos vici Ja- 
cobaei Parifiis , quod defcribit Simonius Nov. Obferv. P. II. c. i. tum in 
Bibliotheca Lipfienfi & Bafilicnfi. De totius Operis rationc conftabit ex hac 
adjefta praefatione: „ Quoniam fuper omnes fcripturas verba facri eloquii 
„ neceile eft ut fundamento veritatis firmiter innitantur ; quatenus fuper Tcx- 
,j tuni literae certioris fanftorum ftudiorum aedificia fecurius componantur j 
j, quantum invenire potuimus , ex Gloifis B. Jeronimi , &: aliorum Doftorum , 
j, ut ex libris Hebraeorum, & antiquifllmis exemplaribus, quae etiam ante tem- 
„ pora Karoli magni fcripta fuerunt , hic in breviilima notula fcripfimus ea , 
j, quae ex novis & diverfis Bibliis propter varias literas magis dubia vel fuper- 
„ flua crcdebamus. Neque enim, ut dick Jeronimus, fic nova cudimus, ut 
j, vetera deftruamus, fed magis vetera ftatuentes, quaedam nova vitio fcripto- 
„ rum in Textu de glofis & poftillis inierta , vel ctiam per quorundam imperi- 
„ tiam depravata , non noftra fed aliorum majorum audoritate refecanda mon- 

j, ftramus. In toto N. T. punftum minio fuper aliquam didlionem pofi- 

„ tum notat auftoritatem Graccorum". Poft in Marci XII. 3 f. haec habent : 
„ multa de Evangeliis incorrefta relinquimus, ficuterant, quia pro brevitate 
„ temporis corrigendi & inopia expofitorum ad plenum difcuti non potuerunc". 
Et ex R. Simonio 1. c. p. 132. „ Eo, inquit , procedit eorum diligentia, ut 
„ etiam notent , quomodo literae quaedam fint pronunciandae , ita Jofuae XV. 
„ 28., ubi Textus eorum habet Ηϋιη^ obfervant innota, Hebraicutn excm- 
„ plar lcgere quidem Hiim^ fed pronunciandum eile Higim. Forte volucrunt 
„ fcribere Giim^ pronunciantes literam yi/«, quae in hac voce reperitur,cum 
„ ieptuaginta Interpretibus ut^". Quam tamen Simonii conjedluram , fivecor- 
reftionis correftionem non probo, quin potius exiftimo , Dominicanos fignifica- 
re voluiile, pofterius Jod habere 1)ages infcriptum, adeoque legendum efle 
ut^ confonans ante /' vocalem , quod Galli &Germanieodemferemodopronun- 
ciant,quo^. Vide fupra p. 31. 

Quod antiqua exemplaria & Hieronymum confuluerunt , refte atque ordine 
faftum eft: at vero cum ad Gloflam ordinariam & Rabanum provocant, cum- 
que Graecis Codicibus non vetuftis, fed feculi XIII. ac varie interpolatis fut 
lcftiones ab ipfis allatae fidem faciunt} ufi fint, imo cum ledionem fola Tho- 
mae autoritate nixam Codicibus praetulerint (quod ad locum i.Jo. V. 8. fece- 
runt , ) pallio purpureo videntur centonetn nuUius pretii aiTuiile. Cum vero e- 
mendationes in ipib Bibliorum Codice punftis infra vel fupra vocem pofitis no- 
tarentur, nominaque eorum , ex quorum fcriptis petitae funt , lireris tantum ini- 
tialibus per compcndium fcribercntur , fieri non potuic, quin librarii frequentis- 
fime aberrarenc, multaque omitterent, & faepe unum pro altero ponerent •, quac 

eciara 



PROLEGOMENA. S; 

eciam caufia eft, cur ifta Corre£l:io paucos defcriptores inveniret, cum ipia o- 
peris leftio injucunda atque arida videretur, nedum icriptio. Acceflit ad hoc 
quod ipfi fratres Dominicani , abjeito ftudio Scripturae Sacrae , ab ore Dodoris 
Angclici toti penderc, &c fecundum formulas Scholae loqui maluerunt. 

lihm tcmporum iiiorum infelicitatem deploravic Rogerus Baconus Minori- 
ta, Doftor Oxonienlls, qui Tradatibus aliquot ιηϊΠΊδ ad Clcmentem P. A°. 
1 26J. occlufos fuifle dicic fontesTheologiac ob ignorationem linguarum , imone 
quidem adiros rivulos a novis, quos vocant, Theologis, his enim pro vulgatis 
Bibliis fuiile librum Sentenriarum. Ex hac aurcm ignorantia ac neglciilii Scriptu- 
rarum evenifie, ut per annos jam quadraginta haud extiterit quidem apud Oc- 
cidentales fanum aliquod Bibliorum exemplar. Ipfum enim Parifienfe , unde 
jam fumra reliqua , pro majori parte horribiliter fuifle corruptuni , quaeque ex- 
inde evulgaverunc Sradonarii Parifienies, partim a Scribis partim a Leftpribus 
adeo mifere fiiifle vitiata» ut vix relidum-cilet in Texru fani quidpiam, accui 
fidenter inniti licerec. Seduloque id agit apud Clementem, uc aufpiciisejus no- 
va demum eaque ad optimorum Codicum fidcm caftigata prodeat Biblorum edi- 
tio : Extare fcilicet apud Larinos fuos probara hujus veriionis exemplaria non 
pauca , & quidem in hifce renebris fupereflc viros linguarum praefidiis inftru- 
ftos, qui hujusmodi Edidonem adornare porerunt: praecipue vero fapientini- 
mum τοΊ (hTvi (^nomcn enim ejus prcmic Rogerus, donec de Papae hac de re 
confilio certior fiac} virum in S. lireris fupra omnes mortales eruditum, qui po- 
fuit ferme annos quadraginta in lirera Texcus corrigenda & exponendo fenfu li- 
terali ; uti apud Millinm verba ejus referunrur. 

Seciilo XV. Laurenthis Vnlla Codiccs Latinos vulgatos non tantum ex Grae- 
cis ( ut n. 82. vidimus) verum etiam ex vetuilioribus Latinis corrigere aggres- 
fus eil•. In Matth. XXVII. 22. „ Tres Codices , inquir, Latinos habeo,•. 
„ cuni haec compono, 5c nonnunquam alios Codices confulo". Et in To. 
XVIII. 28. „ Reddam debitam laudem iis, qui Codices invenerunr; etfi ob 
„ mirificum ftudium litefarum antiquarum \'iri laudati funr, Cyriacus Anconi- 
,, tanus quinque Mediolani & aliis circa urbibus, quibus Auguftinus diverfatus 
„ efl: , duos Romae Joannes Tiburs praedicatoriae profeflionis ad aedem Chry- 
„ fogoni & ServatoriSj quos ego infpexij mirifica & vetufta litera invenit ut 
,j alios complures eile verifimile fit. 

Magno autem fuo labore magnam fibi apud Theologos comparavit invidiam 
ut Eraimus, Vallae Annotationes Anno 1504. in coenobio Parcenfi , prope Bru- 
xellas , reperras , typis Badianis A". ifof. Parifiis in folio editurus, neceile ha- 
beret, praefatione illas munire , & ad varias objeftiones refpondere : „Nuni 
„ etiam , inquic , noftros errores ad Spiritum audorem referemus .^ Efto bene 
„ verterint Interpretes, {ta bene verfa pervercunturj Emendavic Hieronymus: 
„ at rurfus depravantur emendata. Nifi forte nunc aut minor audacia femido- 
„ dtorum ,aut peritia linguanira major,aur non facillima depravatio propterar- 
„ tem chalcographicam , quae unicum mendum repentc in mille propagat exem- 
„ plaria. At fas non eft, inquiunt, in Sacris Scripmris quicquam immutare, 
„ quod illic ne apiculi quidem myfterio vacant: imo tanro magis nefas eft de- 
j, pravare, tantoquc attencitis corrigendum a dodlis, quod pcr inlcitiam cil a- 
„ dulterarum, ea tamen cautione temperantiaque , quac quum omnibus libris, 
„ tum facris inprimis debetur. Verum non refte, ajunt, fibi fumit Laurentius, 
ji quod Hieronymus mandante Damafo fufcepit : ne propofitum quidem fimile} 
„ Hieronymus veterem Editiondm nova fuftulit,Laurencius,quod annotavic,m 
„ privatos Commenrarios refert, neque poftulat, ut hinc quicquam in tuoCo- 
„ dice dcmutes. Qiianquafn ipfa noftrorum exemplarium varietas fatis arguit, 
„ ea non carere mcndis. Porro ut veterura librorum fides deHebraeis volumi- 

„ ni- 



J> 



3> 



88 PROLEGOMENA. 

„ nibus cxaminanda efl: , ita novorum veritas Graeci fermonis normam defide- 
„ rat , auilorc Auguilino , cujus verba referuntur in Decretis Dift. IX, 

A°. I5'i4. prodiit Editio Complutenfts •, non Graeci tantum Textus , venim 
etiam Latinae Verfionis ad vereres Codices emendatae } id jaftant Editores pro- 
logo ad Leonem X. „ Qiia in re id aperte Beatitudini tuae teilari poiTumus , 
„ Pater Sanftiflime , maximam laboris noftri partem in eo potiilimum fijifle ver- 
„ fatam, ut & virorum in linguarum cognitione eminentifllmorum opera urere- 
j, mur, & caftigatiilima omni ex parte vetuftiffimaque exemplaria pro Archery- 
„ pis haberemus: quorum quidcm tatn Hebraicorum , quam Graecorum ac La- 
„ tinorum multiplicem copiam variis cx locis non fine fummo labore conqui- 
fivimus. 

Et ad Leftorem : „ Latinam B. Hieronymi translationem conrulimus cum 
„ quamplurimis exemplaribus venerandae vetuftatis, fed his maxime, quae in 
„ publica Complurenfis noftrae univerfitaris Bibliotheca reconduntur , quae fu- 
pra oftingentefimum abhinc annum lireris Gothicis confcripta ea funt finceri- 
„ tate , ut nec apicis lapfus poifit in cis deprchendi ". 

Paulo poft Martinus TDorpius oratione Lovanii habita, & Bafileae A°. if 20. 
typis edita , judicium fuum de emendanda verfione Latina interpofuit , ubi fub- 
fcripfiC his verbis ex Petro deAlliaco Cardinali Cameracenfi prolatis: „Propter 
„ exempla corruptionis , quae in Biblia inveniuntur, & alia muka hujusmodi, 
„ expediret exemplaria Sacri Canonis examinari diligenter & corrigi. Ad quam 
„ Correftionem non funt omnes indiiferenter admittendi , kd folum Theologi 
j, multum in Grammatica & linguis Hebraica & Graeca eruditi ". Subjungic 
Dorpius : „ proinde conferendae funt variae translationcs , primaria lingua in- 
fpicienda eft, rimandum quid veteres legerint, quid quadret & quid difcre- 
pet , & ita tandem cunftanter pronunciandum. Nam Auguftinus cum tot ei^ 
ient inrcrpretationes , non eft aufus unam quampiam affirmare omni ex parre 
integram , etfi Iralam ceteris praetulerit. Mirum vero eft , virum oculatifli' 
mum non vidifle , quod videlicet nos vidimus , hanc Vulgatam eam efle , 
contra quam nemini liceat hifcere , nam , ut diximus , jam inde a feculo Au- 
guftini extitit. Caeterum quoda multis afFertur, hanc efle aSynodo compro- 
batam , accedam fane , fi vcl una proferatur Synodus , quae ullam de hoc 
mentionem fecerit •, denique fi uUum exemplar proferatur , quod fuerit com- 
probatum , nam quod fuiflet illud ? meumne an tuum ? hujus vel illius Eccle- 
fiae? Comprobac Ecclefia Sacros Codices, fed emendatos, fed puros ac ίΐη- 
ceros i mendoibs vult caftigari. 

A°. I f 1 6. Erasmus edidic Novum Teftamentum omne Graeco Latinum , 
diligenter (ut titulus praefert) recognitum & emendatum , non folum ad Grae- 
cam Veritatem , verum etiam ad multorum utriusque Linguae Codicum , eo 
rumque veterum fimul &c emendatorum fidem , poftremo ad probatifllmornm 
audorum citationem, emendationem & interpretationem : praecipue Grige- 
„ nis , Ghryroftomi , Cyrilli , Vulgarii , Hieronymi , Cypriani , Ambrofii , Hi- 
3, larii, Auguftini, una cum Annotationibus , quae Leftorem doceant , quid 
„ qua ratione muratum fit. Quisquis igitur amas veram Theologiam , lege , co- 
„ gnofce, ac deinde judica. Neque ftatim oiFendere, fi quid mutatum ofFende- 
„ ris, fed expende, num in melius mutatutn fit, Nam (ut in fecunda Edidone 
„ addidit) morbus eft, non judicium, damnare quod non infpexeris". 

Praevidit Vir prudentifllmus opus novum variis cenfuris expofitum iri , undc 
non tancum privilegio fe Caefareo munivit, librumque Leoni X. Papae dedi- 
cavit, verum etiam Apologiam pracmifiti cujus (^quoniam eadem quotidie fa- 
bula luditur} meliorem partcm lubet hic in gratiam Leftoris defcriptam exhibere. 



» 

>' 
>» 

5> 
5> 

J> 

5> 
3> 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. %ρ 

1). Erasmi Roterodami Apologia. 
|am ut occurram Apologia reclamaturis , Paulus Apoftolus , referente Luca ^ 
forrunarum fcfe praedicat, quod apud Agrippam pro fe caufam diflurus efier, 
cui propter diutinam cum Judaeis confuetudinemj resomnes, in quibus verte- 
batur quaellio , maxime cognitae compercaeque eilent. Atqiie utinam eodem no- 
inine mihi quoque gratulari poillm , cui plane diverfum quiddam ufu vetiic atque 
Paulo. Nam ne opus eft quidem nobis Apologia, nifi apud illos, qui rotum 
hoc hegotium, de quo controverfia eft, non intelligunt, nec prorfum aliam ob 
caufam calumniantur, nifi quod non intelligant. Siquidem apud cos, qui Lati- 
nas, Graecas & Hebraicas literas vel ad mediocritatcm deguftarunt, qui ierio 
in veftigandis divinae Scripturae myfteriis, qui feliciter ac diligenter in veruftis 
illis, ac non minus veris quam vetuftis, Theologis verfati funr,nihil addubito, 
iquin magnam initurus fim gratiam, etiamfl quod conatus fum parum aiTccutus 
fuero. Proinde mire fiet, ut quibus hac opera noitra non magnopere eft opusj 
quique foli damnarc quaedam poflent, quod ob bonaru.Ti peritiani lirerarum va* 
leanr judicare, ii non folum comprobenc fuo fuffragio noftram induftriam, ve- 
rum eriam gratiam haud vulgarem habeant: Contra qui hifce de rebusniillomo- 
do poiilint ferrc renrentiam, Sc hoc magis egent hujus laboris fubfidio, quo 
longius abfunt a bonis Ikeris, ii non Iblum non ampleftuntur opus ipforum pa- 
ratum ufui, verum etiam obftrepcnc, calumniabuncur, damnabuncj quorum al- 
terum extremae cujiisdam ingraritudinis cile viderur , alterum infignis impuden- 
tiae. Quid enim fingi poteft impudendus , quam damnare librum , quem ne 
legeris quidem , tiim ejusmodi, ur, fi maximc legas, tamcn absque linguarum 
peritia pronuntiare de eo non pollis? Quid autem ingratius, quam pro tam itn- 
rnenfis ludoribus vigiliisque, quas tantum juvandi animo rufccperis, &: quibus 
iiulla par gratia referri queat, rependi calumniam, idque ponflimum ab iis, ad 
ijuos potifllmum operis utilitas fit reditura ? Quum ubique foeda eft. irigratirudo , 
tnm in nullos aeque par eft gratos eile atque in eos, qui difpendio rei pecunia- 
iiae , jaftura voluptarum , nonnullo etiam valctudinis ac virae fuae detrimento 
in hoc totis viribus incumbunt , ut ingenii fui monumentis orbi confulanr. Ve- 
rum haud fcio, an usquafti ingratius reperies morralium ''ngeniiim, nec alias 
efle verius arbitror , quod non minus elegancer quam graviter diftum eft a Se- 
neca : Tutius ejfe quosaam offendi£'e , oiuam demenajfe. Nihil aeque perit , aic 
ille, atque id qtiod confertur in ingratos. At magis perit officium, mea qui• 
dem fenrentia , quod in eos collocatur , qui non intelligunt officium : & minus 
gratiae redit ab iis , qui non cognofcunc meritum , quam qui non agnofcunt. 
Nam ii tametfi diiTimulant, tamen apud fe func obnoxii, nonnunquam pudore 
coguntur agnofcere i denique fpcs cfl: fore ut aliquandorcfipifcant: Ilii,quodeft 
beneficium, injuriam interpretantur, & officio adjuti in jus vocant bene meren- 
tem. Theologorum inprimis eft -,ηοη folum gratitudinem praeftare , verum etiam 
candorem 8c mnnfuerudinem. Et Theologis potiilmium hic meus defadavit la- 
bor, atque his Theologis, quibus aut non ccntigit eas difcere literas, fine 
quibus Divina Scriprura non poteft ad plenum inrelligi aut officioie traftari* 
Horum adjuvandis iiudiis noftrum impendimus ftudium, ut quod illis fua for- 
tuna negavit, id noftra fuppeditarer induilria. Et tamen fi qui reclamaturi funr, 
ex hoc grege prodituros auguror. Ampledlunrur Medici, non afpernantur Jurc-k 
confulri , recipiunt Philofophi , fi quid ad illorum profeillonem inftaurandam 
conducit: Soli Theologi pertinaciter rcclamamus , & ipfi noftris invidemus bonis. 
Sane permoleftum eft pro benigne collato beneficio nullam recipere gratiam. 
Moleftius ab iis , dc quibus bene mereri ftudeas , calumniam praemii loco re- 
portare, Sc a quibus tuo jure poteras exigere debitam gratiam, his aftoribus in* 
juriae caufam dicere : Seneca rummum liberalitatis genus efle putat , ac divinae 
beneficentiae proximum, fi quis non tantum gratuito profit, verum etiam fciens 



5)ο PROLEGOMENA. 

perdat bcneficiura. At mihi videor hoc quoque fupcraturus , fi de his quoqueper- 
gam bcne mereri , qui beneficium injuria reraliant, Ec quemadmodum fidi me- 
dici, rcclamantibus etiam &c conviciantibus aegrotis, ramen pergunt Uibvenirc, 
ira nos hoc quoque velut auiElario beneficiiim noftrum cumulabimus , ut bcncfi- 
ciiim, quod accipiunt, inrelligant Primum igitur etiam atque ctiam adhortor 
omnes Iheologosj ut quibus per aetatem aut occupationes vacat, Graecas dc- 
gaftent literas & item Hebraeas, fi liceat. In ipfis arcanae Scripturac fontibus 
ciiligenter philofophentur, veteres Theologos, quos & erudicio commendat , &c 
vitae fanitinionia , jugirer evolvanr. Deinde noftra, fi volent, conferanc &c ex- 
pcndant, arquc ita demum probent, fi quid re£te monuinius •, eraendent amice, 
11 quid ut homines aberravimus a vero, &c minus ailecuti fumus, quod fedulo 
fumus fecuti. Quod fi impetro, caufam vici, pro accufatoribus habiturus pa- 
tronos. Caeterum a quibus hoc non impetro, faltem illud mihi vel piccario do- 
nent, ut credant, mc ilmplici pioque juvandi ftudio, quicquid hoc laboris cfl: , 
furccpifle. Qiiod fi parum alicubi fucceiiit, error eft , non fceluSi & corrigi mc- 
reor, inceiTi non mereor. Nihil enim magis agnofco, quam me nihil fcire. Pro- 
fiteannir alii quantumlibct ingentia: ego pro mea tenuitate nihil profitens, prae- 
ilo ramen quod licet , paratiHimus ad palinodiam , llcubi more hominuni lapfus 
fim ; iple quoquc mihi cenfor futurus , fimulatque deprehendero. Caeterum Di- 
vus Hieronymus non fert reprehenforem , qui damnare pofllt , docere nonpolTic. 
.Quorum illud tyrannicum eft , hoc amicum & eruditum. 

Jam vcro fi qui verentur, ne Sacrarum Lircrarum auiloritas vocetur in du- 
biuni, fi quid usquain variaverit: hifciant oportet, jam annos p!us mille neque 
Latinorum neque Graecorum exemplaria per omnia confenfiile. Id quod ne fieri 
quidcm pofllt, nimirum in tanta librariorum non folum turba, fed infcitia, o 
fcitantia, temeritate, Uc ne commemorem, quam multa mutata fint ab erudi- 
tulis, aut certe a parum attentis. Comperio quaedam erafa aut indufta a fadlio- 
nibus , quariim tumultu quondam furfum ac deorfum mifcebantur omnia , prae- 
fertim Orientis Ecclcfiae, dum quisque pro fuarum partium patrocinio Scriptu- 
ram variat. Id certe faftum non obfcure compluribus in locis declarac Hierony- 
mus. Quid autem accidic Rcligioni Chriftianae, quod toc jam feculis aliud legit 
Hieronymus , aliud Cyprianus , aliud Hilarius , aliud Ambrofius , aliud Augu- 
iliniis ? apud hos alicubi non modo diverfa comperies , icd & pugnantia , cuni 
in fumma Chriftianae fidei confentiant. Quid facias, poftquam nec ipfa horum 
temporum cditio per omnia iibi confentit? qua dere fi quis dubiret, huic fidem 
fecerint codices typis etiam excufi, cum annotamentis marginalibus, &, fi id 
parum eft, ex Commentariis Bedac, Rabani, Thomae, ex Commentariis Ly- 
rani , ex Commentariis Hugonis Carenfis intelliger. Origenes jam tum quere- 
batur inexplicabilem in Evangelicis libris varietatem. Et publicirus aliud legit 
Graecia , aliud Occidentis Ecclefia. Ec circa aetatem Hieronymi quaedam Ec- 
clefiae fequebantur interpretationem Septuaginta , quaedam novam amplefteban- 
tur cx Hebraeorum fontibus traditam. Atque etiam pofb hanc aetatem aliud lc- 
gebanc Gallicanae Ecddlae, aliud Romana. Denique fi excutias vetuftos Codi- 
ces manu defcriptos, quibus in publico culto tunc utebantur, duos vix reperics 
inter fe confentientes. Certe conftat Auguftinum Codicibus ufum , qui non va- 
cabant mendis. Et tamen tot jam feculis conftitit fua Scripturis auftoriras. Si 
Codicum varietas in totum fidem abrogac Scripturis , & apud Hebraeos & apud 
Graecos Sc apud Latinos variant, Quaefo quid periculi confecutum cfl:, quod 
Sanftus Hieronymus Vetus & Novum Inftrumentum mundo jatn fenefccnci ad 
Hebraeam & Graecatn veritatem inftauravit ? Keclamatum eft tum a nonnullis, 
quibus ipfe fuis libris abunde fatisfacic, nec ob aliud opinor reclamatum , nifl 
quod nefcirent cas literas. Ac num hinc vel tantulum incommodi natum eil 
Chriftianae Religioni? Auguftinus fatetur, ipfa Codicum difcordia fe non me- 

dio 



PROLEGOMENA. ^t 

diocriter adjutum fuifle, dum quod hic parum apte dixerat , altef clarius ac re- 
«Slius efterrer, id quod vel fbrruito fieri neccile eft. 

Proinde fi nihil oftendit nifi novitas^ & illa jam vetus editio olim nova fuit» 
&haec novajipanamur, olim vetus fuerk. Nimisimperki eil hominis libros an- 
norum aeftimare numero , ac noii potius ipfarum rerum judicio. Optarim & ip- 
fe in Sacris literis nihil eile depravatum, nihil diilidere. Atque id utoptare eil 
in proclivi, ita nec fuit unquam,nec,opinor,fLiturum cft unquam. Qui praedi- 
cantinviolabilemdivinarumScripcurarum auftoritatem , his utroque favemus pol- 
lice. Qui has fciens depravac, contumeliam facic Spiritui Sanfto. Fatemur. Ve- 
rum haec majeftas in ipfis eft fontibus. Non erravit Efajas , neque quisquam 
murare nitirur, quod ille icripfit. Non laplus cft Matthaeus, nemo corrigiCj 
quod ille cradidit. Cum interpretibus, cum lcnbis, cutn depravatoribus nobis 
rcs eil•. Quod fi tota labafcit auftoritas ob aliquot loca corrupta , oportuic Spi- 
ritum Sandum non minus allldere Bibliographis , quam Prophetis & Evangeli- 
ilis. Nusquam non adefl: Spiritus Sanftus, fed ica vim exericfuam, ut nobis 
portionem laboris relinquat. — Is vero fubfervit Spiritui Sanfto, qui, quod 
per homines depravatum efl: , pro viribus priftinae reftituit integritati. Nun- 
quam defuturi funt qui depravenc, proinde nunquam ceflandum eft a ftudio 
caitigandi. Aliud eft igitur Sacra Scriptura, aliud quod incommode verrerunt 
Inrerpreres , aut Scribae corruperunr. Rurfus aliud eft murare publicam Le£tio- 
nem, aliud privata publicam vel emendare vel illuftrare. Atqui Iiaec mire con- 
fundunt quidam , qui fibi videntur admodum Dialeclici. — Jam quid attinec 
iftos refcllere , qui non minus indode quam impudenter folent vociferari , faci- 
nus efle non ferendum , ut quisquam corrigat Evangelia ! Ο vocem vix auriga 
dignam , nedum Theologo ! Fas eft nebuloni cuivis Evangelii Codices deprava- 
re , & nefas erit quod depravatum eft reftituere ? praelerrim homini , ne quid 
dicam infolentius, in hoc genere literarum nec indiligenti nec inexercitato , id-: 
que tot Graecis ac Lacinis voluminibus, toc clarilTimis auitoribus in confilium 
adfcicis ? 

Idem argumentum paulo ante Epiftola ad Martinum 'Dorpium icripta ita tra- 
ftavit, ut ipfum in fentendam fuam pertrahercc : Jam vero quod terdo loco 
icribis de Novo Teftamento, fane demiror, quid tibi accideric, auc quonam 
interim perfpicaciinmos ingenii tui oculos averteris. Nolis quicquam a me mu- 
tari , nifi 11 quid forte fit apud Graecos fignificaniius •, & negas in hac , qua 
vulgo utimur, Editione quicquam eile vitii. Nefas elle putas, reni tot feculo- 
rum confenfu, tot Synodis approbatam, ullo pafto convellerc. Obiecro te, 11 
vera fcribis, eruditiifime Dorpi, cur frequenrer aliter citat Hieronymus , alitcr 
Auguftinus, aliter Ambrofius; quam nos lcgimus ? Cur Hieronymus multa re- 
prehendic & corrigit , quae tamen in hac habentur Editione ? quid facies , cum 
tam multa confentiunt, hoc eft, cum fecus habcnt Graecorum Codices, cum 
ad horiim exemplar citat Hieronymus,.cum idem habent vetuftifllma Latina 
exemplaria , cum ipfe fenfus niulto redius quadrat ? num his omnibus contemp- 
tis tuum fequeris Codicem , fortaflls a fcriba depravatum ? Ncque vero quis- 
qiiam alleverar , in divinis Literis uUum efle mendacium , quandoquidem & hoc 
adduftum efl: abs te; at illud res ipfa clamitat, &c vel coeco, quod ajunt, po- 
teft efle perfpicuum , faepe vel ob impericiam interpretis vel ob olcitantiam Grac- 
ca male reddita ellev faepe germanam ac veram leftionem ab indodis librariis 
fuiile depravatam, id quod cotidie videmus accidere, aliquoties mutatam a ic- 
midoftis parum attentis. Uter magis favet mendacio, qui haec corrigit ac refti- 
tuic , an qui citius ferat addi mendam quam tolli ? Quandoquidem ea deprava- 
torum natura efl: , ut menda mendam gignat; Et funt fere ejusmodi, quae mu- 
tamus , ut ad emphafin pertineanc magis , quam ad icnfum ipfum, quanquam 
faepenumero magna fenfus pars eft emphafis, 

Μ 2 Porro 



Ρ2 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

Porro quod fcribis ab hac editione non efle recedendum, tot videlicet Οοη* 
ciliis approbata: more vulgarium Theologorum facis, qui quicquid uUo modo 
in publicum ufum irrepfit, Ecclefiafticae tribuere folent autoritati. At miln vel 
unam profer Synodum , in qua fit haec editio comprobata. Scd cilo comproba- 
rit Synodus aliqua, num ita comprobavit, uc nihil omnino liceat ex Graecoruni 
fontibus emendare? Num mcndas etiam omnes comprobavit , quac variis mo- 
dis potuerunt irrepere ? num hujusmodi verbis conceptum fuit dccretuni a Pa- 
tribus: Haec editio cujus fic autoris ncfcimus , fed tamen eam approbamusj 
nec obftare volumus, fi quid fecus habent Gracci Codiccs, quanrumvis cmcn- 
dati, fi quid fecus legic Chryfoftomus, aut Bafilius, auc Athanaiiiis, auc Hie- 
ronymus, etiamfi illud magis quadraveric ad fcnfum Evangelicum : &c ramen 
hos ipfos autores magnopere comprobamus ; Quin etiam quicquid in poftcrum 
quocunque modo vel a iemidodlis & audaculis, vel ab impericis, ebriis, olci- 
tantibus librariis fuerit vitiatum , depravatum , additum , omiflum , eadem pro- 
bamus autoritatej neque cuiquam volutnus licere mutare rciipturam femel indu- 
ilam. Ridiculum decretum , inquis. At hujusmodi necefle eft fuiile, fi nos auco- 
rirate Synodi deterres ab hac induftria. 

Poftremo quid diduri fumus, ubi viderinius nec hujus Editionis exemplaria 
confentire? num & hanc pugnantiam approbavic Synodus , praelcia videliccc, 
quid quisque mutaturus eflet? Acque utinam, mi Dorpi, tantum eflet otii Ro- 
manis Pontificibus , ut hifce de rebus falutares ederenc Conftirutiones , qiiibus 
caveretur de reftituendis bonorutn autorum monumentis , de parandis & repo- 
nendis etnendatis exemplaribus. Verum in co confilio iedere nolim iftos falfilTi- 
mo nomine Theologos, qui huc tantum fpeftant, ut quod ipfi didicerunt , id 
folum habeatur in pretio; quid autem ifti didicerunt , quod non fic ineptiirimuni 
& idem confufifllmum ? Quibus fi contingat tyrannis , futurum eft , ut , antiqua- 
tis optimis autoribus> infulfiilimas iftorum naenias pro oraculis habere cogatur 
mundus , quae usquc adeo nihii habent bonae eruditionis , ut ego fane malim 
vel mediocris efle cerdo, quam iilius generis optimus, fi nihil mclioris acceile- 
rit dodrinac. Ifti funt qui nolint quicquam reftitui, ne quicquam ignorafle vi- 
deantur. Hi nobis fiftam Synodorum autoritatem objiciunt•, hi magniim Chri- 
ftianae fidei difcrimen exaggerant, hi periculum Ecclefiae, quam ifti icilicethu• 
meris fuppofitis fulciunt, redius plauftrum fulturi; 6c hujusmodi fumos fpar- 
gunt apud vulgus indodium ac fuperftitiofum , apud quod cum pro Theologis 
nabeantur, nolint ullam opinionis fuae jaduram facere. Verencur , ne , cum 
perperam divinas citanc literas, id quod faepenumero faciunt, Graecae aucHc- 
braicae veritatis autoritas in os jaciatur, & mox appareat efle fomnium, quod 
velut oraculum adducebatur. Divus Auguftinus, vir tantus, adhaec Epifcopus, 
non gravatur vel ab anniculo Epifcopo difcere. Ifti tales malunt omnia furfum 
ac deorfum miicere , quam committere , ut quicquam videantur ignorare , quod 
ad abfolutam pertineat eruditionem. Quanquam nihil hic video , quod magno- 
pere pertineat ad fidei Chriftianae finceritatem : quod ii maxime perriiierer, 
hoc magis certe eflet elaborandum. Neque vero periculum cft , ne protinus om- 
nia dcfcifcant a Chrifto , ii fors auditum fuerit , repertum efle in Sacris libris , 
quod vel Scriba depravarit indoftus aut dormitans , vel Interpres , nefcio quis , 
parum apte vertit. Aliis ex rebus hoc periculum eft, quas hoc loco prudens 
fubticeo. Quanto Chriftianius fuerit , femotis contentionibus , quod quisquc 
pofllt , in communem ufum libenter conferre , idque candide amplcfti , fimul- 
que & citra faftum difccre , quod ncfcias , & citra invidiam docere , quod fcias, 
Quod fi qui funt illiteratiores , quam ut quicquam refte docerc poifint , elatio- 
res , quam ut quicquam difcere vclint , hos , quoniam pauculi funt , valere fina- 
mus, & bonarum aut certe bonae fpci mcntium potius habcamus rationem. — 
Placabis homines , quoad iieri poceit, & perfuadebis, me, quod facio, non in 

eo- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ρ^ 

eorum facere contumeliam , qui hafce lireras neiciunt, fed in publicam cmnium 
utilitatem, quae nemini non patebit, fi velit uti, nemincm urcrebit, ύ malit 
carcie: tum eo efle animo , ut, Γι quis exoriatur , qui rediora docere pofiic aut 
velic, ipfe primus fururus fim, qui noftra refcindam & abrogem, & iUius fub- 
fcribam ienrendae. Antwerpiae if if. 

Dc eodem negotio egic Epijtola ad Henricum Bovilltm : Fas efle necrant 
inquic, tentare quicquam ejusmodi, nifi ex autoritare Concilii generalisf' Ac 
ifthoc qmd iniquius? Ipfi quoridie depravant Sacros Codices, fola infcitia ac 
rcmericate m coniilium adhibita : nobis non licebit ex veterum fententia refti- 
ruere, quod corrupcum eft, nifi todus orbis Chriitiani convocaro Concilio? 
adeo pejorem volunt efle conditionem mendum fubmovenris, quam invehentis, 
bene merentis fua induftria, quam male merenris fua incogitanria. Verum illud 
mihi refpondeant velim, haec ipfa quae illis tanropere placet editio, utrum ab 
mterprete fufcepca fuerit ex autoritare Concilii generalis , an prius' edita ac 
deinde judicio patrum comprobata? Prius fcriptam opinor , poika comproba- 
tam: Atqui idem poteft in hac mea evenire, qiiod ipfe tamen nec ambio nec 
poaulo. Tamerfi ne id quidem conceiTerim. Mihi magis videtur ufu irrepfiiTe 
ac paulanm progreifu temporis collegiiTe robur. Alioqui Π publico Concilii judi- 
cio tuifrec approbata traditaque , omnes ea communiter ufi fuiiTent. Nunc aliud 
citat Ambroiius , aliud Auguftinus , aliud Hilarius , aliud Hieronymus. Imo 
nec hujus aetans exemplana confentiunt. Quod fi protinus aftum putant de Re- 
hgione Chrilbana, fi quid usquam varier, etiamfi nos dormiiTemus, jam illi 
penculo eramus obnoxu. —- Poftremo quamobrem magis trepidamus, fi quid 
lecus leaum fuerit in divinis hbris, quam fi quid fecus enarratum? Certe utro- 
bique par difcnraen. Atqui videmus interpretes non modo diverfa , verum ctiam 
pugnantia dicere faepenumero. Quin & illud dilemma fi polTint explicenc • u- 
trum permittunc aliquid novari in Sacris libris, an omnino nihil? fi quicquam 
permittunc, cur non excutiunc potius, refte mutatum fit nec ne ? fin minus 
quid facient illis locis, in quibus mcndum ineiTe manifeftius eil•, quani uc ne- 
gari dillimularive poflic > an hic Sacnficum illum malunt imitari , qui fuum 
mumpfimts Q^MO Wc viginti ufus annos, mutare noluit, admonitus a quo- 
piam fiimpfimus efle legendum. Vociferantur x.a\ ^^ετλ.άζΒσ.» • Ο Coelum ο 
terra! Corngit hic Evangelia. At quanto juftius exclamandum erat in CorruD- 
torem: OSacnlegum! depravat hic Evangclia. Nequc enim nos novam prodi- 
mus Editionera , fed veterem pro virili relHruimus, ac ita ut hanc novam non 
labetaftcmus Qui pro hac nova tanquam pro aris ac focis dimicant, nihil illis 
perit, ahquid de lucro acceiHr. Hanc quam adamant, emcndarius lecrent poft 
hac} & reaius intelligcnc. Quid Π libros divinos omneis Paraphralf explanaf 
fem quo poiTent incolumi fententia & legi inoft-enfius, & percipi facilius, num 
lih dicam mihi fcriberenc? Laudem etiam promeruit Juvencus, qui Evancreli- 
cam Hiftoriam aufus eft verfibus includere. Canuntur m templis quotidie iSxta 
veterem Editionem Pfalmi : Et tamen extat divi Hieronymi recocrnitio extac 
cjusdem juxca ventatem Hebraicam inrerpretatio. llla leguntur in Choris• haec 
Dr I ^ ^^ ^""^ Domi. Neutra altcris officiunt. Atque adeo nuper Felix Pratenfis 
Pialteru totius novam edidic interprecationem , ab omnibus fuperioribus admo- 
dum diiiidentem Quis hmc unquam movit tragoedias? Jacobus Fabcr Scapu- 
lenfis, amicus nofter, dudum id fecit in Paulum, quod ego in totum Novum 
inltrumentum Cur hic demum tanquam ad rem novam commovcnrur quidam ? 
Λη aliis omnibus iftud licere volunt, mihi uni non volunt? Atqui Stapulenfis 
non paulo plus aufus eft, quam ego. Ille fuam inrerpretationem veteri oppofuit 
idque m Academiarum omnium regina Lutetia: ego recognitionem modo pro- 
teilus, locos ahquot aut corngo auc explico. Nec hoc dixerim, quod Fabrum 

Μ 3 in 



p^ PROLEGOMENA. 

incommuneminvidiamvocem, nam vir ille jam pridem gloria fuperavit invl•• 
diam; fcd ut palam faciam, quam inique faciant quidam, qui quod jam dtu clt 
a multis faairatum, citra calumniam, in me velut fubitumac novum calumman- 
tur, &c. Roifae prid. Cal. Scpt. ift6. ^ . . ., ., 

Item ad Martinum Lypfium: Quod fi noftcr ccnfor , itiqmt, nihil omnino 
vuk edi, quod diflbnet a vulgata Leaione, non erit fas Novum Teaamenrum 
Gracce ut a Graecis legitur, edere, nifi prius ad hanc edinonem caftigarum, 
ne quisVorre deprehendat Leaionis diiTonantiam. Quis autem adeo demens fir, 
ut ifthuc dicat? Jam vcro abolenda eft Divi Ambrofu vel translatjo vel Ledtio 
in Epiftolis Pauli , quae plurimum ab hac noftra dinbnac. Abolcnda &- Hicro• 
nvmi , quae non paucis locis ab hac diiTentit. Denique noftroaim Codicum 
plcriquc funt abolendi, quod inter fe fere diiTentiant. Et vidc, quam ab ifto 
diircnriac Auguftinus, quem is fibi videtur folus legiiTe. Nam ille teitatur, le 
adiutum etiam exemplariorum varietate, dum, quod alius obfcunus vertir, alius 
tranaulit explanatius , ut non omnia poflumus omnes. Hic aftum purat de fide 
Sacrorum Voluminum, fi varia Leaio proferacur. Et mavult vel manifellanas 
mendas in libris Sacris relinqui, quatn offendi duos aut treis ineptos ac morofos 
fcniculos. At nihil deterruit ab hoc fludio Hieronymum, quod obvoculamne- 
fcio quam mutatam in Propheta Jona totus ferme populus defciverit a fuo Epi- 
fcopo ridetquecucurbitariosillosDeos, quos tantula res commovent ; eciamTi 
Auguftinus hanc fabulam ceu feriam fcripferit Hieronymo. Age vel illud mihi 
refpondeac feverus ifte monitor, utrum optandum eft Ecclefiae Dei , ut lacrac 
Scripturae libros habeat quam emendatiiTimos an non? Si fatetur optandum, re- 
fpondeat an fateatur, quotidie varias mendasin eos invehijVelinfcitiacaitigato- 
rum, vel' negligentia Scribarum? Quod fi non poteft infician, cur non ample- 
aitur hoc mcum ftudium, quod omnium maxime ad eam rem conducit , livc 
ut cmendcntur depravata, five ne depraventur quae refta funt? Quandoqui- 
dem negari non poteft, eflc quaedam in noftris, imo in omnibus feredeprava- 

ta Codicibus. ^ ^ . ^ λ r r r^ α 

±6 Negat Ecclcfiam errare pofle. Continuone errat Ecclefia, fi tuus Codex 
depravatus eft? & tamen quacdam accedere poiTunt Ecclefiae, quae antehac ne- 
fcieriti nequc nos affirmamus in hac efle translatione quod fidem fubvertat or- 
thodoxam, efle tamen quod operae pretium fit admonuifle. 47. Scandalo es, 
inquit, orbi, dum novas recepta. Imo maximi & optimi quiquc mihi gratias 
agunt & qui prius oblatrabant, opere ΙεΛο definunt oblatrare, fed offendunt 
pluci fuperciliofi, qui nolunt quicquam vidcri nefcifle. 48. Ut demus, inquit, 
ineiTe errores, non oportebat in vulgus proferre. Imo maxime in vulgus effe- 
rendum eft, quod oportet ab omnibus fciri. 49. Non poteft, inquit, pnvata 
pcrfona non autorizata novam translationem cudere, veterem comgere. Pri- 
mum opinor & mihi licere, fi quid in Sacris literis profeci, in medium aiferre, 
poiteaquam in Theologorum ordinem fum cooptatus. Demde nec novam cu- 
do fed Graeca verto, & vetus editio omnibus,ut erat,per rae manet. Poltre- 
mo ut nuUa fim autoritate praeditus, cutn indoftis liceat facros libros corrum- 
pere mihi non licebit emendare nifi Synodo convocata ? fed fingat me Epifco- 
pum aut Cardinalem efle, quid hoc ad praefens negotium, quod non mitraauc 
ealero fed linguarum pcritia conftat? 50. Qpin ^ ΐ^Ι^^^ ndiculum, quod air, 
pcr hanc translationem conviaos Hieronymum Hus & Wiclef, cum alter exu- 
ftus fuerit, non reviaus, altcrius libri non nifi poft mortem damnati : quod ft 
maxime vcrum eflct, non licebic igitur e Sacris libris, fi quid erroris irrepreric, 
tollere? 51. Si quid crroris eft, inquit, fecundum Patrum antiqua teltimonia 
fuerat cmendandum. Atqui id, quod monet, raaxime feaum eft a me : verum 
hoc iftum fugit, quia Ubrum non infpexit. fi. Lepra, inquit, Sacerdoti m- 



PROLEGOME N/tA/[ ijf 

dicanda, cujus eft judicare. Rcde, Sc ob id Lconi decirao mifi opus, cujus 
hortatu iufcepcram. Atque is per duos Cardinales ftudium meum comprobavk: 
ciim illi vifum fuerir , delegabit cui volet , ut noftri Codices ab eruditis emen- 
dentur. Eam provinciam mihi non fumo , licec ad id viam ftruxerim. 64.. Poft 
haec fic agir, quafi fcntirem, fallltatcm aut ineptiam ineile Sacris literis, in 
quibus obfcuntatem ineHe fateor. V^erum fi quid in Codicibus falfi aut inepti, 
id non Apoftolis, fed iftius Sycophantae fodalibus ailcribendufn. Caeterumni- 
hil ego muco , quod ad fidei firmitatem artinec. 6f. Monetigkur, librum 
fummo Pontifici mirtendum fuiHe, ut illius arbirrio premeretur aut ederetur. 
Ad iftam rationcm onines libri mitrendi eflenc fummo Pontifici, quod in omnir 
bus efle poillc, quod aliquos queac ofFendere. Verum id nec Thomas fecir, 
nec Scotus , nec Auguilinus , nec Hieronymus. Prius evulgarunt , comproba- 
rio confecura eil , non quaefira. Porro cum non convellam veterem Editionem , 
icd prodita recognitione faciam, ut illam & emendatiorem habere poiTimus, &c 
reftius inrelligcre, qui fufpicaii potui fore fimilcs iili Sycophanras, qui opere 
nulli non frugifcro oifenderentur ? Si mecuendum crat ofFendicuIuni , ab infir- 
mis erac mutuendum. Atqui ab his nullum cft orrum ofTendiculum. Tantum 
unus aut alrer hoc mali concitaverunc , qui incer pcrfeftos habentur,operenon- 
dum edito paillm inficientes fimplicium animos, arquc iddamnantes,quodnon- 
dum erat cognitumj ac prius opus in invidiam vocanres, quam operis fentire- 
tur utilitas. His igitur imputandum , non mihi, fi quis oifenfus efl•, 67. Quid 
eft autem, quod iite vocat autorizare? fic probare, ut nihil infit erroris ? : Ad 
iftam lcgem praeter Canonicas Scripcuras nihil habemus aucorizatum•: nec hoc 
a Leone flagitavi. Tancum admoneo, judicium rclinquens erudids, ii quid 
force redlius invenerinr. — A°. ifiS. Nonis Maii. 

Neque haee iufficere ratus, fecundae Edttioni N. T. fui -iUt (d" C^quentibus-t 
Capita Argtimentorinn contra morofos quosdam ac indo£los pracfixit : Omni- 
bus, inquit, omnium cavilladonibus refpondere, leilor optime , praeterquam 
quod infiniti fic negotii, nec admodumex hujus operis dignitate fore \'ideo, 
nec operae pretium ullum intelligo : propterca quod qui iludium hoc noftruiri 
fuggillant ac traducunt, fere non legunt, aut certe non intelligunc noftras Apo- 
logias. Et jam fatis illis refponfum efl: duabus Apologiis, quas primae quoque 
Editioni, ceu clypeos, adverfus iilorum tela praefiximus : praeterea in Epiilola, 
qua Martino Dorpio refpondemus , poilremo in Epiftola ad infignem Theolo- 
gum Henricum Bovillum. Proinde hic Capita duntaxat Argucaencoriim anno- 
tabimus leftori vel occupato vel crafllon. ' rn ίΐν.:\,ζο;ψ 

Primum illud teΛamuΓ, & ubique reiiatum eile volumus, nosjnusquam a ju- 
dicio Ecclefiae Catholicae vel•ungυem aut digitum lacunivelledircedererQuod • 
fi quid usquam ejusmodi deprehendarur, non data opera diituin led el^^pfum^. j 
ut fumus homines, id jam nunc pro recanrato volumus haberi. .-juj euii aup 

Nec pracimus eruditorum judicio, nec publicarum Scholarum autoritati prae+Ji 
judicamus. Manet incolume fuum cuique judicium. Annotatjones rcnbimus',n 
nonleges: &: expendenda proponimus, non protinus habenda pro compertis. //'] 

Nos in iermone Apoftolorum, qpod crebro janidiximus, jne.fyllabamquis:! 
dem mutamus, imo rermonem illorum, vitio librariorum, aut alioqui deprava- 
tum reilkuimus. Proinde ne quis claraet, hic corrigit Evangelium , hicemen- 
dat prccationem DominiGam : led hic Codices Evangeliorum a mendis repur- 
gatj Nec magis objurgandus fum , quam qui feopis cverrk fordes e templo. 
Nonenim, qukquid in templo eft, continuo fanflum eft. ..:.;. -••; 

Neque quicquid receptum eil in ufum Ecclefiafticum , continuo receptum dil ' 
judicio. Quaedam cafu krepunt, ad quae connivec Ecclefia, praeferrimfi non 
videanrur ad fidei raorumque periculutn pertinere. Imo fieri poDeil, uc in. 
hoc genere quaedam ad tempus ignoret Ecclefia. 

Non 



ρ6 PROLEGOMENA. 

Νοη ideo vacillat autoritas Scripturae, fi mendae toUantur c Codicibus; imo 
potius vacillarer, fi conftet, nos uri depravatis exemplaribus •, atque idranene- 
gari non poteft. Cui incommodo fi nullus admoveret rcmedium, ut cft rcrum 
humanarum natura , fcmper in deterius prolabi , tum vere confufis cxemplaribus 
vacillaret Scripturarum autoricas. 

Optandum, ut nulliim mendum infit Sacris libris, & id quoad fieri poreft 
enitendum eft : verum id non contigit poft annos mille trecenros , ncc fortaflis 
unquam continget ad plenum. Bene nobifcum agetur, fi quam minimum infic 
mendarum. 

Proinde ne nos quidem profitemur, omneis mendas a nobis fublatas, pluri- 
mas certe fublatas audebimus profiteri: & nos rem eo dediixifTe, utpoilhacCo- 
dicibus quam minime mendofis uti liceat, fi quis hoc filutn fccutus eniendare 
velit. 

Scio res facras reverenter ac religioie traftandas. Et idcirco , licet in infima 
funftione verfaotes , tamen omni qua licuit circumfpedione lumus ufi. Contu- 
limus utriusque linguae vetuftiillmos Codices, nec eos fane paucos. Excufli- 
mus veterum ac recentiorum Commentarios , tum Graccos, tum Latinos. Ob» 
fcrvavimus, quid diverfi legant, Penfitavimus ipfius Ipci fententiam j atque ira 
demum pronundavimus, quid fentiremus: Imo ne pronuntiavimus quidem,fed 
leftorem admonuimuS, fuum cuique judicium liberum relinquentes. 

Thomas , Lyrenfis , &c Carenfis , aliique his obfcuriores , fatis habent anno- 
tade: alia Ikera fic habet •, quod fic in Codice quopiam fcriptum , aut fortafle 
depravatum offenderint , & videntur rem utilem praeftare : Et nobis obilrepi- 
tur , qui tot argumentis , ac fummorum virorum autoricate veram Leftionem re- 
ilicuimus. 

Si varictas abrogat fidem libris, jam olim variabant Codices aetate Origenis, 
aetate Hieronymi , aetate Bedae , aetate Thomae , denique noftris etiam tcm- 
poribus hodieque variant, & tamen adhuc facris libris fua conilat autoritas. 

Si loca quaedatn depravata fidem elevant arcanis voluminibus, jam olim id 
ufu veniilec temporibus Origcnis , qui Homilia in Matthaeum oilava queritur 
hac de re his verbis:Mu/fam enim dijferentiam inter exemplaria repermus ^β- 
ve per negligentiam Scribentiuntj five ex temeritate qiiorimdam ^ five froptet 
eos, qui negligunt emendare Scripuras ^ vel propter eos ^ qtii quod ipjis vide- 
tur in emendationibus vel adjkmnt vel fubducunt. Audis Leftor, jam rum 
variaiTe libros ? audis fuifle depravatos ? audis quaedam adjeda aut fubtrafta ? 

Sed audio quosdam ita loqui : Rem ampleftimur , fcd ofFendiculum datur 
mukitudini , fi fenferit , in libris , quos hadenus fecuti fumus , inefle quicquam 
vel vitiatum, vel non intclleftum. Primum non ifta fcribuntur mulritudini , fed 
cruditis, & praccipue Theologiac Candidatis. Hos offendi non oporrer. Ne- 
que nos corrcftionetn appellamus laborem noftrum, fed annotationes. Nequer 
cuiquam molcfti fumus aliter citantij aut vetercm aut etiam depravaram Editio- 
nem iequenti. Ab ipfis potius nafcitur oifendiculum , qui in publicis concioni- 
bus , qui in compotationibus , qui in vehiculis ac navibus apud idioras ac mu- 
licrculas vociferantur , efle qui facros libros & precationem Dominicam emendet, 

Non vocifcrantur in eos, a quibus palam eft facros Codices vitiari quoridie, 
quum fint illiteratillimi , qui hoc audent : In me clamitant , hominem in hoc 
certe gcnere ftudii , quod a linguarum pcritia pendet , nec omnino indodum, 
opinor, nec inexcrcitatum. Illis temere licet pro fuo arbitratu depravare, mihi 
non licebit ex fidc veterum Codicum,cx probatiffimorum Interpretum autoritate 
reftituerc ? 

In illis non requirunt autoritatem , fatis efl: illitum efle chartis : in me requi- 
runt pene miracula. Cur, inquiunt, credamus Erafmo? Imo fi Erafmo diffi- 

dunt , 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ^j 

dunt, fidant Theologo•, Nam fi mihi tradita eft autoritas interpretandi iacras 
literas, mirantur fi aufim dc leftione quicquam hifcere. 

Qiianquam non poftulo, ut mihi credant. Credant vetuftis U emendatis E- 
xemplaribus , credant Graecae veritati , praefercim ubi horum Leftio cum Or- 
thodoxorum interpretarione congruic. Poftremo nec hiscredant, fed rem fe- 
cum expendanc, non mordeant admonitorem. Α nobis enim nulli praecluiaeft 
via meliora quaerendi , imo potius aperta eft. 

Nihil, inquiunt, tentandum absque Synodi autorkatc. Quid magis ridicu• 
lum dici pollit? Ut mihi licear admonere, quid vel a Scriba videatur corruptutn 
vel ab Interprete melius reddi potueric , praciertim ex veterum rententia, rota 
Synodus erit convocanda ? Qiiotidie novi fcribuntur Commentarii in facras lirc- 
ras, proponuntur oracula de rebus graviflimis , rot conduntur articuli, nec ulla 
Synodus requiritur. 

Si novitas offendic, nos vetera inftauramus , & noviratem excludimus Nam 
pofterior eft editione depravatio: (1 qui funt, qui non poflunt murare ialivam, 
quam a pueris inibiberunt, manec iftis fua vcrus editio, fi voIunt,tum diluci- 
dior tum emendacior : fi nolunt , eadem & fui fimilis: Si glandes iftos obftinate 
deleftant, falcem ne invideant iis, qui trkico vefci malunt. 

Utrum quaefo fas eft poft vereres aliquid inquirere , an non? Si fas non efl:, 
cur aufi funt Alexandcr ac Thomas, & pofl: hos alii complures, rotamTheolo- 
giae faciem immutare? Si fas, cur noilris obllrepunt ftudiis, praeiertim cum& 
nullius judicio praefcribant , & veterum autoritate nirantur? Eccnim ii fas eft 
indurere nova, multo magis fas eft rcvocarc verera. 

Quidam hic nobis tradunt Lesbiam Regulam, ut id habeafur pro reito , quod 
vulgo receptum eft. Verum nunquam tam bene fuit adum cum rebus humanis, 
ut , quod optimum eiTet , a vulgo peteretur. Certiflima regula eil, linguarum, 
translationum , expofitorum , exemplariorum inter ipfa Collatio , adhibito ibbrio 
judicio , exclufa contentione. 

Jam quod a quibusdam ftudium hoc noflrum cohtemnitur, ut humile ac puc- 
rile , qui circa fyllabas ac voculas laborem , non ita valde me mover. Ego ma- 
gnum arbitror, quicquid ad rem Theologicam pertinec. Et cum non ignora- 
rem , quantum reverentiae facris libris debeatur , mihi confcius fumpii , quod in 
eo munerc videretur infimum. 

Sit hoc grammaticum , fit puerile , iit triviale , raodo fateantur efle nccefla- 
rium. Ut nihil aliud doceam quam reilani Ledionem , nimirum turpe eft hoc 
iplum ncfcire magnos Thcologos. Et tamen hoc manifeftius efl: , quam ut ne- 
gari poiTit : pofteaquam hic lapfus deprehcnditur Auguftinus , lapfus Thomas 
lapfus Lyrenfis & Carrenfis. 

Scriipi funt quamlibet minuti , fed ad hos impingunt frequenter oi τον ίι'λιο» 
u-^epcpgoyoi/vTe?. Si juxta Chryfoftomum & Auguftinum articulus ό, hoc eft minu- 
tiilimum elemcntum additum aut omiiTum , fenfum facit orthodoxum aut hae- 
reticum , fi idem efficit hypoftigmc non fuo pofita loco , quid eft , cur haec uc 
minura ncgligamus, qnae tantum habent momenti? Nonne ridcntur μίτίωροι 
qui fublatis in coelum oculis , fic contemplantur ailra , ut tibias impingant in ia- 
xum? Apelles non conrcmnebat rationem terendi mifcendive colores, nec du- 
ftum llmplicium linearum, quae in arre, qua praecelluit, infima fiinc. Nec pe- 
ritus Architeftus , circa tedlum &Colophonem occupatus, negligit in fundamen- 
nim comportare rudera. Haec qui nefcit, Architedtus non efts qui negligit 
opus collapfurum erigic. 

Quanquam haec minus negligenda videbuntur ; fi quis periculum fecerit, 
quantis haec minuta conftent fudoribus: Aut fi quis aggrediatur traftare Scrip- 
turam divinam , & in ea , ficut oportet , rimari curiofe iingula. Ufu fentitur uti- 
litas , non tumultuaria ledione. Poftremo deiinet contcmnere , qui non unara 

Ν auc 



^% PROLEGOMEN Α.• 

aut akeram annorationem , fcd univcrfum opus expenderir. Tu niihi otiofus ac 
fupinus hunc aut illum locum expendis , &c videris tibi copiofius ac doftiiis tra* 
rtare potuiiTc. Potcram & ipfc , fi dccem modo fuiilcnc excuriendi. In toc 
millibus hanc praeftare diligenciam difficillimum cftj mihi lanc fiiit,fcliciorinoii 
ilividcbimiis. 

irNuUus igitur reprehendat> fi argumcnro fLifccpto refpondeo. Mihi abunde 
fatis ell, ii nuUus ante me plus praeititk in hoc fcripti gcncrc, Qiiid alii pos- 
lint auc praeftituri fmt, nefcio} Certe optarini cxiftcrc pcl•multos,quίmepror- 
fus obfcurarent. Imo vel rcprehendi gaudebo , fi quis induihia llia rem tam fa- 
cram, a nobis utcunque tentatam, adjuveric Ablit modo procacicas, quam 
foedam & indecoram llbi ducunt & Ethnici verfantes in rc literaria. 

Mcminerit is , qui reprehenfioneni parat , lc quoque hominem eile , ncque 
minus labi pofle rcprehendendo , quam potuerit autor opcris fcribcndo. Qiian- 
quanl longe plus veniae debetur ei , qui prodciTe ftudens in ingenti operc dor- 
mitavit alicubi, non aiTecutus quod voluit, quam ei, qui in alienolibro cupiens 
in'7eniofus videri, venatur quodcarpat, &c tamen hoc ipfum perpcram facic: 
dumque falfos aliorum errores exagirat, ipfe fuos veros prodir. Porro nullus 
eiT• error foedior , quam animus fpirans invidiam &c vel redliflinu carpendi 
Ijbidinem. 

Sic oportet ad librum legendum accedere leftorem, ut folet ad Convivium 
conviva civilis. Convivaror annicitur omnibus fatisfacerc: & tamen il quid ap- 
ponitur, quod hujus auc illius palato non rcfpondeat , urbane vel diilimulant 
vcl probant etiam , ne quid contriftent convivatorem. Quis enim cum convi- 
vam ferat, qui tantum hoc animo veniat ad menfam, ut carpensquaeapponun- 
tur, nec vefcatur ipfe, nec alios vefci finat? 

Et tamen his quoque reperias inciviliores, qui palam, qui fine finedamncnt 
ac lacerenc opus , quod nunquam legerinc. Atque hoc fane faciunc quidam , 
qui fe Chriftianae pietatis doftores profitentur, & religionis antiftites; cum fic 
plus quam fycophanticutn, damnare quod nerdas. 

Nomen haerefeos quo gravius eft> & invifius Chrifl:ianis auribus , hoc tar- 
pius eft id temere cuiquam impingere. At ifti nihil magis habent in prompni, 
nec dubitant haerefim inclamare , priusquam circumfpiciant , qua de re loquan- 
tur. Ec quemadmodum uno fue grunniente grunniunt omnes, ita ad hujus aut 
illius clamorem omnes ejusdem faftionis fodales vociferantur haerefim. Ica val- 
dc Chriftiani videri volunt, fi in Chriftianum fint fortitcr contumeliofi. Idque 
quo poflmt impune, principum tyrannidi favent. 

Porro quod obiter admonuimus quaedam, quae videntur diilbnare cum his, 
quae publicitus recepta funt in Scholis, nec finc caufa fecimus, ncc odiofe ta- 
men. Fortaflis expediret reipublicae Chriftianae plura convelli , quae nunc ve- 
lut oracula publice docentur: cuni privatim fateantur, fe diverfum lcncire. 

Addit Εώί. IV. Ut igitur Caufam omnem in pauca contraham , adverfus eos , qui 
totum hoc inftitutum damnant, docui , pium eiTe femperque futurum , facris Codici- 
bus vel adimere mendas, vel aliquid lucis addere, Sc Spiritin Sanclo gratun ciTc, 
quicquid huc pro fuo quisque modulo attulerit. Si quis animo mco calumnism 
ftruit,nihil aliud poiTum , quatn Chriftum reilem facere , me nihil aliud fpeibiiie, 
quam' ipfius gloriam , & Chriftiani populi fruftum. Si quis caufatur periclicari 
Scripturarum autoritatem , demonftravi , hac induftria eam fervari,non delirui Si 
quis fingit tumukum ex novitate, nos publicam leftionem aurorkareprivaca non 
mutamus, imo ne id fiat, toties admonemus: fi quid tumukus fuit, non iiliic 
peperit novitas, fed quorundam intcmpeftivi clamores apud imperitam mulricu- 
nincm, qui fi de vulgi fece elTent, impingi poterar, quod imprudcnter anfam- 
hanc praebuiifem idiotis: nunc quoniam id faftum efl: a fapicntiae columinibus, 
accufari non debeo, fi a taUbus viris :ale nihil oriturum lulpicacus fum. Ad- 

ver- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 55> 

vcriuseos, qui requirunt autoritarem publicam ^ docuinihileile neceileinopere 

privatae leftioni parato. Satis eft Ecclefiae judicio fubmiirum eile quod profe- 

ro. Si quis in tne deiiderat juftam erudicionem , arbkror, me iuperaflc, quot- 

quot hadenus in hoc argumcnto verfati iunt. Si curam : fi quid defuit , pofte- 

riofibus , uc habat proverbium , melioribus farcimus. Si quis hoc quoque cul- 

pat, dicam, homo fum, &c probatiilimorum virorum fequor exempluni. Si 

quis me negat efle Theologum , Grammatici partes egi. Si Grammaticum afper- 

nantur , non afpernatur Caelar tonforis auc nomenclatoris officium. Si cla- 

mant , hoc non nifi a Theologo praeftari potuifle , Theologus infimam Theo- 

logiae fundionem mihi fumpfi. Si Theologus non eft, quo fit alius doftior , 

non habebit orbis nifi unum Theologum. Quanquam fuae cuique dotes fuur, 

Si nullus adferet meliora, res ipfa loquetur, me non omnino lufiiie operam. Si 

quis adferec, gemina mihi debebitur gratia, primum quod exftimularim exem- 

plo, deinde quod juverim praeftrufta via. Si quis clamitat, haec eile leviora, 

quam ut operae pretium fit, Theologum huc fleftere oculos, reclamant tot in- 

fignes lapfus magnorum alioqui Theologorum. Si quos pudet haec nefcire j dif- 

cant & abieric pudor; fi pudet pigetve difcere, veniadabitur pudori, dabitur 

& defidiae, livori non dabitur, fi junioribus haec difcere cupientibus obftre- 

penc: fi quem illud habet male, quod Theologos quosdam libcrius attigi , ira 

tum mihi vifa eft exigere caufa , quamquam hoc quoque moderatus funi poile- 

rioribus cditionibus. Nullum ordinem usquam inceflb , in nemineni ftrinxi ca- 

lamum , nifi virulentiilime laceilitus , lemper tamen civilitate fuperior provoca-" 

tore. Neque quisquara adhuc Theologus^aut Monachus in me debacchatus εΛ^ 

ctiamfi id fccere Rabbini nonnulli palliati complures. Sed obfecro per Chri- 

ftum, fi pergemus ad iftum modum nos vicinim dentibus imperere, quid fupe- 

reft, nifi ut mutuis morlibus tandem conficiamur? Quanto confultius fuerit, uc 

ίΐ quis quid in meis fcriptis defiderac, aut moneat privatim, quo medear ipie, 

aut publice coarguat, fed argumentis , non fcurrilibus conviciis: ita nec inficie- 

tur lcftor amarulcntiae veneno , & a me non vulgaris inibiuur gratia. Seniores 

juniorum profe(5ui comircr favcant, juniores contra fenioribus ne infultent: ita 

majorum aequitas candorque , ac minorum modeftia verecundiaque concordiam 

alet, tumultum excludct, invidiam minuec, profeilbrum autoriratem non lae- 

der, profeffionis dignitatem tuebitur, utilitatem augebit. Agite quotquoc vere 

Theologi, imo quorquoc vere Chriiliani efle volumus, hoc confilium amplefta- 

mur, nec poenitebit obtemperafle. Ex hifce rabiofis contentionibus quid ex-' 

fpeftari poteft, nifi talis exitus, qualia jam dudum videmus prooemia ? Haec 

opinor abunde iatisfacient, qui llbi ficri fatis uUo modo patietur. Caeterumqui 

fibi obturant aures, ne cognofcant, qui occludunt oculos, ne cernant, fruftra 

canitur haec fabula. Proinde fic ha£lenus huic negotio datum fatis. 

Omnibus iilis tamen argumentis prolatis non potuic Erafmus ita fatisfacere ad* 
verfariis fuis , quin variis undique accufationibus petitus iterum ac faepius caufam 
dicere cogereturj contra Ediiardum Leutn p. io8. Quis autem, inquit, tant 
fit infanus, ut arbitratu fuo mutct, quod eft in arcanis voluminitjus ? Si nobis 
compertum eilet, quid eflet fcriptum ab Apoftolis & Evangeliftis , impius pro- 
fc£to foret , qui vel apicem conaretur immutare : nunc quum nec Graecorum 
Codices nec Latini fatis inter ie confentiant, quum cotidie depraventur a li- 
brariis, velimus nolitnus, aliquid efl; immutandum nonnunquam. Neque con- 
fequitur, fi quis ad hanc provinciatn idoneus id tentcc, continuo jus fore qui- 
buslibet, etiam coriariis, id quod Leus ratiocinatxir. Si nefas eft mutare,quod 
legit Ecclefia , cur in utroque Tcftamento tam multa aufus eft mutare Hierony- 
mus ? cur in Commentariis iiiis toties adfert vel ex Hebraeorum libris vel ex 
Graccorum exemplaribus, quod ab hac Lcftione, quam Leus Ecclefiafticam vo- 
cat, divcrfum eft, 6c fic adfert, ut quod Graeci leguat, praeferac noftrae edi- 

N 1 ύο 



ιοο ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

tioni? Id β cui dubium eft, Icgat hujus cnarrationem in Pialmos, in Prophc* 
tas, & in Epiftolam ad Ephefios. His mc tueri patcram, etiamfi quid mutas- 
fem , &: fciens mutaflcm ex lc£lione recepta. Si nemo deptavaflct facroslibros, 
otiofus eflet caftigaror, imo etiam. impius eflet Si quis audebit dicere , ia 
Ccxiicibus, quibus nunc utitur Ecclefia, nihil efle diminutum, nihil additumj 
nihil depravatum, nihil male reddirum , patiar rejici quantumvis cruditum ca- 
ftigatorem: fin res adeo manifefta eft, ut ncgari non poIljt,nontollo quod legic 
iifus Eecleftafticus, certe Ikeat admonere ftudiofos. 

Jam quod ratiocinatur , fi quicquara mutetur , ingcns imminere periciilum, 
ac brevi vacillaturam autoriuatem Scripturac divinae , non mihi perfuadeo Leum 
eile tam ftupidum, ut haec fcribat cx animi fui fencentia. Sufpicor iUuin hanc 
canere cantionem, vel in odium mei, vel in gratiam quorundam , &uniuspra€> 
cipue, de quo vel absque cribro facilc divinabis ledor. Quid fiet Graecis, qui 
ejc Evaogelico codice pronunciant facras le£tiones, & ea gratianonnunquamad- 
dunt e iuperioribus repctitum nomen Jefu , aut vice pronominis ejus ponunt 
Bomen ipfum? Quid nobis, quum in templo folenmicer addimusj In ilio tem• 
pore dixit Jefus difcipilis fuis , quod aliquoties noii habetur in Evangcliis eo 
loco? Quid fiet divo Lucae, qui precationis dominicae partem oraifit ? quidia- 
rerpreti Latino, qui coronidem, quae habctur in Graecis libris , omiiit , uan ap- 
probante Leo? fed ne jocari videamur in rc ieria, aetate Origenis vambanc 
Graecorum exemplaria, temporibus Ambrofii & Auguftini variabant exerapb- 
ria, varianc & hodk non paucis in locis, nec vacillat tamen autoritas divinac 
Scripturae. 

Spiritus, inquit, Sanftus autor eft divinae Scripturae, atque is non efl: au- 
tof diflenfionis ac mendacii. Non eft igitur a Spiritu qnod variat, & qucKj 
cum illo non confentit, adverfaturj proinde velut inimicum Spirkui San£to reji- 
ciendutn. Hoc Syllogismo labefa6lat Leus autoritatcm omnium iacrorum vdu- 
minum. Si quicquid variat rejiciendum , & variant alicubi Hebraeorum tun» 
Graecorum tum Latinorum Sacri Codices, nihil igitur nonrejiciendum. Often- 
dat nobis fuo digito Leus, quae fit illa leftio, quatn diftavit Spiritus Sandhis, 
& hanc unam amplexi, quicquid ab hac variat, rejiciemus. Quod fi illenonpo- 
teft, ex collatione linguarum & exemplariorum , cx interprecatione celebrium 
autorum nobifcum fcrutetur , quae le£tio fit maxime probabilis. 

Et p. 208. Ejusdem eft farinae quod fequitur: Tu dum utrumque ex akcro 
reftituis, utrumque facis incertum, atque eo incertius, quod non omnes fdo 
fubfcribent tuo judicio. Si ideo utrumque incertum eft , quoniam neurrum om- 
nino vacat mendis, nuUus omnino liber non erit incertus, quum nullus omni- 
no vacet mendis. At qui fiat, ut omnes meo fubfcribant judicio, quum ipfe 
clamen, noUe quenquam fidere meo judicio? Hoc autoritatis fervatum eftLeo, 
qui nusquam non videt verum , qui nusquam hallucinatur. 

Sed audi virus Leicum: Ex innovatis, inquit, Codicibus, quid periculi fit, 
nihil dico in praefentia , ied nimis quam timeo , ne periculum ex ipfo peri- 
culo diicamus. Ita quidetn Leus. Ego contra puto totum pcriculum efle me- 
tuendum e furiofis capitibus quorundam rabulanim , qui turbari malunc roram 
Remp. Chriftianam , quam committere, ut ipfi non habeantur in aliquo pretioi 
Ex meo ftudio quid periculi fit,ncicio} certe fummi viri , do£brina abfoluri,vi- 
taeque fanftimonia pracditi , ad haec dignitate praecellentes , ingenue farentur 
fe ex meis lucubrationibus permulta didicifle , quae prius non animadverrerarvr. 
Plurimi fatentur fefe ad ftudium divinarum literarum incitatos fuifle; atque lio 
rum quidam his dotibus praediti funt, ut Leum vix dignum exiftimem, qui cu- 
linam eorum curec Non quod Leum usque adco contemnam , fcd quod illi 
tantum excellant eximiis dotibus. 

• : .; /λ 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ιοί 

Sed audi virus etiam virulentiiis : Antiqua, inquit, Ledio, etiamll non fatis 
ubique Graeco refpondens , nullam nobis pcperit haerefim , nihil fovit fchisma- 
tis, nnllam haereticis anram pratbiiit ad calumniam , femper exhibuit fenfumCa- 
tholicum , id iedulo agentibus interprctibus , ut ienfus quadrarec fidei , etiamfi 
Graecae non refpondeat Ledioni. Non opinor Leutn tam ftupidum , quin in- 
telligat, dodis haec vifum iri prorfus fine mente dida, quum finc odiollifimc 
difta. Sed fretus quorundam iLukitia, vefanoque in bonas literas odio, auibs efl: 
hujusmodi lcribere. Atque in his fluit illi, fi fuperis placet, oratio. Dicas ad 
maledieentiam efle fa£lum. Sed quid hoc eft, quod ait Leus? Anrequam pro- 
diret Noviira Teftamentum a me recognitum , nuUae cxtiterant haereles , nulla 
fchismata? Et unde haufit fuum errorem Pelagius? Unde fuam blasphemiatn 
Julianus Auguilus? Unde Bohemi? Unde Joannes Vuiclef, cumque his innu- 
menbiles alii? Hi certe Graece nefciunc, ncc aliam norunc interpretationem , 
quam veterem. Scd unde extiterunt Graecorum haerefes ? an ex leftionis va- 
rietate? nequaquam, fed ex diveri:i interpretatione. Arqui nihil vetat interpre- 
tationem efle diverfam, quum eadem fit ledlio. Nos, quod faepius ireranduni 
eft, Ledtioneni Ecclcfiafticam iion convcllimus. Jam oitendac Lciis unum lo- 
cuni, ex his quae nos annotavimus difcrepare a noilra Leftionc, unde nata fic 
haerefis, unde natum fic fchisma, unde praebita fit haereticis ania calumniandi 
fidetn catholicam. Fingat me Leus alicubi mifcere fcholiis meis , quod difibnac 
a vero , an ideo incufanda eft varia leftio , Γι ego labor alicubi ? Hieronymus 
alicubi errat in his, quae func fidei cadiolicae. An hoc imputandum eft ab illo 
variatae ledlioni? Quas autcm haereies, quae fchismara mihi narrac Leus? An 
Capnionem taxat his verbis? Atqui eum alias, ni fallor, appellat parenrem om- 
nis virtutis? An Lutherum? quin in hunc igitur ftringit eloquentiae fuae mu- 
cronem? An lapfus fic alicubi Lutherus, nec eft Lei nec eft meum pronunciare. 
Vir is mihi videtur magnis dotibus praeditus, utinam utatur his ad Chrifti glo- 
tiam! Ettamen fi quid errat, non haufit hoc ex varia lcdione. An Fabrum no- 
tat? Illius viri tanra eft apud omnes reverentia^ vel ob caniciem vel ob vitae 
fandlimoniam, ob tot vigilias in publicam utilitatem derudatas, ut nullus adhuc 
illi impegerit haerefim. Superefl: igitur Erasmus, in quem ifta jaci videancur. 
Verum qiium toto hoc libro fummis viribus Leus Tit annixus, ut omnia vercerec 
in haercfim, etiam quae funt optime dida, tamen nihil adhuc fucccfllc, imo 
dum me conatur haeretici dogmatis aurorem facere, ipie qualem fe declararir, 
non proloquar, tacitus apud le leftor intdligit quid velim. An fchisma putat 
efle Leus , quod quum tot egrcgii procci'es Ecclefiae magnis ftudiis compleilan- 
tur laborem meum, quem exhaufi in Novo Teftamento reftituendo, pauci qui- 
dam rabulae commoti fint? vel quod nolint videri quicquam neicire, vel quod 
ob iioliditatem animi putent eile haereticum, quicquid ipfi nefciunt, vel quod 
ob odium erga bonas literas autoris odio damnent etiam quae refta funt. Si 
quid hic eft tumultus, his imputetur, qui fcditiofe vociferantur , apud popalum 
indoftum , cile qui corrigat Ψαίεν nofier , qui corrigat Magnificat , qui corri- 
gat Evangelium Sandli Joannis, qui iubvertac autoricatem facrae Scripturaej qui 
haerefes ic Antichriftos mifcent ubique cum negotio bonarum literarum, qai 
haec dccanrant in conviviis, in plauftris, in navibus, in conciliabulis , qui hae€ 
infufurranc in fecretis confeillonibus , blaterantes adeo ftolida , ut rideantuir 
etiam ab idiotis & mulicrculis paulo cordatioribus. Ifti qnod quidem in ip- 
fis eft , concitanc fchismata. Qui talcs fcribunt libellos , qualis hic eft Lei , 
ieditionum autores funt : non ego , qui quod poffiim communico , judicium Ec- 
clefiae deferens. 

Denique adverfus Tetnim Sutorem p. 641. Si fuerit, inquic , auditum, in 
facris libris efle aliquid vitiij iemel corruit autoritas totius Scripturae divinac!, 
Pontificum, Orthodoxorum , Conciliorum , Theologorum: brevitcr totius Ec- 

N 3 dc- 



102 



PROLEGOMENA. 



cleilae. Haec quo vehementius exaggcrat Sutor , hoc in majus periculum vocat 
Ecclefiam , quum negari non poillt , in hac vcrfione εΠο quaedam oCcitantcr red•^ 
dira, quaedam relie-a, quae Hieronymiis ncgat οΠκ gcrmanae ledtionis, quae- 
dam publicitus cani legique in tcmplis palani depravata j qucmadmoduni abunde 
declaravimus. Proinde dum ifta ledulo debacchanir Sutor, pugnat adverfus au- 
toritatem Scripturae & totius Ecclefiae. Veluri Γι quis aileverarec regem non eile 
regem, cui quicquam ineilet naevi in cure, quum conftarec regium corpus non 
vacare nacvo, is non tuerecur regiam dignitarcm, led eaiii in periculum voca- 
rer. Etiamfi naevi, de quibus nos agimus, magis fint in veiie Scripturae divi- 
nae , quam in corporc. Si Sutor id praeilare poflec , quod affirmat , re£le confu- 
leret, quum nobis, tum Scfiptiirae nicrac. Nunc fuo ftulto patrocinio gravac 
Scripturam arcanam , & in auguftias decrudit , unde non poreft eani eruere. 
Porro quoties nobis res efl: cum haereticis aut allophylis, non mulrum efl: con- 
troverfiae de leftione, quae fere convenic , aut fi quid difcrepat , non mulrum 
facit ad viftoriam , qualis diilbnancia compericur &c negligitur in diplomatis 
Pontificum de rebus etiam arduis , caeterutn de fenfu tota eft digladiatio. Quam 
iiigens vero inter enarratores varietas ! 

Quod fi ob quamvis levem varietarem vacillat tota Ecclefia , quomodo toc 
annis conftitit, quum & Latinorum & Graecoruni Ecclefia fequeretur Septua- 
ginta translationem a primo ftatim Scriba vitiatam? Quomodo dcinde conrtitic, 
quum hodie quoque varient Latini Codices , & ab actate Hieronymi variaile 
declarent interpretes, fubinde citantes diverfam leftionem, nonnunquam ejus- 
dem loci triplicem aut quadruplicem ? 

An ita demum conftabit autoritas Scripturae divinae, fi fortirer negemus m 
libris efle quicquam varium aut mendollim? Qiiid profuerit, Γι res ipra mox re- 
darguat noftram afleverationem ? Quod Γι prodere varietatem aut depravationem 
eft iubvertere Eccleilam , faciunt hoc omnes interpretes usque ad Hugonem Car- 
dinalem. Fecit hoc jam pridem Laurentius Valla, nec vacillavit Ecclefiai Fa- 
ciunt hoc Commentarii veterum , Cyrilli , Chryroftomi , Theophyladti , Cy- 
priani, Auguftini, Ambrofii, qui diverram requuntur ledionem: Faciunc idem 
libri, qui niagna cura fervantur in publicis bibliothecis, oftendentes nobis tri- 
plex Pfalterium , & utramque translationem e Septuaginta & ex Hebraica veri- 
tate. Haec omnia erant abolenda, ne quis poflct dicere, quid mecum agis ex 
autoritate Scripturae , quae vacillat nec iibi conftat ? Denique cur patitur Eccle- 
iia Vetus Teftamentum Hebraica Graecaque lingua excudi , Novum Graeca? 
Haec enim non folum arguunt varietatem leftionis, verum etiam indicant in 
N. T. duntaxat , eile apud nos Soloecirmos abrurdifllmos , ambigue , obrcure , 
ac perplexe reddita , aliaque incommoda, quae in literis Apoftolicis non fiierant, 
fed a nobis induda funt. Quin & M. Tullius erat abolendus, ne cui ex guftata 
hujus diftione tam expolita rordercat incultus rermo vulgatae translationis. Et 
haec eft illa horrenda totius Ecclefiae calamicas , qtiam fomniat Sutor exoritu- 
ram ex noftra verfione. 

Si Sutor fimili clamore poflet efficere , ne quid cflet corruptum aut fubmiiH- 
tium, aut preudepigraphum in veterum orthodoxorum monumentis , oprarem 
illi Scentoream vocem , hortarer , ut quam poilet clariirime vociferaretur. Nunc 
quum ifti clamorcs nullam partem mali tollant, illud potius agendum , ut quam- 
tum licet corrigantur depravata , & adhibeatur cautio , ne liceat in pofterum de- 
pravarc quod reftum eil. 

Qua in re quum a nobis haitenus fudatum fit animo fincero, magno ftudio, 
comprobantibus induftriam noftram rummis Pontificibus , gratulantibus eruditis, 
applaudentibus & adjuvantibus Epircopis, collaudantibus & Theologis, idque 
non absquc fruftu , nifi forte mentiuntur omnes , qui mihi per literas gratias 
agunt, quod ex meis laboribus fruftum haud mediocrem cepcrint, quorfum ac- 

tinent 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. loj 

tinent illa fiiriofa , quae Sutor quodam in loco detonat , in Fabrumne an in me 
inccrtum-, fed omnino in caiifa pari : Ο temeritatem, inquit, pliis quam dia- 
bcjlicam! Scisne milei•, cur nuUiis praecedentium Patrutn eani cailigare attenra• 
vic poft Hieronymum ? ncmpe qiiod omnes in communi periuafum habuere, 
eam elle verirnmam ac certiirimam , nihiique penitus vel erroris vel falfitatis 
compleiLi•, Eam ob rem non iiinr aufi temerarias manus adhibere, & cailb imo 
imoio labore Te fatigare, qucmadmodum miferrinie fecifti, qui aufus es promp- 
tuario Spiritus San&i vim infcrre, & fuperbia luciferiana fucccnrus, Taberna- 
culum altifilmi , Domum Dci, Thefaiirum Chriftianismi, Columnam Ecclefiae 
ac denique Fundamentum totius veritatis ac bonitatis infamare. Qiio denique 
modo id moliri aufus es, quod ncc haercticorum nec infanorum hominum ullus 
praeiumik? Ο miranda fupra modum arrogantia ! Audivimus Ajacis eloquen- 
riam, quae verba, fi dicerentur in Manichaeum aut Marcionem, iaris habcbant 
amarulentiae, nunc quum dicuntur in cum, qui pro iua virili faciOS libros re- 
purgat a mendis, illuilrans obfcura, explicans impedita, quid fingi poteil• infa- 
niiis aut dementius ? In eos haec erant detonanda , qui radunt , qui corradunc , 
qui depravant iacros Codices, qui perpcram citanc, qui perperam inrerpreran- 
tur lacras litcras, quorum de numero Surorcil, qui quiim nihil fciat, omnia 
pronunciat, omnia praefcribit. Talibus debemus, quod habemus facros libros 
adeo contaminatos. 

Non fLibvertic templum Domini qui farcit ac reiiituit, quod viciavit caries, 
quod arrofere mures, quod derraxit Sacrilegus. Imo in remplis maxime vene- 
randis femper efl: quod opcrcntur artifices. Idcm faciendum eil , & fcmper fa- 
ftum eft in libris facris. An is injuriam facit limpidiilimo fonri, qui repurgat 
aut Inrcit canalem , qui roUit injefta cadavera ? Α η is contaminat thefaiirum 
Chriftianismi, qui fordcs injeftas conatur abflcrgerc ? Neque vcro falfitas eil 
Scripturae fed hominuni •, neque vitium eft Scripturae fcd nollrum : quod homi- 
nes incurii invexere, fas eft ab hominc diligenre tolli. Et ρ 6:54. Audi nunc 
bcllum vaticinium; Si rcfcirum fuerk, eile in Vulgata translarione, quod corri- 
gi mereatiir, uno loco labefaftato remel corruet univeria divinae Scripturae au- 
toriras, exringuerur cariras & fides, inundabunt haereics Sc fchismara , com- 
niirtetur blarpemia in Spiritum Sandum , qui parum diligenter adfucrit Hiero- 
nymo.-- Pontificibus , Epifcopis, probatis Doftoribus, quibus contigit utriusque 
linguae peritia, crimen atrox impingctur, qui rot feculis paili ilnt in facris li- 
bris aliquid infidere mendaruni. ^ Vacillabit autoritas Theologorum , qui dicen- 
tiir haclenus non intcllexiile ilicras literaS} Denique fic fucuruni eft, uc e funda- 
mcntis collabatur Ecclefia Catholica. 

Si divinationcm recipimus, audi nunc contra vaticinium longe probabilius: 
Si linguae &: bonae lirerae vigucrinr, in omnibus autoribus erit minus menda- 
rum, in omnibus dilciplinis crit major puriras , erunt certiora judicia, non li- 
ccbit pofthac cuivis ebrio fciolove depravare facros Codices. Nihil vero decedet 
autoritatis orthodoxis & fcholallicis dodloribus, fi, qui frequenter anrehac per- 
peram citabant facras lireras ex depravatis libris, ex corruptis ac falfis commen- 
rariis, nunc citent ad rem. Nec ulla nota impingetur vetuftis doftoribiis , Cy- 
priano, Hieronymo, Ambrofio, Auguftino , Bedae, qui pro viribus excluie^ 
runt eos, qui facros libros vcl corroderent vcl ampytarenr, vel depravarentj 
Nec ulla infamia intenratur Pontificibus , Epifcopis & Conciliis, qui frequert- 
ter hac de re rraftarunt, fed gravioribus negotiis impediti funt. — Nihil au- 
tem efle periculi Ecclefiae vcl ipfa res arguit. — Jam plus decem, ni fallor, 
anni funt , quod mea verfio reritur manibus hominum , nec hinc uHum exortuili 
efl: malum, nifi quod plures atrendus legunt facros libros. Tantum vociferari 
coeperunt venrres quidam, quibus nihil placet , nifi qiiod ipfi faciunt. Ncc 
aliud profecerunt, nifi quod fuam infcitiara cum iniania pari conjuniilani pro- 

dide- 



104 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

didcrunt orbi. Et fi pergant , probabile eft illis imminerc fupremum farum. — - 
Mundus refipuit, deludi fucis puerilibus diutius non poteil. — - Quanto haec 
divinatio probabilior eft ariolatione Sutoris? 

Ec p. 6 14. Sed variant & Graeci Codices, nec carcnt mendis. Nihil verac 
ex divcrfis exemplaribus Graecorum , quae tamen non usquequaque carcant 
mendis, reftituere quaedam in noftris, quando videmus & Sutores cx pannis, 
quos excidunc ex veftibus non omni ex parte integris, confuere ccntonem in- 
tegrum. 

Multas hujus argumcntationcs praetereo prudens. Quoniam autcm frcquenter 
nobis obgannit vitium , falfitacem , maculas & rugas in divinis libris , nenio fic 
infanit, ut Spiritui Sanito aut Prophetis aut Evangeliftis tribuat falfitatem•, fed 
fieri poteft, ut interpres, ut fcriba labatur alicubi, finc dctrimento gravi rotius 
Ecclefiae. Et ifte perpetuo fic loquitur, quafi quisquam divinitus datam Scrip- 
turam arguat falfitatis. 

Caeterum quod toties exaggerat, omnia corruere, fi quis dubiret de fcribis 
aut interpretibus , autoritatem Scripturaruxn , fidem , caritatem , ecclefiam au- 
toritatem Synodorum , Pontificutn , veterum Orthodoxorum , Theoloe;orum > 
fimile quiddam mihi facere videtur Suror, quale fecit is , qui luilt batracho- 
myomachiam, qui ob ridiculum concurfum ranarum ac murum fingit omnes 
deos & deas cogere concilium , ac difcordibus ftudiis inter ipfos difceptare, 
neque unquam finem fliturum fuifle, nifi Jupiter fuo fulmine praelium diremif- 
fec. Jam tot annis teritur omnium manibus mea verfio , ne mufca quidem ulla 
iTioviflet tumultus , nifi rabulae quidam indodi juxta ac ftupidi feditiofe clamaf- 
fent apud populum , ad quem haec res nihil attinct. 

Et fi revera tantum eiTec periculi, quantum verbis exaggerat Sutor , non in 
eos facviendum erat , qui pro fua virili confulunt fincericati divinae Scripturae 
fed in librarios potius & fciolos, qui depravant libros, quibus utitur ritus Ec- 
clefiafticus. His erat ferenda lex,ne quis defcriberet facros libros, nifi ad exem- 
plar probatum, &, quod fcripfiiret, religiofa diligentia conferrer. Idem multo 
magis magis praefcribendum erac typographis. Hanc decebat eile curam Epifco- 
porum ac Principum. 

Contra Jac. Latomum. p. 75-, Quod fi quis ideo nolit aliquid corrigi in ^ι- 
vinis voluminibus, ne videatur usquam erraiTe Ecclefia, is mihi refpondeat ve- 
lim: Ecclefia habcbat editionem N. T. antequam cmendarec Hieronymus. Si 
in priore editione nihil erat erroris, cur Damafus jubct emendari ? lln erar 
confequitur Ecclefiam uti , quo poflit efle melius, ne quid de errore loquar -- 
quid vetat hac ctiam in parte veterum crudicioni nonnihil accedere? Nec enim 
quisquis hoc agir, quaelibet fequitur exemplaria, nec uni fidic Codici , fed in 
his habito deledu non tantum fidit collationi Codicum , fed circumfpicit , quid 
apud Graecos ac Latinos probatifllmus quisque interpres legerir, quid incerpre- 
tctur, & quomodo inter fe confentianC; & tamen ne fic quideni adimic cui- 
quam judicandi jus. 

Dcnique concedit hoc, utilem eiTe laborem eorum , qui conanrur facrae Scri- 
pturae libros quam purgatiirimos tradi. Recipic Hieronymi & Augiiilini judi- 
cium, ut ad Graecorum voluminum fidem conferanrur emendandi', fed hafte- 
nus recipit, ut humanum efle dicar, quodque falli poflit: quippe quod non de- 
monilrationibus fed conjeituris innitatur. Fatemur hominum eife confilium , fcd 
infignium hominum : fatemur rem conjefturis agi , fed in qua feciis agi 'non 
poflif. Atqui haec conjeftura, quum tam multa concurrant, puta Graecorum 
Codicum confenfus , vcreres Interpretes , Latinorum vetufl:i Codices , Com- 
mentarii principum fidei noftrae, fenfus ipfe maxime congruens ei loco, jam 
plus quam probabilis redditur haec conjeftura. Denique parum valeac haec re- 
gula, dummodo dcnt ipfi ccrtiorem, eam cupidiiTime ampledemur ". 
' '- Tan- 



. ρ R ο L ο G ο Μ Ε Ν Α. lof 

Tandem Erafmus omnium doiborum Sc praecipue omnium Proteftantium ju- 
dicio vicit caufam fuam , ita iit ftudium hoc , quod iii colligcndis atque exami- 
nandis variis leftionibus N. T. Larinis ve\ Graccis ponimus , certatim doftis 
commendaretur , neque quisquam, qui exiilimationi fuae confultum cupiebat, 
per duo inde elapia fecula illud aperre oppugnare auderec. 

A". ifZif. Roberttis Stephanus Bibiia Latina ex veteribus exemplaribus c- 
mendata edidit , quam edinonetn dein faepius revocavit fiib praelum : annoque 
if^p. auxic variantibus Leftionibus , cuiH notatione Codicum MSS. margiui 
adicriptis. 

h°. 1537. Sebaflianus Munflerus EvangeVmm Matthaei Hebraiciim a fe 
alicubi repertum edidic : illud autem ex incorreito Latino converilim efle ex eo 
apparet , quod quoties eadem vox Graeca aliter in Latino redditur , eciam in 
Hebraico diverfa occurrunc vocabula : contra ubi diverfae voces Graecae eodem 
modo in Latino verruntur, in Hebraico eadem vox recurrit; ut Marth. II. 7, 8. 
diligenter didicit •, III. 2. penitentiam agite. XV. 33. triduo. XVII. 14. 
faepe & crebro. XVIII. I2. eam qnae erravit. 24.. qui debebat ei. XX. 15. 
facio tibi tnjuriam. XXII. 26. usque ad feptimum. XXIV. 24.. ut in erro- 
rem inducantur ^ fi fieri poteft. XXVII. s" laqueo fe fufpendit. XX. \. primo 
tnane , ad verbum , Larinum fequens Codicem , converric. 

A°. 1 f46. Synodus Tndcntina decrevit , ut poilhac Sacra Scriptura , po- 
tiflimum vero haec ipfa Vecus &: Vulgata editio quam emendatiflime impri- 
matur. 

A°. I5'47. Joannes Hentenius juiTu, inftruftione ac judicio Theologorum 
Lovanienfium ad Codices Stephani aliosque plus minus viginti MSS. Biblia edi- 
dit cum privilegio Caroli V. Imperatoris. 

lidem Theologi Lovanienfcs, praecipue vero Franciscus Lucas Brugenfis 
cx collatione aliorum exemplarium MSS. mulra addiderunc A°. if74. & if8o. 
quorum confilium his verbis aperic Praefatio ad Cardinalem Sirletum : Sed erunt 
fat fcio, qui haec noftra ridebunt , atque uc frivola afpernabuntur, ii nempe, 
qui aut Scripturam ipfam Sacram, aut illius praecipue Vulgaram Lacine Edirio- 
nem , ob ftyli humilitatem atque incompras ac nativas phraics parvi pendunr , 
nec curae ipfis funt, quae occurrunt fubinde Codicum varietauulae. At eorura 
ego nihil movebor fententiis, qui &: Scripturam ipfam Sacram, & Vulgatam 
illius Latinam Verfionem, anriquiillmam illani & SS. Tridentinae Synodi de- 
claratione prae ceteris univerfis auchenticani , eo proiequor honore, uc longe 
faciam pluris, unum hic etiam minimum fuae integrirati locum reftituifle, quam 
Ciceronis, Sailuftii, Virgilii, Horatii, aut cujuscunque alterius hujus ordinis, 
quinquaginta. Et fi qui laudi fibi ducunc, horum Edidones a mendis vindicaflej 
longe ego majori dignum laude cenfeo , qui hic id operae collocaric. Non ita 
vero id operae hic defidero, quafi Scriptura facra erroribus obnoxia fit, quae 
a. prima Veritate profeda veritatis regula eft , fed quod in Codices five apogra- 
pha, Graeca maxime & Latina , per frequentem exemplarium in excmplaria 
transfufionem , nunc librariorum nunc leiiorum ofcitantia , incuria , infcitia , 
teraeritare, labeculae, errata, depravationesque fubinde irrepierint , quae alio- 
rum Codicum five apographorum collatione mutari, corrigi, auferri, debeanr.. 
Id cum in ipfo Scripturae fonte acciderit (perfpicuum eft in N. Teitamento 
Graeco : nam de veteri Hebraeo nihil dicere volumus} longe magis in transla- 
tione accidiile potuir. 

Quare quod nobis objeftant alii , cum vetus editio Latina a Tridentino Con- 
cilio probata, atquc authencica pronunciata iic, nuUa amplius opus cfle caftiga- 
tione, ridiculutn prorfus eft. Ncque enim Concilium editionis hujus exemplaria 
erratorum expertia efle judicavit, neque etiam certum aliquod editionis excm- 
plar fequendum oranibus propofuit: ied edkionem ipfam caeceris, quaecunquc 

Ο ex- 



ιο6 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ ΐ Ν Α. 

extant, Latinis Editionibus praetulic, & authenticam definivit. Hanc qui voliie- 
rit ex Hebraeo aut Graeco mutare , aut fuo pro judicio corrigere , correilam- 
que pro ipfa Veteri Editione emaculata proponerc , is Synodi iententiae procul 
dubio adverfatur : Non cnim veterem fervac , fed fuam obtrudit eduionem. Cae- 
terum qui ex variis ipfius veteris cditionis exemplaribus illi emendandae & prii• 
maevae leiStioni germanaeque intcrpretis fcripturac reftituendae opentm navat, 
tantum abeft , uc menti Synodi adverfetur , ut ipfa ad hoc Synodo horcante ex 
mente Synodi faciac. Statiiit enim ut haec ipfa Vetus & Vulgata editio quana 
emendatifllme imprimatur} emendace autem imprimi haud pofle videtur, nifi, 
coUatis variii illius exemplaribus, menda deprehenfa eliminentur , fincera leftio 
admittatur. Qua in re uc Synodi dcfiderio fatisfaceret Theologica Facukas, 
& D. Hentenio , & poft nobis hoc operis demandavit &c. Criticorum S. 
To. 7. p. 5>i7. 

A°. ifff. Tacitus Nicolaus Zegerus cdiderat Coloniae Epanorthoten five 
Caftigationes in N. T. i in prologo ad Julium III. conqueritur : Tanra eft pailim 
in N. T. Codicum varietas — ut nonnifi perplexae fuerit difficultatis compro- 
bare ac demonftrare, quae in ipfis haberi ac cenferi debeant pro germanis, in- 
temeratis, ac Apoftolicis: Graeca exemplaria diilident a Latinis , Graeca pari- 
ter ac Latina moderna a veteribus , vetera a vcteribus &:c. In peroratione libri 
vero: Deprehendimus , inquit, eos ipfos Codices; quos nonnulli caftigatores 
pro adtnodum antiquis habuere, vix antc annos CCC. vel CCCC. & plures 
ctiam eorum longo intervallo cicra defcriptos fuifle. — At vero quae nos pallim 
citamus nominatitn exemplaria , tam funt vetufta , ut nonnulla defcripta credan- 
tur ante annos DCCC. aut DCCCC. ne quid plus dicamus. 

A°. I ffo. Theodorus Beza edito N. T. de Verfione Vulgata ita in praefa- 
tione judicac: — eam ego maxima cx parte ampledor, & caeteris omnibus 
autepono — p. p. in Erasmutn invehitur : Deinde , inquit quam immcriro 
multis locis veterem interpretem reprehendit , tanquam a Graecis diiTenrien- 
tem! Diflenticbat, fateor, ab iis exemplaribus , quae ille naftus erat. Sed non 
uno loco comperimus aliorudl Codicum , & quidem vetuftiirimorum , auroritatc 
eam interpretationem niti , quam ille reprehendit : Quin etiam aliquot locis 
iinimadvertimus , veteris interpretis leftionem , quamvis cum noftris Graecis 
cxemplaribus non conveniat interdum, tamen multo melius quadrare , nempe 
quod emendatius aliquod exemplar fequutus eile videatur. Hoc denique vorum 
iubjungit: „Si is eilet omnium ac praefertim Regum ac Principum animus qui 
ejHe debebat, nihil haberent antiquius, quam ut primo quoque tempore do£bii^ 
iimos quosque homines undique cogerent, ex quorum confeniiQne & auroritatc 
utriusque Teftamenti interpretatio femel ederetur, cujus quoad ejus fieri poilec 
facra & inviolata eflet autoritas. Neque enim ab uno aliquo , quantumvis pio ac 
dofto, tantum opus rite abfolvi pofle videtur ". 

Quod falubre confilium Bezae, nemini praeterquani ei, quem minime auror 
ex principibus Orbis Chriftiani fecum fafturum aliquando exfpeaaifet, "Tontifici 
nimirum Romano itit probavit, ficut ex praefarione a Cardinale Bellarmino 
Bibliis praefixa cognofcere licet : Quaravis , inquit , infignium Academiarum 
Theologi in editione Vulgata priftino fuo nicori reftituenda magna cum laiide 
laboraverint} quia tamen in tanta re nulla potcft efle nimia diligentiaj & Co- 
dices MSS. complures & vetuftiores fummi Pontificis juflu conquifiri , atque in 
urbem advcfti erant — idco Pius IV. P. M. — leaifllmis aliquot S. R. E. 
Cardinalibus , aliisque tutn Sacrarum Literarum tum variarum linguarum peri- 
tiflimis viris eam provinciam demandavic, ut vulgatam Editionem^Latinatn ad- 
hibitis andquiifimis Codicibus MSS, , infpcftis quoque Hebraicis Graecisque 
Bibliorutn fontibus, confukis denique Veterum Patrum Commentariis accura- 
tiflimc caftigarent. Quod itidcra «lilicutuin Pius V. profecutus eft. Vcrum con- 
»i£3 ven- 



PROLEGOMENA. 107 

ventum illum , — jamdudum intermiilum Sixtus V". ardentiflimo iltjdio rcvo• 
cavic , Sc opus tandem confeftum (A°. i fpo.) typis mandari juillt. Quod cum 
jam cilet excufum, 6c, ut in lucem emicteretur,idem Poncifex operam daret, a- 
nimadvertens non pauca in S. Biblia praeli vitio irrepfifle, quae irerata diligen- 
tia indigere viderentur, totum opus iub incudem revocandum cenluit atque de- 
crevif. Id vero cum morte praeventus praeftare non potuifler , Gregorius XIV. 
— - perficere aggreflus eft. Sed eo quoque de hac luce fubtrafto, tandem fub 
initium Pontificatus Clemenns VIII. opus in quod Sixtus V. intenderatj perfe- 
etnm eil (A°. 1592.) 

Accipe-igitur, Chriftiane Leftor — vererem ac Vulgatam S. Scripturae Edi- 
tionem, quanta fieri potuit diligentia cailigatam : quatn quidem ficut omnibus 
numeris abfolucam pro huraana imbecillitate affirniare difficile eft , ira caeteris 
omnibus, quae ad hanc usque diem prodierunt , emendatiorem purioremqueeile 
minime dubitandum. — p. p. ficut nonnulla confulto mutara, ita etiam alia, 
quae mutanda videbantur, confulto imtnutata rclifta funt, tum quod ira facien- 
dum efle ad oftenfionem populorum vitandam S. Hieronymus non lemel admo- 
nuit &c. Idem Bellarminus repetit Epiftola ad Lucam Brugeniem A°. 1603: 
Scias velim , Vulgata non efle a nobis accurariillme caftigata , mulra enim de 
induftria pertranfivimus , quae correilione indigere videbantur. Quod etiam 
Card. Baronius confirmat: Fateor, inquit, nonnulla adhuc lupereiTe, quae in 
melius mutari poilenr. 

Sixtus V. methodum in fua Editionc adhibitam ita pianius explicat : In qua- 
cunque Lcftione plures vetuftiores atque emendatiores libri conienrire reperti 
funt , ea jure oprimo quafi primigenii Texms vcrba auc his maxime finitima re- 
tinenda decrevimus. Id vero ad germanam editionem conftabiliendam praefidium 
ubi defideratum eft, tunc SS. Patrum veterumque expofitorum enarrationes, 
qiiibus diverfa Scripcurarum loca & libros illuftrarunc, fubfidio fuere: in quibus 
quicquid e re noftra obfervatum fuic, id in hujus operis partem adfcitum eil. 
In iis tandem , quae neque Codicum neque do£iorum magna conienfione fatis 
munita videbantur , ad — Graecorum exemplaria duximus confugiendum , — ut 
quod apud nos, variantibus Codicibus, inconftans diverrum ac multiplex erat, id uni- 
forme conlbnum uniusque modi ipforum fontium veritate perfpefti ianciretur ". 

Nefcio fane, utrum diligcntiam pocifllmum, an modeftiam eorum , qui Ro- 
manae Editioni praefuerunt , admirer. Illud vero cujusmodi fit adfequi nequeo, 
cur Itali, qui lcftionem Librorum Sacrorum alias negligunt, Sc plebi Chriftia- 
nae invident, nullis fumtibus laboribusque peperccrinc, ut Edidonem ifl-orum li- 
brorum haberent quam emendatifllmam : cum inceritn Germani atque caeteri 
Proteftantes , qui verbum Dei fub omniuni oculis manibusque eile volunr , unum 
illum mcndofum Codicem , qui fortc fortuna primo Editori in manus venerar , 
quafi de coelo delapfum reliquis univerfis praeferanc, & in hoc quafi coeco af- 
fenfu perfeverent , ut qui duobus feculis elapfis totque undique oblatis adjumen- 
tis, nihil omnino curarunt., ut Saccr Tcxciis emendador prodiret ? Unde quae- 
fo ifthaec partium permutatio , ut Pontificii fcilicet partes Proteftantium , &c hi 
viciffim partes illorum fuftineant ? 

Non tamen eidem Editioni Romanae utique plus tribuendum , quam ipia 
fibi tribui poftulat , aut de caftigatiore Editione defperanduin eft. Extant enim 
hinc inde Codices Latini, Graecis & aetate vetuftiores & numero plures , quo- 
rum variae Leftiones partim ab Eralino ,. Stephano , & Luca Brugenfi publica- 
tae funt, partim vero adhuc in Bibliotheca Regia, Argentinenfi , Tigurina, 
Bafilienfi , Genevenfi &c. latent : ex quorum omnium collatione mulca adhuc 
erui atque emendari poflent. Praeter iftos in Anglia reperiuntur Codices E- 
vangeliorutn, omnium vctuftiffimi , praccipue Londini in Bibliotheca Cotronia- 
na , & Cantabrigiac in CoUegio Benedifti •, ex quibus utinam Edirio Verfionis 

Ο i Hic- 



ιο8 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

Hicronymi emendatilTima , quam antc hos annos triginta una cum Novo Tefta- 
mento Graeco ad praelum paravcrat, &fratris filio edcndam moriens reliquerat 
Vir fagaciilimus Richardus Bentlejtts , tandcm aliquando in luccm prodiret! 
Poft haec omnia prodierunt Romae A°. 1740. in folio Vindiciae Canontca' 
rum fcripturarum Vtifgatae Latinae editionis^ feii -vetera facrornm Biblionim 
fras_menta iuxta Latinam antiquam Italam^ dupiicemque S. Hieronymi trans- 
lattonem, Opera & βι^ιο JOSETHI BLAKCHIRI Veronenjis , presby- 
teri Congregationis Oratorii Romani , Tomus primus , qui nonnifi Prolegome- 
na, diiTertationes , & quorundum Codicum Charaderes exhibct, Sc folus ha- 
ilenus ad nocidam noftram pervenit. Editor promictic fex alios Tomos , quorum 
auartus,q\ii propric huc pertinet, compleiietur plures utriusque hwdens libros 
fecundum Italam VeTfionem : quos fi haberemus , certius judicare poiTemus, 
quid Hicronymus emendaverit , & quid inemendatum reliquerit. Ut aurem in- 
telligeremus , quibus fubfidiis inftruftus Editor ad opus acceflerit, defcribit primo 
Codices Verfionis Icalicae , Evangeliorum quinquc, Vercellertjem fcripcum manu 
S. Eufebii Epifcopi Seculo IV. , Terufinum Seculo VI. adfcriptum , Brixiannm 
Sec. VIII. Vindobonenfem Sec. VI. Veronenfem Sec. V. quibus jungit unum E' 
piftolanirn Tauli Seculi VII. ex Bibliotheca Vaticana : qui praecipue notandvis 
efl: quod cum codices Evangeliorum , etiam vetcres, finc fatis obvii, reliquoriim 
N. T. librorum exemplaria multo rarius reperiantur. Ex brevibus a Blanchino 
produibis fpeciminibus conftat, autores Verfionis Italicae & librarios tum ordi- 
nem verborum Graccorum non fervalTe , tum hinc inde quaedam οηιϊΓιίΙε vel ad- 
didiire,quae fine difpendio fenfusvel abeilevel non abeffe pofle putabant , inter- 
dum pro voce obfcura clariorem , ut farinam pro tribus fatis fubftituifle , in- 
terdum etiam in vicinis vocibus aberraile , ut quando pro finibus habenc regio•' 
nes Matth. II. 16. confundendo o/ha & ^apcts. vid. fupra p. 8^. 

Secundo defcribic duos Codices Bibliorum, Caroli Magni juilu ab Alcuina 
cmcndarorum , quorum alter in Bibliotheca Vallicellana , altcr in Bibliorheca S* 
Pauli extraUrbem fervatur. Quod autem exiftimat , priorem Codicem efle ipfum 
Alcuini άυτ07ρΛ<Ρ<'>' > vereor ut mukis probetur. Quis cnim facile credat Alcui• 
num fcripfiile Prologum Epiftolarum Canomorum y item ad Corintheos , ad 
Galathas^ ad Thilipenfes , Epiflolae ad Colofenfes ad Tefalonicenfes , Thefa-^. 
lonicenfes Sc Thejfalonicenfes , negleftis omnibus Orthographiae rcgulis > aut 
Alcuino prologum Epifiolis Catholicis nomine Hieronymi praefixum , fuiife co* 
gnitum , cum in libris de Trinitate loci i . Jo. V. 7. nullam feceHc menrionem .? 
Qiiin vehementer fufpicor, autorem illius Prologi fuifle 'Facificum. Archidi.nco- 
num Veroncnfem , qui vixit fub Lothario imperatore , ex cujus Bibliotheca 111. 
Marchio Maffei complexiones Caffiodori (fed, ut puto, a Pacifico hinc inde 
interpolatas) cdidit Florentiae A°. 173 1. Confirmatur, ni fallor haec conjcf 
ftura tum ex ratione temporum tum ex Epitaphio Pacifici anno 84.6. mortui: ι 
Archidiaconus quiefcit hic vero Tacificus , 
Sapientia pracclarus, & forma praefulgida. 
Nullus talis eft inventus noftris in temporibus, 
Quod nec ullum advenire unquam talem credimus. 
Ecclefiarum fundator, renovator optimus — 
NuUus unquam fic peritus in tantis operibus. 
Bis centenos terque fenos Codicesque fecerat — 
En invenit argumentum , 6c primum fundaverat 
Gioffam Veteris & Novi Tefiamenti: &c 
Dcnique afFert variantes Lediones ex Codicc Toletano Bibiiorum , literis Go- 
thicis fcripto Seculo X. Ex eodeni Autore p. xxx. etiam didici , Codicera Ι^α- 
ticanum^ fupra, p. »3• defcriptum , habcrc Accentusa prima manu appofitos, 
contra quam putaveram initio paginae 42. 

De 



ρ R ο L Ε G ο J!^ Ε ISf Α. i^ 

De VER.SIONE SYIIIACA; 

NOvum Teftamentum Syriacum ex Edirione Caroli Schaaf\j\i<^.\\x\\ Bata- 
vorutn A"". 1708. Haec Veriio, Γι cerros homines audias, omnium efl: 
antiquifllma , ab Apoftolo aut Apollolico viro concinnata; haec mentem fcrip- 
tbrum, quiSyriacam h. e. patriae fuae linguam loquebancur & in mente habe- 
bant, felicius» exprimit, quatn ipfe Textus Graecus &c, Quod quam a vero 
abeat judicium , ex his, quae fqbjiciam, patebir. Nam obfervandum eft, 1, 
Hiiloriam adukerae Jo. Vlll. & Apocalypfin , item pofteriorem Petri , fecun- 
dam & rertiam Joannis, & Judae Epiftolam, a Syris publice non legi , & in 
MSS. plurimis & primis Editionibus non comparere , ied a novo quodatn 
interprete fatis imperire ex Graeco converfa adjeila ζ,^ς,: ν. gr.Judaeo. «ί'ίσμοΤί 
aiS^lotSj vinculis ignotis^A^oc.Wll. 13. h^icQv^xr^ixa.riinmediaciiudainjan- 
giiine. 2. Ipfum veterem Interprerem non, ut Coptus Sc Latinusfecerunt xctto, 
■ζϊΓοίΑ, Textum Graccum fcqui, fed magna licetitia ufum aliapro aliis fubfti- 
tuere, & frequennus paraphraften agerc. Vid Matth. XVII. 14. XX. \6. 
Luc. II. I. XXI. 11. Coi. IV. Ιό. 2. Tim IV. 13. Heb. VI. 4. VII. 3. 
Aft. I. 12. XVII. 19-30. 3. Loca cx V. T. citara,non prout in Graeco 
Textu exrant juxta Graecam τωκ Ο. Verfioncm , ied juxua Hebraicum Texuiim 
in Syro legi , qui etiatn non Beelzebiil ied BeeHebub fcribit : quae a3tpi£eia. a 
temporum Apoftolicorum ratione remota eft, alicubi etiam vim argumenti Apo- 
ftolici enervat. 4. Matrh. XXVII. 9. nonien yeremiae iludio omifilTe, quia 
judicabat alienum eile. f. Cum ncfcirec quid effet ^ίυτίρό-ζξύΐτον Luc. VI. i. & 
ΏΤξοβΛτιχ}) Jo, V. 2. omnino omififle, Sc Aft. XIX. 38. ayogctToi, 6. Ttole- 
maida vocare Acco , quod nomen ifta urbs fub impcrio demum Saracenorum 
h e. poft feptimum feculum recuperafle videtur. 7. Jo. V. 27. ^nod ipfe 
fit filiiis hominis ., jungit cum fequentibus, ne miremint hoc: non cum praccc- 
dentibusj quae diftindio videtur fapere argutias aeviponerioris. 8. Fabricium 
in Bibl. Gr. lib. V. c. 2. p. 321. teftari, editam Syriacam Verlionem N. T. 
diftare ab illa, qua S. Ephrem ufus eft. 9. MSS. Godices Evaiigeliorum Sy- 
riacos habere Canones, Eufebii , ejusque Epiftolam ad Carphnijvm. 1 o. Eos 
qui typis curaverunt edi hanc Converfionem , magnam fibi iiiriillfle licentiam " 
non tantum ut ea omnia incautum le£lorem celarent , quae nos 'haftenus propo •' 
fuimus, fed ut de fuo qiioque quaedam fubindc inrererent•, e)^empIofitlocas<:e• 
lebris i.jo. V. 7. de quo Tremellms^ cum Syram Vcriionem' Latine ederec , ^ 
in margine ita fcribit: ,,Totum feprimum verficulum Syrum Teftamentum omit- 
,» tit, ficut etiara multi Codices Graeci , qui ita reilirui ρόίΐέί-''. '^>ίϊ''•."'''Φ'^ί' ν-'ν^ 
„ fed quia non modo in iraprelTo fed etiam in MS. Codice Fieidel&erf^enilci-''^ 
„ mittebatur, nec in omnibus vetaftis Graecis Codicibuslegckirur, rcxtuiin-* 
„ fcrere non lum aufus". Scfjadfius vcromVdLT. Le£t. ad illum locum haec 
habet: „ Verfum feptimum ofto Ediciones non habent, Tremellius eum iti de' 
jj fuo in margine pofuit•, Gutbierius & ego cxTremeiliinodseumdefcnpfimus,' 
,, & Texcui inferuimus". Quid tandem fiec de Textu Sacro, Γι Editoribus li- 
cet, ea quae alius de fuo in niargine ροΓυΐϋ, quia Textui inferere religio ipfi' 
fiiit, poftea nulla nora diilinftionis appofica , rcc(amantibus omnibuis Codicibus 
MSS. atque editis, Textui intrudere.? 11. Neque hoc rilendo*praetereundunV''• 
Millmm in enotandis Verfionis Syriacae V. L. rcxccntis locis, cum quodigria*•'" 
rus linguae Syriacae eflet, ac verba •tantum interpretis inrpicerec , quod facetur 
ipfe prol. 1472., tum quod imprudens Ediroris in punais vocalibus aut literis 
mendore exprimendis fidem recutus Tit , aberraile. 

Verfio etiam Syriaca in Arabicum rermonem translata cft, cum 'Saraceni Sy-s'^ 
riam occupaflent, & linguae Syriacae ufus ΓεηΠηΐ perirer. Epiftolas ad Corin- 
thios & A(Sta Apoftolorum ex iilo Arabico Latine vertit, atque ex Bibliothcca 

Ο 3 Pala^ 



ιιο ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

Palatina edidit Franciscus Junius A°. if/S. in Oftavo, qua Editione Beza frc- 
quenter ufus eft. 

Eadem Syriaca Verilo in Ψ ύτβαιτη icTmonem translata eft, teilc Renodotio. 
^rmeni etiam fuam Verfionem contulerunt cutn Syriaca, & huic fingulis in lo- 
cis congruentem fecerunc, tefte Grcgorio quodatn Scholiafte Syro. 

Translationem Syriacam in Latinum fermonem primus convertit Emanuel 
Tremellius A°. if68. adjutus Editione Widmanftadii & MS. Palatinoj qua 
vcro rationc in ifto negotio verfatus fuerit, ipfius praefatio doceti ubi „Cla- 
„ riillmorum aliquot, inquit, mibique amicifijmorum hominum crebris cohor- 
j, tationibus , meaque erga Ecclefiam Dei voluntate , rem ipfam Deo approbante, 
„ ante trienniuni randejn aggreiTus fum, & hoc modo, qua potui fide & dili- 
„ gentia , adminiftravi. Prima nobis cura fuit Le£tionis ; quam ii diverfam in- 
j, venimus, id diligenter notavimus, & quod pro noftra mediocritate optimum 
„ judicavimus , id potiillmum fecuti fuimus ". Quod in Syriaca Vcrfione prae- 
iiitit Tremellius, idem fine dubio praeftitiilet , fi N. T. Graeci Editionem in 
fc fufcepiilet. 

Anno ifpp. jilexias Menefius Lufitanus , Archiepifcopus Goae apud In- 
dos, in Synodo Diatnperenfi fanxit , ut Chriftiani in Taprobane &: Mala- 
baria codices Verfionis fuae Syriacae ad Vulgatam Larinam corrigerenr j idque 
tam inepte, ut etiam manifeftas librariorum Latinorum aberraciones pro ge- 
nuino Textu illis obtruderec, & Luc. VI. 35•. legijuberet, nihil inde fperan- 
tes pro nihil defperantes , conrra leftionem vetcrum Codicum Latinorum , quos 
vidi , Cantabrigienfis Bezae , Collegii Ludovici Magni , & duorum Baillienfi- 
um, B. I. I. & B. II. 2. notarorum, quibus confentit Codex Toletanus Blan- 
chini, & contra textus Graeci conftantem leftionem, ejusque interpretatioiiem 
unice veram. 

De Versione Coptica. 

NOvum Tcftamentum Coptkum primus edidit Oxonii A°. 171 6. T>. JVd- 
kins ; quam Verfionem fi quis laudibus cxtollat , mc non habebit repu- 
gnantem : quo minus tamen cum Editore temporibus Origenis atque Euicbii an- 
tiquiorem ftatuam, fequentia obfunr. 

I. Qiiod haec Convcrfio in omnibus exemplaribus Evangeliorum habet di- 
ftinftionem Titulorum & Capitum Eufebii , numerosque illorum margini appo- 
fitos•, in Epiftolis vero numerum verfuum i. e. linearum five τίχων numcrat : 
quae numerandi ratio vix ante quintum a Chrifto nato fcculum obtinuit. 2.Quod 
Matth. VIII. Marc. V. & Lucae VIII. legit in Textu ex conjeftura Origenis, 
Gergefenorum. Nequc ab omnibus vitiis immunis eftj nam Matth. I. legic 
'Iu)£>)J^& kffA.<p pro ώέ)ΐ<}'& ασ-Λ, quia Monachis iEgypti,Pfalnios decantare as- 
fuetis, ^faph Pfalmifta notior erac Rege y^fa. Jo. V. z.pro Beihesdaleoit Bet^- 
faida. Varias Leftiones jam coUegcrat Th. Marechallus Evangeliis Gothicis 
ex parte adfperfas: poftea Ludovicus Vickius cum Millio communicavir, ran- 
dem etiam Cl. Wilkins in praefationc expofuit. Sequitur haec Vcrfio Leftio- 
nes Origenis, Eufebiiy Cyrilli^ ^icCodicum Alexandrinorum. Interdum etiam 
alias V. L. cum J. A. Bengelio communicavit M. V. la Croze , quam quas re- 
praeientat *Z). JVilkins. 

. Verfio Arabica Novi Teftamcnti , ad Copticum Textum in ufum privatum 
'^gyptiorum adornata , eodem circiter tempore & ob easdem rationcs , quas , 
cuni dc converfione Syriaca ageremus, expofuimus, partim a Thoma Er^enio 
A°. 1 61 6. edita efl , partim adhuc MS. latet. 

Ex Coptica, tefte Rcnodotio , prodiit eciam Vcrfio z^thiofica. 

De 



ν 



PROLEGOMENA. iii 

De Versione Armena. 

Erfionem Armenam priraus typis edidit Amftelodami A°. i βββ. Ufcanus 
, Epifcopus Armenus , qui illam ad Mefropum , Davidem , & Mofcn Co- 
ronenfem autores, ieculo V. fub Theodofio juniore viventes,refert. Illam fum- 
mis laudibus praedicarunc L. Tikius D. Sorbonicus, & il/. y. de la Croze. 
quorura ille V. L. quasdara cum J. Millio, hic vero mecum & cum J. A.Ben- 
gelio communicavic. Ifta verfio iequitur emendationes & Leftiones Origenisj 
conientit etiam cura Veriione Syriaca & Coptica, forte cciam cum Latina 
ex quo Ecclefia Armena cum Latina concordiam iniit , quod concigit leculo 
XIIJ. Vid. in i.Jo. V. 7. Habec Canones Eufebii ^ & inter Marci X VI. ctMn- 
ma 8. & 9. notam diftinftionis ponic, uc fignificec, ea quae iequuntur , a Mar- 
co non fuiile fcripta, fed ab alio addita judicari. 

De VE&SIOliE ^THIOPICA. 

VEriio z^thiopica edita primum fuic Romae A°. i f+S, & 1 5-4^. deinde 
recufa in Polyglottis Londinenfibus. De ea in praefatione haec habenc 
primi Editores : „ Patres mei & fratres , nolite liniftre interpretari menda 
„ iftius editionis > qui enim impreilerunt , ncfcierunt legere : nos autem nefcimus 
„ imprimere. Itaque juvarunt nos, Sc nos juvimiis illos, ficut coccus ccecum 
j, juvat. Proptera ignofcite nobis & illis". Et in fine Aftorum: „ Ifta A6ta 
., Apofiolorum maxima fui parte verfa funt Romac e lingua Romana (i. c. La- 
}, tina) & Graeca in ^Ethiopicani propcer defedum archerypi ; id quod addi- 
„ dimus vel omifimus , condonate nobis, vos aurexn emendate illud". De A£tis 
vide XIV. 2. XV. 20. XIX. 24. XX. 28. XXVII. 17. idem vero etiam in 
aliis libris eos feciile fufpicio eftjvid. i. Jo. IV. 3., quam confirmat J.Ludol" 
fus Praef. in Lex. iEthiop. „ .^thiops meus, inquir, in mulris eos diffcrrc 
^ ajebac ab excmplaribus MSS. patriac fuae". Aliquando legit haec Verfio, 
uz Coftica-y necmirum, quia iilthiopes Patriarchae Alexandrino fubjacebanc, 
vid. i.Cor. VIII. 7. i.Cor. II. ιό. Eph. III. 14. V. 9, Aliquando dupli- 
cem habet Verfionem i.Jo. I. 7. Jo. XII. 28. Apoc. V. 4. XVIII. 2. Mi- 
rum ergo cft, J. Millium, poftquam hanc ^verfionem t£'e turbidam ^ confu" 
fam, S" fenfti nonnunquam toto coelo aberrantem agnovit , a ie tamen impetra- 
re potuiile, ut plurimas, quaein hac ibla verfione reperiuncur lediones > invi- 
tis omnibus Codicibus Graecis , verfionibus aliis & Parribus , in genuinis nume- 
raret prol. 121 3 — 1 218. quas tamen , cum prae ignorantia linguac haud alitcr 
liccret, nonnifi fAT Ζ,Λί /wzj (j^v^r/ij- coUegerat prol. 1472. i^iii.^ 

■ τ 

De V£ll.SIONE ArABICA. 

DE Verfione Arabica^c^zt in Polyglottis reperitur , illud unum monemus, 
eam non eflc antiquanii nam non folum Acco ponit proPcolcmaide Adt. 
XXI. 7. &: ad XXVI. 13. notat eile Ledionem in fefto Conftanrini & Hele- 
nae matris, quod feculo demum X. inftirurum eft •, verum etiam in Apoc. I. 2. 
y. ex Scholiis Andreae & Arethae , feculi VI. & X. fcriptorum , tum duplicem 
kftionern tum paraphrafin afFert, denique Beroeam vocec Aleppum & Alep' 
pum Occidentalem Adl. XVIII. 2. 13. XX. 4. , quo nomine ϊ Cedreno, Zo- 
nara, aliifque feculi XI. & XIL fcriptoribus cam urbem appellari noravit V.Q. 
Ψ. Weffelingius ad Antonini Itinerarium p. 153. 



112 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

De Versione Syriaca Poster.ior.e. 

POftquam A°. 1738. ex Rev. Kippax y Ecclefiae Anglicanae Presbytero, 
intellexi , in Anglia reperiri Codicem MS. Novi Teftamenn Syriaci , inci•• 
piente feculo fexto accuratius prefliusqiie converfi , 6c feculo fepcimo cum Codi- 
cibus Graecis coUati •, ercftus fui in fpem , uno intuitu videndi rres aut quatuor 
Codices Graecos, mille annorum aetarem fuperantes, atque genuinam Leftio- 
nem aiTerturos. Cum vero epiftolis ultro citroque millis non fatis intclligcrcm 
racionem afterifcorum, obelorum, atque lemnifcorum, quibus ifte Codex di- 
ftindus eflc dicebatur , tandem , ut rem cognofcerem , A". i jjif6. in Angliam tra- 
jicicndi confilium cepi. Quid invenerim , paucis exponam. PoiTeifor Codicis 
eft Vir Reverendus Glocefter RidUy LL. B. qui eum ab amico in Mefopota- 
mia vel in rcgione Mofulorum trans Tigrim acquificum , & anno 1750, Amida 
miiTum in Angliam (quo tamen non nifi biennio poft delatus ell} ad dies quin- 
decim, quos mihi dari petieram, humaniflime mecum communicavit. Codex 
fcriptus eft in papyro, fed IpiiTiori, cujus fingula folia ex aliis conglucinatis vi- 
dentur compafta , chara£tere duplici , urroque ab edicione C. Schaaf diverfo , 
ita quidem ut librarius inconftans in una eademque pagina modo hocmodoillo 
charadere akernis utcretur , quod molertiam legendi non parum auxit , cum prae- 
iertim charafteri eflrangelo didi-o i. e. τ'/'ο^Γ'ίλω (quem in N. T. Syriaci Leftio 
nibus annotandis exhibet IVtdmanftadius , in Prodromo Coptico A. Kirche' 
rtts , & in orbis eruditi literatura E. Bernardus^ non eilem alTuetus. 

Continet hic Codex totum N. T., fi Apocalypfin & pofteriorem Epiftolac 
ad Hebraeos partem a Cap. XI. 27. excipias. Habet autem non folum Ca» 
nones Eufebii ^ fed etiam Praefationem Cij/r/i/ii• Indicopleuftae in Evangelium 
Joannis , una cum Prologis , Divifionibus 6c fubnotationibus Euthalii. Habec 
porro Collationem Verfionis Syriacae prioris cum pofteriore , quam in ipfo Con- 
textu exprimit praeponendo obelutn verbis , quae in priori abundant , &: afteri- 
fcum iis, quae priori defunt : ubi tamen aliquoties in ponendis iftis fignis a li- 
brario aberratum fuiile videtur. Denique in margine exhibet , praeter nomina 
vel propria vel non vulgaria , Graccis literis charaftere unciali fecundac claiHs exa- 
rata, variantes lediones Codicum Graecorum, lemnifco pracnotaras, quarutn 
non paucae in ipium Tcxtum adpofiro afterifco irrepferunt. Dici autem non po- 
teft , quam vehementer perculfus atque ex raagna fpe deturbatus fuerim , cum 
viderem , plerasque omnes iftas variantes Leftiones ex Verfione Itala , hoc eft , uc 
puto, exipfis, quos fupra defcripfi, Codicibus A. C. D. &: L. eile pecitas. 

De Autorc five tempore tum Converfionis iftius, tum notarunij quibus o- 
bcli , afterifci & lemnifci praefixi funt , haec habentur , in fine Evangelio- 
rum Syriace fcripta partim minio partim atramento : ,, Eft autem liber hic 
„ quatuor Evangeliilarum Sanftorum > qui converfus fuit ex Lingua Grae- 
„ ca in Syram [ & literis Hebraicis ] Aramaeam cum accuratione mulca &: ge- 
„ ftationc oneris magni; primum quideni in Mabug urbe, A°. 8ip. Alexan- 
„ dri Macedonis in diebus fanfti Domini 'Philoxeni^ Confeilbris , ejus ur- 
,, bis Epifcopi : CoUatus autcm fiiit poftea multa cum diligentia a me Tfjo^ 
„ ma paupere cum duobus exemplaribus Graccis valde probaris & accuratis 
„ in Antonia Alexandriae urbis magnae, in monafterio Antoniano •, iterumquc 
„ fcriptus & collatuseft in loco di£lo,Anno 927. ejusdem Alexandri, Indidi- 
,, one quarta. Quantam autem moleftiam & ibllicitudinem in eo componen- 
3, do habuerim, Dominus folus novit, qui retribuet unicuique fecundum opera 

„ fua in judicio fuo jufto & rcfto Amen ". Pofi: Afta vero 

& Epiilolas Catholicas; ^fcriptus eil aut€inliberexaccuratisexemplaribus,quac 

con- 



l> 



PROLEGOMENA. 1 13 

„ converfa funt tempore piac memoriae San£ti Thiloxeni Confeflbris Epifcopi 
„ in Mabug: collarus autem eft multa cum follicitudine-a me T^^uw^ paupere 
„ cum exemplari Graeco accurato & proba Anronii in Alexandria urbe magna, 
„ in monafterio San£lo Antoniano •, ficut neceiie efl: in quolibet libro compo- 
„ ncndo ". Prologo dcnique Euthalii , Epiftolis Paulinis praefixo , additur : „ A°. 
„ 927. Alcxandri Maccdonis fcripfi ego ex GraecoinSyroiermone", Inmargi- 
ne vero Epiitolarum Paulinarum duortim codiciim Graecorum facit mentionem. 

Idem Rev. Rtdley poiTidet alium Codicem N. T, membranaceum , qui con- 
tinet tum Evangelia , demto Marco & Lucae initio ad IX. 8. , Verfionis pofterio- 
ris, & Ada, cum rribus Catholicis & quatuordecim Pauli epiftolis definenti- 
bus in Heb. XII. 7. Verfionis prioris. Poft Evangelia de Matthaeo loquens 
notat „cuni reliquis trium Evangeliftarum locis 6c cura fideli atque accurata 
„ Thomae Heraclienfis ex quatuor exemplaribus probatis curatum , etiam pcr 
„ manus Barfalibae confirmatum &: perfedum fuiflc. Laus Deo qui dedit vires 
„ fervis fuis & fapientiam ". Item: „ Iterum fcriptac funt Leftiones colleftac 
„ ex IV. Evangeliis totius Hebdomadis fanftac Paffionis juxta editiohem Tho- 
„ mac Heraclienils ". Similia reperiit in aliis verfionis Syriacae pofterioris Co- 
dicibus MSS. Jofeph Smonius jujfemanus Bibliothecae Orientalis T. 2. eo 
dircrimine, quod Evangelia non ut in noftro & Parifienfi codice cum duobus, 
fed cum tribus Codicibus Graecis collata fuiile dicuntj idque reftius , cum eriam 
in noilro , qao ufi fumus , exemplari ad Matth. XXVIII. f . tres Graeci Codi- 
ces diferte citentur. 

Haec ergo Verfio poilenor edita efl: A°. fo6. juflu Thiloxeni five Xcnajac 
epifcopi Hierapoleos, & autore Tolycarpo Philoxeni Chorepifcopo , cujus no- 
menfx Mofe Aghelaeot Scriptore feculi Sexti , diligentia Aflemani eruir d. 1. p. 
82. At de Aucore Variantium Leflionum & fignorum appoficorum difputa- 
tur, utrum duo fuerbit, an unus. Syri quidem fcriptores , apud Aflcmanum, no- 
ilrum Thomam pauperem & Thomam Germaniciae epifcopum manitcrto con- 
fundunr, quod ratio temporum non patitur, cutn noller vixerk A°. 615•: hic 
vero Philoxeni Hierapoleos & Severi Antiocheni aequalis inirio fcculi Sexti 
claruerit. Unde alii conjiciunt, Verfionem hanc Syriacam bis cum Codicibus 
Graecis fuiiTc coUatam , iemel a Thoma Germaniciae Epiicopo , paulo poftquam 
fuiilet edita , & iterum centum annis poftea a Thoma Heraclienfi. Mihi iecus 
videtur; cum enim, ut e Polyglottisconfl:at,ThomasHeraclienfisetiam Hiftori- 
am Sufannae ex Graeco Syriace converterk , cumque eodem anno Alexandri 927. 
i. e. Chrifti 615-. quo N. T. iterum collatumeft, etiam libri Jofuae , Judicum, 
Rcgum , Paralipomcnorum, Efrae, Efthcris, Judithae, Tobiae, & Deurcro- 
nomii, Alexandriae cum obelis,afterifcis, & lemnifcis Syriacefuerint dcfcripti, 
quod teftatur A. Mafius Epift• Dedicac. & praefac. in Jofuam p. 123., vero 
fimilius eft, ab uno Thoma Heraclienfi omnia fuifle profefta. Quo admifio, ra- 
tio reddi poteft, cur ipfa Verfio eidem Thomae tribuatur, nimirum quia non 
folum ex Codicibus Graecis hinc inde voces & verfus inregros addidic j led 
eriam in V. T. Hiftoriam Sufannae ipfe primus converric. Miror autem , tantuni 
cuiquam otii fuifle, ut Alexandriac eodem anno, quo ab exerciru Cofrois Peria- 
rum Regis urbs capta eft , V• & N. T. partim convcrtcre , partim cum Codicibus 
Graecis Syriacifque operofo & molefto labore coUatum receniere potucric. Nifi 
fi quis maluerit, Collationem quidem cum priori verfione Syriaca & cum Codi- 
cibus Graecis tribuere Thomae Heraclienfi; Graeca vero margini adfcripta Ja- 
cobo Epifcopo Edeffeno., qui obiit anno 708,, argumenro du£to ex A([emani 
B. O. T. II. p. 45)9. ubi inter alios Codices Vaticanos notatur „ Jacobi Edes- 
„ feni recenfio & pundatio vocum N. T. juxta Verfionem Thomae Heraclc- 
„ enfis — ubi in margine Graecis cubitalibus vocibus appofitisdifficilioravocabu- 
„ la Syriaca elucidantur ". 

Ρ De 



11+ ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

De Versione Gothica. 

VErfionem Gothicam Francifcus yuntus F. edidic Amftelaedami 1684. dc- 
promtam cx Codicc literis argenteis in membrana violacci coloris fcrip- 
to, Sc primo in Abbatia Werdenfi propc Coloniam, jam vero in Bibliodieca 
Academiac Upfalienfis in Suecia aflervato. Continet ifte Codex IV. Evangc- 
lia fed mutila. Defunt enim omnia in Matth. ad Gap. V. if. iteraaVI. 33. 
— VII. it. a X. I. ad 22. ab XI. 2 f.— XXVI. 71. a XXVII. 20.-4,1. 
Cap. XXVIII. Marc. XII. 39.— XIII. 16. a vers. 30.— XIV. 4. a vcrs. 
10. — 41, a Cap. XVI. 12. ad finerti. Lucae X. 31.— XIV. 10. a XVI, 24. 
—XVII. 2. aXIX. if.— 23. aXX. 38.— Jo. VI. 45. Jo. VIII. i. — 15•. 
XI. 48. — fin. XII. f. — XIII. 11. XIX. 13. ad finem. Canones etiam Eu- 
iebii adfcriptos habet. 

Communis haftenus fuit eruditonim opinio, Ulphilam Gothorum in Moefia 
Epifcopiim quatuor Evangelia ex lingua Graeca immediate , ut loquuntur , in 
Gothicam convcrtiiie. Hanc opinionem cum in pritna Prolegomenorum editione 
vocaflem in dubium , placuit J. A. Bengelio illius patrocinium fufciperc , in 
Apparatu N. T. p. 408. & 409. „ Immcdiatam , inquit, Veriionem dicerc 
„ liceat, quac ex Graecis eft fada Codicibus. — • Immediata, fi uUa alia, Go- 
„ thica quoque eft. — NuUus reperietur locus , ubi Gothus liquido ledlionem 
„ mere Latinam anteporuerit Graecae ". Operae igitur pretium fueric , haec 
omnia paulo accuratius fub incudem nunc revocare. 

Ac primo quidem nullo indicio conftat, Ulphilam, ex Cappadocia oriun- 
dum , Linguae Latinae peritum fuiile : at interpres quatuor Evangeliorum Go- 
thicorum multas habet voces LacinaS) partim ex verfione Latina partim ex ufu 
linguae Latinac depromtas •, fafciis , carcer ^ lucerna^ fenex , aes^ acetum^ 
oleum, annona, militantes^ [ol^ arcUy urceorumi&c nomina propria fcribic,uc 
Latini: Bethlebem^ Johannes, EfajaSy Alofes , Cafarnaum^ Naemant Ψλ- 
raclctus. Alphabero utitur, cujus decem literae Graecis & Latinis funt com- 
niunes , Sex Latinorum propriae d. F. G. h. R. & S. , quatuor tantum Grac- 
cae Γ. Λ. Π. & X. quarum primam Interpres coafbus eft addere, ut pronim- 
ciationem dupliccm lirerae G., ubi vel ut^. velut^'. confonans effertur, di- 
fHnguerct: poftrema autem etiam apud Latinos recepta eft, qui in N. T. c»di- 
cibus nomen Chrifti ita folent pingere XS. Quod vero praecipue notandum 
eft, habet haec verfio quatuor literas novas Θ "i C\ & Y, quae literis why 
thy qu Sc w, prout ab Anglis hodie pronunciantur , refpondent. Has vero 
quatuor lireras non nifi cxeunte feculo icxto a Chilperico Francorum rege inven- 
tas & Alphabeto adjedas fuifle ex Gregorio Ttir οηεηβ A.nr\u. Francor. 1,7.^.45". 
cruit vir fagaciilimus M. V. de la Croze. Potiori igitur jure ifta vcrfio appella- 
recur Francica quam Gothica , quo pofteriori nomine Galli hodie non certae 
nationis dialeftum , fed qualemcunque charafterem antiquum & leftu difficiletn 
intelligunt : Saltem ab Ulphila proficifci non potuit. 

Variis deinde argumentis probari poteft , Verfionem Gothicara efle mixcam , 
id cft, Inrerpretem non purutn fontetn Graecum unicc confuluifle, fed mag- 
nam etiam Verfionis Latinae habuifle rationem. Titulus eft ex formula Latino- 
rum, non Graecorum : Incipit Evangelitim fecundum Marcum^ Incipit E- 
'vangelimn Jectmdum Lucam. Frequenter, ubi una vox Graeca duabus Latinis 
redditur , duas etiam habet Gothus : ubi eandem vocem Graecam in diverfis lo- 
cis aliter vertit Latinus, idem facit &: Gothus. Matth. V. 31. hbellum repu- 
dii. VI. 7. multum loqui Luc. II. 8. Cnflodientes 'vigilias. XIV. ip. alter. 
20. alius. XIX. 31. operam ejus defiderat. 34. eiim neceffarium habet. Porro 

ubi 



ρ R ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. iiy 

ubi Interpres Latinus Graeca aut parum accurate aut perperam vertit> eodem 
modo vertit ctiam Gothus. Matth. VI• ii. panem quotidianum, λ 6. triftes. 27. 
ad fiattiram. IX. 38. mittat. Marc. I. 38. vicos & civitates VII. 3. crebro. 
XIV. 8. fepulturam. Luc. I. 3. λ principio. Qiiae omnia toties congruere caiii 
fortuito non potuiile videntur. Quod vero praecipuum eft , Variac Leitiones , 
in quibus Gothus aTextu Graeco recepto abit, pleraeque omnes cum Latinis 
conientiunt ; unde confequi exiftimo, illas cx Verfione Latina in Gothicam 
translatas fuifle. Matth. VIII. 1 8. trans fretum praecepit difcipulis fuis. IX, 
8. timebant mirantes. X. 29. fine voluntate patris vefiri. XI. 2. mittens 
aifcipulos fuos. Marci I. 7. Efaja propheta. 10. vidit coelos apertos, III. 21. 
ύ" cnm atidiiffent de eo Scribae i/ alii. XV. 8. cum adfcendij/et. Luc. II. 14. 
bonae voluntatis. IX. 43. addit cumCodicibusLatinis teile Correftorio Biblio- 
rum : Dixic Petrus : 'Domine , quare nos non potuimus ejicere illud ? Jefus 
autetn dixit , Hoc gemts non egreditur nifi orationibus & jejunio, XVII. i f . 
mundatus. ]o. X. 14. cognofcUnt me tneae. XII. 32. omnia. &c. 

Hic Veriionis Latinae atque Gothicae in plurimis Ledionibus conienfus cuni 
nimis llt manifeftus, quam ut negari poflk, noluerunt tamen viri dodi admit- 
tere, quod meo judicio fponte inde coniequitur, nimirum Verfionem Gothi- 
cam ad Latinam fuifle reformatam fivc deformatam potius. Verba Th. Mare' 

fchalli produximus p. 26. His fubjungic R. Simonius Hift. Verr c. XIX. p. 
222. „ Sicut ridiculum foret accufare vetcres Gothos & Coptos mutatae ad 
,, vulgaram noftram Verfionis N. T. •, nihili facienda eft objedio quorundatn 
„ noftri feculi Criticorum contendentium , Codiccs Graecos MSS. , qui cum 
„ vetcri vulgata verfione confentiuntjad hanc iplani Verfionem mutatos fuiile". 
Denique J. iW/7//«i• prol. 1400. „Et licet, inquit, Vcrlio Gochica in plu- 
„ .rimis confentiat cum Codice Cantabrigienfi , undc ibfpicio crat , ex interpo- 
„' latis iis fuifle, quae in Occidente dcfcripta fuerant, ex penitiori tamen in- 
„ fpedlione patebat, diverfi omnino generis fuifle hoc excmplar, & quidemno- 
„ tacoptimae". At ifta trium Virorum , Verfioni Iralicae nimium favcntium, 
confidentia non moveor; quin contendo porius, quod illi ridiculum & abfurdum 
vocant, mihi verum certumque, &, nifi fallor, pa(fim in his Prolcgomenis fa- 
tis probatum evidlumque videri , Codiccs nimirum vetuitiillmos Graecos cum 
Verfionibus hinc inde ad exemplaria Latina mutatos fuiile. 

Unum adjiciam. Cum primum Verfionem Gothicam, quam non cum exemplari 

' Latino fed cum Graeco contuleram , examinarem , praccipue ante oculos verfaban- 
turVariantes ejus Lediones , quod in examine Codicuni pleriimque fit,&vix ali- 
ter fieri poreft •, cum igitur plerasquc omnes ciim Larina verfione conientire de- 
prehenderem , ftatui Verfionem Latinara eile harum Gothicarum leftionum ori- 
ginem atque fontem , adeoque illam non inimediate , unice & κ.ατόΙ τσΌ^Λ. Tex- 
tum Graecum iequi. Hoc L• omnes antc me negaverant, & ipie BengeliuSy 
etiam ledis objedionibus meis, negavic , uc ex verbis Apparatus lupra allatis 
vidimus : poftea vero , ilatu quaeftionis immutato , in T>efenfione Novi ilii Te- 
ilamenti operofe probare inftituit, Interprctem Gothicum frequenter fequi Co- 
dices Graecos, etiam contra Latinorum Leftionem. p. 27. „ Inrerpres, inquit, 
„ Gothus Gracca praecipue fecutus eit : fed aim idem Latine fciret , Latinam 
„ translationem in locis arduis confuluit. Quae Graecae Latinaeque linguae 
„ conjunclio &: in translatione & in literatura Gothica idoneum praebec argumen- 
„ tum, rranslationem coaevam elTe literaturae ". Ne tamen a me non diflentire 
vidcretur , addit p. 2 9. „ Sive ubique Gothica ad Graeca , ut omnes ante hac 
„ agnoverunt) five aliquot duntaxat in locis conformata fit, legitima efl: op• 
„ pofitio mea contra cenforem ". Ac , ο bonc , fi tibi licuit fententia mutata fateri , 
Latinae Verfionis ab interprete Gotho rationcm fuiile habitam, quod antea ne- 
gaveras, cur. non & rciihiliceat, iis quae obiter in capite de Veriione Latina 
. . Ρ 2 fcrip- 



ιι6 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

fcripieram, nune addere., Graecum etiam contextum ab Interprete Gotho con* 
fultum fiiifle?.aut cur non liceat nunc.fakem mentem meam clarius explicare 
atque apcrte fateri (Γίνε id interpretationcm fivc retraftationem appellare malis) 
mejre denup confideraca, Tecum fentire, atque exiftimare, Verfionem Gothi- 
cam plerumque quidem Textum Graecum exprimere, faepe tamen reliftis Grae- 
cis Verfioncrn Italam fequi ? Haec non contentionis , fed veritatis amore dicia 
fiinto i ut verba tua ex Apparat. p, 409. mea faciam. 

DeEditione Complutensi. 

CUm viderem , Commentarios Zwinglii , Bullingcri , Buceri , Martyris , 
(Qalvini aliorumque in N. T. vix poiTe intelligi, nifi fciamus, cujus Edi- 
tionis leitionem, a nolka faepe diverfam, finguli fuerint fecuti: cumque porro 
exiίl•inlarcm tum ad Hiftoriarti Textus facri , tum ad reftius de V. L. ferendum 
judiciuni non parum facere notitiam Editionum, quae inde a Seculo XVI. ad 
nodra usquc tpoipora , varie a variis commutatae , decurrerunt > Editiones princi- 
pcs accuratius: ..cpnferre atque defcribere ftatui. Editiones principes eas voco , 
quae finguiae intcr fe diiferunt, nec tamen aliam priorem funt fecutae, {ζά. vel 
ex Codicibus MSS. vel ex pluribus editionibus, varie pro arbitrio editoris in 
unam conilatis, prodierunt. Sunt autem (negledtis iis editionibus, quae prio- 
rem aliquam κατά sroJ^ct exprimuntj in univerfum viginti aut novendecim. 

Prima omnium Editio N. T. Graece prodiit Alcatae five Complnti in Hi-^ 
ipania „ De mandato ac fumtibus IUuftriilimi ac Reverendiifimi in Chrifto Pa- 
„ tris & Domini Domini Fratris Francifci Ximenez de Cifneros SS. Romanae 
„ Ecclefiae Ttr. Sandae Balbinae Presbyteri Cardinalis , Archiepiicopi Tole- 
„ tani , & Hifpaniarum Primatis , ac Regnorum Caftellae Archicancellarii ". 

A". ifH- . . ^•' • 

Hanc Editionem Complutenfem ejusque Editorem tantum non in coelum 

toliunt laudibusj hanc emendatiillmam eile, hanc omnibus praefercndam , hanc 

folam in Textu retinendam pronunciant Alvarus Gomecius lib. 2. de geftis 

Fr. Ximenii, Joach. Camerarius praefatione in Siracidem , R. Simoniits &c 

ex eo NHlltus prol. iiif. Sed age expendamus rationes, quae ipfos in hanc 

fententiam perducere potuerunt. 

j „ Duravit ab anno if02. inquit Gomecius , annos continuos plus minus 

.„ quindecim de S. Bibliis edendis cura , ut pene cum Ximenii vita finem qud- 

„ que Editio fufceperit. Ubi fi per partes narrandum eflet, quantum laboris 

„ exhauftum fir, quantum taedii & faftidii devoratum a viris illi operi praefe- 

,, ftis , in exemplaribus excutiendis - — nimium profedto in iis dicendis immo- 

„ raremur. At illud unum, quod ad impenfas a Ximenio in ea re abfolvcnda 

„ fa£tas pertinet , reticcndum non eft, Septem Hebraea exemplaria , quae nunc 

„ Compluti habentur , quatuor milibus aureorum ex diverfis regionibus fibi com- 

.„ parafle Alfonfus Zamora Hebr. lit. profeilbr faepenumero referebat. — Jam 

.,, vero chalcographorum & fcribarutn falaria, doftorum hominum non vulgaria 

„ pracmia , mercedes internunciis propofitas , quibus ad Codices vetuftos adipi- 

„ fcendos utcbatur, — fi bene quis ratione fubdufta numeret , quinquaginra 

„ millium aureorum & amplius fummam conficiet, quod & majores natu fre- 

„ qucnter dicere audivi. Hac tandem diligentia & autoritate & liberalitatc opus 

„ iilud abfolutiiTimum prodiit &c. 

Quibiis quidem vcrbis munificentiam Cardinalis , & avaritiam ex altera parrc 

corum j quos libris coemendis atque evolvendis adhibuit , fidem ac peritiam eo- 

rundem nequaquam cognofcimus > praeterquam enim , quod fides atque peritia 

in ejusmodi opera ad numeratae mcrcedis modum aeftimari nec poflit nec de- 

beati quid. fi efurientcs illi Gj:aeculi ac Semijudaei Ipem locatoris fefellerunr , 

■..■i-iv. ne- 



•jf 



PROLEGOMENA. 117 

neque pro accepta mercede operam promiflam praeftiterunt ? Tantum ergo a- 
beft, ut ingentes illi fumtus Editionem hanc praecipue commendent, ut, qui 
eam curarunt , male adminiftratae rei potius fufpectos reddere polTinc. 

Gloriantur porro Editores Complutenfes de Codicibus Vaticanis V. & N. 
T. qui ipfis magno fuerint adjumento , utip. 24. vidimus. Addunc in Praefa- 
tione ad Leftorem „ quibus etiam adjunximus alia non pauca : quorum partem 
„ ex Beflarionis caftigatiilimo Codice fumma diligentia tranicriptam illuftris 
„ Venetorum Senatus ad nos mific, partem ipfi magnis laboribus & expenfis 
„ undique conquifivimus, ut copia emendatorum codicum abunde fupereflet ". 
Ubi notandum eft , Codicem Beilarionis fuifle V. T, tantum , ficut teftantur 
Editores Romani V". T. juxta LXX. Interpretes , adeoque ad fubjeftum nego- 
tium non pertinere, Quomodo autem Compluten fes Vaiicano Codice ufi fue- 
rint, in Vereri Teftamento Graeco , quod inrra annum ifif. <Sc lyr/. edide- 
runt, vidimus fupra p. 27. Quod fi vero tanta licenria a Vaticano Codice re- 
ceflerunt in Veteri Teftamento , quis eorum praeftabic majorem fidem in Novo? 
Imo ut quod res eft dicam, rationes funt chronologicae, quae nos cogunc om- 
nino dubitare, utrum Complutenfibus , cum N. T. ederent, cxemplar Vatica- 
num ullum ad manus fueric? Novi Teilatnenti impreilio abibluta fuic 10. Ja- 
nuarii 1514. Ultimo Februario praecedentis anni eleftus eft Leo X, tunc tem- 
poris aegrotus, 11. Aprilis coronatus eft, ac poftea demum cogitavic de Ίη- 
ftaurandis literis, & Philippum Beroaldum filium Bibliothecae Vaticanae prae- 
fecic, tefte P. Jovio; quod cum Hifpanis innotuiilet, per Ferdinandum Non- 
nium Pincianum, Bononiae fub Philippo Beroaldo patre literis operatum, cum 
aliis, ut Thuanus lib. XI, extremo teftatur, comparatis magno pretio exempla- 
ribus Graecis, etiam Vaticani Codicis copiam (β< quidem non ipfum α,ντόγρΛ- 
<i>oy, fed οί,-ττογςαφον forte , ficut Veneti exemplaris} habuiiTe videntur. Perpendac 
jam mecum aequus leftor tempus iftis omnibus gerendis neceilarium , locorum 
deinde diftantiam : & judicet, an fieri potueric, ut Codex Vaticanus in tem- 
pore, hoc eft ante finitanij ne dicam coeptam , Editionem N. T. Complutum 
perveniret ? 

Quod fi jam detrafta hac autoritatis larva ipfam Editionem proprius infpicere 
licet, multa in ea occurrent, quibus fides, peritia atque diligentia Edirorum 
in dubium vocatur. Quid fupinius illo , quod in Daniele commiierunt , ubi ila- 
tim poft editum Prologum HieronjTni affirmantis diiertis verbis , T^anielem 
prophetam juxta LXX. Interpretesi Tiomini Salvatoris Ecclefias non leo-ere 
utentesTheodotionis Editionei de fuo lubjunxerunt: translattoGraccaLXX? 
illoitem, quod ad Hebraeos VII. 3. partem Capituli Euthaliani ϊη margine 
aut in fummo codice fcriptam ipfi textui inferucrunc : tv ω ^ 'ότι κ,αΐ τ3 Άβ^χίμ. 
ίίτροίτιμίιθ») ? ejusdem fere commatis eft , quod verbo ά-ττέλττίζω in Lexico fuo 
duplicem eamque contradidtoriam llgnificationem rribuerunc , nimirum fhero a- 
liquid ab aliquo^ &c defpero: cum tamen prioris apud Graecos nullum vcili- 
giiim occurrat , ejusque origo ex vitiofis quibusdam Codicibus Latinis pcrenda 
iit, qui Lucae VI. ^f. pro: nihil defperantes y icripferunt: nihil inde fperan- 
tes, quod fupra monuimus p. iio. 

Multitudinem eriOrum Typographicorum illentio obtexiflem, nifi animad- 
vertiflem , crrara interdum eile do£la arque aifeftata , 8c quae nill a Graecis 
proficilci non pomerunt •, quae Millium induxerunt , ut crederet , non fortuito 
orta , fed ex excmplari MS. exprciTa fuiflc ; quando v. gr. Prologo in Epifto- 
lam ad Romanoil• legunc ex, -ΰτίτίαΐί ^>]λοΖτ(χι pro S'ixouHTa.1 Prologo in Epiftolam 
ad Corinthiosevs τλ t^vn pro iU τα, ii9)j. Marc. I. 4f. 'ίξωθεν pro 'ίζω. XIII. 28. 
^ii pro ^h. LuG. XXIII. 8. eri pro τι. Jo. V. 2. eV>t pro Iru AQ:. X. 22! 
Όχλα pro ολίί.- 1. Pet. ΠΙ. 2 2. Λ-τ^ατΑγίντων pro υ-τίαταγίντοϋν. IV.. ϊ 1., άί χορ}]- 

Ρ 3 7" 



ιι8 PROLEGOMENA. 

γίΤ pro «5 xopy^yu. 2. Cor. X. lO. ΤΒΆξρψΙα pro -αταξουσίΛ. Gal. V. 5. ΏΤβιίσ•*? 
pro -αταίγισΛΐ. 1 8. α.'ττο pro v-^ro, 2 1 . 'ά-ττίξ \ίγω pro α -ατζολίγω. Hcbr. XII. 1 . 
α,'τηξίτΛ.τον pro ίυ-^τ^ρίτατον, Cquod, uc cx Lexico ad calcem adjefto apparet, ry-. 
pothetae errore accidit, adeoque ncc ab Aria Montano repetendum , nequc a 
Stephano inter V. L. reponendum erat} Apoc. II. 1 7. xmv pro xamv. 

Gccafione ejusdcm verbi recurrentis, vel prac nimia feftinatione omircrunc 
omnia ifta, Adt. XIH. 17. ev tm Ts-aLpoiincL. XX. ;?8. ■ατξοί'τημ'ττο)! ί'ί α,υτον tls τ? 
ΤϊΓλοΤον. Ι. Pet. V. 9. Ιτητίλίίσ^Λΐ. I.Jo. II. 14• ί7ζα••ψ4 ύ/ί,!!» •δτατ6/)ίί, ό'τι έ-χνά)- 
κατε τοιι λ-^τ' Λξ-χγιζ. 2. Cor. VII. ίο. τι ^e rS χοσμ» λυτ»| θάνο-τοιι κ,ατίργάζίται. 
Apoc. VII. 7• ^*-*' '^° τξίτον rm ^ti^fm χχχίχίιι. Scd haec levia atque huma-" 
nac mibecilliratis funt. 

Gravius illud cft, quod, cum non nifi reccntiilimos Codices haberent, om- 

nibus modis Leftori pcrfuadere conati funt, ie vetuftifllmos fecutos fuiile. De 

Vaticano Codice falfo jadtato jam vidimus. Eodem pertinet quod prooemia 

Theophylafti fub nomine Theodoreti, Euthaliani vero Prologi partem 6c Oc- 

cumenii Prologuni in Epiftolam ad Romanos fine nomine autoris ediderunc : 

quod fprritus & accentus omiferunt , nimirum quo facilius perfuaderent incautis, 

ic ipfa exemplaria vetera expreflifle. „ Ne mireris aut vitio vertas, ο iludiofc 

„ leftor, ajunt iii Prologo, quod iti N. T. Graeca Edkione literae fine ullis 

„ aut fpirituum aut tonorum notis impreilae publicentur. Operae pretium vi- 

„ futn eftj hujus tibi rationes aflignare. Ea enim hujusmodi eft> antiquiflimos 

„ Graecos absque hifce faftigiis literarum fcriptkafle, notius eft, quam ut fit 

„ mulris argumentis comprobandum. Cum igitur N. T. Graece primum a Spi- 

ritu S. diftatum fit, vifum efl: prilHnam linguae illius vetuftatem majeftatem• 

que intaftam retinere". At vero qui accentus & fpiritus omiferunt vetercs 

Gracci, fcripierunc literis quadratis & uncialibus, non charadlerc feculi decimi 

fexti , ut Complutenfes , qui nefcio qua κ,α5ίοζ>ιλί«, vetera novis permifcuerunr , 

& more folis Latinis librariis Graeca defcribentibus ufitato, fyllabis producen- 

dis accentum acutum appofuerunt. Quod vero dixi, habuiile cos CodicesGrac- 

cos non quidem uUos vetercs fed juniores : id inftituta collatione liquido per- 

fpexij Editionem nimirum Complutenfem cum MSS. Codicibus fcculi XIV. 

XV. Sc XVI. ubique contra omnes veteres, contra Patres & contra conver- 

fiones antiquas facerc. Quod & Millii verbis confirmare licec, qui de Codice 

•ci. qucm ipfe quadringentorum annorum judicat, loquens haec addit: „ HLinc 

cum Textu Complutenfi tam mirifice in peculiaribus quamplurimis etiam le- 

viculis, etiam erroribus γρα,<ριχ.οΐ5 , aliisque Leftionibus, in quibus hi foli con- 

cordes , quod viderim , confcntientem deprehendi , ut pro Vaticani fConi- 

plutenfis dicendum fiiiO iftius gemello plane habuerim , nifi quod noiler in 

nonnulUs akcro ifto paulo purior fit & emendatior". Neque dubito, quin, 

ii accuratior inquifitio fieret, iidem illi Codices, quibus ufi funt Editores, ad- 

huc hodie Compluti reperirentur , argumento dufto ex Melchioris de la Cer- 

da Apparatu Latini fermonis, Bibliothecae Hifpanicae p. 61. 

Iftud denique planc non ferendum , quod citra uUius Codicis Graeci autori- 

tatem fubindc nonnulla mutarunt , atque Graecutn Textum ad Latinam Vcrllo- 

nem detorferunt » ne verbo quidem admonito leftore. Ac fane quo animo ad 

hanc Editioncm curandam acceiTerint, prodiderunc haud obfcure ftatim in li- 

mine ac Prologo ad Leftorem ; „ Mediam , inquiunt , Latinam B. Hieronymi 

translationem , velut inter Synagogam & Orientalem Ecclefiam pofuimus, 

tanquam duos hinc inde latrones, medium autem Jefuni h. e. Romanam ilve 

Latinam Ecclcfiam coUocantes". Quae Simonio, homini alias non religiofifli- 

mo tam dure tamque irreverenter S>c abfurde difta videbantur , ut de autore 

dubitaret» Ximenio Cardinali tantam verborum Ucentiara tribuerc veritus. Quo 

magis 



PROLEGOMENA. iip 

magis miramur usquc ad hanc diem Theologos etiam Proteilantes ne paululum 
quidem addubitaile de hominum iftorum fide, fiquidem Textum abillisadorna- 
tum pro fundo immobili & folo authentico Codice habendum eiTc non funt ve- 
riti profiteri. Quid enim aliud exfpedari poterat ab iis, qui pro certo ftatue- 
runt , Graecum Textum eile Schisniaticorum & Corruptorum , quam ut ab illis 
ad Catholicam Latinam Verfionem corrigeretur ? Id quod ab illis faftum efle 
MafiuSj Fl. Nobilius, Morinus, Uflerius , Wakonus obfcure infinuarunt, Si- 
monius autem atque Fabricius verbis explicitis elocuti funtj quorum fufpiciones 
haud vanas eile , primus, nifallor, cercis indiciis comperi: cum enim illa quae, 
Hieronymo tefte, ab Origene fub afterifcis addita erant, ex Codicc MS. Ma- 
rechaliano defcripta cum Editione Complutenfi conferrem , vidi Graeca Com- 
plutenfium alia plane efle a Graecis MS. Codicis, licet fenfus haud difcrepa- 
ret; cujus rei hanc facile rationem ailecutus fum, quod Graeca fua nimirum 
ex Latino Hieronymi utcunque effinxerunt , & pro genuinis venditarunc. 

Neque hic fellit Canon juris , quo femel fide mala deprehenfus femper talis 
praefumitur. Nam a N. T. non magis audaces manus abftinuerunt , quam a 
Veteri: Matth. VI. 13. omiferunt (JO^oAoyioty contra ftantibus ipforum Codici- 
bus, quod tamcn cum ipfi in nota margini appofita fateantur, facile condonari 
ipfis poteil. X. 2f. habent Βί6λζέ/2ουβ, quae emendatio Hieronymi potius quam 
Leftio Graecorum Codd. eft. Luc. II. 22, ediderunc Λυτί? , quia in Latina 
Verfione erat: ejus. ad i. Cor. XIII. 3. & XVI. fi. ad exemplaria Graeca 
provocant, non quae ipfi viderunt, ied quorum Hieronymus mentionem facit. 
2.Cor. V. 10. pro 2^^ habenc ιίΊ'α ad Latinum: propria, accentu tamen male 
pofifo, quo facilius fraudem ipforum deprehendere licuit. VI. if. Βίλίαλ jux- 
ta emendationem Hieronymi. XIII. f. ei μί\ τι addunc aga., ut exprimerentLa- 
rinum: vifi forte. Gal. III. 15). ό va^ttos — ο^^τχγΐίσχ, quod, notante Millio, 
primum profeftum efl: a Latino aliquo fcriba , cui in animo fuerac /egis voca- 
bulum. i.Jo. V. addiderunt integrum verficulum 7. non ex autoritate alicujus 
Codicis Graeci, fed Pfeudo-Hieronymi & Thomae Aquinatis. Simili piafrau- 
de locum Judae 4. ita ediderunt : Tor μόνον ^tly χλι ^στίότψ , τον x-jgion γιμ.αι 

Quod ίΐ cui haec levia fortafle videantur, per nos fuo utatur judicio, dum 
nobis interim permittat, uti oculis noftris fidem habeamus, interpolatoribus ve- 
ro haud temere confidamus; quia qui fidelis efi in minimo ^ & in majori fide- 
lis eft : ύ" qni in modico iniquus 6β^ & rn majori iniqtius eft. 

Denique fi quis ea, quae haftenus propofuimus , ignorare malit, hoc ialtetn 
fciat, Editionem Complutenfem V. T. Graccam omnium dodorum confenfu 
depravatiiHmam judicari, unde confequitur utique, non modo non evidens es- 
ie, id quod muki contendunt , Editionem Γαίί. Complutenfem N. T. unam 
omnium quae fuperfunt correitifHmani cfle, ita ut nulla ex parte emcndari ac 
reftitui pofllr , ied ne verifimilc quidetn, 

Illud quidem Milliol. c. ukro concedimus •, „ Omnes Editiones poilmodutn 
„ adornatas in variis laborare, ac ab Apoftolorum fcriptura genuina haud raro 
,, abire". Quod auretn inde infert: „ Optandum omnino efle , ut Edirio haec, 
„ ficut omnium priniaerat, ita fola quidcm fuiilec, cujus Textus inreger & il- 
„ libatus in Editiones pofteriores quoque tranfiiilet". Item: „ Praeilitifle om- 
„ nino , principi huic Editioni ceu immobili fundo ad marginem leftiones , quae 
„ meliores judicarentur , adjecifle , quam fublatis iis has inipfarumlocumin cor- 
v pore Textus fubrogaile"•, lane imprudenti excidiiTe videtur j ifto enini pafto 
leftk) Textus femper vituperabitur & femper retinebkur. Aut dicat mihi quis- 
piam , an hoc fit Critici Biblici officium, ut errores librariorum , de quibus ip- 
fc conviftus eft, & idoneis argumentis etiam aliosconvincerepoteft,nihilominus 
mordicus in ipfo Textu retineat, aliisque obtrudat, genuina & Apoftokca Le- 

dione 



120 



Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 



ftione cxtrufa, & ad marginem aut ad calccm libri rejefta? Ego vero longeali- 
ter fentio, atquc ftatuo, hominis candidi ac finceri officium eile, ut libris fa- 
cris emendandis aut prorfus manus abftineat , aut quantum in ipfo eil , ab omnibus 
librariomm erratis pcrpurgare rummopere ftudeat j utque inter duas pluresve men- 
dofas Editiones , non eam , quac minus vitiofa , aut tempore prior rypis cxcu- 
fa eft, eligac atquc pro fundamenro ponat, fed quara inftituta diligentiiTime 
collatione optimam & ad Apoftolicam fcripturam quam proxime acccdentcm 
judicat. Idque tamdiu credam , doncc aliquis evicerit , profanorum tantum qui 
vocantur Aurorum Editiones accurate atque diligenter emendatas eife debere , 
facrorum autem Codicutn qualemcunque Editionetn fufficere poiie, imo omne 
iludium , quod his emendandis impenditur, fupervacaneum eile, atque adeo 
noxium. In eadem arque ego fententia fuerunt omnes , quotquoc recuci funr , 
N. T. cditorcs , quos mox recenfebimus. 



L 



De q^uinque Editionibus Erasmi. 

Icet Editio N. T. Complutenfis Erafmianam integro biennio anteverterit , 
jj_j ejus tamen exemplaria non nifi multis annis poftea publicari coepcrunc , 
cum Cardinalis Ximenius ea diftrahi noUet, priusquam totiusoperis Biblici im- 
preillo ad finem perdufta eiTet , quod contigit A°. ifi/. Ulteriorem remoram 
dein iniecit ipfe Papa Leo X. qui demum A°. ifzo. permifit, ut exemplaria 
vcnderentur , cui acceflerunt &: alia, ita ut anno demum 1522. Iioc eft poft 
rerriam Erafmianam Editionem ifta Complutenfis in manus Erafmi pervenirer. 
Cum vero Erafmus non folum edito N. T. magnam fibi iimul & laudem & in- 
vidiam pcpererit , verum etiam cum ejus Editio diu pro norma tantum non uni- 
ca genuini Textus habita fuerit , operae pretium cile puto , Γι paulo accuratius 
examinaverimus, quomodo fefe in toto eo negotio vir ille tnagnus geilerit. 

Codex e]us prmiim prodiit A°. ifio. Calendis Martii. Ad hanc Editio- 

nem adornandam adhibuit quinque Codices, Num. τ. 2. -^. 61. & 69. de• 

fcriptos , praeter eos, qui, ubi ad Afta & Epiftolas ventum fuerit,dercribentur. 

Opcris Typographicis una cum ipfo intendit animum Joannes Oecolampadius , 

cuius hoc ad calcem libri extat teftimonium: „ Ego vero, cui hac hieme The- 

oloCTJae alioquin apud Bafilienfes vacaturo feliciirima magni Erafmi confuetu- 

" do ^ontigit , non poiTum non teftari infatigabilem hominis ftrcnuiratem , vix 

credendam in traftando fidem. — Admirabile enim fpeftaculum mihi erat — 

diftantem recognofcentemque , quantum tria praela exciperent , videre, ac 

nihilo fccius interim Gracca Latinaque cxemplaria, eaque varia & vetuftifli- 

" ma confulentem , Graecos Latinosque Interpretes conferenrem , prifcos ac re- 

" centiores primae fimul ac infimae claiTis fcriptores perpendentem. Hinc cft 

" quod non fenfa modo aperuerit — fed nec verbula minima, articulosque ip- 

" fos, & apiculos minutiiTimos praetcrierit. Suarum etiam laudum partem 

" in alios rejicit, quale & illud exemplum, cum me , fubfidiariam folum in ca- 
" ftigandis formulis operam, accerfitum a Frobenio chalcographorum omnium 
" dili^-entiilimo, perinde ac non afymbolum Thefea etiam fuum vocare digna- 

„ tus eft". ., ^ , • . -Λ 

Haec ipfa edirio, nc exceptis quidem erroribus Typographins, repccita eit 
Venctiis ab Andrea Afulano, Aldi focero, A°. ifiS. menie Februario, ac- 
que Erafmo, ut par erat, infcripta. Millius tamen obfervavit , in centum cir- 
citer locis Tcxtum Erafmicum in hac Editione emendatum fuifle, actotidcm fe- 
re locis vitiatum. Qiiod vero Afulanus, in Praefatione integro Bibliorum volu- 
Enini a fc cdito praefixa: „ Ego, inquit, multis vetuftiillmis exemplaribus col- 
latis adhibita etiam quorundam eruditifllmorum hominum cura, Biblia,ut 
" vulgo appellant, Gracce cunda defcripfi, atquc in unum volumen reponen- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. lai 

„ da curavi"; id minima ex parte ad N. T. magis autem ad V. T. pertinerc 
cxiftimo. 

Poilquam Erafmus in Belgium , atque inde in Angliam iter fedilcC, cx co 
itinere redux fecundam Editionem procuravit, quae ipfo abfente prodiit Bafileac 
mcnfe Marrio 1515). ut Titulus praefert: „ N. T. multo quam ante hac dili- 
,, gentius recognitum , cmendatum ac translatum ". Inter Patres numerat A- 
thanafium , Nazianzenum , Theophylaftum , quem in fuperiori Editione Vulga- 
rium vocaverat. De ea ita Frobenius ad Lcftorem : „ Quemadmodum hane 
„ pofteriorem Editionem accuratius mulro recognovit & copiofius locupletavit 
„ Erafmus: fic & nos operam dedimus, ut caftigatior & nitidior in lucem pro- 
„ diret, ac quantum ad nos ctiam attinet, priorcm longe vinceret. Sed enim 
„ fiiit illi foli quicquid laboris erat exhauriendum , infpicicndi vcterum Interprc- 
„ tum Codices, exemplaria Graeca conferenda, annotanda mulra, mutanda 
„ quaedam, adjicienda plurima". Α priori Editione recellic, Millio numeran- 
te , locis quadringenris. De hac iecunda Editione ita fcribit Bilibaldo Bailleae 
A°. if 18. „ N. T. rurfus novatum exibit brevi fatis elaboratum , fed aliquanto 
j, minusetiam, quamvellem, ob valetudinis adverfitatem. Ep. CCCLXXIV. 

Tertia Editio eft Anni 1522. In cujus margine, uti notavit Millius, extant 
Var. Left. 19. ex Aldina potifllmum defunitae:recedic,tcfl:e Millio,a pracce- 
denti locis 118. , quorum quarra pars ex Aldina, qua fc nunc ufum efle EraC- 
mus in Apologia fatetur, emendaca cft : in hac primurtl Editione locum i.Jo. 
V. 7. inferuit. 

^tarta Editio apparuit A". ifJ/. Titulus ex parte ita fe habct: „ Joannes 
„ Frobenius Candido Leftori S. D. En N. T. ex Erafmi Rot. recognitione 

„ jatn quartum damus, itudioie ledor. In Annorationibus, praeterquam 

j, quod autor exadbiora reddidic omnia, magnam acceflionem adjunxic ex Grae- 
„ corum Voluminibus, eque vetuftiiHmis exemplaribus Latinis, quae nuper eil 
„ naftus". In hac quarta, ut ipfe Erafmus in Apologia fatetur, praefto fuic 
& Hifpanienfis editio Plus centies a praecedentibus Editionibus recedit, tefte 
Millio, fequiturque Complutenfem j in fola Apocalypfi nonagies. 

§liunta eaque ultima Editio, obfervante Millio, nonnifi quatuor in locis a 
praecedenti recedit. 

Summam fine dubio laudem merctur Erafinus, quod N. T. Graecum pri- 
mus typis publicavic, quod pluriraa loca illuftraviCjr.quod mira fagacirate & im- 
probo labore genuinam Ledlionem inveftigavit j ne alia adjiciam , quae omnia 
prolixe pracdicare fuperfluum eiTe puto, & fortaflis otio ledoris abuti videar. 
Nihilominus haud pauca funt, quae in ifta Erafmi opera jure defideramus , nol- 
lemusque faftum, uc Stephanus & Beza omnefque Editores, qui hos excepe- 
runt, autoritarem Erafmi omnibus Codicibus MSS. praeponerent. 

Primum quod in Erafmo merito reprehendi poiTe putem, unde reliqua otn- 
nia profluxerunt , iftud eft , quod nimis feftinanter tale ac tantum negotium fus- 
ceptum geilerit. Id amicis ultro failus eft , ilc enim fcribit Ulrico Ζαβό Nono 
Cal. Oiiob. ifif. Append. XI. Huic piftrino fic fum affixus 6c obligarus, 
ut vix otium fit capiendo cibo, Adagiorum opus ita locuplctatur , ut aliud vi- 
deri poflk. Apparatur mox excudendus Hieronymus cum annotamentis , & 
fcholiis noftris. Adornatur Novum Teftamentum noftris purgatum & illuftra- 
tum fcholiis. Editur a nobis recognita Copia ; edetur & fimilium liber. Ope- 
ra quae vertcram ex Plutarcho jam formulis excufa funt. Paratur & Seneca An- 
raeus a me fummis laboribus emaculatus. Cum horum unumquodque hujusmo- 
di fit, ut totum hominem, & quidem non Erafmum fed adamantinum aliquem 
defideret, facile potes conje£hiram facerc, quam mihi nihil fit vacui remporis. 

Eidera. ijif. Ep. CCLXXXIX. Nos labaribus propemodum obruimur. 



,2j Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

& gemlnA diffiGultate, nempe Hieronymi & Ν. Τ. fic diftringimur, ut cxifti- 
mem, Herculi minus fuifle negotii cum cxcetra & cancro. 

ψείΐο Caraffae id. Cal. Jan. ifif. Bafileac ^pp. XVI. Novum Tefta- 
mentum jam propemodum abfolutum cft, & quidem fatis feliciter, nifi quod 
ego laboribus enecor. * 

Bilihaldo Ψ irkheimero ,ΎΙζίύι D. Galli ifif. Jpp. CXLIV. Obruimur 
hic duplici farcina , quarum utravis Herculem non Erafmum requirir. Praetcr 
alia minutiora fuftinemus Hicronymum & Novum Teftamentum , quod nunc 
t-ypis excuditUr. 

Eidem Non. Cal. Febr. ifio. App. XLVIII. Eduntur Adagiorum chilia- 
des fic emendarac, fic locupletatae , ut novum opus videri poflit. Eduntur u- 
niverfa D. Hieronymi monumenta , argumentis & fcholiis a me illuftrata , nec 
iine fummis fudoribus emendata , notatis ac fcmotis, quae notha fiierant ad- 
mixta. Emcndavimus totum N. T. additis fcholiis. Molimur obiter 8c alia. 
His laboribus fie obruimur fextutn fere menfem , ut vix valetudinem tueri poS' 

fimus. ' ■''■' '■■''■-' V'^•'"^ ' 

Eidem. poftrid. Pentecoft. \^\6. App. LXII. Novum Teftamentum utcun- 

que eft abfolutum. 

- Eidem. ifi/. Lovanii pridie omnium Divorum £'/>. CCLXXIV. Novum 
Teftamentum , quod pridem Bafilcae praecipitatum fiiit verius quam editum , 
ffetexo ae recudo, & ita recudo, ut aliad opus fic foturum. 

Rimaclo Cal. Junii 1^16. Antverpiae Ep. CCLII. Tandem cflFiigi ex erga- 
ftulo Bafilietifi , in quo fex annoram opcras ofto menfibus praeftiti. 
••^ Joanni Sylvagio Cal. Jun. 15-16. Antverpiae Ep. CLXXVL Tandem ex- 
l^licui me c laboribus Bafilienfibus, fortaflis ferius & meis votis & amicorum eX' 
ipeftatione , fed tamen pro operis modo pene praepropere. 

- W^olfgangas Fakicius Capito ErnGinoBcLBcae 2. Sepr. ifio, App. LXXV. 
Caeterum gaudeo j te novam Inftrumenti novi editionem parare; & nomine im- 
peritae multitudinis gaudeo , cui videtur vel de tua eile caftigatione , quicquid 
non expurgaverit properantior ifta cura , vel fi quando Scholia diveria fentiunc, 
protinus calumniantur , te non bene memorem pugnare tecum, illic pofiturahic 
rurfus expungere, fluftuareque incertis velis. 

Latimero. Non. Jun. 15? 16. apud D. Audomarum Ep. CCLIV. Per literas 
obteftor, humaniiTime Latimece, ut in N. T. adjutes. Editum efi: protempo- 
ris anguftia fatis accurate, verutn mihi praeter exfpedationem bona remporis 
pars praecaftigandis exemplaribus , ac formis corrigendis erat infumenda. Tam- 
ctfi ad id muneris duo dofti magno aere fiieranc condufti : fic autem adjutabis, 
fi admonueris pcr Literas , quid mutandum efle ducas. Nam alteram mox ador- 
nabo Editionem; Verum cave ne cui hoc fuboleat, typographi gratia, cui do- 
mi manerent fua volumina, fi fentircnt emtores. 

Biidaeo. Ep. CCLI. Decrevcram levi brachio rem peragere , ut in minutiis 
quibusdam verfaturus, & locos duntaxat ceu digitulo indicarc. Porro cum jam 
edendum ellet opus, inftigarunt quidam, uc Vulgaram Editionem meavelCor- 
redlione vel interpretatione mutarem. Ejus farcinulae acceflionem cum oppido 
quam levem elTe ducerem , longe gravifllmam ipfa rc comperi, Deinde perpel- 
lebant , ut annotationes adderem aliquanto locupletiores. Jam protinus uc fcis 
retexenda omnia. Acceilit & illud oneris , arbitrabar Bafileae emendaca haberi 
exemplaria. Ea fpes quoniam fefellit , coaftus fum praecaftigare Codices , qui- 
bus ufuri crant TuTroyg*'?'"• Ad haec condufti fuerant duo probe dodi , alter 
Jure Confultus, alter TheologHS etiam Hcbraice perkus, qui formis caftigandis 
praeeflcnt. At hi quoniam Jiujus laboris erant rudes, quod fufcepcrunc , prae- 
ftare non poterant i proinde neceile fuit extremam formarum , quas vocant , reco- 



gni- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ijj 

gnicionem in me recipere. Coniiciebatur fuiiul Sc excudebatur opus , abfolveba•' 
tur fingulis diebus rernio, iic enim nunc vocanc. Nec interim ramen licebat, 
torum huic vacare negotio. Exxudcbatur eodem remporc Hicronymus, qui fibi 
bonam mei partem vendicabat; & itabac ientenria aiic immori laboribus, autan- 
te Pafcha ex eo piftrino memet explicare. Poitremo fefellic nos voluminis mo* 
duSj affirmabac typographus fore iit ad triginta plus minus terniones accrefce-» 
rer, exceflk autem oftoginta tres ni fallor. Iraqiie maxima temporis parte con- 
fumta in his, quae vel ad mc proprie non pertincbanc, vel ance deftinata non 
fiierant, delaifacus jam ac pene fraftus ad Adnorationcs perveni. Pro temporis 
modo proque valetudine praeftiti quod potui. Nonnulla prudens etiam ρΓαϋπε* 
rii, ad multa fciens connivebam, in quibus mox ab Editione a me ipib difleti- 
fi. Proinde τ;)ΐ hvri.fa.i woLξa.σy.^υίζύ) ίκ^οσιν , in qiia te magnopere rogo , m co- 
nantcm adjutes. Α rui Hmilibus eriam objurgari officii loco ducam. Illud unum 
(Ρυλχζίΐζ , jSeATiTi BouiJaie , ne id fuboleat Tois ΐ!Τθλλοϊί , 'iVa μ)ι τα. β£λί<ί οίχ,οί μί- 
νωσι τω ίντυτωτ•^. 

J}itonio Riccio Bafileac ifiS. 2<). Aug. Ep. CCCCXXI, Editio prima mi- 
hi non pcr omnia farisfecit. 

Haec omnia licct non ignoraret Millius, nefcio quomodo ad turpem tamen 
contradidlionem delapfus eil, auroremque Bibliothecae S. ροΠ: fe traxit, affir- 
mando „ Erafmum ad Editionem novi foederis ie accinxifle circa Calendas 
„ Oftobres Anni MDXIII. — ad fincm perdufluin efie opus intra menfes fer^ 
j, me qiiinqite^ & in lucem prodiiiTe menfe Februario Ann. MDXVI. prol. 
,, 1 1 10". Si enim numeri refte elTent pofiri , fcqueretur non quinque menles, 
lcd biennium & quinque menfes huic operi Eraiiniim infudaiTc. Non animad- 
vertit nimirum Millius, in Epiilola Append. III. ad Ammonium quam cirar er- 
rorem typographi 1513. pro ifif. edentis. Mentio cnim ibi fir praclii Helve- 
tiorum cum Gallis apud Marignanum d. i ^;. Septemb. ι^ΐί. commilli men- 
tio fir Edirionis Hicronymi, anno demum ifif. & ifi<). procurarae; & Epi- 
ilola data cft Ballleac, quo Erafmus non nifi poft mediam parrem exailam Aa- 
ni 15-14. priraiim appulcrac. 

Confirmatur hoc aliis epiilolis. Beatus Rhtnnnus Erafmo 17. April ifif. 
y^jyp. XXI. Petic Frobenius, N. abs te Te habere, pro quo tantum fe datu- 
rum pollicccur, quantuni alius quisquam, 

Idem 30. Apnl 151 f. ^pp. XXIII. Frobenius N. T. a te ciipit habere. 

N. Grebelius Argcntinae 11. Scpt. tfif. App. XXXI difpurat de N. T. 
cdendo, judicatque Lariiia ieorfim &: Graeca ieorfim edenda eiie, non ut co- 
lumna cOliimnae refpondeat, llncquc inrermixta omnia Graeca Latinis,&: rurfus 
Latina Graccis, 

Jo. Sapidiis Selciladio i ^. Scpt. ifif. App. XXXII. Commcndat Oeco-- 
lampadium Bafileam iturum , uc Erafmum videret. 

Tanta feilinatio ifta plurimis erroribus cauflam praebuif. \5x. jam nihildicam 
de inllgnibiis omifllonibus &: mendis typographicis, ur quando Apoc, 11. io< 
lcgitur nrap(x.Q^Ti pro ΏΤίΐραθίίτέ , & yiii pro ζωτίζ &c. (quod poftremum tamen 
crratum in calce libri cmendatur} quibus Millio tefte prol. 1121. fcaret Erafmi 
cdirio primai hinc faftum eft, ur frequcnter Verfio Latina a Textu Graeco,& 
annotariones ab urrisque diilentirent, cujus generis o£l-odecim exempla Erafmo 
objicic Edovardus Leus, „in quibus citat Graece fic efle, cum fic non iic in 
„ exemplari Γ110 : & cicat fie non eile Gracce, cum fic fic in exemplari fuo". 

Quam feftinanter omnia geflerit Erafmus, inprimis paret ex Theophylafto, 
quem ad manus habuit. Ille cum in fronre hunc titulum gerat: τοΖ ^ίοφιλίτά.- 
του α.ρχ^ίίτησχ.όττου ΒουλγΛρ'ΐΛί Tcvplou Θίοφυλχχτου Ιζίιγ>ΐ(η; ίΐί το χλτο. ΜλτΘλΓο» 
'£ux>f έ'λιοι/ : Eralmus voccm Θίοφυλοίχτου pro epitheto habuic > pro regione Bul- 
gariae autem, &: in praefatione Graeca Matthaeo praefixa, 2. 3. 4.&: j. Edi- 

Q. 2 tionis 



IJ4 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

tionis ϋουλγα,ρίον perperam lcgic, & in annotationibus primae ac fccundac F.diri- 
onis Kulgariurn nefcio qucm iiibitituic, manifefto paroramate. Pejori cnoicin 
Mar. I. lo. dicic : „ i^aricfum non additur in Graecis, praecerquam apud u- 
„ num Vulgarium": quod omnino falfum eil, Theophylaftus enim rcveracum 
Graecis confcntit, unde in pofterioribus Editionibus ejus mcntio ad illiim !o- 
cum omittitur. Gravidlmum dcniquc illud eft quod in Lucae XI. i'). fcripilt, 
& in omnibus Editionibus retinuic: „ Quod fi quis, inquic, mihi fortafie pa- 
rum habet fidei, ipfms Vulgarii (i. e. Theophylaali) verba adrcribam " : yl.t- 
ται yxg To '^^το^αιζέΐΐ' όταν ΤϊΓΜίοηζ Ιζ^ωτωσιν "ίΐα. wtpi άλλων yjji Ιλλων υττο^σΐωί^ 
τότέ γχξ μν) ^υνίμαοζ "^τηχ-ρίΚ^αι 'ίμφα,σΐΊ 3Ί^αισι τοι/ανο/ΐτου6ξα7Το/3))θ«να( , νεπίυηείίΐ 
deinde fubjungic, quam nos,quia tantumnoninipiavidetur,confultoomitcinius. 
In MS. autem Theophylafti , quo Erafmus ufus eft , manifcitiiruTie poit «Γυ- 
νά,μίνοί additur -ζ^ασιν &c pro roZ α,νοητου «^ctTrogjj^viyxi , quod ne qiiidcm Graecuiu 
cft, legitur toTs kmTon τοΰ ίζΛ'χοργι^Υΐνα,ι ^ unde fenfus oritur longe luculcnrior <!n: 
ad fcopum autoris accommodatior. „ Fic cnim το ^:ΐcnτoμlζ^^r ^ cum pUires in- 
„ terrogant unum de aliis atque aliis rebus-, tunc cnitn cum non poilk omiii- 
„ bus reipondere, fpeciem praebet fimplicioribus quafi haerentis & impedici" 

Illud denique in Erafmo minime ferendum eil, quod faepe cxcufaciunibLJS 
parum idoneis ncc fatis honeftis uti, quatn erroris culpam ilmplicitcr fateri ma- 
luerit. Caufatur feftinationem. At quomodo ίρΠιΐΏ feftinationem cxcufabit , 
aut quis ipfum eo adegit, ut feftinaret? j 

Alias cauilam conjicit in typotheras & corre£lores, ubi quid o{fenfunicft,ur, I 
„ In prima Editione verteratn, inquir, — • quanquam hoc ipfum librariis impu- \ 
„ tari poterat , quandoquidem nullam ejus rci facio mentionem in Annoratio- 
„ nibus, quod tamen in fecunda Editione mutaram". Contra Srunic. in Macrh. 
V. 27. Et contra Leuni p. 66. Luc. XVI. 25•. „ Compcrcram , inquic, m 
„ priore Editione negligentia operarum aut fortaiie caftigatonim ah ροΓιηιηι 
j, pro o^i hoc eft, adverbium vice pronominis. Nam id non efle facluni mco 
5, vitio vel illudarguit, quod in Annotationibus hujus rei nullani facK) nicnrio- 
„ nem. Id in porteriore mutacum eft". Male, nam cxemplar MS. quo uibs 
eft, legit ffiie non oL• 

Alibi ad Codices provocat , qui nusquam exrant , ut in Annor. Edic. 2. 

„ Nonnulli Graeci codices habebant: in hmninibns bona voluntas ev a.^^ ράι-ττοα ^ 

„ alii: hominibtis voluntas, absque praeporitione ". Et Epiil. DCCi.^11. Arque 

hoc quidem loco fateor praepoficionem h in nonnullis Graecorum Codicibus non 

addi,quum in emendatioribus addatur. Atqui non poteram in verfione nifi uni- 

cam ledionem retinere. Ε duabus igitur eam fecutus fum , quae magis arridcbac 

animo meo, quaeque Codicum emendaciorum &interprecumGraecorumenarra- 

tione commendabatur i quod fupererat, in Annorationibus erac agendum. Con- 

tra Stunic. „ Quod Lticae XIII. 34. verteram, inquir, eos qui mittnntnT ., 

„ nihil aliud fuit in caufa, nifi quod tunc ufus fum codice , qui habebac ibre- 

„ ψίΚκ<ίμ!νιοΜζ•. quum lcribereni Annotationes, qui fecus habcbat. Nec enim 

„ res afta eft eodem in loco. Quaedam annotaram in Britrannia , pleraque Β-ϊ- 

„ filcae, ac pro tempore divcrfis fum ufus exemplaribus, nec unis tamen. Por- 

„ ro quum perventum eiTet ad Lucam, ica fum affliilus adverfa valerudine, wn 

„ coaiius fim rotum laborem confercndi dies aliquot inrermicrere i nec tamcn 

„ poterant ceiTare operae , quod futurum erat magno typographi difpendio. 

„ Et ob id pollicitus fum alteram Editionem , qua farcirem quod in priorc fuit 

,, ceiTatum, id quod & fecimus". Et contra Leum Ζ,λλ XIV. 51. „ Cita- 

„ ratn , inquic, in Annotationibus ex Graeco Codice άτέ§%ίτα.ι συμ,βΛλέΤν 

,, quum in contextu fic -αταρζυόμίνο;. — Quid aliud hic divinari potuit,quammihi 
„ fuiilc aliud cxcmplar, diverfum ab eo, quod fecuti funt Caftigatores .^ Luc. 

„ XVII. 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. iif 

„ XVII. 34• Objicit, quod in prima Editione in contcxtu — fcratur trans- 

„ latio — e regtone fupercoelefli. — Cum vcrcercm , confentancum eil , Grae- 

j, cum codicem habuiiTe \vr u^^m^^ atque id tiim vcrti, quod illic oftenderam. 

„ "fo. VIII. 48. Qiium in aliis Codicibus repciiiTcm τίτι^άσΑΤί , hoc niagis li- 

„ biiit fequi, quod congrueret cum noftra Le6lione. Αδί. IX. f. Quum con- 

„ tcxtus & Graecus & Lacinus fic haberet , ut probat Leus , quid obfuic , 

,, quod in Annort. admonui, parriculam hanc in Graecis quibusdam Codici- 

,, bus abeile ? Qiiid aliud fufpicari potefl: , quam me poft alia naftum cxempla- 

„ ria"? Rom, V. 19. ediderat x.ctT€<ra6>iAiev , j, Id, inquit, iequebamur , quod 

„ habebarur in Graecis Codicibus ". XII. 11. „ In priore Edicione pofuerani 

„ vMfiCjd (ίβλειίοντέί , quemadmodum nos legimus , poll ubi deprehendi V. L. 

„ non celavi le£loreni ". V. 12. ad γίροντοίίιίάσκΛλοι», „ In prima , inquir, 

„ Editione, quum Bailleae non haberem eosCodices, ad quos contuleram, is, 

„ quo tum utebantur caftigatores , habcbat ^l 'if<t Ιν^ξα-ττον^ queni fecuti pofue- 

„ riinr: jnopier iiniim homtnem. Neque enim ego caftigo paginas excudendas; 

„ &: fi hoc qiioque munus obiilem, ficri non potefl•, quin aliquid fufFugiat. p, 

„ p. iufpicor id quod res eil, in Codice , unde conruli in Anglia, fuiile fcnptum 

„ νιμάξτομΐν pro γιμχξτον , id poftea reliftum eil: incuria : cujusmodi lapfus vix 

„ uUa diligentia qiiis poted effugerc Id noa eile vaniim vel illud arguit, quod 

j, in annocatione nullam hujus rei fecerim mentionem, atque adeo Icgam : pec- 

„ cai>eriint, Quod fane miror a ncmine Cailigatorum haclenus animadverrum, 

), quum id muneris in prima Editione obierinc Joannes Oecolampadius & Ni- 

„ colaus Gerbellius, in quarta Sigismundus (Gelcniuni opinor inrelligit} vir t- 

„ giegie doclus. Ut autcni Annotationes in aliis quoque locis difcre[)arenr a 

,, contextu, hac occafione accidic, quod Collacionis negotiuin pcregeram iii 

j, Anglia & in Brabantia, nihil minus habens in animo, qiiam adderc novam 

„ Verfjonem , viz. pcrfpicicns rem non ita magni fruitus elle , plurimum ramen 

j, invidiae conflaturani. Scd amici quidam improbis inilinitibus huc pcrpulere 

„ reclamanrem , ut quum jam adornaretur Editio annorationum , novaretur Sc 

,, Contcxcus, quam ad rem quum alioqui plus facis occiipato nec otium fupe- 

„ relll-r, ncc animus eiiet propenfus, indiligenter peraitum eil negorium". 

Paucorum fuorum Codicum aetatem & fidem nimiuin extollit, alios aureni 
omnes corruptionis immerito fufpeftos reddcre conaturj ut Jacobi I. 22. „ In- 
„ dicaram, inquit, tantum non addi in Graecis Codicibus. Stunica pracdicac 
,, addirum in Codice Rhodicnfi. Ac ego jam dixi, milii videri Codicem illuiii 
,, ad noitros fuiflc caftigatum ". 2. Fet. II. 2. „ Hic Stiinica pcrinde aoir, 
„ quall in multis veruftis Codicibus legerit άσ-ίλγέ/αίί , quuni in uno Rhodienfi 
„ legcrit, fi tamen legit; ciiius apiid me levior efl: autoricas , quod lufpicer ad 
„ noilros Codices fuiile caftigatum , quo congrueret cum Larina leclione ". 
x.Jo. V. 20. „ Indicaram, in Graecis non addi 'Dcum ^ ied habec Codex 
„ Rhodicnfis: at non habcnt innumeri Codices norae melioris. in Apoc. ΙΠ. 
„ Ne quis autem conremnat nailrum [cxemplar] rantac vetuftatis ^x:^^, ut Αρο- 
ν iVolorum aetatc rcripcum videri poiTec ". Atqui habebit iftud exemplar com- 
inenrarios Andreae fcriptoris SecuU VI., aut Aretkde ^ fcriptoris Seculi XI. II 
Millium audimus prol. 11 30. 

Cumquc haec duo poftrema accufationis capita ipfi ab advcrfariis objefla ef- 
fcnt, fimpliciter negando ac in illos rerorquendo, fefe magis oneravit quatn li- 
beravit-, „ Leus, inquir, §. 23. in his ita loquitur, quafi in hoc negotio iiin 
„ iinicum fecutus exemplar, quod ille A'ult videri fuiile depravatifllmum , nihi- 
„ lo magis iavens Codici meo quam mihi. Ac fubinde in fuis Indicibus impin- 
„ git mihi fufpicionem , quafi finxerim efle in Codice meo , quod non fueric , 
„ icilicet e fuo ingenio metiens cacceros '*. 

0.5 Er- 



126 ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

Errorcm in TJjeophyla^i appcllationc commiiTum ita palliare conatur contra 
Stunic. in Jo. I. „ Adcrant, inquit, Commentarii Graeci Tliephyladi , qucm 
„ nos toties adduximus nomine l^ulgarii ^ quod TheophylaSii vocabulum ob li- 
,, teras detritas vix legi poilet ". Cum tamen TheophylaBi nomcii m hoc MS. 
oculis legentium apertius pateat exprcilum quam Vnlgarii. 

Textum a fe formatum autoritatc Edirionis Aldinac tueri folct, refponfionc 
ad notationcs Eduardi Lci faepiilime , cum minime ignorarcc , hanc cile cx pri- 
ma ipfius Editione, ut fupra indicavimus, cxpreiTam. Ne jam dicam, qLiod 
autoritatem Editionis Complutenfis nimis extulerit , & pracftantiam atque acra- 
tem Codicum, ad quos exprefla fic, ex ingcnio confinxerit, quod caurae nimi- 
rum fuae favere videbar. 

In Apocalypfi deerant quaedam Capire XXII. quae Erasmus ex Latinis ma!e 
Graeca fecic. „ Qiianquatn , inquit in Annott. Edit. i. in calce hujus libri 
„ nonnulla, -verba reperi apud nollros , quae abcrant in Graecis exemplaribus, 
„ ea tamen ex Latinis adjecimus ". Quae contra Leum §. 243. prolixius ita 
narrat: „ Quoniam Graecis nunquam magnopere placuic liber Apocalypf^os, 
„ rarus habetur apud illos. Itaque quum cuperemus nihil abefle noftrae Edirio- 
„ ni, aegre extorfimus ab Inclito viro Joanne Capnione vetuftiiTimum Codi- 
„ cem, Commentariutn habentern in hoc opus. Ex eo contextus verba dcfcri- 
„ benda curavimus. In calce vero lcribarum incuria deeranc haec : Et fi qitrs 
„ diminuerit de verbis libri "Trophetiae hujus , auftret 'Deus partem ejtis de 

libro Vitae ό' de Civitate faniia^ ύ' de his y quae fcripta funt in libro iflo. 
„ Senfimus autem fcribam per eam occafioncm errafle, quod quum bis pona- 

tur : in libro ifio , ille ad pofterius oculos dcflexerit , reliftis quae funt in mc- 
,, dio. Siquidem ad nuUum lapidem frequentius impingunt librarii. Dubium 
•„ non erat , quin eilent omifla , & eranc perpaiua. Proinde nos , ne hiaret la- 

cuna, ex noitris Latinis fupplevimus Graeca. Quod ipfum tamcn noliiimus 
„ latere leilorem, faffi in Annotationibus , quid a nobis eilet fa£l:um,ut fi quid 
„ difliderent vcrba noftra ab his, quae pofuiflet autor hujus operis, lector na- 
„ dlus exemplar reftitueret ". Et clarius in Apologia ad Leum ("dc qua egimus 
p. 4;. & 4f.} „ In calce Apocalypfis in exemplari, quod tum nobis erat u- 
„ nicum, nam is liber apndGraccos rarus efi: inventu, deerat unus atque αΐίίτ 
„ verfus. Eos nos addidimus iecuti Larinos codices. Et erat ejusmodi,ut cxhis, 
j, quae praeceflcrant , poflent reponi. Cum igicur Baflleam mittercm recogjii- 
„ tum exemplar, fcripfi amicis , ut, ex editione Aldina reftitucrcnt eum lo- 
j, cum. Nam mihi nondum emtutn erat hoc opus. Id ita , uc juill , fa- 
„ ftum eft ". 

Accurarius tamen omnia rimanti fatis conftat , non ut Erasmus icribic , pet' 
pattca fuiile , quae ipfe ex Ladnis utcunque & feftinanter Graece reddidir , fcd 
a vers. i<5. ad finem libri fex integros verfus. In iftis enim omnibus Erafmi E- 
ditio abit a Codicibus MSS. ,& ita quidem, ut Graeca ipfius non obfcurum fiC 
ex Latinis fuifle converfa. Hinc enim profeila eil perpetua illa omilTio arciculo- 
runi vers. 16. ρι'ζα pro ^ ρίζα, λαμ'ττροζ pro λΛ.μ'ττροί^ vers 18. ■wpo<pr)Ttlxs βι- 
βλίου pro τνίί -ατροφγιτύαϋ τδ βιζλ'ιου, h β£\ϊω pro h τω βίζλίω bis. vcrs. ι ρ. Βι'- 
βλον pro Τ8 /Ειβλιου, ζωχί pro τ% ζα»?, -ατόλίωξ a.yia.s pro tms -ΰτόλίωί twj kyixi. 
Hinc eft quod συμμα.ξτυρβμαα inepte pofuit pro μΛξτυρ»μαι , quia in Latina Ver- 
ilone legerat : conteftor ; quomodo iile interpres Iblec fimplcx μΛ^τυρα vcrtere 
Aft. XX. 26. Heb. VII. 8. 17. X. if. Hinc etiam eft, quod iibi ipfi Latini 
Codiccs variant, eam Le£tionem imprudens fequitur, quae ab omnibus Graecis 
difiidet•, quod denique ο/)θ§ινο5 pro tjrpaivos, eA9e bis pro ίρχον, tl bis pro tlv, &c 
«.(pctigWei pro Λφίλίϊ. Uno verbo , haec interpreratio ex Latino in Graecum E- 
rasmo adeo infeliciter ceflic , uc Graeca ipfius a Graecis Codicum in tam brevi 

peri- 



•y 



j> 



jj 



PROLOGOMENA. 127 

pericopa minimum tricies aberrent. Quin etiam exiftimo , quod ex parte etiam fu- 
Ipicatus eft Bengelttts ^ alibi pailim, in hoc Codice Erasmiano Commentariorum 
Andreacjverba iacri contextus, quae aut revera, ut fit, aut Erasmi falrem judi- 
cio , non integra ab Andrea adfcripca fuerant , ab Erasmo ex Latinae Verfionis 
mendofo Codice fiiiilc addita. Ita cap. V. 14. poft verbum t^Γ/)0(Γex,ϋv)Jσαl'addic 
ζω^τί eii T85 a.\ma.5 rm L•L•wΊ , contra omnes Codices Graecos » & contra indo- 
lem Graeci lermonis , quae articulum τω ante {ωντ< requirebat : ex Verfionc 
Vulgara, quac habet adoraverunt vi-ventem in fecula feculorum •, repugnanti- 
bus plurimis, iisque vecuiliiTimis Codicibus Latinis. XVII. 4. μιψ^οι αχ.αθάρτ)ί- 
T05, ircrum contra omnes Codices Gtaecos vocem nihili Λκαθά/)Τ))ί confinxit, 
ad verfionem Vulgatam quae legit: plenum abominatione ^ ubi tamen Codices 
magno confenfu habent, ut Graeci & Beda, plenum abominationum. ΧΧίΙ. 
II. ό fM-Km ρυνασάίτω eTj, «.αϊ ο <5^('χ.Λΐοί ίιχ,αιωθίτω eTi, ut verfio Vulgata: qui in 
fordibus efl, fordefcat adhuc^ & qui juβus efi , juftificettir adhuc: contra fcri- 
ptos omncs Codices Graecos , &: plurimos Latinos. 

Illud vero miror, cur Erasmus naitus Editionem Complutenicm , cujus MSS. 
fidem alias tantopere praedicat, iftanon,uu promiferat, refticuerit, ledcorru- 
peric potius. Cum enim ipfe in prioribus Editionibus Latinum β bis veitiilec 
per ίί , poftea in Complutenfi repecta conjun£tione \h , non iftam illi fubfti- 
tuit, ied in quarta & quinta Edit. abfurde utrumque pofuit th ei, reliqua ve- 
ro retinuic , praecipue fuum Λφα.ι^ϊ\σ^ , quod in libris Sacris plane inufita- 
tum eil:. 

Quid quod Colinaeus, Stephanus, Haultinus, Beza & cum Elzevirio pleri- 
que omnes Typographi fequentes non Leftionem Codicum MSS. & verba au- 
toris , fed verba Erasmi ex Latino veria pro gcnuino Textu reprefentaverint ? 
quae fane fupina eft negligentia , & illis qui de Graccis fontibus adco gloriantur, 
Verfionemque Latinam contemnunt, minime condonanda. 

Uc jam non repemm, quod Erasmus Leftionem eorum qiios habebat Codi- 
cum Evangeliorum , Aftorora & Epiftolarum aliquoties temere mutaverit , cujus 
rei vefHgia adhucdum in ipfis Codicibus manifefta confpiciuntur , praerer loca fu- 
pra p. 44 allata. Aft. IX. f, 6. XV. 34. XVII. f. XXIV. 6. quin neque 
ipie diffitetur, ultro ad amicos fcribens, „ fe Codices fuos praecaftigafle". 

Triennio pofl: quanj haec de Editione Erasmi fcriprcram , prodiit Amftelo- 
dami Ano-nymi Bafileenfis Vindicatio Erasmi ab accufatione gemina Atitoris 
prolegomenorum in Mifcellaneis 'Duisburgenfibits , G^i\ya\. fupra feci mentio- 
nem p. 34. Agitur ibi de duplici errore, quem Erasmus commific, tura in Le- 
ftione Infcriptionis Qommζχ^x.^ήQxmΆTheophyla6ί^^ tum in leibione atque in- 
terpretatiortc ejusdem Commentarii in Luc. XI. fg. Mirabar priinum, qui 
GEMINUM illud potiffimim 6. fub oculos -venerit ^ reliquis omnibus, quae 
longc plura & graviora funt, non fecus acfi non fcripta eflent, negle£bis. Si 
quis hominem mukorum peccatorum accuiaret , & his leviculum quodpiam 
obiter adderec» patronus vero accufati, illis omnibus profundo iilentio praeter- 
milTis , hoc unum , idque non nifi ex parte excufaret , an reum ejusque caufam 
defendiile, an prodidiiie potius exiftimaretur .^* Hoc tamen fecitj qui perfonam 
patroni Erasmi fibi impofuic: cur autem fecerit, infra videbimus. 

Videamus interim , quid afFerat nofter Anonymus ι an contencfit, Erasmum, 
quem ego bis aberraile dixi , revera non errafle? Minime. I^ubium non efl, in- 
quit , quin ilk verus titulus , quem tpfe amanuenfis Graecus pro veteri confue' 
tiidine minio exaravit , ita debeat legi , ut ejus verba profert Autor TrolegO' 
menonim. — Unde hoc ilU ultro damus , potuijfe Erasmum utique jam tum 
fbi cavere ab illo errore^ quemadmodum poflea Jane eum fiiopte ingenio άεργε" 
hendit & correxit. — Κεπίο ad αΐΐεπιπι Ετγοτετη Erasmo 8xprobratum. — - 
§lui Codicem ϊη[ρεχετε^ non infiaantur^ lapfum hic quoqtte in άεβσώεηάο vel 

potins 



5) 



>> 



ια8 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

potius in Ugendo Erasmiim : primum 'voculam tjrcto-iv omifit , — Siglam^quaeroii 
Tiotabati arripiens pro τ«, & mox vertim & genuinum pronomen τ5 pro ulttma 
fyllaba vobis ΛνοίτΒ habens ^ quod fine dubio faBurus nonerat^fi non oculos 
ejus T. illud 'verfui fuperpofitum efugiffet. Erravit yfateor. Quid ergo me- 
cumlitigat? fi ipfi licet fateri , Erasmum errafle , cur non & mihi idem dice- 
re liceat? 

Venio , inquit j ad errorem Erasmo exprobratum^ quem gravijjimum vocat Cri- 
ticus , qui fane nihil , quod non valde fit leve & frivolum , in meditim attu^ 
lii. —- Ψήτηο fenfum verborum Theophyladti in Luc. XI. 53. Erasmus e 
Ιεδί'ιοηβ fua fatis commodum , planeque etiam verum ->• eruit. — Nam quod 
Augerido & exaggerando crimini fenfum inde emergentem , atque ab Erasmo ip- 
fomet in Latina hujus loci perperam defcripti verfione repraefentatutn , tan- 
tum non impium fibi nofler dicit 'uideri, plane calumniam fapit. &c. Impor- 
tunitas Sc raala fides hominis mc cogit ipfatn Erasmi Verfionem , qua verba non 
Pharifaeorum fed Theophylafti exprimere voluit, producere ex Edit. ». „Quod 
fi quis mihi parum habet fidei , ipfius Vulgarii vcrba fubfcribam , quae nec 
transferre gravabor in gratiam eorum qui Graece nefciunt : — Fit enim το 
Λ'ττοτομΙζίΐν , cum plures interrogant unum de aliis atque aliis argumentis, 
,f tutn enim , qui non potcft refpondere , fpeciem praebec ftulti, quod hae- 
„- reat". Utere nunc tuis oculis, Ledor, & expendc utrum /;> & BiowpiTccis 
Dominus nofter in iis numeretur , qui refpondere non pojfunt , quod Verfio E- 
rasmi, fiverba, utjacenc, accipiantur, dicit? & utrum Cenfura hujus vcrfio- 
nis iit levis ύ" frivola? Praeterea verum non eft, eutn, qui refpondere non 
poteft: , fpeciem praeberc ftulti. Speciem quidem praebet haerentis & ignoran- 
tis, & hanc quidem fpeciem non pracbet nifi fimplicioribus : nam fi per natu- 
ram rcrum omnino fieri nequit, ut fimul & eodem momento ad plures quae- 
ftiones refpondeat , prudentiores id nunquam cuiquam vitio vertent ; at nec his 
nec illis fpeciem praebet ftulti. Qui refpondere non potefl: , non prodit ftulticiatn 
tacendo fed loquendo & refpondendo : cujus rci exempla obvia fiint nec longe 
pctenda. 

Ha£lenus de erronea verborum TheophylaAi interpretatione. Indicaveram 
porro Erasmum in Theophyladi uno verfu bis , & in altero verfu quater, non 
Iblum male legendo aberravifle > verum etiam errorem partim agnitum partitn 
nec agnitum in omnes Editioncs feqaentes propagaville. Fatetur hoc Cenfor 
mcus , fed facile tamen , inquit , aequi & candidi alienorum ingeniorum ju- 
dices , libro diligenter infpeifo , fatebuntur , dignum venia errorem ad- 
mijfum ab eo. An hoc mihi objicit , qui & erranti libentiilime veniam dare , 
& erroris monftrati veniam viciifim petere fcmper fui paratus ? aut ego- 
ne Erasmutn apud Senatum Bafilieniem accufavi , utque mea gratia , inaudi- 
tus & indi£ta caufa, damnarctur popofci ? Egone parentem ejus virum optimum, 
cognatos & amicos, homines liberos & nobiles, ut mancipia mihi obnoxia di- 
dberiis & opprobriis laceravi ? oftia potentum , qui fuffragiis fuis mihi contra eum 
favcrcnt , puifavi ? cerdones & pueros,ut contra eum de rcbus, quarum nihil in- 
telligebant, teftimonium dicerent, fubornavi? plebcm & mulierculas & demago- 
gos in eum concitavi ? mireris clamoribus & libellis Ecclefias Helveticas & or- 
bem cerrarum/tanquam fi Hannibal antc portas eilet, turbavi terruique? ego 
denique non quievi , donec horum omnium fententiis Erasmus , quod Graecos 
codices fcriptos nec rede legiiTec nec rede fuiflet interpretatus> vcl damnaretur 
vel damnatus efle faltem videretur ? 

— non hoc operum , mihi crede, meorum eft. 
Sed inquiramus etiam , quid perfonatus Erasmi patronus de fuo cliente alibi 
fenferit ^^. p. f8. „Erasmum, inquic, fine ratione, initio faltem, plura loca 
„ N. T. Ϊ quibus utimur contra hoftes Deitatis Chrifti> ita explicuifle, ut illis 

„ magis 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. , ΐ2ρ 

,} magis quam orthodoxis faverent; aliquando eriam de icriptoribus facris non 
„ fatis confiderare fcripilfie , quod poftea vix exculare poterat , c^ aiia hujiiS' 
„ rnodi , non poiTumus probare •, quin etiam dodores reformati omnes , qui cae- 
„ teroquin ejus laborem maximis laudibus cfferunt, ipfum in his deferuerunc ". 
judica nunc , Leftor , uter atrocius &: malignius Erasmum accufet, cgo qui, 
in opere Critico , ejus crrores aliquot Grammaticos notavi , quos errores 
eOe nemo negat: an Ccnfor meus qui , fi placec, Erasnii vindicationem fcrip- 
fic, ilmul aurem,&: quidem faUbjipll erroresTheologicos, quihaerefm, hoceft 
crimen omnium invidiorifllmum fapiunt, inipegit? Aut judicent pro nobisEras- 
mi haeredes, qui ccrtiiHme ejus fiierunc veri amici. CumCritici, illis viventibus 
& fuperfticibus , eadetn facerent , quae ego fa^OjCum S. Colinaeus; &R. Stepha- 
nus ab editione N. T. Erasmici paflim recederent 5 cum alii ejus interpretationes 
magna cum libcrtate rejicerenc , nunquam crediderunt haeredes Erasmi , hoc fa- 
fto injuriam defunfto illatam fiiifle: at cum A°. iff/. G. Farellus & T. Beza 
Wormatiam petituri Bafileam tranfirent, & ea Erasmo objicerent, quae Tlieo- 
logi orthodoxi folenc, noftro Cenfore approbante , graviiTime & fcripto func 
conquefti. Ηίίϊο^ιη ex fchedis Bibliorhecae Fae fch/anae cxhiheo: 

„ Farellus^ Unusne, inqiut ^ Erasmus condemnabit Lutherum, Zwinglium, 
„ Calvinum, Oecolatnpadium , qui fuic omnium mortalium detcrrimus , im- 
5, probiirimus, nequifllmus , rceleratiiTimus, fcelcftiirimus , perditifllmus ac im- 
„ puriillmus nebulo? Th. Bez-a^ Arrianus, inquic, & qui omnem fidei Juili- 
„ ficacionem ilne Scripcura negavit , quod paratus fum coram omnibus Eccleliis 
,> &: Magiftratibus teitari atque palam faccre. 

,, Inrelleximus haud ita dudum , Farelle 8c Beza , die vigefimo fept. proximi 
„ Septembr. hic in publico Sylveilris hominis diverlbrio, antc prandium vos 
„ multis audientibus in T>. Erasmum Roterodamum debacchafos : Er a Te no- 
,, minacim, Farelle^ difcrris veibis Erasmum omnium mortalium deterrimum 
„ improbifllmum , nequillimum , fccleratiflimum ac impuriflimum nebuloneni : a 
„ re vero Bez.a, eundem Arrianum appellatum fuiiTe. Id Γι fecillis, fique ian- 
„ ftae memoriae defunfti exiftimationcm toc pudendis atrocibusque conviciis 
„ confultQ laceraftis, Nos fubfcripti faftum veftrum improbumac puram piitam 
„ calumniam dicimus, ut qui confidamus , perluafiilimumque habeamus ' eum 
,, ipfiimErasmum, vere acpro medtis, a quoquam probo, bono & inrepro vi- 
j, ro ejusmodi calumniis conviciisquc lacefllri auc profcindi nec pofle nec^debe- 
j, re. Haec, pro integerrimi viri memoria cxiftimationeque tuenda, ne dillimu- 
„ larcmus, legibus etiam civilibus admonemur. Dat. Bafileae 

„ Bonifacius Amerbachius ^ mea manu. 
„ Hieronymiis Frobenius , mea manu. 
„ Kicolaus Epifcopius. 

Pergit : Trofe&o SI ignorantiam vocare audeat Criticus^ videat ^ ne ita 
ipfemet criminis multo gravions incurrat notam. Facile enim plura alia cjus- 
dem Codicis loca proferri qtteunt^ in quibus eandem figlam ^ in qua expltca7i- 
da femel cefpitavit , ό" quae ei fola hujus qualiscunque erroris cauffam vide- 
tur praebtiijfe , absque haefitatmie ulla Erafmus νβδίίβίηιβ legit τόΐζ. "Deinde 
vero idem etiam aliis in locis non paucioribiis eandem litteruiam τ. fupra ver- 
fum ροβίατη ultimae vocis fyllabae initialem ejfe optime fefe oflendit intellige- 
re , jyilabaTnque hancce poflremam , prout ubique res , vox , fententia pofcebat 
fcite ac probe explicuit & legit. ΨΙαηβ totus hic ΒαβΙ. Theophylafti Codex 
figlts atque breviaturis fcatet , & charaiiere minuto ac difficili ejt exaratus i 
quae res minime tamen impedimento ftiit Erafmo , quo minus objcurijjlma 
qnaeque loca reBe atque emendate legeret ac explanaret. 'Docent id tot fen- 
tenttae Theophyla^ii pajjlm ex hoc eodem Codice ab Erafmo produBae, qiias 
qui in hujus Commentariis legerit , & cum Codicis Bajil., ex quo ille Ιοαηβί ^ 

R. fcri' 



^3<? Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

fcriptura contulerit , in ifla qnoque parte litteratnrae probe exerciraUim fnilfe 
Erafnmm•, ac ^ diim modo animnm intenderet ^ qiiicquid illud efl fiilsbrariwi^i, 
facllHme pede inoffenjo fuperare potuijje, nifi plane iniquiljimiis fit y ultro co7l•- 
fitebitur. Haec ii in me non dicuntur, extra oleas vagatur Cenfor: fm au- 
tem me petunt, manifeftac calumniac reus eit. E^o cn\m ultro confireor ^ E- 
rafmum non ignorantia fuiiTc lapliim, fed paroramate. Et qui poruiiicm id non 
confiterij cum fcirem , omnes Codices- tum cditos tum incdicos, quos Erafmus 
verfavic, haec compendia, vel has figlas, ultimas vocum Tyllabas exprimenrcs, 
5c vocibus fuperfcriptas , in finguus pene vcrfibus habere, ira iic, 11 eas legere 
nercivit, oninino legere neicierk ? cum porro viderem, tc has figlas Sc plurcs 
alias ab Erafmo ipfo in prima edidone paflim (vid. p. 199.) fuiile cxprefias? 
Sed ita folent fraudulenci lidgatores •, dicta ejus, quem fibi adveriarium fumunr, 
llcco pede praetereunr : ipii vero affingunt , quac ncc dixit nec cogitavic unqi lam , &c 
quae,cum iint fiilfa & abilirda , facile & magno tamen verborum ftrepitu refellunt, 
ut ita imperitis & incaucis glQriofam Viftoriam reporraile videanrur. Quid quod 
ipfe cenfor nofter in turpem prolapfus contradiftioncm hunc errorem Erafmi , uc 
mox demonftrabiraus, \\-3Μά ohicmt ignorantiaw njocare εβ aiifus? 

Sed age examinemus excufationcs ipfas , quarum duae priores ab Erafmo, 
duae vero pofteriores a Ccnfore noilro funt excogitatae. Primum caufatur fefti— 
nationem. De ea Ίζά Ccn(or : quarn iniquum^ inquit, cenferi debuerit , tct 
optimonirn ac ftndtofijfimorum hominum vota longo tempore frnfirari ύ' eludi-- 
re , donec fmgulos apices Codknrn fuorum crebro & follicite excui/iffet , neqtte ■ 
prius vel fernel edere velle nativafim lingiia, Novum Tiomini Noflri Tefia- 
mentiim , qiiam certnm &. exploratnrn haberet , fefe ne in nna quidem "υοαίία 
Vett. Codd. legenda explicandaque aberraviffel Si in tina taritum 'vocula E-• 
ralmus aberraviflet, excufationem ne quidem ncceflariamjudicaiTet: aliterloqui- 
tur Erafmus ipfe, & res ipfa. Porro feftinatio illa aut errores neceiTario pepe- 
nt , aut non. Si non fuit necellaria errorum caufa , Erafmus excufatione nec 
vera nec idonca ufus efl: : fi fuit neceflaria errorum , lapfuum , five peccatorum 
multorum caufla , cerce & ipfa feitinado error , lapfus , & peccatum fuir. Qiia- 
le enim eft effeftura , talis etiam caufa cft j uc adco fruftra idem per idem ex- 
cufetur. 

Altera excufatio erat, -vocabulum ob literas detritas legi 'uix potidjje. ^tod- 
porro ^ inquit Cenfor, ad nomen attinet Theophyladii ^ Codicem Bafil. infpi'- 
cienti wanifejiiffmum βί , litteras tres ροβτετηα5 plane figlis ^ & fugiennbns- 
qnidem, ac vetujlate y β non prorjns obfoletis ^at conftifis certe ac perturbatis ^r 
fuijfe pofitas. Si licerae A°. ifi >'. prorfus detritae & obfoletae fuerunt, quo- 
modo L• ipfe Erafinus A°. ifi8. & ego atque Cenfor meus nuper illas legere 
potuimus? an, quod prius evanuerat, iterum clarius apparuic poftea ? Porro fi 
Theophyla^i nomen ira detritum fuic , an ideo debebat legi nomen Vulgarii pro 
Bulgariae ? Invenic cenfor pro fua fagacitate medium terminum , ut hoc ex il- 
lo confequi doceret : ηΐΐ'ιτηατη ,inquic, fyllabam tb BaXyapicti , cujiis primam quo- 
que literam υ Graeco fere fimilem effe α me fupra annotatum efl^ βο prorfus 
cfformatarn invenimus , ut nonnifi ab exercitato leBore atque in id unum in- 
tento ab υ dffiingui ροβιί. Id vero falfum eft ; cum (Άτα. quando initio vo- 
cis vocali praeponitur , difFerat ab υ -ψ'λω > ut u Launorum ab υ Graecorum ; fi- 
wlae vero,quibus in iine vocum Ikerae λ$ vel ου exprimuntur , non minusinterfe 
diftinctae funt, quam funt α.ς &c ou. Sive autem vox Theophylafti , quae certc 
fcripta eft , clare fi ve minus clare oculis legentium appareat , negari non poteft , eam 
apertins patere expreffam^ quam Vulgarii^ quod nomcn cerriflime nunquam 
ibi fcriptum fuit, adeoque nec ita legi potuit. Obitcr obfervo , Cenibrem no- 
ftrum , fcilicct uc Erafmum vindicarec , illi novumerroremimpingere,acfiprimam 
litcram vocis BaAyagicti putailec efle T, quod cgo quidcm nonexiftimo;ficnim' 

potuic 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ιμ 

potuit Graece fcribere Δα^ΐί, & Latine T>avid, Γι Veronica 8c Beronice pro- 
miicue fcribuntur •, potuit in voce , de qua agitur , V Larino cxprimerc Β 
Graecorum , quod apud ipfos ejusdem foni eft. Mirum etiam cft , Ifelio hic iii 
mentem non veniile, quae ipfe in Praefat. T. III. Lexici Hifiorici p. 24. de 
vocabis ΒβσίΤΛσιανοί, Bvipo?, Βίκ-Τί»/), & BstAejDioi fcriprerat. 

Cum videret Cenibr, hanc excufationem non refte procedere, confugic ad 
terciam , difficulrarem nimirum legendi ortam a compendiis fcripturae. JJtrius' 
qne nommis , inquic , Bulgaruie S" Theophylaoii extremae literae in Cod. Baf, 
von fiint exprejfae ^ vcrum figlis ίαηίητα^ five lineolis decurtatae fcripturae 
indicibus fupra verfum pofitis , fignificantur. — Clarae qtiidem literae feptem 
priores Θέοφυλα, demde vero intrkati quidam 7iec fatis cognofciblesduiiiis fii^ 
pra verfitm extant ; aliud autem praeterea nihil. Guae contuentes m ipfo Co^ 
dice\ pofi edita Trolegomena^ viri Graece doilijjimi ,& cum verbisnoflriCen- 

foris componentes ^ non pottierunt nonmirari audaciam Critici. ΨΙαηβ to- 

tus htc Bafil. Theophyla^i codex figlis atqiie breviaturis fcaiet ^iircharaitere 
minuto ac aifficili efl exaratus. Si figlae funt confufae & perturbatae , intrica- 
ti quidam nec fatis cognofcibiles duftus, Bc charafter Codicis eil• difficilis , quae- 
ro cui^ Num Ccnfori, ejusque amicis Graece ^i»ii/^»?/j,&fl:udiofis,quilibros 
fine compcndiis & figlis typis excufos terunt, & ad compendia & Codices fcnp- 
tos ftupent, non fecus acfi characleres magicds vidcrent ? at quid hocadEras- 
mum ejusque vindicationem ? An Erafmo ipfi? at quid hoc aliud cfl: quam di- 
cere , ipfum nerdviileliteras, 6c ignorantia Graecariim figlarum aberravifle? 

Quarta excufatio haec efti Nota, β placet ^ Codicem Bajilienfem duobus pla- 
ne locis , primum in tegmine ligneo , deinde in charta α compaiiore agghitina- 
ta^ titultim praettiUffe vetnfla 7nanii infcriptnm : Vulgarius Archiepifcopus 
fuper Evangelia ; ut adeo in ipfo principio animi imqiii ac malevoli indicium 
Cenfor praebeat , qtii hoc toturn omittens plane ita loqiiitur , ut rerum iirnari 
leiiores omnem culpam erroris non pojjint non in folum Erafmum conjicere, —-.- 
^ti paiilnm modo aeqnitatis ac moderationis ad Cenfuram Criticam attulcrhit 
non grm^ate ignofcent Eraftno , qiii in errorem hujufcemodi pertra^Tus ab aliis 
fuerat potins ^ quam ut eum ipfe primtis erraret atque committeret. Ac non 
ego dixi Erafmum primum & folum erraile, fed erraile: five autem primus & 
folus, five cum aliis &: poft alios erraverit, erravit tamen. Neque puravi ad 
meum officium perrincre , ut genealogias &: origines errorum fcriberem , & E- 
rafmum a monacho Dominicano, hunc vero a Cardinali Ragufino, & hunc 
iterum ab alio in errorem perrraftiim fuifle docerem ; quid fi enim primum er- 
roris fontem indagare non poflcm , ideone error aut non eilct error, auc non 
eflec notandus ? Ego fcapham appello fcapham , ubicunque invenero j nec Γ0Ι- 
licite inquiro,aut quis illam primus fabricavcrit, aut qui in illam poilea , δίΐοη- 
go remporis ordine , confcenderint. Cumque Erafmus nec hac nec illa , quac 
praecedit, excufatione unquam fuerit ufus, valde dubito,utrum Vindicationcm, 
fi nunc illam audirec, calculo fuo approbaturus, & autori gratiis aftis didtu- 
rus eilet : „ Bene de me fcripfifti. Falfo & per caliimniam erroris ex incuria 
3, orti accufatus fui : non fuic incuria fed ignorantia; figlarum duftus eranc rani 
5, intricati & mihi non fatis cognofcibiles , charadter tam difficilis, ut legcre 
„ non potuerim. Item: non fuic incuria mea & paroramamcum, ka deceptusa 
„ Monacho Dominicano , cui tuto me credere poiTe putavi , errantem duceiii iecu- 
„ tus fum". Hoccine Erafmianum eft? Ego fane qui multum me infraeruditio- 
ncm & dignitatem Erafmi eiTc fcio, ita tamen me excufare aut exculari nolim. 
Nunc , quod promifi , indicabo , cur Erafmum vindicaturus duos tantum cjus 
crrores excufare fuerit aggrefllis ? caufa haec eft , quia non tam Erafmi quam 
fuos errores voluit excufarej ideo Eralinum in reliquis omnibus , qui longe 
plurcs & graviores eranc,& ad N. T. editionem propriefpedabantjerroribus 

R 2 . de- 



ΐ3ί Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

deferuit atquc indefcnfum reliquir, & non nifi eos, quos cutn Erafmo commu* 
nes habebar, attigit, fcilicet 

Dicam apertius, Anonynms Bafilienfis autor Vindicationis Erafrni fuit y^co- 
^«j Chrijhphorus I[elius ^ quondam Locorum Communhim ό' Controverjia- 
rum Theologicartim Trofeffor. Cujus errorem cum deprchendiflem , cumque 
Collegae ejus, qui rum forte aderat, &, quid agercm, quaercbac,indicailem, 
quamprimiim id ex ipfo refcivic (refcivic autem citiilliTie) ita exarfit , aut po- 
tius, cum natura non adeo malus eilet, ita in me inftigatus eft, ut & bellum 
mihi ftatim indicerec, &, quoad vixit, incredibili, fic plerumque irrito , iem- 
per autem molcfto , Ixbore id praecipue ageret , uC mihi nocerec , meque concu- 
mcliis δ^ malediitis vexarec 

Res ita le habec. Vir Cl. Jo. Jacokis Breitingertis , nunc Ling. Graec. 
apud 'Tnrice7if. ■Prof 'F. Vecus Teftamentum editurus ex Codice Alexandrino, 
(^quod anno demum 1732. perfe<n-um eft} initio anni 1728. Defcriptione ope- 
ris praemiiia, ejusque prerio indicato, hortatus eft erudicos, ut nomen fuum 
profirerennir, &: circirer tertiam pretii partem Typographo propediem folverent: 
iis vicilTim tum alia complura tum Codicis MS. Bafileenfis X. Seculi in Οίία- 
tdichum Var. LL. pollicitus. Simul etiatn confilium fuum J. C. Ifelio , ut 
ab ipfo adjuvaretur, per Epiftolani fignificavic fcribens : „ Statutum nobis cft , 
j, Vir venerandc, ut ex confpeftu operis hujus plenius cognofccs, novam hanc 
„ noilram LXX. Interp. Edicionem Varm MS. Codicum leiiionibtis vel pror- 
3, fiis non , vel mlnus integre haBenus editis illuftrare & locuplctare. In illarum 
„ numerum adfcripfi diverfas leftiones in Pentateuchum Codicis MS. Btblio- 
„ thecae vefirae , quem X. feculi aetatcm attingere cenfiiit vir lireratifllmus 
„ Bern. de Montfaucon. Qua vero ratione & quibus artibus pretiofifllmi Co 
,, dicis huJLis ufum impetrare mihi poiTim, Tu me, Vir Ven., docebis^ & ii 
„ minus in hoc genere, quod vereor, poflis defiderio meo fatisfacere, precibus 
„ tamen abs te ' impetrare me poile confido, ut mihi diverfarum LL copiam 
„ compares & indulgeas , quas vel ipfe vel alius quidani Graecarum lirerarum 
„ peritus iam olim excerpferar. Sufpicor enim olim a quodam veftrati-.ii cum 
„ erudirifilmo de Montfaucon fuiile communicatas ". Paulo vero ρο'Ι, d. 23. 
Aprilis ejusdem nnni novam operis defcriptionem publicavit , qua praeicripcos 
fines, intVa quos forer integrum,quibus luberet,dare nomina, amplivisScadCa- 
lendas usque Sextileis prorogavit, fcilicet, ut ait, ne exter; initjuis loconiyn fpa- 
tiis excluli laboris noflri fniSiu fraiidari fibi viderentur: pro Odatencho vero 
Bafilienfi, cujus Varias leitiones promiferat , haec fubftituit: ,, His uberrimi 
,j fLipplementi loco accedenc diverfae fcripfurae Variorum Codd. MSS. , qui 
„ maximam partem cum editis haftenus collati non funt: Sunt autem III. Bi- 
, bliothecae Academiae Bafileenfis Codd. mcmbranacei , quorum unus Gene- 
fin atque Exodum compleditur, fecundus 4. libros Regum &2. Taralip., 
ztruns ac\-\\(\ue Jobum ^ Salomonis Troverbia ^ Ecclefiafien, Canticutn, 
Sapicntiam & Stracidem •, de quibus Vir. Venerandus & fuis in rem littera- 
riam meritis celeberrimus JAC. CHRISTOPH. ISELIUS S. TH. D. & 
PR. ita monet: Neque eft fane quod exiftimes, ab ullo antehaceflecumedi- 
^^ tis collatos : nam quae paucae leftiones variae a Cel. Monfalconio allegantur, 
j, puto illas ego Mabillonium , vel fi quis fuic alius,ccrtis locis curfim inipeclis, 
j, uti fere fic in peregrinatione ab hominibus eruditis , olim adnotaile". 

Cum haec legiilem, miratus fum hominis tcmeritatem, negantis Codices Bafilien- 
fes ab tillo antehac fuilfe collatos, quod nuUa rationc ipli conftare poterat: eo- 
que magis mirabar , quod fcirem , non folum illos a me ipfo cum editis accura- 
tecoUatos, verum ctiam primum Codicem A°. i5'7<>. menfibus Odobri & No- 

vem- 



» 



jj 



PROLEGOMENA. 135 

vembri Tubingam ad Martinum Crtifium Profeflbrem , qui illum perlegit , mis- 
ium, tcrtii vero ufum 'Davidi Hoefchelio petenti & editionem paranti A°. 1607. 
I. Maji conceflum fuiile ! Cumque porro obfervarem, in priore defcriptione 
Breitingeriana fermonem elTe de uno Codice Balilienfi Oftateuchi , a Mont- 
falconio collati: in fecunda vero ejus loco fubftitui tres Codices Bafilienfes, 
quorum unus nonnifi Genefin & XIV, priora Exodi capira, duo vere reliqui 
alios fcripturac libros extra Odlareuchum continerenti continuo fufpicari coepi , 
a veritate hic aberratum fuiile, & quidem loco alieniffimo ^ ubinimirum7i^^,uc 
ait, 'vera & ΗεΙ'υείκα , aliquid promittitur praeilandum, & pecunia ilatim a 
contrahentibus exigitur. Ut ergo rcm cognosccrem , adii Bibliothecam publi- 
cam, & confukis Montfalconii Hexaplis ftarim vidi Ifelium, ambiguitate de- 
ceptum, Codtcem Bafilienfem^ quem idem Montfalconius apud ΨΨ. S. Ba- 
fiiii Romae viderar, curti Codicibus vel Codice ''Dominicanorum BafiUenfium ^ 
nunc Bibliothecae publicae, permuraflc. Hic error multos alios peperit, & fpe- 
cicm ridiculam contradidionis five contentionis inter Montfalconium & Ifelium 
praebuic, cum , quac ille de cepis locutus erat, hic de alliis intelligerer. C?odex 
Bafilienfis Montfalconn erat unus, feculo X. exaratus , conrincns Odtateuchum , 
& a Monfalconico collatus ell: haec a Breitingero didicerat Ifelius. Addic 
porro Montfalconius , in illo Codice defiderari fere totum librum Genefeos•^ fe 
vero ex illo Codice accurate coUato fupra mille varias Interprerationes Aquilae 
Symmachi atque Theodotionis excerpfifle : Codices Bafilienfes Ifelii func 
tres, diverfo tempore feculo X. XI. &: XIV. fcripti, duo pofteriores nihil ex 
Odateucho continent , primus aurem habet Genetln ; Montfalconius ncc B?.fi- 
leam, nec aliquem Codicem MS• Bafilienfem unquam vidit, fcd Mabillonius, 
vel alius, illos curfim infpexic, &c non nifii paucas quasdamLc£liones,in qfibus 
Codices verfionis των Ο variabant , adnotavit. Quis credat , hanc duplicem 
defcriprionem efle unius ejusdemque Codicis? id tanren puravitlfclius, &hanc 
opinarionem fuam in piOgiammare , in quo nihil , nifi quod certo verum cflerj 
proponi debebat , typis edi 6c in piiblicum fpargi paflus eft. Hic eft ille Ifelu 
error, quae mea fuit infelicitas, a mc indicatiis ! 

Cur aliquid 'vidi ? citr noxia lumina feci ? 
Cur imprudenti cognita culpa mthi? 

Poilquam Ifdius^ propter hoc vcl iuum vd meum peccarum, fex annoscon- 
tinuos vario obtencu me vexaflec, & eo redcgifle exiitimalTct , ut concra euni 
hifcere hon auderera, tandem A"- ϊ7;-[.. <:^^co'2Jit3.\'it'OepulJioriem calumniarttm 
fibi tmpa^arum , quara & Ballleae edidit, &: codcm anno tuni [nTjiario erudi- 
torum Parifino , tum per Mircunum Hclveticutn rtcxnreri curavic. Ejus pri- 
ma & potior pars eft Hiftona Codicis BafiUtnJis Montfuiconii^ 

Dico , Ifelium temere aiieverafle, Codiccs Bafilicnics α nemine antebac 
cum editis e(fe collatos. Quoniodo id excufar ? /::-V^?//j• , ohfecro^ inquir, //'/ ex 
'Verbis non mtelUgit tnulla tne tum de re alia cogit ajfe ^ quam de coUattone MSS 
Codicum IN LUCEM fUBLICAM ^ROLATA ? At fi hoc cogiravir , cur 
non difertisverbis expreillc, cum verbaconrra6lus,ubiagiturdepecuniapraefcnti 
Iblvendapro mercibus promiflis , debeant clTeclara 6c aperra?Dcinde an omnino, 
cum epiftolam icriberet, certo icivir, nihil ex Codicibus illis in lucem publicam 
prolatum eile? qui enim Hexapla Montfalconii non novit , non videri"- mul- 
tum ftudii ad Verfionem V. T. Graecam ejusque varias editiones adhibuiiTe. 
De Marrino CrufiQ refpondet , Crufius ajjinnat fe eiim Codtcem ^ixvoLym)/at.i ? E' 
quidem non inficior , hoc vocis etiarn de Collatione ^ Var. Le^f. e libro ali- 
ijuo excerptis pojfe accipi , quamvis ita ufos ejfe Criticos recentiores haud fa- 
cile accufator fit probaturus-y G^apropter mnlto efl fimilhis vero^ codicem ab 
illo collatum nonfuijfe•^ & f^anc conje^uram firmat ^ quodCrufms ipfe tantum 

R 3 firi' 



,34. PROLEGOMENA. 

fcribat , fe Codicem perlegiffe. Qiiid audio? an ego affirmavi , Crufium &c 
Hcefchelium codices illos contuliflc , ut mihi incumbat onus probandi ? annon 
fimpliciter dixi, Helium temere ncgafle, illos codices a quoquam fuiire collaros, 
quod probare non poilk? Sit aurem conje£lura ejus verofimilis, multum tamen 
abeil• ab afleveracione rei certae , cui plenam fidem haberc jubentur emtores 
pecuniam foluturi. Porro mihi tribuic,quod nunquam dixi aut fcripfi 5 & lepidos 
crrores imputat : Ait , Ecclefiaflicum hujus nofiri Codicis α Tiavide ΗκβΙοιΊιο 
Vtro Cl. olim collatim fmffe , cum illms ufum ab hac Academia impetraffet , 
e^ varias inde le5tiones in editione tUius exhiberi. Ego contra hoc falfum ejje 
dico. Pergit, fed^ an Hoefchelitts ufus fuerit , ac vel mitti ad fe curarit, 
haiid fatis conjiat. An autem fatis conftat , non ufum fuiife Codice , ncc 
mirri ad fe curaviiTe , ncc contiiUire ; quod Epiftola aiTevcrat , & quod erac 
probandum ? 

Dixeram , tres iftos Codices a me dudum fuifle collatos. Hanc meam affir- 
mationem vocat fplendidum mendacium. Ltqtiet igitur , inquit , β eorum , qui 
pariter mectim α Bibliotheca funt ^Ven. atque Cel. Virorum tefitmoruo ftandum 
ejfet^ quicqiiid iflo loco ja^iaty pro fplendido mendacio babendum fore , cr in- 
ter caeteras ejus vanitates Crtticas referendum-, quorum nimis multa tum in 
fermonibiis quotidianis ^ tum vel maxime in famofis illis Trclegomenis fiiis 
fridem dedit fpecimina. Deinde afFert co7ije£luram , ut probec manifeflo non 
effe 'verofimiie ^ eosCodices integros a me collatos fui£e. Haec efl: illa comiras 
Gallica, quam Parifiis didicic Ifelius: fed cum perfonam Theologi fibi impofuif- 
kt.^ putavit fibi cum gravitate i. e. cum fummo conremtu adverfarii loquendum 
cflej licec gravitas veri Theologi tantum diftet abcfFreni maJediccntia , quantum 
rugitus veri leonis a ruditu afini , exuviis leonis tcdi. Ego quidem primum Co- 
dicem Baiilienfem contuli mcnfe Februario 1718. & ex eo quasdam Variantes 
Leftiones & interpretationes excerptas poftremae editioni Commentariorum Jo. 
Clerici in Tentateuchum praefixi A°. 1735". quin & eodem anno cum Viro 
Cel. J. Alberti communicavi , vid. Glojfarii Graeci p. 212. Secundum Codi- 
cem conruli A°. 1719. menfc Decembri, ejus mentioDem feci in Prolegomenis, 
ubi dc Theodoreto cgi. Tertium contuli menfe Martio 171 8. Omnes variantes 
iftas lcdiones , Editioni L. Bos a mc adfcriptas , cum collatione MS. Cottonimi^ 
Marechaliani , Coisliniani^ ScSarraviani, 'n.cm cumHoefcheliiEdiiione Sira- 
cidae aliisque multis adhuc fervo , unde Hexapla Montfalconii & in plurimis 
emendari , 6c altera fortc partc augeri poiTent. Si lielio credis , ego nec hos 
tres Codices, nec uUum eorum,quos in Prolegomenis defcripfi paiTim, aut vidi 
aut contuli: haec ΐ\ cx defcriptis Codicibus non fatis rcfutara funr, prolaca luo 
loco V. L. Sylva refutabuntur ; ita eum, qui motum non dari contendebar, Diogenes 
ambulando refellit. Addo , me etiam quartum codicem Bafilienfem , noratum A. 
VII. 3. , continentem Pfakerium Graeco-Latinum Seculi IX. & iii prioribus 
Prolegomenis p. 36. defcriptum, cum cditis contuliile. Hujus Codicis collatio, 
qui & omnium antiquilllmus eft , & Pfalterium Turicenfe illuftrare porerat, 
Breitingero fine dubio fuiilet acceptiiTima: illum tamen Ifeliiis & A°. 1728., 
& A°. 1734. j poftquam a me A". 1730. indicatus fuiilec, omnino ignoravir, 
quia nimirum Bibliothecarius ex folo Bibliothecae catalogo fapiebac , in quo 
Codex inter Latinos non inter Graecos fuerat numeratus. 

Dixi porro, erraile Ifeltum , tribuendo Codicibus Bafileae in Biblio- 
theca publica, cui ipfe praefeftus erac, fervatis, quae Montfalconius Codici 
Patrum S. Bafilii Romae tribuerat. Id negat & pernegat tenerrhnae frontis ho- 
τηο acerbe conqueftus, fe erroris literarii falfo infi7nulari — alieniim lapfiim^ 
^ hunc momenti non valde magni^falfo & inique fibi attribniatqm impntariy 

errorem alienum Jibi imputari. Ego vero in ea ium haerefi , ut exutimem , 

& 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Λ. iSf 

&Γ ducem atquc autorem crroris, Sc quotquot eum fcquuntur, pariter errarei'. 
irno aliquando eum, qui errantem fequitur, primo erranre errare inexcufabilius: 
de hac ic fupra egimus p. 131. ad Excufationem Erasmi tertiam. Caeterum 
cum in poileriore Programmate fragmentum epiftolae Ifelii lcgercm,non fcie- 
bam , eum a Breitingero in errorem fuifle indudum , cum utique , ijuid ifte illi 
in literis privatis fcripfiilec, fcire nec poilem nec deberem. Hoc de me con- 
firecur lielius: fcilicet 7ie ipfi quidejn orta tnm erat fufpicio , falfiim effe Cl. 
Breitingerum y in Codice illo Bafilienfi agnofcendo. Edicurus dein Breitingeri. 
epiilolam praefatur : ne vero accnfator , fingi hic α me qiiicqtiam , ejftitire au^ 
deat , ifiam ei nuncjam conditionem dico : Mittat ad me quando volet cunqiie 
idoneos cognitores , qui fragmenta epiflolarum jamjam adjicienda cum exem- 
plaribus apud me extantibus omni cura componant (^ examinent. Si quod 
'verbum 'vel fi aliqtiam fententiam , occultandi caujfa erroris ^ njel ad viam de- 
fenfioni muniendam , addittim , detra^nm inveniatur i ego protinus Ceiitum 
florenos in nfum egenorn7n pendcre fiim paratits. Credo illi , nec pecuniam de» 
ponenti ncc jurato. Sed quid hoc ad rem ? Nimirum , quia non potuic pro- 
bare , quod erat probandum , nunc probat , quod non erat probandum. 

Perpende, quae fequunrur p. 3. £^<7, inquit, rem certam atqtte exploratam 
ad me ajfcrri 'PUTABAM^ p. 4. quts jam non videt , de hac qnidem re fe~ 
riam adfeOerationem Cl. Breitingeri ante octtlos habenti AMBIGERE 
NON LICUISSE ? p. 8. quivis vel obiter illa intuens epifiolarum frag^ 
menta mtelligit , haudquaquam α rne quicquid illiid efl ΐΓ•α/)<χ?λε•ψ»α5 admijum 
ejfe^ fed cmn ego qiiidem τΐ ακριβέ?, five ipfam rei veritatem^ absque culpa 
mea ignorarem , tantum ei Viro Cl. , quem certa ύ" exploratn ad rne CRET>E' 
BAM referre , fidem adhibuijfe. p. 11. 'Deniqtie cum non pojjfem tamen fidem 
abrogare Cel. Breicingero femel iterumque adfcveranti , Codicem yioftrae hiijns 
Bibiiotheccie α ^viro Cel. Montfalcofiio laudari , & varias ex eo Le^iioues ex- 
hiberi. 6cc. Haftenus credidi , nec ulla inevitabili neceilitate quenquatn ad crran- 
dum impelli, nec amici officium poftulare , uc amicum errantem icquatur. Sed 
agamus preflius. Fuerunt qui amicos plus oculis fuis amarent: fed, qui amico 
magis quam oculis fuis crederet , praeter Ifelium , quancum fciam , repertus eft ne- 
moj quid enim? annon aperte videbac tres Codices non efle unum Codicem, 
& Genefin non eile Oibateuchum ? Porro cum afleveratio Breitingeri eilec bi- 
partita,tum Codicem Barilienfeni Odateuchi a Montfalconio dercriptum fuiiTe, 
quod & verum eft, & ex ipfo Montfalconio fc didiciile in Epiftola fcribit, tum 
Codicem iUum exrare Bafileae , quod falfum eft : lielius amico in iis , quae vere 
fcripfit, fidem abrogavic: in iis autem, quae a verirate aberrans fcripfit , fidem 
adhibuit; imo quod diio ejus amici, Montfalconius &: Breitingerus , deOclateu- 
cho fcripferanr, verum non cile judicavit: quod vero unus , altero tacenre, 
Cimo contradicente} fci-ipferat, crediditj Sc quidem Breitingero potius crcdi- 
dic, juveni taniparum in his lireris accurato, ut eundem codicem eodem tem- 
pore in Programmare Oftateuchum, & in Epiftola Pentateuchum appcllarer. 
Verum fic erat in fatis, ut Venerandus Doftor a juvene, epiftola rubmiile fcri- 
pta doceri cupiente,in errorem abriperetur, ne non hac eciam in parte Erasmum 
referret. 

Pergit p. 4. Ita mihi omnino perftiadere debui — in alia profe£io omnia 
iturus , quod nenio jam non videt ^ β paginas illas Hexaplorum , izz quibus^zCi^ 
lienfis CQaoxfupra millies , 2^ continuapropemodum ferie citaiur , νείρβτβΐηηηιηι 
'vidiffem. p, 9. Obfecro te ^ mi Ιβίίοτ , an ille ita fcripfiffet, an hujusmodi ftbi 
finxiffet conjeanras ^ cui keiae effent ALI§IUANT>0 AUT SALTEM 
OBJTER INS^ECTAE Hexaplorum Montfalconianorum i/lae paginae? 
p. 8. Clariffime apparet , me loca illa Cel. Monfalconii, in qiiibusBzCuieniem 
Codicem nominaty neque infpexijfe tumt neqiie in mente habui[fe. p. 10. re• 

fpon- 



1^6 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

fpondeo^ β culpa haec βί , eam α me libenter agnofci. Κοη triviffe mitltum ^ne- 
que etiam in fupelleciile Ubraria fiia adfervare Vohimen ejusmodt ^ quod ccrtis 
tantwn fhidiis operanti , ac in fingiilari quadam parte facrae Critices verfanii 
confidt debeat , magnam hacleniis vituperationem non habuit. Haec ignoranriae 
confeillo non potuit non magno conlbre viro eruditionis laude celebri , qui 
nunquam ad illam confiigiiTer, fi aliam elabendi rimam reperillct. Annon mi- 
rum ell• Bibliothecario , Bibliothecae viventi, cujus divina mcmoria ab .idulato- 
ribus unice&c fpeciofc quidem laadabatur, τω tjravT' ίτταγγίλλο^αενω eiJfvcti, Monc- 
falconio porro familiari &: amico, nec nota fuifle Hexapla, nec, ubi de Codi- 
cibus Graecis V.T. a Montfalconio defcripcis agitur, in mentem veniiTe, utHe- 
xapla confuleret ? imo fi laltem T>iarii Italici notitiam habiiiiTec , pocuiilcc 
p. 2 12. invenire, quod Sc ipfum & Breitingcrum in viam reduxifiec. Sed nec 
hoc noverac : openim , inquit , Τ>οζΙΊβΐηύ Montfalconii ad Criticem pertinen' 
timn nullum domi hahebam^ ac neniinc quidem habeo. p. 3. 

Unum addit : p. f . minime fafpicabar , vnba mea α'•ί amico in lulgus edi- 
tum iri — Me infcio ac minime praemonito fecijfe Breitingerutn , p. 7. materiam 
crminattoni fiiae petit ex literis α me ad Cl. Breitingerum fcriptis , quarum hic 
fragnientiim aliquod, mente qiiidem optima , fed tamen me infcio atqtie irw 
confiilto , in lucem edidit. Λ /f «.f Breitingeri fuic,mukisnovorumCodicumledio- 
nibus promiilis, & fide atque autoritate Ifelit^ literis majoribus in programniatc 
fcripti , interpofita , multos emtores allicere ; cur ergo Ifelius , fimulatque de i.rro • 
re commiilb nipnitus efl: , quod paulo poft programma fccundum contigit, 
non curavit ftatim , ut tertium programma ederetur , in quo errores corrigerentur-, 
piOmiills , quae praeftari non poterant , & alTeverationibus , quae probari noa 
poterant , refeftis ? Hoc pa£lo & honeftius cum emtoribus egiflet , &: vcritatisr 
amorem oftendiiler , & omnem exprobrationis anfam in perpetuum praecidifiTec: 
Sed monftranti errorem fuccenfere potius atque nocere , quam errorem in tem- 
pore emendare maluit. Haec cnim vera arque unica odii Variniani cauia 
fuit, Hinc hoftis mi Ifelius, hinc inimicus. ■ 

Satis diu me dctinuit biftoria Codicis Bajilienfis ; I 

Cerera de genere hoc (adeo func multa} loquacem 1 

Delailare queunt Fabiuni -, ne te morer , audi : 
Confilium eil• , Ifelium paucis, quae memoria mihi fuggerit, fimplicker allatis 
ari^umentis χΛ.ξ>α.}(.τψζίίΐ , (non ut illi aegre faciatn, cui aegre facere nec ροίΓυπι 
nec vo!o , fed ut me defendam intra moderamen neceiliariae & inculpatae tute- 
lae , fimulque animum vel tuum vel meum nunc defatigatum relaxemj tum ne 
porro \'iri autoritate atque titulis invidiofe premar, tum ne temere p. 34. ho- 
rninem millius judicii vocaile videar. Quo peradlo objediones ejus innumerabi- 
lcs xctTd, srl^dL refutandi moleftia me liberavcro. 

,, A°. 1701, d. i+. Junii , edidic Ifelins fingularis doftrinae fpecimen, 
„ quod contra fententiam Jacobi Benigni BoiTueti Epifcopi Meldenfis de Baby- 
„ lone Beftiisque & Meretrice Apocalypieos Johannis confcripferac ". Cum non 
i«Tnoraret, Calvinum acerrimi Virum judicii laudari, quod cum totam fere fcri- 
pturam facram commentariis illuftrailec , ab Apocalypfi tamen interpretanda ab- 
itinuit : nofter de decem beftiae cornibus difputando tirocinium pofuir. 

„ A°. 1704,. d. 7. Augufti edidic fpecimenObiervationum atqueConjedtura- 
„ rum ad Orientalem Philologiam pertinentiutn ,ac maximam partem ex vetuftis 
„ VererisTeftamenti Verfionibus depromtarum " •, ut indicat libriTitulus: veria 
pagina habet hoc ad Lectorem monitum : ,, Cum haec diflertatio jam eiiec 
„ maximam partem excufa,incidi in Edmundi Caftelli V. Cl. Varias leUiones 
„ Syriacas & in ejusdem Animadverfiones Samaritanas ^zic^t ibi deprehendi, 
,, idem ipfi circa tria vel quatuor loca Verllonum Syriacarum, & circa paulo 
„ plures lciftiones Samaritanae Verfionis vifum cile , quod ego conjeitaveram , 

„ reliola 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε κ Α: ι?; 

'' felifta tamen plerumque exigua quadam inrer urriusque emendationem difFe- 
*', rentia. In ea re quemadmodum habcOi quod mihi gratuler, quod idem mi- 
" hi circa ea loca ac tali viro in mentem venerit, ita cupercm tamen, ut id 
" paulo maturius ad notitiam meam pcrveniflet» quo potuiflem earum loco, 
" quas ille praecepit, alias in medium proponere ^ aut faltcm pauculas iUaSj 
" quae mihi cum eo communes funt, prorfus omittere". Hunc locum mihi 
nionitravit Yir Cl. Jo. Ludovicus Frey, Ifelii tunc aemulus, poftea Collega, 
meus autem in Hebraicis & Syriacis praeceptor; rimulque obfervavit, neminem 
Polvelottis Anglicanis uti poiTe, quin fimul Caftelli Lexico utatur. 

In eodem fpecimine cap. I. ip. hacc lcguntur t „ Exempluni expofitionis 
nugacis atque fabulofae aflferam Rabbi T>avid Kimchi ex praecipuis Judaeo- 
" rura commentatonbus , is enim Notis in Haphtharoth in Hnphtharath Va- 
" iera defumcam ex 2. Reg» IV. ut rationem reddat, unde mulier Sunamicis 
' cognoveric, Elifaeum efle Prophetam (nam hoc filenir in Textu) non con- 
" tentus eft dixiiTe, ipfum in Ifraele communiter fuille habitum pro Viro Dei 
" & pro viro fan£to, ut addit in commcntario fuo, qui exrat in Biblns Bux- 
^' torfianis j Ted cx nugacifllmis Commentis Rabbinorum fuorum addit: 
" Rabbini noflri beatae memonae dicimt , quod ttim denmm fciverit illiim effe 
*,' νΊτηηι "Deifan^um, & non mitea fvel Latinius, cum id antea nefcivijfet) 
" quoniam non viderit ninfcam in menfa eju^ , & LECTUM iyiSyndone ejus, 
!' ideft, potiiit hoc legi in Syndone ejus^ enm effe prophetam. At quis hoc 
' iftos nebulones docuit " ? Ut nihil dicam de Syndone bis pro findone fcripta , 
poftrema Rabbini verba vertit: ET potuit hoc Ugi, ac fi eflent affirmantis, 
cum fint neganns, ita ut illud έτ pro nec pofitum fir, quod clare patct ex ejus- 
dem Kimchii commentario in 2. Reg. IV. 9. nifi ii dicat Rabbmum lccum ip- 
fo pugnantem fcripfiflTe , ab eadem muliere eandem rem L• eodem tempore fimul 
& vifam & non vifam fuiilc. Ex codem Commenrario viderc poterat , vocem 
♦-ip, quam leBtm interprcratur, non efle, ur purabat, primt, fcd quarti cafus. 
Denique non cogitavit Interpres & Ccnfor nofter de alia , caque loco Rabbini 
multo convenientiore, ejusdem vocis '"ip fignificatione, quae fi ipfi veniiiet in 
mentem , credo , exempiiim ttirpiculum non attitHffet. 

A°. 1709. d. 21. Maji cdidit differtatmits Academicae ^ qtia aetemitaS 

^mundi argumentis Hiftoricis conftitatur^ 'Partem i." Ubi, poilquam docuif- 

fet aptid BabylonioS 4.80000. annoriim obfervathnes fidenim coEiilibus latercu^ 

lis effe infcriptas, tefle ΨΙΊηιο, &c Ckerone qui eos 4700C0. annonm monu- 

mentis comprehenfa continere fcribii •, ita pergit : „ Si quis tamen a nobis po- 

ftulat ut has nugas ferio rcfutcmus , illc paucis ira habeat : Primum ipfos fibi 

" hac in re rurpiter contradixifle Babylonios , quando 'D/W. Sk. tefte 1. 11. 

*', p. edit. H. Sccph. 8;. majori adhiic hiatu qiiadragmta feptem myriades 

" ύ' tria milim annorum fuis obfervationibus arroganc , id efl: , fi quis hunc im- 

*' manem namerura latine expreiTum cupir, annorum quater millies & feptin-^ 

" genties millena trjaque ttem millia". Tunc ego fedecim annorum puer, qut 

Anthmeticae & Geometriae elemcnta difcebam a Celeberrimo Viro Joanne Ber- 

noullio, provocatus, ut mos efl: in Acadcmia, ad opponcndum, faflus funi, mc 

nec hanc Latinitatem intelligcre, quae 4.73000. annos exprimat per 4703000, 

nec contradiclionem turpem & immanem inter Ciceroncm , Pliniumque , & 

Diodorum Siculum videre poflc. Caeterum Autor hujus diirertationis tam pa- 

rum tum aliis tum fibi ipfi fatisfccii:, ut partem primam aliae partes nuUae fue- 

rint fecucae. ■ j r> 

A°. 1711. pro vacanteCathedraTheologicaDiirertationesedere coepit dcC^- 

nene Novi Teflamenti , ubi poftquam κ.ατ'' αςσιν docuiiret , quis Canonem non 
concinnaverit, & contra Pontificios DiiTertationibus quatuor per omnia fecula 
cundo eviciffet, nos iUum nec a Conciliis , nec a Poncificibus, nec a Patnbus ha- 

S ■ bere; 



13« PROLEGOMENA. 

bere : ubi ad rem ipfam ventum efl: , aqua ipfi haefit Sc obmututt , ita ut 
operofa Autoris noftra eruditione non fadi fimus dodiores quam eramus 
dudum. 

A°. 1712. a. d. X. Cal. Maji recitavit Orationem funebrem confecrandae 
memoriae viri plurimum Venerandi atque excellentiffimi Johannis Rudolphi 
mtftenii SS. Th. T>. & Nov. Teft. in Acad. Baf Trof. Celeberrimi. Poft 
orationcm diHam prolixas prcces attexuit , quarum hoc eft initium p. 49. 
„ iam te oramus SACROSANCTA TRINITAS , Tuum funt beneficiurn 
„ faventis amantisque viri egregii, & pietate praeftantes. Sed &EADEM TU, 
,, vitiis noftris irritata , adimere illos rurfum , & , quam inter hotnines incaiTum 
, accenderant , virtutis dodrinaeque facem , toUerc confuevifti " : Finis autcm 
p, 5;. „ Denique fic nos v'\wt.Tt his in terris doce i ita Legi tuac illi divinae 
j, jube aufculcare, ita fandiilimum Salvatoris noftri, FILII autem TUI, da fe- 
„ qui & exprimere exemplum , ut poft obitum quisque fuum rurfus cum IVet- 
„ ftenio noilro conjungamur in coelis , & inter innumerabiles beatorum animo- 
rum choros Tibi laudes hymnosque acternum concinamus. Audi DOMINE , 
„ DOMINE juva PER JESUM CHRISTUM DOMINUM ! Amen". Pre- 
ces iftis firailes prius non audiveram ( & utinam nec poftea audiviiiem ! } nec 
leeeram nifi apud SYNESIUM in Hymnis: 

συ τΓοί,τ»/) , συ d βσσι μο-Τί^ρ , 

συ <i'a.gpey, συ ί'ί θχλυί — - 

συ το τίχτο/ 'ίφυ$ ^ 

συ το τiκτόμ^vov — - 

β.μίμτ'ΐύζ Ιμίρίί^Γ}] — — 

•Βτίτίρ a.vTowaira!p y 

■•zjrf οΏΤιχτο)/) , ΛΖϊΓαταρ, 

njg aea.uT« — - 
' άυΤΛ /Ast.T>t/), 

ΛυτΛ γνωτΛ, 

αυτΛ Β^υγΛΤΥΐρ , -— 
Α*. 1716. α. d. το. ΐ3• ι/• & ^<^- Martii piiblice difptitavit T>iffertatiO' 
Hem Theologicam primam de Controverfiis Ecclefiae Anglicanae•, ejus Epifcc- 
patum , atque adeo diflm£iionem Epifcoporum atque Tresbyterorum expenden- 
tem. Poftquam ccncum paginas compleviflct , ut probaret voccs έττισχ-οττ» & 
'arpeσβυτeg8 in fcriptis Apoftolicis efle Ισο^υνίμΰζ , tandem vidit Hammondum in 
cadcm ciTe fententia in A^. XIV. ςο. qui etiam in Diflert. IV. c. VII. 12. 
icripferat: ex conceffa vocabulorum Ισο^υνΛμία. nihil Tresbyteranortim canfae 
■accrefcere pojfe. Peccavit ergo ignoratione elenchi Ifelius, cum Angli uno ore 
dicant , non de vocibus fed de re eile controverfiam. Ne vero peccaile videre- 
ter, Hammondum accufavit fcribens p. 100. „ mutafle ipfum fententiam, li- 
„ cec, aliter fe antea fenfiiTe, minime fibi declarandum duxeric". Si vero ^. 
Fe/lo, fcriptori vitae Hammondi , operibus ejus praefixae, credimus, ariteade 
anriotationibus in N. T. cogitavit, quam ac differtationibns ; utrunique vero 
opus βτηηΐ Sc eodem temporc tradavit •, licec iftud brevius biennio citius illo pro- 
Jixiore in lucem publicam prodierit. Nec hanc telam , quamexorfuserat, con- 
tinuavic Ifelius. 

A°. 171 7• venit Parifios , ad quam urbcmeodemferetemporeex Angliaredie- 
ram. Accidit aliquando , cum muieum Abbatiae S. Genovcfae luftrarcmus, ut 
Rcverendus Tetrus Francifcus Courrayerius Bibliothecarius nummum Graecum 
monftraret, quaereretque ex lielio, urrum eumgenuinumanadulterinumjudica- 
ret ^ Is fine haefitatione refpondit genuinum eiie , & haberc omnia ilgna yvJi- 
σιότ>|Τοί , charafterem literarum , rubiginem & rimas. Cum vero idem num- 
Wus in manus Andreae Faefchii^ quem aliquoties laudavimus , fuiilct traditus, 

fla- 



ρ R ο L Ε G ο i\I Ε Ν Α. ι^ρ 

ilatiin is pronunciavit efle adulterinum. Perculfo Conrrayerio & interrogante : 
quomodo de nummo judicium ferre poflec , quem nondum infpexiflet ? Refpon- 
dit, fe ex levitate nummi , quam manu lentiret , certo fcire,nummumnoneflecu- 
fum fed fufiim. Poilea oilendit , & lireras imperite exaratas, & fiiTuram lima 
faiVam , & rubiginem arte atque fraude induftam efle. 

Solebat porro Ifelius marginibus librorum tum manuicriptorum tum typis ex- 

culbrum, quos ex Bibliotheca vel publica vel amicorum acccperat utendos,fuas 

emendationes atque interprctationes adfcribere , nec ullis pofleiibrum querelis 

moveri porerat, ut manum ab alienis libris abftineret,licec parum eleganrer lire- 

ras pingeret. Vidi Λ®. 174.5•. Urflifii Chronki Bafilienfis exemplar Bibliothe- 

cae publicae,ira ab eo, ut loquebatur, ornatum atque illnflrMiim. Priusctiam, 

cum pro more traftailet librum C. Ψαίϊηι de re mtmifmatica^ ex eadem Biblio- 

theca, Bibliothecarius vero libriim ceu deformatum arque foedarum recipere 

noluiilec, coaftus efl: Ifelius aliud libri exemplar a V. Qon{\At Andrea Faefchioy 

ciijus parer Patini haeres fcriptus fuerat, petere. Haec res pelllme ipfi ccnitin 

duubus MSS. voluminibus Joannis Cardinalis de Segovia^ continentibus Hifto- 

riam Concilii Bafilitnfis ; horum niargini variantes Lcofiones ex collatione 

optimariiTn Editiomim , ut & fuas conjetituras adlcribi curavit, donec, re ad 

Senatum Durentumvirorum delata, notara fua non in margine codicis , fed leor- 

iim in fchedis fcriberc juberetur. Mulras valdc ridiculas notas & vidi apud Rev. 

Abbatem Jordanum ^ qui Parifiis, ut hos codices delcriberet , miilus erat, & eX 

eo audivi. Unam recordor: cum in hiftoria de quodam Papa diceretur, illum 

tnortmim ejfe afellando ; Ifelius de fignificatione vocis diipiuans annoravit in- 

telligi operis obfcoeni patrationem. Quid intcllexerit , divinare nec poilum nec 

volo : fed perperam inrellexiile doccor ex Glojfario du Cangii „ Afellare eft 

„ opus naturae facere, ut dicitur: dum afcllarcr, cniillt inrcftina. Eft pro ad' 

^^ ftllarey ad fellam ire^ iit apud Gallos allcr α ία Jelle". Nec meis libris 

magis pepcrcit Ifelius, cum eflet amicus, quam mihi, poilquam fadus cft ho- 

ftis. Habebam exemplar aliquot Epiftolarum fcriprum ante hos annos ducen- 

tos, in quibiis dantur Confilia Theologica Refurmarorum, de ineunda concor- 

dia inter Ecclefiam Gallicanam & Ecclefias Prorertanrcs Germaniac &: Helve- 

tht^^a Giiilielrnnm Bellajum legatum rcgis, qnas H. Gr(?//V/w typis excuias 

habuiile difco ex Oper. cjus Thcol. Tom. IV. p. 634. Eas cum Ilelio com- 

municavcram : cum vero reddidiflet (reddebaccnim, quae mutuo accepcrat} de- 

prehendi varias ejus annotationes tnargini libelli mei adfcriptas, quas nunc hac 

occafione producere decrevi. 

Ex Epiitola C^/^^r/ //^ίΖ/ί?»/.? Argcntorato 28. Aug. 1534. lcripta: „Chry- 
„ Ibftomus in Commentariis ad Timotheum: Nulla cceatura communis &: im- 
j, miinda. Si '' communis fit, medicamentum cll in promptu , fignum crucis 
„ illi impone, Grarias age Deo, Deo gloriam rcfcr] " Videtur legcndum com- 
„ niune": Chryfoftomus quidem fcripiic x-oim fc. χτίσμα. -y fed Latine dici non 
poteft creatura comrmme. 

p. p. „ Ego oprarim CoUegia &: Μοη3ίϊοπ3 " Semniaeiihy hocefl-, loca 
„ honeftorum , ut Eufebius inquit.] " puro leg. heterias cx Graeco έταφίαί , li- 
„ cet in Eufeb. quacrere nunc non vacet". 

p. p. „ Haec, mi Ulriche^ intra paucas horas, quemadmodum nofti, uC 
„ Dominusdonavit, qui fpiritum«confilii dat , ^ fw/^i/i• ad menfuraai, huccon- 
„ geffi] 1. CMJus". Vide Rom. XII. 3. Ephes. IV. 7. 

Ex Epiftola Conradi ψεΙίΊοαπΊ fcripta Tiguri 1 7. Januar. 1 f 3 f . „ Monachi 
j, funt docendi ex Verbo Dei , non fecundum traditiones humanas , fi ^* conrra- 
„ riac deprehcnduntur fcripturis Canonicis] '' deeft puto, non". Ego non pu- 
to; id enim fi fcripfiflet Pellicanus, omnem concordiae redintegrandae ipern 
praecidiiTer. 

S 2 Ex 



•M^lb PROLEGOMENA. 

Ex Epiftola Heinrichi Bullingeri fcripta 17. Januar. if^f. „ Confulemus 
j, crgo omni modo , fic eiTe farciendam concordiam, ut ipfc Dominus farciri 
,, voluit verbo veritacis , & ut omnia noftra ad " viviim quoque lccundum fcrip- 
„ turas & exempla Apoilolorum , five vetcris Ecclefiae , exigantur , componan- 
„ turque] '^ forte haec & lequens vox legenda ηηιιτη quodque ". 

Kx Epiftola Os-jualM Myconti fcripra Bafileae 29. Januar. if:?^. „ Praerer 
„ haec , quae viri pariter dofti & pii in praefentia icripferunt , non aliam vi- 
„ deo haberc rationcm , quam pro communi Concordia llc olim pofle difputa- 
„ ri. Nihil dcfiniunt enim in mediis. Ad Synodum aliquam intendunt igi- 
„ tur. Quamvis autem in fpeciem quacdam diiTentiant, animi tamen illoriim 
„ non diilentiunt , fcimus. Tam '' locis inter fe diflidenc , ut conllec ex tam 
„ mirabili confonantia , quis fpiritus mentes eorum poilederit] * forte fcripfit 
„ Myconius toti^ pro omnes, quod fane ab ejus llylo non abhorret•, vd forte 
„ etiam : lev:ter ". Quid Myconius fcripferit , cgo quidem clare vidco intelli- 
goque : emendationcm Ifclii me non caperc fateor. 

Denique A°. 17:?!• ab Ifelio cum praefatione paginarum 57.curataeil „SE- 
„ BASTIANI CASTELLIONIS Dialogorum lacrorum nova editio , notis 
quibusdam aufta , quae ex CoUatione diverrarum editionum ab ipfo Caftel- 
lione curatarum cunftas fimul Caftellionaeas hujus libri editionesexhiheanr". 
2f4.. hanc habec notam : „ T)uo fenatotes ^ concio^ Snfanna^^aniel puer.'\ 
Medincnfis [editio] hoc loco inter perfonas colloquentes refcrt quoque Se- 
nat^ ut Senatum ipfum indicet. Refte. Nam poftea in Dialogo diftinftionis 
gratia , cum accufatores Sufannae, Senatores illi nequam, defignantur , in 
cunftis edd. conftanter voces DUO SEN. praefiguntur, Scnatuique contra 
viciilim fuae dantur partes praemiilb SEN. Qua propter, quod obirer noro, 
hoc fere uno in loco ex Med. exemplo Oporinianam arque adeo hanc no- 
ftram edit. emendavimus ". Primo vocem Senat ^ fi Gallice fcripra intelli- 
gatur, Latinis Senatum fignificare , eft extra controverfiam: at inrer notam La- 
tinam Sen. & Senat. cam efle differentiam , ut \\\z fenatores , hacc feratumne- 
ceilario fignificet , quomodo probari pofltt , non video. Deinde Senarus hic nul- 
lac funt partesj quod hiftoriam Sufannae legenti manifeftum eft. In colloquio 
Caftellionis bis quidem loquuntur 'Duo Sen. de quibus nulla eft quaeilio: rer 
autem vcl loquitur vel loquuntur SE, Secundo quidem loco certifllmum eft lo- 
qui Senatorem unum , & tertio loco alterum , pollquam alter ab alrero juiTu Da- 
nielis fejunftus fuiiTet, ncutiquam vero Senatum-j niii fi dicas, Senatum non 
judicis fed tcftis partes egilTe, & fibi ipfi turpiter contradixiile , & Danielemad 
Senaiutn bis dixiflc: Trobe in caput tuum mentitus es. Primo autem loco, 
ubi verba commatis fo. rcpetuncur, loquuntur Duo illi fenatores, fed ironice. 
Nullum falrem indicium eft, aut fcriptorem Hiftoriac SufannaeaurCaftauonem 
dc Senatu auC Senatoribus aliis praeterduos illos cogicafle. Caftalio,cujus άυτο- 
yga.(po/ Verfioncm Dialogorum Gallicam nunc anre oculos habeo, pnmo loco 
habet LES A. fecundo vero & tertio L'AN. c\uor\xm'\\\uafenatores^ hoc fe- 
natorem unum denotat. Cum Ifelio Dialogum manu Caftalionis fcriptum oikn- 
diilem , cxemplari Dialogorum editorum ab eo donatus ica dircerti , ut ncc mc 
ab illo , ncc illum a me intelligi non obfcure agnofcerem. An illius an mea cul- 
pa id fiiftum fuerit , leftoris efto judicium. 

Poftquam A°. 1726. & ^Τ^Ι- quatuor m folio voluminibus Bafileac recudi 
curariec Gcrmanice Lexicon Hiftoricum ^ Geographicum^ & in pracfatione 
p. 2 0. monuiflet , in prioribus edicionibus Articulos macros reperiri-, Frit- 
/?)??/« j Β ibliopola, in fuam pofleiHoncm involariconqueiT:us,repoiuir,7/i'/i«wex 
macris fecifle Articulos Hydropjcos. Hoc did-erio irriratus lielius, praefixit 
Tomo tertio praefotionem akcram quadraginca paginis conftantcm, lcilicct ut 
vcrbofitatem objedam excufareCi in fine addens „NB. Nuntius mortis Biblio- 

„ polac 



55 

Ρ 
ϊ> 
j) 

5J 
J> 
J> 
») 



ρ R ο L ο G ο Μ Ε Ν Α. ι+ϊ 

>, polae Lipfienfis publicationem hujus praefationis jam fcriptae impedire non 
„ potuit, quia uti ante,ita ctiam nunc , interefl: & veram rei geftac narratioiiem 
„ in publico proponi, & Lipfienfium atrocem criminationem repelli". Eadem 
excufarione & ego nunc uti poilem, fed eft &c alia potior ratio; licet enim Ife- 
lius vivere defierir , vivic tamen adhuc ejus focius , belli Theologico-Cririci mi- 
hi indifti, imo non indifti fed illati, dux & concitor, qui unus & folus,non 
coeru failo & inconditis clamoribus, nec percuniculos & homines fuborruros 
agere, fed rationej quae fcripfi & quae mox adjiciam, fi poteft refellere , ec- 
iam debet. 

De Editione Colinae. 

C Jmon Colinaeus i Roberd Stephani vitricus, edidit Parifiis A°. if34. No* 
^ vum Teftamentum Graecum in oilavo •, cujus hic eft titulus : Η ΚΑΙΝΗ 
ΔΙΑΘΗΚΗ. Έν AeujtSTio, των Παριισίώΐχ , ■wa.fo. Σίμαιη τω Κολιναίω , ^'ix^Cply μ^^νοί 
hvTi^a. φθίνοντοί, mi α-ττο τϊίί S^eoyoviai α. φ. λ. S: Cum praefacionem nullam de- 
derit, qua docereniur, quomodo in hoc negotio fuerit verfatus, ad conjeiitu- 
ras ex confideratione Textus ipfius petitas confiigere cogimur. \Jt plurimum ex- 
prefllt Editionem Erafmi ^ interdum tamen deflexit 2.ά Complutenftm, ut in 
tirulis rrium Evangeliiiarum & alibi: at multo faepius MSS, eil fecutus, Ste" 
fhani in primis iJ". qui nobis eft duodecimus in Evangeliis, in Aclis vero & 
Epiftolis ejusdem Stephani Codicem »*, quod & Millius vidit piol. 1146. & 
1171. Forte etiam Kufteri Parifieniibus i.&:6. qui nobis funtEvangeliorumrtV- 
dmtts &c decimus tertius^ eft ufus, quod ex leftionibus honim Codicum lln- 
gularibus, quas & Colinaeus haber, conftat. 

Vcnit autem Colinaeus in fufpicioneni dupliccm Texrus N. T. mutati , non 
ex fide Codicum Graec»rufn, ied vel ex Verfione Latina vel exconjetlura. Al- 
tcra fufpicio fuit Tauli Colomefii qui Bibl. fel, p. 207. norau „ conformatam 
„ eiTe hanc editionem ad Vulgatam Verfionem locis complunbus , etiam ubi 
j, Vulgata vitiofa eft" nimirutn quia Codex, Stephano ία. diftus, quem Coli- 
naeus faepe fecutus efl: , confonat cum verfione Latina , & ad illam ell compo- 
fitus, quod & Cafialh Sc Efiius in !,Pet. ΪΙΙ. 19. agnoverunc, & tum res 
ipfa tum inprimis ordo verboruni teftantur. Alrera fuit T. Bezae , qui adver- 
fus S. CaftaUonem : „ Citas , inquit , Colinaei exemplar , quod non magni fa• 
„ cio , nill aUorum Codiciun confenfu adjuvetur ; quoniam refcivi , multa fuis- 
„ fe in co a quodam, alioqui linguae Graecae dQdiillimo , ex iblis conjefturis 
„ emendata". Huic ramen rumori vago praefero icntentiam j. Milli affirman- 
ti5 , id a Colinaeo aut nunquam aut rarifllme , (certe non faepius , quam vel an- 
tca ab Eraimo vel poftea ab ipfo Bcza} fadtum fuiile; in hac fenrenria multum 
fui confirmatus, cum ex decem locis ^ quorum nullum in Codicibus apparerevc- 
iligium Millius, lcd rimide, fufpicacus eft, fex in Codicibus Srephani ια. & κΓ. 
legi deprehendiilem. 

Denique Millius Colinaco objicit ^^quod, Exemplaris unmsautalteriusprae'• 
„ fidio frecus , facile nimis a recepra priorum Editionum & quideni MSS. librorum 
„ complurium lcftione receflerit} idque fubinde frivolc, temere, & reclaman- 
„ te omni faniori judicio: quale enim illud quod -ϋταρλ fummolibrorumconfenfu 
„ munitum unms & alterius Codicis fide mutarit in -zire/)! > Quid hoc , quod 
„ AfcyojUevcv , quod omnium Edirionum & Codicum fere eft , feceric χα,χίμί^οι , 
„ ex uno forte & altero Codicc.'' Mihi certe χΛ.χ»μίην illud nufquam occurrit, 
„ niii in duobus codicibusMS.Quamintolerabileautemhoc,follicic?.reίl•abiIitam 
„ & citra omnc dubium germanam leilioncm?" Haec Millii declamatio locum 
quidcm haberet, fi noftro feculo Colinaeus N. T. edidiflct- fed quo jurc ipfi 

S 3 v/- 



,42 ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

'uitio ^aripoiiity quod ufus efl: potius Codicibus , quoshabebat, paucis, quara 
Codicibus multis, quos nec habiiit, nec habcre potuit, non vidco. 

Ea autem fuic Colinaei modeftia, ut locum i. Jo. V. 7. 8., ab Erafmo jam 
in duabus Editionibus receptum, invitis Codicibus Textui fuo inferere non au- 
deret. 

DeEditione Bogardi. 

Tlrulus huic editioni praefixus ita habet „Novum Tcftamentum Gracce & 
„ Latine, juxta vcterum, cum Graecorum tum Latinorum, cmendatifll- 
„ ma exemplaria, accuratiillma cura & diligentia D. Erafmi Roterod. jam de- 

nuo & coUatum , & poftrema manu caftigatum. Acceflerunt in fine opcris 

Ie£tionum varietarcs ex diverfis exemplaribus , (quibus ufi fuimusinhaceditio- 

,, ne} vetuftiiT! colledae. Parifiis Veneunt apud Jacobtim Bogardum fub infigni 

, divi Chriftophori, c regione Gymnafii Cameraccnfis. 1543." In fine haec 

adduntur : „ Variarum Lcftionum tum diftionum tum fententiarum annotationcs 

ex diverforum excmplarium alibi excuforum atque adco manufcriptorum collatio- 
j, ne deprehenfae " paginis fepcem. Poftremo: „ Parifiis excudebat C^ro/^ G«/7- 

lard, via ad divum Jacobum , iub fole aureo". Quibus verbis libraria qui- 
dem taberna & Typographia indicantur, nomen vero viri dofti , qui cditionem 
curavit , tacetur , neque aliud quid promitri videfur quam editio poilrema Eras- 
mi repetita. Revera tamen in hac editione ab Erafmi quinta in Ibla Apocalyp- 
fi circiter centics , in reliquis vero libris plus centies difcelTum eft j plcrumque 
autoritate editionis Colinaei, aliqiiando etiani prioriim Erafmianarum^ rarius 
Complutenfis. Denique ex variis leftionibus conftat, editorem noilrum, quis- 
quis ille fuerit, ufum etiam fuifle poit Colinaeum Codice, qui Stephano poftea 
didus eft .λ Vid. ad Matth. VII. 2f. X. ii. XIII. 43. XX. 2J. XXVII. 
42. Marc. XV. 11. Jo. IV. f4• Caeterum rationibus praecipue Grammaticis 
videtur indudus fuifle, ut Textum Erafini vel ex aliis editionibus vel ex conjc- 
aura fua hinc inde immutaret. 



R 



De Q^uatuor. Stephani Editionibus. 

Obertus Stephanus N. T. Graece edidit , 16°. A°. 1546. 7. Id. Novemb. 

Quo quidem in opere excudendo , inquit ipfe in Praefatione , eandem qua 

, in caeteris uti folemus diligentiam , majorem etiam ut par erat religionem 

pracftitimus. Siquidem Codices na£ti aliquot ipfa vetuftatis fpecie pene ado- 

randos, quorum copiam nobis Bibliotheca Regia facile fuppeditavit , ex iis 

, ita hunc noftrum recenfuimus , ut nullam omnino lireram fecus efle parere- 

mur , quam plures iique mcliores libri tanquam teftes comprobarcnt. Adjuti 

j, praeterae fumus cum aliis tum Complutenfi Editione. 

Hanc Editionem expreific etiara BenediBus ΨrevotiusΈ^M\o^\Λinv\co]2CO' 
baeo , pcr Tetrum Haultinum typographum in vico Frementello , ad claufum 
Brunellum, fub infigni Stellae aureac, eadem forma Luteciae Paris IdibusMar- 
tiis A°. iHP ; ita tamen uc, numerantc Millio ρΐΌΐ.ΐ2ΐ5)., quinquaginta lo- 
cis illam defereret, & Erafmicam fcqueretur. 

Secunda Stephani Editio eft A°. 1549. IV. Id. Oftobr. cadem forma, iis- 
dem typis, eadem praefatione, imo eodem numero paginarum ac linearum. 

Tertta eaque elegantiiTima Stephani Editio eft in folio A". iffo. ij. Kal. 

Tul. qua quid praeftitum fit, praefationis fequens principium docet : „ Superio- 

ribus dicbus , Chriftiane Ledor , N. Domini J. C. Teftamenturn — cum 

vetuftiiTimis XVI. fcriptis exemplaribus quanra maxima potmmus cura ac di- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 143 

„ Ifgentia collatum minori forma, minutioribusque regiis charafteribus tibi ex- 
„ cudimus ; Idem nunc iterum & tertio , cum iisdem collatum , raajoribus vero 
„ etiam regiis typis excufum tibi offerimus. -— primo Complutenfem Editio- 
,3 nem intclligas, quae olim ad anriquiiTima exemplaria fuic cxcufa, cui certe 
,> cum noilris mirus erat in plurimis confenfus. Graece : το ^l α. βιβλίον Ir) τβ 
Iv 'Ζ'πα.ήα, ΌΌΤί τυ'ττω^Ιν , κο-τα. τίνα α.)/τίγξα.φΛ των Λξχαυατάτων χα.] α.χ.ξίβί'τά.τωγ. 
fecundo &c. 

^uarta denique Stephani Editio prodiit Genevae iffi. in Odavo. Textus 
idem eft ac praecedens -, nifi quod fingula Capita in certos verficulos nunc 
demum divifa fuerint: cujus invcnti his verbis memink filius H. Stephanus prac- 
fatione praefixa Concordantiis Graecis N. T. „ Ultimum, quod in literas Sa- 
„ cras, vel potius earum ledorcs, parens meus Robertus contiilit beneficium, 
„ minus aliis non fuiile, qui judicant, non infagaci eile judicio videntur — 
„ Luretia Lugdunum petens hanc , de qua agitur , Capitis cujusque caracopen con- 
„ fecit , & quidem magnam ejus inter equitandum parreni. — inventum illud 
„ fimul in lucem fimul in omnium gratiam venic, fiinulque in tanram autorita- 
„ tem, ut quafi exaudVorarcntur aliae T. N. five Graecae five Larinae iiveGal- 
„ licae five Germanicae ilve in alia vernacula lingua Editiones , quae inventum 
„ id iecutae non eflent. 

His explicandis fequentia addimus, 1. Codices MSS. non a Roberto Srepha- 
no , fed ab ejus filio , tunc temporis odtodecim annorum puero , aut infpc- 
ftos, aut cum cditis- coUatos fuiilej id quod tum ίρΓε praefatione N. T. 1 fS/. 
editi innuic „ plusquam triginta vetcrcs Scripturae libros VIDI , partim in re- 
„ gis Galliae Bibliotheca, Cquorum autoritatem & fidem pater meus in illa edi- 
„ tionc grandi recutus eft,J partim in Italicis"; rum eriam Th. Β eza mani- 
feftius ab ipfo didicit , & in dedicatione N.T. Elifabcthae Angliae Rcginae A". 
1564. his verbis expofuit: „ Adhaec omnia accellit cxcmpbr ex Stephani no- 
„ ftri Bibliotheca cum XXV. plus minus vetuilis Codicibus & omnibus pene 
„ impreiHs αύ Henrico Stephano ejus filio , & putcrnae fedulitatis haerede , 
„ quam diligentiflime collatum ". Eo facilius fpcro fidem mihi habebit leftor 
affirmanti, quae Beza de diligentia Stephani praedicac tam efle hyperbolica, 
quam ea quae de XXV. plus minus Codicibus MSS. tantum non vero dupli- 
cato numero paulo ante dixcrat ; Teftor autcm , me Scephani primum , iecun- 
dum , octavum , nonum , decimum quintum iterum confcrendo , & V. L. a Ku- 
ilero ex decimo tertio & decimo quarto editas cam Srephanicis coinparando, 
in his vix decimam illarum partem deprehendifle. Ucrum igitur H. Stephanus 
negligenter an ftudiofe in hoc ncgocio verfarus iic , ΕεΛοΓΪ dijudicandum xt\m- 
quo. Jdem circa primum Stephani Codicem jani obfervavit Millius prol. 1226. 
„ In uno, inquit, certe exemplari Cumplutcnfi Ledtiones plus DCC. omiilas 
„ in hac Editione dcprehendimus , hoc eft longe plurcs quam quae in ca no- 
„ tatae funt, neque enim adfcriptas videre eft ultra DXCVIII. Ncque certe 
„ credibile efl: majoretn habitam fuiile caeterorum librorum rationem quam 
,) Hifpanici ". 

Cum haec in priori Prolegomenorum cditione attuIiiTem , Anonymus quidam, 
cum quo nobis fupra res fuit p. 34, uc honori H. Stephani & T. Bezae fcilicee 
confuleret, urriusque teftimonio apertiiHme & confidentiillme contradixit: Fal- 
fum eft , inquit p. 8. Htnricum Stephanum puerum varias leiitones i f. Codi- 
cum collegijfe ^ ut in margine an. 1 ffo. ponerentur — Conflat Henricum StC' 
phantim po(l Editionem an. iffo. cod. MSS. undique conquifitos contuliffe. 
Juvat igitur, aliis ex abundanti allatis H. Stephani tcftimoniis id quod diximus 
confirmare. Jn Thefanro LingnaeGraecae ^χΆγλ diiertc teftatur, feCodicesTc- 
ί^amenci Novi contulijfe , patrem vero iftam collationem adhibuiff^e, cumN.T. 
excuderct. „ T. i. p. 888. 2. Pct. II. 14. ττλίονφαί. Hanc enira ledionem , 

„ non 



144. PROLEGOMENA. 

„ non alteram ^s-Xion^Uii , invenimus in plurimis Vet. Cod, quos regia biblio- 
,, theca nobis fuppeditaverat. T. 2. p. 267. E. κλυ^'ω/ , λ,λυί«νο5 , fcriptum 
„ etiam invenitur : fed magis recepca efl: altera fcriptura χ,λν(5ων, χλύ,ί^^νοί , de 
j, qua etiam omnia Teftamenri novi vctera exefnplaria conientire comperi 
„ (^qunm ea inter fe conferrem) Lucae cap. 8. & p. 463. G. Eph. V. 12. 
„ Invenitur & κρυ^νί , cum y\ habente 1 fubfcriptum ; fed in nullo noftrorutn ve- 
>, terum exemplarium memini me hanc feripturam obfervaiTc : ncc vero quera 
„ locum hic habcrc poflit intelligo. p. 85(0. F. in quibusdam N. T. locis , in 
,, quibus hoc vocabulum notatur, ex veteribus cxemplaribus manufcriptis, quae 
„ pater meus in confilium adhibuit^ dum illud ederet, alia οοη]ιιηΛϊηι, alia 
„ disjun£tim fcriptum habebant Marci VI. 31. ava, μισα^. ρ. 1025». D, ΑΛ. 
„ XXIII. 3. Ότα.^α.Ίομύί'ΐ. Pollit autem cuipiam videri aptius tsropa voVof> quum 
„ praecedat χ,λτλ vo^tov. Scd memini iil collatione Vett. exemplarium le£tio- 
„ nem hanc omnium teftimonio fuifle comprobatam : ac certe plus vehemenriae 
„ habet srotpa.vo/Au)v , quam ■ζτα,ρα, νόμο" , meo quidem judicio. p. 1 β66. F. Hic 
„ autem non tacebo, quantam in Vett. Exemplar. T. N. varietatem fcriprurae 
„ repererim in hujus arboris nomine Luc. XIX. 4. (loquor autem de iis 
„ exemplaribus , ex quorum collatione editum fiiic a patre meo Teftamenrum il- 
„ lud novum grandibus literis) T. 4. p. 5-98. C. expofitioncm iftam ex vete- 
„ ribus quibusdam exemplaribus aflfero , quorum collationem pater meus in con- 
„ filium adhibuit^ quutn N. T. excudit. Eorum enim nonnulla adfcripta mar- 
„ gini habebant haec verba : MevavJp» tS Κωμικ-δ γνά^η \i ©α,^^φ (pro quo ΘίίΊφ 
„ fortaflis reponendum fuerit Θαιί'ί) Item χρ^τ^ λρτ) τ» ν.5φΛ. Indicis Ι. ρ. 
„ 2 5*5. Β. legitur Marci 2. ράχ.85 α,^/ίφ» in Codice etiam MS. II. ρ. 33. Ε. 
,, ex iis autem exemplaribus antiquis, quae ad T- N. editionem undique οοη^ν 
„ quiiiverat pater meus, unum haec margini adfcripta de vocabulis ilHs habebac 
fAft. XIX. 12-1 οι,μφότίρΛ. XmiiS'yi ίίσι y w\i\v τα, με? σαίΆραχ. ίττι T)f5 κεφαλή 
j, Ι'τηβά.λ.λιτα.ι' ΤΛ, ^e σιμιχ,ίνθιχ ev ταΤί χιρσ) κ,ΛΤέ'χΒιτι , lirpoi το ά.ττομ.χττεβδ'αί τα,ζ 
,, i)ypory]Teti τα ■πτροσάι'τν» ^ ο7ον Ιί'ρατΛ, «ίαχ,ρυον, ηττυίλο? χ,αι τα, ομοΐίχ". Addam 
unicum ejusdem teftimonium, fed luce meridiana clarius, ex praefatione Cate- 
nae Attgiifiini Marlorati in Genefin praefixa: „ Robertus Srephanus , inquir, 
„ pater meus — quum N. T. Graecum cum muliis vetuftis exemplaribus 
„ OPERA MEA COLLATUM, primo quidem minutioribus typis & parvo 
volumine , — mox autem grandibus charafteribus & magno volumine , ad- 
hibita quanta potuit Typographiac Magnificentia excudiflec &c. ". Si Ήεη- 
ricus Stephanus Codices Bibliothecae Rcgis Galliae & Italicos contulit, & fi 
pater ejus Robertus ea collatione ufus cft , cum N. T. Graecum & parvo & 
magno volume excuderet, manifeftiilirae confequitur , illam collationem non 
poit annum i f fo , fed ante annum 1 546. fuiile fadam j nifi fi dicas Ro. Ste- 
phanum-i per nefcio quatn proleplin, jam anno iffo. collatione υΓικη eiie, 
quae demum poftea fueric inftituta: aut Henrictim ejus filium poil illud tempus 
Bibliothecas Regis Galliae & Italicas vel frequentaile vel omnino frequentare 
fine periculo pofuiiTc. Haec cum partitn fciret, partim facillime fcire poilet 
7. ^i- Bengelius^ nefcio qua de caufa ad veterem Cantilenam redicns „ XVI. 
„ inquit, Codices contnlerat Robertus : igitur IX. plus minus Henricus. Ad- 
„ dito hoc epiphonemate : Vere haee & modefte atque utiltter e(Je diBa , om• 
,, nes , ut fpero , agnoscent. IntroduB. in Crifin M. T. p. 44ο. 

Hac occafione duae difficultates , quae me diu torferanc , funt expedicndae. 
Altera eft de numero Codicum Stephanicorum -, cum enim Ro. Stephanus , in 
praefaticne & in margine Editionis in folio , nonnifi XVI. Codicum faciat 
mentionem, inter quos Editio Complutenfis primum occupat locumj cumque 
T. Beza in annotationibus non plures Stcphani Codices ad teftimonium citet : 
qui fadum , ut Henr. Scephanus lcribcret fe ptus quam XXX. Codices vidijfe , 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε isr Α. I4f 

& Beza tcftaretur , excmplar Henrici Srephani ab eo cum XXV. pius minuS 

Codicibus diligentinimc collatiim FuilTe? Rcfpondeo: facile haec &c fecum & 

cum verirate conciliari pofle, fi dicamus, Henr. Srephanum ultra XXX. qui- 

dem codices vidiffe, ied nonnifi XVI. a capire ad calccm cum editis contulijfe-j 

verba vero hyperbolica Bezae cile commoda intcrpreratione moUienda. Altera 

difHcukas efl: de numero Letilionum variantium. Cum enim Beza editione Ro. 

Srcphani in folio fueric ufas, & Lecliones varianrcs cx ejus margine faepe artu- 

lerit, etiam ubiTypotherarum virio in numeiO codicis aberratum cfl:•, quaeritur, 

unde idem Beza leftiones Srephanicas hauferic, quae in margine editionis Ro- 

berti non reperiuntur, ex codice fecundo /2'.v , ex oftavo quadraginta tres, ex 

omnibus Stephanicis in folis Evangeliis minimiim centitm cr duodecim? Re- 

Ipondeo ; Bezam praeter editionem Roberci accepiiie etiam ipfum Henrici L•- 

τόγρχ<φον, ex quo Robertiis, multis neglcftis, quaedam pro arbicrio excerpta in 

marginem fuae editionis conjecerat. Quod etiam obfcrvavic y. Morhms Exerc. 

Bibl. p. 41. „ Qiiis, inquit, varias omnes Leftiones canto numero non cre- 

„ deret Robertum Stephanum efle complexum? Sed longe alirer fe res haber! 

„ Theodorus enim Beza eosdem Codices [i. e.eorundcmCodicum collationes] a 

,, fodali mutuatus, ut eorum ope textum Graecum N. T. recenfcret, & coin- 

5, menraretur,nonnulIas ab eo praeteritas ad notavic "•, & ante ϊρΓϋπι,νεΙ falrem, 

ante quam Exercitariones prodiiflcnc , eodem rempore , Stephanus Curcellaeui 

„ praefac, N. T. Stephanicae, inquit, editiones magna cuni diligentia ad XVI. 

„ Graeca exemplaria collarae fiierunc , &: in majorc — plurimac in ϊί1ί5 exem- 

^ planbus inventae Varianrcs lc6liones ad marginem funr defcriprae: ied famen 

„ non omnes, quae illic habebanturj ut conllare poreit ex Bezae annoradoni- 

jj bus, qui iisdem cuni Roberto Stephano codicibus uius, quasdam in ejus edi- 

„ tione praetermiiTas recenfet". 

2. Qiiicquid Stephaniis in prima &: iecunda Editione ja£Vet, nempe ad Rc- 
gios Codices receniiras efle, revera tamen nonnifi rariiTitne, & ubi omncs auC 
plerique codices contra Erasmianam confpirabanc , in Textu emendando illoS 
adhibuit, cujus confilii ipfum in tercia Editione ita poinituit, ut ubique fere ad 
Tcxtum Erasmi exprimendum rediret, &,MiIlio fupputantc, vix vicies ab eo rc-• 
cederet, etiam contra plerosque, imo inrerdum contra omnes Codices MSS-' 
quod jam Ciircellaens in praefatione N. T. obfervavic, atque fuo jure miratus' 
eft. Quod aurem Millius prol. 1 1 fp- poft R. Simonium affirmat, decicsque• 
repetit: „ Complutenfis Editionis Textum illuni ipfum fuiile , queni ex MSS.• 
„ fuis recenfuerit Robercus , &: ad ciijus oram , antequam Editionem fuam pri- 
„ mam adornaiTet, Variantes iftorum librorum leftiones conjecerar. Sc 1177. 
,, Editione Complurenfi ceu fundo innixura erat haec Srephanica. — Coniplu- 
5, renfi ceu bafi infiilere eam manifeftum efl: in Evangeliis, Aftis &: Epiftolis 
}, 1 187. 1226. Hifpanici libri Ι^ίφα inriftcbat haec edicio". In hoc & a fe ip- 
fo & a veritate diflentir; cum ipfe, fupputatione inita, fateattir, Editionem pri- 
mam Stephani fexcenris circirer locis a Complutenfi recedere, & Erasmianam 
fequi , & qiiidem ducentis in locis perperam & contra omnes vel plerosque Co- 
dices. (in quibus etiam occurric illud x-aigS Rom. XII. 11. & Ih d & a<pa(g>)- 
«1 Apoc. XXil, 19. aliique errores rypographici) „ In Apocalypfeos Textu 
5, conficiendo luculcnrer laris prodic libri hujiis contexrus , Editorem fuorum 
„ Codicum ipllusque adeo Complurenfis adeo cxiguam feu potius nullam ha- 
„ buiile in Textu fuo ftatuminando rarionem , ut rejefto locis plus CCCCXL. 
„ CodiceComplureiifi — univerfuni Apocalypfeos Textum conformatum dede- 
„ rit ad Editionem quintam Frobenianam , h. e. Erasmianam ". Idem pr. 1 2 2 9. de 
tertia Editione aflerit Millius conqueftus, „ de Stephanij cum Edkionem hanc 
,> adornaret, nimio in quintam Frobenianam ftudio". Supra autctn dixerat, 

Τ Ste- 



146 ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

Stephani tcrtiam a Complutenfi mille trecentis locis variarc: licet in Apocalypfi, 
deferta Erasmiana & luis prioribus , Complutenfetn editionem fere fecutus fic. 

7,. Jure etiam conqueruntur viii dofti , quod Stephanus vagam admodum 
MSS., quibusufus cft, Codicum defcriptionem dederic, dum omnibus promif• 
cue commentitium titulum vetuftinimorum tribuit, & ipfi Editioni Complutenii 
locuni inter MSS. concedit-, praecipue vero dum non exprimit, utrum Codi- 
ces illi integrum N. T. an particulam ejus duntaxat hanc vel illam cominerent, 
unde incTcns confufio, quae plurimis erroribus caufam praebuic, exorta eft, Cui 
malo nos in recenfione MSS. medelam attulimus, oftendimusque Codices Ste- 
phani , cxcepto Secundo & Odavo , non admodum efTe vetuftos : praeter Com- 
plutenfcm Editionem habuifle cxemplaria Evangeliorum decem, Aftorum &c E- 
piilolarum o6bo , Apocalypfeos vero non nifi duo. 

4. In V. L. fignis Textui inferendis, & numeris Codicum margini apponen- 
dis frequentidime a typothetis aberratum eft. Confunduntur Codices α. & i*. 
& in Evangeliis non raro citatur Codex non nifi Kpiftolas continens & viciffinii 
quod etiam Lucas Brugenfis in i . Jo. V. 7. & Millius fufpicati func. Vide etiam 

fupra p. 37. 

5. Leviratis ejus hoc cft indicium, quod, nuUo novo teilimonio accedentc, 
intra quadriennium rantoperc a fe ipfo diflrenfit Stephanus, uc a priori Editione 
in fecunda fexagies fepties recederet , in tertia vero ab urraque praecedente , 
juxta Millii calculum, ducenties oftuagies quarer; utque in Apocalypfi femel 
atque iterum Erasmianam , tertio deniquc etiam Complutenrem Editionem , 
nunquam vero MSS. , quos habebat , & quos fequi unice debebat , Codicum 
Ledionem fequeretur. 

6. Diftinftionem Capitum in vcrfus non miror illi placuifle , qui Concordati- 
tias parabat, utpote huic operi neccilariam atque utilem } neque miror placuiflc 
Xypographis , quibus ex majori , aufto vacuo fpacio , libri volumine majus 
accrevic lucrumj aut illis Doftoribus , qui, neglefta connexioneConrexrus facri, 
fingulas pcricopas tanquam fingulas ienrentias & quafi toridem Aphorismos con- 
fiderantj ut ita liberius fuae phanfafiae indulgerc, arque quidliber cx quolibec 
cfficere poffint. At miror, univcrfalem adeo applaufum obrinuiiTe irt-am diilin"• 
ftionem, quae faepiilime impcrite fafta eft, & remper fenfum impHcac magis•, 
conjungcnda fcparat , aut ieparanda conjungit •, & Epiilolas v. gr. continuo filo 
ratiocinii fcriptas inftar icoparura diilblutarum cxhibet•, quo nihil fingi pofllc 
abfurdius, atque a fenfu communi &c mentc fcriprorum facrorum alienius. Sed 
bonum faftum, quod & olim cordati viri & nuper extirerunr, qui ab hac Ste- 
phani ftcrili ac minuta diligencia palam abhorrcre fe prae fe tulerunt. 

De quinque Editionibus Bezae, 

CT) Rima cditio cft A°. iffo. exhibens Latinam tantum Verfionem cum An- 
■^ notationibus } quae A°, iffp. Tiguri fuit repetita, Textu Graeco editionis 
Stephanicac quartac addito: Rcliquae omnes fecunda A°. if6f. , tertia A**. 
1582. , quarta A°. 1589, quinta denique A°. 155)8. exhibenc ctiam Textum 
Graccum , ab ipfomec Beza formatum. 

In prima & fecunda Editione adjutum fe fatetur Vallae^ Stapulenfis , & E- 
rasmt Annotationibus , praecipue vero R. Stephani Codice A°. iffo. cum V. 
L. cdito. In tertia adhibuifle eciam duos Codices MSS. fuos teftatur , ClarO' 
montanum nempe & Cantabrigienfem , una cum Verfione Syra N, T. & Ara- 
bica Aftorum Apoftolicorum , & utriusque ad Corinthios Epiftolae > in quarta 
& quinta accefliile praedicat confilia amicorum.'Z)r«/i/ & Tifcatoris. In dua- 
bus iisdem poftremis Editionibus mentionem ctiam facic vetuftiilimi MS. Codi- 

cis. 



^ κ ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. Η/ 

r/i , quem nupcr naflus dt •, quo ipfum tamcn bis tantum , in extrcmo nimirum 
Macthaeo & Luca, ad explicandam fubnocationam ufum deprchcndo. 

Diflentit Bcza abEditioncStephanica, in Verfione & noris, locis circiter du- 
centis , quorum quinquaginta in ipfum Textum Graecum rcccpit : Sexcentis 
vero minimum locis leilionem rccepcam dubiam facitj cique alias aut fingu- 
las aut fubindc plurcs .aequiparac. Accentus fpiritusque , commata eriam & 
dillindiones, pro lubitu immutavic, quoties ira planiorcm ienfum effici cxifti- 
niabac Neque raro etiam iententia mutata fecundis curis priora refingit at- 
que retra£tat. Et , quod animadverfione dignum eft, haec omnia Beza fibi 
permifit, Gum adhuc Laufannae commoraretur , & anrequam ad Hierarchiam 
Genevenfem cvedus cflec j ne quis putet , aliis non iccm liccre id quod Be- 
zae licuit. 

,, Satisfecit Stephani &: Bezac induftria Ecclefiis Reformatis hadenus omni- 
„ bus. Quorquot enim vel in Belgio vel Germania vel Gallia N. T. novas 
„ procurarunt editiones, magnorum illorum virorum Codices religiofc func ie- 
,j cutij Cafaubonus ctiam & Hcinfius, quorum tamen in Crifi & antiquitatis 
„ ftudiis magnum eft nomen j in illis acquicverunt " , inquic Hottingerus in Bi- 
bliothecar. p. 130. 

Hodie tamen, nifi me fallit opinio, communi enidicofum confenfu Bezae 
autoritati multum dctradhim eft. Ncque id immcrito fane: nam quod vel ex 
fua conjeftura, vel cx uno Syro aut Latino Interprete, fivc potius ex mendo> 
ίο eorum Apographo , vel eX uno aliqiio Gracco novo Codice , vel denique ex 
Complutenfi , contra confenfum Codicum vetuilifllmorum , Patrum , arquc 
Converfionum antiquiorum , leftionem receptam loco fuo movere loties rcntaviCj 
in eo haud paulo certe plus fibi fumfit, quam aequis judicibus adprobare poP• 
fer. Nequc illud non cordatis difplicet, quod, ex Veterihus Origenem ^ e>! 
recentiortbus %'ero Caftalionem , viros ipfo longe in tradirandis facris majori 
ufu atque fide verfatos, ubique acerbius reprehendat ^ ficuc ipie in Praefatio- 
ne gloriaturj tum quod etiam Erasmo illud ipfutn vitio vercic, quod ipie in 
fuis laudibus commemoravit j quando de illo in prima Praefatione „ Fa- 
„ teor, inquit, me videre non pofle , cur, quod uno loco comprobavit > in 
j, alio rejiciat: quod alibi mutavit, alibi rctincat**. De fe vero in Pracfatio- 
ne ultima , „ Ita , inquit , faftum , ut quater illud a me fuerit editum , no- 
„ vis fempcr acceilionibus valde locupletatum \ dum paucula quaedam in ip- 
„ fo contextu facerc meliora iludco : in annotationibus quaedam partim ab 
„ amicis admonitus , partim judicio ipfe meo emendo : quaedam prorfus tollo : 
„ multa prius a rae non animadveria adjicio•, quod a me faftum , fi quis levi- 
„ tati vel inconftantiae tribueric , non dubito , cerre bona conicientia frerus, 
„ ad omnes aequos ledores provocare. Imo tantum abfum ab eo, ut tories 
„ innovatae iftius rei me poeniruerit, ut in hac quinta hujus operis Editione 
„ eandera,imo eriam pene majorcm,quam unquam ante , operam , diligentiam, 
„ fidem adhibuiile me minime pudeat : imo nunc quoquc libens agnofcam ac 
„ profitear , a me neque tanri fufcepti operis raagnitudini , neque meo ipfius 
„ rummo deilderio, quamvis non paucorum vere amicoriim opera adjuro, eile 
„ fatisfadhim ". Qiiod pofterius Bezae de fe ipfo judicium , Hortingeri quod 
fupra propofuimus judicio, eft fane cur miiltum anteponasj neque quisquam 
opinor nos in contumeliam Bezae id dixiiie interprerabitur, fi ingenue, iplb 
Bcza praeeunte , fatcamur , Editione ipfius neo[iie noflro fummo defiderio ejfe 
fatisfaSium. 

Illud autem in eodem viro vix ferendum videtuf , quod pofteaquam cenrorcm 
aliorum egiflet, multo frequentiifime in iisdetn offendit, in quibus alios reprc- 
henderat. Audiamus ipfum in Praefatione: „ Utingenere, inquic, de om- 
„ nibus loquar, quum in ipfis Graecis Codicibus maxiina fic inccrdum varietaSi 



> Τ 1 



» 



VI- 



148 PROLEGOMENA. 

„ videntur omnes vel fatis multis exemplaribus non fuiile inftrudVi , ve\ non fa- 
„ tis de hac annotanda Varietate Iblliciti, quum caeteris negleftis eaplerumque 
„ annotarint , quae ipfi probarunt , quum fingula pocius annotarc oportuerit , 
„ uc fuum cuique judicium relinqueretur •, id ergo ab illis faftum fuiiie vehe- 
„ menter cuperem ". Quod fi fcrio fcripfit Beza , cur quaefo in Epiftola ad 
Academiam Cantabrigienfem , cum ei Codicem fuum donaret, contrarium fcri- 
bic his verbis: „ Hac de re tamcn vos admonendos duxi, tantatn a me in Lu- 
j, cae praefertim Evangelio repcrtam elle inter hunc Codiccm & caereros quan- 
„ tumvis veteres difcrcpantiam , uc vitandae quorundam offenfioni aflervandum 
„ potius quam publicandum exiftimem ? " Cur ipfe minimam parrem Variatio- 
nurti , quas in fuis Codicibus Cantabrigienfi Sc Claromontano viderat , promul- 
gavit , longe plura vero Sc praecipua non fupprefllc tantum , vcrum etiam om- 
nino negavit interdum, ad notitiam fuam pervenifle? Accipe, quid do£bi pri- 
dem conquefti fint: „Quod ipieBeza,ait Morinus in Exercitatt. p. 46., in aliis 
„ reprehendit, iemper praeftitit: variecates quas aliquoraodo probavir, eas tan- 
„ tum retulit , caeteras prope innumeras filentio praetcrmifit , ~ p. 56. aucmaligne 
„ diflimulavit. Beza nefcio quo confilio plurima , quae prae manibus habe- 
„ bat , publico invidit ", Curcellaeo tefte. Idem omnibus , quibus grave non eric 
Bezae annotationes cum Millii V. L. contendere, in oculos incurrec. 

FoedilTimufn denique illud eft , quod circa V. L. a R. Stephano A°. iffo. 
editas commifit. i. Cum enim ex praefationeScephanifciret,XV.tantumMSS. 
Codices ab eo qonfultos, & cum editis collatos fuifle, non veritus cft eorum 
numerum augere, de viginti quinque plus minus manufcriptis Stephani Codici- 
bus in Praefationc locutusj quem numerum in tertia demum Editione ad lep? 
tendccim, in quarta vero & quinta additis fuis Cantabrigienfi & Claromontano 
^d novendecim rcduxit , ne fcilicet non a vero numero iterum recederet. 2 . In• 
^er hos Manuicriptos eosque vetuftos Stcphani Codices Editionem Compluten- 
lem numerat. 5. Cum in prima Editione ad Srephani Codices provocaret, in- 
fequentibus mentionem Stcphani plerumqueQmifit, & MSS. illos tanquam fuos 
citavit , quod incauto ledori fucum facit , ac fi nempe ipie Beza ηόη Edirio- 
Bem Stephani A. iffo. , fed ipfos MSS. Codices infpexiiTec 4. De Codici- 
bws Stephani loquitur , ac fi finguli N. T. integrum continerent. f . Ubi Ster 
phanus ex incuria nullam variationem annotaverat , Beza ferio atque graviter 
teftatur , omnes vel XVII. Codices MSS. legere , ut in editis expreflum eft. 
Vid. in Matth. XX. 7. Luc. XX. 28. 6, Suum Cantabrigienfem ScStepha- 
ni fecundum pro duobus teftibus fefe inviccm confirmancibus producic , cum re-v 
vera duo t?ntum fint nomina ejusdem ilngularis Codicis , uti probavimus. p. 2 8. 
7. Denique nec illud probo, quod Codices , quos ante ipfum Ro. Stepha- 
jius ad marginem editionis fuae clare & diftiinfte expreilerat , Beza poftea 
obfcure & confufe fignificare maluit j de qua re ledorem monuit Typograpliu* 
Edit. 1. f. 3?f. 3> Sed & quod ad vetera N. T. excmplaria attinet, quorum 
,, fidcs & authoritas in his annotationibus faepiflime citatur (funt autem cum a- 
„ lia, tum ca omnia, quae in Regis Galliarum bibliotheca cxtant) de hoc te 
„ commonefaciendutn per me putavit illarum author , fe nimirum , quum inirio 
3, ea citare nominatim foleret , vocando , hoc , priraum , illud , fecundum , & 
„ ita dcinceps: poftea,ob fuum ea in re cum nulla tua utilitatc conjunftum tae- 
„ dium, illorum dcnominatione fuperfedifle , cnumeratione contentum. Valc" 
(videfuprap. 48. & 62.) 

Quanto reftius hic, qui nil molitur inepte: 
Non fumum cx fulgore, ied ex fumo dare lucem 
Cogitat. 
Quod fi quis igitur haec omnia cum bona, quae in ifto negotio requiritur, 
fide conciliare poteric, gratiiTiiXiuinnobis faciec, fi errances deducac in viam. 

Quo 



ρ R Q L Ε G ο Μ Ε Ν, Α. ΐ4Ρ 

Quo minus autem hoc fecilc iperem a quoquara praeftitum iri, facit hiftoria il-. 
lorum tempornm , qua conftat Bezam autorem efle libri , quo fupplicio capitali 
τανί Ιτίροίάζονί afficicndos efle contendit : Caftalionem vero innocentiilimum at- 
que optimum virum , Linguae Graecae in Academia BafilienjS Profeilbrem me- 
ritiilimum , indignis modis ab eodem oppugnatum fuifle. Cur igitur ab omni 
pia fraudc abftineret Beza , qui a vi aperta temperare iibi vix potuit ? quique 
tantum non ibla auroritate fua fecum diflenricntes opprimere poterat , cur fuper- 
fluam diligentiam in convincendis iis adhibuiflet potius ? 

Huc facit eriatn , quod Bcza Editionem alteram N. T. fui nonutn in annum 
preflerit, donec icilicet morcem Caflalionis antagoniftae fui, ex aegritudine ani- 
mi ob graviflimas non unius generis apud Magillratum Bafilieniem ipli ab eo• 
dem Beza intentatas falfas licet crimmationes confecutam , comperiflet. Quae 
omnia homincm potius vafrum ac diffifum caufae fuae , quam fidditer diligeiiT 
terque ac pie fuiccptum negotium gerentetn produnt. Ingenium Bezae cogno- 
fccre haud obicure licebut ex Epiftola, quam nunc primuiaex Λντογ^άφω cdi-. 
mus integrani. r ι -^ r ? - ». 

Sebaflianus Cafialio Theodoro Bezae S. 

„ Cognovi a quodam amico augere te tuas in Novum Teftamentum annota- 
,, tiones, & opiare refponiionem meam ad e^, quae inprioribusadveriustrans- 
„ lationcm meara fcripfifti , paratumque efle eam curare excudendam. An in 
„ eadem ientencia perieveres , icire-CK te velim•, quod ii perfeveras, reicribe 
„ mihi tua manu, licut ego tibi mea, & cgo tibi deinde mittam refponfioneni 
„ meam his condicionibus : Primum ut totam fid^liter cures cxcudendara , ne- 
„ qne quicquatn addas, auc detrahas , auc iminu^es. Deinde ne eam diucius 
„ fupprimas, neve quicquam adverfus cam, aut cuju3 icribendi ex ea fumieris, 
„ occafioncm, cmittas in publicum, quin ipia vel jam prpdieric, vcl una pro-. 
„ deat. Poftremo ut bona fide mecucn agas, neve cum hujusmodi aliqua canr 
„ ditione excudendam fufcipias , ut dicas: quantum in nie erit^ aut: p£r mA; 
„ non ilabit : fcd, an tibi per alios licear excudere, cento lcias, antcquam eam; 
„ tibi mitti jubeas. Illud ctiam addo, fi a nQmine meo usqye adeo abhorres,. 
„ permitro tibi , ut eam finc meo noipinc emittas, & nj? pro Gaftalione. quen-, 
„ dam appelles , qucmadmodum haftenus fecifti , idquc; f"aςias ia titylp meac . 
„ refponfionis, His ego tibi conditionibus (quas aequas efle confido} mitram , 
„ volente Deo , rcftwnnonem meam , tu deinde contra eam fcribicQ & excudito, 
„ quae voles, five ieorfum iive in eodemcuineavoluniiniscorppre. Ha»ile>iusde 
„ conditionibus. Jain cxcra conditiones, dabo tibi conrUiutu, Beza, quo riulJtis 
„ unquam amicus dabit fanius. Coniulo tibi ut abftinea§ a m^fediilis; idque; 
„ non rr.ea caufa facio•, nam maledidVa veftra caulam meam non tam lae.dunc,, 
„ quam juvant : & fi vos odiiTem , optarem , ut in eadem maledicejhtia perievera- 
„ retis, quo magis elucefcerct, cujusnara Spiritys arma adverfvpTi me adhib«acis; 
„ fed hoc tua cayfa confulo. Primum quia raalcdicetidQ pegcas in Deum,, cujns. 
,1 judicium vel vivusvel mortuusnon effugies. Peinde quia tc ipium reddis njodo- 
„ ftiiHmo cuique maxirae invifum. Poftremo quia caufam tqani reddi& fufpC' 
„ dam, dum rationibus quafi parutn firmis admifces maledi£l:a. Praeftaret, 5ς 
„ magis ingenuum elTef, iine odio aut acerbirate contradicerc Ita cnim a^ppa- 
„ reret ftudium veritaiis. Sed ut id iacias, impera tibi, & mcntem quaQreme- 
„ liorcm. Alioqui fi,euqdem animum retincns, verbis mpd^ftiam ficnulargj, auf 
„ fcriptis, llmulatio eflcc nihilo rnelior quam maledicentia, Haec ego tibi qup. 
„ animo fcribam , novit Deus &: ego ; quam vere & faluta,riter feibaco , tu ip- 
„ ie cognofccs , fi in tc ipfum defcenderis. Non odi te , quamvis a te in qui-, 
„ busdam diflentiam, & cupio erga tc, ilcut & crga omnes alios, officip fun- 
,, gi hpminis Chriftiani. Cpnrende niecum charitate : nuUum unquam habuifli 
Μ ainicum fi^eliprem. Reprehcijde in mea ti:ai>sUtk>ne, qyaei pftterisi rcm fa- 

T 3 „ ciee 



lyo ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

„ cies mihi ηοη ingratam : liceat modo ad ea rcfpondere , quae non bene rc- 
„ prehendiflc vifus niens ; in vcris reprchenfionibus habebis mc facilcm confes- 
,, forem atquc corredorcm. Vale, Bafilcae dic i<S. Junii, Anno ijfS. Mis- 
„ fa ftiic haec Epiftola". 

De Editionibus Ariae Monta.mi. 

T)Eneiiiiius jirias Montanus , Hirpalenfis, Doftor Theologus , juflii & ftu- 
•^ dio Thilippi II. Hifpaniarum Regis edidit οΛο Voluminibus in iblio Bi• 
blia Volyglotta^ & in iis Novum Teftamentum Graecc, quod poitearyunimunt 
duodccies, nofi fine aliqua varierate, fuic recufum. „ Editiones Pbntinianae" 
inquit S. Curcellaeus in pracfatione N. T., „ Complutenfem, qi^ae fuit om- 
„ nium prima, κ,Λτ* tb-oL• fecutae funt, nifi quod accentuum & ipirituum no- 
„ tas, in ea omiffas, adfcripferint". Et J. Millius prol. iiif. -„ Optan- 
„ dum, inquic, omnino eflct, uc editionis Complutenjis textus , demro τιηο & 
„ altcro vitio, quae in iterata proinde Bibliorum iftorum editione fuftulit A•^ 
„ rias Montanus^ intcger & illibacus in Editiones poftcriores quasquc tranfiis- 
„ fer." In alia omnia difcedit J. A. Benge/ius qm in Apparatu p. 4?.f. „ In 
„ Bibliis, inquiCjRcgiis Antverpiae A**. if/i- excufis iSi"». Arias Montanus ^ 
,, vel quisquis fub cjus dudfu rexcum Graecum rccognovit , is Erafmi Stepha- 
„ nive excmplar ad Complutcnfem Editionem conforniavit, & Plantini praelo 
„ accommodavit : unde multa Erafmica non tam confilio quam cafu remanfe- 
„ runc." Utrinque a vero aberravcrunt, icd multo propius Curcellacus atquc 
Millius. Certum enim eft , non editionem Erafmicam ad Complutenfem , fed 
vicifllm Complutenicm ad Erafmicatn conformatam fuifle , ita tamen uc τβ 
e(i(i(pof cflct editio Complutenfis , rarius autem cx Erafmi , & rariifime ex Stepha- 
ni editionc, vel orthographia vel ordo verborum vel Syntaxis mutaretur , velar- 
ticulus aliquando adderetur, aliquando demerctur•, plerumque perperam &con- 
tra plurimorum Codicum fidem, aut faltcm ubi iiihil crat ncceile. Id & αυτο- 
4/jat, docet , & Theologi Tarifienfes ex parte teftantur : „ Nos infrafcripti Doftores 
„ facra Biblia opcra Ariac Montani in luccm emifla , & a Plantino rypis He- 
„ braice, Syriace, Gracce & Latinc cxprclTa ad formamCotnplutenfiumEMxo' 
„ rum, olim in Hifpania impreflbrum,vidimus":&ipfeArias „exPhilippiregis 
„ Catholici mandato legatus , ait fc cum Complutenfi & correftifllmis aliis ex- 
„ cmplaribus collatum rcccnfuiiTe & probavifle. Antverpiac Kal. Febr. i f 7 1". Nec 
non Guido Fabricius Boderianus „ in ipfo eciam Graeco illud diligcntur eil 
„ obfervandum , ut ubicunque aliquid additum cft ex antiquis Codicibus Grae- 
„ cis , quod in Complutenfi editione non inveniebatur , quodquc alioqui f«;« 
>j Vulgata editione confcntiebat , obelifcus praefigeretur ". Plerumque tamcn 
Arias Moncaniis {\tit.fignis — i.e. obeli vel + /. ^. aflerifci appofitis , fuftulit aut 
addidit , quac voluit. Verum ergo non cft , quod Bengelius unus & folus , fed 
iine rationibus allatis , ailerit , muka Erafmica non tam confilio quam cafu rcnian- 
iifle : contra vcrutn eft , pauca Erafmi , non cafu fed confilio , huic Editioni in- 
ferta fuiflc. Tam infeliciter autem Ariae Monrano ceilJc illa ratiocorrigendiedi- 
tionem unam exaltera, ut,praeter ca, quae jam dixi, & vitia typographica e- 
ditionis Complutenfis retineret, & vera ledione expulfa leftionem mendofam e- 
ditionis Eraftni, aliquando typothetae culpa unice ortam , fubftituerec ; unde 
confequitur , illud confiliutn medullam praejlantiffimarum editionum pro Textu 
facro cxhibendi, quod Bengelius fecutus eft, mulris & magnis difficultatibus 
cile obfitum. 

Ufus autem fum tum editione Plantiniana prima anni 1572. quam cx biblio 
theca fua mecum libentifllme communicavcrat Vir Vencr. Hieron. Sttn. -van Al- 
/>/./m Theologiae in Academia Ultrajeaina Profeflbr A°. 1731.: tuni altera Pla- 

o . , ciniana 



PROLEGOMENA. lyi 

riniana cum hiterpretatione mterlineari Latina 1584,. in folio, cum qua eriam 
cdirionem Raphelengii Leidae A". ifpi. in 24.. congruere deprehcndi , licct 
utraque a prima in Evangeliis, Ailis & Epiftolis minimum centies difcedat, ad 
Erafmi &: Stephani editioncm defleftcns : tum denique editione Tetri de la 
Roviere Genevae A". 1620. curata ciim notis Jofepbi Scaligeri. Hac editione 
ut plunmum hodie utuntur , qui fub dominarione Turcarutn vivunr , Graeci : fe- 
qiiitur autem Planrinianam alteram, exccptis quadraginta circiter Evangeliorum 
Aftorum & Epiftolarum locis, quibus Erafmi edirionem praetulir, quisquis ille 
fuir, Ediror. In Apocalypfi vero Arias Montanus preflius Complutenii adhae- 
ilt, ira tamem ut eriam hic quadragies, il rede numeravi, ca editione deicrta 
Erarmicam fequeretur. 

De Editione hodie Recepta. 

JAm novendecitn , h. e , plures quam initio piiraveram , Ediciones principes 
defcripfi , nondum tanien , quod mireris , de Editione hodie recepta egi. 
Haec enim demum prodiic A°. 1624,. ex officina Elzpviriana: ab co ve- 
ro tempore» certarim &c ab Elzeviriis , & ab omnibus in Belgio typographis, 
& a .y. Curcellaeo , 7• F^^^'^ > 7- Eeusdeno ( qui verfionem Latinam Ariae 
Monrani , cum hoc Textu Graeco parunt confencientem , appofuir} denique G. 
α Maflricht fuit repetitaj ita ut nullius reccnfionis plura in manibus hominurn 
verfentur exemplaria, haccque adeo Editio nunc regnum obrinere videri poiTir. 
De quo eciani gloriantur Typographi in praefatione Edicionibus, quas port-pri- 
nam excuderunt ( prima enim praefationem nullam habet ) praehxa „ Τγρο- 
„ graphi Le£toribus de hac Editione. Anni jam func aliquor, ex quo Focdus 
„ novum ex Regiis & caeteris Editionibus , quae maxime ac prae caeteris 

„ NUNC OMNIBUS PROBANTUR dedimus exprenimusque. - — 

„ Textumergo habcs NUNC AB OMNIBUS RECEPTUM, in quo nihil 
„ immutatum aut corrupcum damus". Operae igicur prerium fuerit , tum quo 
modo, tum a quo haec Edicio fueric curata, inquirere. 

Quomodo fit curata, indicac Titukis „Novum Teftamentum ex Regiis aliis- 

,, que oprimis Editionibus cum cura expreflum ". (\Jb\ per Editiones Rcgias 

non intelligitur Antwerpienfis Philippi li. , ut in Bibliothcca Sacra affirmatur; 

fed Stephani tertia^ ex Bibliotheca regia , typis regiis^ , a typographo Regis 

excufa, & Henrico II. Galliarum Regi dedicata: per Editiones aucem alias in- 

telligitur editio poftrema r. Bezae.) De hac editione ^. MiUius prol. 1707. 

„ Ί extus ipfe, ivquit ^ ad unum Srephanianum tertium totus exprefTus viderur, 

„ praeterquam duodecim in locis, in quibus folis, quanruni video, a Srepha- 

„ nico receiTere AUrc. IX. 38. Luc. VII. 12. XV. 26. AH. IX. 3^. XXI. 

„ ;. \.Cor, VII. 29. 2.Cor. XI. ic. i.Tet. II. 21. 2.J0. f. Apoc. II. 5•. 

„ XX. 4." ; Aliter judicac Bengelms Introdu£i. p. 436. „ Et tamen, />/- 

,•, quit , Beza demum , ii quaeris , parens eit leiVionis hodic receprac : Be^ 

„ Z'^e enim texrum , quin etiam annorationcs Bczae , &: Henricus Stepha• 

„ nus , & Elzevirii , magis quam ullum alium antcceflbrem funt lecuri *'. 

Propkis vero Millius•, licec enim editio Elzeviriana ex Stephani ^ tertia fola 

non fit concinnata , faepius tamcn Stephanum quam Bczam fcquirur. Non au- 

tem , ut Millius puravit, Elzevirius, ubi a Srephano difceflic , iecutus efl: aut 

Codices MSS , auc Editiones Complutenfem , Erasmicas , Aldi , Colinaei , 

& Srephani priores , fed unice Editionem Bezae , quam diximus ; exceptis 

Varietatibus. i . Per. II. 21. quae ex nulla editionum praecedenrium , ied vel 

ex aberratione Typographi vel cx emendatione Editorum funt ortae. Reperi 

tamen (praeter ea quae Millius atculit} paulo plura loca, in quibus editio El- 

zevi• 



152 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 



zevirii , Stephano relido , Bczam fequitur , ν. gr. Matth. XXIII. i^. 14. 
Marc. VI. c,. XVI. ult. Luc. XVII. i. Jo. VIII. 25. XIII. ^i. XVIII. 24. 
^i^. XVI. 17. XXIV. 14. i?<??/;. VII. 6. VIII. II. i.CW. XIII. 3. 2.Ci>r. 
VI. if. XIII. 4. 'PM. I. 23. C<?/. I. 2. //f^-. X. 2. & 10. Jac. IV. 13. 
V. 12. i.Tet. II. 12. & 18. t.Jo. 3. 7»i/. 15). Quid quod etiam, fed ra- 
rifllme, & a Stephano & a Beza receific Luc. XII. 20. i. Tet. II. 21. (uti 
diximus) Jpoc. XIX. 6. XXII. 8. 

Altcra quaeftio, a quo & qua autoritate primaElzeviriorum editio fit curata, 
multo eil difficilior ; cum Elzevirii ipii alto iilentio id involverint. Qiiod enim 
Miilius 1. c. „ in editione, inquic, biennio pofl: ad hujus amuiTim adornara , 
„ Beza norat , editioni Elzevirianae praefLiiiTe viros haud paucos erudirione &: 
„ pietate praeftantes ", non uno laborac vitio. Nam editio fecunda non bien- 
nio ^ fed inregro novennio poft primam fuic adornara A°. 1O33.; neque Praefa- 
tio a Beza^ qui jatn A°. i6of. diem obierat, fcribi potuit : denique in hac 
Praefatione fermo non efl: de iis , qui primae editioni , fed qui fecundae pracfue- 
runt, & non de iis, quiTextum edidonis primae concinnarunr , fed de iis, qui 
Textum editionis fecundae a mendis typothecarum purgarunc, & ad primam re• 
cognoverunt. Confului de hac re viros dodos in Belgio : at fruilra j nihil enim 
habuerunt, quod refponderent, praeter conjeiluras. Sufpicabar , cum Editio 
prima Elzevirii prodierit eodem tempore, quo N.T. autoritate publica Belgice 
fuit converfum, forte eosdem fuiile Interpretes Belgas & Edirores cextus hu- 
jusGraeci: fed inftituta comparatione ftatim rem aliter ie habere deprehendi. 
Licet enim etiam Verfio Belgica non ex una Graeca editione fit fadla , fed iti- 
dem modo tcxtum Editionis Stephani , modo Bezae exprimat , tamen aliquories 
ab editione Elzevirii difcedit , Stephanum praeferens , ubi Elzevirii Bezam fe- 
quuntur, aut viciilim Bezam fequens, ubi iidem Srephanum praeferunr. Vide, 
fi placet, Matth. I. 23. II. 23. III. 9. & 12. XI. 21. XXII. 23. XXV. 2. 
Marc. VIII. 34. XI. 32. XVI. 2. Luc. V. 7. VI. 9. VII. 12 Acl. XVI. 
17. XXVI. 3. Rom. VII. 6. i. Cor. V. 11. Ttt. II. 7. Heb. IX. i. & 28. 
Jac. IV. 2. i.Tet. I. 4. II. 21. i.Tet. II. 4. & 12. Apoc. II. 17. IX. 19. 
Putarunt alii , 'Danielem Heinfium huic editioni praefuiile : at illi ex ejusdeni 
V. Cl. Exercitat. ad i. Cor. VII. 29. refelluntur , ubi diftindionem verbo- 
rum, ut multo meliorem^ iequitur diverfam ab ea, quam Editio Elzevirii exhi- 
bet. Cogicavi deniquc de Antonio Thyfio , argumento dufto ex iis , quae in 
defcriptione Codicis 12. p. 47. leguntur; praecipue cum viderem,Thyiium in 
editiohe illa in folio plurimas Variantes Lediones ex Codicibus & Editionibus 
multis colledtas annotaiTe ; fed & hoc incertum eft. Quoquo autem modo ie 
res habet , illud certum eft , Editionem nunc receptam autoritate publica nec 
adornatam nec aliis praelatam efle. 

Ex his omnibus coniequitur: cum confilium, ex pluribus editionibus unam 
conflandi , tum cditiones tres Ariae Montani , tum Elzevirii , tum Bengelii , 
longe lateque intcr ie diflentientes , pepererit , illud nullum evidens habere x/ht^- 
fwv, adeoque nec paci nec infirmorum confcientiae eoconfuli; fed ut veritas eru- 
atur, Codicum fcriptorum, Patrum, & Verfionum teftimonia, undc omnium 
cditionum autoritas unice pendet , efle producenda atque cxaminanda. 

De Editione Schmidii. 

NOvum Teftamentum Graecum , cum Verfione nova Latina & noris EraS' 
mi Schmtdii , Graecae linguae & Mathefeos in Academia Wittebergenfi 
ProfciTbris, cditum eft Noribergae A°. 165-8. , vicefimo primo poft mortem au- 
tons anno. Praefixum eft teftimonium Jacobi JVelleri , quo Schmidius his 

ver- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 153 

Vcrbis commcndatur : ,, Etfi enim profellione & officio Theologum non ege- 
„ ric quidem Schmidius nofter , pietate tanra tamen erac , ut eruditione illa 
j, profbnda fua in Graecis literis non ad invehcnda Schismata, aut in praeju- 
j, dicium Thcologicarum rerum uteretur, qui male fanus ingeniorum quorundam 
„ mos eft: fed vero ut talentum unice ac perpetuo ad Dei rcferret honorem, 
„ anfamque praebcret fubinde cogicandi ac inquirendi ulrerius in fcnfum diver- 
„ forum facrorum locorum". Expreilit Tcxtum Bezae^ ita ut vix vicies ab eo 
recederet, editionem Stephani aut annorariones Bezae fecutus, interdum tamcn 
etiam conjeftura indudtusj ut Matth. XXIII. 11. Marc. XVI. i. Luc. VI. 
25. Jo. VII. ip. Rom. XIII. ir. Apoc. I. 18. II. f. nullis vero Codicibus 
fcriptis adjutus. Quod ultimo loco dixi, confirmatur etiam ex nota ejus in 
Gal. V. 7. „ Codex quidam impreflus " , inquit , „ τΐ μη non haber. Et 
„ videtur fane omitti pofle. Nam ficut dicimus α.ναχί•αττω σε τ>?ί of^v\i : ita dici 
„ poiTet τί? oi.v€jco-v{/£v u/iAi [του] •ζ«Γεί9£σ5αι , quis ifihibttit vos in credendo ? In 
j, hoc tamen 6c fimilibus Codtces vetufii Manufcripti e(fent utiles ". 

De Editione proposita Bentleji. 

GUm initio anni 1716. virum Cl. Richardum Benflejutn Cantabrigiae pri- 
mum in CoUegio Trinitatis , deinde Londini in Bibliotheca Regia , qua 
erat , erga exteros praecipue , humanitafe , familiariter viderem , per occafio- 
nem illi expofui , quos in Gallia N. T. Codices cum editis contuliiTem. Quo 
audito fuaiit, uc, quac in Schedis collcfta haberem , ipfo juvante, in lucem 
publicam cmittercm. Cum vero & aetatis juvenilis &: temporis peregrinanci pa- 
rum commodi & nimis angufti cxcufatione uterer, rogaremque, ur ipie hunc 
laborem in ie fufciperet, meisque coHedaneis uteretur , permovi tandem virum 
κ§ιτιχ.ά)ΤΛτον , ut edendi N. T. , de quo prius nunquam cogitallc videbatur,con- 
filium caperet. Communicavi igitur cum illo excerpta rriea ex Codice C. , quae 
orae editionis Oxonienfis in oftavo ipfe adrcripfit , & cum voluptate obferva- 
vit , hunc codicem cum Alexandrino plcrumquc convenire -, porro in Editionis 
Cantabrigienfis parvae margine defcripfi , quae ex CodicibusCoislinianis aliisque 
deprehenderamj poftea in ejus gratiam redii Lutetiam Parifiorum, Codicem 
C iterum & quantutn ficri poilet accuratiiHme collaturus, quod & fecij deni- 
que Codicem Graeco Latinum epiftolarum Pauli, quem A°. 1717. in icinere 
Heidelbergae infpexeram , ei &: indicavi , & , ut eum nancifceretur , curavi. 
Cujus rei fidem facit fequens epiftola: 

Clarijfimo viro ύ" jucundiljlmo Amico fno Jo. Jacobo Wetfienio S. Ψ. T>. 

Richardus Bentlejus. 
Literas tuas accepi, Bafileae datas VII Jan. 1718. , pro quibus gratias ti• 
bi ago quam maximas. Eodem die quo eas acccperam fcripfi ad Cognatos 
tuos AVetftenios Amftelodami , ut Codicem illum Paulinarum Epiftolarum 
Graeco-Latinum mihi venundarcnt , quo vellent pretio aeftimaridum, llli fta- 
tim refcripferunt , fibi librum illum conftitifle 2 f o. florenis Holland'cis fed 
ob beneficia a me partim accepta partim adhuc fperata fe eodem pretio finc ullo 
lucro mihi vendituros. Mifi igitur illis eam nummorum fummam Amftcloda- 
mum , & librum inrra paucos dies exfpefto. Beafti ergo me , ut vides , cum illo 
tuo nuntio : & fi quid ejusmodi veterrimae notae in aliis regionibus Tibi inno- 
tuerit, quaefo ut me facias certiorem. Gratiifimum eft, quod Corrediones Bi- 
bliae defcripfifti : vix tamen crediderim eundem efle au£l:orcm cum Lucae Bru- 
gcnfis illo, quem Epanorthoten vocat. Magno fane emerim , ipfum illum Lu- 
cac librum nancifci: nam & longe optimus eft, &, ut nofti , Lucas in notan- 

V dis 



jfj^ PROLEGOMENA. 

dis Lcftionibus ultra 4. Evangelia non proccdit. Opus cft mihi igitur Leftio 
nibus quae fuperfunt , ad Ada & Epiftolas. Quod in Reuchlini codice jam 
occupatus fis, gaudeo: etfi aetatem ejus non memoravcris. — Jam autcm il- 
lud unicc expeto , ut Γι quos Latinos veteris notae Aftuum , Epiftolanim & A- 
pocalypfeos Codices apud vos repcreris , eos accuratillime tam ad verba quam ad 
verborum ordinem cum Papae editione conferas : hujusmodi Latinos veterrimos 
vel Graecis ipfis praetulcrim : In Evangeliis autem tam ubercm MSS. copiam 
penes me habeo , ut nihil amplius optem. Valc 6c me araa. Dabam Cantabri- 
giae X. fulii 17 18. 

fVetfieniiis Bentlejo. 
GratiiHmum cfl: quod intellexi ex lirtcris tuis, gaudere Te admodum m- 
vcnto Codice illo Epiftolarum Paulinarum, Graeco-Latino. Confido autem,Tc, 
qui foles ea dercgcre , quae omncs alios latent , plura de illo Codice obier- 
vaturum, quae oculos meos fugerant, atquc ita ex infpeftionc deprehenfurum , 
nuUa me ufum eflle exaggeratione. Nihil ab eo temporc audivi > utrum Libcr 
ille in manus tuas pervenerit, aut quomodo procedat omnium votis defideraca 
editio rua Novi Teftamenti j ad nos cnim, qui in ifto mundi angulo vivimus, 
nonnifi fero & incertis rumoribus omnia perferuntur. Patere interim , Vir cla- 
riiTime , ut brevem ftaois mei delineationcm Tibi proponam. Α quo tcmporc 
ad Diaconarum Communem Ecclefiarum noftrarum vocatus in patriam redii , 
vivo in domo patris mei; ftatio autem illa, licet pro mea aetate valde fit hono- 
rifica, tamen, ut verum fatear, ncquc ftudiis neque gcnio meo convenit, nam 
inde laboris plus haurire mali eft, quam ex re deccrpere fruu:us•, inprimis poft- 
quam hoc anno Scnatus nofter decrevit , ut omnia officia publica non aliter 
nifi fortis jaftu uni cx tribus Candidatis confcrrentur , quo pado expedatio pro- 
motionis infra trientcm diminuta eft. Officium praefens totum me detinet, ira 
ut parum fit otii ad aliud agendum: & fi fupcreilec, poil ea quae jam feci, ni- 
hil tamen hic caufam tuatn juvare poflem, \\aQS in quantas auguftias me con- 
jeccrim: cum ergo hac non proccfleric, conftitui alia rem aggredi via. Nofti, 
vir Clo quid praeftare poilim in opere, quod moliris > cognofces facile, utrum 
c re f ua fit nec ne , uti miniftcrio mco , & quomodo j velimque cognofcas me ad 
omnia fore paratiflimum, dummodo indc aliquid non dico te dignum , fed fal- 
tera me non indignum fperare poflem •, duriilimum enim foret , fi poft tot in- 
fumtos labores, & ftudium plurium annorum indefeiTum , quale in hoc genere 
literarum requiritur , in incertum movendo , nihil reportarem nifi oculos hebcres , 
animumque ad alia ftudia incptum; iftud, qua femper fuifti aequitate, fine du- 
bio nolles. Verbum non addam, cum fciam, non unam tibi fuppeterc viam 
hanc difficultatem folvendi. Recordaberis , opinor, quid olim & quam liberali- 
tcr obtuleris, quantasque fpes feccris. Quod fi vero non confukum ducas opel- 
la mea porro uti, non aegre fcres, fi quocunque alio modo coner emergere, 
chartasque meas aut publici, ad quod muki me follicitant, aut alieni juris fa- 
ciam , auc plane caeftus artemquc reponam. Super his omnibus Te confidentius 
interrogatum volui, vir Celeb., agnofcens Te tuo quodam jure hic pofle fen- 
tentiam dicere , quam avidiiTime exfpefto. Vale. 

Intcrim 1 1. Januari 1717. prodierunt duae ad Bentlejum epiftolae cum ejus 
rcfponfis: annis vero 1720, & 1721. Profpeftus totius opcris , five Specimcn , 
poftrcmum caput Apocalypfeos Gracce & Latine exhibcns; ncc non Obierva- 
tiones C. Middletoni Sc Vindiciae Bentleji•, quibus confilrum Autoris clarkis 
pleniusque aperiebatur. Profitetur i . fe in editione N. T. Graeco-Latina prac- 
cipuo ufurum Codicibus Graecis & Latinis, millc annorum vetuftatem fuperan* 
tibus. 2. ex Codicibus Latinis ordinem verborum in Graccis emendaturum & 
reftituturum. 3. cx Graecis, qui cum Latinis confentirent, Lacinorum Le^lio- 

nem 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. isf 

iiem, & viciilmi exLatinis Graeca confirrnaturum , atque Textiim alterum ex al- 
tero ira correfturum, uc per omnia conlentianc. 4. eoque ραΛο ipfum Origenis 
exemplar, quo vetuftius arque praeilantius haberi non poflk, quodque Hiero" 
nynms χα.τα, ■wlL• fit fccutus , repraefencaturum , 5•. emendationes ex conje- 
ftura in Prolegomenis propoliturum. 

Ah eo tempore nullae fucrunc meae in opere hoc promovcndo partes, tum 
quod millos ejus, quam defiderabat , aeratis Codiccs in Helvetia invenire po- 
teram, tum quod Bentlejus fignificaverat, fe Codicibus, quibus Erasmus fiic- 
rat ufus , quorumque Collationem ei obtuleram , non egere , tum quod poftea 
aliorum opera quam mea uti maluit, tum dcnique quod rationes ejus mihi non 
omnino probabantur. i. Enim tam mulra , ut vidimus, Codicibus vetuftifllmis 
Graecis & Latinis objici poiTlint, quae illorum teftimonium infirmant atque ele- 
vant , ut ex illis folis vix quicquam certi confici poillt. Taeeri tamen non de- 
bet , Γι ex fpecimine judicandum fir, Bendejum non vetufl:iir)mos ranrum Codiccs, 
fed etiam muko. juniores magno numero undique conquiTitos , confulturum , at- 
que adco plus, quam promilerat, ρΓ3εΑ•ΪΓυΓυπι fuiile. 2. Probo quidem emen- 
darionem Bendeji, verba Hieronymi de optimo genere interpretandi ita legen- 
tis: „ Sed libera voce profireor, me in interpretatione Graecorurti , absque icri- 
„ pturis fan£lis, ubi ό" verborum ordo myflerium efl , non verbum e verbo, fed 
„ fenfum exprimere de fenfu". Quae etiam confirniatur obfervatione Αίΐζΐιβί* 
ni de 'Ώοδίΐίηα Chriftiana 1, IV. 20. in Rom. XIII. 14. „ c^ carnis provi- 
j, dentiam ne feceritis in conciipifcentiis. Qiiod Γι quisquam ita diceret : ό" 
j, carnis providentiam ne in concupifcentiis feceritis , fine dubio aures clauru- 
j, la numerofiore mulceret ; red gravior Interpres etiam ordinem rnaluit tenere 
j, lerhorum " : Inde tamen minime coniequitur , Hieronymum in converllone 
N. T. ordinem verborum Graecorum rcligiore fervafle •, cum ipie Hieronymus , 
cujus verba aftert Middletonus, Taepe & direrte Te ordinem verborum neglcxiile 
fateatur. 3. Si vera runt, quae in his Prolegomenis dirputavi , Codices ilU 
Graeci, qui cum Latinis conientiunt, ex Latinis Γυηϋ immutati, adeoque om- 
nem ruam autoriratcm a Latinis mutuantur: unde conrequiciir, illorum teftimo- 
nio verfionem Latinam confirmare vellc, nihil aliud eile , quam idem per idem 
probare, &, quod Logici vocanc, principium petere. Graecos autem Codices 
ex Larinis, & vicifilm Latinos ex Graecis corrigere, atque ica οοηΓεπΓυηι mu- 
tuum extorquerc, quid aliud cft quam Regulam Lesbiam facere ; inprimis fi 
quis ea non raro & caute Ted paifim utatur? 4. Hieronymus fatetur, ie in ver- 
fione Latina locorum Matth. XXIV. 36. & Gal. III. i, Codices Origenjs 
Caerareae rervatos confuluine arque expreffifle ; at inde non iequitur , euni uni- 
ce & ubique eosdem exprimcrc decrevifle: Hodie vero, deperdiris pleiiaque 
Origenis rcriptis Graccis , aliis autcm parum accurate parumque fideliter Latine 
converfis, Γαπ omnino non poteft, quid plurimis in locis legerit. Adde, qiiod 
Γι vel maxime verum eilet, Verfionem Hieronymi ad normam Codicum Ori- 
genis diredam fuiile, ne fic quidem, re£le & bene eum fecifle, iequereturi 
cum enim ex libris Origenis , qui ΓυρεπΓυηϋ , conftet , illum raepius , inviris 
omnibus codicibus riiis, & nomina propria audadtcr immutafle, & inregras peri•- 
copas absque ulla idonea racione ex mcra conjeclura deleviile, ilifpicio ell, idem 
ab eo etiam in aliis rcripturae locis tentatum fuiflc. f. Eraendationes Bentle- 
janas, quas aut in publico proporuir,tum nominePhileleurheri Lipfienfis,tum in 
fermone in 2. Cor. II. 16. aut cum amicis communicavit fquarum viginri & 
amplius , tacito tamen Autoris nomine, in prioribus Prolegomenis noftris atruli- 
mus) rmgulas ruis locis exhibebimus. Vereor aucem , ut nnt tam certa«e, quam 
funt ingeniorae. 

Litem inter Bentlejum & Middletonum , fumma animorum acerbitate agita- 
tam , (quod minime decebat de edicione N. T. diilerentes ) noftram non fa- 

V > , ei- 



1^6 PROLEGOMENA. 

cinius. Verum ita fit : ττολλα, xivai τ5 Ότολίμα. Poftea cum Bentlcjo a fuprenia 
Regni Curia petenci , ut chartara ad editioncm N. T. neceilariam ex Gallia fine 
portorio liceret importare,plurimi quidera,fed non pleriquc , proceres cilent fuf- 
fragati, adeo aegrc tulit hanc repulfam, ut confilium edendi N. T. abjicerec, 
curamque editionis ex fratre nepoti, Ecclcfiae AngUcanae prcsbytero, A°. 174.2. 
moriens delegaret. Quantis copiis fueric inftruftus , & utrum opcram fufcep- 
tam ipfc ad finem perduxcrit, refcire non potui: lllud autem lcio, habuiiTe 
Codices Evangeliorum Latinos vecuftiifimos , (ut dixi p. 107.) item collationem 
Codicis Vaticani a Thoma Bendejo, fratris itidem filio, Roraae faftam , nec 
non coUationem plurimorum Codicum Graecorum a Jo. fValkero in Gallia & 
Belgio inftitutam, quorum ope kfex mille circiter loca in Textu recepto Grac- 
co 8c Latino emendaturum efle per Epiftolam mihi fignificavit. Utinam nobis 
contingat eile tam felicibus, ut Editioncm Bentleji,thefaurum defideranirimum , 
c tenebris in lucem produftura confpiciamus ! 

De Editiove Bengelii. 

^Oannes Albertus Bengelius , primum 'Deckendorfi in Coenobio Ducatus 
^ Wirtembergici hypodidafcalus, nunc vero Traepofitus Herbrechtingenfis ^ 
Chryfoflomi de facerdotio libris, A°. 1725-. editis, addidit Trodromum Movi 
Tefiatnenti Graeci reBe cauteque adornandi , in quo fibi varias leges fixit , ia- 
ter quas hae funt: , de Textu praccipue atque vera Leftione : „ i . Contextus 
„ modico Volumine cum Crifi edetur, ut in pcra commode circumferri poiTit. 
„ 2. In Contextu medullam cxhibeto editionum probatiiTimarum : nullam fylla-. 
„ bam antehac non recepram recipito. Ecquid agnofcis Leftor verecundiam 
„ & cautionem meam ? Oro te , ut hanc legem , quoticfcunque nefcio quid 
„ foUicitudinis procedente fermone noftro tibi oborietur , recordcre , nc fylla- 
,, bam quidem , inquam , ctiamil MS. mille , mille critici juberent , antehac 

non receptam, adducar uc recipiani. — Prtmae autem partes R. Srephano 
„ quafi pracfcriptionis jure mancbunt. — Faftum eft id tacito longi temporis 

cafu, non confilio: Stephanique aerate fi vixiiTet MiUius, & contextunl ta- 
„ lem, qualem longc abeuntia ejus prolegomena formanr, edidifler, in eandem 
,, veniiTet, credo, poiTeilionem : Stephanus fi hodie eam , quam olim, edirio- 
,, nem proferret , Millii difficulrates experiretur. 3.Inrcrpun(Stionibus, ipiritibus 
„ & accentibus non mediocrcm curatn impendito. — Unius Pauli epiftolac majori 

diftindionum varietatc afficiuntur , quam in Hebraeo codice accentuum myria- 
„ des, quibus oculum divinum , tanquam akioris originis apicibus, invigilafle, 

hoc ipfo non contemnendo videtur difcrimine pofle convinci. — Omnis 
l Lcdio contextus , cui varians in margine refpondec , diftinguetur Siglis : — s 
„ denotabic Stgnum inrerpunftionis , fpiritus accentusque varians. 4. Pluri- 
„ mum refert Chriftianae rei, unum quoddam inftitui corpus^ vel cum contex- 
„ tu N. T. Graeci vel fine co excufum, in quo notara fit — omnis illa Leftio- 

nis varietas, — fed enim cditioni quotidianis ufibus dicatae , qualem ego 
„ paro, potiora duntaxac adjici par eft. f. Potuic praeclara Leftio quaedam 
„ & a Complutenfibus praeteriri, & ab Erasmo ignorari, & a Stcphano poft- 
„ haberi , & a Millio debilius confirmari •, hic demum novorura Codicum fup- 
„ petiae non poiTunc non efle exfpeftatiifimac. Detur exemplum. Heb. II. p". 

legitur %άριτι ^eou — Millius : editis congruit , quicquid ufpiam hodie efi 
„ librorum MSS — Imo vcro %ω/)ΐ? clare habent (vide quid Codices juvenr} 
„ perveteres membranae Uifcnbachianae. — Hacc igitur leftio illam nobis re- 
„ ceptam, fi non vinck, at certe aequiparat. Nam Chriftus mortem χαρί? 3•€ο« 
„ Ύΐοσά,μίΊοζ i idcm eft qiiod μ>) Τσα ^ίω ^hil. II., idemque quod Filius homi- 
„ nis iTnortuus proinde y ac fi is non ejfet 'Deus. — Hoc cnim Tfalmi VIII. 6. 

„ Apo- 



PROLEGOMENA. 



M7 




», Apoilolus refpicit, UTI rJ yeu'<n,T*i EX DyD DEDUCTUM indicat, hac 
„ leftionc Ariani potenrer funt revi£l:i: de qua plenius in Gnomone. 6. Pro- 
,, mktitur Canon unicus verae leftionis abomnialiadignofcendae. ArquehicCa- 
„ non jam fixus & quatuor verbis comprehenfus e(l > fed proferre nondum ma- 
„ turum, quia fine jufta declaratione minus fidei inveniat. comple£licur aurem 
,, omnem poteilatem Canonum XLIII. Gerardi a Maftrichr, & omnes ledio- 
,5 num vel confilio vel cafu varianrium caufas, vcrarum falfarumque criceria. 

Idera Bengelhis Prodromum alterum, a priori diverfum,edidic A°. i/ji. in 
quo promific i, Editionem majori volumine in quarco. 2. Textum non ex 
edirione Srephani praecipue, led ex omnibus edirionibus promifcue formandum. 
3. Diftindionem commatutn & verborum , uri ediderant Apoftoli, fuppreiTa ta- 
men figla /. 4. Divifionem Codicum in clafles, ut iciamus, quinam vel accu- 
rate fuerint collati, vel minus accurate. ^. Leitionem Heb. 11. 5). -χα^Μ 3-eov 
tuetur quidem, non vero Interpretationem , quam prius fecerat. 6, Monef, 
Canonem fuum unicum verae leftionis dignofcendae , quem ne nunc quidem 
proferc, ab aliis modeile in dubium fuiile vocatum. 

Tandem A°. 1734. prodiit ipfa editio.praemiiTo hoctitulo: „ Novum.Teila- 
mentum Graecum ita adornatum, ut Textusprobatarumeditionummedullam, 
margo variantium Leftionum in fuas claflesdiilnbutarum,locorumqueparalle- 
lorum delcftum: Apparatus fubjundlus crifeos facrae , Millianae praeierdm, 
„ compendium, limam, fupplemenfum ac fruftum exhibeat , infervienre Jo. 
5, Alberto Bengelio Tubingae ". Hic demum Canon unicns proponicur ρ 422 
his verbis: PROCLIVI SCRIPTIONI PRAESTAT ARDUA; quac, cum 
inrerpreratione egere nemo non videat, ita explicac: „ Sane procliveeil, ut li- 
„ brarius vel cafu, vel confilio, vel cafu & conlilio, non mutandamucet, fed 
Λ proclive etiam eft, ut Codices novi prae antiquis, & codices Graeci vel La- 
j, tini prae Graecis &: Larinis, 8c codicis pauci prae multis, & Codices inter 
,, fe propinqui prae Codicibus variorum climatum , idiomatum & feculorum , 
5, titubenc". & p. :?84. ^yqtiaere tecum: iitra k£iio potius ortafit ex alteraV* 
Editionem N. T. fecutus eft Gnomon A°. 1742. in quarto. 

Abfic, ut quenquam debita laude fraudare velim. Et fane, cum ipie hoc 
ftudium femper coluerim , non ροίΓυιη non vehementer probare confilium eo- 
rum, qui iisdem deledantur: inde tamen minime iequitur, me vel ilnepraevio 
examine Bengelii editionem per omnia laudare , vel ροίΐ examen inftiturum eciam 
vicia a me dcprehenfa & errores manifeftos defcndere arque tegere debuifle. 
Quin imo, m perfonam, quam mihi impofui, tuear, ad officium meum mawis 
pertinet, vitia praecedenrium Edinonum indicare atque arguere, quamomnium 
praeconia peragere; alioquin jure mihi objicererur: quid igitur moliris ? vis ne 
aliquid addere ei quod pcrfcftum omnibusque numeris abfolutum eil? quid a- 
gis, poftquam nihil fupereft agendum? Ergo, cum alea ja£ta fic , veriras eft 
dicenda , eriam fi immerenri odium pariac. 

1. Non maturi judicii, fed inconftantiae Sc levitatis fuCpicionem przehet, 
quod Bengeliiis in uttro prodromo a priori longe difceflk; in editione vero ipfa 
Apocalypfin totam, non ut promiferat ex editionibus, fed ex MSS. poriilimum 
Codicibus concinnavit, magnas ab cmifus ^ ut in praefadoneloquitur , & p. 788. 
„ Hic dcmum, /w^a/Y , Liber exceptionem a lege haftenus nobis rigide obferva- 
,j ta de Texcu editionum preile fequendo vehemenrcr poftulavic ". Denique in 
Gnomone faepius Leftiones, quas in cditione probaverac atque adoptaverat, re- 
jecit, vel prius rejeflas probavit. 

2. Quod in Apocalypfi Codices fcriptos fecutus eft, laudo: debebat autem 
eos etiam confulere in rextu omnium N. T. librorum formando, non vero 
cum aliorum invidia gloriari , fe ne [yllabam quidem^ etiam/i MS. mille jube- 
rent^ ante hac non receptam, in Textum recepturum. Superftitiofus ifte Ca- 

V 3 non 



Ι j8 PROLEGOMENA. 

non dc Textn nonnifi ex Editionibus formando Criticum noftrum in errorenx 
jocularem induxit, ita ut, {inverecunde ^ dicam, an mcaute?) mendum Typo- 
graphi j quod in paucas editiones propagatum fuerat, iterum in Textum fa- 
crum, invitis omnibus Codicibus fcriptis, & repugnante editione Complutenil , 
Colinaei, fecunda Stcphani, & Bezae, rcciperet. Locus eft ^poc. II. f. quem 
ita in Textu exhibet : Ί^χομαύ σοι τάχα : in Variis vero Leftionibus notat ad vo- 
cem τάχίΐ Er. Stepk. Ed. i. 3. adeoqtie Codd. Editionem Erafrni &c Ste- 
phani diias ita legere video •, fcd illam leftionem ex Codicibus profluxiiTe nego. 
Bengelius, qui id affirmat , quomodo probabit ? cum urique non ignoret , & Stc- 
phanum frequenter omnibus fuis Codicibus editionem Erafmi praeruliilc, &: E- 
rafmum non plures Codices, fcd unicum eundemque mutilum Apocalypfeos Cc- 
dicem habuiiTe. Cumque iftud τίχιι Graecum non fit, nec unquam vel in N. 
T. vel apud LXX. Interpp. vel apud ullum alium autorem hoc fenfu reperia- 
tur, annon multo verofimilius eft aberratione typographi τΛ;\^ίΐ pro Ta^vexpres- 
fum fuiile? quam conjeituram firmat teftimonium H. Stephani qui Tiejanri 
L. G. T. 3. p. I27f• ,j Tct^ei, inqtiit^ quod Vulg Lex. afterunc ex ApocaL 
„ 2. itidem pro ftatim^ cito^ MENDOSUM EST5 nec enim ibi τά.χί\ legi- 
„ tur, ied ra.-xh^ nimirum i. 5. 'ίρχομΛΐ σοι τΛχυ". Ex quo teftimonio etiam 
confequitur , patrem Henrici Robercum in nullo fuorum Codicum τά,χα re- 
periiTe. 

3. Quod partem tantum Variantium ^ quas habebat aut haberepoterat,le<ili- 
©num in editione fua exhibuit, non probo. Ex Codice T)ionyfiano Gagnejus 
varietates quindecim produxerat, Bengelius nonnifi fex, nihilo caeteris melio- 
resj eX Codice BafiUenfi^ inquic p. 450. „ paucorum tantummodo, quae fc- 
legeram , locorum excerpta petenti (nc quis perpetuam collationcm hic requi- 
rat ) eximias quasdam Matthaei primorumque Marci Capitum leftiones im• 
pertiit Ccl. Theologus , I. C. Ifelius , plura paratus humaniQime impertire , 
nifi egomet juftis de caufis recufaviiTem , cujus me modeftiae non pocnitet ". 
& in prodromo primo j editioni quotidianis ujibus dicatae , qualem ego paro , 
potiora duntaxat adjici par efi. Quis in hac agendi ratione modeftiae locus 
Ht , me non videre fateor. Quin etiam valdc dubit;o, utrum Colleibio W. 
LL. mutila quotidianis ufibus fit aptior quam integra •, & utrum omnia , quae 
adjecit, ncglcftis potiora, omnia vero, quac neglexit, minutiora fiierint. Ne- 
que potcric falva modeflia poftularc , ut hoc ipfi , affirmanti fimpliciter & non 
probanti, crcdamus. 

4> Sapientiilimam Dei Providentiam majori cura invigilaile Accentibus He- 

braeonim in V. T. , quam diftinftionibus Graecis in Novo credat Judaeus 

Apella : N.on ego } cutn cnim do^irina Libxis novi Foederis comprchenfa univer- 
fo generi humano falutaris , atque perfcftior mcliorquc fit , quam Religio Ju- 
daica, utique abfurdum cft diccre, id quod majore cura dignum erat , minus 
curatum , quod vero minori cura dignum erac , magis curatum fuiile. 

f. Verfioni Latinae &c Alexandrino Codict nimium tribuic Bengelitis In- 

trod. p. 390. Alex inquit „ Codicis & Latinae Verfionis Collario unambre- 

^ viffimam , facillimam decidendi rationem partim per fe πιϊηϊίΐΓ3Γ, partim ad 

, eam deducic, — Alexandrinus igitur Codcx & Latinus interpres , par bene 

compofitum, — nulla commodiore ratione> quam ex Codicis Alex. &: La- 

tini interpreris conflidu mutuo , — elici poteft , quae quaeritur , germana 

le£lio. p. 35)4• ut plurimum , cum genuina leftione Graeca , Latina congruic 

\ lcdio. p. 400. Conienfus Al. &c Lat. eft perpetuum lcdionis longe anti- 

„ quifilmae indicium. — Le£lio illa antiqua — ut plurimum genuina eft , & 

pondus habct incomparabile. Et 'Defens. p, 46. Ubi Codex Alex. cumver- 

fionibus — ac praecipue cum Latina congruit, pluris eil quam vel triginta 

„ codices Graeci gregarii ". Si enim vcra funt , quae fupra difputavimus , Ver- 

Γιο 



3» 
3> 



9> 



5> 



?> 



ρ R ο L ο G ο Μ Ε Ν Α. ifp 

fio Latina confenfui Codicum Graccorum, fi non fempcr, plerumquc tamen, 
cedere dcbet : Codex vero Alex. nullum pondus habec feorlum a Latinis , ad 
quos mucatus & intcrpolatus eft. Neque me a fcntentia dimovet, quod Ben- 
gelius confidenter pronanciat Introd. p. 400. Codex Alexandrinus non eji ad 
Latinosren£ius, &cT>efens. p. 46. „Omnium vcro, inquit , minime illud fe- 

rendum eft, quod ccnfor Alexandrinum Codicem --- repudiat. — Injuriain 
" in codicetn Alexandrinum cenfor, nifi eam rctraaat, nullis in crifin facram 
" meritis compcnfaverit ". Hic enitn non autoritatem fequimur, verum argu- 
inentis agimus & rationibus. Age tamen , recraaabo Codicem Alex. ut, quac 
x> \i & feqq. fcripfi , confirmem. Comparabo autem , brevitatis caufa , Co- 
dicis Alexandrini variantes Leaionesin MATTHAEOex Polyglortis Anglica- 
nis cum Verfione Latina. 

XXV. 9. ^eX— yii(g• & Αι^^,χ. 

l^. Iv ή Ό vioi T8 Λί^ρόΰττα ίρχίΤΛί] — yiilg. Sc Alex. 

14. ΤΛ Ι-ττΛρχο^/τΛ αΟτδ] — - bona fua. l^u/g. τ* ό-ττάρχοντ* α^τ«» 

16. t'7CQ\.y\ni\ ΙΑρ^νισίν Vulg. Alex. (Alex. 

17, «σαυταί] + ^\ Codex Verfionis Italicae^ Alex. 
21. & 23. ev] evye Vulg. &c ζ prinia manu Alex. 

26. -aroitipt. i'u\i] ^ΰλί ■a-Qvt^pl Vulg. Alex. 

27. 6λ3•α)ν έγα] eya eA^ir Codex Latinus y Alex. 
XXVI. 3. )CT oi ygctAt^^TeTi] — Fulg. Alex. 

4. ιι.ρ(ίτήσα>σι ^ά\ω] 2όλω κ.ρατ«σα)σ» ^Λ/^• Alex, 

9• το μύ/)ο/] — /^«/^. Alex. 
20. S^Uix.cLJ + difcipulis fuis yul^. + μα5>)των Alex. 
2^. h τω τρυβλίω tV χέΐρ*] Tijy p^eTjOX iv τω τρυβλίω Fli/g. Alex. 
33• 'CshI — ^^«^• Alex. 

36. /ict5))TaT5] 4- ΑυΤΒ Fulg. Alex. 

43. eogiVjcei] invcnit Fu/g. iZpii Alex. 

44. εχ. t/)(Tb] C^Wi. Alex. ^ ^ 

5•5). auTcv θ^ΛνατάσΗσι] θΛνΛτάσ»<τ£ΐ' αυΤΑ/ C/ZWf. Alex. 

XXVII. 3. iuT«] — Vulg. Alex.^ 

24. Tow (Γιχ-αί» tbtbI τουτ8 τ» j^x-ctiB /^^. AlEX. 
29. \'7ΐ\ T>!V ie^ioLy]] ti T« ί'έξια, /^«/^. Alex. 

40. χ,ατάε>ιθι] !(5^ κ,ατάβίίΟι Cant. Alex. 

41. J^i] — ^»/^. Alcx. 

42. sni-euffO/nev] ■nnq-iOO^iv Vulg' AlEX. 

60. T« ^uga.] ad oftium Vulg. Wi τ« 5ιί/>Λ Alex. abfurdc. 

61. w aAA»i''alia C /ίκί. & ^//«j Co<i'i'Ar. άλλ>ι Alex. 
His adde clariora exempla. 

Heb. XI. 4. μ«-ρτυρ8ντο5— τοΰ 5e5] teftimonium perhibente — Deo Vulg. μαρ- 

τυραντοζ—τα 5ία Codex Claromontanus ό' Alex. 
Jac. II. 6. χ.ατα<ίυνα?-6ΐί8σιν uAtav] per potentiam opprimunc vos Vulg. κατα- 

<J*uvct<reU8iriv u/iu? Alex. , \ , 

V. 4. αί i3oa.i — εισέληλυθασιν] clamor introivit ^^. α» ^oa» — «ισβ- 

λ«λυ5εν Alex. , , , V ^ 

2.Pet. I. 5. X3J' Λυτό τούτο (ie] vos autem Fulg. χ^ Λυτοί h τσΖτο Editio Co- 

linaei ex Codice Stephani i*. ad Verfionem Latinam refiSio, 

Xjj\ αυτοί ot AleX. 

1.J0.IV. 3. xpiToy h σΛρχ,\ ίλιιλυθότα] — Fulg, Codex Vaticanus , Alex. 

6. Perperam putavit Bengelius Codicem 'Dionyfianum Gagneji & Tetavia- 
iium tertium efle duos Codices, duosque teftes•, cutn revera, quod cx compara- 
tione Variarum Leaionum liquido patet, non fit nifi unus idemque Codex,qui 

prius 



J> 



,(jo ρ R ο L Ε G ό Μ £ i^ Α, 

prius monachoTum S. Dionyfii, poilca Petavii fuerat , nunc autem inBibliothe- 
ca Vaticana fervatur. 

7. Gerardus α Maftricht Caefareum Codicem JCCURATE legit , inquic 
Bingelius Introd. p. 44.1. eandem tamen codicem ubique ponk, non in cUiTe 
prima codicum accurate coUatorum , fed in claiTe fecunda , eorum nempe codi- 
cum, qui MINUS ACCURATE collati funt} quo faao & fibi ipfi & Ma- 
ftrichtio, qui in Troleg. 18. dixerat, fe codicem illum fedulo contuliJfe^v\(\.\s 
eft contradicere , cum praefertim ne verbo quidem mencem fuam dc collatione 
fimul & accurata & minus accurata interprecarecur. Poftea vero cum ad locum 
Marci XI. 3. ex filentio editionis Maftrichtianae conjicerec, Codicem Vicn- 
nenfetn cum leftione recepta confentirej &: conjeftura aberravit, quod ex fche- 
dis G. a Maftricht didici, & contra regulam peccavit, quam ipfe pofuerat, 
Introd. p. 378. „ In priore, inquit ^ tantunimodo clailc licec etiam negative 
concludere plerumque, atque ita dicerc: Hic liber vol hi libri non citantur 
" pro leftione Varianre ; ergo ftant a textu. In altera claile temerarium efl: ita 
ratiocinari, interdum etiam periculofum". Quid ad haec refpondet Bengeli- 
«V? 'Defens. p. 15). „ Triplicem , inqiiit , errorem dum mihi tribuit Cenfor, 
triplicem injuriam mihi facit". Putaveram ha£knus, qui erranrem comirer 
in viam reduceret, non injuriam illi facere, fed officium , imo beneficium , prae- 
ftare: fubfcnpferam Epilogo Confefionis Bafdienfis: „ Pollicemur, fi — in 
melioribus inftituamur , nos omni tempore Deo maxima cum gratiarum aitio- 
^' ne obiecuturos eiTe'*. Nifi fi defenfor dicat, mc errores illi tribuere , quos non 
commiferit. Annon ergo repugnat, codicem ab eodem homine , eodem tempore, & 
accurate & minus accurate coUatum efle? annon contra legem a fe ipfo pofirnm 
peccavit ? annon conjcitura aberravit ?" Ut ramen videat , liberaliter fecum agi, 
tollam illatn apparcntetn contradiftionem , diftinguendo inter collationetn accu- 
ratam & editionem collationis accuratam : CI. de Maftricht accurare quidem 
contuUt Codicem Caefareum, fcd coUationem non accurate edidit, quin pluri- 
ma fuppreifit , quod αύτο-ψί* me docuir. Ideni antea de H. Stephani collatio- 

•nibus obfervavi p. 145". 

8, Rom. XII. II. in Codice Claromontano a prima manu erat fcriptum ■<5L(- 
f5. Poftea emendator, abrafis tribus literis mediis, fecit ut eflet χω id eft χυμω. 
Amici S. Curcellaei (quod ex fchedis ipfius didici) & J. MHlii , ut & J. Mo- 
rinus Exercit. p. 38. le£tionem a prima manu profeftam notaverant : R. vero 
Simonius le£tionem alteram cx cmendatione ortam : ego urramque •, omnes verc. 
At Bengelius nimis properanter exiftimavit , teftimonium Simonii teftimoniis re- 
liquorum non folum repugnare, verum etiam praeferendum efle ; atque leftioni 
a Simonio adduftae argumentum fuperftruxit, quod non procedic, fi a prima 
manu non eft profcaa. „Citatur, inquit Var. p. 6^3., a Milliopro ιοπρί C/^r. 

Se(l Clar. vM[i(^ habere docet Simoniusin notisGallicisadh.l. — atquehi 

Graeco-Latini valde infirmant illud καιρα — quibus fine dubio congruit Boern. j 
'* & Append.O:%6o,v.aL.ii(o legi in Cod. ^i^irwirwwo fautores Lipfienfes mihi con- 

firmarunt i χ.αι§ω , inquit Millius , legunt exemplaria Clar. Ger. tam in Graecis 
" quam Latinis , ut ex collattonihus MSS. ad nos transmiffis apparet. Latine 

quidcm tempori in his legi , ailentimur Millio : Graece autem ΚΩ id eft x.u- 
'' ρίω in iisdem haberi, firmior tcftis eft Simonius". At cur quaefo unus teftis 
iirmior cft duobus , imo tribus aut quatuor > cur teftes , qui non ad Graecum 
folum rextum, fed ad Latinam etiam verfionem, ei e regione refpondentem & 
conientieritcm , pfovocant, non firmiores & accuratiores ceniendi eranc Simo- 
nio, qui folius Textus Graeci fccit mentionem, & qui, ubi de hoc ipfo loco 
egic, bis velter a vero abcrravit? Vid. ejusdem Hift. Crit. N. T. p. 389. cur 
denique.cum Simonius non expreflcric,utrunj leftionem a prima manu anacor- 

redojcc 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. τ6ι 

rcftore oftam adduceret, rejedis & fpretis reliquis tertibus folus proferri potiiis, 
quam cum illis in gratiam redigi debuit? Quid ad haec 'Defenfor ? p. i8. ,,S/- 
„ monio^ inquic,me potius, quam Millio ejusveamicis hic duntaxat credidiile, 
„ nemo mirabitur, qui utriufque vcrba inter ie contulerit". Ego eorum ver- 
ba inuer fe contuli, ied , qui mcus ftupor eil, cur Bengdius Simonio potius 
quam Millio crediderit , divinare non porui. Sic etiam ^/>(?r. XIII. 13. le- 
ftionem 'iVa -ΐίτυρ leiiioni Textiis aequalem efle judicat, addutSta autoritate unius 
Codicis Leiceflrenfis ^ quem tamen in parum accurare collatis ipfe numerar. Ex 
accuratiori vero Colladone intellexi, hunc ipfum codiccm, uC novem alii a Ben- 
gelio produfti non legere Ίνα. •πυ^ , fed inverfo ordine tjrug 'iW. Hoc parum fir- 
mo tibicine nixus Bengelius tanquam de re certa aileverat Var. p, 824. „ ΡοΠ: 
„ μι-γίλα. librarius V»a, voculam eadem vocali terminatam, omilk, deinde ean- 
„ dem repofuir, & conilrudtionem mutavit ". 

9. Codicem ψείανίαηηιη 3. collocat in numero minus accurate collatorum 
claills fecundae, neque ullam fadli iui af¥ert rationem Bengelius•, cum tamen 
L. A. Zacagnius in monumentis p. 441. dc eo diferte monuiflec: „ Adus 
„ Apoftolorum & Epiflolas Catholicas adeo religiofe contulimus, urnecminu- 
j, tiores varietates omiferimus , uti Γυηπ ardculi, tranfpoiiriones vocum , eorutn- 
„ que declinationcs diverfae , rati in hoc ftudii genere melius eile -^ηραργίύίζ ^ 
„ quam incuriae notam fubire. — Idem a nobis fa£lum eil in S. Pauli epifto- 
„ lis. — De his autem omnibus eruditum leftorem admonitum cile voluimus, 
„ ut pro certo habcre poflit, nos in hac coUatione curam omnematquediligen- 
,> tiam pro viribus adhibuifle. 

10. Tromiferat Bengelius in utroque prodromo & in ritulo N. T., /ί• exhi- 
biturum in contextu meduUam editionnm probattjjimariim. Editio probatilH- 
ma autem auc nihil hic fignificac, auc editionem, cujus le£lio , de qua agicur, 
Bengelio probaretur. Hujus camen regulae oblirus non femel leftionem editio- 
num priorum , quam probabar , non in contextu , fed in margine pofuic , v. gr. 
lcdionem poilremac editioiiis Bezae Mattb. VI. i. primae Erafmi Matth.YAl. 
3. Colinaei Matth. XII. 28, priniae Erafmi A^l•. X. 21. Haec ira excufac 
'Def. p. 20. „ Ubi editiones inter fe difterunt, liberum mihi manebat ^ genui- 
„ nam lcdionem, uti quolibec loco videbatur, vel in Textu vel in marginc 
,, anteferre. Editiones unde cenfor aliquot loca allegat, funt defitae &: in Pro- 
„ dromo Lege III. exceptae. Quae cenfor hic profert , ad perturbandam rem 
„ faciunt : ego autem , methodo mea innocenti & libera , tranquillitati animorum 
„ confului. 

11. Vcrfionem Coptam affirmat \.Cor. X. 9. non legcre ^pig-oi', fed κ.ύριοί', 
& Apoc. XXII. 19. non legere /2ι'£λ8 fed ξυλ«, quam leilioncm , hac eriam 
autorirate motus, in Texciim Graecum recepit Bcngelius:at debebat eriam mo- 
ncre, in editione Wilkinlii legi in altero loco χμτο^ in alcero βίβλα, 8c afFerre 
rationes , cur Icflio Copta , a Cl. /a Croz-e ipfi indicata , leftioni Coptae diverfac 
a IVilkinfio repraefentacae fit praeferenda. 

12. /^poc. XV. 6. praepoiltionem -^s-tp] e rextu eliniinavit, autoritate unius 
Codicis, Ta quo omnes reliqui diflentiebanc} Andreae, Editionis Erafmi i. 
2. 3. & Stephani 1.2. Si tamen non Millium in appendice aberrantem fuis- 
fct fecufus, fed ipfas editiones Stephani confuluiflet , deprehcndiiiet , in om- 
nibus exhiberi trepi : &: Variantcm Editionum Stephani priorura leftionem non 
refpicere praepofitionem -αηρι commads fexti , fed praepofitionem L• commatis 
feprimi. 

13. Ad \.Cor. X. 28. dicit: Edinonem Complutenfem <^ Codicem Thua- 
naeum apud Curcellaeum non habere verba, τ» ylp κυζία 'y\ γϊί -^^ ro πτλίιρωμΛ 
auTiii. In his quidem fecutus efl: Millium , fed perperam Sc inconilderate,cuni 
facillime errorem cavere pocuiflet. Si enim editioncm Complutenfem (cujus 

X ufum 



ι6ζ Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε' ίί Α. 

uilim ipfi conceflerat Jo. Frickius ; wx. ait Introd. p. 4.^4) infpexiflet, haec 
verba fme ulla niutatione in hac editionc expreila legiiTcc: porro cum fcirec, 
Curcellaeum nunquani adnotaile in edicione fua, unde fingulasleftioncs Varian- 
tes haufiiret , conjedlura Millii debebat ipfi lufpeii-a efle. Ex fchedis autemr 
Curcellaeo transmiflls , quas ante oculos habeo, ciarumel>,nonexcodiceThua- 
naeo, fed ex codice fratrum Puteanorum i. e. Claromonrano Variantem Le£tio- 
rem hauftam fuifle: ex hoc fonteporroprofluxittertiuserror,nimiruinquodCo- 
dicem Thuanaeum i. e. Theclae(utinfraoftendemiis}&Codiceni Alcxandrinum 
tanquam duos teftes produxit, cum non ilnt nifi duo unius ejusdemque merito 
furpedti codicis nomina. Nec hic tamen fubftitic Criticus nofter-, fcd, a Millio, 
fua tamen culpa, in cnOrem raptus , addidic praeterea errorem mulco graviorem, 
cum verba illanoveminllgnia, & inregramfententiam conrinentia,temere etextu 
facro expungeret contra fidem datam , qua fe ne verbum quidem aut fyllabam• 
Textui vel additurum vel detrafturum promiferac , nifi editiones praeiiantiiTi- 
mae addixiilent. Inunc, Ledlor, & credc Bengelio modeftiam fuam praedi- 
eanti, & de audacia aliorum querelas injuftas & fufpiciones injull:ioresjacienci! 
ΐφ. Marci IX. 6. Leilionem λΛλ«σαι, quam in Textum receperat , firmat 
etiam autorirate quattior Codicum Bezae: cum tamen illi Bezae i. e. Stepha- 
ni Codices, (quod tum Codcx Stephani β. & θ., quos ipfecontuli, tum in- 
primis Bezac cditio prima tellatur ,} habeant λαλνισίΐ ; illud autem λαλίιο-αι po- 
ileriorum Bezae editionum manifeftae typotherarum aberrationi debeatur. 
• 1 <f. Redeamus ad commcntarium in Heb. II. 9. ex prodromo priori fupra 
p. I fo. expofitum. Fateor, me non cepiiie, quomodo το yiua^rcti ex Ul^^- 
dedu£ium dici poilet, nifi fi quis, in voce Hebraica myfterium quaerens, per 
arragrammatismnm ex Dyo, quod /'^r«w fignificat , faciat DJ?i3 i. e. yevo^Tcti: 
Si conjeilura aberravi > potior culpa illius fuic, qui tam aenigmatice fcripfit, 
reque mentem fuam clarius explicuic. Audi jam, quid obvertat Bengclius 'T>cf. 
p. II. Haec ^ inquit, expofitio non potitit placere iis , quos etiam firmiora pro 
*Deitate Jefii Chrifii argumenta urunt. Novi quideni , fuiile , qui pro Deita- 
Jefu Chriiii, ut prae fe ferebant, alios urerent, fed loris &: flnmmis, non ar- 
gumentis: quos vero argumenta firma pro Deitare Chriili uiTcnnt,novi nullos; 
Porro quomodo haec cohaerent: quos etiamargumenta firmioraurnht ,illisin' 
frmiora placere non pofjunt ? Mihi quidem in omni re probanda placenc argumen- 
ta firma, infirma atque imbecillia non placent: fed annon fieri poiler , ut viciiHm 
aliis infirma placerent,firmadifplicerent.'' Deniquc cum tua iftiuslociinterpretatio 
nemini mortalium, imo ne tibi ipfiquidem, nuncplaceat,quaenamfuitratio,ex 
omni humano genere eos folos eligendi, quos etiatn clariora de Deitare Chrifti 
argumentaurunt, nifi ut animum malum proderes, &: immerenti invidiam con- 

flares.^ Hic nigrae fuccus loliginis, haec eil ^rugo mera. Agnofceverba 

iua, quae illum Prologum galeatum fequuntur 'Def. p. ip. Egomet autem in 
Apparatu fcripfi: Interpretatio hujus le^iionis ^ in Ψτοάτοηιο tentata , neque 
aliis necjue mihi fatisfecit. Sivc autem aliis placeat, five non placeat, ego in- 
g€nue fateor, nec le£lionem hujus loci, quam praefers, nec ejus interpretatio- 
rem, quam attulifti, nec id quod inde coniequi putas, mihi placere> quin le- 
dlionem & interpretarionem tuatn rejicio, tanquam falfam , & conrequentiam 
tuam, ut άνακόλΒ9•ον. Pergit ρ. i2. „ Anagramma frigtdiillmum DyD & Di*0 
„ mihi impurat, de quo nunquam cogitavi. nam ipfa noemara ^ςαχυ & yesja•))- 
j, Tetf, ut Ghryfoftomus, Sedulius, Haymo, Flacius judicanr, per fe refpon- 
,, dent"; quibus vcrbis ita mentem fuam interpretatur, ut jam non lufus inge- 
rii , fed, quod gra\iiis turpiufque eft, ignorantia Hebraifmi ipfi jure objici 
poiilt. Sentit, opinor, verbum guftare idem eiie arque levirer & in transcuriu 
aitingere. Ita inrerdum accipi fateor•, ira tiiilo Tiberii: & ru aliquando degu- 
ftabis imperium, fera ac brevis potcntia ilgnificaturi ac lemper &ubique, &c 

hoc 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι<53 

hoc praecipue Apoiloli loco, eam fignificationem obtinere ncgo. Jonathan, 
Saulis filius, v. gr. non dixidet: Gullavi parum mellis ; nam Γι guftare per fe 
fignificat parum guilare, illiid tay*."' redundarec \.Sam. XIV. 29. 43. Guftare 
morrem Hebraeis fimplicirer fignificat elTe niortuiim, nullo habito refpeitu ad 
brevitarcm vel longitudinem temporis , quo quis in morre manet 5 Abel , qui an- 
te quinquaginta fecula morciius eft ^ ncc magis morruiis eil , nec magis niortem 
guftare dici poteft, quam qui ante horam efflavic animam: 6c viciilim qui unum 
momentum mortuus efl:, dummodo vere fic mortuus, non minus mortuus eft, 
reque minus mortem guftavit, quam fi llatim poit Adami lapfum morruiis fuis- 
fer. Res ipfa & ulus loquendi non patiuntur, ut de duobus aeque mortuis dica- 
tur, alterum parum, alterum multum efie mortuum. 

16. Bengelius nomen Jefu, fi refte calculum poilii, minimum vicles & qua- 
tcr contra plerofque codices fcriptos, & contra pleraique Editiones receptas , vel 
ex conccxtu facro ejecir, vel in margine tollendum eile piOnuntiavir. Quid e- 
rat, quaefo, caufae, cur nomen Jefu virum doftuni atque pium tantopere of- 
fendcret? Si quis illi fua verba hic regereret: Hoc non potuit placere iis ^ qiios 
etiam firmiora pro 'Dcitate Jefu ChrijH argumenta urunt •, nonne majori fpe- 
cie id faceret? Abfit autem a me, ur convicium convicio rependam Alia, fi 
quid video, ejus erroris fuit occafio Vivit Bcngclius mrcr eos,qui,quotiesno- 
men Jefu vel proferunt vel profcrri audiunt , caput apcrire ΓυΙεπΓ•, hinc fif , ut C.on- 
cionatores eam vocem raro pronuntient, ne auc fiequentirepetitionealiquidem- 
phafi derrahatur, aut caput alternis apericndo &: opcriendo vcl moleAia afto- 
ribiis creetur, vel atrentio minuatur. Huic mori a rcncris adfuerus cum viderer, 
gefticulationem ecclefiafticam & contextum facrum non convenire, imprudens 
conrextum ex geftibus correxic, cum juxta regulas fanioris criticae geftus pocius 
ad voccs contextus facri accommodare dcbuifiet. 

17. POSSEM hic Bengelium dimittere , nifi, 'Dcfer^oiiis (ptc\Q, aggreilb- 
ris etiam partes in ie fufcepiilet, &: in me, cui recenfionem Novi Tellamenti 
ab ipfoedid, faftam in Diario, quod hic editur,Gallicotnbuir ,impecumfccis-, 
fctine quis ergo putet, — haec opprobria nobis & dici potuiile, & non poruis- 
ferefelli, age confideremus cjus objeftiones. T)ef. p. 3. ,, meam, inqi.iit,edi- 
j, rionem ita decoloravit, ut mulri Lcftores, qui δί cenlbreni & me noilent, 
„ vindicias niihi fcribendas efle arbitrarentur". Cl. Bengelius, quem non nifi 
cx fcripns ejus novi, vir videtur efle minime malus, fl fuo utatur ingenio, fed 
parum caurus advcrfus hominum nialevolorum fuggeftiones, quibusmensejusni- 
niis facile ex fua fede ac ftatu dimovecur atque irritatur. Ec quaenam tandem 
cft illa dccoloratio? En verba recenfionis: „ In laudem Cl. Bcngelii dicendutn 
„ eil, eum omnem, quam poruit ,diligentiam adhibuine,ira uc haeceditiocun- 
„ dlis, quae pracceiierunr , meriro fit praeferenda". Qiiid quaelb majuspoce- 
rat dici ab eo, qui rummis laudibus eum celebrarc voluiilet? Fallor, aut plures 
crunt, qui exiftimabunt, laudes has fuiile nimias potius quam decolorationem. 

18. p. 7. ., Hic eil, cujus diutinum Zelum adverfus operam a me in N.T, 
j, Gracco pofitam mulci norunt. — Meum prodromum cenfor in prolegome- 
„ nis paflim pupugif. — Editionem Gerardi a Maftricht ita recentavic, uc me 
j, non intadum dimitrerct". Ita folcnt agere, qui ίιβ -is caufis innocentes op- 
primunt. Ego illi turbulentam feci aquam , qui nec in Prolcgomcnis meis,nec 
in notis ad proleg. Mailrichtii, nec in praefatione , vcl verbo cjus mencionem 
feci , vel de eo, qiiantum quidem rccordor, omnino cogiravi. Bengelius mihi 
tunc nec amicitia nec injuria cognitus erat: cumque probe noflem , quam incer- 
tae & fallaccs eiienr conjefturae ex prodromis &: prolegomenis duilae , non po- 
teram de ejus opere judicare, nifi poftquam edicio lucem publicam vidiiler. 

) 9. p. 1 5. „ Non folum codices contuli duodecim , quos Cenfura memo- 
„ ratj funt praeterea Bafilienfes tres, Bodlejanus unus apud Wakonum , Ca- 

X 2 »nic• 



164. PROLEGOMENA. 

,, mcrarianus , Dionyfianus apud Gagnejum , Gehlianus , Parifinus unus apud 
„ Simonium, Wolfiani duo, complures apud L. Vallam & J. Fabrum Stapu- 
„ lenfem. - — Acceflere Verfionis Copticac &: Armenae & multa alia Verrio 
„ num Patrumque fupplementa ". Cum ipfe Bcngelius in utroque prodromo 
nonnifi XII. fuorum Codicum mentionem feceric, quo jurc conqueritur, inre- 
cenfione nullam rationetn fuifle habitam rdiquorum Codicum , de quibus nec 
ipie verbum dixerat ? Sed ctiamfi Bengclius horum adminiculorum tunc men- 
tionem feciilct, quod poftea in Apparatu fccit, nihil erat neccile, ut in reccn- 
fione idcm fierct. Ifta cnim adminicula omnia jam anre Bengelii edirionem c- 
rant juris publici, & verfabantur in omnium manibus• Si Bengelius illis urine- 
glcxiflet, jurc hoc ipfi vitio vcrti poterat: quod autem illis ufus eft, non video, 
cur magnis laudibus fit pracdicandum. Eodcm jure potuiilec amcexigere, uc 
Catalogum omniuni librorum vel fuorum vel amicorum fuorum , quibus in edi- 
tione fua concinnanda cft ufus, confcribcrem : quod & abfurdum & iniquum 
cile nemo non videt. 

20. p. 19. „ Mirum efl: tam ampla ccnibrem praefatione duo haec allegata 
„ ornafle, & in ea virum integcrrimum G. a Maftricht pro infideli duce de- 
„ clarafle ", At magis mirum efl: , praefationcm quinque verfuum , quae non 
folum illa duo allegata , fed reliqua omnia , quac multis paginis poftea dicun- 
tur, rerpicit, amplam appellari: omnetn vero admirationemfuperar,quodBen- 
gelius a mente Cenforis planc deerravit j duo enim manifefto ponuntur lem- 
mata, alterum ubi Bengelius fuarum rcgularum eft oblitus , alterum ubi duces 
infideles eft fecurus; prioris exemplum eft ex Collationc Codicis Viennenfis a 
G. de Maftrichc fadia, de qua fiipra Obprv. 7. pofterioris ex Simonio, de 
quo Obf. 8. 

21. p. 23. „ Quam Cenfori fententiam de ledione aliquot locorum N. T. 
adfcripfi ca tum certe^ quum fpecimcn imprimeretur,Cenforis fentenria fuit. 
.... Veruntamen veritatis caufa , non poiTum intercipere, quae vir infignis 
Bafilcae prid. Non. Febr. A°. 1735. refcripfir : llle vero [^iVttfler,ius'\ 
quod fanfte omnes de Collegio affirmant, ncque fignificavit aliquid cuiquam 

λ noftrum, de mutato a fc inftituro, ac in diverfani a Schedis Magiftratui rra- 

„ ditis formam deinccps reconcinnando. — Sed vcro poft eas, quasdixi,Sche- 

„ das pro cx^mplari novae editionis ad Bibliopolas miflas , denuo fe novum a- 

„ liquod confiliuni cepifle, atque idcirco etiam illas Schedas, illud exemplar 

operis abjiccre, & nuUius pretii habere velle, neque dixit, neque dici cura- 

„ vit noftrum cuiquam. Hacc tibi fignificanda eflc putavimus, ut pro lubitu 

„ tuo uti, ac nominc atque autoritate ordinis noftri ad te pcrfcripta, affirma- 

, re pofles". Quis fueric ille f/r /w/^w/j , nec fcio, nec fcire laboro. Cum 

vero pcrronam Theologi indiierit in hac epiftola,autimpudentiilimcmentituseft 

infignis inipoftor,aut odium Theologicummemoriamejusomnemexftinxir. Non 

jam dicam, me initio anni 1730. longo mulrarum horarum colloquio rem ro- 

tam, quanfum poteram clarifllme, Theologo vicino meo cxpofuiire,&,utcum 

Collegis communicarer , rogaile: cum vero is alia omniafeciiIct,contigitramen, 

idque non llne divina providentia, ut, indignirate rei permotus , ubi non om- 

nino erat necefle, praefendbus Confulibus, Curaroribus Academiae & Theo- 

logis, cadcna repeterem•, quod a fcriba Curiae ex ore meo exceptum, a Theo- 

loeis non auditum folum, verum etiam inlibello, fruftravetanteordine Amplis- 

limo in lucem ediro, typis expreiTum cft•, in illo Conventu d. 2S'. Martii 1730. 

Theologi quaefiverunt p. 4f 9. „ Cur in fermonibus mcis de difpofirione pro- 

„ fitae Editionis Novi Teftamenti Graecitories variaverim ?" Refponflo repe- 

ritur p. 34;. 344. ubi inrer alia haec leguntur: ,, Praererea dixit•, quod atti- 

, net ad difpofitionem Novi Tcftamenti a fc edendi, fe menfe junio(quorpe- 

„ cimen fcripferam j in alia fuifle opinione , quam menfe Septenibr. (quo con- 

„ filium 



5J 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. itff 

5, illium meum Theologis expofueram) & fenrenriam priorem mutaile, atque 
„ ideo in Hoilandiam fcripillTe , uc prius illud Ipecimen fibi remicceretur. " 
Cur Bengelius haec, quae prae manibus habebat, non infpexit, poftquam fuiP• 
ler monicus, ne facile illis credercr, qui purant fibi omnia licere in cos, quos- 
Majellatem fuam non fatis comiter coluifle fufpicantur ? Si ita fcribit veritatis 
caufa^ an alker fcriberec »/<??/^'λγ// caufa? Hinc edatn confequitur, falfum cf• 
fe, quod Bengelius dicit, fententiam, quam mihi affinxit, meam certe fuifle,, 
cnm fpechnen imprimeretiir •, cum ex At^tis clarum ilt, me integrum annum 
anre fpccimen me inviro editum fenrentiam niutafle. Sequitur etiam , parum 
honefte atque verecunde id Specimen :?7. commatum priorum Matthaei vocari 
Editionem JVetflenianam^ & ea mihi objici, quae ipfe diu ante correxeram. 
Nifi fi dicar, mihi non licuifle delere , quae non edideram. Ne quis λχγο 
exiftimec , hac mea Variatione falutem Reipublicae 5c Ecclcfiae in difcrimen 
fuifle addu6lam, fciat me in illo fpecimine Oecolampadium , qucm maximi 
femper feci, fecutum Codici Evangeliorum Bafilicnh ("qui in noftra dercriprio- 
ne primiis ert,} nimium rribuifle, rc vcro propius examinara ab illa fententia 
reccffille : fi tamen in illa perititiilem , peccaflem conrra lei^es Criricas , non 
autem contra lcges vcl Reipublicae vcl Ecclefiae, Quod Bengeiius addic p. 25. 
^iantton is deinde fe mnta^vit ^ tantum mihi adfentttur', verum non eft. Cum 
cnim ego, mutata priori fententia, Sc Codicis illius Bafilienfis & Alexandri-- 
ni & aliorum, tanquam ex Veriione Latina interpolatorum , autoritarem rejece- 
rim, manifeftum eft, me hoc pafto longe longeque a Bengelio, qui maximam- 
illis auroriratem tribuit, receillile. Altud adhuc cllin eadera in/ignts viri epi- 
ilola, quod filentio practerire non debeo p. 24.. „ Schedas illas jani eile in 
„ manu cognarorum Bibliopolanim refpondic , deinde rccrahere icrio juiTus, 
„ pofi: aliquod tempus , ηο?ιβηε efflagitatione pretii curforibus publicis veffu-i 
„ rae 7iomine perfohitt ^ quod i^r rtmtmeratuni ei de pttblko efi ^ exhibuit ". 
Dcfidero hic judicium Bengelii: quid, quaefo, ifta fabula ad rem & ad Criri- 
cam facit? iterumne veritatis caufa α,-ατρος^Ίόνυσα. protulk, ut mendacium alte- 
rum propagaretur ? Vel an Bengelius inftruitus eft tcftimonio authenrico Trium* 
virorum aerario pracfcdborum , quo fidem faciar, illam pecuniam ranquam mihi 
folutam in rationcs expenforum relaoam fuifle? Ego quidem & dixi & dico, mc 
prerium illud, quod jurc optiraQ pcrere porcram, (nili fi quis fortc putar , Sc- 
natiim Bafilienfem debuifle imitari jiidices. Genevenfcs^ qui olim decreveranr, 
fcripta Patrum Graecorum & Latinorum, ex quibus Scrvetus tunc in carcere 
decentus &: a Calvino ad nccem poftulatus hacreieos convinceretur, ipfius Ser- 
reti fumtibus eile coemenda) nec pcniile unquam , nec accqaifle. Probet, me 
accepiiTe^ri poteft:aut agnofcat, le iterum duccm parum fidclcm furile recucum. 
Me indignabundum haec icnbere , fateor j nec tamcn hic a riiu mihi rempcrare 
potui , obfervata Bcngelii calliditatC) qui cum & Thcologo Bafilienfi placere gu- 
perct, & illi hominum gerreri, qui in Germania , quod aufteram pieta.tem & 
fmgularem modcftiam vel colunt vel fimulant, nomen habent j Defcnfioni lin* 
gua Gerraanica fcriptae atque editae infcruic Epiflolam immodefiif/tmam La- 
tinam , fed illam Germanice non convertit •, fcilicet uc duobus Dominis fer- 
virer. 

22. p. 41. ,, De Bentlejo & Wetftenio fententiam dixi in Appar. p. 44,7. 
„ Perpauca, opinor, locafunt, quorum receptiorem leclionem, a me muta- 
„ tam, illi non murent : MULTA funt , quorum receptiorem leftionem illi 
5, mutent, me non mutante: NON PAUCIORA funt, quae &: illis & mihi 
„ unanimi confenfu mutanda cenfeantur, arque hic confenfus , non cx compo- 
„ firo inkus , magnum poteft praebere veritatis argumentum ". Quotnodocunquc 
crgo rem gefturi eiTenc Bentlejus & Wetftcnius, honore Bengelium augebunt} 

X 3 fi 



ι66 Ρ R Ό L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

fi enim mutant, quae ipfe mutaverar, confenfus hic magnum praebcbit verita- 
tis argumentum: ίΐ mutabunc, quae ipfe non mutavit, uti multa muraruri liinr, 
Bengelio tefte , haec ipforum audacia modeiliam Bcngclii commcndabir. Ac 
unde Bengelius fcivit, quoties auc ab ipfo diilenluri aut cum ipfo confcnfuri 
cflent? imo quomodo , nifi Ipiritu prophetico fe afflarum prober, id omnino 
fcire potuit ? Sin autem nefcivit, annon judicium temerarium proriilit & con- 
tra regulam a fe pofitam Epilog. p. 880. ,, Unum rogo , inquir , ne quis 
„ cerre editor quicquam vcl mali commatis vel boni, quod non SCIAT nieum 
,, eile, pro meo habeat aut vcnditet •, neve quicquam animi duntaxar caufa 
„ convellac, generatim querelas inflituens , fi placer, de liberrare cririca, qua 
„ vel abufus vel non fatis ufiis fim•, SED JUS flS OMNIA EXEMPLIS, SI 
„ POTE, COMPROBET " ? Haec cum ipfi fuinTcnc objefta, ita fe expedire 
conatur in T>eftnP P• 4^• « Quousque Bentlcjus in mucando Textu progre- 
„ diatur ex Apoc. XXII., quod ille caput feorfim edidic, pattt, fi t\ ipcci- 
„ mine duduni emiilb, inquam in Apparat. p. 44-3. , adhuc licec judicium fa- 
„ cere"' Arqui non poterat ignorare Bengelius, ex uno capite edito de roriiis 
N. T. editione judicium facere non liceres in primis cx uno capite Apocalyp- 
feos, in quo libro folo plures Codicum fcriptorum ab editionibus recepris di- 
fcrepantes lcdioncs reperiuntur, quam in omnibus fere reliqiiis N. T. libns fi- 
mul fumtis. Ipfe Bengelius an permirteret de fua editione N. T. judicium fiert 
ex folo ultimo Apocalypfeos capite? Pergit p. 43. „ Wetflenianae criieos fiin- 
„ damenta, non dicam in fpecimine , &: in Cenfura, fed in Prolegomenis, 
„ ubi omnes edidones multo prolixius reprehendit, quam ego, infignem miira- 
„ tioncni intentabant. — Nunc id negat: itaque qtiae de eo tum vere dixi^ 
„ nunc dicere άβΑπο". Quod femcl verum fuit , femper verum efl: ; acumen 
itaque hujus di£li me non capere fareor. At nunquam verum fuir , me pcrpau- 
ca loca, quae Bengelius mutat, non mutaturumj & mulra, quae Bengelius non 
mutat , muraturum: quod ipfe Bengelius facile vidiilet, fi & Cenfuram meam, 
quam vocat , & praerationem editioni alteri Mailrichtianae praefixam oculo at- 
tento perlegere fuiiTet dignatus. Cum enim ego autoritareni Verfionis Larinae, 
& aliarum omnium Verfionum , & Codicum etiam Graecorum cum Verfione 
Latina confcntientium , Ledlioni reliquorum Codicum Graecorum uc plurimura 
poftponam, fieri aliter non poterit: quin in plerisque majoris momcnri locis, 
ubi Bengelius leftionem rcceptam mutat , ego illam retineam atque defcn- 

dam. 

23. Bengelius quaeftione propofita: qua ratione adornanda fic cditio N. T. 
Graeci, quae paucifllmos offendere, plerisque autem line ftudio parrium judi- 
cantibus placere pofllt ? refpondic : fi ex omnibus receptis editionibus Le^io- 
nes, quas novus editor optimas judicer , in Textu reponantur 5 ego contra pu- 
tavi: fi leftio plurium Codicum MSS. Graecorum praeferatur, (!?c in Tcxrum 
recipiaturj hanc regulam eile valde ilmplicem, nec quicquam habere quod a 
volunrate editoris pendeat ; ita fingulos Codices confidcrari ur roridem rcilcs, 
6c judicari, plus valere relles duos uno, & mulcos paucis , quod manifclhim ae- 
quiratis fpeciem habeatj & 11 quis unice hac regula uti velir, ciim jiire non 
poiTe cogi, ut leftionem cum hac regula pugnanrem fibi obrrudi pari: rur. No- 
tandum aurem, licet exiftimavcrim , Leitioncm plurium Codiciim in Texru eile 
reponendam, non tamen ftatuere, Ledlionem illam remper eHe genuinam•, quin 
largior, aliquando Leftioncm paucorum Codicum pluribus , )mo Leclionem , 
quae in nullis Codicibus Graccis hodie reperitur, eiTe praefcrendam : fed con- 
tendo, tum illud nonnifi rariiTime accidere, tum de ea re caure & accurate in 
notis efle difputandum. Bengelius , cum hanc regulam jugulum caufae fiiae pe- 
tere viderec, in omnes formas fe vertic, ut iduni declinaret. Age, quac affert, 

pau- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι67 

paucis expendamus. Dcf. ρ. 4?• ^■,'P^uralitas MSS. , ut aCenfore promttlgatur , 
„ labyrinthus efi inexplicabilis ". Hoc dicit quidem , ied non probat. p. 4-f. 
,, Regulam ί/^βύΐ m Troleg. ροβεταί /janc: Ledio plurium Codicutn , cae- 
„ teris paribus, cft praeferenda: commodeqtie eam explicarat. Ntinc ^ regu- 
,, lam & explicattonem tollit". Regulam non tollo, fed parrem explicationis, 
ubi Codicibus vetuftiiHmis , quos ad verfionem Latinam muratos efle poftea de- 
prehendi , nimium tribueram. Imo fi phralitati MSS. tantum tribui debet , 
quaiitnm Cenftira ei tribuit ^ omnes copiae , quas Trolegomena illa recenfent ^ 
dmttti pojfunt. Haec non intelligo; ll enim omncs copiae dimirtuntur , quid 
fupererit, quod numerari poillt? quin certum eft, uc fciamus, quaenam fit plu- 
rium codicum leftio, omnes, quotquot conquiri polliint, producendos & con- 
ftrendos clle. Nil vero aerumnofius , fericulofius , c^ incertius excogitari po- 
teft^ quam talis pluralitas, praefertim β Orthodoxi omnia fere exemplaria, 
quae ex Oriente apportantur , corruperunt , er manufcriptorum vel mediocris 
antiquitatis tanta efl raritas. At quis illi dixir, Orthodoxos Fere omnia exeni- 
plaria Graeca coiTupifle ? Hocdixi, omnes codices, quos habemus, a librariis 
Orthodoxis efle fcripros, adeoqueomnesvarierates ab illis fliiile profe(itas,pauca 
eos per incuriam omifiile, reliqua ftudio mutade, uc leftionem vel ad orchoora- 
phiaeveladSynraxeos, vel ad «ύφωνία? regulas Grammancas accommodarenc, vel 
uc leftionetn , quam impedicam eiie judicabant , interprerarentur : quodnam 
hinc oriatur periculum, aut quae aerumna Sc incerrirudo, non perfpicio. Ma- 
gnam quidcm efle MSS. vcl mediocris antiquiraris raritarcm nc Bengelius qui- 
dem, puto, inficias iverit: difficulras vero, quae indc oritur, ipfum non mi- 
nusurget, aliosque omnes, quam mc Ergo antiquiffimtis Latinus ^ antiqui 
Orientales interpretes , ac patres otnni jure fujfragii exnnntur ? Ira ; in textU" 
Graeco concinnando, qui omnibus placere pollic: in notis eorum ratio habefi 
potedi ubi tamen , inftituto examine, apparebic, rariilime fecundum iiloscontra 
conlenfum codicum Graecorum efle pronuntiandum. Nullnm plane mavufiri- 
ptorum deinceps difcrimen 'ualebit ? de ea rc agcmr obiervatione iequenti. Ac~ 
cnratum eortim numerum qiiis quolibet intbit ioco ? Edicor producet reftcs quos 
habet, non eos quos non habet. Tiuae unius loci le^tones^ ubi altera prae 
altera tinins fiibinde duornmve Codicur.i fiijfragio augetur , alternatim geniii^ 
vae erunt ? Ar non nunc agitur de Le£lione genuina, fed de Textu edendo, 
qui ab omnibus recipi poflir. Ubi aequalis aut prope aequalis pro urraque le- 
ilione produci potcft numenjs , quaeilio non ex hac regula , ied aliunde deter- 
minari debet. Id autem, nifi me memoria fallit, conrtngit rariilime. Sed quam 
aliam regulam habet auror, qaae omnem ubique dubirationetn toliac, & leflio- 
ncs omnes reddatccrrinimas? 

, 24. Pergir: Scd bene efi : Cenfor in Praefarione N. T. Graeci A". i/^f,' 
editij eam plitralitatem ipfe improbat •, atque ita , ut mirabrli celeritate in 
alterumextremnm incurrat. „Illud jam addo , /«^z//V , quod , quamvis forre pri- 
„ ma fronre novumvidearur,iistamen,qui receprae vulgacaeque le6tiont ab iftis 
„ varietatibus metuebanr,jion poterit non eile gradfllmum, nimirum Textus re- 
i, cepti auiloritarem ut plurimum nec confenfu citatorum MSS. Codicum magis 
,, firmari,nec eorundem diflenfu debilitari. Producuntur fateor teftium loco cen' 
„ r«/wCodices,mulris in locis a recepta Lcdione diiTendenres. Caveaurem exi- 
,^, ftimes, fingulos religiofos , graves , idoneos , omnique exceptione maiores eiTc.i 
„ quin potius horuni ΤεΓΙίϋηι Caralogum mecum artentis oculis perluftra , & Ιε-» 
„ ves, corruptos, imo fiitos falfofqucni vehementer fallor,deprehendes pluri- 
„ mos ". Temporis caiifa, ad cenfiiram tantisper comendam^ fithito eam plurO- 
litatem arn^itjfe 'videri Cenfor poterat , praefertim cum pauh ρΰβ in illi 
praefationc N. T. ίτ^Λΐία qmnja iverit. Injuriam mihi fack Bengdius , quaii- 

do 



ι68 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

do me intra paucorum menfium fpatium pugnantia fcripfifle accufaC Dixi, iin- 
gulos Codiccs Graecos ranquam totidem telles eile producendos : fed nunquain 
fcripfi SINE DISCRIMINE, fine examine , promifcue omnes, etiam falfos & 
fiftos, ad teftimonium dicendum eile admittendos. An Bengelius aut ignora- 
vit, aut me ignorare cxiilimavir, quid leges civiles praefcribant : Teftium fides 
diligenter examinanda eft : ό" tdeo teftes , qui adverfus fidem fuam tefiationis 
vaciilant , audiendi non funt fF. de Teftibus ? Ex Codicibus /'/«j centum ^ in 
editione Oxonienfi parva & in editione Maftrichtiana adduftis , inteftabiles 
judicavi quinqtiaginta^ quod vel nunquam in rerum natura extirerunt , vel , 
cum idem codex duo nomina haberet, aut: alter codex alterius apographum ef- 
iet, tanquam duo teftes diverft funt produfti , vel ad vcrfionem Latinam func 
interpolati, His quinquaginca poflem nunc addere & alios fupra defcriptos, 
cx Verfione Latina pariter immutatos , & variantes Leftiones S. Curcellaei , 
quac etiam alio atque alio nomine , tanquam diverforum Codicum, exhi• 
bentur. 

2 'ξ. Cum ientiret, hac via negotium non fatis expediri , aliam ingreiTus eft 
p. f o. Tltiralitati MSS. codicum favere me , abfoliite negat Cenfor. — §luare 
fpondeo , nullam typts adhuc excufam recenfionem repertum iri , quae toto fuo 
tenore cum majore numero codicum aeqtie conveniat , atqtie mea. Non efl 
haec controverfia tam levis , qnam prima fpecie videatur. Haec & temere 6c 
ambigue dicuntur. Cum enim Bengelius non ignoraret , quantam teftium nu- 
bem produxiilem , nec exfpcftavit tamen , donec fuiflent auditi , neque petiit , 
ut teilimonia cum illo communicarentur , fed , rertia teftium parte neglefta, 
juxta paucos, qui ipfi aderant, pronunciavit, &: pronunciat, fuam editionem 
cum majori codicum numero convenire. Qui fcic, quid teftentur illi codices, 
quos ncc vidit, nec videre voluit? Et quid ii ifti, quos non vidic, tcftes con- 
iendrent cum paucioribus eorum , quos vidit, annon fieri poilet, ut tunc ma- 
jorem fuorum teftium numerum numero vincerentj quo fado , quam ipfe plu- 
rium Codicum vocat ledionem , revera non eilet letilio plurium, fed pauciorum? 
Porrofiper recenfionem fuam intelligitContextumex editionibus praeilanriirimis 
a fe concinnatum , nihil habcbit contextus ifle, quod non in illis edirionibns ll- 
mul fumtis reperiatur: majorem vero plurium Codicum rationeni eum habuifle, 
quam editionum praecedentium fingulas , nondum probatum eft •, & , donec 
probetur, dubitare licet. Sin autem per recenfionetn fuam intelligit judicium 
fuuni de veris leftionibus, i. e. non tam contextum folum, quam Lediones, 
non in notis proUxis, ut Beza fecir, aut in prolegomenis, ut Millius , teftius 
cxhibitas & paucioribus leftas, fed margini ab eo appofitas , eo confilio, ut &: 
omnibus aequc eflent confpicuae , & ipfi Textui vcl praeferrentur , vel aequi- 
pararentur, Spondeo nttllam typis adhuc excufam recenftonem repertum irty 
quae totofno tenore cum majore numero Codicum MINUS conveniat ^ quam 
Bengelianam. 

26. p. fj. ^uicquid Cenfor adhuc dijferuit ^ me petit-, me igitur eundem 
petit tn extremo: „ Ex omnibus, quae haftenas difta funt, hanc inferamus 
„ conclufionem , viros probos debere tam mirerari eorum , qui , re pro viribus 
„ examinata, infeliciter a vero alicubi aberraverunc , quam averfari cos, qui ae- 
„ gre ferentes , alios uci fuis oculis , fumma vi atque violentia exigunt , ut om- 
„ nes eorum ftent judicio , tanquam fi ipfi omnino falli non poflent". Nego 
confequentiam. De Bengelio hic ne cogitaverac quidem cenfor , fed de me 
meisquc adverfariis, in quibus Bengelius tunc numerari non poterat. Et quo- 
modo, quaefo, de uno eodemque homine dici potuiflet, dignum efle, cujus 
viri probi fimul miferentur , & quem averfentur .<* Et quis fanae mentis Behge- 
lii fortunam tunc miferarctur , quem notum erac propter edicum N. T. non tan- 

tum 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι^Ρ 

lum a nemine vexatum fuiile, fed eo pafto fibi viam ad honores Sc ad retn lau- 
ram, in qua vivic, ftraviiTe? aut quis illum deicriberct , tanquam homincm, 
qui rem vi gerat, aliis fuas opiniones obtrudat, alios oculis fuis uti aegre ferac 
&cc. , ciim ejus rei nullutn usquam indicium ollendiilet ? Cur ego denique de 
vi & violentia ejus conquererer , qiiem mihi aut nocere pofle aut nocere velle, 
non erat metuendum ? Adde his paria legi in fine Prolegomenorum priorum 
p. 20I. quae certe Bengelium non petebanc. 

27. ib. Cenfor ^ non tam male te ipfum de me exiflimare , firma fimt indi^ 
cia : fed id laboras , iit alii quam peffime de 7ne cxifliment. Haec func ασυ- 
φ-ΛΤΛ, neque unquam aut extitit, auc exiftet vir probus, cui haec defcnptio tiia 
convenirc pofllt. YtWcmfrma ιΐία indicia^ quibus me non male de te exifti- 
niarc probas, edidifles•, co enim pafto poilerius rui aflerti lemma evcrtiilem. 
Laudavi equidcm & laudo diligentiam tuam , grarulor felicitari tuae , quod mul- 
ra partim primus eruiili, partim primus edidifti. Eft tamen quod in te defidero, 
tum quod in credendo parum cautiis malevolorum luggeftiones, convicia, & 
mendacia propagavifti, cujus generis nonnulla invitum me tibi objicere coecrifti j 
haec a perfona tua & a moribus tuis func aliena : tum quod in alrerum extremum 
delaplus ea fcribis, quae ab homine fanadco potius quam Cricico profcdla vi- 
deri pofllnr. T)ef. p. 45. Cenfor in rationibus decidendae le&ionum varietatis 
inftificientem admittit eniimerationem partinm, ύ" id praeterit ^ quod unum 
omniutn maxime ad decifionem conducere jafn jamque videbimus. Et p. 51, 
^b omnibus tamen ejnsmodi adminiculis res tandem abit nd munus divinae 
GRATIAE. Hoc magiflerio CHARACTER iile fingularis ^ quem qiiaevis 
genuina leHio ^ luce fna ^ fuo fapore cornitatum ^ gerere fblet ^ IMTERT>UM 
CERNITUR, SAETIUS GUSTATUR; hocjubare, quicquid mortalmm 
mos , fenfus , 'voluntas , focordia , curiofitas , oUm vel nuper , in multis vel 
paucis libris ^ plerumquc addidit ^ d^ mterdum dempfit vel permittavit , tan- 
quam fiicus difcutitnr. Var. leci. p. 770. de ]oco \.Jo. V. 7, 8. Et ta- 
rnen etiam atqiie etiam fperare licet ^ β non autographtim JohmmaeHm at 
alios 'vetuflijjimos Codices Graecos , qui hanc periocbem habeant , ϊη ociiltis 
providentiae divinae foriilis adbuc latentes , fiio tempore produiium iri. & p. 
•688. in Gal. IV. 28. Totttm verfum fic conjiituit Bentlejus ; το ^t "Ayct^ συ- 
5-oi%ei TM ηΐΊ ΊίρΗσΛλτιμ, J^Aeuei yag κλ. , ut Σίνα! opos Ιτ^ν ί' τ» ΆραβίΛ βΐ gloiTa. 
Approbat ]sAu\ius ■) fed ηοη intrepide , propter unanimem codicum in hoc inci• 




STOLICO SENSU CONSTANT. His fimilia legi in C. M. Tfaffii, civis 
tui, 'Dtffert. de variis N. T. leitionibus p. 225•, 2. Cor. V. g. Vnlgaris ha- 
bet leEiio: tiyt κ,αι ΪΊ^σχμιηκ , 8 yu^vol ίυρι^ψομί^'ί. SENSUS CO MMUNIS 
utique docet^ etim-, qui -υεβε mdutus ejt ^ non ejfe nudum. Non itaque proba- 
bile efl ^ talia ipfum pofnijfe Apoftolum. His addo, quae fcripfifti in Gnomone 
p. 198. ad Marc. XVJ. 17. Υχωσσοαζ λαλίισΗϋ-ι κ,Λΐι-αΤ? novis) HS QU AS 
NULLA NATIO ARTEA HABUERAT. i.Cor. XII. 10. Nam 
Αδί. II. 4. linguae Tarthorum , Medonim &c. aliae dicuntur , non novae. 

28. p. ff. „ Si primum fpecimen ejus, ut & Prolegomcna , deinde hanc 
j, cjus cenfuram, poftremo ea quae ad Gerardum a Maftrichc contulit , exami- 
„ neSj deprchcndas, eum intrayi^r annos rationes fuas, typographorum dun- 
„ taxat opera promulgaras, ter retexuiile , & quidem in iis partibus, quae ad 
„ interiora rei pertinenc. Undecunque hoc proficifcitur , firmitudo cordis deeft, 
„ & cafus externi varios afFeftus, fincerum judicium obnubilantes, pepererunt". 
Non tcr, uc jam oftenrum eft, fed femcl fentcntiam mutavi, recedendo a icn- 

Y tcn- 



ιηο Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

tentia tum Bentleji , tum Bengclii , cxiftimantium , Verfionis Latinae Zc 
Codicum Graecorum cum illa confencicntium magnam eflc contra codiccs 
Graccos autoritaremj idque fcci, noti levitate aut afeBu permotus , fed poft 
aerem aliquot annorum meditationem , &c poft longum & laboriofum cxamen. 
Si prius cum plerisque viris doitis erravi, nil habct, quod mihi objiciat Ben- 
pclius, qui adhuc in eodem errorc verfatur: fi vero errorem poftea &: agnovi, 
& alios de eo monui, judicet leftor, an proptcrea Bengclio obftinatio potius, 
an mihi inconftantia debeat cxprobrari. Ne jam repecam quae Ού/".ι.ρ.ι^γ. dicla 
funr. Quod porro fcribit , cafus externos peperiffe varios affeBiis , fincerum 
jticiicium obmibilantes ^ non minus falfum quam inhumanum eft. Mc certe ca- 
ilis illos externos non permovilTe , ut fcntentiam murarem , ex iis quac dicta 
funt, utopinor, conftat. W-^tc \x.zr\xvcvvir tnfi^nis Bengelio fuggeflit ; cui, fi 
viveret , refpondercm : Non adeo cecidi ; quid IScngelio regercre poflcm , malo 
ipfe in fe deP^endens intelligat , mc taccnte. Cum primum de confilio meo eden- 
di N.T. varii rumores fpargerentur , il!ud folebam ira interpretari:Nunc, idefl: 
anno 1729., Tigurinos edere V. T. ex eodicc Alexandrino, autorirate vete- 
rum , non fine adhibita xpiati , cafiigatutn ac fuppletum : me , quod illi faciant 
in V. T., fadurum in N. , nec videre, cum illorum fliftum laudetur , quo ju- 
re mihi idem facicnti in crimen vcrti poflir. Hacc vera pariter & aperta & fuf- 
ficiens erat defcriptioj quam fi quis parte mutilec, partem addac, & partem 
in alium fcnfum detorqueat , procudet defignationem oblcuram fane & inep- 
tam, fed nec meam, nec mei operis. Nihil eji, Antipho^ quin male nar- 
rando foffit depravarier. 

Db V. L. COLLBCTORIBUS ATQUE EdITORIBUS. 



TTDitiones, quae abhinc centum auC circiter annis faibac funt, aut adhuc 
j^ fiunt, nihil melius aut accuratius primis illis habcnr. Sunt enim omnes 
vel ad Frobenianas vel ad Stephanicas vel ad Compluceniem exprcfTae, qua- 
rum accurationem & elegantiam aflequi poflc fumma vocorum eft multis hu- 
^^ jus aevi typographis ". Tefte αυτβ-ψία , obfervante etiam CitrceV.aeo in Prae- 
fatione N. T. & poft ipfum H. Hottingero ^ cujus verba adduximus. p. 147. 

1. Tatrictus Jtmius, (de quo fupra p. 8. 65•. & 78.} Caroli i. Angliac 
Recfis Bibliothecarius , non Iblum primus Codice Alexandrino eft ufus & cx ca 
cpiftolas Clcmentis ad Cormthios edidit A°. 1633. j verum ctiam Codiccm 
inteo-rum , ut & Canrabrigienfem Bezae , cum editione Elzeviriana fecunda οοη^ 
tulit , & Variantes Lcftioncs cum viris crudicis communicavit•, quin ctiam No- 
vum Teftamentum Graecum indc ab A°. 1634. plus ccntum quinquaginra lo- 
cis infeliciter, ut ego quidem judico , ex conjeftura fua emendare tentavir. 
Eas emendationes , quarutn partem etiam Hammondus vidiile videtur, ex |u- 
nii hjoy^^iqicu in Bibliotheca Remonftrantium Amftelodami cum fchedis Voflla- 
nis fervato , fuis locis proferemus. 

2. A°. 1641. Hugo GrotiuSy Ιηϋ€φΓ€ϋυηι Ν. Τ. longe praeftantiillmus , e- 
didic Annotationes in IV. Evangelia, Bc A°. 1646. in Ada & Epiilolas Apo- 
ftolorum, in quibus Leftionem Codicis Alexandrini faepc rcccptae praeferc, 
aliquando etiam ex conjee:uris Textum emendare conatus, quae omnia a Pier- 
cio cxcerpta Polyglortis Londinenfibus inferta funt. 

^. Non ita multo poft Grotium Henricus Hammondus fcripfit Annotationes 
Anglicas in N. T., in Monitis ad Leftorem ita praefatus : „ Multi viri do6li, 
j, Lucas praecipuc BrLigenfis & Robcrtus Stephanus , magna diligentia obfer- 
„ varunt V. L. multorum Graecorum Codicum MSS. Quoniam vcro Anglia 
„ noftra quibusdam. monuruentis antiquis ditata eft , quae a. Dco ia uliis hone- 

„ ftio- 



3J 



3) 



}•< 



PROLEGOMENA. 171 

ftiorcs deftinata funt, quam ut in Archivis ferventur, tanquam in fepulcris 
cadavera, &c inter vermes in fitu & pulvere jaceanc, quosdam Codices con- 
fului, & ex illis quandoque V. L. felegi publico ofterendam — - ut , qui 
judicio pollent, pro re nata illa utantur. Primutn MS. ego bis contuli reper- 
tum in Bibliotheca Collegii Magdalenae Oxonii. Secundus eft MS. Alexan- 
drinus, rertius Bezae Cantabrigicnfis , quoruni V. L. mecum communicare 
dignatus eft Reverendiilimus Archiepifcopus Armachanus. Quicquid ex ali- 
quo horum codicum cognicu utile vifum eil•, in margine interiori hujus libri 
translatum & e regione Textui appofitum conlpicitur ". In ipfis Annotacioni- 
bus frequenter Vulgato Tcxtui aliam Ledionem praefert, aut faltem aequiparat: 
aliquando ctiam Textum ex conjcdura emendare non dubitavit. 

4. A°. 1657. Brianus f^Faltonus in Polyglotcis Londinenfibus expreiHc Tex- 
tum N. T. juxta Editionem Stephani terdam : in Tomo autem fexto adjccic 
V. L. non tantum Scephanicas, &: Bezac ex Codd. Cantabrigicnfi & Claro- 
montano, fed etiam ex variis MS3. Codd. Anglicanis, quos inagno exhaufto 
labore cum editis vel ipfe contulic vel confcrendos curavit Jacobus UJferius. 
Varia ramen hic denderantur, nam primo cx omnibus iftis Codicibus in Anglia 
rcpercis nc unus quidem latis vctuilus aut alicujus autoricans eft,dcinCodex όι. 
Montfortii di£tus, qui totum N. T. continet, non nifi in Evangeliis & Aftis 
CLim editis collatus cft , neglciilis Epiftolis cum Apocalypfi; deniquc Velefii V. 
L. tanquam ex Graccis Codicibus cxcerptac proponuntur, quas ad Latinos tan- 
tum Codd. pcrtinere fupra p. f <>. probavinius. 

f. A°. 1658. Stephanus Curcellaeus cdidit N. T. cum V. L in 12, quae 
cditio pofl ipfius mortcm ter, annis nempe 1675, 1685•, & 165)5). praelo 
fubjefta rurfus fuit. Confiliuni ilium & rationem operis in Praefatione ica pro- 
ponit : „ Cum animadverterem , inquit, cognitioncm V. L. eilc valdc urilem, 
„ & propcmodum neccirariam , & tamcn magnam parccm earum , quas vcrera 
MSS. continent, in hodiernis Editionibus defiderari, operae me prerium fa- 
(Sturum arbitracus fum , fi colligerem omncs , quas in diverlls exemplaribus 
invenirc poiTem, &c novac editioni adjicerem". 

Docet dcinde in Tcxtu fe exprcniile fuperioris temporis Elzevirianas edirio- 
nes j in ima vero pagina exhibuille V. L. non tantum quas ediderat Stephanus, 
aliasque ejus conjefturas , & ex Erasmica Sc Complurenfi colle(ftas editionc, 
verum cciam ex quatuor Codicibus MSS. , nimirum Bezae, qucm Claromonta- 
num ille vocaverac, Epiftolarum Paulinarum, Thuanaeo rorius N. T. il Mat- 
thaeum derraxeris, Mazariniano IV. Evangeliorum anre oftingcntos annos fcri- 
pro & Conftantinopoli allato, ncc non ex alio MS. adliuc vetuiliore. 

Addir porro, ut vulgari objeclioni- occurrerec: „ Farcor excmplarium noilro- 
,, rum fcripruram plerumque meliorem eile ea, quam V. L. exhibent, fed non 
„ iempcr. Ideoque Textui funt adjiciendae , ur unicuique intelligenti libera 
,5 relinquarur ficiiltas, quam volet, eligcndi aut rcjicier-.di. Qliod vcro praeter- 
„ ca quidam afierunr, id c?[c noxium , urpote quod fnfpicionem ingcrere poi^ 
„ fir, fcriptuiam Novi foedens ita efle eori-upram, uc rutiim non fit illi fidem 
„ adhiberc, facilc diluitur. Nam contra porius corruptionis fufpeit-a cilet ha- 
„ benda , fi V. L. omiilae forent , quia ignorarcmus , an veram haberemus. 
„ Sed omnibus diligenter annotatis certi poilumus efle, veram quoque inrcr 
„ illas repertum iri , &: accuraro folum examinc opi^s efle , ut a fliifis difcerna- 
„ tur. Optandum quidem eiTet, uc nulla diverfitas LeAionum in hoc libro in- 
5, vcnirctLir, & ut omnes, qui eum defcripfcrunt , tam fidelirer & accurare ia 
„ ifto opere ic geiliiTenc, uc cunfti Codices ad unguem intcr ie confcntirenrj 
„ fed quandoquidem res aliter fe habcc , &: jam ab antiquis feculis quaedam 
„ loca non eodem modo in omnibus exemplanbus lefta func, ut paiTim teftan- 

Y 2 ,j tur 



j» 



» 



,7ζ PROLEGOMENA. 

,, tur Intcrpretcs, malum iilud diillmulatione non fanabitur. Nullus enim, 

qui vercrum auc reccnriorum Commentarios vcl obirer infpexent , id ignorare 

5, potefl:. Sed laus fit Deo , quod nulliini inde fidei Chriftianae periculum im- 

minet. Quantacunque enim Scripturae varietas in his libris occurrat, nihil 

tamen inde produilum eft ha£tenus, quod erroribus aut vitiis vel minimum 

, faveat, fed omnia opcime ad veritaris &c pietatis defenfionem in illis corjpi- 

ranr. Fortc quidem Orchodoxis per V, L. aliquis eripietur locuSi qiio ad- 

verfus Haercticos pugnare confueverunr. Scd ea, qu::e alicujus in fide C.bri- 

ftiana funt momenti, tot Scripturae locis repetuntur, ut etiamfi uniis aur al- 

ter eorum nobis deeifec, non propterea veriras pericliraretur. — Si anguflia 

Mar^inum permifiiiet , ubique libros nominalTem , quos fecutus fui , ut , qui 

j vellenc, confulere eos quirenc. — Vale & operi in communem Chriftiano- 

rum utilitatem fufcepto gracus fave: &, ficubi nos in tot minutiis foae lap- 

„ foseirecontigcrit, benigneignofce. 

Multum debemus Curcellaeo , cujus confilio &: induilria faftum crt: , ut ilu- 

dium Criticum N. T. , quod toto hoc feculo fere negle6lum jacuerat, revivifce- 

ret, & paulo poft Jo. Fello occafionem praeberet , tum parvam edicionem 0\o- 

nieniem curandi, tum de majore, a Jo. Millio demum perfefta , cogirandi. 

Plus autem eidem deberemus, fi aut anguftia marginum libros, quibus uilis erar, 

ubique citare permififletj aut vita ei fuperfuiflet ad editionem aliam qtiatn nie- 

ditabattir-in rnajori forma perficiendam. Licet autem Curcellaeus , quod pro- 

miferat, fideliter & diligenter praeftiteric , malam camen apud muitos gratiam 

iniit. Sufpiciones quorundam Theologorum non moror : cum hic non tam 

quaeratur, utrum Ledio Varians, & divcrfa a leftione vulgo recepta, huic vcl 

illi Chriftianorum fedae faveat vel non; fed utrum revera in Codicibus lcripris 

aut alibi reperiatur , &: bona fide inde fic excerpta; utinam vero aequiorem Cur- 

ccllaeo fe praebuiilet G. α Maflricht ^ qui de Varianribus ex conjeftura Leftio- 

nibus a^ens proleg. 9. „ fufpeftus , inquit , quoque ell: aliis Curcellaeus dc 

infertis, inter reliquas, quibusdam EX SUO INGENIO leftionibiis. Ipfe- 

in Praefatione fatetur , fe intermifciii(fe nonnullas Stepkani aliorumqiie emen-. 

dationes ex conje^ura. AD QUAE VERBA DodiflT Saubertus in Pro- 

, legom. ad varias Leftiones Matth. p. ^f. notac: Hujusmodi merae conje- 

, ξίίΐταε^ ab omni antiqnitatis fujfragio defatae ^ in facrum Textum nullo 

admittendae modo •, nifi heterodoxis quibusqiie campum velimus aperire graf' 

fandi pro Inbitu^ & fcripttiram velut futor corinm tra^ayidi. & prol. 5-2. 

Curcellaeiis primus collegit ex editis & MSS. etiam ex conjefturis lcdiones, 

easque in finem paginae conjecic, nulla fada mentione libri aut codicis, ex 

, quo haufit, num ex manufcnpto vel excufo , nutn leftio ex conjeftura, qua- 

, les immifcuifle eum fupra obfervavimus ". Si enim Maftrichtius ipfam Cur- 

cellaei editionem accuratius infpexiilet, deprehendiiTet , illum, quoties conjedu- 

ram proponit , diferte praefari , ita H. Stephanum , I. Caufaubonum , D. Hein- 

fium vcl alios W. DD. conjecifle-, porro illas leftiones ex conjeftura, in uni- 

verfutn circiter quadraginta, non in fine paginae llve ad marginem textus ex- 

hibuifle, fed ad calcem libri in appendicem rejeciile-, denique Saubertum fcrip- 

fifle contra eos, qui conjefturas fuas in Textum facrum recipiendas, & iii lo- 

cutn extrufae ledionis veteris fubftitucndas elfe conrendunc, aut qui emenda- 

tionem ex conjedura faftam calculo fuo approbant , quorutn neutrutn Curccl- 

laeus fecit. Sive autem haec, five alia Sauberto mens fuerit, cum tamen cer- 

tum fit, plerosque omnes interpreres N. T. emendationes ex conjeftura pro- 

pofuifle, idque fuo jure fc facere credidiiTe, cur virio vertatur Curccllaeo , quod 

illas conjeduras adnotavit ? imo annon accurati coUedoris officio male fuiflec 

defunftus, fi id neglexiilet? 

Ac 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι;? 

At alia, eademque duplcx, difficultas me diii impeditum tenuitatquevexavic : 
Cum enim obfervarem , &: non paucas Curcellaeum afferre Ledliones variantes, 
quae in nulla editione & in nullis Codicibus fcriptis reperiuntur , & longe ma- 
ximam Leftionum, quas affert, Variantium parrem in uno & folo Codice A- 
lexandrino reperiri, quaerebam apud me, unde Curcellaeus haufiflct lcftiones, 
quae aut nurquam reperiuntur, aut nonnili in Codice Alexandrino, quo fe ta- 
men non fuifle ufum affirmaverat? „Infupcr, tnquit ^ Variarum leftionum Col- 
„ lccliones Luteria fiierunt mihi ab animo communicatae , fed aliquanto ferius, 
„ cum eas reliquis adjungere non eflet integrum — Altera exBibliorum Grae- 
„ corum Codice Theclae — Carolo I. Angliae regi a Cyrillo Conftantinopo- 
j, leos Patriarcha dono miilb, queni illuiiris vir Hugo Grotius in fuis annota- 
„ tionibus in N. T. aliquodes fub Anglici codicis nominc cirat. — Sed quia 
,, grandioris funt molis, quam uc in Appendice exhiberi poflent, alii editioni 
„ in majori forma a nobis refervanrur, fi Deus dederic, ut eam aliquando ador- 
„ nare vacet". Cutn haec cura me coqueret atque foUicitaret, eoque magisj 
quod de viri optimi fide non dubirabam , forte forruna in ipfos fafciculos Lute- 
tia & Londino ad Curcellaeum miiTbs, qui inter fchedas viri Rev. Thilippi α 
Limborch diu dclitucrant , incidi. Quid repererim , paucis exponam. Fafciculus pri- 
mus continet litcras, ut Curccllaci manu notatum elt, E. -S/^ii/iVjinquibusex 
Codicibus fupra n. 1 03. & lo^. defcriptis nonnifi feptendecim Variantes leftiones 
ad Marthaeum & MarcUm erant excerptae, nimirum Matth. ΪΙ. 1 1. III. 7. IV. 

10. 18. X. 8. XXIII. 2f. XXIV. +5>. XXVI. 71. 74• XXVII. 35. Mar. 

11. 18. IV. 8. VI. if. 33. IX. 20, 40. XIV. if. Sccundus condnet ατό- 
Ύξαφον Collationis MS. Cantabrigienfis a P. Junio inititutae, nec non collario- 
ncm accuratam Codicis Alexaadrini, partim Patncii Junii, partim Francifci Ju- 
nii manu defcripcam; quibus Curcellaeus in hac editione ufus non eft. Terdus 
inanu Michaelis Falcarii fcriptus, 'Davidi vero Blondcllo infcriptus Cquoriim 
ille A°. i6f7. ifte vero jam A°. i6f >. diem obicrat) eKhibetColIanonemdiio- 
rum codicum, qui aliquando fimul, aliquando alternis citanruri alter Codex 
conftanter appellatur Tuteanus ^ eftquc codex Claromontanus epiltolarum Pail- 
li : in alterius nomine variatum efl: j ter quidem in prinia pagina vocatur Co- 
dex Theclae^ bis codex Angliciis ^ deinde per plures paginas compendio Τ/ί». , 
■tandem vero , & in ipfa infcriprione , venic nomine Codicis Thtianaei , quae funt 
quatuor unius ejusdemque Codicis Alexandrini nomina. Facile jam inrelligi- 
mus, quomodo Falcario homini Gallo &: Ecclefiae Reformatae Minillrohicer- 
ror obrepere, & Curcellaeo fucum facere potuerir. Acceilic alius error haud 
paulo gravior •, qui enitn duos iftos codices conrulerunt cum editis , parum accu- 
rate rem geilerunt; nam in Evangeliis ex codice Alexandrino non nifi trededm 
Variantes ledliones notavcrunt, &, quod multo pcjus cil:, cum parum exercitati 
eflent in legendis MSS. literis unciaUbus fine dillinftione vocum exaririsj fre- 
quenter in Puteano & Alexandrino codice imperite & perperam iegerunc, quae 
in ipfis Codicibus non reperiuntur, quod minimum ccnties fail ai efl: ; praie- 
terea ubi in uno eodemque commate vox quaedam bis extab^;, Collacores non- 
nifi comnia & vocem , cujus A^arianrem ledionem cxhibebar.t , aiinorarunt": 
unde factum eft, ut Curcellaeus in loco varianri ieiitioni anignanda pailim ab- 
erraret. Ex hac poftrema obfervatione confequitur, cum Curcdiaeus Cprae- 
ter feprendecim illas V^arietates ex Codicibus Mazariniano & Vignerianoj aliis 
codicibus MSS. ufus non ilt nill Alexandrino & Claromontano j variantes le- 
ftiones in ejus editione cxhibitas, quae nec in iilis duobus Codicibus nec in 
editionum priorum aliqua reperiuntur , in errads numerandas, & iiullo loco 
habendas elTc. 

6. A°. 1O60. Joannes Tricaeus Commentarios edidit in varios N. T. li- 

Y 3 ' bros. 



,74. Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

bros, in quibus vulgato Graeco tcxtui non raro Larinam Verfioncra, aut Co- 
dicis' Alexandrini Leaioncm , aut fuas conjeauras praefcrc. 

7. A°. 1672. Johannes Saitbertus Hclmftadu edidic in quarto V. L. Textus 
Graeci Evangelii" S. Matchaei, ex plunmis impreilis ac MSS. Codicibus col- 
leitas & cum Verfionibus nec non cum Parrum Graecorum Latinorum que Com- 
mentariis collatas. Hunc librum Simonius practcrfuam confuetudinem laudibus 
cumulat , unde a Millio fummo ftudio fed fruftra quaefitus fuit. Revera aurem 
nihil continet praeter V. L. in Polyglottis & a Curcellaeo jam editas : addic 
nuidem MS Raviani, Editionis Brylingeri &: Matthaei Hcbraici, itemVerlio- 
nis Lutheri atque Moscoviticac V. L. , fed iftae omncs ad veram Lcaionem 
aiTerendatn vix ullius habendae funt ponderis : in cxtremo libro , quod pracci- 
puum crat, adjecit V. L. ex MS. Codice Academiae Juliac nec non Editionc 
Commeliniana Jo. Chryfoftomi Homiliariim in Matthaeum : Codiccm iftum MS. 
dicit eiTe afitiquiflimum , litcrisquc uncialibus fine vocum diftinaionc ac fine 
fpirituum accentuumque notis in mcmbrana defcriptum , majori tamen partc 

mutilatum. ^,. ^, .«• ^ •• « 1 λ 

8 Α" i<>7f Joannes Fell Dccanus iEdis Chnfti Oxonii, Sc paulo poit 
ad Epifcopatum ejusdem urbiscveaus, edidit N. T. & V. L. ex plus 100. 
MSS Codicibus & anttquis Verfionibus coilecias: ut titulus non appolito L- 
ditoris nomine teftatur. Praefatio ita incipk: „ Dici vix poteft, quantas tra- 
eocdias excitaverint , hoc pracfertim fcculo, fcnptores nonnulli perperam c- 
ruditi,& partium ftudiis in transverfum aai,de V. fubinde S S.LNimirum 
criminantur , illis deberi , quod nihil certi aut Γιηοεπ m Bibliis fuperfit, li 
quidcm tcmporis lapfu, haercticorum fraudibus, & librariorum injuria ita 
comparatum , ut notha & rejeaitia irrcpferint, quae Textum ipfiim molc 
" exaequant, & jam novis oraculis divinitus millis opus videatur, ut, quac 
" reapfe fuerint divina oracula, cognofcamus. -— Cum vcro attennus ea re- 
'! cosnofceremus, planc comparcbat -- adeo liberaliter a Deo O. M.cumhu- 
mano sencre aaum, ut ncceiTaria quaeque, & ad falutis fummam facicnm m 
" S Uteris faepius repeterentur -, ita ut fi force quidpiam minus commode alicu- 
" bi cxpreOum, id damnum aliunde reparan poiTic. Qiiin imo providentia di- 
" vina ita fcliciter invigilatum , ut intanta, quae praefertur, Leaionuni va- 
*' rietatc vix unus occurrat locus fic luxatus, & male habitus, ut alicui bidei 
" articulo fraudi fit futurus. Undc fi forte Textuum leviiTmii momenti dilcre- 
" oantiac fcrupulum animis injecerint, qui intenm conremnunc illos, qui exrra 
" omnem controverfiac aleam facratiiTima Dei O. M. praecepta confignanc, 
" manifcilo apparebit, hoc non a pendulac mentis inccrtitudine , fcd protam 
" animi malienitate & obftinatione provenire. — - Infuper fi quis fccum penfi- 
" taverit Ν Τ prae omnibus fere libris faepiflime defcriprum fuiile, &:men- 
" das auae in excmplar aliquod forte irrcpferant, religione quadam rquod a- 
" libi'non obtinct) rctenras & propagatas; adeo longe aberit, ut cauferur, toc 
" fohalmata millc & feptingentorum annorum dccurfu cumulata •, ut porius mi- 
" rari oar fit' tam pauca faltcm alicujus momcnti interveniiTe Pradertim cum 
^; evulgoquibusvis, calamo pariter & manu profanis, pcrimiTutn fuenc iacra 

" ^ Cum cr^o Novi Focderis Editionem moliremur, atquc in votis eiTet, uC 
, kgcntium quorumcunque ufibus refponderec , & fpeciatim iljorum, qu, S. 
Textus autorititem elcvarc nituntur, objcaiunculisfatisfierct,ftatuimus MSS. 
" Codices, quotquot haben poterant , diligcnter rccognofccre , & amicorum opc 
" aliunde accernca, cxemplarium alibi gentium repenendorum fidcm cxpofcc- 
" re • Dorro Verfioncs vetercs Gothicam & Copticam m fubfidium petere , & tan- 
" dem omnia Lcaoris ocuUs una cuni Textu ipfo fubjicere. Exhibemusergo,quac 



» 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ly^ 

„ Curcellaeus ex Srephano inprimis &: Wechelio defumfit , infuper quae Biblia 
„ Polyglotta Anglicana addidere. Porro collarionem de novo inftiruimus, 12. 
„ MSS. Bodlejanae Bibliothecae, quorum pleriqiie intafti prius, nec in Poly- 
„ glottis recenfiti. Accedunt Collationes Codicum duorum Uilerii, & trium 
„ Petavii, & S. Germanenfis &c. 

Haec editio Fclliana , quod & judicium fuit Simonii , omnes fuperiores fa- 
cile iuperat•, ubi praecipue in D. Edirore laudamus, quod nihil dillimulandum 
premendumque fibi, led aperre omfiia indicanda judicavic, uC tandem veritasin 
lucem prorrahatur. Varia funt tamen , quae in hac quoque Editione defidera- 
re licer. Non enim errata rantum Stephani , & quae in Polyglorris remanie- 
runt, hic rerinentur omnia, verum etiam Curccllacus pro altero tefte fubindc 
citatur, ubi Stephanuni exfcripfir. Gothica converilo tanquam a Larina diftin- 
£ba, «Sc San-Germanenfis Codex ranquam diverfus a Claromontano piOducirurj 
in notatione numerorum cardinales pro ordinalibus Sc viciflim h. e. v. gr. 6. , 
modo profexto, modo pro fenis Codicibus fumuntur •, inter BodlejanosCodi- 
ces nonnifi Evangelia comparent, Epiftolis Apoftolicis negledisj in titulo cen- 
tum Codicum menrio fir, qui, ll accurate numeri fupputentur , vix 70. deprS- 
hendunfur, iique non tocius N. T. fed hujus vel illius tantum libri; feitinante 
praelo major pars reftium vel Codicum, quoruni V. L. excerprashabuirEdicor, 
in priore parre jam tum praelo fubjedla omifla eft, nec nifi circa medium vel 
exrremo demum Codice adhibira fuic> denique SS. Patrum teftimoniis locus 
omnino nullus conceditur. Ncque iane Cl. Ediror exiftimabatj omnibus nu- 
meris opus efle abfolutum •, hinc eft quod veniam pcrit : „ Boni , inquic , con- 
j, fulat le£lor, & quae humanitus nobis exciderant, communis fords memor 
„ candide atque benigne, faltem fine faftu & prorervia redarguat". Eodem 
tempore jam cogitavic „ de Edirione fecunda adornanda, quae Leftiones , quas 
j, collegerat , univerfas compleileretur grandiori volumine. 

p. A". 168?. Tmlus Colomefiiis Epiftola Gallica ad Chriftoph. Juilellutn 
fcripta haec poMicitus eil : „ Quod ΐ\ Deus confen^are mihi propiriam AOlunra- 
„ tem fuam voluerit, Romanara Editionem LXX. Interprerum typis irerum 
3j fubjiciam , una cum Novo Teftamento Grncco multis in locis correfto". 

10. Richardus Simonms edidit A°. 1689. Hiftoriam Criticam Textus > A°. 
1 6po. Verfionum , atque Commencarorum N. T. , obfervationes novas in Tcx- 
tum & Verfiones N. T. A^ i6p^., arqiic A". 1702. Vcrfionem Gallicam N. 
T. juxta Edirionem Latinam. Ex cujus viri fcripns, qui praecipua iligacitate 
fuit, & Bibliothecas Pariricnfes Regiam atqiie Colberrinam longo rempore fre- 
quentavic, multa peri poifunE rubfidia ad veram LedVioncm fubinde erucndam, 

11. A*. 1707. Joannes MHtius Oxonii edidit N. T. Graecum cum V. L 
typis efegantiflnnis. Hic vir Cl. unus labore triginta annorum pliis praeftitic, 
quam omiies qiii iplum aetafe praeceflerifnr. Codices MSS. Anglicanos pkros- 
que ipfe infpcxit, & de novo contolit, VerHones οοηΓυΙιιίϋ, Pacres Graecos & 
Larinos periegic, Sc per amicos quoque, undecunque potuic, fubfidta compa- 
ravit. judicium eriam fuum , prout res fcrebac , inreFpofuit, arqiie ita raii' 
dem infigne iftud ac praedarum opus, hcrranfe Eduardo Bernardo, & ]ioanne 
Epifcopo Oxonknfi» ac pbente etiam Anna Regina, adambilicumperdudum, 
in publicum exire paiTus eil. 

Ac ne iftud qmdem tale ac tantum opus fuis caret naevis: Nam, ut raceam 
plurima in Codfcibus, Patribus, Verfionibusque, Millii diligentiam fugiiiejCL 
item Ediforem fibi non abique conftare, & faepius inProlegomeniseam ί eitio- 
ncm admitrere, quae ab iplb in noris Textm fubjeftis rejedta iT.ier2t, quod Lc- 
6lori ineommodum quidem, fed in Editore humanum eil•, non millies uantMm 
fed decies millics Patrum aliquem vcl MS. vel Verfionem falfo citat , five erra- 
tis typothetarum five aliter utcunque deceptuSi uti inter legendum collatis O- 



-i-je PROLEGOMENA. 

rigenis, Chryfoftomi, Theodoreti, Theophyla£ti & Verfionis Syrae &c. ver- 
bis comperi. Illud ctiam in teftimoniis Patrum a Millio adduftis defideramus , 
quod libros indicare, ex quibus fingula petiit, plerumque neglcxit. 

Illud vero nequaquam ab hujiis Viri acri judicio exfpe£landum erat, ut Ira- 
licae Vcrfioni h. c. indoftis , nefcio quibus Interpretibus , certe Idiotis Afris 
plus tribucret, quam confenfui omnium Graecorum & Codicum &Patrum, 
Verfionumquc reliquarum; eriam iis in locis, ubi nova Hieronymi Verfio ab 
antiqua receiHt , & ubi tota Ecclefia Latina Veterem Interprerem deieruic. E- 
jusdem commatis eft, quod Leftiones unius alicujus fingularis Codicis, quine- 
que antiquitate ncque uUa alia ratiohe {^it commendabat, frequentifllme pro ge- 
nuinis habere non dubitavit j quod etiam Codicibus Graccis , a Latinis librariis ma- 
nifeile interpolatis , nimium tribuit , & has ipfas interpolationes pro vero Textu 
habuit } quod denique in recenfione Editionis Complutenils & Erafmianae, 
quac, quia ex his omnes fequentes procufae fucre, praecipue accuratam atque fi- 
delem defcriprionem merebantur , fuo indulgens vivido ingenio omnia usqiie 
ad minutiflimas res confinxit, adeo ut in tota ea narratione vix vocula quidem 
vera fir. 

12. A°. 1709. LudovicHS Kuflerus Rotcrodanii Editionem iecundam N". 
T. Milliani curavit, & V. L. ex duodecim MSS, codicibus adjecit , icemque 
praefationem luculenram , unde fequentia excerpimus : „ Nequeenim, inquit, 
„ illos quicquam moror , qui omnem Criticam , tanquam non inutilem folum , 
j, fed etiam pcriculi plenam a S. Script. removendam cenfent; qui quidemho- 
„ mines , quid iibi velint, ipfi ignorarc vidcntur, ncque fatis animadvertere , 
„ quam facile copiac illorum in anguftum cogi poflmc Quid enim , an ncga- 
„ bunt dari Variantcs Lcibiones N. T. an vero affirmabunt primos Editores 
,, N. T. & inter eos praccipue Robcrtum Stephanum (cujus Editio prae aliis 
j, rcccpta eft) divino afflatu & inftindu praeditos fuiile, ne in difleniione Co- 
„ dicum MSS., quosad manum habebant, a vero Tcxtu Apoftolico unquam 
j, aberrarent ? Equidcm & verccundioris frontis Scfaniorisjudiciifore exiftimo, 
„ quam ut vel illud negare, vel hoc affirmare aufint. 

„ Si igitur dantur V. L. Novi Tcil•. (quod concedcre necefle cft) num bo- 
„ num fadum putabunt, eas negligerc aut fupprcflum ire? Atqui fi hoc ipfis 
„ perfuafum cft, omnes cordatiores feorfiim ab illis icnfuros effe non dubito. 
„ Vel enim Variantes illae Lcdiones funt alicujus momenti vcl nullius. Si ali- 
„ cujus funt momenti, quac invidia, ne dicam impietas fuerit , pretiofas illas 
„ antiquitatis reliquias fupprimere, cx quibus vera & Archetypa Textus Sacri 
„ lcftio facpe crui poterit? fi nullius funt momenti, quid cundantur ca in lu- 
„ cem profcrri, unde non folum caufae Rcligionis Chriftianac nullum imminet 
„ pcriculum, fcd ctiam quac maximum ad ilabilicndam ejus veritatem adju- 
,, tncntum adferre poflunt? Quid enim autoritarctn Tcxtus facri magis confir- 
„ marc qucat, qiiam mirificus rot Codicum MSS., Vcrilonum, Patrum, alio- 
„ rumquc fcriptorum veterum confenfus , qui (quod ad ipfum Tcxtum attinet) 
„ leviter tantum & exiguo admodum difcrimine incer fe difcrcpent? 

Hic tamen illud adnotandum videtur, quod non folum omnia Millii errata rc- 
tinuit, fed negligentia Typothctarum complura alia, caque foediora , accedere 
pafllis cft. 

13. A°. 1710. T)aniel Whitby S. T. P. cdidit Londini in folio Examen 
Variantium Le£iionum Johannis MiUn in N. T. •, in quo opcre ficut diligen- 
tiam & zclum Vencrabilis iftius fenis dcpraedicamus , ita non poflumus non fa- 
teri, illum , quantum judicio noftro aflequimur, in aliis argumentis felicius vcrfa- 
tum fuifle. Quo animo ad iftud examen fc accinxeric , in ipfo Titulo ter pro- 
didic, dum airerit; Leciionem Textus hodierni in omnibus defendi pojfe. Sinc 

dubio 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι;/ 

dubio omnia defendi poilunt, fi quis fibihoc anre omnia proporucnt,&:nihiI 
non utcunque defendendum putet; at longe alirer judicailec V. Cl., li fcivifler, 
quam parum edirores hodierni Texrus olim ad illud opus parari inftruitique 
acceilerint, & quantum fibi temerc autoritatis fumferinti quod nos, ni fallor 
jam in clariilima luce collocavimus. 

Accidit autem Whitbyo, quod plerisque folet, ut ardorediTpurationisabrcp- 
tus veri limites paulo longius excederet: dum inregro libro primo probare cona- 
rur, ncque ex fcripris Patrum , neque ex Codicibus Graecis a Larinis librariis 
exararis, neque ex Verfionibus certo colligi poiTe, quid vel olim in Codicibus 
vere Graecis leftum fueric, vcl nunc legendum fit? Nam i. argumenra ab ipfo 
allata aut nihil omnino aut nimium certe probanr, nimirum hodie nos de vera 
Leflione omnino cerros eile non poile. Nihil enim facilius eil•, quam eodeni 
argumentandi modo , quo ipfe autoritatem Patrum , Verfionum & Codicum 
Occidentalium convellir, etiani ipfam Codicum a Graecis fcriptorum fidem con- 
vellere, & varia graviora contra ipforum teftimonium diilentiendi iludio finge- 
re dubia. Sed quid hoc randem aliud eil ac merum Pyrrhonismum introduce- 
re , id quod minime omnium V. Cl. intendcrat ? Quibus propter nodos quos- 
dam arque difficulrates, naturae harum rcrum adhaercntes, protinus omnia in 
dubium vocare placet, laborant 

Cum ventum ad verum ββ : fenCus moresque repugnant. 
J. AfTerrionem libri prinni non ita rigido fenfu fumendam, fed benigna inrer- 
prcratione molliendam efle ipfe Autor docer , cum in praefatione, ubi, in re- 
gulis genuinam Ledionem cognofcendi, teftimoniuiii Patrum, Vcrfionum & 
Scholiorum praecipue valerc pronunciat: tum in toto libro iecundo, ubi auto- 
ritate Patrum Graecorum Latinorumque , &: Vcrfionum, hodiernum Texrum 
conrra Millium ructur; nunquam fane ram moleftum laborem fufcepturus, 11 fe- 
rio crcdidiiTet, nihil certi ex iftis fonribus hauriri polTe. Nifi quis dicat' reili- 
monium Patrum Verfionumque valere quidcm pro Textu Typographorum' con- 
tra eundem vero efle infirmum arque invalidum•, quod nemini nifi praeconcep- 
tis opinionibus occoecato in mcnrcm vcnirc poteft. 

14. A". 171 1. exiit Amilelaedami ex Officina Wetfteniana N. T, exOxo- 
nienfi fupra n. 7. defcripto expreiTum. Acceflerunr in hac Editione', praerer 
locorum parallelorum uberiorem copiam , V. L. ex Codice Caefareo a D 
Georgio α Maflricht Syndico Bremenfi excerprae, &: Canones Cririci , quibus 
fingulae Variantcs earumque valor aut origo examinarur. Qui Canones , quan- 
tum ex ufu eorum ab aurore indicaro conrtat, in eum fincm fafti videntiir, ut 
Le£lio Textus hodierni ubique locorum defendcrerur : quod fi vcro refte quis 
eosdem adhibere novir, revera rypis vulgatam Editionem frequendHime redar- 
guere arque damnare inrelliget. 

Longe vero aliud prius intendcrat doftiillmus Editor Hmriciis TVetf^enius 
quod in praefatione ad Leftorem ita exponic: „ Quum praeilantiilimi "in Ν Τ 
„ opens Milliani primum mihi fafta eiTet copia, qui tunc de reciidendo infor- 
,, ma minori eodem Novi Foederis libro, eoque locis parallelis & V. L. ir,- 
„ ftruilo , cogitabam , inceifit animum ardor,ex tam operofa coWc^xonQpraec]- 
,, puas fdigendi, uc moli confulerem. Vcrum quum huic deleaui inftiruendo Γι 
„ vel par eilem , tempus mihi defuturum viderem , inter doaos quaefivi fruilra , qui 
„ manum operi admovere vdler , licet haud obfcuie indicarem , labori prerium me 
„ conftituifle minime modicum.— Illud mirari fatis nequeo, inrertotmyriades 
„ Vanantium tor numerari nugas, ftribligines, exfcriptorum fphalmata non fo- 
„ lum manifcftiflima, fed & portenrofa , imo &, quod ftupco, crailifllma 
» mcnda typographica: ira ut,explofis omnibus iftis titivilitiis atquepaleis, nec 
„^centelima quacque fuperfit \&^ί\ο alicujus momentt". Nos igitur confiliutn 
T» AtaJcagiTB amplexi, & quod ipfi fuperititi dudum promifcramus, jam anrc 

Ζ hos 



178 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

hos viginti annos cxiblvcrc conantes, praecipuas V. L. ielcgimus, & quafcun* 
que recepro Texcui vcl praeferendas , vel aequiparandas, vel accuratius do^is 
expcndcndas judicavimus , Leftoris oculis fideliter atque diligenter fubeciile- 
mus, nifi, unde minime exfpeiVari poterat, impedimentum fuifrec illarum. 

Cum ergo, editionis Maflrichtianae exemplaribus diftraftis, Bibliopolae A". 
17; 2. eandem recudere decreviflenr, & opcrae ultra dimidiam parremjampro- 
cciTiiient, ego A°. 1733. fuperveniens , & ut rcliqua curarcm rogatiis, quod 
iinum licebat in opere alieno, quaedam correxi , & A°. ijgf. praefationem , 
qua, quid eilet praeftitum, doceretur, praefixi; eam hic iterum exhibco: 

"Vraefatio de hac Secunda Edit:one. 

Qiiantopere Novum Teilamenrum Graeciim , cum Vananribus MSS. CoJi- 
cum Leftionibus anre hos fexaginta annos in Thearro Sheldoniano editum,eru- 
ditis piisque fefe commendaverit, pardm quod Editor fuerit Joannes Oxonien- 
ils Epifcopus, Vir ad Eccleilae reique litterariae bonum natus, partim quod 
minori forma , quae neminem ab emendo aut legendo deterrere poteil , prodie- 
rit, omnibus notum atque manifeftum efle opinor. 

lllud unum defideran videbatur, uc nimirum Codices, qui teftium loco cira- 
ti eranc, accuratius dercnberentur , Ledtionisque fingulae Varierates ad cerras 
regulas, quarum ope, quinam teftes fide digni, quaeve Le£tiones genuinae es- 
ient, tuto pronunciari poilet, expenderenrur. Hunc defcdum fupplere aggres- 
fus eft Vir Illuftris Gerardus α Maflricht ^ Syndicus Rieipublicae Bremenfis, e- 
diro primum fpecimine, cujus parccm quidem Vjr plur. Reverendus C^r///<?/)/'. 
Matth. Tfaffius Capite feptimo Diflertarionis Crincae de Genuinis Librorum 
Novi Teftamenti Leitionibus Anno MDCCIX. exhibuic, integrum vero opiis 
Anno MDCCXI, una cum Novo Teftamento Graeco atque acceiTionibus ex 
Codice Vindobonenfi , multo perfeftius atque emendatius ex officina Wetfte- 
niana exiit• 

Haec Editio cxfpeftationi publicac ita fatisfecit , ut a Theologis Belgis ex- 
terisque certatim laudata fuerit, utque, incredibili exemplarium mukitudine in- 
tra breve tempus diftradla, editio altera pofceretur atque flagicaretur. 

Ea nunc demum apparet , fed priori haud paullo melior atque correclior. 
Primo enim in Trolegomenis multa ex ipfo Cl. Auftoris αυτόγραφα hinc inde 
tum immutata, tum addita, fuisque locis inferra : quaedam etiam,quae, licec 
oculos ipfius fugerint , tamcn , ne incautus Ledlor in errorem abriperetur , re- 
prehendenda videbantur, in ima pagina merito, ni fallor, ac modefte nocata 
exhibentur. 

In corpore porro Libri non folum menda aliquot, quae in Textum & Loca 
paral/e/a Typothctarum vitio irrcpfcrant , fublata: vcrum etiam fexcentae Le- 
£tiones variae ^ quae, nefcio qua incuria , interdum perperam produftae, ple- 
rumque autem aurem non fuis codicibus attributae erant, ex Br. VValtoni Bi• 
bliis Polyglottis, Novoquejo. Millii Teftamento correiVae atque reftitutae funr. 
Prius enim tum figna Codicum,quae erant fimilia, ut Go. & G, Μ & rn^Cp. 
& Co.^ (hoc eft Verfio Gothica & Codex MS. CollegiiGonvilli,CodexMont- 
fortii &c Codices CoUegii Magdalenae, Editio Complutenfis & Vcrfio Copti- 
ca,} folenni quodam errore confundebantur , tum etiam Alexandrinus faepe 
cum Cantabrigienfi , & Lincolnienfis aliquando cum Velefianis permutabatur ; 
quae res & ipfis Theologis ingcntem moleftiam creavit, cum lcgerenc ad lo- 
cum cclebrem i.Tim. III. 16., cfle Codicem Graecum veterem, qui contra con- 
fenfum reliquorum omnium pro verbis ^eos e(pavef>a)9>) ev σ^ςν.) haberec \φα.ηιω^ι/[ 
h σα/)χ.ΐ; nunc vero ille nodus cxpeditus eft, pofl-quam deprehenfa erroris ori- 
ginc conftititir, literam L pro V, quac non Leftioncrn Codicis alicujus Graeci 
fed Vulgacae Latinae converfionis defignabat, poiitam fuiile. 

In 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι/Ρ 

Ιη Notis denique ad calcem Libfi rejeftis praeter levia quaedam menda ma- 
nifeilus etiam atque magnus error in hac nova Editione, uri par erat, fublatus 
efi:. Cum enim Titulus Hditionis Oxonienils Variantes LeSiiones^ ex plus cen- 
tum MSS. Codicibus coiltBas , promitteret, id Cl. Notarum Au£lor non ib- 
lum ira intellexit, ac fi Editor totidem totius Novi Teilamenti inregra exem- 
plaria in manibus iiabuiilec, verum etiam pro certo pofuit, Codicum Varieta- 
res omnes & fmgulas iludiofifllme atque diligentifllme adnotaras fuifle ; quo as- 
ΓιιηίΓο confequens erar, ut quoties decem v. gr. contra receptam Leftionem Co- 
dices citari viderec , ίΐ3ΓΪιη , llibdudo calculo , recepram Ledionem in nonagin-- 
ta Codicibus reperiri, adcoque teftium numero facile vincere, confidenter af- 
firmarer. Atqui hoc confequens verum efle non poreil, cum airumriim utrum- 
qiie falfum ilt; conftat enim ex Laterculo & Dclcriptione Codicum MSS. ,ne 
unicum quidem omnes Novi Teftamenti libros conrinere integros, plerosque 
vix parrcm rertiam, hoc ert: aut Evangclia, aut Afta cum Epiftolis CacholiciSj 
aut Epiftolas Paulinas, ranfllmos autem exhibere Apocalypfin : alrerum vero , 
quod de eorum, qui Codices MSS. cum editis contulerunt,diligcntiaplusquam 
humana ab iis qui nec homines illos norunt, nec Codices ipfi infpexerunt, vul- 
go jaftatur, eo minus meretur fidem, quod, qui in his cognofcendisatquetra- 
dandis diligenrer verfati func, uno ore id negenc. Si quis vero luis oculis rem 
inrueri quam ab aliorum teftimonio pendere malir, hujus Editionis Varianres 
Leftiones, ex Srephani tertia defcriptas, vel cum annocationibus Th. Bezae 
vel cum Editione Gomplurenfi conferat, praeter eas quae a Srephano editae 
func, ex Complutenfi ultra iepringenras alias, ex rcliquis Srephanianis in E- 
vangeliis ultra centum, & ex folo Oftavo Stephani ulrra quadraginra varieratcs 
ilatim compenet} uc Millius, numerum Varietatum ominarum negleftarumque 
annotatis editisque longc majorem eile, fuo jure pronunciaiie videatur. 

Dixi modo, ex eo, quod nulla Codicis alicujus Varietas annotata reperiarur, 
non rcfte inferri, omnes Codices legere, uti in Texcu Editionis expreiTum efl-i 
cum ea res potius incuriam eorum qui MSS. cum cditis contulerunt, quamcon- 
fenfum Librorum edirorum atque fcriptorum arguat: illud jam addo, quod, 
quamvis forre prima fronte novum videatur, iis tamen, qui recepcae vulgatae- 
que Leftioni ab iiiis varieraribus metuebant , non porerit non efle gratiillmum, 
nimirum Textus rccepci aue-oriratcm ut plurimum nec confenfu citarorum MSS. 
Codicum magis firmari, nec eorundem dinenfu debilirari. Producunrur fareor 
teftium loco centum Codiccs, multis in locis ρ recepra Le£tione diiienrientes. 
Cave aurem exiftimes, fingulos rcligiofos, graves, idoneos, omniqueexceptio- 
ne majores efle> quin potius horum Tcftium Caralogum mccum atrentis ociilis 
perluftra, & leves, corruptos, imo fidos falfosque, ni vehementer fallor, de- 
prehendes plurimos. 

1. Codicis V. gr. Alexandrini^ tantis eruditorum praeconiis celebrati, icrip- 
tor Hcbraismos frequentcs ad Graeci fermonis proprieratem formavit, qiiae ab- 
eile poile putabat omific , quae ipfi obfcura arque impedita erant immuravir, 
priore fcriprura vel deleta vel erafa novam fubftituic, omnia denique pro lubitu 
ita interpolavic» ut Metaphraftae potius quam librarii officio fungi voluiile vi- 
deri poiTic. 

2. 3. 4. f. Inter Bodlejanos Codices ille qui Aita Apoftolorum continet, 
\ttm Cantabrigienfts ^ &c Clarornontanus ^ cujus Apographum efl: Codex S. Gcr- 
mani ^ a librario Latino fcripti, & ad Verfionem Icalicam corruptam tam incp- 
te atque imperite deformati atque dcpravati funt, ut rifum moveant, qui illis 
locum dignitatemque genuinorum Codicum Graecorum conciliare voluerunt. 

6. Έ.ά\ύο Complutenfis ^ cum & mendistypothetarumfcatear , & nonadfidem 
Graccorum MSS. fed modo ad Latinam Verfionem, modo ad incertas D. Hie- 

Z 2 rony- 



ι8ο Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

ronymi & D. Thomae conjeduras exprefla fit, immerito locum codicis MSS. 
Graeci occupavic. 

7. 8. Codex Montfortii^ &c Codex Evangeliorum Collegii Nevi Oxon.^ 
habent diftinftioncm capitum, qiiae apud juniores Latinos recepta, Graecisve- 
ro ignota eft•, aliisquc indiciis fcfe produnt,in Occidence a Latino Librario fcrip- 
tos \ & ad Verfionem Vulgatam Latinam deflexos detortofqne fuifle. 

5)— ςο, XXII. Codices Romani nusquam tcrrarum reperiuntur. Licebit igi- 
tiir, donec proferanrur, conjeftura probabili Sc ex re ipfa petira fufpicari, illas 
varietates non ex Codicibus MSS. Romanis, fed ex Editionibus atque adnota- 
tionibus Cai-d. Ximenii , Def. Erafmi, R. Stephani, Thcod. Bezae, Lucae 
Brugenfis, &c. fuifle excerptas, adeoque, nifi quis velit eundeni teftem muta- 
to nomine faepius producere, hic iteruni compaiere non debuiiTe. 

^T. 32. Stephani Codcx primus non difFerc a Complutenfi editione nifi no- 
mine , uti nec Stephani ftcundus a Codice Cantabrigienfi j qui , licet bis nu- 
merentur, ne iemel qiiidem, ut fupra vidimus, erant numerandi. 

213—48. Velefii Xpl. MSS. non erant Graeci, fed Latini Codices, uti in- 
victis argumenns non ita pridem dcmonilratum eft. Huc ergo non pertinent. 

4,9. 5-0. Leifiones JVechelii non funt diverfae ab illis Leftionibus, quarum 
partem R. Stephanus , ex Codicibus jam fupra recenfitis , ad marginem Novi 
Tellamenti a fe editi publicavit, partem cuni Th. Beza communicavit. 

Vides, B. L. , ne fim prolixior, quam cito ingens ille teftium exercitus , di- 
midia fui parte amiila, profligari poflic. Plura dicerem , nifi, hoc praecipiie 
SecLilo, apud eos, quos omnium minime deccbat, magno moleiloque in colli- 
gendis atque examinandis N. T. variis Leftionibus infumto labore, nonranium 
nulla iniretur gratia , verum etiam maxima compararetur invidia, Non defunt 
enim qui nunc teftius nunc apertius tocum iftud ftudium vituperant , Codices 
Graecos MSS. N. T. tanquam charafteres magicos horrenc , eos vero qui illis 
utuntur, perinde quafi hoc fado haereticorum profanorumque hominum caus- 
fam conrra Orthodoxos, five ftolide, fivecallide, agerent, contumelioie pro- 
fcindunt •, quo fevero judicio & cauiiae fan£tifllmae religionis plurimum nocenr, 
& exiftimationi fuae ρεΠιηιε confulunt. Dum enim ea , quae oculorum certiiH- 
mo teftimonio conftant, abdita atque fepulta jacere volunt , dumque temerariis 
de animo aliorum fufpicionibus & conviciis indulgent ; quid aliud efficiunr , ni- 
fi ut credantur , non caufam veritatis , quae nec piis fraudibus eget , nec alitcr 
quam folidis rationibus nixa ftare potefl: , ied errorem potius defendere j & in- 
noxios criminando fuac potius ignorantiae, defidiae, ambitioni, atque tyran- 
nidi, quae fola omnes peperit haerefes, patrocinari? 

Faxit Deus O. M. ut, pulfa errorem nube, fraudumque nofle, veritas pa- 
cifica totum orbem terrarutn, eorumque inprimis qui aliis viam monftrare de- 
bent animos, alma fua luce tandem colluftret! 

15-, Jo. Chriflophorus Wolfius ^ Paftor & Scholarcha Hamburgenfis, edidit 
tum Varias Leftiones duorum Codicum MSS. , qui nobis funt G. & H. fupra 
p. 40. defcripti: tum curas Philologicas & Criticas in N. T. j in quibus vir la- 
boriofiflimus cavere non potuit, quin incuria aliquot errores funderet: ut cum 
Hieronymiim Emferum malae fidci accufat , quafi ex verfione Lutheri loca alle- 
gailet, quae in ea non extanr•, nam illa quidem nunc non extant, fed in edido- 
nibus N, T. Lutheri ante Emieri mortem i. e. ante annum ifz/. curatis repe- 
riuntur, quod ex mea editione, quae anno 1522. prodiit, clare intellexi •, porro 
Wolfius, fed dubitanter alicubi,fignificavit, me in Prolegomenis H. Hammon- 
do , H. Srephano, J. Pifcatori, H. Grotio , L. Bos emendationes ex conje- 
£tura tribuere, quae eorum non fint: & fane nec eorum funt, fed R. Bende- 
jii, nec dixi corumelle, fedautorem nominare tunc noluij Wolfius vero eas, 

con- 



PROLEGOMENA. i8i 

contra mentem meam , illi cujus nomen anrecedit, tribuit. Pejus eft, quod 
ad I. Tim. III. 16. lcribic „ Leftionem "^Os approbat autor Prolegomeno- 
„ rum ad novam Novi Teftamenti editionem ". Cutn tamen nec illo loco nec 
alibi illam Leftionem approbaverim. Et ad Judae 7. „ Vox , inquic , ^eJs 
„ a nonnullis codicibus abefl•. Alii itaque eam pia fraude additam exiftimant. — 
„ IUos fcquitur Autor prolegomenorum ad accuratam Novi Teftamenti editio- 
„ nem p. 1 90. - — Mediam fententiam orthodoxi tuentur ". Cum tamen illo 
loco non contra vocetn S^eof, aut contra editionem receptam, fed contra editio- 
nis Complutenfis leftionem invitis omnibus codicibus admiiTani difputaverim. 
Haec viro optitno excidiile noUeni ! & correxiiTet fine dubio , poftquam a me 
fiiic monitus, nifi morte fiiiilet praeventus. 

De ClARIS InTERPR.ETIBUS MAGNAEQUE AUTORITATIS INTER. 
PrOTESTANTES VIRIS, ET qUID ILLI DE V. L. SENSERINT. 

PRimum produco Martinum Lutherum^ celeberrimum Bibliorum Interpre- 
tem; cujus Edirionem N. T. hic recenfeo, non quafi vera Leitio inde 
vel erui vel confirmari poifit, ied ad molliendos quorundam animos, qui duni 
ie hodie pro yvWou ipluis difcipulis venditanc, ab ipfius animo tamen longiiTi- 
me recedunt •, quippe qui vel cum ipfo fentientes vd levius ipib cerre errantes 
ne tolerare quidem velint, & Edirionem hujus vel illius typographi, qua vulgo 
utuntur , ranquam de coelo delapfam ea fuperftitione venerantur , ut fi quis in ea 
judicio critico adhibito vel verbulum vel literam vel apicem immutare audeat, 
ftarim tanquam impium conviciis profcindant, & haereieos magna acerbitate in- 
fimulenr. Tales qui funt rogamus, ut ferio perpendanr, quid Lutherus , mini- 
me omnium ab eruditione aut Codicibus MSS. aut aliis rublldiis inftruftus , fibi 
in ifto negotio permiferir•, quod fi in illo viro ferendum efle judicant, fumma 
iniquitas ell , nifi etiam de aliis in fimili re mitius fenciant. 

Lutherus igitur , i . Inter libros facros alios aliis longe praepofuit , quosdam 

vero non dubitavit omnino rejicerej „ Ex his, inquit, poteris dijudicare, qui- 

„ nam ex iftis libris fint praeftantiores, nimirum Joannis Evangeiium & Pauli 

„ Epiitolaej hi funt omnium quafi nucleus & medulla — Joannis Evangelium 

„ eft unicum illud genuinum ac primarium Evangelium , tribus reliquis loiige 

j, multumque praefercndum atque plurimi facicndum : ficut etiam Pauli & Petri 

„ Epiftolae tria Evangelia Matthaei , Marci & Lucae longo intcrvallo pofl: ie 

„ relinquunt. S. Jacobi Epiftola refpeftu horum efl: vere ftraminea Epiftola, 

„ neque enim indolem Evangelicam arguit". Epiftolis ad Hebraeos, Jacobr, 

Judae & Apocalypfi , quos libros ad calcem rejecerat , fequentia pracfatur : „ Huc- 

„ usque habuimus genuinos praecipuos Libros N. T. , de quatuor fequendbiis 

„ autem Veteres longe aliter judicnrunt. Ec primo quidem quod Epiftola ad 

„ Hebraeos neque Pauli neque alius Apoftoli fic, ex eo probatur &c. — Meam 

„ fenrentiam nemini obtrudam , tantum dicam , me Epiftolam Jacobi non exiili- 

5, mare efle fcriptum Apoftolicum , ob hanc rationem, primo quia directe con- 

j, tra Paulum & omnem Scripturam operibus juftificationem tribuit; denique 

„ Jacobus liie ita confundit omnia ac permifcet , ut mihi vir bonus aliquis ac 

5, fimplex fuiile videatur, qui arreptis quibusdam di£Vis difcipulorum Apoiloli- 

„ corum ea in chartam conjecerit &c. Epiftolam Judae nemo negare poreft eile 

„ compendium atque exemplar fecundae Petri , cum ferc omnia verba congruant, 

5, ideoque non necefle eft , ut libris praecipuis N. T. connumeretur. — - In li- 

„ bro Apocalypfeos patior quemque uti judicio fuo, neque meae fententiae 

„ qucnquam adftriftum volo, tantum dicam quod fentio, non una eft ratio, 

„ quae me coegit , ut neque Apoftolicum neque propheticum librum eile crede- 

Ζ 3 j, rem". 



J> 



162 PROLEGOMENA. 

„ rem ". Qui haec concoquerc atque ferrc pofTunt, videant, nc interim culices 
liquent, dum camelos deglutiunt. 2. Saepe autoritatem Vcrfionis Latinae , aut 
Erafmi, aut fuam conjefturam Graeco Textui praepofuit. Rom XII. 1 1. ciim 
Erafmo legit χ,Λίρω. i, Tim. III. 16. cum Ladna Verfione , quoi/. 2. Pet. II. 
13. cum eadem a.ya.xAi;. Jo. IX. 8. cum Vulgata &c Erafmo legit -πττωχόί. Ex 
conjedura fua legit: Maharam Motba^ Bnehargem•, Belial^ Beelzebuo. Adt•. 
XIII. 6. Bariehu •. notatque in margine : „ Qiiomodo autem Barithu rcdda- 
„ tur Elimas , adhuc latct : neque certum eft , annon Textus hic corrupcus 
„ fit.^ " Vers 20. CCC. legit in cditione Anni «f+f-, addita in margine noca: 
„ Quidam Textus habent CCCC. Sed hiftoriae & fupputatio annorum non pa- 
„ riuntur. Error eft librarii, quatuor pro tribus fcribcntis, quod in Graeco 
„ facile fit ". Marc. XV. 2 f . in margine haec habet : „ Quidam vero putanc 
„ Textum hic per librarios corruptum eile, ica ut loco literae 5-., quae Grae- 
„ c\s fex iignificat, pofita fuerit lirera 7., c^nt tria fignificac, quoniam fibi 
„ invicem non valde finc diiHmiles". i. Tim. II, i y. \cg\Z'. β maneat , cum 
Latino , hac nota addita : „ Sive legatur maneat five maneant perinde eil, 
j, iermo cnim eft de uxoribus non de liberis, ut quidam hic fe fruftra tor- 
„ queant". Jo. XVIII. 14. haec habec in margine : „ Hic debebat legi ver- 
„ fus qui infra fequitur 24. Hoc a fcriba foliutn vertente tranfpollcum eft j uc 
„ faepe fit". Etiam Luc. XI. 53. & |o. XIX. 34. Latinam Verfionem con- 
tra Graecum Textum fecutus eft. 3. Porro inrer duas Lediones Graecas, le- 
flione hodie Vulgata rejeda, alteram praetulit. Hinc efl: quod locum celebrern 
I. |o. V 7. cum Erafmo omifiti & licec illuin in Latina Verfione viderec , li- 
cet clamores contra Erafmum audiret , quibus ille territus hunc locum in terria 
edirionc Texrui inferuir , licet etiam Tigurini fqui Verfioneni Lutheri tum ad 
fuum tum ad Graecum idioma deflexerunt) idem facerent : Lutherus tamen ad- 
duci non potuit , ut ie vivo atque fuperftite ille locus in Textum reciperetur : 
Et ne quis exiilimec, ipfum forte haec omnia latuiile , notandum quod verba: 
in terra , in Editionc A°. 1 545. in Textum ubi primo non comparebanc ad- 
mifcrit•, omiflis conftanrer vcrbis de triplici teilimonio coelefti. In eadem Edi- 
tione in Jo. IX. 8. ad margincm notac: ,, Quidam Textus eriam hic haber, 
„ quod coecus erat". 4. Si quis varias ejus Edidones confular, videbit quod 
non in cadem iententia pcrftiterit , fed varie legendum efle judicaverit > cujus 
rci exemplum cft additio> cujus modo mentionem fecimus, verborum in terra. 
Item i.Tim III. ιό. in Tcxtum rccipit vocem ©iwj A°. i5"45'. in margine 
tamen not.ivit: „ Quidam non habent 'Deus". Tit. III. 3. in prioribus Edi- 
tionibus vocem rwyJiTol convcrterat , in pofterioribus vero nefcio qua dc caufa 
omiflc: ita Marth. VIII. 12. & XXV. 30. prius habuerat: tenebras exterio- 
res ^ poftea £7ri9eTey i'A'im<?r<'j omillt. f. Variantes Leftiones Margini Editio- 
nis Germanicae 154^. adjecit, uti vidimus. 6. Hinc inde voces aliquas, imo, 
teftc Polano, verfus integros neglexit, aut aliter vertic, quam fenfus poftula- 
bat•, undc tamen concludendum non eft, ipfum aliis ufum fuille cxemplaribus j 
V. gr. cum Matth. XXV. 21. 6c 23. vocem ^J) quae admirationem fignifi- 
cat, habeat, non exiftimandum eft, ipfum in Graeco legiile β^βαίΐ, vel fimilc 
quid•, fed cum videret Graecum eu a Latinis retineri, etiam ipie rctinuit, liccc 
fenfum longc alium fundat. 7. Poft Lutheri mortem Verfio ejus in Vulgatis 
Edirionibus feu ftudio feu incuria multas Variationes paiTa cftj locus i. Jo. V. 
7. jam ubique cxtat, atque legitur, contra mentem Lutheri. Alias quinquaginta 
variationes enotarunc Hallenfes , quibus plures addi poilenr. 

II. Joannes Oecolampadius y in prima Editione N. T. Erafmi Correftorem 
cgir ; poftea ipfe A°. 1524. menfe Augufto N. T. ad Erafmianam terriam 
L•ditionem (quae ab hodiernis exemplaribus in plurimis recedit j conforma- 



to 



PROLEGOMENA. 183 

to praefationem faepius recufam praefixir. Commenrario in Joanriem Cap. 
VIU. notat : ,, Ea quae habentur dc muliere adultera apud quosdam non 
„ habcri ". 

III. IVolfgangus Fabricitis Capito Erafnii operam in N. T. cdendo collo- 
catam utroque pollice probavir. De quo Erafmus A". 1 f 1 6. nonis f uniis Joan- 
ni Epifcopo RoflT^nfi ita fcnbit: „ Novum Teftamentum cum ribi deftinaiiem, 
,, cur mutato confilio fummo Pontifici infcriprenm , litcris meis jam pridem ex- 
,, pofui. Timebatur hoc opus antequam prodiret; caeterum edicum mirum eft•, 
„ quam probetur omnibus edam Theologis vel eruditis vel integris & candidis. 
j, Prior Friburgenfis vir fummae autoritatis apud fuos — cum deguftailet opus 
„ aic, fe nialle carere ducentrs florenis aureis quam eo libro. Ludovicus Berus 
,, Thcologus Parifienils — exofculatiir , adorat , ac deplorat rot annos in 
„ fcholafticis illis conflidatiunculis confumtos Idem ienrit Vuolphgangus 
„ Capico concionaror pubiicus Bafilienfis, vir Hebraice longe doftiilimus : ad 
„ haec in theologica palaeftra exercitatiilimus, urerque Graecis literis iedulo 
„ dat operam ". Eadem repetic Epiftola ad Henricum Bovillum Cal. Sepr. 
ejusdem Anni fcripta. 

IV. Martinus Bucerus Commenrario in IV. Evangelia Variarum Εε£ϊ-ίοηιιηι 
mentionem facit, fed ita ut in dubio relinquat, quae ponillmum praeferendae 
iint. In Match. I. 8. „ Ecquis fciat, inquit, fi force negligenrer adeo hiijus 
„ gencris pleraque non maximi momenri Sacri fcriptores arrigerint , ut ad ma- 
j, gis feria nos invitarent .'* - — Ordo certe & numerUS majorum Chrifti res ex- 
., terna eil•, ad falurem per fe nihil faciens, quare circa ea Γι Evangeliila pa- 
„ rum curiofus fuit, id ab inftituto Apoftolico alienum non efl: ". Vers i r. 
5, Duos Jechonias fateamur oporter, aut quod fcriptoriim ν'ιύό \)Το Jojacim 
„ patre Jechoniac irrepfcrit Jechonias. Nam Faber Srapulenfis, eruditione & 
„ pietate venerandus fenex, meminit hoc loco ex veceri quodam Archetypo 
„ Graeco priore loco , ubi nos Jeckonias habemus , legi Jojacim ". Matrh. 
VI. 13. „ Hacc coronis, five addira a Domino , five poftea adjefta a quo- 
„ piam fueric, pia & fecundum Scripturam eft ". ibid. „ Latina Lucae exem- 
„ plaria quaedam praetermittunt , quae in Macthaeo habentur, nempe , nojiet' 
„ qui es in caelis^ fiat voluntas tua in terra ficut in coelo, O' libera nos α ma- 
„ lo^ quia tuum e(l regnum &c. Gracca exemplaria, five ex Matthaeo haec 
„ poftea adje£ba fint, ilve Lucas ira fcripferit , & mutili finc codiccs Latini, 
„ omnia uc Matchaeus habent. Si tamen a Luca praerermiila illa eiTent , nihil 
„ tamen eiTet detraftum fententiae ". In Joarin. VIII. ,, Haec hiftoria nori 
„ eft attafta a Nonno, qui perpetuam tamen Paraphrafin in Evangclion hoc' 
„ Joannis confcripfit, led nec a Chryfoilomo auc Vulgario, qui iidem perpe- 
„ tua enarratione ipfum explicarunt ; id argumenro eft , quod eorum tempo- 
j, rum Ecclefiae non agnoverint parem aliis hiiloriis, quas in hoc Evangelic^ 
,, legimus". 

V. Conradus Tellica7ius Vulgatam Verfioncm Latinam pro Textu rumfif"^ 
• in reliquis crifi Erasmi fubfcnpfit, de ιϊΌξολογι'α, , &c. Jo. VIII. „ Hucusque 

„ inquit, Hiftoria de adulrera muliere, quae a plerisque crcditur inierra. " ; ■ 

VI. Henricns Bullin^erus Erasmum praecipue fecutus eft , ejusque ieve'2 
ram Crifin in eos, qui JO^oAoyiai/ in Textu Matthaei addiderunt, in fuos Com- 
mentarios tranfcripfit. A. 

VII. Wolfgangiis Miifculiis in 1, Cor. VII. 34. duplicem iedVionem expli- 
car. In XII. 2. „ Quaedam, inquit, exemplaria Graeca non habent oTe. Sic 
„ Ledionis varietas varium fenfum gignir. Scitis ^ inquit. Quid eos fcire di- 
„ c\i>. Aut quod fuerint Ethnici Idololatrae, auc quod cum anrea eflent Ethni- 
„ ci ad fimulacra mura fuerint abdudli. Poiterior & Leftio & fenfus magis pro- 
„ batur. Haud enim ratn magni momcnti crat, in memoriam illis revocare , 

}, quod 



,84 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

„ quod fuerant Ethnici, priusquam Chriftiani fierent, quam quod , cum Eth- 
„ nici cflcnc, ad fimulacra muta fuerint abdufti". XVI. u >, Chryfofto 
,, mus legit νμΊτιρι •, exiftimo tamen eam Ledioncm non eile germanam ". 

VIII. Joannes Caluinus in Matth. I. 8, „ Quod XIII. Iblum leguntur, 
„ inquit, librariorum vitio & incuria efle fadum verifimilc eft ". Rom. XII. 
II. legit x.stig6). i.Jo. V. 7. „ Hoc totum a quibusdam omiiTum fuitj Hie- 
„ ronymus cxiftimac malitia porius quam errore id fuifle fadum , & quideni a 
„ Latinis duntaxat : fed quutn ne Gracci quidetn Codiccs inter fe confentiant , 
„ vix quicquam aiTerere audeo ". i.Pct. 1. 5. „ Keceptior quidem Ledio eft 
»> P^^ gloriam : fed quia quidam Codices habent 'κί^ι'α, $•όζγ , hoc eft , propna 
„ gloria: atquc ita reddidit vetus Interpres, hanc Leftionem ampledi malui ". 
j.Cor. X. 25). „ Alii Codices itcrum habent iententiam illam: '^Domini efi 
„ terra^ fed verifimile eft, quum appofita eiret ad marginem a leftore , obrep- 
„ fille in contextum, quanquam in eo non multum eft momenri". Heb. IX. i. 
„ Quaedam exemplaria habent ίΣτράτ»! a-x.m^ primum Tabemacuium^ fcd men- 
,, dum clle exiftimo in Tabernaculi nomine; nec dubito, quin aliquis indodus 
„ leftor, quum adjeftivum fine fubftantivo legerec, pro fua infcitia ad Taber- 
„ naculum referens, quod de foederc diftum erat, σ-Λ,-η^ perperam addidcric. 
„ Invaluifle vero errorem illum , ut magno confenfu ita legatur apud Graecos , 
„ valde quidem miror •, icd neceflltas cogit vetuftam Leftionem ieqiii ". Hcb. 
XI. 317. » Qnoa aiciixxT Jui(fe tentatos ^ viderur efle fuperfluum : nec dubico, 
„ quin fimilitudo duarum vocum £-:τρίσ3•>ίσΛν & ΙτταρχσΒΊ^σΛΐ in caufa fuerit , uc 
„ iecunda male ab imperito quopiam ledore addita , paulatim obrepferit in 
„ Textum: ficuti etiam Erasmus divinat ". Jacob. IV. 2. „ Ubi quidam Co- 
„ dices habent OovetieTe, non dubito, quin legendum fit ^^ovem quemadmo- 
„ dum tranftuli. Occidendi enim vcrbum nullo modo aptari poteft ad con- 
„ textum". V. 12. „ Varia eft Leftio propter vocum affinitatem ύτο κ,ξίσίΐτ, 
,, eii uBrox-giaiv, fi legas in judicium vel in condemnationem , fenfus erit clarus, 
jj — fed non male quadrabit in fimulationem ". Matth. XXVI. 9. „ Qiio- 
„ modo Hieremiae nomcn obrepferit , me nefcire fateor , nec anxie laburo •, 
„ certe Hieremiae nomen pofitum cfle pro Zacharia res ipfa oftendit, quia 
„ nihil tale apud Hicremiam legitur , vel etiam quod accedat ". 

IX Smon Grynaeus^ cujus manu propria illuftrarum N. T. Graecum , Edi- 
tionis Argcntorat. 1524. in 8°., extat in Bibliotheca Faefchiana •, ibi locus i.Jo. 
V. 7. non tantum omittitur , icd manu Grynaei ad verfus oftavi vocem tsriey- 
μΛ notatur: *T>eus •, quia *Deus Spiritus ejt ^ Auguftin. 20i>. 522. ad vocem 
ίίίύ)§: Spiritus, aquae fuent de ventre ^ cujus fignum aqua e latere-, ad vocem 
dcnique λΤ^λ: Filius , O" verbum caro faBum efl^ cujus fignum fanguis e la- 
tere } Manifefto indicio , vcrfum 7. a Grynaeo pro genuino non fuiile ha- 
bitum. 

X, Sebafiianus Caflalio^ leftiones Colinaci editioni Erafmianae frequentcr 
pracpofuit. 

XI. Amandus Tolanus in titulo N. T. Germanice A°. i6o^.edici teftatur, fc 
N. T. cum optimis impreilis, & in membrana defcriptis vetuftis Graecis exem- 
plaribus contulifle, atque fumma fide recognovifle. In praefatione,praeteredirio- 
ncs Stephanorum , A• Montani & Bezae, citat ctiam Evangcliftarium MS.,qijoi 
Joanncs Lafcaris Francifco I. Regi obtuleric, in obfidione vero Parinenfi in 
manus Leonis Curionis Bafilienfis pervenerit, (hodie ni fallor in Bibliotheca 
Brunfuicenfi extat) cirat porro trcs Codices MSS. Bafilienfes , quorum primum 
fupra p. 42. defcripfimus : fecundus vero & tertius A£ta & Epiftolas continent, 
& in prioribus Prolegomenis defcripti p. fp. n. IV. & V., & iterum , cum ad 
illas N. T. partes vcntum fuerit, defcribendi. Unde fadum, ut plurimis in 
locis non tantum a Ledionc Germanica Luthcri, verum etiam a Graeco vulga- 

to 



JJ 



ρ R ο L ο G ο Μ Ε Ν Α. i8f 

to Textu recedat•, licet, qua autoritatc adduilus quidque mutaltrit, fuis locis 
annotare neglexerit. 

XII. Joannes Tifcator eodem tempore integrum Bibliorum Codicem in 
Germanicam linguam convertit , acque in fubjedis explicationibus mutatae 
leitionis caufiam reddidk ; vide Matth. I. lo. Luc. 11. 14. Rom. XII. 11. 
2. Pet. IIL if. Prolixius vero hacc eadem in Commcntariis Larinis pertra- 
dlavir. 

XIII. Richardus Baxterus ^ acri judicio Theologus, in Cafibus Confcien- 
tiae Anglice fcriptis, P. III. p. 174. liaec habet : „ Non eft, inquit, ad fa- 
„ lutem neceflarium, ut quis credat fingulos libros auc verlus Scripturae cilc 
„ canonicos, aut fcripros per Spiritum Dei. — Si liber aliquis perirec, aut in 
„ dubium vocaretur v. gr, Epiftola Judae &:c. non iiide fequeretur , una ciim 
^, ipfo omnem veram fidem fpemque lalutis periruram. Controvertitur , utrum 

lociis I. Jo. V. 7. aliiqiie quidani verfus fint canonici nec ne, quoniam in 
„ quibusdam exemplaribus Graecis reperiunrur, in quibusdam omirtuntur. V'e- 
„ rum quicunque in hoc rantum errat, falvari poteric", Et p. 187. „ Qui 
„ dicunt Deum ita confcrvaiic Scripturam , ut nullae iii ea finc V. L. auc dubii 
j, Textus , utque niillum lcriprum aut typis editum exemplar corrupciim fic 
j, (cum tamcn, narranre D. Heylino, Typographus Regius edidiircc Praecep- 
„ tum feptimiim : Committes aauiterium,) iiti modum cxcedunc in veneratione 
„ erga Codices Sacros". 

XIV• Joannes Clericus N. T. Gallice vcrfum edidit Amftclodami A°. 170^. 
in praefatione profitetur: Si MS. Alexandnnum fuiflet edituni, ie id ad lice- 
ram fuiile redditiuum , cum fit omnium Codicum ifte antiquinimus. Hinc in- 
de autem, inprimis in Notis Commenrario H. Hammondi in N. T. addiris 
& V. L. mentionem facic , 5c rcceptae Lcftioni aliam in Texru fubitiruir) 
ut jam non dicatn > quod etiam ex ingenio fubinde emendatioiics in medium 
proruleric. 

XV. Joannes Lockuts ^ edira in quinque priores EpirtolasPaulinasParaphrafi 
Anglica cum Sclioliis, aliquotics a Ledlione recepra, aijroritace Codicis A!ex.- 
auc Clarom. aut alterius, inrerdum ctiam conjeitura frerus, recedir. 

XVI. Vir Illuftris Ifaacus Newtonus fcripfic Anglice diias Epiftolas de Vera 
Ledione locorum i.Jo. V. 7,8. &: i.Tim. III. ιό., eo judicio Critico , ea- 
que diligcncia, omnibus monumenns undique conquiilris, quibus res tum ex 
Codicibus, tum ex vcrfionibus , tum cx Patribus Graecis Latinisque, denique 
ex rora Hiiloria ecclefiaftica illuftrari' porerar , ut eam (quod fieri vix poile vi- 
debanir, & minime omnium a viro in alio fludiorum genere occupato) quam 
proxime ad evidcntiam mathematicam deducercr. Has epiftolas Jo. Lockins 
lua manu defcripras , communicavit cum Jo. Clerico , qui earum mentionem 
fccit A°. 1708 in praeFatione N. T. Millii a Kudero dcnuo editi, his verbis: 
„ Ert penes me degans DiiTcrrario AngUca, quae a qiio fcripra fic ndcio , fed 
„ el> a Joanne Lockio, viro clariflimo, olim ad me transmilTa, in qua defcn- 
„ ditur le^io Vulgacae qnod. Digna eilcc , quae lucem adfpiceret , & forre 
„ jam adfpexilTct, nifi fuilTet Latine vertenda". Cum vero poft morrem Cl. 
Poilelibris cum fafciciilo literarum ad ipfum fcriptarum eriam duae iilae epiiiolae, 
fed akera initio alrera in fine mutila, mihi eilcnc tradirae, uc bibliorhccae Re- 
monftranrium inferrentur, multis fed fruftra egi , uc ab haeredibiis Ncwtoni 
apud quos illas inrcgras tum Anglice tum ab Hoptono Hayne Latine converfas 
delitefcere refciveram , quod noitro exemplari deerac , imperrarem. Harum e- 
piilolarum mcntionem etiam fecerunc G. Whiflonus & J. Berriman. 

Χ\'ΊΙ. A°. 1720. Viri Rcv. Friderictis Battierius & Theodorus GerrJerus^ 
Pailores B.ifilienfes , ciim privilegio Civitatum Evangelicarum Helvetiae , &: 
cum approbatione Facultatis Theologicae Bafil. ediderunc Biblia Lutheri cum 

Α a Scho- 



JJ 
») 
)> 
J> 
}} 

35 
5> 
5) 
J' 
5) 
5) 
5) 
5> 
J) 
)> 
5) 
J5 
5) 
3} 
5> 
J> 
3> 
3» 



ι8ό Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

Scholiis, ΐη q<^bus ηοη raro ad V. L. addita interdum Crifi provocanc. v. gr. 
„ Jo. VIII. Dubitanc aliqui, inquiunt, utrum ii. priores verfiis hujus capiris, 
Sc vers. f;?. praecedentis , adeoquc rora Hiftoria mulieris adulterae ad Evan- 
gelium Joannis pertineat, quia in multis Graccis exemplaribus & in Verllone 
Syra non rcpcritur , ejusque nuUa mentio fic apud Origenem , Clementem 
Alex. Sc Nonnum, neque explicatur a Chryroftomo & Theophyladlo, qiii 
tamcn in totum Evangelium Joannis fcnpferunt. Beza hanc Hilioriam pro 
valde fufpefta habet, Annot. in Jo, VII. f^. Calvini dc ea judicium hoc 
efl: •, Satis conftat, hiftoriam hanc olim Graecis fdiile ignotam : itaque non. 
nulli conjiciunt, aliunde aflutam eile•, fed quia femper a Latinis Ecclefiis re- 
cepta fuit, & in plurimis vetuftis Graecorum Codicibus reperirur , & nihil 
Apoftolico fpiritu indignum continet, non eft, cur eam in ufum noftrum ac- 
commodare recufemus. vers. 9. in Graeco Textu additur ; κ.α1 ύττο rvis συηΐ" 
i'y\azcui ΐΜγχίμνΛκ. ib. hic iterum in Graeco Textu addirur : eaj ray Ι^ίτων. 
Aft. IV". 36. Jofes. in marg. quacdam exemplaria habent Jofeph. VII. \6. 
Abraham ; quidam conjiciunc per errorem nonien Ahrabae pro Jacobo po- 
fitum eile. XIII. 20. annis ^fo. in plerisque Graccis exemplaribus extanc 
anni 4,^0. quoniam vero hoc cum Chronologia non congruic,exiftimant a!i- 
qui, a librario in numeris aberratum fuiile - — Bonum autem faftum, quod 
ab hoc fimilibusque calculis nullus articulus fidei pendet. XX. 28. i)ei. in 
variis vereribus Graecis exemplaribus extat: T)omim•. i. c. Jefii Chrifti, uc 
Rom. XVI. 16. Matth. XVI. 18. XXII. 20. Martyris ^ in quibusdatn 
MSS. extat : Trotomartyris, XXIII. 23 h^io\<i(lwi j in quibusdam MSS. 
extat (^'ίξιο/Βόλουί. Rom. XII. ii. Servientes tempori. k\\\ Servite 'ΌοτηΊηο. 
I. Cor. XI. 10. ^\λ τουί ctyyeAouj. Alii vertiint : propter Ecclefiam , vel 
quamdiu prophetant, acfi fcriptum eiTet ^\l. τνιί ίγγίλία?. Gal. I. 6. Cbrifit. 
j, Syra Verfio habct Chriflo in ablarivo, i. e. a Chrifto, qui vos vocavit. Heb. 
, IX. 14. p^r Spiritiim SanUum. Graeci per Spirittim aeternum &c. vers. 
„ I. primum tefiamentum vel foedus. Quaedam Graeca exemplaria addunt 
„ tabernaculum. 2.Pct. I. 4. per quae. Alii lcgunt: per quem^ nimiruin Chri- 
,, ftum. Tac. V. 12. €('? ύττοκ,ρισιν. Alii vero hic in Textu non legunt υ-ττίκξίσι» 
fed ύττο jtgmy, ut fignificet•, nt in jitdicium incidatis. Verfio Syriaca, Vul- 
„ gata , Pagnini , Beza , Polanus , Pifcator , Diodati , Genevenfes &:c. Ita 
vertit CalHodorus Reinius in Hifpanica translatione : Torqiie no caygays en 
„ condemnacion. Judae 25•. quaedam MSS. & verfio Ladna addunt: per Je- 
,y fum Chriiium 'Dominum noftrum. i.Jo. I. 8. in quibusdam exemplaribiis 
„ pro σκοτία, extat σχ-ΐά. V. 7• Quamvis ifte locus neque in omnibus vetuftis 
„ exemplaribus Graecis, v. gr. ne in unico quidem exemplari Stephani , quo- 
„ rum feptetn Epiftolam Joannis continebant , neque in Syra , Arabica , 6c 
„ iE,thiopica verfione extet, in mukis etiam Latinis Codicibus omicratur, & a 
Cypriano tres teftes terreftrcs de tribus divinis perfonis intelligantur , Facund. 
„1. 1. Def. Tr. Cap. , ideoque a mulris non eorum tantum, qui S. Trinica- 
„ tem negant, verum eorum etiam, qui illam credunt, in dubium vocetur , a 
„ plerisque tamen doftis pro authendco habetur, quia in multis probatis excm- 
„ plaribus extat , & cum praecedcntibus & fequentibus verbis congruit , ut \'i- 
5, dere eft apud Calvinum in h. 1. Hoc certum eft, rcm ipfam in hoc loco con- 
„ tentam Scripturae S. confentaneam , & in ea tam firmiter fundatam eiTe , iit 
„ etiamil hoc loco carcrcmiis, juftas nihilominus & fufficicnres haberemus S. 
„ Trinitatem credendi caufas". 

XV III. Agmen claudat Vir Cl. Jo. Ludovicus Frey Theologiac in Acade- 
mia Bafilienfi Profeilbr. Hic vir, cum me in hoc ftadio currentem & acerrime 
primo incitaveric, & poftea inhibucrit, paulo accuratius eft defcfibendus. In- 
cipiam a teftimonio, quod ipfi iter Uterarium paranti dedit Decanus Faculcatis 

Theo- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α* ι8; 

Theologicae 5• Sepremb. 170?• ' »1 Dirputationem eruditam a fe con- 

,, icripcam de hluhammedis fententia de Chrifio Jefu^ ex ipfis Alcorani & 
„ Scriptiirae S. penetralibus petitam, d. 2f. Maji hujus anni ftrenue defendit: 
„ Unde cum expleto quadriennioad exanien pro S. Miniftcrio admicti petereC, 
„ focile id a nobis obtinuitj & auditis folidis & accuracis ejus refponfis d. 26. 
„ Junii α Venerando T). SCHOLARCHARUM, Troftforum & Ψα /iorim 
„ confeffu poteltatem impetravk V^erbum Dei annunciandi, racramenta admini- 
„ ftrandij omnesque aftus obeundi, qui a V. D. Miniftris legitime obiri ib- 
„ lent". Cum deinde Parifiis in Bibliotheca P. P. Oratorii vidiiTet Commen- 
tarium Aaronis Ben Jofeph Caraitae in Tentateuchum , quaedam ex eo ex- 
ccrpfit) arque cum Verilone & nods edidit Amilelodami i/of. Horum ex-^ 
cerptorum mentionem non feciflem, nifi νίχλίοτ An^Kxs de fiindameritis o" ra•' 
tionibus Religionis Chriftianae in illis aliquod praelldium malae caufae fe in- 
venire pofle exiftimaflet : quem Epifcopus Coventrienils produftis ex Wolfio 
jntegris Aaronis teftimoniis, quae in excerptis mutila exhibita erant, refutavic. 
Vindic. p. 34P• In patriam reduci Titulus Trofejforis extraordinarii , quem 
petebat , denegatus eft. Decreti verba haec llint : „ Cum D. Mag. Joh. Ludo- 
„ vicus Frey paratus eiTet in Academia Theologicam Catechencani profiteri 
„ gratis, atque Titulum ProfeiTbris extraordinarii dtrideraflec, qttod hoc (ibi tn 
„ poflcrinn utile fore credidit : Domini Scholarchae & Profeilbres haud diffi- 
„ ciles fuinent, fi modo unus vel alrer ex Dominis Polirarchis difficultatcs non 
„ objeciflct. Acquicvit D. Frey, feque favori totiiis Senarus Academici humil- 
„ lime commendavic". A°. 171 1. &: fcquentibus euiJit DiiTcrtationes quacuor 
de officio 'Dotioris Chrifliani.^ avide & magno (ludiolbrum plauiu excepcas; in 
his poftquam & Rcgulam Cocceji ftatuentis: verba fcripturae tantum iignifica- 
re, quantum fignificare poillnt, & ejus applicationcm ad Typos &: Prophedas 
rejecifTer, fubjungic: „ Illa quae ex Scriptura & ratione ilmul probantiir, & in 
„ quibus Chriftiani plerique confentiunt, norma lunt reliquorum, Qiiod ip- 
„ fum, ni fallor, illam tancoperc a Thcologis laudatam fidei analogiam conlli- 
„ tuir. Non enim ea voce intelligitur hujus illiusve Seftae opinio, hujus illius- 

„ ve Theologi Syftema (regula haec efiet LcsbiaJ Illud addo ; didiim il- 

„ lud TertuUiani in lib. de Carne Chrifli\ Non pudet ^ qtiia pudendum ξβ i 
,y prorfiim credibile eft ^ quia ineptum efl ^ certum efl ^ quia impoffibile efl ^ 
j, duriinmo &: audacifllmis ludente figuris Parre dignum cfle". Notatu etiain 
digna funt adjeiila Corollaria duo: „ //// qui α ft dtffentientes ^ tanquam hae- 
„ rettcos^ conviciis ^ perfeciitione aut morte afficitint , 710η Chrifli fed Anti- 
„ chrifti partes in fe fufcipnmt ". & : „ Exercenda efi difciplina ecclefiaflica 
„ non rnodo in graves peccatores , fed o' in errantes : maxime etiam in illos 
j, qiii nullos α fe diffeyittentes ferre po^iint. Irem in Thefibus Theoloc^icis dc 
„ Perfeftione & Integritate Scripturae Sacrae d. 20. Julii 171;. editis. XIV. 
„ Quo plures numeranrur Leftiones in illa Variantes, co minus laborac Scrip- 
„ tura S ". Quod ex Thileleuthero Lipfienfi fuifle petirum exiftimo. 

Cum A°. 171 1. ad munus Profeiloris Hiiloriariim Ordinarii, Theolome 
vero extraordinarii i. e. ur nec Senator Academicus nec Senator Ecclefiafticus ef» 
fet, fuiilec eleclus, vel, ut ipfe dicere folebat, cum ad docendum, non vero 
ad rcgendum vocatus eflec; oratione inaugurali exhibuit compendium Hiftoriae 
ecclefiafticae per omnia fecula : ubi ζά Scholaflicos ventumerat, quaefivit, an 
illi in numero Doftornm Chriftianorum fint habendi ? rerpondicque, ic valde 
dubitare, utrum in numero Chriftianorum haberi debeanc. in praeleftionibus 
publicis docuit Thcologiam Naturalem , ita quidem ut S. Clarkium , de exiilen- 
tia & attrilmtis Dei^ per omnia fequeretur, arque ea fundamenta jaceret de 
jdea entis neceflarii, quibus Clarkius byftema fuum deTrinitate fuperilruxit,& 

Aa 2 quae 



,88 PROLEGOMENA. 

quae cum alio Syftcmate vix confiflere poilc vidcntur. In leftionibus priva• 
tis traftavit Ryjfemum , quem tamen faepiflime refellit. De pracdeftinationc 
una leflionc egic, & cxpofitis Supralapfariorum , Infralapfariorum,Univerfali- 
ilarum & Remonftrantium fenrentiis, earumque tum commodis tum incommo- 
dis, liberam auditoribus eligendi dedit optionem: in loco autem alieno deCre- 
atione Libertatem hominis veram, decrctis abfolutis manifefto repugnantem, 
multis aileruit. A". 1722. Formiilam Confinfus ab avo fuo fcriptam feponen- 
dam atque abolendam eile fuafit , confilio, cui omnes Paftores & ProfeiTores 
Theolof^iac fexccpro ejus avunculo, qui ad Conventum non venerat) fubfcrip- 
ferunt , Senatui Duccntum virorum pctenti dato. Homines qui paulo pofl; Ψίβ• 
tifmiy Anabaptifmi & Separatifmi infimulabantur , non vexandos aut urbe vel 
Ecclefia expellendos, fed tolerandos efle fcripto itidem Magiftrarui exhibito 
cum majore ProfeiTorum & Paftorum parte ftatuit. Ncc minus aperte & libe- 
re, quid fennret, in Articulis novis Lexico univerfali Hiflorico ό' Geogra- 
phico Germanice ediro ab ipfo infertis (Vid Traef. p. 2.) manifeftavk; v. gr. 
„ ATHEI. Non raro etiam fit, ut fcriptor iratus advcrfario fuo , aut illi , 
„ cujus opiniones non placent, ftudio illum invifum reddendi , hoc nomen con- 
j, tumeliofum imponat, quod a mulris H. Grotio, Jo. Lockio, &c. impofi- 
„ tum eft. — Athei Syftema fuum variis modis concipiunt, id autem plerum- 
j, que fundamentum ponunt — tollunt omnem VERAM LIBERTATEM 
„ aBtonum hiimanarum &c omnia fatali atquc immutabili neceifitate fieri con- 
„ tendunr. 

„ BURNET (Gilbertus.) Brevi poft trajecit in Belgium, atque Amftelo- 
j, dami a Rabbino linguam Hebraicam didicit •, cumque ibi plurimi honefti at- 
„ que candidi viri diverfarum religionum in notitiam ejus venilTent, hanc fibi 
„ legem indixit , moderationem in caufa religionis erga omnes homines efle 
„ fervandam. 

„ CASSANDER CGcorgius.) Celebris Theologus Ecclcfiae Catholicae — 
„ ubique tum folidam eruditionem tum fingularem moderationem in controver- 
„ fiis religionis oftenditi cumque in concordiam in religione eiTet propenfifli- 
mus, edidit, tacito fuo nomine, judicium de officio pii ac publicae tran- 
„ quillitatis verc atnantis viri in hoc religionis diilldio , quod jo. Calvinus, 
^, opinatus a Francifco Balduino celebri jureconfuko contra Reformatos fcrip- 
,, tum efle , acerbiiHme refutavit. Ei Balduinus in commentario ad leges de 
„ famofis libellis & calumniatoribus , Parifiis 15-62. cdito, non minori acer- 
^,, bitare refpondit. 

„ CHILLINGWORTH (Guiliclmiis.) Scripfit librum , quo fingulariacu- 
„ rhine, evidentia atquc moderatione evicit , Religionem Proteftancium cilc 
„ viam turam falutis. — • Ideoque Tillotfonus capere non poterat , cur vir li- 
„ berquc ram Chriftianus in furpicioncm Socinianifmi vel Liberrinifmi venerit. 
]. Lockius optimam eile logicatn dicere folcbat,fuadcbatqueLedioncm hujus 
„ libri omnibus, qui artem bene ratiocinandi addifcere cuperent. — Cheynel 
minifter popelli illius fanatici, cum moricntem folari deberet, ftultiiHmas illi 

% quaeftiones propofuit, & abfurdiiTimas preces fudit non poterat ferre, 

quod Chillingworthus ratione benc utcretur, & Chriftianam caritatem pau- 
lo latius quam ad fuae feftae homines extcnderet. 

„ CLARK (Samuel.) Cum his tnbus non eft confundendus , qui adhuc 
vivir, vir ad miraculum doftus &: accerrimi ingenii D. Samuel Clark Reftor 
ad D. Jacob & Majeftati Regiae a facris , fcriptis praeclarisphilofophicisac- 
que theologicis , nec non controverfia de Trinitarc celebcrrimus : aut qui ve• 
ftigiaejus premit Jo. Clark itidem Dodor Theologiae, & Regi a facris. 

CUDWORTH (Kadulph.) a Burncto Jlpifcopo ctiam numeratur in prac- 
ftantibus viris, qui in Anglia Latitudinarii appellantur. 

), CuR- 



5J 
>J 

5> 

3) 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ι8^ 

„ CURCELLAEUS Stepbanus. — Marcfius cupiebat ei maculam Socinianis- 
„ mi inurere , praecipue poilquam Curcellaeus quarernionem diflertarionum 
j, theologicarum , quarum prima agit de vocibus trinitatis , perfonae , hypoftafeos 
„ &:c. fecunda de pcccaro originis , tertia de ncceilicate cognitionis Chrifti ad 
,, falutem, quarta de hominis per fidem&operaJuftificatione,contraMarefiLim 
„ cdidiiTec, &c in prima contendiilet , lirem cum Antitrinitariis non efle nifi de 
j, vocibus trinitatis, perfonae &c. idque de vocibus, quae in Scriptura non re- 
j, periuntur. 

„ HALES (Joannes) Theologus Anglus, qui apud cives fuos ob magnasdo- 
„ tes, mirabilem eruditionem, &. fingularcm humanitatem femper in fummo 
„ pretio fuit — A. ιόι8. Dudlejo Carltono Legato regis Angliae adBelgasfuic 
„ a Sacris , illumque de ilatu&decretisSynodiDordracenae,cuiinrererat,quori- 
„ die fere pcr lircras certiorem fecit•, nec de fide & candore ejus hic dubitari 
„ poteft, quia runc & Carltonus Sc Halefius partes Contraremonftrandum itu- 
„ diofe feftabantur. — Fuerunt, qui ipfum Socinianifmi & Libertinifmi fu- 
5, fpedum habuerunt [vid. fupra p. 20.] fed injuria, cum illa fufpicio ratione 
„ non folum non probari , verum etiam refelli poflic. Occafio falfi hujus rumoris 
j, fiiit iludium pacis, quo flagrabac; & quia fummo judicio dogmara principa- 
„ lia & neceilaria Chriilianifmi ab acceflbriis diftin2;uebat, quod quidam vacui 
„ capitis homines appellant Socinianifmum. — IUud certum eft , eum adole- 
,, fcentem cum Calvino ΓεηίϊίΓε in dogmate de praedeftinatione & annexis capi- 
„ tibus, Sc in eadem adhuc fuiiTe fentenria, cum Synodo Dordracenae interes- 
„ fet: cum vero Epifcopius locum Jo. IIL16. acerrimeadverfusContraremon- 
j, ftantes urfiflet, Calvino (ut ipfe de fe fatetur Halefius) valedixifle, & Re- 
„ monftrantium lententiae acceifiile, ita tamen ur moderatiilime fe gereret, & 
„ omnia ad pacem & caritatem dirigeret. Cclebris Epifcopus Pearfonius ita 
5, eum , quem multos annos familiarilTime noverat , ;\^α§ακ.τ>!ςίζεί : J. Hales, in- 
j, quit, erat vir naturali acumine 8c vivido ingenio : diligenria in ftudiis non 
,, minori, quam capacitare aninni fingulari, qua in omni dodrina tam perfedus 
j, cvafit, m pauci eruditi cum illo comparari poflint: judicium acre non niinus 
„ ipfum commendabat quam aliac dotes, ita ut eilec exeraplar admirabilc acuti 
„ ingenii, immcnfae fcienriae, &: accerrimi judicii: quin etiam, etiamfineele- 
„ menta quidem doftrinae noviilet, tot aliis virtutibus ornacus fuit, ut his fo- 
„ lis ab omnibus amari & magni fieri meruiilet ; tam erac benignus , niitis Sc 
j, modeftus, nemo Naturam doftrinae evangelicac melius ipfoinrelligebat; ute- 
„ batur quidem libertate de omnibus judicandi, fed libi, non uc alios judicio 
„ fuo fubjedos efle conrenderet: & fane, 11 ulli licet de rebus ad religionem per- 
„ tincntibus judicare , huic viro id concedi debet, qui tamdiu omnia pruden- 
„ tifllmc conilderaverat, quemque nullus aifeftus pravus de tramite rcilae ra- 
j, tionis fled>ere porerac : in vita non folum crat exemplar juftitiae , veritatis & 
„ modeftiae , verum etiam ram bcneficus , ut omnia fua in alios erogarec , ni- 
„ hilque fibi praeter libros fuos refervareCjin nulla re durior erat quam in libris 
„ cdendis, licet enim undiquaque ad id incitarerur, animus ejus, ram lenis 
,, & facilis, adverfus hoc erat obftinatus". Quo fchematc Profeilbr Bafilien- 
fis fe ipfum exprimere atquc defendere voluifle mukis tunc vifus eft•. 

„ LOCKE fjoannes} — Tantus Philofophus cuni eilet, non tamen erac 
„ contcmtor aut derifor Religionisj licet variis hypothefibus fuis myftcria fidei 
„ profanafle fuerit accufatus; quod inde orrum eft , quod plerumque cum Ar- 
,, minianis fenriebat. Aliquoties ideo lcripris impetitus, ftudiofe fe dcfendic. 
„ Caeterum omnia figna dedit hominis , qui Deo fervire ferio cuperct. 

„ MEDUS (Jofephus) in controverfiis de Praedeftinarione erac moderatilll- 
„ mus : ita tamen ut abiblutam reprobationem non poilec ferre. Caetcrum erac- 
„ vir pius & bonus, 

Aa 3 „ MIL- 



,ρο ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

„ MILTON (Johannes) in juventute addi£lus crat Puritanis , poftea vero 
5, magis favcbat Indepcndenribus & Anabaptiftis , donec tandcm in fencftutc 
„ omnes Chriftianorutn coetus defereret, Conventus publicos vitaret, nec do- 
„ mi fuae ullius feilae caeremonias obfcrvaret, cacterum tamen omnibusfuis fa- 
„ £l:is pictatem coleret. 

„ S \NDERSON (Robertus) in juventute fequcbatur fcntentiam receptam 
„ de abfoluta praedeftinatione &: annexis Capitibus, quod prima iermonum e- 

jus editio tellatur : poftea vero partim propria meditatione partimcolloquio 

cum amico fuo Hammondo permotus mutavit fententiam, δcdeflexiraliquacc- 
,', nus ad oppofiram, quod multis aliis Theologis Anglis,J.Halc,J. Uflerio, D. 
, Whitby &c. contigitj unde in fequentibus Editionibus fcrmonumejus, quic- 

quid durius in Arminianos diolum erat, cmendatum reperitur. Tota hiftoria 
5 mutatae a Sanderlbno fententiae narratur in libro Hammondi , cui titulus 
„ eft : Diflertatio pacifica de gratia Dei. Ex qua pater, Sanderfonum non 

Twifll iblum opinionem fimpliciter rejeciile, fcd ctiam ab opinionc recep- 
„ tiore Sublapfariorum difceffiire, unde folebat dicere: Afta Synodalia Dor- 

dracena nullius in pofterum ufus ipfl efle in Bibliotheca , nifi uc locum vacuum 

„ oppleant. 

TILLOTSON (Johannes) ab omnibus magni fiebat, exceptis Jacobitis , 
nec non illis, qui tutn moderationcm cjus erga diflentientes aegre ferebanr, 
,, tum Arminianifmum ejus culpabant. 

5, WHICHCOT (Benjamin) magnus Thcologus Anglus — crat acri judi- 
cio , & profiinda meditatione , fimul etiam admodurn miti , amabili &c a- 
moeno ingenio. Pugnabat pro libertate confcientiae , unde a Burneto in 
„ Latitudinariis numeratur ; cum ipfi forderet Syftematica illorum temporum 
Theolofriam docendi mcthodus , hortabatur fuos , ut altius Sc nobilius fa- 
, perent , & religionem ut femcn divinioris naturae confiderarcnt. 

WILKINS ( Johannes) magni nominis Philofophus, Mathematicus & E- 

pifcopus Anglus — erat mitis, fortis, pacificus &c candidusj fi res ipilusar- 

bitrii fuiflet, Ecclefia Epifcopalis & Puritanorum dudum coaluiifent. In 

Religionis ncgocio illis accelTit, qui Cantabrigiae convenicbant &: Laritudi- 

l] narii vocabantur, i. e. qui reftius fentiebanr, quam vulgo fit, & homines 

, a ftudio partium , ab opinionibus fcftarum ardis limitibus circumfcriptarum , 

a fupcrftitionibus & pertinacia revocabant". Quac omnia,niri fallor, haud 

obfcure docent , Hiftoricum noftrum Theologos minus orrhodoxos , fed mo- 

dcratos, magis orthodoxis fed litigiofis mulcum praetulific, & in illis quam in 

his numcrari maluille. 

Hoc Viro pracceptore atque amico ufus fum pcr annos fcptendecim j fub ejus 
pracfidio A°. 1713. d. 17. Martii publice defendiDiilertationemTheologicatn 
a me confcriptam iie Variis LeBionibus Novi Teflamenti , qua multis proba- 
vi , omnem iftam leftionis varictatem non obftarc , quo minus Tcxtum inte- 
grum , certutn , atque authenticum habeamus. Tum Pracfcs conatibus meis pa- 
lani applaudere, currenti calcar privatim addere, denique uc in itinere literario, 
quod anno fcquenti facere coepi , quot poflem Codices MSS. N. T. Graeci , 
qui , ut ajebat , nondum fatis excuili eflent , accurate infpicerem & cum cdiris 
conferrcm, inculcare non dcftitit, Quid dc mc meisque itudiis tum fenlcrk, 
cx fequcnte Epiftola paret : 

Reverende Literatiljime atque Amiciffime *D. Cognate. 
Non ftne magna animi mei laetitiapercepi, quam praeclare Iter tuiim lite- 
raritim conficias , quomodoqiie per fingitlarem Eruditionem tuam cr literarum 
elegantiortim jludium in notitiam amoremque virorum claroriim, inprimis Cel. 
Bentley , ciijiis exquifita Eruditio jam dudum mihi ex fcriptis partim Latinis 
partimAngltcis perfpe£ia efi, perveneris. MaSie hoc antmo,Traefi. Fir ^ 

fer' 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ιρι 

perge in Uterarum dectis fuccrefcere ^ Tatriam omare^ Tibique manfuram com- 
parare gloriam. Jam diu eji ^ qtiod per fl. Rev. T>. 'Farentem tutim α Te 
petii &c. &c. Vale amiciffime IVetfteni , o" Excellentiff. Ifeltwn reliqjios- 
qiie nofirates meo quaefo nomine faluta. 14. Jul. 1716. T. T. Joh. Ludov. 
Frcj. 

Poftquam aeftate A. 171 7. in patriam vocatus rcdiiflem, & A°. 1720. pa- 
renri mco p. m. JO. RODOLFO WETSTENIO Pailori Coerus , qui in 
templo D. Leonhardi colligitur , Collega atque Adminifter , quem Diaconum 
vocant, forte datus fuiflem , Auditorem publicuni & fatis aiTiduum habui Cl. 
Frey annis undecim: iitnul etiam domum ejus, ur cognati & vicini, frequcn- 
rer atque familiariter invifi. Tunc me hortatus eft, ut pro morc juniorum Mi- 
niftrorum ftudiofis Theologiae aliquem Auftorcm praelegercm , ipfumquc in 
aliis occupatum hoc onere fublevarem. Reponcnti, me nunquam fyftema Theo- 
logiae perlegere potuifle, fuafit ut N. T. traftarem, & ita quidem, ut prae- 
teritis iis, quae ftudiofi ex Sermonibus & Syilematibus fatis noilenc , indica- 
rem, quid rcriprorcs minus vulgares Grotius , Hammondus, Lightfoorus, & 
alii Angli fcntirent, & liberam ex variis variorum interpretationibus optionem 
eligendi & ingenium exercendi difcipulis relinquercm. QLiin eriani tum ijiihi 
ftudiofum Palatinum, nepotis ejus paedagogum, p()ll•eaveΓoConre£loremgym- 
nafii Manheimenfis, tum me illi commendavit. Aliquando cum me non fatis 
expedirem ex multis locis, quae ingenti numero pro Trinitate probanda vulgo 
afferuntur, & confilium ejus expetcrem, Falfus cil: plurima in medium profer- 
ri, quae parum ad rem facercnt, hanc autem rcgulam indicavit j ut in exami- 
ne fingulorum locorum omnia tenrarem, & primu alias alioriim inrerprctationes 
adhiberem , vel etiam ipfe excogitarem ; fi poilea dcprchenderem , illas non 
procedere, nec iis quae praecedunt, ncc iis quae fequuntur , cohaerere, tunc 
ine in recepta inrerpretatione tuto acquieicere peile. Commendavit ea occa- 
fione S. Clarkii librum continentem doilrinam Scripturae de Trinirare, &c lau- 
dara ejus evidenria opiavit omnes locos Theologicos eadem mechodo traftatos 
habere. 

In his omnibus confilium V. Cl. iecutus fum, non item in alio cafu, cujus 
obirer hic mentionem faciam. Ediderat avunculus ejus fermonem a fe habitum 
in Jo. VI. 29. ut probaret, fidem lalvificam non efie a£lum hominis, fed Dei 
cxequenris decrcrem abfokitum de falute ele£torum , mediisque cfficacibus ad 
illam fakitem perduccndbus. Haec res cum nepotem malehaberec, incitavit 
me, uc iftum fermonem, quod cflet facillimum, tum fcripro edito tum pro 
fuggcftu ad populum verba facicns, refellerem ; addebat id ad officium meum 
pertinere, neceile enim eiTe, ut, ubi error objicirur, etiam veritas demonilre- 
turj alias filentio meo dereriorem fore conditioneni veriratis quam erroris. E- 
go vero me vel parcntis mei amico vcteri moleftiam creare, vel litibus aeterr 
nis implicari velle negavi; praeiertim cum omnia qiiae ab utraque parre dici pos- 
fcnr, jam olim prolixe & a magnisingcniis fcripra finr: Avunculum ejus ira fe 
geiHne , ut periculum non llr, ne magnum veritas detrimentum inde patia- 
tur•, quid concionarores in aliis coetibus praediccnt, ad meam curam non per- 
tinere: in noilro coetu ralia nunquam audiri, cum nec Pater meus , idemque 
Coetus Paftor , nec avunculus meus unquam ex profefib de iis quaeilionibus 
agant : tertius vero adminifter, itidem Cl. Frcy avunculus, qui olim, cum le- 
dtiones ejus Theologicasin Compendium Wollebii ftudiofus audirem, fervide 
Contraremonftrantium partes fuiilct tuitus , nunc ex coHoquiis cum Collega 
conjunaiiTimo & ciim ncpote immutatus & in fermonibus & in nous in S S.• 
rde quibus fupra p. 185. n. XVII. j non obfcure Remonilrantium fenrcntiam 
fcquatur. Caeterum cum omnes homines &c liberi & libertaris fuae confcii na- 
fcantur , vix unum ex raiUibus unquam fua rponte de praedeftinatione cogitatu- 

rum; 



Ι5»ϊ 



PROLEGOMENA. 



rum •, & indc, meo judicio, coniequi, non opus efle, ut quis illam opinio 
nem refellat , cum folo filcntio deleri pofTir. Alio vero rempore de eadem 
quaeftione loquens diccbar, fe non videre, quid impediar quo minus quis, & 
privadm & publicc, a fententia Synodi Dordracenae difcedar•, caurius ramen& 
prudenrius fafturum, fi tacito Arminianorum , Epifcopii, Curcellaci , & Lini- 
borchii nomine, fe cum H. Grotio aut cum pracilaiitiflimis Ecclefiae Anglica- 
nae Theologis in hac re fenrire profiteatur. Cum Λ°. 1727. lenarus Hymnos 
feftalcs conquiri atque edi juillflet, & Theologo extraordinario Hyrani Pcnreco- 
ftales, ut ajebar, deligendi obtigiilent, conqueftus eft milii , fc molcilo negorio 
implicitum haerere, quod Poccas multa de Spiritu Sando icnbere comperiar, 
quae in libris facris non repcriantur. 

Plurimus vero nob'S fermo fiiit de Variis Novi Teflamenti Graeci LeBiO' 
nibiis^ idque non una oblata occafione. Cum cnim Agnatus meus, cujus fupra 
mentionem feci p. 177. literis d. 24.. Marrii 1719. ad me exararis, rogaiTer, 
ut vai-iantes quas haberem Leftioncs &c. ipfi fine mora rransmirterem , Novo 
Tcilamento a fc edito, ceu Volumen altcrum , jungendas•, randem inter nos 
convenit, ut diftraftis intra paucos annos editionis Maftrichtianae cxemplaribus 
operam meam ad novam editionem conferrem. Haec vero confilia non clam 
a me agitata func, fed omnium confcio atque adjurore J. L. Frey •, ille, quid 
ipfomet horcante in Gallia, Anglia arque Belgio egiilem, noveratj ille lirteras, 
quas fuper hoc negotio accipiebam , viderat 5 ille repctitis Colloquiis familiaribiis 
hanc rcm mecum in varias parres verfaverat•, ille inchoaras atque rudes, quas 
animo conceperam, formas fubindc correxerat arque polivcratj eft enim , ut 
verum farear, Vir cruditione atque ingenio non vulgari. llle idem , ut hoc 
unum rcferam , cum ad examen fingularium locorum perveniilemiis , rogavic 
aliquando, utriim locum i.Jo. V. 7. in uUo unquam Codice Graeco vidiiTem ? 
rcfpondenti, in nuUo, licet anxie ubiquc quaefiviflem , regelfic , neque exftare 
apud Patres, ne quidem apud Cyprianum, fi reftc infpiciatur, neque in Ma- 
nufcripto Sandto Gallenfi aliisque veteribus codicibus Latinis, neque in Verllo- 
ne, quam haberer, Armena} cumque ego adderem, neque in Vcrfione Copri- 
ca, quam nuper cx Anglia accepiflcm, neque apud Patres Graecos, exclama- 
vit : Guid efl demonflratio in iflo genere , Ji haec non eft ? Bene nobifa^ni a- 
geretur^ fi iisdem argumentis ^quibus ifle locus interpolatus atquefubduittus e(fe 
probatiir , probari ροβεί , finguUs Novi Tejtamentt editi atqiie vulgo recepti 
LeBiones , hac una excepta , genumas & incorruptas ejfe : timc fane multo 
ejfemus certiores quam ntinc fiimus. Haec xpiW , a me rimplicicer relata , poft 
plures annos elapfos horribilem in modum diftorta arque depravara , mihiquc 
imperitc, fi non impie, imputata lcgitur ACi p. 30 f. idque a duobus , qiubus 
officium humanitatis praeftiteram, Theologiae ftudiofis , mihi tunc ignotisj al- 
tcr tamen eorum D Gerdefius fuiiTe dicitur. 

Circa annum MDCCXXIV. petiit a me J. L. Frey , ut ex denfa varian- 
tium Leftionum fylva eas excerperem , quae meo judicio vulgarae Editioni 
paullo fpeciofius opponi poflent , ab ipfo accuratius expcndendas : feci ut poftu- 
laverat, & in illa feftinarione, quas tum praecipuas exiftimabam Varierares, 
margini N. Teftamenti, quo adhuc utor, adrcnpfi-, quibus diligenter pcrlpe- 
£tis faepius me hortatns eft, ut eas, utpote quae haud pauca fcitu non indigna, 
fed vins doftis praccipuc Theologis fere ignorata, continerenc, in publicum 
prodire paterer. Cumque excufarioncm aflerrem , quod vcrerer, ne quis confi- 
lium meum malc interpretaretur•, refpondit, moderarionem Theologorum Bafi- 
lienfium mihi noram efle , nihil proin verare , quo minus libcrtare , poft abro- 
<yaram nuper omnium fuffragiis Formulam Confenfus reddita , uti poiTim. 

Haerebam dubitans, & modo mihi ipfe modo aliis diffidens usque ad An- 
num MDCCXXVIII. quo cum fratcr meus Tetrus Wetjienius , ex Gallia 

Am- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ip^ 

Amftdaedamum vcniiTet, Sc propofitae olim N. T. editionis mentionem fedf- 
fec , ferio rogarunt adgnati Bibliopolae , ut tum aliquot foliorum fpecimen tum 
totius operis Prolegomena componercm , ipfisque quatn primum cum eruditis 
Belgis communicanda mitterem. Annui honcftae petitioni, confiliique mei 7. 
L. Frey ^ ut folebam , diligentilHmc cernorem feci , qui non ex fua folum Bi- 
bliotheca Clementem Alexandrinum , cui notulae quaedam avunculi mci magni 
j. Rodolfi IVetflenii , Theologiae Profeflbris adfperfae eranc , ut & Bafilium 
Seleucienfem , verutn etiam ex Bibliothcca publica Manufcriptos Codices Atha- 
nafii, Theodoreti, Theophylafti , Gregorii Nazianzeni & Nyfleni euodcm in 
finem libenter fuppeditavit. Quibus infpcdis, nc quidquam, quod alicui ufui 
cfle poilec, negligerem, primo editioncm Complurenfem confului, poft Edi- 
tiones omncs Erasmi, Rob. Stephani & Th, Bezae mihi comparavi, tandem 
totum Variantium Ledionum cxcrcitum luilravi atque ordinavi} coquc padlo 
multa, quae anrea meos aliorumque oculos fugerant, non fine volupcate haud 
paullo clarius redliusque vidi. 

Haftcnus conrpeximus Cl. Fri/magnamodcrationc&libertateutenrem contra 
tyrannidem dcccrtantcm , & nomen arque dignitatem Theologi Lantudinarii 
cgregie tuentem. Audi vero miram & miicram hominis catailrophcn: 
Hei mihi, qualis erit! quantum mutatus ab illo 
Hedore! 
Kam fimul atque intellexit me & fponte mca ac pramiins meis hoc ncgorio ita 
implicatum irrctitumque eilc , ut fine jadura aliqua famae atque exiftimarionis 
pedcm inde referre non poilem , fubito aliam perfonam induitj ac primo qui- 
dem , cum mihi in Bibliotheca publica occurrercc , velut vn. prolufione , prae^ 
fente Cl. J. Grynaeo , objedare coepit , Novam Editionem iilatn magni con- 
itituram , Profeilbrum autem ftipendia eile modica. Reipondi hanc curam ncc 
pie tangere, qui nihil vendcrem , neque ipfum, qui dives eilec: caeterorum ve- 
ro neminem ad emendum coaftum iri. Quaefivic dein , utrum putarem hanc 
Editionem ad protnovendam gloriam Dei hominumque honeilatem & pierarem 
multum collaturam ? San£te ipfi profeflus fum , me optimo aninio omnia feciilc 
atque facere, eventum inDci potcftate efle, qui iblus hominum mcnres fledere 
poiHt : quomodo autem accuratior atque cmcndatior N. T. Graeci editio virtu- 
tibus obftet, me non videre. Eo denique prolapfus eft , ut fuilineret totam 
Artem Criticam vanam atquc fallacem eflc; ea hominibus fcrupulos arque dubi- 
tationesinjici, nulla dari certa crireria, quibus aetas Codicum, unde eorum au- 
toritas pendeat, dignofci poilic; Millius verbi caufla , fic pergebat , noftrum 
Codicem Evangcliorum ftatuic Alexandfino actatc parem eile, tu vero quatuor 
auc quinquc feculis juniorem , utri ego crcdam , Doftorine Thcologo an tibi ? 
& quis litem iftam dirimct? Repofui, cile regulas, quibus adhibitis ad verani 
Codicum aeratem quam proxime acccdere qucamus , credendum eile in hac artc 
illis, qui eam diu cxercuerint, caetcrum meis tne oculis magis fidere , quam 
omnibus Dodoribus Theologiac contr^rium affirmantibus ) addidi noftrum co- 
dicem a Millio nunquam fuifle infpeftum , me vero Alexandrinum atquc Bafi- 
iienfem vidifle, iftum habcrc accentus a prima manu, qui ab illo abfint & fi- 
guram lirterarum longe efle aliam ; quin ad ipfum Codicem provocavi ' & di* 
fcrimen intcr utrumque ex fpccimine Codicis Alexandrini, quod in raanibus 
habebam a Grabio accurate aere deicriptuni atque editum , oftendi. Cum reee- 
reret, litteras utrobique eiTe fimilcs} refpondi fine dubio aliquam iimilitudinem 
inrercedere, neque aliter ficri pofle, nihilominus autem difllmilitudinem mani- 
fefto apparere , dummodo quis oculis inrentis atque curiofis omnia contempletur, 
quod fi negligat, facile errorem obrepere. Hoc ut probarem , monftravi in 
Bafilienfi Codice accentum circumflexum conftanter figura femicirculi hoc eft 
non duabus lincis fcd unica, dcpidum elTe, licet in T>tJ[ertatione de Accenti- 

β^ bus 



Ι5>4 Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

bus Graecorum (ν. fupra ρ. 55>•) ex codem codice figura znguhήβ'UeV inverj? 
formam ubique referente defcriptus fit. Refte defcriptus eit, ajebat J.L.Frejy 
video enim angulum. Cumque ego peterem , uc Cl. Grynaeus , qui utroque no- 
ilrLira acutius cernerec , iftam Controverllam tanquam arbirer dirimeret , ad 
Doilorcm converfus fententiam his verbis dixit: Poilum Excellentiae tuae con- 
firmare, fi circumflexi ifti Accentus angulum habent , angulum efle valde con- 
vexum. 

DilcciTi ab ifto coUoquio admodum follicitus atque perturbatusj conftitueram 
enim prius in edendo N. T. confiliis J. L. Frey uti , nihilque nifi ipfo adju- 
vante atque approbante agere : quomodo autem nunc mea probarem homini , 
qui ca quae oculorum ccrtiflimo tcftimonio conftabanc, nuUamque dubitacionern 
habcbanc, in controverfiam vocailet? quid is facerct omnibus iis locis quae a- 
pud incautos invidiofe exponi poiTenr? Nondum tamen plane defperabam , quin 
potius Virum Cl. animi tantum acque exercidi gratia, ut mos ejus efl: , in utram- 
qae partcm de omnibus difputare, hacc protuliile putabam j &: fane, aut om- 
nia me fallunt, aut haec co tcmporc ejus mens erat, & manfiilcr, credo, nifi 
ab adulatoribus, forfan exaggerantibus , quod Tbeologi Extraordinarii 'Mz]t-- 
ftatem non fatis comiter coluinem , eiquc aufu temerario aliquando contradixis- 
fem, in me concitatus irritatusque fuiilet. Ec haec , quantumcunque prima 
fronte levia atque ludicra videri pofllnt, acerbo ifti atque diuturno bcllo occafi- 
onem cauiiamque pracbuerunc. Hac nugae ieria ducunc 
In mala , derifum femd , exceptumque finiftre. 
Diflimulavi filentio curam , quae me tunc coquebat & verfabat fub pcftore 
fixa , verum non diu obfcura fpe fufpenfus haefi : cum enim oftiduo poft ad 
cundem locum , uc confucveram , rediiilcm , & Hcxapla Montefalconii in ma- 
nus fumfiilem, ecce iterum Cl. Frey ad me accedentcm, & quid agerem? nun- 
quid novi haberem ? interrogantem. Eodem autem temporis punflo foedum il- 
lum atque ridiculum errorcm , a Cl. Ifelio in Codice Bafilienfi dc quo fupra 
p. 152. commiiTum, deprehendcram. Quo audko vifoque y, Z.. Friy feveritatc 
frontis remiila caehinnum fuftulic ; ex quo de animo ipfius mihi placato conje- 
fturam fed vanam fallacemquc fcci. Vix cnim dies aliquot praeterierant, cutn 
confobrinus ΙΓοΙϋ idemque meus , cum fafciculo litterarum Ifelii atque Breiringc- 
ri ad aedcs mcas advenicns, nomine Ifclii graviter conquereretur , quod erroretn 
illum mukis ftudiofis pracfentibus acerbe exagitaflem , Doftoremque mihi anrea 
amicum in conremtum difcipulorum adduxiilem , addita comminatione fore ut 
me cjus rei poeniteret. Excufavi fadum meum proteftatus, me nemini nifi CI. 
Frey eidemque quaerenti quicquam ea de re dixiiTe , neque tamen , fi quis mcos 
errores publicc commiiros mihi indicaveric, me aegre laturum, quin potiusgra- 
tias afturum eile. Hinc intellcxi, non Ibkim J. L. Frey totum a me abalie- 
natum efle, verum etiarn , quotquot poiIet,fuisartibusameabalienaredecreviiIe. 
Principio anni MDCCXXIX. inimiciciae J. L. Frey , quae prius occulcac 
teftacque fuerant, in apertum Cruperc. Tum quoties ego facras conciones ha- 
bebam abeile , tum finiftros de inc rumores fpargere , amicis meis , ut ex ipiis 
cognovi , me fufpeftum reddere , Bibliopola 'Thiirnlfio praelente contra propo- 
fitam N. T. Graeci cditioncm , de qua ut ajebat in proximis Comitiis Helve- 
ticis agcndum eiict, muka dicere coepk: denique, quamvis ipfe novum Ludo- 
vicum aureum , quem nunquam reddidit , ea condicione a me accepifler , ut 
mihi MSS. Bibliothecae porro uti liceret,conrra fidem datam effecit, utnonfo- 
lum BibUothecarius, cujus fingularem hufnanitatem integrum decennium expcr- 
tus eram, verum etiam ipfe Scnatus Academicus ufum Thucydidis manurcripti , 
qucm in gratiam Cl. 'Dukeri cum edko me collaturum adgnatis petentibus ur- 
eentibusque promiieram , concedere cundlarctur. Tandem poft longas ambages 
variis artibus eftecit , u£ rcs per confobrinum ej«s ad Scnatum dcferrecur, 

d. 17. 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. ipf 

ά. 17- Septembris, cui denique d. 14. Decemb. fcriptum obtulit , quod nunc 

paucis examinabimus. ^ r / ■// • λτ ^ 

Jif p. XVI. Simtna judicii noftri haec eft : Laborem tlliim tn N. T. e- 
dendo tnm levem & non neceffarnm, tum periculofiim effe. §)tiapropter ut 
fupprim^tHr hoc optis , enixe effiagitamus urgemnsqne. Ex brevt illa Diacom 
fV narratione coUigmiis , 1. Opus iflud non (olis Criticis ^ ma illis praeci- 
pue- fedomnibus d" fingulis ^ qui Τββαηιβηΐο Graeco utt 'uolunt ^ mufumcom' 
mnnem vulgaremque fcnptum effe. Unde Cenfor haec fciat, aut quid iftis ver- 
bis fibi velit, fateor mc ignorare. Schedas meas primum mihi in ufus privatos 
fcripfi, poftea roganti Bibliopolae, ut publice edcret, tradcre volui: Leaores 
mihi optavi dodlos & veri amantes, in mea vero poteftate non fuit impedire, 
quo minus ctiam ab indoais , malevolis & praejudicio occupatis viderentur. 
Quodnam in hoc eft peccatum meum ? Si in gratiam eruditorum laborem il- 
hm fiifcepiffet , debuiffet edere Codicem Alex. totum , ficut efifcriptus , cum 
omnibus fuis -vitiis , ciim omnibus lacunis ^ fme fpiritibns & accentibus ^ fine 
diflin^iione verborum, eadem fervata litteranm pgura ■, tiim demum Criticus 
artem fuam in illo exercere , & obfervationes fuas addere potuipt. Cur V, 
Cl. hoc confilium non dedic V. T. editori Tigurino ? non porerat autem mihi 
vitio vertere, quod nova ifta methodus , quae nulli unquam cujuscunque hbri 
vetcris editori in mentcm venerat ayt probara f\icrat , nec mihi yel in mentem 
veniiTet vel probata fuiiTer, nifi fi prius demonftraverit, me omnia nonmeofed 
fuo arbitratu facere debuifle. , η- 

2. Hinc porro intelligimiis laborem ejfe minimiim levijjimnmque & nuU 
lius pretii, qui nullam eruditionem autfcientiam requirat ^ neque magna illa 
praeconia mereatur. Cognitio Elementorum Lingnae Graecae , qua vel rudis 
difcipulus , qiii vix Novtim Teftamentum legtt , tmbittns eft , ociili acuti , ό" 
levijjhna applicatio aninii ad hoc praeftandumquemlibet idoneumreddunt. Non 
nifi acutis oculis & intelligentia Alphabeti Graeci opus efl , ut quis obfervet 
'variationes MSS. Codicum •, utque ijias Variationes teftmioniis confirmet , eo- 
Tiim qme ab aliis jam concervata atque colleBa fiint arbitraria defcriptione 
minimo labore effici potefl. Hoc eft novum illud atque inauditum crimen , cu- 
ius me apud Ampliifimum ordinem reum fecit V. Cl. Meis oculis ufus fui , & , 
quae videram, aliis narrare volui, fi per Theologum Extraordinanum licuiflet. 
Quid vero metuebat? an periculum erat, ne ilncera corrumperem,certaque in- 
certa redderem, aut potius ne myftcria aperirem, & quaedaminclanore,quam 
vellet, luce coUocarem ? atqui veritas non odic lucem, & ego omni ftudioLe- 
aionem certam emendatamque quaerebam. Caeterum non afTequor cauilamcur, 
cum de orthodoxia mea unice ageretur , ignoranriam mihi objiciat , nifi fi folos 
eruditos & ingeniofos orthodoxos elTe ftatuit. Miror denique V. Cl. non praevi- 
difle me ad obje£la vetera quorundam Monachorum malcvolorum arque inep- 
torum, quorum verba fua facere non eft veritus , eodem imo meliore jure verbis 
doaiiTiinorum hominum, quae ipfe fupprefllt, rerponfurum, caufamcjue cora- 
munem facillime tuiturum •, Hieronymi v. gr. ex Epift. ad Stmtam o- Frete- 
lam. „ Quaeritis a me rem magni operis ac majoris invidiaey in qua fcriben- 
j, ti*s non ingenium fed eruditio comprobetur , ut , dum ipfe cupio de caeteris 
' iudicare, iudicandum me omnibus praebeam, &c". Erafmi^ Vid. fupra p. 
5>7. & in Luc. I. 48. „ Rideat qui volet has Grammatiflarum annotationes, 
„ modo fateatur, terque quaterque Theologos in his labi. Tolerabile fi tan- 
„ tum laberentur, nifi lapfui jungerent impudentiam calumniandi. — Quanto 
„ melius ageretur cum Theologia, fi, qui Theologiam abfolutam profitentur, 
„ a linguacibus & Grammatiftis comiter acciperent, quod illi pro fuaqualicun- 
„ que portione conferunc in medium: & illis νϊαίΓιιη illafublimioramyftcriafra- 
^ Bb 2 „ ter- 



ιρβ ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

„ ternc communicarent , hoc majore modeftia, quo pcnitius ingreili funt in 
5, ejus philofophiae penctralia , quae dcdocec failum omnem ac fuperciliiim , 
„ docetque fummam tolerantiam erga imbecilles. Denique Francifci Lucae 
j, Brugenfis: Vid. fupra p. 105". 

3. Judicamus porro y fic pergic Cenfor meus, laborem illumnon tantum le- 
'uem , verum etiam tion necejfariuni effe. Ut faepe fermones hominnm de illn 
audiuntur f putaret aliquis y integriim eumque incomparabilem ^ qui ad hunc 
nfque diem omnes latuerat , thefaurum eriti , imo N. T. graecum nuru: pri- 
mum edi: cum tamen nemo ignoret -^ Teflamentwn Graecum jam dtidiim ex 
Vetcribus optirnifque Codicibiis typis expreffiim^ poflea cumvetujlijjimis MSS. 
cumque ipfo Alex, Codice collatnm , tantumqne variantium leEiionum acervnm 
congefium fuiffe , itt ei 'vix quicquam conjideratione dignum addi ροβΐΐ. Co- 
dex Alex. jam fexies editus <?/?•, extat ifle Codex y aut quod idem eji , extant 
Variationes illius ab editis , in Tolyglottis Anglicanis ^ in Oxonienfi-, in 
Millii Wetflenitque aliisque Teflamentis. ^odnam igitiir myflerium fingulare 
nobis in nova Editione aperitur ? T^ices : Alex. Le^iiones , quae prius mar- 
ginem occupabant , hic in ipfo textu confpicientur. ^iam ^ero utilitatem 
hoc leUtori ajferet , annon poterat aeque facile Leotiones Alex. Codicis in 
margine legere atque in Textu? Sm atitem putat •, fe aliquidnovi hic obfer- 
valfe , atit Codicem Alex. hic & ibi accuratius defcripfijfe^ nullo modo optis 
efl, ut leBorem emtione novae editionis N. T. torqueat ^ poterant enim no- 
'uae ifiae obfervationes fine magnis fumtibus intra paucas pagellas contentae edi. 
Concludimiis ^fiippreffionem ijtius operis ne minimum qtiidem damnum fludiofis af- 
ferre pojfe. Ponamus , quod viro Cl. coram Senatu affirmanti facile credo , quos- 
dam de meo propofito bene, forte etiam melius, quam oportebat, fperalle, 
ideone ipfe debebat , ut hoc vitium vitaret , in contrarium currere , me imme- 
rentem invidia odioque profcqui , imo publice apud Senatum ecclefiasque vici- 
nas, edito etiam libello , accufarc ? hoc fane & ftultum erat,ScChriitianumpla- 
ne dedecebat. Quid cgo in MSS. quos evolveram Codicibus reperiflem , vel 
quid editurus , quibusve rationibus edenda eiTem firmaturus , & eos qui bene 
de me fentiunt & eos qui male de me fentiunt omnino latebat : temerarium er- 
go judicium erat vel omnia probare, vcl omnia reprobare atque contemnere. 
Codicem Alexandrinum ^ quem ad nauieam ufque ingerit, cgo, utijamdixi, 
non cLiro : argumenta vcro quae aftert commutabilia cile & majori fpecie ex con- 
traria parte dici pofle contendo. Annon poterant ^ inquit, ieBiones Codicis 
Alex. aeque facile in margine legi ac in Textu ? Repono : annon poterant 
aeque facile legi in Textu ac in margine ? Nam fi Variatmies Codicis idem 
funt quod Codex ipfe^ tunc etiam Codex ipfe idcm eft, quod Variationes ejusj 
quid ergo tantopere in me debacchatur V. Cl.•, cum ipfcmet fateatur, quod va- 
riatio in margine expofita pcrinde fit acfi in Textu edita fuiflet? Alterum argu- 
mentum longe efl: mirabilius : Codex Alexandrinus jamfexies editus efl. Rc- 
fte. Poterat ergo finc periculo iterum edi. Novae in ifttim Codicem obferva- 
ttones poterant feorfim edi. Optjme. quid inde conficere vulc ? Ergo nihil 
impedit y quo minus Codicis Alexandrini cum novis obfervationibus edit io pro~ 
hibeatur atque fupprmatur. Cur non potius infert „nihil proin impedire quo- 
,, minus permittatur". Si enim & Codicem Alex. & novas illas obfervariones 
ieorfim edere licet, licebit etiam edere Codicem cum additis obfervationibus : 
nifi fi probaverit, ex re licita,alii itidem licitae junda, fieri totum illicitum. In 
tranfitu obiervo, qiiod V". C. eleganter atque emphatice fcribit , me Lectorem• 
emtione novae editionis N. T. if^rd^af ri" Λί^αι? «uifx^r^ , defumtum eile ex Matth. 
VIII. 29. ίιλθέί ω^'ί 7ΰ•ρα Jtaipoo βα,σανίσΛΐ >ιμα.ζ. 

4- Ψοτΐο ηοη βηβ caufa hoc opus fufpeifiimy forte etiam perictdofum effe y 
affirmamus. Vult Codicem Alex, ex aliis probatis Codicibus pro fuo arbitratu 

corri- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. hf 

conigere αί que fupplere : in ipfius igltur poteflate βίηηι efl^ qualem nobis Le- 
Bionem formare velit ,• hic magnum habet campum , omnes fiias conje6iuras 
criticas ^ omnia fua fomnia pro vera Apoflolonim le6lione fupponendi. Si quis 
fibi hanc licentiam permittit , ut ex multis variisque Codicibus pro lubitu vel 
alternatim verba quaedam filigat , faciet de Textu N. T. quicquid ipfi Ubi- 
tum erit. Nec obflat , qiiod omnes i(iae LeEtiones in aliquo Codice reperian- 
tur ^ cutn enim "Diaconiis JV. niillum certum Codicem fequatur ^ facile tntelli' 
gitur^ totam difpofitionem ex ipfius unice levitate animique impetn pendere. 
Quod V. Cl , nova criminatione, FORTE periciilofum vocat, id forte peri- 
culofum non eft: quod vero addit, me conjeofuras ό" fimnia venditare vclle 
manifefta calumnia efti cum diiertilllme iemper fini proreilatus, me ex meoin- 
genio, vel ex mea akeriusve conjeftura ne litteram quidem in Textu immura- 
turum, led omnia ad fidem Codicum exigenda eile judicare•, imo tantum ab-• 
eft ut ibmniis conjeilurifve faveam, ut podus,fi vcrum fcire vult,editionemre- 
ceptam a conjefturis atque ibmniis juniorum , qui typographiis praeflierunr 
Criticorum purgare omni ope annitar. Qiiod randem de nimia licentia & pe- 
riculo inde orituro addic, a Leo centies obje£tum, & ab Emfmo centies confii- 
tatum eft. Res ita fe habet. Si ipfa Apoftolorum fupcreflent αυτόγξα,φΛ^ auc 
ύ extaret alicubi unum aliquod accurate expreflum α-ττόγξαφον , aut editio pri- 
mum exemplum finc aberratione minimarefercns,nu]lusfcrupuIoautconje(f|-urae 
aut licentiae locus relinquererur: hacc cditio, vel iilud α,-ττόγξαφον vel ilIactuTij- 
γξΛψΛ^ religioie fine omni dubitatione praelo eflent fubjicienda. At vero nobis' 
non condgit eile tam beatis, αυτόγξΛψΛ injuria temporum dudum perierunt: 
αττόγξαφιχ. non funt inter fe fimilia ; ipfae editiones typis expreilae admodum va- 
rianc, praeter editionem Cardinalis Ximenii, Ariae Montani^ Aldi & Coli- 
naei, habemus Eraftni editiones quinque , Bezae (^xxAtwor ^ &c Sfcpbani treSf 
hoc efl: minimum fedecim diverfas atque difcrepantes editiones. Non quaeri- 
tur, utra utri praeferenda fit, fateor enim editionem poiteriorem priori, utplu- 
rimum , meliorem eile. Sed quaeritur , quam editionem vel quem codicem om- 
nibus aliis reje£tis fimplicitci' fequi teneamur? Si certum habet v. Cl. edat no- 
men Codicis vel editionis, fententiam fuam idoneis rarionibus aJftruat, &ma- 
gnam non a me folum verum ab univerfa Ecclefia inibic gratiam. Sin autem 
non habet certum, dicat ipfe quid fafto opus fit? an forte du£ba unam aliquam 
editionem vel unum Codicem feligemus ? an tunc valebit non tcmeritas & cafus 
ied confilium & ratio? vel an judicem alium novit falli nefcium, qui hanclitem 
aut olimdiremkaut propediem expediet, &ita quidemutejusiudicionosfubmit- 
tere debeamus? vel denique an de hac re, uti dc omnibus aliis religionis capiti- 
bus, quilibet, ut poteft, judicare dcbet? Ita videtur fenrire ipfe Cenfor , quan- 
do liberaliter concedit : Textiim Erafmi ^ Stephanomm &c. maximam fui ρατ-' 
tem hacienus inlgo receptum effe , non qiiod omnes ipforum Le£iiones neceiTa- 
riae^ atque nulla excepta optimaefint; tieque enim diffitemur^ poffe adhuc ad 
emendandum atque illuflrandiim Graecnm N. T. texttim aliquid adjici: quo 
/αδίο tanien do6ir'inae noftrae ^ qucd ad fvnunam rei attinet , nihil decederet. 
Haec fi ferio fcribit, cur rantopere ind >-gnatur , me illam emendattonem pro- 
ponere? an Lcftio mendofa mordicus femper erit recinenda? vel an alium no- 
vit , qui plus temporis in ifto ftudio pofuerit, atque ego pofui, auc quiplures 
Codices ipfe inrpexerit , adeoque plures & fide digniores verae Ledionis td^ts 
collegerit? 

Caeterum ut omne iilud pericultim five verum five imagin^rium effugiamus, 
Editionem receptam non folum retinere & κ,ατα woL• (t(\m , verum etiam, 
cum haftenus nonnifi in oftavo & minori forma typis expreiTa haberecur, 
multo jam magnificentius , quam unquam antea faftum erac , Ledoris oculis 
fubjicere decrevi. 

Bb 3 ^. ^rae. 



15)8 Ρ R. Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 

f. Ψταβάρηα autem de Ν. hoc Τ. querela eft , :llud redolere SocinianiS' 
mum. Haec accufatio, fi judicio Theologi & Hiftorici Laritudinarii Itamus , 
non certe olet lucernam, fed forum potius pifcarium, aut fi quid deteriiis olec^ 
quis unquam audivit auc Novum Teftamentum , aut Codices Graecos , diu ante 
fcriptos, quam Socinus natus eilet, auc Patrcs Graecos , auc Ecclefiam Ladnam , 
Coptam, Syriacam, a quibus Verfiones N. T. habemus, Socinianifmum redo- 
lere? aut qua fronte ΟεηΓοΓ Socinianifmi fufpicioncm in mejaccrepotuicquem 
fciebat nullum unquam Socini aut Socinianorum fcripcumlegi(ie,Theologiamex 
patribus Graecis didiciile, &, qqo longius abfum ab haercfi Sabclliana & Sy- 
nefiana , quam mulri alii, qui praecipue in orthodoxis haberi volunt, eo etiam 
longius a Socini opinionibus recedere? Qiiid quod ipfe Cenfor hanc fufpicio 
neni toUit: CERTISSIME ferfnafifumus^ ait Aci. p. XX., Le^liones fin- 
gulares Codicis Alexandrini , imo omnes omnium Codicum varietates , ne 
qtiidem orthodoxam doBrinam , quam contra hoftes verae 'Deitatis atque Sa- 
crificii Chrifli defendimiis , evertere , nedum ut imiverfam religionem Chriftia^ 
nam deflruant. Quae ii vera funt , ut funt verifllma , verum etiam eric, 
nihil reperiri quod Socinianifmum redoleat : nifi fi dicatur, Orthodoxam do- 
ilrinam & Socinianifmum α-σΰτ^ίτα. non efle, fed bene convenire 8c in una fe- 
de morari poile. 

Quod autem addit : loca quaedam 'Divinitatem Chrifii confirmantia α me 
tolli , ambigue dicitur. Qui verba quacdam ex quocunque Autoris veteris fcrip- 
to rollit, toUendaque ceniet, eo ipfo declarac, feeanonprogenuinisipfiusaiJto- 
ris verbis habere, fed pro fuppofititiis, quibus proin ceu nullam autoritatem 
habentibus nihil confirmari pofllc. Verba, quae fecundum meam opinionem ali- 
quid confirmanr , mihigenuina funt , & non tollenda : quae autem fecundum meam 
fententiam utnongenuinatollenda funt , nihil confirmant. Ergo quihocfenfuloca 
confirmantia tol]eret,fibi ipfi aperte repugnaret,eademqueverballmulprogenui- 
nis & pro fuppofitiriis haberet, videProleg. prior. p. ipo. Porroquirollcndarol- 
lit, non magis culpandus eft, quam qui relinquenda relinquit; qui vero vel re- 
linquenda tollit, vel tollenda relinquit, peccat: quique fciens & prudens malo 
animo peccat, excufationem non habet. Poflet v. gr. fieri, ut quis \^erba,quae 
ipfemet fuppofititia efle judicaret , relinqueret, iisque piafraudeadmifiaadcon- 
firmandam Chrifti divinitatem uteretur: poflet etiam e contrario fieri, ut quis 
vcrba, quae ipfe genuina eile exiftimaret , impia fraude toUeret , arque ortho- 
xis , quantum in ipfo eflet , argumentum divinitatis Chrifti eriperet. Verum , 
qui talia audent, idoneis teftibus convincendi, non furpicionibusoncrandifunt. 
Itno ii fufpicionibus locus conceditur, potius fufpicio cadet in illum priorem, 
cui fraus eft utilis atque honorifica, quam in poileriorem , cui non potefl: non 
cfle noxia. Videat ergo V. Cl. quomodo fufpicionem illam a fe dimoveat, 
quam habuic Erafmus , cum fcriberet : plura nunc velut oracula piblice docen- 
tnr in Scholis-, cum prjvatim fateantur y fe diverfum fcntire. Ad me enim 
quod attinet, non exiilimo quenquam eo impudentiae progreiTurum , ut ferio af- 
firmet, me loca, quae ipfemet pro genuinis haberem, tollere decrevifle. 

AfFert deinde qtimque voces ,imo nonnifi quinque aut fex //iir^jjexquinque 
jiitorum atque Epiflolarum \oc\s, Sc conqueritur, me illas aliter legendo or- 
thodoxis quinque argumenra , quibus Divinitarem Chrifti probare folent , eri- 
pere voluifle. Obferva quorfum evadant immenfi illi clamores. Ex quatuor 
Evangeliis , quae principales funt N. T. partes, nihil afFerre potuit : ex Epi- 
ftolis non nifi quinque locis allatis confidenter ied falfo affirmat me deferta le- 
itione rccepra Codicem Alexandrinum fequi , quem tamen , excepto loco uni- 
co, ubi Alexandrinus cum Codicibus tantum non omnibus contra le£tionem 
receptam ftat , nec nunc nec eo tempore , quo ifta fcribebat , fequi volui. 
Si ferio credidit , me Codicem Alexandrinura exprimerc velle, cur non etiam 

di- 



PROLEGOMENA. 199 

dixit , me novum a nemitle adhuc prolatum pro Divinirate Chrifti argumentutn 
produfturum ex eodem cx)dice » & Jo. XIX. 40. ledurum , 'ίλχζον όίιν το σωμχ 
ΤΟΤ ΘΕΟΤ , και 'ί^'ν,σα.ν αύτο tv ο^οήοις μιτλ των α,ραμαίτύΐ)/ , χΛ^ωζ e'9o5 l<ri τοΤί 
^Ιουί'αίοί ΙντΛφίάίζαν ; Α loci celebris i.Tim. III. 16. leftione recepra difcedic 
tota Ecclefia Latina , quae tantum abeft ut Socinianifmum redolear, ut potius 
& Socinianos libros &: autores librorum comburat : porro in plerisqus iftis locis 
a l.edione recepta etiam abit H. Grotius, nec tamen Vir Cl. ejus opera So- 
cinianismum redolere clamavit , nec ut illa fupprimerentur enixe petiit, quin 
potius ut Bafileae nova illorum editio a Facukare Theologica permitteretur, 
iit a Tygopraphis Thiu-neifiis curaretur , & ut operis typographicis praeeilec 
Vir Cl. Jo. Grynaeus , fua praecipue autoritate cftecit , idque eodem ipfo 
tempore , quo mihi fidum iftud crimen imputavic. Pofl: haec fcquirur argu- 
mentiim fupra p. 20. expofitum , quo fe inprimis jadavit, &: tum ignoran- 
tiam meani tutn propenfionem ad Socinianifmum invifte demonftraile putavit 
Vir Cl, Antcquam ex hoc loco difcedam, afFeram judicium Remigii &c Eccle- 
fiae Lugdunenfis > judicio V. CI. oppofitum : Legamus ergo pacifice , c;- 
quantum TDominus donat hgamus 'T)ogmata Ecclefiaflicomm "virormn , nec 
fro aliis Ί)οέ1θΓΐΰηε adverfus alios litigemus ^ quia & ΐρβ inter fe pacifict u- 
jlusqnispie in fuo fenfti abundaverunt } alius qiiidem fic , alius vero Jic ; exfpe- 
iiantes fideliter & bumiliter^, quod Apofiolus promifit dicens : Et β qttid ali- 
ter fapitis , hoc qiioque T>eus vobis revelabit. Nam qtii non tranquille ύ" 
paCifice moderatnr^ qtiod fentit', fed fiatim paratus efl ad contentiones ^ dis~ 
fenjiones ^ fcandala, etianifi non habeat haereticnmfenfum ^ certijjime habet 
haereticum afiimnm. 

Cum paulo poft Prokgomenorum mcorum exemplaria edita fuiiTent Bafilcam 
allata j Theologus tamcn extraordinarius cum figmento fuo pugnarc , ex XII. prio- 
ribus Matthaei capitibus dc toto opcre conjefturam facere,& fufpicionibus pra- 
vis indulgere , quam manum cominus conferere & aperrc agere maluic. Ut crgo 
animum relaxarec,&: in rc fcriafaceteluderet,novamaGCufationemapudSenatum 
inftituit A°. 1730. menfe Martio. „Multas, inquit ^<f?. p. 49. jafFertLeftiones 
5, novas , neque tamen exiilimanduirr cft , totum N. T. pcr illas mutari. Duplicis 

funt generis varietates, aliae nuUius, aliae paulo majoris momenti. Varietates 
„ prions generis οοηΛίπιυπΓ partern longe maximam , ita ut nihil fcre aliud occur- 
j, rat , fc ex quinqnaginta varietatibus minimum quadraginta novem fint hujus 
5, gcncris. Cum dicimus, nullius efle momenci, intclligimus iis non rantum 
„ nihi! in religionc, fed ctiam nihil in fenfu vcrborum mutari, imo nec inLin- 
5, gua Graeca quicquam cmendari , plerumque funt merae minutiac grammatica- 
j, les, tam cxigui momenti, ut Studiofufn fenfu communi praeditum pudcreu, 
^ illas obfervare , inio contumcliam fibi fieri judicarec , fi talis labor illi expro 
j, braretur, v. gr. legendum efle ιίί'/ο^/ΰΚΛ, non Solotmnta•^ Maria, ηοηΜα- 
„ riam s Tiavid^ non TDai/id •, erlv, non «τι; Naz.areth^ non Nas,aret } 
„ Rex HcrodeSi non Herodes Rex •, Moyfes^ non Mofes^ &c fexcentae ejus- 
j, modi nugae, quae magna pompa in rheatruni producuntur, modo fo. modo 
„ 60. Codicibus Manufcriptis, Verfione Syriaca, Coptica, Arabica,autoritate 
5, Origenis, Hieronymi, Cyrilli, Auguftini confirmatae , quae tamen citatio- 
„ nes plernmqtie ex Millio , Whitbyo & fimilibus Colle^ioribus fimt petitaey 
j, nbi autofes ifli aperae pretium judicarunt , itt talium miniitiamm mentio- 
„ nvm facerent ; tanquam fi non de inepta & infulfa orthographia , verum de 
3, totius religionis fundamcntis agcretur, Mifer ifte liifus in literulis Graecis 
3, Germanice non bcrie potell: cxprimi , fi quis tamen e. gr. in primutn comma 
y, Biblrorum Germanicorum haec annotaret: &c. &g. Si quis, inquam,rcrip•• 
„ torem lacrum Germanice cum talibus Gloflls ederct, annon nobile ΟΐιηίΙϊα- 
jj nac rcligioni cflet pracftiturus officium, pro labore ilngulari omnes Valde ilbi 

„ de- 



jj 



200 



PROLEGOMENA. 



j, dcvindurus? Talis efl: ubiquc fcre labor W. in oditionc N. fui T,, hoc eil 
j, illud opus, in quod multa nummorum millia erogavit, & oculos hebecavit: 
„ Hoc cft illud opus , ab ipfo in Apologia laudatum , utile & ncccflarium , ad 
j, vcritatem cruendam , &c calumnias atque controvcrfias tollcndas. Non in- 
5, videmus ipii gaudiutn illud folidum , & voluptatem , quam ex hujusmodi cu- 
„ pcdiis grammaticis capitj mallemus tamen , ut obleftationem fuam , fiquidem 
„ in munere facro tantum ipfi otii fupercrac, non in Sanfto Dei verbo, fedin 
j, fabulis JECopiy aut firnilis fcriptoris quaefiviflet. Sed rcperiuntur etiam in 
„ propolita editione N. T. licet fi cum prioribus comparentur pauciiTimac ali- 
}, quanto majoris momenti varietates ; hujus generis pauciilimac in quatuor 
„ foliis nobis exhibitis occurrunti facile tamen conjicimus , immodicam illum 
„ licentiam fibi permijfurum & majorcm , quam qua editores praGcedentes 
„ etiatn audaciiHmi funt ufi. Doxologiam Orationis Dominicac omittit, &c. 
„ NuUa ergo ratio eft , cur a priori noftro confilio rccedamus: contra fi tunc 
„ rationibus idoneis moti petiimus, ut editio fupprimeretur , vifo ifto fpeci- 
„ minc novis radonibus in ea fententia confirmamur , cutn ferc totus illius k- 
„ bor in variis, inutilibus & puerilibus minntiis Grammaticis ^ &β quidvili' 
„ us iftis ^ confiftat". Eadem repetunCur y /ίί. p. 230, 

Hoc fcilicet appellat in timore T)omini Novum meum Teftamentum exami- 
nare, & non fuam fedT)ei caufam agere. Sed ponamus tantispcr , rcm ita ic 
habere, uti dicit, quaero cujus criminis mc apud Senatum accufet? cui nocuit 
hic labor mcus? & contra quam legem civitatis peceavi? Videat autem Cl. Ccn- 
for, annon ipfe manifefto in publica commoda peccaverit, dutn longo aliquot 
mille foliorum fermone (nam reliquae omnes litcs ex ifta de N. T. controvcrfia 
profeminatae funt) tempora Senatus , ad quem iftius rei cognitio omnino non 
fpeftabat , fuit moratus ? Bene tamen eft , quod fatcri cogitur & Millium & 
Whitbyum eadem feciflc quae ego facio, Et revcra velit, nolit, aliccr haec 
facra non conftant. Idem feccrunc ante mc Erasmus & Stephanus , poftea eciam 
Bengclius & Breitingerus. Idetn feccrunt & Grammatici , atque Scholiaftae vc- 
teres , & quotquoC autores Claflicos Graecos Latinosque ediderunt : quodnam 
crgo hic eil fingulare peccatum meum? Sit meus labor non valde utilis, an uti- 
lior honeftior & laudabilior eft opera quam Vir Cl. pofuit in me accufando at- 
que deridendo ? id crcdam , fi probaverit aut AviT-eusiv eile melius quam jci^a- 
pc^Sm , aut litem , quam mihi intcntavk publice, fuiile, ut verbis Hieronymi 
utar, aedificatorium Ecclefiae jnrghim. Si quis de accentibus punitisque ma- 
forethicis opcrofe agerec, nosque doceret, Hcbraeos legere Mofche ψνο Mo- 
fe , Tioh , pro Jobo , & Irmejahu pro Jeremia , hae • cupediae Judaicae no- 
llro Theologo Hebraizanti placerent , hanc occupationem in Lingua Sanda 
fanftam pronunciarer , his tanquam altioris originis apicibus oculum divinumin- 
vigilaile & hacc animadvertenda eile diceret: quae vero in N. T. cjus generis 
reperiuntur, tanquam minutias, & negligi pofle & negligi debere. Nec tamen 
plane nuUam has minucias utilitatem habcre exiftimo , nam per nimiam iftara 
diligcntiam (Γι nimia eile poteil) Lcdor rcdditur certior, codices accuratc col- 
latos & nihil alicujus momenti omiflam fuiife; porro ex variante verborum or- 
dinc & fcripcione indagari poreft origo alicujus codicis, quo argumento fupra 
aliquoties ufus fum , ut probarcm Codices quosdam ad Verfionem Latinam 
fuilTe immutarosj obfervario autem de literis C & N, vocibus & verbis qui- 
busdam in fine addi folitis, etiam ubi vox fequens aconfonanteincipit,licctedi- 
tori N. T. non conducac , porefl: ramcn Critico occailonem forte praebere> 
locum aliquem alterius autoris emendandi, & has lireras, vel earum fimiles O, 
ζ, Η, Π, cum initio vocis fequentis jungendi, eo fere modo, quo locus Ma- 
?iethonis 1. IV. "^97•^ 

ΝΛυσί/3άτΛί <^<iim xal h u(Ja.a(y wTogccs ayJpcti. 

a Cc- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 2οι 

a Celeberrimo Viro Τ. Hemflerhufio nuper feliciiTimc emendatus eft•, 

Να.!;σι)3άτα.5 φαίνει κ,Λΐ ev υ^α.σι Viix.Toga.5 α.ν^'ρα.ζ, 
Denique fciendum eft , me ad codices conferendos non cum trutina in manu 
accelTiile , ibd omnia cum pulvifculo corrafifle , nec tam in opere exilruendo , 
quam in materia colligenda occuparum fuiile : quid jani ex ifta filva in publico 
proponercm ? an dele£him facerem , & abje£lis reliquis ea tantum , quae alicu- 
jus momenti eiFe judicarem , edercm ? At fi vera Γυηϋ, quae Vir Cl. fcripilr, 
fi omnis ifte labor fterilis & fucilis eft, & omne, quod illi impenditur, tempus 
perditur, quo jure me in idem crgaftulum denuo vulc mittere ad opus , quod 
non unius hominis eft ? ne jam dicam, tunc illi femper paratam fore aliam, 
quam toties jam repetiit, accufationem : hoc modo totam rem mei fore arbitrii, 
jnulta nullius momenti me exponere , fuspicionem proin eile , me non pauca 
majoris momenti in quisquiliis rcliquifle & publico invidilTe?SimpliciiIlmuni er- 
go eft, omnia edere, & totam meflem, frumenra cum zizaniis, oculis eriidici 
leftoris fubjicere. Licet autem impedire non pofllm, quo minus otiofus & ma- 
lignus fpeftator haec omnia rideat &c in ludum jocumque vertat , cordatis tamcn 
viris illum ie non probaturum confido, praefcrrim cum nullo unquam documen- 
to oilenderic, fe codices Graecos MSS. vel legiile vel legere poile. Πολλά μω' 
μίϊΒΛΐ ραόν t<rii >ι μιμΐϊ^αι.ι. (Vide etiam fupra ρ. ofj, 

Cuni autem viderec,ifta crifi fua,de qua rorohoc labente anno, per clicntes 
& ancillas etiam , in omnibus foris &c circulis rumores fparferat , neminem valde per- 
celli,quin contra a iimplicioribusjudicari, efle viriligationem grammaticam ,pru- 
dentioribus ctianiindignantibus,quodfimul&eodem rciripore perfonas diverfiili- 
mas, tum feveri inquilltoris, periculum Eccleilae ab editione Novi Teilamenti 
Graeci imminens lamentabili & terrifica voce exponcntis , tum , qua fibi magis pla- 
cebatjludionis atquederifons,omnia in jocum vercenris, induilTct, alia via rcm 
aggreflus eft. Cum fciret, me ante complures annos repetitis vicibus N. T. ftu- 
diofis circiter fexaginta praelegifle, &: intelligcret, quofdam pauciilima hinc in- 
de, quae non didaveram , fed ex tempore effuderam , partim domi meae partim 
in fiia reverfos , tum calamo Sc atramenro tum ilylo plumbeo, aut in charris no- 
tafle,aiit margini N. T. fui adfcripfiile, noviis ille Diocletianus invitos, adem- 
tionem ίΐίρεηαϋ & ignominiam illis comminarus, & tergiverfantibus convicia in- 
gerens, Novnm Tejiamentum tradire coegit , quin cnam de mea in tradendo 
cunftatione acerbe conqueftus efl:^^. p. 244. „ Non ime dolorc fatcri, inquir, 
„ cogimur j cum inprimis plena Traditione Novt Jiii Tcflameati & fe & fuos 
5, fimul tranquillare potuiilec, ipfum , fi non nifi caufas inferiores rerpiciamus, 
jj unice idque ftudio caufam fGam perdidifle : licer revera aliquid altius hic con- 
„ fpiciatur & digitus Dei appareat p. 24.5". per Traditionem illam laboris fui in 
j, N. T. cum conremtione & irrifione noftra iiegatam torius negotii conclufio- 
„ nem confulto moratus eft. 

Hic fe inveniile non quod pueri in faba damavit. Sed nejam dicam, fapien- 
tiffima atque acquifllma lege (qua etiam infignes Thcologi Helvetii J. Λ. Ttir' 
rettinus tc J. Frid. Oflervalams ufi fiinty in Relgio (l.rutum efle, diftatartu- 
dioforum Praeceproribus impurari non debere •, obiervo in prima accufatione non 
rifi unicum teftem Αδί. ρ. 45"!., aut fummum duos, fed non de eadem re te- 
ftantes, produ£los fuifle, quod praecepto Apolioli i. Tim. v, 19. manifeflO re- 
pugnatj eoque magis, quia ille mius ipfc faflus eil•, cum aliquando fchedam 
fuam in auditorio reliquiilec, a me poilridie reddira fcheda mulris praefentibus 
admonitum fuiiTe , ut attente audiret potius quam fcriherec , ex fcripro enim ap- 
parere , iltum menrem meam omnino non percepifle ^B.p. 28. lllius notae ex 
univerfo Novo Teitaraenro produilae funt circiter viginti quinque, pleraeque 
unius aut duorum , longiflima undecim verfuum : alter ^ cujus quinque vcl fex, 
notaeexhibentur, ita iinpcdito ftylo fcriptae , ut vix inteUigi poific, crat puer 

Cc triunx 



202 



Ρ R Ο L Ε G Ο Μ Ε Ν Α. 



trium idcarum , quem , cum per plures poHea annos Thcologiae dediiTet opcram, 
ipfiThcologi &c Paftores ad lircras &Minifl:crium S. non efle aptum pronuncia- 
runt. Hi tamcn idonci vifi funcTheologo exrraordinario,in quibus meo pericu- 
lo luderet. In fccunda accufatione produxit notara quaedam aliorum quatuor ftu- 
dioforum,in quibus,quod anxie quaefiverat , rcperit , & in ledtione &ininterpre- 
ratione paucorum locorum me a recepta opinione difceiHfle. Sed ne fic quidem 
cfficere potuit , ut accufatio prima culpa careat : qui enim primo accufat, &: poil 
menfes demum argumenra , quibus accufationem probec arque fulciat, conquirir, 
faltem cum accufare incipercc, calumniator fuit, & lufpicioncni praebet fophi- 
ftae , cujus argumenta non temere credi , fed accurate examinari debenr. 

Dicam aperttus. Mulrae funt opiniones, leftiones atque interpretationes , vul- 
go Theologorum & majori quidem Miniiirorum parri probatae , ied nulla ta- 
men lef^e in tora Ecclefia Reformata fancirae , neque ab omnibus femper recep- 
tac : quin ab his faepe recedunc magni nominis Theologi , &: clariifimi inter- 
preres, nunquam ideo damnati, & fcmper non folum tolerati fcd in prcrio ha- 
biri 6c laudati. Cum his pafllm contra illos me fecilTe & facere ingenue fareor. 
Nec mirum , cum non ex fyftematibus aut Theologia fcholaftica , ied ex aflidua 
leftione tum Scripturac facrae, tumPatrum Graecorum , cum pracftantiflimorum 
Crkicorum fapcrc didiciiTem 

Niilliiis addiilus jurare in verba magiitri. 
Licet autem niilla lege vetitum fit vel novam alicujus loci interpretationem in 
medivim proferre,vel veterem, inquaTheologi quidam argumentum ad aliquod 
dogma probandum fibi invenifTe vifi runt,rejicereiConrideratis tamen accuratius 
Ibcis, qiiae cx notafis difcipulorum meorum excerpta eranc, deprehendi , fi u- 
nicum excipias, omnia rcliqua ex autoribus probatiiTimis petita eflejex Erafmo^ 
Beza-, Grotio^ Sanderfono ^ Hammondo , Blakhal^ Lockio^ Hoadleyo^ Stre- 
fone , Bos , Infantio , Battierio Sc Gernlero , C7f. , quod mc demonftraturum eile 
cuicunque veller promifi , &: partim praeftici in colloquiis mukarum horarum co- 
ram Delegatis e Senatu cum accufatore meo d. 24. & 28. Aprilis 1733. habi- 
tis, parrim praeftirurus cram , nifi vir Cl. caufae fuae metuens coUationem, fae- 
piitime ireratis AmplilTimi Ordinis Dccretis fruftra juifam , fubterfugiflet. Scili- 
cet ejus,quem fibi debellandum fumfir , congreiTum follicite vitare > &. triumphum 
canere , refutationes ineptas & impias inrcrprctationum a nemine unquam pro 
latarum mihi adfcribere, quam autores, quibus me ufum efle noverat, & quibus 
& ipfe ufus fueratjConfulere, atquc ex illis abrupta difcipulorum meorum nora- 
ta cxplicare maluir. Ec quod omnium peiTimum eft , ut fe genuinum Calvini 
difcipulum elTe fimularet , 6c a fe ipfo & ab omni moderationc quam longiiTime 
rccederet, cos qui nullum diirenfum fcrre potcrant, & diiTcntienres B. Bekke- 
rurn^ G. Whiftomim^ J. Teirce & Tb. Emlynum indignis modis, fi vera funt, 
qiiae narrat p. 2f 2., vexaverant ,laudavit}CX Epiftola G. Wakii Archiepifcopi, 
utSenarum inccnderer,protulit haccvcrbay^^.p. 278. : „ contra Arianos & Soci- 

nianos eadem provifio : etiam legibtis noflris municipalibtis contra omnem hnjuf•' 
„ modi blafpioemiam feverijjimispoenis cavetiir" ; &c alio Libello Magiftratui ex- 
hibito non veritus cfl: fcriberep. 447.•• „ Quod vero ad poenam, quam meruit, 
„ atrinet , Scc. , rclinquimus Pictati Ampliillmi ordinis , ea fpe frcti eum , ut Magi- 
,, ftratum Chriilianum decet , ftudio & amore Chrifti ejufque doiSbrinae arfu- 
„ rum". Longe reftius fentientc J. A. Turrettino in Hiftor. Ecclef. „ Quac 
j, quidem Hacreticidii fpecimina haud alia melius ratione excufari vidcntur , 
„ quam fi dicarur cum viris graviillmis,& Orthodoxiae addiftiifirais, reliquias 
„ Ψαραΐιι$ fuifle". 

Augiae ftabulum citius & minori moleftia purgarem , quam vitilitigatoris in- 
•finitas & centies reperitas objeftiones , vel fufpicioncs potius & declamationes, 
afFedibus unicc concitandis & tenebris offundendis aptas , diluerem. Non poi^ 
i:>*j; : fum 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. lo^ 

fum tamen quin hic interponam judicium Viri Celeberrimi , qui tunc Logicarrt 
docebac, & laepe mihi fatebatur, „ie in aftionibus Theologorum , in meedicisj 
„ non Γοΐυιη omnium in Arte cogitandi recenfitorum Sophifmatum multa e- 
„ xempla reperiile^ verum etiam alia non pauciora , quae haftenus a Logicis re-» 
,, ccnika & obfcrvata non fuiflent". Et haec Sophilmata profecla funt ab eo, 
qui paulo ante Logicam i. e. bene ratiocinandi arrem ex Chillingwortho addil- 
cendam efle fuaferat, \'\ά. fupra p. 188. Ununi tamen accufacionis caput hic il- 
lenrio praeterire non debeo, quo vir Cl. fe magnificentifllme jaftavit. Ex variis 
indiGUs arque notaris itudioforum deprehendit , me loca quaedam quibus Theolo- 
gi pro Divinitate Servatoris probanda utuntur,cum cura examinafle, & interdum 
aliam Leiiirionem aut interprerationem vel attulifle vel praetuliiTe,quaedam eriam 
ad illaobrervafle,quae vulgo ea oecafione dici non ΓοΙεηΓ; Id verum eile fareor: 
feciaurem confilio ipfius V.CI. mihi daro,de quo p. ipi.Habui praetera aliam 
rarionem pcculiarem, quam nunc,cogcnte imporrunitare hominis , aperte dicam. 
Oblervaveram , mulros & peribnas SS. Triniratis & naturas Servatoris confundere 
atque permurare. Avunculus Cl. Frey , in Sermonibus Carecheticis , quaeftione 
propofita : cur filius Dei a patre, non vero pater a filio in mundum mifliis fic? 
haec habet p. 432. ,jMulro minus Parer debebat homo fieri; eft enim perfona 
„ prima, cujus eli mitcere, non mirri : alicqui fuiflet & Creator Domini noftri 
„ jcfu Chrifti, fcilicet ratione naturae dtvinae ejus, & ramen mifliis a Filio: 
„ quod cum perfonali ΰ-απξοχ^ Patris non confiftic". Addic nepos ^ίίί. ρ. 4.02» 
„ Omnibus notum eft , D. Paftorem ab opinionibus Sc formulis Arianorum 
„ femper longe foifCe remotum"; &in Lcxico Hiil^orico ipfum zppeWztTheo/o•* 
gum eximium. Hunc Sermonem fero mihi indicavic agnatus meus Samuee» 
Wetstenius verbi divini dum viverec, Miniiler. 

Alrerum Cl. Frey avunculum audivi pro fuggeftu verba faciehtem de loco i* 
Cor. VIII. 6. nobis tmns efi 'Dcus pater , in explicarione tum primi Articitli irt 
Symbolo Apoftolico, tum praecepci primi in Decalogo (Ά°. 1722. d. 30. Aug. 
& 6. Dec. , fi bene mcmini) : „ Proprie loquendo tres funt Deus pater. Prima 
,, peribna eft Deus pater omnipotens : hoc probarione non egec, Sc diferte in 
j, Textu dicitur. Secunda perfona, Dominus nofter Jefus-Chriftus , elt ctiam 
„ Deus parer omnipotens : nam & Deus efl: 7'^• I. i . &: omnia per ipfum faili 
„ func jfo.l. 3. Tcrtia perfona, Spiritus Sandtus, eftetiam Deus parer omnipo- 
„ tens : nam &: incubavit aquis in prima Creatione, Gen. I. 2. & regeneratioj 
„ quae eft fecunda Creario , ipfi paillm adfcribitur". Cumque multi his ofFende- 
rentiir, rogavi Cl. Frey,curaret ne ralia in coetu amplius audirentur. Refpon- 
dir , hoc in fua poteilare non efle : caeterum in Carhedra Theologica accuratiiis 
de his loquendum elTe •, fed 11 quis concionatoribus eandetn legem fcribcre vel- 
let , mulro maximam eoriim partem ad perpetuum filentium redadum iri. 

Alius Paftor cum articulum Symboli Apofl-olici odlavum traftarct , Tcxtum 
praelegic Jo. IV. 24. ut probaret : Spiritum Sanftum eile Deum. 

Cum A°. i72 2.Dec. f. facinorofus ad locumfuppliciiextraUrbem duobusMi- 
niftrisdemorc comirantibus eflet ducendus , altereorum tum Paftor Huninganus, 
qui verba prccantia praeibat , modo Patrem, modo Filium , modo Spiritum S. invo- 
cabat, fed ita ut in fine perperuo aberrarec,& ^Tatre incipiens defineret in for- 
mula : exaudi per pafjionem ^per vulnera ό" inortem tuam • a^//i? vero tc fpiritii 
faii^lo cxorfus claufulam adderet : exaudi per filium tuurn untgenitum Jefum 
Chriflum;'Po{\.Gz a me admonitus, errorem agnovit, mihique egit grarias. Eun- 
dem tamen errorem erraville alios non in precibus extemporaneis, iedin mcdi- 
tatis & ftudio fcriptis , & in templo, audiente maxima multitudirie , recitatis, dic 
Nativirads domini, tota hebdomadc, quae Pafchatis feftum praecedit, &feft:o 
Pafcharis atquePentecofl:is,quo tempore precesnon ut alias exLiturgia praelegi, 
fcd a fingulis miniftris concipi folent, quotannis &: frequentiifime deprehendi. 

Cc a Hoc 



204 PROLEGOMENA. 

Hoc etiam tempore Miniftri juniores , praeferrim qui ex fchola IfeHi (cu]\\% 

> preces ab ipfo ediras fupra p. i ;8. defcripfi) prodierant, formulas Liturgiae noftrae 

immutare coeperunt, ita ut initio precum praefarentur : ,, Graria Domini noilri 

,, Jefu Chrifti , Dileftio Dei patris ,& communio 'Dei Spiricus fanili fic maneai- 

„ que vobifcum omnibus, Amen" ; (Ubi tamen faepe miratus fum , cur non 

etiam ex formula Ecclefiae Graecae adderent : Gratia T)om'mi 'Deique no- 

Jlri |efu Chrifti} ut Articulum oftavum Symboli Apoftolici efterrent auftius : 

Credo in IJeum Spiritum Sanftum •, & ut Baptifmiim adminiftrantes dicerent : 

Baptizo te in nomine 'Dei Patris,©!?; filii , &: Φί"/ fpiritus Sanfti , urque & Sym- 

bolum & Baptifmi inititutionem ita immutatam catechumenos docerent j de qua 

re conqueftus fum etiam in priore Prolegomenorum editione p. ip2. 

Haec omnia mirifice placebant fanaticorum hominum nuper apud nos cxor- 
torum generi •, quibus credibile erat , quidquid ineptum efi , ut Tertulliani ver- 
bis itcrum utar. Hi novum &antea inauditum amorem erga Dominum Jefiim in 
ore pcrpctuo habebant, Jefumque ex animo non amari nifi ab illis,qui id fuis 
verbis paradoxis & amatoriis exprimerent, contendebant ; his formula quaelibec 
loquendi , quo erat infolentior & abfurdior, eo etiam erat gratior. Hi denique 
ut novum amorem erga Dominum Jefum non novis tantum verbis fed etiam no 
vis faftis teilarentur, ii penes ipfos fuiflet , omnes , quotquot de Chrifto non nifi 
cum Scriptura&ex formulis receptis loquebantur, aut jUthacreticos,occidiiIenr, 
aut ecclefia & urbe ejeciiTent. 

t. Fanaticos homines, qui funt infanabiles , non curo : at vehementer dolui, 
etiam Miniftros verbi divini hoc furore corripi , &: cum velint ejfe legis doBo- 
res y nefcire quid dicant ^neque de quibus affirment : aut potius,ut populo pla- 
cerent , & Miniftros alios fufpeftos redderenc , fibi vero viam ad munera Eccle- 
fiaftica flernerent, ita fimulare. De hac re faepe & ferio cumCi.Frey egi,euni- 
que enixis precibus per Deum imraortalem obteftatus fum , ut ad Conventum 
noflrum veniretj & fua autoritate atque prudentia , ne quid porro innovaretur, 
fuaderet. Refpondit : Confilia Conventus efle lenta , & refta monentem plerum- 
que nihil aliud cfficere, nifi ut fibi invidiam & fufpicionem conflec. 

Paulo poft valde celebrabatur Hymnus Poetae Germani , unftionem fpirirua- 
lem , uc ajcbant , redolcns ; in quo canitur , eafdem , quae hominem crearunr , 
& in quibus Zion defcripta eft Efai. XLIX. 16. , manus clavis ferreis confixas, 
& cruci affixas fuille. 

Ο 3cfu ^2:i)niic/ ©ottciJ eo^n/ l•\\ @*cvfcr aiicr mc^c [ 

SiBai)t: iti c^ / bu i)afi fclbcr inid) mit &cincr I)anb bcrcitct/ 

S(uf^ muttcr icib απφ wunbcriid> αηέ tagclici)t gclcitct. 

$(c6 r^auc bcinc tjdnbc an/ bitrcf) itjcic^ ίφ ίηη formicm; 

Φί0 ftnb bic i)anbc / bic fiir ηιίφ ηιίί ndgicn I)abcn iatTcn fid) 

Sin^ \}t\x% bc^ (5:fciit5cg ΓΦίαβοη/ barmncn ^ύ)Χ mx bctncm Hut 
aKcin namc angcf^ricbcn. 

Idem , f nifi memoria nie fallat , nam Libellus nunc ad manus non eft) A'. 
1727. Bafileae typis excufus eft , ut cum aliis hymnis in templis canerctur. 

His ego loquendi formulis,il praevaleant , & fenfum communem &; doftrinam 
fcripturae amitti judicavi •, his naturalem atquc infitam in animis omnium gen- 
tium moratiorum de fupremo numine notionem deleri , ejufque loco cafliim quid 
& inani vocisfono decoratum relinqui,adeoque & religionem naturalem, &, quae 
ei tanquam fundamento fuperftruitur , revelatam tolli. His me opponcre toris vi- 
ribus officii mei efle credidi, & foUicire cavi, ut perfonas divinas diftinguerem. 
Cumque ex Catechumenis praecipue difcerem (multa me enim ab illis didiciile 
fateor vcrumque efle dcprehendi, quod Poeta obfervat : Nunquam aliud Na- 
tura, aliud Sapientia dixitj agnita ΰττβ/ιοχί Dei patris , &: fuburdinatione filii 

ac- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. lof 

arqne fpirifns ΓιηέΙί , perfonas divinas accurate rcmpcr ab omnibus diftingui: illa 
vero non agnira femper confundi , illam υττιροχην diierte &■ aperte ubique incul- 
cavi, non quod nefcirem, multis Theologis eam non probari, fed quod fciretn 
&Patribus Graecis Antenicacnis, Nicaenis Sc Pollnicaenis, & Theologis prae- 
ilantiflimis, praccipue Anglis, &: Remonftrantibus omnibus probaram , nec un^ 
quam in Ecclefia Reformaca damnatam fuifle : cum & ipfi Profelibres Leiden- 
fcs , quorum Cenfura in Confe/fionem Remonflrantium acris exrat , vi veritatis 
coafti , falli fuerinr p. f 2. Rernonflrantes nobifcmn credimt JefumChrifium ejfe 
natiira 'verum ό" aeternum Tieum. 

Cum non deiinerem V. Q. iterum ac faepius interpellarc , A°. 1728. meam 
libertacem aegre ferens mihi dixit : omnia , dc quibus conquerebar , refte & pie 
&: convenienter dogmati orthodoxo dici, & neminem iis offendi poile, nifi A- 
rianum. Cumque rclponfo inexfpe£taro perculfus objicerem , ipfum aliter antea 
de his fuifle locutum, refpondit, fe nunc aliter fentlre , prius autem venenum 
fubordinationis non olfeciile, Denique uti di£i"uni d. 14.. Dec. Anno 1725). horr 
rido& inculto fcripro atrocillimam accufationem inn-ituit, & unice ex notatis il- 
lius difcipuli, qui, fe menrem meam non fijifTe afibcutum , ingenue & fpontc 
confeiTus erat, ea mihi imputavit, quae nemini unqiiam fano in mentcm venc- 
runtjquin &epiiiolam Palloris cujufdam Liitherani onenravit, in qua fcripium 
erat , me Cquem non nifi ex narradone J. L. Frey noverac, nihil cnim tunc e- 
dideram) hominem non levitcr luxatae mentis videri. Cumquc menie Januario 
1730. illum conveniilem , & rogaflem , ut in fccnnda , quam moliebatur , accufatio- 
iie Haerefin, quam mihi irapingere vellet,clare defcriberet,mihique aut opinio- 
nem , quam fcirec meam eile , aut Syftcma qualcciinque , cohacrens faltem & 
unum, non vero deliria frontibus adverfis pugnancia tribucret} his precibus id 
effcci, ut poftea rem majoribus tenebris involverct ^ mihique minimiini decem 
perfonas diveriliHmas imponerer, ut illi eiTem &: Socinianus, &: Arianus, & 
Semiarianus , & homo ita callidus, uc ejus haerefin per integrum deccnnium 
rec ullus dicipulorum , Theologiae ftudioforum , nec C^oetus , ncc Paftor Coe- 
tus, nec Adminiftri & Collegae mei,nec quifquarri alius praercr unum Theolo- 
gum extraordinarium , idque nuperrime, oliacere potuerit •, quin etiam fatererur, 
me nemini nocuifle, cum caftiores eilent aures plebis quam os SaCerdoris, & 
auditores mei verba , quae ego fenfu haeretico dixiilem , icnfu orthodoxo intdle- 
xiflent. Ita portentofa vel dogmata vel difta dc Dei omniporentis manibus cru- 
ci affixis& ianguinolentis5de vulnenbus & fanguine Spiritus San£ti,deFilioTri- 
nitatis , aut Jefu Chrifti , aut Spiritus San£ti,in Ecclcfiam , in cultum Dei, in 
preces & hymnos nuperrime invefta approbavit fanxitque: doftrinam vero,quae 
ab omni tempore in ecclefia recepta erat, & quaeetiam a fimpliciillmis , dum- 
modo ideas patris & filii diftinguere norint , intelligitur , in monftrofam liae- 
reiln transformavit. ' ' /7nfr 

Quid mihi tura putas animi fuiiIe?Nempi»dum adverfarius meus precabatur: 

Tulchra Laverna^ 

1>a mihi fallere ^ da juflum fan£iumque videri^ 
Νοδίβτη peccatis ^ jraudibus objice nubem. 
EgO COntra : ' il -ατΛΤίρ , ά,λλα συ ρΖσαι υ'τΐ ναροί υιΊχζ ί^Λίοιι' 
ΠοίΥΐσον S'' Λΐθρ>)7 , (5*05 ^ Ιφ^αλμοΙσιν i(J*eo9'ar 
Έν i'e <J)a.€( ^ ΌλίοοΓοι/ , ε-ττέΐ νυ τοι iucl^h οντωί. 
Utrius vero preces tandem fuerintexauditae, tuum B. L. efto judicium. Hinc 
tamen etiam illud didid, quam facile ficri potuerit, ut ieculo undecimo Dog- 
ma Transfubftantiationis, quod dogmate, cui contradixi, non eft monftrofius, 
inEcclefia Latina praevalcrer, & autpritare plurium Synodorum fanciretur. 

Interim cum die 1 f. Dec. 1729. inCuriam vocatus praeientibus Tredecimvi- 
ris , Scholarchis , Frofeflbribus Theologiae & Faftoribus interrogarer , Scriba 

C c 3 Se- 



3ο6 ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

Scnatus inter alia in afta retulit, & Scnatui d. 17. praelegit „ cum Vcneran- 
„ dus Ordo ex illo quaereret, cur loca facrae Scripturac , pro Deirare Trini* 
„ raris & Chrifti teftantia , fexaginta aut prope feptuaginta niimero , in notatis 
' ^^ fludioforum non allegaverit ? Refpondit, fe in illis duo integra Capita, E- 
j, vangelii Joannis primum, &: primum Epiftolae ad ColoiTcnfes (Hebracosde- 
„ bebat fcriberc vid. yf i??. ρ 283.) allegata reperiiTe". Ubi fareor, me nondum 
capere, quo fenfu commoao 'DeitasTrinitatis aut T>eitas Trinitatis ύ" Chri- 
fit dici poiTit : fed qiiicquid contra me dicebatur auc fcribebatur, ut redlum 
& orthocioxum & non emendandum approbabatur. Paulo pofl: produxit epifto• 
lam Scaphufianorum d. 29. Dec. 1729. fcriptam , ubi de me haec habent : 
„ Deum oramus , ut ipfc huiic virum j qui el? Λ^όχίμον νουν eft tradirus , gu- 
„ bernet , ut illi detur pervidere, quam injuriofo pede proculcaverit adoran- 
„ dam Trinitatem, & Chriftum Dominum gloriac, eundemque kvrikoy Tquod 
„ Germanice ΌΤΛ^Λφ^ίζίί , qut ^eitatem α fe tpfo ύ" per β ipfum habet at• 
,, que poffidet , A£l. p. 342 ) quo fic tandem in gremium Ecclefiae , a qua 
„ adeo turpiter difceilit, coUigatur poftliminio,& abnegatis fententiis in Dcum 
^, triunum injuriis, in fpiritu & vcrirare Synefii illud ufurpare queat : ΰ/*νω σ\ 
3j (Uova.5 , ΰμνα ae xpias' Movas el , TpiiS ών" Tficts ei, μονοΐί ώΐ'. Veftram vero Ec- 
,, cleliam florentiiTimam ardentiflimis precibus noftris provido Triunius T)ei O' 
,, culo commendamus ". Sequente Aprili 1730. cum in Curia praefentibus Tre- 
decimviris&quatuorScholarchis interrogatus refpondiflera : Jefum Chriftum,fi- 
lium Dei unicum,eiTe natura verum & aeternumDcum•, Deiegatus primarius , ut 
caufam Theologi contra me defenderet, dixit : „ Chriftum non efle filium Dei 
„ nifi fecundum naruram humanam j nam fi fecundum naturam divinam filius 
„ Dei diceretur , confecuturum neceilario , filium patre eile juniorem , adeoque 
„ aeternum efle non pofle ". Denique a. 1732. d. 14, Dec. curn Arriculum fccun- 
dum Symboli Apoftolici pro fuggeftu traftafTem , & poft probaram Diviniratem 
Jefu Chrifti addidiflem , pcrfonas tamen divinas non efle confundendas , quas 
tum fcriptura S. follicite diltinxiiTet nominibus Patris, Filii, & Spiritus San£li, 
item mittentis & miflbrum , tum Patres orthodoxi imprimis Graeci , qui de Pa* 
tre & filio loquantur modo ut de Epifcopo flc Diacono , modo ut de hero & he- 
rili filio , & diferte doceant , Deum patrem folum efle originem & fontem Dei- 
tatis j odliduo poftquam haec dixiilem , A. Zwingerus ex eodem fuggeftu om- 
nia fibi refellenda fumfit, „ patrem folum originem & fonrem Deitatis eile non 
,, nifi ab haereticis dici pofle pronunciavit , addiditque proprie loquendo tres 
„ efle fontes & origines Deitatis, Patrem, Filium, & Spiritum Sanftum". 

Eo ergo tandem res deduda cft opera & ftudio Theologi extraordinarii , ut ver- 
ba, Trinitas eft unitas^ unus funt tres ,ύ' tres ββ »»«j,licet in Arithmerica & 
Grammatica fint falfa & abfurda,in Theologia tamen fmc vera, pia & orthodo- 
xa; & ut ncmo, nifi cum Synefio pugnantia & ridicula loquatur, &: cum Sahil- 
lio dicat filium eile a fe '\pio^c\scci«Socino filium Dci non fuifle antequam nafce- 
retur ex Maria Virginc, cum Tritheitis tres eile Deitacis origines arque fontes, 
& cum Theopafchit is ^Ocnm Patrem omniporenrem,coeli Terraeque creatorem, 
cruci fuiile affixum , &c. in gremio Ecclefiae manere pofllt. 

Non poflum , quin hic obfervem magnam Theologi exciaordinarii cum Syne- 
fio iimilitudinem. Synefius opiniones a plebe Chriftiana tunc recepras publicc 
quidem profitebatur, privatim vero ridebatj &, quod pejus erat, his ipfis opi- 
nionibus abutebatur ad animos plebis contra eos,quos oderar & vexare cupiebat, 
incitandos• (vide la Croze Hijioriam Chrifttanifmi in ^_yEthiopia & Armenia 
p. .0. &c.) tpiil:. lOi p. 247. e-Trigge-Trjis ei^t ntfoi άττΛσαν -ττΛκΓϋκ — ρ, J40. Β. 
■L "ΰΤοΚΑ» 3'ίω Toui τ» •7Γλίιθ85 ύττολΜ-ψίσ-ιΐ' Όμαλογν^σΛΐ — 5^ το -^iuSOi οφίλοζ «ϊναι Ti'9e/Uctt 
^μω , κ, i3A*£epov τ>)> α,λίιθίίαν τοΤ? αχ, Ισχύασίν hitTmtTan wpos tw των ονταιν ΙνΛξ- 
yuxy. Ε» ταΰτ* j^ οί τ»ί χ,λΘ' >)/**5 Ιΐρασύνίΐί σνγχαζβαίν ίμ,οι νόμοί j ^ίχιμψ α,ν le- 



PROLEGOMENA. 207 

ραίσ^Λΐ ) ΤοΙ μίν οίκοι <Ριλοσοφων , τλ ^' ίζω (^ίλομν^ων , ίΐ μ)) ί'ι^'ά.σχαν , αλλ' aj^e 
μίντοι μίΤΛ^ί^ίσχων f μίηιγ ^i έαν ίττι Τ)ΐί -urgoAn-l/eiui. — ev τίτο ^owv 8χ ΰττοχρίνύ. 
μχι, (-απ] Χ) (Ριλατταίγμαν ών κλ. & ρ. /3- ° ^>ι."θί — το ρατον κ,ατΛγέλάσίται• JeT- 
ται y^ TipoLTiUi' Ότωζ ^ϊ β μίλλίΐ , ί'^Α'Οί ye ά ; Ερίίΐ. f, contra tbV ex. τϊί? cc- 
5ίί»τάτ))5 aigf«i»5 £υνο/λΐ»— μίΤίλ^ίΤί Τ85 Cj)<igai /?ιν>ιλατ8ντ65• ζίΐλαταί yiW9e Τ)ίί 
tuAoyicts τνίί MojffctiJtisjVii' €υλογ>;σβ τϋί oivJ^ga?, όι κατΛ Tfflv w£j8)jjtoTiBV ev τμ -αταρίμ- 
/3(3λνί ^ γνωμψ Jt, ^^eigcti έκ.ίκ>)(7αν — κ<ιλο/ ■πΤΛξαίβα.'ίνασιν «ττάρα,σθ'αι — καθ•' 8Τ«; α- 
τΐΑίοι τα/ Πτολί/χάίίοί 'όρων αττέλτιλασδασαι'. & Ερ. 12 8. το yap «θνοί S'ei3;£ia:\^0)' «.§- 
χβίϊογ, χ, 'ΰΤΛΎξά.σιν Λγίοΐ5 τιταλίμιογ. Ovum OVO ηοπ eft fimilius quam y. L. Frey 
Syncfio. Injuriam facercc judicio V. C, 11 quis crederec, illutn cx animo por- 
tentofas illas, de quibus conquerebar , loquendi formulas , quas,ut mihi noce- 
ret, fe probarc fimulabat, probafle, autConfilium meum de edendo Novo Te- 
ftamento , ut periculofum , ferio improbafle •, id cnim cum toto viri charafte- 
re, qualem initio defcripfimus, e diametro pugnar. Quis porro fibi perfuaferit 
illum qui' Remonflrmites atque Latitudinarios , faepe quaefira occafione , lau- 
davit, ferio literas Tigurinorum arque Scaphuiianorum , ut ό^θ(ί^ό|ων , protuliflc ? 
„ Ait. p. 326. Cum ex MSS. veftris clare parefcat W. a longo tempore ex 
„ Arminianifino ^ Socinianifmo , prouc procliviilimus eft & proximus ex uno in 
„ altcrum lapfus, aliifque feftis, velut venenatis fontibus venenum fuum hau- 
j, fiiTe", & p. 557. Non negamus, nos haec talia legenres & audicntes , vix 
„ oculis , vix auribus noftris habuifle fidem,an fieri potuit, ut haec inculcarcn- 
„ tur ab homine Chriftiano,ab homine Thcologo — uc religioni fibi non duce- 
5, rct tranfire ininfelicki caftra — Latitudinariorum'* ^. Quisin animum inducat 
credere , illum , qui dicere folitus erat , unicam in Thcologia efle controvcr- 
fiam , quae fi refte dijudicetur , omnes alias tollat : urrum nimirum Chriftia- 
ni inrer fc diflldentes (e miituo tolerare debeant,annon ? cundem, inquam, me 
ron fimulate fed candide apud AmpliiTimum ordinem accufafle , quod voces 
obfcuras a.^^^ Sc ^αίμονιζΐ,μίνούν aliter, quam vulgo fit,fuinem inrcrprerarus? Qiiis 
dcnique , ut alia taceafn, facile crcdet , illum ex animi fui fcnrenria dodlrinam 
atfubordinatione pronunciafle haereri:am, qui, ciim librum Epifcopi Hiberni 
The Religion ofMan, in quo difertc dicirur „ Filium Dei a parre pendcre , 
„ & licet & pater &: filius appdletur Deus , non ramen hanc appellationem , de 
„ utroque ufurpatam , eandem per omnia habere fignificationem , fed majori em- 
„ phafiPatri quam Filio Sc Spiritui Sandlo tribui", Germanicc paulo ante Ba- 
fileae cxcudi , & ab amicis fuis commcndari , arque in omnium manibus verfari 
noflet, vel ipfe id curaverat vel fuo lalrem filentio approbaverat ? 

Unum fuperefl: , quo pt-aecipue fe jaiVat vir Cl.,fcilicet „mc non folum Ju- 
„ dicio Conventus Ecclefiaftici Bafilieniis damnatum , vcruni etiam illud iudi- 
5, cium ab omnibus Ecclefiis Reformatis Helvetiae approbarum fuifle". Non 
jam agitabo quaeftionem Juris , nec dicam , ^uod Proteftantes fempcr in ore 
habenr, etiam Concilia errare pofle, & nunquam ram bene agi cum genere hir- 
mano, ut id femper verum &: juftum fit , quod multis placct •, nec verba Eraf- 
nii duriora in eos,qui aliis nomen haercfeos temere impingunt , fupra p. 98. al- 
lata , mea faciam : led agitabo tantum quaeftioncm fa^fi •, & primo quidem de 
approbatione reliquarum Helvetiae Ecclefiarum, ad qiias,ut verum refciret, Pa- 
ter meus p. m Epiftolam d. 7. April. 17^3. exaratam, & codem anno Amfte- 
lodami typis editam dederat. Refcripferunt primo Mulhnfini^ ex qua urbe duos 
difcipulos , nunc ibidem Verbi divini Miniftros , habueram , in ASiis faepe 
citatos. Deinde Neocomenfes atque Genevenfes. 

VtT Vener. atque Tiignifflme , 'Domine^ fautor atque frater in Chri- 
flo honoratiJJ'. 'Dileiiijf. 

Uaviilimas tuas , nonnifi fraternum erga nos aife£tum fpirantcs tcftantcfque 

lac- 



s 



2ο8 PROLEGOMENA. 

laetus accepi , atque confeilim cum 8γΓηηιγί1ί5 meis conjun£lifl^ communica" 
vi. Exponunt caedem , longa atque concinna ferie , tum quae tu, Ven. Fr. 
cum familia fpciStatillima a mulro jam temporc , perpcfllis es , incommoda, 
tum famam, qiiac per Urbem, de Mylhufinae Ecclefiae Miniftris , fpargitur, 
fliiile ncmpe illos , Ven. D. D. Theol: non tantum Suafores &: adprobatorcs, 
ied etiam Auftorcs , omnium illorum aflorum , quae inter illos & Rev. D. 
Wcttil. filium derideratiilimum , interceiTere. Qiiam mira, falfa , hocque ip- 
fo , infulfa , fama ! Ecquis, cui non laeva mens eft , fidem adhibebit ? Mul- 
ta quidem de bello hoc inteftino Sacro, audivimus , merita vero caufae , nec 
dignovimus unquam , nec dijudicavimus, integrum negotium, fuis Audoribus, 
fuisque aftonbus relinquere , fatius ducentes ; cum enim ipfa rei penetralia in- 
trofpicerc , nobis non contigerit , a nullo hominum , unquam ea cdodi , vel 
eo addudli , qui fuftineremus , judicium, Conillium, vel praefidium aliquod, 
adferrc ? Nullus noilrum iinquam , ad uUum Ven. D. D. Theol: vel unicam , 
hac de re , literulam rcripfit j NuUus horum Virorum Ven. propterea nos 
compellavic unquam , noftramque vcl fenrentiam , vel Confilium , vel Auxilium , 
vel approbationcm , poftulavic Ecqui ejufmodi quid, vel expedare, vel prae- 
fiimere de nobis , audcremus ? An fidcra parva Lumen foenerabunt Soli , vel 
rivuli aquam fuppeditabunt mari ? Noluimus ΐμβα,τίυίΐν λ μ>] ίω^Λχαμίν , atque 
hoc ipilim , animo fedet etiamnum , lcdebitque ad femper , imitaturo hac in rc 
Schunnamitidem , quae Gechazi, puero Elifchae, omnia officia, nomine Do- 
mini fui, eidem offerenti, repoluit : In medio populi mci , ego habito, Con- 
fi£lam ergo hanc famam, divinare atquc judicare , facile eft , & quidem ab a- 
liquo , qui nobis non ufquc quaque bene cupit , fed per cuniculos , nos noftra- 
que pctir. Atque hoc efl: , quod mafcule &c aperte , coram Dco , qui eft Kag- 
^ioyiccTyii & rTiyi ^>i ceu ΏταντέτΓο-τΓτί)? κ,αι •ΣΤΌ.ντίττίΓ^ι/^ίΒΐ' , afiererc , & audemus, 
6c debemus. Interim crcdere volumus qucmque cordatum & verc pium, Nos, 
nec cLiriofos Auditores, nec otiofos Spcftarores , Tragoediac hujus fcralis, fuiG• 
fc : fecimus, quod Chriftianos , quod fratres , decct. Doluimus,ingemuimus, 
atque etiamnum ad communcm Dominum noftrum Jcfum Chriftum , ex intimis 
cordis recefllbus , fufpiramus , ut omnium corda ad talia fleftat confilia , per 
quae Ejus gloria promovcri , Ecclefia aedificari , fidcles in fide & pietatc ftabi- 
liri , a.TYigixroi xaa tt7rei5ei5 reftitui , fingulique ad falutem perduci queant aeter- 
nam ! Idem Deus Salutum , Ecclefiam Scholamque veftram patnam , univer- 
fumque corpus Evangelicum , ceu peculium, pupillamque oculi fui, euftodire, 
ilmulque omncs ejus Miniftros , ceu ftcUas luciferas, in dcxtra fua tenere di- 
gnetur ! Tibi vero , Vir Ven. atque frarer honoratilHme , fpiritum grariae atquc 
roboris , concedcrc pergat , optimum firmiilimumquc Senedhitis fcipionem : fa- 
miliae fpeilatilllmac , quo in neftoreos ufque annos, florcat, vigeatque, bene- 
dicat ! Ita tc , Ven. fr. officiofiilime falutatum, valerc volunt, optant, quot- 
quot funt Ecclefiac Mylhufinae^iniftri , fratrcs mei , Συνίβλοι atque fymmy- 
ftae reverendi conjunftilTimi , horumque nominc , tuus, ad omnia amoris & 
honoris officia paratifllmus, Nominifquc tui cclebcrrimi cultor devotiil: 

Mulh. d. 21. April. 1733. JoH: CoNR: GR-YNAEUS. 

Viro Veneranao , atque T)o5li//imo , 'Domino Johanni Rodolpho WetfieniOy 
ψαβοτι vigilantiffimo , Fratri in Chriflo obfervando , 

Decanus & Paftorcs Ecclefiarum Ncocomenfium & Valcndinenfium S. P. D. 

SErius quidem , quam , aut Tu , Vir Vcnerande , expeftabas , aut nos ipfi 
optanemus , ad Epiftolam quam dic 7^. Aprilis ad nos dedifti refcribimus : 
At nuUi dubitamus , quin , quac tua eil acquitas , nos excufatos habeas , ubi 
intellcxerisjid prius fieri nonpotuiiIc,quam literac illac tuac in hodierno noftro 

Con- 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 2ορ 

Convcntu legercntur. Illis autcm perleftis, non fine dolorc pcrccpimus,pacetn 
Ecclefiac veftrae ab aliquo cempore turbari, Tcque, Revercnde Vir, hac occa- 
iione in aliqua animi acgritudine efle conftitutum. Uc vero ad id , quod a nobis 
pctis , refpondeamus , idque aperte , praecife, prout Chrifti fervos decer, & 
ipfe moncs , fic paucis habe. Nemincm de his contfoverfiis ad nos fcripfiile, 
neminem lententiam noilram rogaile, de his nullam dcliberationem in coetu 
noftro inftitutam fuifle , imo nullum fermonem habitum. Adeo ut quod de 
noftrojudicio Reverentiae tuae relatum efl: ; quafi nobis Suaforibus , aut etiam 
Audoribus , hoc quicquid eft negotii adtuni fuiflec , rumorc fundamento defti- 
turo nitatur. Nec tantum nobis fumimus atque arrogamus , ut nos Judices auu 
Suafores conftituamus in caufa , quam Illis examinandam atque decidendam re- 
linquimus , ad Quos illius cognido pertincc. 

Et hoc quidem ad literas tuas , plurimum Vcncrande Vir > refpondendum 
efle duximus , quarum proinde fingula Capira periequi , non aggrediemur. De 
caetero , Deum Pacis &c veritatis audorem ex intimo animi afFeftu precamur, 
uc tranquillitatem apud Vos reftituat, Ecclcfiac veftrae,cui noilra omni tempore 
fuit conjundiilima , DignilHmifque Illius Reitoribus , det femper kx^kviiv h 
Λγίτη; , Te vero, Venerande Domine Frater , in hac tua Senefta fpiritu fuo, 
regat , tueatur , foletur , confirmet. Vale in Domino. Dabamus Neocomi in 
Conventu noftro Generali, die fexta Maji 1733. 

Reverentiae Tuac, 

Addidifllmi & ad officia paratiiTimi 

Decanus & Paftores Eccleliarum Neocomenfiutn 
& Valendinenfium , eorumqueoninium nomine 

DSandoz Ecclefiae Neocomenfis Paitor ScpiO tcmpore Decanus. 

F/r admodum Reverende , T^o^iffime , ClariJJtme , in Chrifio Frater 
plurimum colende , 

Llteras tuas VII. Aprilis ad nos rcriptas accepimus, eafque in Coetu nollro 
debira cum attentione legimus atque expendimus. Dolemus certe , & ve- 
hementer quidem dolemus , quod Ecclefia veftra , Refpublica , Academia 
tuaque rpeciatim Familia, piaque tua & meliori forte digna fene£lus, triftinimo 
illo tamque diiuurno diflidio commoveantur etiamnum atque adfligantur. Scd 
hoc miramur quod refers,e(le apud Vos qui dicanc, totiim hoc negotium nobis 
fuadentibns atqiie approbantibus gejlum ejfe ; cum nemo fic Veftratium , qui 
inde ab inirio hujus iitis ad hodiernum uique diem , five privaro, five publico 
romine , quidquam nobis hac de re fcripieric , nec fentenuiam noftram requi- 
fiverit, nec nos unquam in Coetii noftro hac de re deliberaverimus , vel quid- 
quam egerimus auc icriprerimus , quod ad hoc negotium percinerer. Nec enim 
noftrum ζ([ς: exiiTimnvimus , alieno negotio nos immircere , quod in manibus 
Virorum Prudcntiirimorum erat , ignoratis magnam partem utriufque partis ra- 
tionibus, nullaque nifi ex vagis, ilbique mutuo contrariis, rumoribus notitia. 
Quae caufa eil etiam , Vir admodum Reverende, Erudirillime , Celeberrime 
cur Te rogemus ut excufatos nos habeas , i\ ne nunc quidem , parre inaudita 
alcera , multifque adhuc ignoratis quae fciri oporterec , judicium noftrum inter- 
ponamus. Hoc inrerim adfirmare poiTumus , nos mitiflimorum & moderatiill- 
morum confiliorum , falvis modo Veritatis juribus , quavis dara occafionc fua- 
fores fore. Liberet Dciis Opt. Max. Ecclefias noftras , Refpublicas , Acadcmias, 
ab omnibus fcandalis, diiTidiis, vitiis, erroribus•, Infundatque fervorum fiiorum 
omnium animisfincerum Vericatis&Pacis il:udium,ut Λλ}]θέυοντ£? h aya-Trvi in eo 
adolefcamus qui caput eft omnium Chrifto. Deum etiam oramus , Vir Admo- 
dum Reverende , Eruditillimc , Celeberrime, in Chrifto Frater plurimum co- 

D d len- 



jio ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α, 

lende , ut Tibi tuaeque Familiae Spiritu fuo adfit, confilia veftra omnia dirt- 
gat , animos haftenus divifos atque exafperaros ad pacis confilia fleftat , tan- 
demquc laetiora Vobis omnibus tempora reddat. Haec vovenc 

Celeberrimi Nominis tui 

Srudiofinimi Cultores 

Dabamus Genevae XV. Maii Ecclefiae & Acadetniae Genevenfis 

M.DCC.XXXIII. Paftores & Profeffores, 

omniumque noniine 

JoH, Alphonsus TurettinuSj Pastor, 
S. Theologiae & Hiftoriae Ecclefiafticae 
Profeiror Coctu! P. T. Praefes. 
Amad. Lullin, V. Coetus Scriba & Ecclef. Paftor. 

Hac occafione etiam fiibjiciam Epiftolam Gallicam Viri Cel. J. A. Turrettini , 
qiii de toto negocio multa ex uno Difcipulorum meorutn tunc Genevae agentc 
audiverat ; continet illa confilium datum petenti , utrum fuadeat ut manerem 
in patria,an Araftelaedamum concedercm, quo a Rev. Societare Remonftran- 
tium vocatus eram , ut vicein V. Cl. Jo. Clerici Philofophiae Profeilbris tum 
cmeriti implcrem (*). 

Paulo aliter fe geflcrunt Tigurini , Bernenfes , & Scaphtifiani , ^ic ita quidem, 
ut fignificarenc fe accufatori fidem habere : at cum id fecerint , nec re cognica , 
nec akera parte audira , id mea cerre culpa fa6bum non eft, adeoque mihi frau- 
di eile non debet. Diferte tamen & conftanter proteftati funt , fe in hac caufa 
judices eile nolle. Practerea cautionem quandam adhibuerunt , quam verbis ipfo- 
forum exprimam. „ A^. p. 332. Re jta fe habente^ quod nullo modo in du- 
„ bio ponendum , cum tanta fiducia &c finceritate totum hoc ncgotium per- 
„ fcripleritis". Et ex Epiftola V. V. J. R. Crameri Theologi Tigurini adPa- 
renrem meum d. 15•. Jan. 1730 icripta. „ Notum eft, quando Minifterium aut 
„ FacultasTheologica a Minifterio alio aut ab Academiajudicium aut CQnfilium 
„ petit , refponderi ad id quod propofitum & fcriptum eft , & licet faepe ilc 
„ rcs fadi > non inquiri folerc, utrum omnia ita geita finc , fed poni cos, qui 

„ quae- 

(») MONSIEUR, 

JA reponfe de notr^ Compagnie a la Lettre de Monfieur votre Pcre, vient d'etre envoyee ak pof- 
_i te. J'y joins ces dsux mots, pour repondre a la Lettre parriculiere que vous m'ave2, fait ΓΗοη- 
neur de m'ecrire.. Comme vous me deraandez mon confeil, je vous le donnerai avec franchife. Vous 
mc marquez, deux chofes , Monfieur , auxquelles je fais une grande actention. L'une , que vous etes 
natureUement fnrtcmt des querelles 0" des chicaites. L'autre que vous pouvez vivre ailkurs heaucoup plus 
(ommodcvient qu'a B.iile. De ces deux principes je tire cette confequence, que vous ferieT, bien, peut- 
etrc d'accepter des ctabliireaiens honnetes que vous pouvez trouver en d'autrej Pais. Je fai bien que 
VOU3 etanc defiin^ α fervir votre Patrie dr Mr. votre Pere , comme vous me le marquez , il eft facheux 
d'ecre oblige de changer de Plan : Mais que ne doit-on pas faire pour acheter la paix , & pour foi-me- 
me , & pour fa famille , & pour fa pacrie ? Or il eft extrement a craindre que les troubles qui fe foot 
clevex ne puilTenc pas etre appailex d'une autre maniere. Α Tegard de vos Difciples , Mr. votre Pere 
nous marque qu'ils ont tous ete declarez Orthodoxes : ainfi des que vous ferez. eloigne , on les laiiTera 
en repos. Et pour ce qui conccrae Monfieur votre Pere , il fera bcaucoup plus tranquile , vous voyant 
bien place , que dans la continuation d'un Proces auiG deiagreable que celuici. Oferois-je joindre a ce 
confeil une petite plaintc, fur la maniere dont vous traitez plufieurs grands Homtnes, entr'autres Beze, 
dans vos Frolego7nenes. Je conois bien des gens , que cela a mis de mauvaife humeur ; & peut-ecre que 
de femblablcs vivaciteT. ont ete la grande caufe du raal. Au refte , Monfieur , comme je n'ai parle \ 
perfonne de la Lettre que vous m'avc2. ecrice , je vous prie de ne parler a perfonne de celle-ci. Je fuis 
oblige de me menager avcc vos Meflieurs , avec leiquels je n'ai d'ailleurs que tres-peu de liaifon , & dont 
aucun ne m'a jamais rien ecric de votre affaire. Dieu vueille rendre votre condition plus tranquile, & 
vous mcttre en etat de travailler uoleraent pour le bien de la Religion & des Sciences. Je fuis avec 
beaucoup de confideration , 

Monficur , 

Votrc trei-humble & tres-obeiiTant ferviteur. 
Α Geneve ce 15. Mai 1733. TURRETTIN. 



PROLEGOMENA. 211 

), quaerunt , efle fide dignos ". ex alia eiufdem Epiftola nomine Ecclcfiae Ti- 
gurinae fcripta 2;. Maji 1753. ,, DoiliiT filium tuum in crrorum fufpicionem 
3, bene fundatam apud nos incidiile , quis mirabitur , fi imprimis perpenderit, 
„ res has a Venerando ad caufarum religiofarum cognitionem ordinaro & tum 
j, quidem temporis, antequam difceilio fuiiTcc fafta , integro Collegio , omni 
„ adhibira cura longaque temporis mora inveftigaras &c nobifcum communica- 
j, tas fuiiie ? Verum cum Judices in cauia hac atque Inquifitores neque fimus, 
„ neque efle velimus , faftam jani caufae cognitionem nec revocare nec inju- 
„ ftitiae arguerenos diffiri poiTumus j quae caufa quoque nobis femper fuicut a 
„ iingularibus inde ortis agitatirque quaeftionibus jiidicandis penitus nos abftinc- 
„ re , '&c rerum harum inquilitionem legitimis arbitris relinquere fatius longe 
„ duxerimus ". Quae fi bene intelligo , ilgnificant , non eo confilio eos ita 
fcripfifle , ut me gravarent , fcd potius ut fibi laborem in refpondendo leva- 
rent ; facilis enim & expedica eft refponfib , ubi prius ponitur id quod efl: in 
quaeftione : at ridiculum & ftultum eflet , hac conditione pofita vel quaeftio- 
nem alicui proponere , vel confilium petere. Simul eriam clare patet > Eos frau- 
de Theologi extraordinarii dcceptos atque circumvcntos exiftimaile , tum cau- 
fam meam a Convcncu Ecclefiaftico fuifle cognitam , tum illum Conventum eC- 
fe omnium caufarum Ecclefiafticarum Γίνε religiofarumjudicem legitimum & fu- 
premum, quorum utrumqiie eft falfilllrnum. 

Anre omnia fciendum , Γι Theologus extraordinarius voluiflet morem & dird- 
plinatn, quam a majoribus accepimus, tenere, debuifle eum rem zdConventum 
omnium in urbe Miniflrorum^ qui fingulis menribus celebrabatur , referre , &ibi 
me fraterne & Taepius monere ; boc nunquam fccit , ied viam novam & ad 
conlequendam vi£loriam faciliorem & ccrtiorem invenit , aflunuo nomine Con- 
vcntus Ecclellailici. 

Conventus Ecclefiaflictis apud noseilCollegiumDelegatorum quatuor aSena- 
tu , (qui runt eriam Curatores Academiae , ) quatuor urbis Paftoruni , & triiim 
Thcologiac PiOfeirorum , jam A°. 1529. conflitutum , quorum cfl: Miniilros 
verbi divini creare five ordinare ; ubi paitor aliquis in agro auc mortuus auc ad 
aliam fedem translatus eft, iex Candidatos Magiftratui proponere , ut ex iUis 
unum eligat•, lites miniilrorum ropire, ita ramen ut dc omni rc graviore adMa- 
giftratum rcferrent , & ut , il qui rentcntia Conventus Te laeros exillimarent ad 
Magiftratum ceu judicem ruperiorem appellare poflent. 

Hic cft verus Conventus Ecclefiaiticus. Audi jam , qualem finxerit 7. L. 
Frey. Primo quatnor 'Delegatos , qui primi folebant fententiam rogari , & qui 
ad lites Miniftro intenratas, qualis haec crat , componendas ncceiiarii erant Γηΐίΐ 
ίΐ dicas , Religionis Chriftianae intercile ut lites fint aeternae}, Conventu & 
fufFragio cxclufit : & iexcentas paginas complevit ut probaret , „ res mere 
,, Theologicas a Γοϋβ Theologis eiTe dijudicandas , illos Γοΐοβ idoneos eile ju- 
„ diccs , a quorum judicio appellari non poffit 5 Chriftum claves regni Coe- 
j, rum illis ΓοΗβ tradidiflci & quem haercticum pronuncient , illum co ϊρΓο dc 
„ gradu Ecclefiaftico non rolum dejici, red munere etiam quod gerk orbari, 
,j imo & jus civitatis amittere. Laicos non pofle ordinare Miniftrum , cum non 
j, pofllnt dare quod non habeant ; rcripturam & Canones Ecclefiae & conrden- 
j, tiam ruam non permittere, ut cum Laicis de rebus Ecclefiafticis in uno Col- 
„ legio confideant atque deliberent : ordinadonem a taliCollegio mixro eiTe nul- 
j, lam , &c ". Quae omnia ego Sc rophiilica , & antichriftiana & reditiora ei- 
fe remper exiftimavi. Quis quaefo unquam audivit , Profeflbribus Theologiae 
Academicis vel a Chrifto vel ab Ecclefia ulla , Veteri , Pontificia , Protcitan- 
te regnum fuiile concefrum ? 6c Γι alicubi id obtinerct , minime omnium id lo- 
cum habere poteft Bafileae, cujus confeilio non, ut aliae omncs, a Clero, fcd 
Λ Senatu edita eft , initium habcns : Nos Adelberg Meyer Conful atque Sena- 

Dd 2 tus 



212 PROLEGOMENA. 

tus BafilienCis; Finem autem : AUtim in Senatu d. z\. Januar. if;4. Hen- 
ricus kyhiner , fcriba Senatus Civitatis Bafilienfis ? Qiiid quod ipia Formu- 
la Confenfus , quae certe res mere Theologicas continet , «?>: nonnifi Miniftros 
fpeftat, a Senatu fuit probata hoc Decreto : „ Nos Jo. Rodolphus Burcardus 
j, Conful & Senatus Civitatis Bafilienfis. Ciim hodie Formula nomine om- 
„ niumTheologorum noilrorum per Rev. &:Doft.JohannemZLiingerum Th.D. 
„ & ProfeflTorem , Bonaventuram a Brunn , Petrum Werenfelfiuin i< Matthaeum 
Merianum Partores fuinec propofica, nos eamper omnia verbo Dei, noftrae 
Confenioni, &do£lrinae publice apud nos receptae confcntaneam deprehen- 
dcntes,poteftare principali lancimus, S>c legeni perpetuam natuimus, cui om- 
nes,qui in ditione noftra aut in fcholis aut inTemplis docent & dodurilunr, 
5^ fubfcribanc , qui vero fubfcribere detrettaverit , muneri Eccleriaflico vel 
„ Scholaftico inidoncus cenfcatui•. Aftum & Decretum d. 6. Martii lojf. Jo. 
', Conradus Harderus, Archigrammatcus Bafilienfis fcripfit ". Poftea vero A°. 
1722. haec eadem formula aucoritate Senatus Ducentumvirorum folenniter fuit 
abrogara. 

Adde, hanc V. Cl. hypothefin fcmet ipfam evertere•, fi enim ordinatio aCol- 
lec^io mixto &: fuffragantibus etiam Laicis fafta invalida eft & nulla •, fequitur 
in^Ecclefia Bafilienfi nullam ordinationem &: nullum jus ordinandi efle. Nam 
qui ordinancur ad Minifterium , ordinantur , uti di£lum , a Convcntu Eccle- 
fiaftico , in quo funt quatuor delcgati Laici, nec tamen, qui ordinatus efb Mi- 
niikr, fimul etiam jus accipit alios ordinandi j Profeilbres Theologiae eligun- 
tur ab iisdem quatiior Delegatis Curatoribus & a Senatu Academico ; Pa- 
ilores in Urbe eliguntur a coetu , hoc eft potifllmum a Laicis. Si ergo nemo 
dare porefl: , quod non habet , quid habet Vir Cl. & unde accepit ? & fi ni- 
hil accepit , quid aliis dare poteft ? Vide fupra p. 187. Ne longiim faciam , 
&c ne vitilitigatori occafionem praebeam •, il virum Cl. hujus hypotheieos 
nondum poenitet pudetque , edat bona fide omnia , tum quae ipfe de hac re 
per totos triginra annos auc hinc inde edidk aut Magiftratui exhibuit , tum quae 
AmpliHimus ordo decrevit •, & patebit manifefto , illum ccnties Dccreta Magi- 
ilratus,cui fe obedientcm fore quotannis jure jurando folenni interpofito promi- 
ferat , contemfiile , & imperium in imperio , novique Papatus tyrannideni afrcdaiTe. 
Adjiciam unam Conrukationem d. 28. Aprilis 173 1. in Senatu le£lam &: ap- 
probatam. „ Tredecim viri & quatuor Delegati, ex Decreto d. 31. Martii 
„ confultantes , quid Paftoribus aliquot & Profeilbribus Theologiae , qui d. 7. 
ejufdem menfis Libellum memorialem exhibuerant , fit indicandum , JLidica- 
runt , iftis Viris per Delegaros in Conventu ecclefiaftico , eam ab caufam ex- 
prefle indicendo , ad formam confultationis prioris exponendum cflc , Am- 
plifllmo ordini duo praecipue infolcntia & nuUo fundamento nixa in illo Li- 
bel!o fuiile vifa , primo quod ordinis Ampliilimi jus fuprcmum in rebus Ec- 
„ clcfiafticis, quod inde a tempore Reformationis habuit , in dubiuni vocenc, 
5, aperre contendentes , a fuis Decretis ad ordinem AmpliiHmum provocari 
non pofle•, iecundo quod fe folos Candidatorum Minifterii eile judices con- 
, tendant : cum ramen nec hoc nec illud veritate fundatum reperiatur , quin 
contra AmpliiTimiis ordo fuum jus fupremum in rebus cccleiiafticis , prout 
' omnibus Rebufpublicis Evangelicis in Helvetia & extra Helvetiam comperit , 
itafundatum fciat, ut exfpeftet , Paftores iftos & Profeflbres Theologiae illud 
amplius non infrafturos , nec principia cum eo pugnantia & in Libello allata 
in pofterum pofituros eiTc. Porro cum Ampliiilmus ordo alium Conventum, 
, Candidaris Minifterii praefeftuni , non norit, quam Conventum Ecclefiafti- 
, cum , in quq fint etiam Delegati nomine ordinis Ampliflimi , ut in pofte- 
rum , juxta ordinationem bene conftituram , ad Receptionem & Cenfuram 
Candidatorum Miniftcrii Bafilienfium , non nifi cuna Delegatis procedatur. 
- Poft 



ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 213 

Poft exclufos quatuor delegatos exclufiu edam Taflorem fuum eundemque 
meum , ad quem tamen de ncgotiis Dioecefeos fuae cognitio caufae proxime 
& primario pertinebat, vide Vitam Gregorii Nazianzeni •, quid dico exclufic ? 
imo per annos complures acerbiifimis contumeliis affecit , & conviciis fcurrili- 
bus profcidit homo ingratiflimus ; cunique Paftor ille idemque parens meus tan- 
dem epiftola ad Ecclcfias Helvetiac Reformaras de injuria & fibi & mihi illara 
fuiflec conqueftus , ita refpondit J. L. Frey , ut verba non inveniam , qui- 
bus indignitarcm rei exprimere poflim. Adfcribam finem refponfi : „ Si , in- 
„ quit,quae propudiofe & flagitiofe hic Paftor commentus eft, de origine hu- 
,, jus certaminis — de icxcentis denique aliis, ii piobra , contumeliae , cavil- 
„ lationes , mcndacia , fraudes a fplendida diEiata bile , & ita curate per to- 
„ tum hoc icx\^.\xm.fparfa , ut nihil magis metuiile vidcatur D. Paftor, quam 
„ ne forte aliqua periodus iftis floribus & elegantiis careat ; fi , inquam , haec 
„ Sc plura alia fingularim nobis cilent excutienda, 6cjull:o lumine perfundenda, 
„ non ΕρίίΙοΐ3ε fed voluminis eiTet hic parum gratus labor. Dcnuo in Domi- 
j, no valete , Patres, Frarrefque venerandi & conjunilifllmi , proque fiiluris 
„ Zionis curandis Deum O. M. una nobifcum orate, hancque noftram -arcLppii- 
„ σία.]/ aequi bonique confulere ne gravemini". Haec efl: ■ατΛ^ρψΙα. Theologi- 
ca,& ciiratio fiilurarum Zionis ! Si nuda fafti inficiatio & negatio fufficit, om- 
ncs calumniacores, mendacio & impudcntia inftrufti, eifugient : at qiia fronte 
aufus eft negare, quae tpti civitati notiillma eiie fciebat, & quae a me dudum 
coram Tredecimviris &: quatuor Delegatis d. 24. Scpt. & 5). OAob. 1751, de- 
monftrata fuiilc ignorare vix porerat ? Age fi caufac fuae confidit, pctat e Cu- 
ria Relationem illam ab Aftuario Reipublicae fcnptam, qua non minus mode- 
ile quam evidenter (^cum accufatores mei omncs adhuc cflcnt fuperilites) o- 
ftendi : Notata ftiidioforum nullam vim probandi habere; PiOtocolIum a falfa- 
rio rotum fuiflc poftea confictum ; teftes produftos niliil dixifie, quo accufa- 
tio probari poflit •, Afta Thcologica ilbi ipfis contradicere , & non bona fide 
cdita , fed multa , quac nunquam produiVa fuerant , inferra , & , quae produfla fuc- 
ranc,omina aut immutata fuilTe. Haec velim examinet&,ii poteft , refellat κατά, 
sroL•. Quam denique excufationem afFerec , quod in cum cui inultis nomini- 
bus honorem & reverentiam debebac,in Avi Aviaeque fuae confobrinum, in A- 
vi fui per annos triginra Collegam fidum , tandemque in munere Paftoris fuccei^ 
forem , in fenem vicinum , cujus catechumenus fuerat , a quo nulla unquam inju-• 
ria laefus erat , tam imporenter atque petulanrer invehi non efl: veritus ? cum 
praefertim Canones veteris Ecclefiae de Clericis maltdicis maxime in Sacerdo- 
tes,8c de kis qmfalfo acaifant fratres fuos & de honore Epifcopis exhibcndo 
fcmper in ore haberet, quos tamen non ipfe folum non fervavic, fcd de obe- 
dientia Profeilbribus Theologiae (de quibus vcreris Ecclefiae Epifcopi ne oer 
fomniuni quidem cogitaveriincj) a ftudiofis debica, infigni vel ignorantia vel 
fraude, eft interpretatus, 

Exclufa ergo majori Senatoruhi Ecclefiafticorum parre, reliquum crat, ut ipfe 
Theologus extraordinarius , qui tamen Senaror Ecclefiafticus tunc non erat, 
quippe non ad regendiim fed ad docendum vocatus (p. 18 7.}, fefe inConventum 
intruderet, & non folum primo unicus delaror , accufator & reftis, A'erum e- 
tiam judex, praeco, didaror & carnifex &r omnia eflet, &: pcr falfa fuppoilta & 
narrata, tum avunculum fuum, tum Cl. Ifelium, ut diximus, tum alius diios Vi- 
ros prope oftogenarios , tum denique ίρΓυπι conventus Praefidcm , qui tamen fuf- 
fragium non habebat,quique dc Jure quatuor Dclegatorum ad eumurque diem a- 
perte aTheologoextraordinario diilenferat, fibi focios adjungerec, ipfe vero rc• 
gnum obtineret p α,λλοτριοί-ττίσκ.Ο'πΌ? , •^ (^ιΧο-ττρωΎίΰαν ΔιοΤρέ<ρ«5 , λόγοι? -JsrovvjpoTs (^Χυα.•• 
fciv v.ua-i, κ,έκ- τ-,ΐί ΐΛ.•/.Χ>}σία.ζ ίκ/2(χλλω7. Huic faftioni me oppugnanti cum refiile- 
rem , caufa non erat , cur nuperrime quidanr me apud Em. Cardinalem §luirinum 

Dd 3 accu- 



214 PROLEGOMENA. 

accufaret, quod etiam integros facros ordines cavillari religioni mihi non dti- 
xerirn ; cum & ifte ordo facer non eifet integer ^ & dux ejus eflec certe extra 
ordinem : nec dubito,quin ipfe Vir Illuftris, etiam altera parte audita caufaque 
cognita, ilc pronunciarurus, hanc focietatem non ordinem facrum auc conven- 
tum Ecclefiaiticum , fed Convenciculum potius & 2i;Wov λ/ΐτ^ικ^ιν fuifle. Quid 
quod iile Conventus Ecclellafticus ita diilus fuit regula Lesbia, fe ipfa alternis 
longior &: brevior , cum libelli fupplices Magiftratui ingenri numcro exhibiti 
modo a fcx , modo a quinque , modo a qiiatuor , modo a tribus , modo a duo- 
bus , modo ab uno , modo a ncmine fubicriberentur , & fubfcriptores aliquando 
«^raviter teilarentur , etiam eos qui a Conventu abfuerant , &c Libellum nec lc 
gerant nec videranc , illum taraen per omnia approbare ? 

Si qui adliuc falfo Conventus Ecclefiaitici nomine , & ingenti confidentia 
Theologi extraordinarii volenres decipiunrur, decipiantur; videant tamen,ne in 
illos quadrct Apologiis Jothami de rhamno Judic. IX. Hic vero tacere non 
debco , plurimos autoriratem illam adverfariorum meorum &c jus divinum, quod 
fe habere jadant , contcmfifle, & de me deque iUis longe aliter 8c reflius fen- 
fifle. Primum produco quadraginta tres patres farnilias ex coeru meo,inter quos 
erant quatuor Senatores, qui lcriptum horribile in me rriduo antc praelegi au- 
diverant, fex duccntum viri, quin & ipfe affinis Cl. Frey , fori judicialis aflef- 
for. Hi omnes officii fui efle exii1:imarnnt , ut afTeitum erga parentem atque 
me illico teilarentur hoc libello fupplici d. 17. Dec. 1725». exhibito. „ Non 
„ fine dolore intelleximus , Diaconum noilrum de Libro quodam Graeco, & 
„ quibiisdam ante complures annos a ftudiofis exccptis interpretationibus apud 
,, Ampliillmum ordinem graviter accufatum , adeoque ab officii fui adminiftra- 
„ tione (falvo tamen honore Tuo} tantifper remotum fuifle : quae res paren- 
„ tem ejus , Paitorem noftrum, ira afFecerit ut hoc rerum ftatu munere fuo fun- 
„ gi non pofllc. Nulli quidem dubitamus , accufatum , quam primum fe de- 
„ fendendi ipfi data fuerit facultas, inocentiam fuam clare demonilraturum : icd 
„ graviflimum nobis cft, interim nos & libcros noftros & aegrotos privari in- 
„ ftruftione, admonitione, & folatio amborum verbi divini miniftrorum nobis 
„ cariflimorum , qui ira omnibus nobis fatisfecerunt , ut nemo habeat , quod con- 
„ queratur. Ideoque fuppliciter & humiliter petimus , velitis diftumnoftrum Dia- 
„ conum ita refl:ituerc,ut munerefuo iterutn fungi poHlcutque adeo nosfcftum 
,^ inftans laeti & concordcs celebrare , & annum in pace claudere poflimus". 

2. Ciim vero adverfarii mei triumphaflent (fi omnino bella ejuimodi Iheo- 
logica trinmphos habere poflunt,} efFeciilcntque ut locum meum alius occupa- 
ret, difceiTi inBelgium invitatus a cognaris meisiin quorum bibliopolio cum for- 
te incidiiTcm in Paftorem Seniorem Remonftrantium Amftelodamenfium, ifquc 
audico j cujaseflem, moderationem celebris Theologi Bafilienfis praedicailer , 
me vero praeter exrpeftationem non applaufiile miratus fuiflet , ut poft meri- 
diem ad ipfum convenircm , rogavitj quod & feci, &, qualem vir ille raodc- 
rationem mihi exhibuiflet, mulris narravi •, quae cum ipfi incredibilia viderentur, 
promifime A£la ipfa, aTheologis illis propediem edenda, quam primum ex pro- 
ximis nundinis Francofortenfibus accepiiTem, cum ipfo communicaturum. Pofl:- 
quam vero illa Afta vidic , ftatim ea & cum Collegis communicavit, & Rote- 
rodamum atque Ukrajeftum mifit , & de mc , quod poftea refcivi , ut in femi- 
nario Remonftrantium ftudiofos Philofophiae docerem , Sc virum Cl. JO. CLE- 
RICUM , labore & fenio tum prope fraiStum atque debilitatum , fublevarem , fe- 
rio cogitare coepit, effecirque tandem ut Cl.CIericus menfejunio 1731. hone- 
ilam miinonem peterec acciperetque , ego vero in ejus locuni lurrogarer. Simul 
autem mihi fignificarunc Delegati Rev. Societatis Remonflrajit jnm ^k cor\(\\i\im 
quidem meum in 'Prolegomenjs expofitum utroque pollice probare , fed legilTe 
etiam Αδία Theologorum j licet vero de innocentia mea & futilitate accufatio- 

nis 



ΓΚΟΕΕΟΟΜΕΝΑ. 2if 

nis fint perfuafi , judicare tamen inrereiTe & exiftimationis meae & Societatis, ut 
vel fcripto edito vcl apud Senatum Bafilienfetn me prins purgem, quam munus 
demandatum auipicer. Redii igirur Bafileam , ingreiTus viam , quam putabam 
breviflimam , quae ramen artibus & tergiverfationibus advcrfariorum fafta efl: 
longiilima. Tandem cum Societas Remonftrantium ex teftimonico fenatus Ba- 
filienfis intellexiflet , me auditis qiierelis meis eatenus reititutum eile , ut om- 
nes funftiones facras , quae verbi divini miniftro competunt , iterum exercerem, 
lireris manu tredecim Delegatorum fubicriptis invirarunt , ut reditum ad ipibs 
omni abjefta mora maturarem. Difceifi ergo Bafilea d. 26. Maji 1733. & ab 
co tcmpore inter Rcmonίl•ranrcs ita vixi atque ita munerc meo funftus fum 
ut omnium & fingulorum propenfam erga me voluntatem non uno teftimonio 
fuenm expertus. Hoc Virorum oprimorum &: nullo afteilu pravo praepeditorum 
judicio, quo caufam viftam Hbi magis quam vidricem placere fignificarunc , &c 
a fententia Cl. Werenfelfii , cujus fcripta magni faciebanc, in hac re difcederc 
non funt veriri , faepe me fum iblatus : ilmul autem fumma cum voluprate & 
veneratione agnovi mirabilem atque fapienriilimam Dci providentiam , qui , ut 
ex tencbris folet lucem elicere , me bomineni obfcurum , & nihil quo fe οοιη- 
«lendarec habentem praeter Afta Theologorum , hac ipfa via , qua adverfarii 
me perdcre atque infamare volebant, me lervavic &c ad munus honorificum e- 
vexit. 

3. Poftquam autem Baillcam , uti dixi , rediiilem , & Libellum fupplicem 
d. 22. Sept. 1731• Senatui exhibuiflem ddegati func Tredecimviri & Scholar- 
chac , ut querelas meas audirent , & ad Senatum rcfcrrent. Hi mc d. 2 f , Sepr. 
& 9. 0£tob. audiverunt, & quae diccrem vera eile & evidentibus probata re- 
ftimoniis omnes intellexerunt , ied confulrius judicariinc , ne Theologi magis 
irritarentur , duas illas (quas fupra Cl.Frey cxpendendas coramendavi p. 213,) 
prolixiores Relationes fcnpto confignatas in unam breviorem contrahere, qiiam 
ad Senatum retulerunt d. f. Dec. 1731. addito confilio : me aliquo fo/atio ef- 
fe levandum , fibi videri. Deniquc d. 22. & 24. Martii 1732. Senarus priori 
decreto refciiTb me reftituit , liberraremque omnes fundiones facras , quae Verbi 
divini Miniftro competunc,exercendi rcddidic , eamque fenrentiam d. 8. Oftobr. 
&c 6. Dec. denuo confirmavit. Hac libertate poftea per annutn integrum ufus 
fexagies ex eodem praecipue fuggeilu , unde detrufus fueram , & in aliis etiam 
Templis , Sermones habui , & S. Coenam & Baptismum adminiftravi, Idem 
Senatus me Ecclefiae Reformarae Argentoratenfi lireris d. 14. Febr. 1733, icnp- 
tis , ut me in locum defun£li Pallons eligerent , commendavir. Liret autem 
adverfarii mei illi Decrero Senatus vehemcntiflime rcclamarenc , aliter tamen 
longe de eo fenfit Ecclella Tigurina , (ad quam roties provocaruntj d. f. Julii 
1732. „ Judicamus, inquiunt,officii noftri eile, ut coram Deo &: Ecclefia iln- 
„ cere declaremus , nos nec novum examcn , ncc refcifllonem auc immurado- 
j, nem Dccreti Ampliflimi ordinis & receptionis W., nec novas lires auc con- 
j, tradiftiones quacrere". 

4. Qiiin etiam V. V, yo. Stoeclinus Paftor ad D. Tbeodorum , qui prius & 
diu quidcm partes Adverfariorum meorum feftatus fuerar, poft illud Ampliill- 
mi ordinis Decretuni omni data occafione, quoad vixir,me ut Fratrem & Col- 
legatn fuuni agnovic, &teftimonio dupuci tum Ecclefiae Argentorarenll , utme 
Paftorem fuum eligerec , rum Ecclefiae AmftelodamenfijUt in numcro Frarrum 
baberet, commendavit •, quod pofterius teilimonium A°. 1733. cum pluribus 
aliis Paftorum , Adminiftroaim , &: Prcsbytcrorum Laicorum Bafilicnlium tefti- 
moniis Confiftorio Ecclefiae Reformatae Amllclodamenfis petenti exhibui. 

5". Cutn modo Cl. Werenfelfii mentionem fecerim , de eo etiam pauca funt di- 
cenda. L• quidcm nefcio quomodo primum co delapfus eft , uc inter accrrimos 

ad- 



2ΐ6 ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

adverfarios meos nomen fuum profiteretur , poilca vero & fubito ita difceilir , 
& nec convenrui ulli intereife , nec verbum dc toto negocio amplius audire vo- 
luerit; cumque quatuor refidui (qui fe adhuc piiblice Conventum vocabant, li- 
cet privatim apud Wercnfelfium in hac ipfa epiilola agnofccrent , fe non efle ni- 
fi minorem Conventm partem) literis aculcatis d. (2. April. τ 733• fcripcis ipii 
cxprobarent, cur, fi eadem fentiret, quae prius, non eandem agendi rationem 
teneret , & caufam Dei , ut ajebanc , propugnaret ? Refpondit d. 17. fe non 
ideo dirceiriil*e , quod fencentiam mutaiiet,red quod expertus efiec „ ingenia no- 
„ ilra fenio non fieri capaciora , fed capacitatem multum imminui , & has lires 
„ incrementum Chriftianifmi fui impedire, illis fe faepius exarfiiTc arque irrita- 
„' tum fuilTe,& manfuetudinis nobis tam neceiTariae naufragium feciiTe". Uri- 
nam clarius&ckius mentem ruamexplicuillet ! Cum tamen ipfe fateatur , (quod 
omnibus Afta illa legentibus manifeftinimum εΠ:,) Aftores afFedibus vehemen- 
ter concitatos fuiiTe, minime id quidem probac,illos rede & vere judicafle,nam 
impcdit ira animum , ne poillc cernere veruni. Idem clarius dixit poftea , cum e- 
nim Collegae illi rcnunciarcnt , fufpicari fe, eum fplene laborare, qui vano me- 
tu familiam timeret , a qua nihil ^^tt timendum •, refpondit , fe nunquam lic- 
nofum fuiife , nec homines timerc , fed CoUegarum potius praecordiis bilem 
inaejluajje. Id & Collegis retiilit & aliis etiam narravit , qui rei internuntius 
fuic,vir Rev. Theodorns Falcifius Bafileae ad D. Martinum Adminifter. 

6. Poftea cum in Belgio rumor finifter de me fparfus eilet, ut illum refel- 
lerem , nomen meum in" Candidatis ProfelTionis Rhetoricae in Academia Ba- 
illienfi tunc fortc Vacantis fum profeflus , in quorum numerum nemo per 
Le^es Ciyitatis recipi potefl: , nifi & Civis fit , & exiftimationis integrae. 
Qiiod vero petii , a Curatoribus & Senatu Academico me obtinuifle , fidem 
facit iequens Epiftola , quam eo tempore etiam Confulibus Amflelodamenfi- 
bus exhibueram : 

Vir pl. Reverende & CUriJfime^ Amice ChariJJlmel 

POilquam cx Revcrendo Tuo fratrc Petro cognovi, Te valere, & Tibi ila- 
re lententiam,ut pro vacante apud nos Cathcdra Rhetorica nomcn Τ uum 
inrer candidatos darc velis, magnum inde percepi gaudium, fperans hoc modo 
nobis affulfuram occafionem , qua Tui iterum compotes fieri queamus : Qua 
proptcr licet Tu quidem per leges Academicas non pollis pro eligibili haberi, 
nifi praefcns publicum fpecimen edas,&: tam difputando cum Tuis Comperito- 
ribus, quam lcgcndo Te exerceas, tamen hoc in AmpliiTima Regentia dic Vc- 
neris habira a nobis fuit eifedtum , ut fiquidem praefenrem te fiftas , fine ulte- 
riori conrroverna & ad fpecimina admittaris & pro eligibili habearis ; Cum e- 
nim Lirerae Tuae ad Magnificum Dn. Rcdorem datae in pleno confeflu eiTent 
perle£>ae, quidam eo obnitebantur , ut ante advcntum Tuum nihil ftatuarur, 
contendcntes , eam Tibi annunciandam fententiam , ut fi praefens ad fpecimi- 
na admitti velis , tunc demum quaeftio ventiletur , an admittendus fis nec ne ? 
Alii vero dcmonftrarunt , nil impedire, quo minus haec quaeftio Tc abfenre 
decidatur ; & hacc ultima fententia locum obtinuit , adeo ut in controverfiam 
veniret , an tibi concedendum , ut inter candidatos Profeflionis Rhetoricae no- 
men Tuiim dare pofTis , & ad fpecimina admitti ? Moverunt quidam , quorum 
nomina Te non larent , omnem lapidem, ut rei decifionem impedirent, & pro- 
trahercnt. Obtinuit tamen contraria fententia,&: ab amplinimo Senatu Acade- 
mico fuir conclufum, ut,fi huc accedas, Tibi aditus ad edenda fpecimina pu- 
blica non dencgetur •, cum igitur aequali jure cum reliquis candidaris uti queas, 
Tuum efl: videre , ea adhibere mcdia , quae Tibi hanc occafionem utilem red- 

dant: 



PROLEGOMENA. 317 

dant ; fi Te praefente hic frui potcro, maximo id mihi crit folatio j tamen u- 
bicunque eris, gaudebo , quando Te bene valere & res tuas tibi ex voto fucce- 
dere , audierim : Vale &c amare perge 

Tuum addiftiiTimum 

Bafikae d. i. Decemiris, Franciscum Christ. JU.D. Archigrammateum 

A. S. 1733. Rcipublicae Bafileeniis, & Scholarcham. 

Cum A', 1*44. Cathedra linguae Graecae in Academia Bafilienfi poft mor- 
tem V• Cl. Samnelis Battierii vacaret, petii a Senatu Acadcmico, ut mei ab- 
ientis ratio haberetur. Ille, ne quid tcmerc ageret, ex ordine Ampliflimo d 
7. Julii quaefivit , utrum id liceret ? eoque refpondenre d. 15•. Julii, licere , 
aCuratoribus atqueSenatu Acad. non folum fpeciminum edendorum mihi , ut 
ProfefTori extra patriam degenti, gratia fafta eft, fed etiam d. 1 2. Odob. Pro- 
fclTbr Linguae Graecae elcftus , & d, 14. cjufd, , ut mos eft , ab ordine Atn- 
plifllmo confirmatus fui. Licet autem poftea , urgentc Socierare Remonftran- 
tium j munus iftud oblatum recufaverim , anno tamen iequenti 1 745 . Bafileam 
petii , ut matrem mcam , matronam opcimam atque enamnum pcr Dei gratiam 
fuperftitem , vidcrem , ibique non tantum axnicos veteres , quales reliqueram , re- 
peri , (ca etiam ab aliis omnibus , a Senatoribus, Profeilbribus , etiam Theo- 
logis duobus , Miniilris verbi divini , Civibufque honeilifllmis , tam comitcr ex- 
ceptus fum , acfi nulla unquam advcrfariorum meorum akercatio atque accufa- 
tio fuiflet audita. 

7. A°. 1746. trajcci irt Angliam (Uti dixi p. 22. 47. yo. f^, 5-8. 112.} 
ibique vidi RcvcrendiiT Archiepifcopum Cantuarienrem , τον η>Ί h kyioti , qui 
tricennio anrea, cum eflet Epifcopus Oxonienfis, ad ejus urbis Bibliothccas & 
MSS. adirum mihi patefecerat , & poft tam longum temporis inrervallum non 
fine voluptate colloquiorum noftrorum recordatus eft , quin & Bibliochecae 
Lambethanae codices & alia, quaecunque poflet, auxilia liberaliiTime obtulir, 
menfae eriam honore me dignatus. Idem de meo confilio judicium fuic alterius 
Angliae Primads, qui nunc eft Eboracenfis Archiepifcopus , quem & A°. 171 7. 
Cantabrigiae noveram, & ante hoc decenniuin,cum Hanovera , ubi Regi a fa- 
cris fiierat , rcdicns Amftclodamum tranfiret, videram. Ut nunc V. Cl. Ni- 
colaum Mann , Magiftrum Hofpitalis in Carthufia Londinenfi , aliofquc plu- 
rimos , Germanos , Belgas , ctiam Theologos in Academia Lugdunenfi, Ukra- 
jeftina , & Franequerana , Confilium meum & privafim & publice probantcs 
taceam. Quae non ideo afFero , ut vel favorem ledVoris mci eliciam , vel fcrip- 
ta mea communi omnium librorum forti eximam , fcd ne inauditus condemner j 
caeterum contentus, fi quis recognita judicaverit: 

Sunt bona, funt quacdam mediocria , funt mala plura, 
Quae legis hic : aliter non fit, Amice, liber. 
Ut vela contraham, extremum nunc alloquar Cl. Frey: Si remper& inde abinido 
rigideOrthodoxus&rcceptarum rententiarumomnium tenax fuifti, cur, quaefo, 
aliud fimulafti, & difcipulo tuo, annorum feptendecim, cum te primum audi- 
ret , adolefcenti , moderationcm , tolcrantiam,liberratem rennendi&, quac fenti- 
rer , dicendi praeceptis tuis omni cura inftillafti ? an ut haberes , quem ira a te for- 
matum propter hoc ipfum deinde proderes,perderes,arquedifcerperes? Sinau- 
tem adhuc es, uti prius fuiili, Theologus Latitudinarius, qui fit, ut fafta tua a 
verbis tuis ita diiTentiant ? ut animi tui confcientiam non ciires ? nt remoro aiFc- 
ftuum velo non tandem, dum adhuc tempus eft , confideres, quid haftenus c- 
geris ? Si denique animus tuus nunc immuratus eft , ira ut priori errorc abjcilo 
alirer nunc fentias•, nondebcbas tamen cum crroribus illis ffi omnino erroresfue- 
runr) ctiam auream Servatoris Regulam abjicere, & alii facere , quod ribi fieri 
nollcs : fed cum pcr annos viginti quinque tibi erranti nemo moleftiam crea- 

Ε e vcrit , 



2ΐ8 ■ ρ R ο L Ε G ο Μ Ε Ν Α. 

verit , cur ηοη etiam alios errantes , & in errorem a te induftos , tolerare , le- 
niter cum illis agere , Sc fparium ad poenitentiam concedere , potius quam nec 
monitos nec auditos accufare , horridam excitare tempeftatem , ex obfcuro ia• 
gitras venenatas in incrmes & incautos emitterc , mendacia mendaciis tegerc , Sc 
bella ex bellis ferere maluifti ? 

Habes., Le£tor, brevem Hiftoriam longae litis , quac editionem hanc Novi 
Tcilamenti per totos viginti annos eft morata. Nunquam , fateor , illas in me 
fcripras Aftiones aut illarum partem legere potui , quin me & Adorum & Spe- 
ftatorum puderet, & Poetae didum vcniret in mentem: 

Excidat illa dies acvo , nec poftera credant 

Secula : nos certe taceamus , & obruta multa 

Nofle tegi propriac patiamur crimina gentis. 
Me interim mentis bonae confcientia tacitus confolabar,rperansfore,ut,deferve- 
fcente adverfarii ira,pax aliquando componeretur,quamnon folum iilcntio,fed 
etiam precibus fubmillloribus & humilioribus , quam ut multis forte, qui litibus 
nunquam impliciti funt , probentur, eram redemturus. Cum vero videreni, o- 
dium Theologi extraordinarii indies intendi , & fcriptum ejus poilerius priori 
femper efle ferocius atque amarulentius j porro novos fubinde hoftes , inque iis 
2). Gerdefium Sc nuperrime J. J. Breitingenim^ qui cramben repeterenc, mi- 
hi fufcitari , alios vcro diuturnum meum filentium male interprctari , non po- 
tui me continerc , quin hac occafione rem totam aut fummam rei aperirem. 

Debeo hoc primum veritati j quam , me tacentc , alios in lucem protraherc 
aut velle aut pofle , vix uUa fpes erat. Debeo difcipulis &: auditoribus ex Coe- 
tu meo , qiii contemtui & odio adverfarii funt expofiti , quod pcr annos duo- 
decim nullam meam haerefim olfeciflent , aut contra me & contra femetipfos fal- 
fum reilimonium dicere religioni duxiilent. Debeo mihi ipfi & amicis meis , 
ut eorum de me judicium 8c exiftimationeni meam tuear. Debeo Patri optimo 
Jo. RoDOLPHo Wetstenio p. m. & fratri carilllmo Petro Wetstenio, 
mala plurima paills, quod caufarti meam meliorem femper judicaviiTenr. Dc- 
beo denique familiae meac , ne a virtute majorum degcneraviiTe , aut maculatn 
illi inufllfle, aut praecepta eorum & excmpla non fecutus fuiile, videri poilimj 
JoANNi Wetstenio J. U. D. & Profeflbri, in Literis & Philofophia Prae- 
ceptori , a quo , cum Bibliothecarius eflet , jam ante hos quadraginta annos 
codices Graecos MSS. verfarc didici; Jo. Rodolpho "VVetstenio S. Th. D. 
meo in Theologia Pracceptori , qui cum me ex facro forte fufciperet , titulo 
natalitii mei hoc diftichon fcripferat : 

Augcat hic natus felici gaudia nollra 

Omine , fit Patriae gloria magna fuae j 
Ejufque Patri itidem Jo. Rodolpho Wetstenio S. Th.Prof.,ex cujus prae- 
cipue fcriptis & epiftolis ineditis' didici , tum quibus artibus Formiila Confenfus 
in Ecclefias Helveticas irrepfiiTet, tum quantum Theologi novi & fylkmatici a 
dodtrina non Patrum folum veteris Ecclefiae , verum etiam eorum , qui feculo 
decimo fexto Ecclefiam rcformare fuerant aggreffi , rcceflliTent ; proavo mcoSE- 
BASTiANo GuNTZERo, qui plura nummorum millia Teftamento legavic , ex 
quibus novo ProfeflbriTheologiae ftipendium perfolverecur , non certe co confi- 
lio , ut in pernicicm civium honor ifte verteretur , nedum ut fua pecunia aleret 
hypocritam , qui otio fuo abufus liberorum hominum capitibus infulcaret , & ip- 
fius teftatoris pofteros per calumniam accufaret, atquc indignis modis vexarct} 
& alteri proavo Jo. Rodolpho Wetstenio Reipublicae Bafilienfis Con- 
fuli, qui non folum domi furores Theologorum ita compefcuit,ut, quoad vixit, 
non crumperent , & bella civilia inter pagos orta compofuit , fed eciam , cum 
Monafterium legatus Hclvetiorum miflus eflec , fua unice prudentia , fuis con- 
filiis & incredibili labore id effecit , ut ab omnibus pacifcentibus , & ipfo Ini- 

perio 



PROLEGOMENA. 



21^ 



pcrio Romano Cquod nuUi alii Reipublicae, quae prius Imperii Romano-Ger- 
manici pars fiierat, quantum novi, contigitj) Reipublicae Helveriorum libercas, 
ttuTow.uict atque fummum imperium agnofceretur , idque Inftrumenro Pacis 
Weftphalicae diferns verbis iniereretur. Cujus viri imagincm, dcganrinime nu- 
pcr in aes incifam , naftus cum ad finem FiOlegomenorum perveniflem , non 
poCLii qiiin oculos, a foedo adverfariorum fpcftaculo averfos, in eam defigerem, 
& animo in jucundiorem exemplorum domeilicorum contemplationem exfparia- 
rer •, qua Γι me ad gloriam inflammari, & in anriquam vircutem animofqiie vi- 
riles excitari dicam, nihil dicam aliud , quam quod ipfe fentio , & fidem , uC 
fpero , facile inveniam. Quid jam in opere ipfo praeilirerim , judicabunt alii. 
Id aurem , opinor, judicabunt aequi bonique omnes, uc vires mihi defuerint , 
quas fcio & fcmper exiguas fuilie, Sc adverfariorum in me impetu haud parum 
fraftas atque hebetaras efle, voluntatem ramen,diligentiam, & iludium vcriratis 
arque virtutis, quanrum humana imbecillitas paricur , Liberratis denique,& Pacis 
cum omnibus colendae, nunquam defuifle. Scripfi Amftelaedami d. 27. Maji 1749. 

£rrata. 



>g. 8 



10 

II 

12 
16 

20 
22 

23 
32 

33 

41 

42 

44. 

46 

50 
52 

56 



57 



59 

60 
61 
62 
67 
68 
69 
72 



74 

77 

81 



87 



1. 



6 vMererur 

7 Codicetn 

14 Selcdum 

27 ^^■{φίΧ^ 

i6 afne naratione 
29 fel 

7 ibla 

13 tri^inra 

15 Waltonus 
21 teftimonius 
18 locos 
10 obfervaric 

6 α ftie rationi 

3 α βηί Fragmenrum 
10 α fine ί'χκλκΓκι» 

9 α fine. corrediores 
12 huis 

i; <j fine tranfiiit 
26 dicunter 
I ο <i fir^e menbranaceus 

8 α fixe qui 

8 ίβ^ΛΙ^ί 

17 Hanccum non reperirem ufus fumexcerptis 

Beneelii. tie/e 

18 α fi?ie Fdber Fabri 

4 α fii/e. Johanis Johannis 

17 Varnfpergcnfis Varnlpergenfis 

η 98 Tubingenfe TuricenleiiveTigu- 

rinumCancicorum Luc. I & II Plakerio 
literis uncialibus fcripto adjedtorum 



videretur 

Codicurn 

Deledtum 

narrationc 

fed 

folo 

triginta 

Woctonus 

teftimoniis 

locis 

obfervavit 

raiione 

Fragmentum 

iKKXr^tr HX.V 

corredtiones 

huic 

tranllic 

dicuntur 

membranaceuJ 

cuius fecunda 



Pag. 12 afine. quibus 
95 10 raiinncm 
99 5 habat 
II luut 

100 II <j fne c'amfn 

10 1 9 maled eentiam 
7 J flne qnod 



89 



3 poruii 

18 porfus 

33 Fide 

ult Apocalypeos 
24 Biiliothecae 

; debiro 

15 α fne hominem 
29 collatjr 

34 Parif. adde 1553. 
5 α fine Latinae 

penult. Cappadociea 

29 ^^Λ'^φα.λΛα^ΐί 
14 Camhefifius 

1 9 α fine τϊ; 
i6 liuguae ^ 
17 η hil 

3 ; L•lbertus 

12 afine Horfmidae 

\o Rerra6lionibus 

16 Biblcram 

35 Bruxelias 
28 tam 



potuit 

prorfus 

fine 

Apocalypieoi 

Bibliotheca 

dubito 
honiinum 
coUocatur 
& Petavii 1612. 
adde. 
Cappadociae 

Combcfifius 

adde τοΖ 

linguae 

nihil 

Liheratuf 

Hormisdac 

Retradtationibuj 

Bibliorum 

Lovaniutn 

tuin 



104 


14 Λ fine legcrir 


118 


9 λύπί 




ΙΟ Scd 


119 


3 I 'IvrciSt 


123 


11 Tni 


124 


I Bis)\yicfii>y 


120 


2 Thephyladi 




32 apnd 


127 


10 Gcaecos 




35 Prolegomenorutn 


12« 


3 vohis 


Ϊ3Ι 


6 vocabis 




II cognoicibles ' 


133 


?••.. 




25 nifii 


141 


10 COLINAE 


143 


38 praeterae 


14+ 


la zsafcc 




27 χ.ίφαλνιΐ 




1 1 α fiiie pofuiiTe 


1+7 


2 fubnotationam 


150 


3 corredtorem adde 




de & vere fieri. 




2 α fitie c\ 


151 


8 α fiae Stephani, 


154 


28 auguflias 


157 


21 codicis 


159 


7 α fine σ-αΖτβ 


161 


13 repoluir 


162 


29 Deita 


164 


5 α flne prolitae 


105 


16 Λ fine Serreti 


168 


30 Editionibns 




9 α fitie miferari 




2 α ptie miferentur 


Ϊ71 


43 eorrup;am 


173 


8 anjmo 


178 


3 fubeciiTemus 




13 afive autem 




penulc. conftititit 


180 


39 errorem 


191 


20 α fne decretem 


195 


23 a^ne concervata 


199 


4 \i^'A<,r, 




10 Tygopraphii 


200 


17 variis 



£e 2 



1. add. aut non vacavic, 
rationem 

habet 

luiic 

clamem 

maledicentiam 

quod 

legeric 

BiiA"/«fi!f 

TheophyJacli 

apud 

Graecos 

edde , 

vods 

vocabulis 

cognofcibiles 

nifi 
COLINAEI 

praeteiea 

ΚίφΆλΐ,ζ 

poruiile 

(ubnoiationem " 
; Cupio enim omnia re- 
Deus adlit &. cibi & mihi. 

ex 

Stephani 

anguilias 

codices 

TevTo 

repofuic 

Deitare 

propolHae 

Serveti 

Edicicnibus 

miiereri 

mllereantur 

corrupum 

amico 

iubjeciiTemus 

dele 

conftitit 

enorum 

decretum 

coacervata 

Typographii 
vanis 



320 



Codices Graeci MSS. Evangeliorum 



Signa m. i c. a. appofita indicant codicem aut mutilatum , 

aut interpolatum , aut curfim infpedum , aut alterius 

Codicis hic defcripti apographum. 



.Jl.lIZ.Ifp 

23. 108. 

27 
28 

38 
40 



A. Alexandrinusw. /'. ] 

B. Vaticanus m. i. 

C. Ephrem m. i. 

D. Cantabrigienfis /'. 

E. Bafilienfis 

F. Boreeli τη. 

G. Wolfii m. 
H. m, 

I. Cottonianum fragmentum »z. 41 

K. Cyprius /'. 

L. Srephani v[ i. 

M. F. des Chanips 

Ν . Fragmentum V indobonenie m. — 

" — - — Bandurii m. 

Reuchlini /. 42. 

Praedicatorum Bafilienfium 44 
Coriendoncenfis /'. 45" 



Ο 

I. 

2. 

3• 
4• 
5- 
6. 

7- 
8. 

$>. 

ΙΟ. 
II. 
12. 

14. 



Stephani γ. 
• λ 



4<S 



r. 

• • ζ. 

ιβ. 

Kufteri Farif. 

PariC 

Stephani li^. 
Kufteri Parif 6. i. 

Parif 7. 

Parif. 8. 



4• 



+7 




22. Colbertinus 24(57. /. 



24. 
36. 

37- 

28. 

2p. 
21. 

3*• 
33• 



3P47. /. 
411 2. 

2 2fp. 

4078. 
6043. 
470 f. 
6066. 

4444• 
6083. 

6fii. f. 

2844. <-. 



48 






34• 
3^ 
36. 

37. 
39. 
40. 

41. 

42. 

43• 
44. 

4f• 
4<i. 

47. 
48, 

49• 
50. 

fi• 
52. 
53• 
f4• 
55- 
56• 
57. 
f8. 

59• 
60, 

61 



Coislinianus ipf. 

ipp. 

■ • 20. 

200. 

23. a. 

22. 

24. m. 

Medicaeus /'. 
San - Maglorianus 
Caefaris de Mifly 



Bodlejanus 



Roe 
Laudi 



I. 

2. 
6. 



1. 

I. 

2. 



Seldeni 



I. 

2. 
3• 



Lincolnienfis /. 

Magdalencnfis 

Novi Collegii /. 

Gonvilli & Caji 

Joannis Mori 

Montfortii /. 

61. Hcnrici Googe a. 

63. UiTerii i. 

64. 2. 

65. Jo. CovcUi 

66. Thomae Gale 
Huntingdon i. 
Georgii Whecler 
Lciccltrenfis /. 
Bunckle 
Ephefius 
T. Johnibn. /. 
G. Wake i. 



Genevcnfis 
Caefarcus 



c. 

I. 

2, C. 



48 

49 



50 



51 



fi 



67. 
68. 
69. 

70. 

71• 

72. 

73• 

74• 

7ί• 
76. 

77• 

78. J. G. Carpzovii 

7P. Douzae r. 

80. J. G. Graevii 

81. Corrcdorii Bibliorum a. 



53 



54 



S2. L. 



ait 



82. L. Vallae 

83. Auguftanus i.' 
84. 2. 

8f. 3• 

86. Byzanrinus 

87. Mofcuenfis 

88. Camerarii c. 
85». Gehlianus a. 
po. J. Fabri a. 
5?T. Perronii 

5)2. A. Faefchii τη. 
5)3• Gravii a. 
5>4. A. Faefchii m. 
5)f. Wheeler 2. w. 
26. Jo. Trithemii «?. 
97. Hirfaugieniis λ. 






p8. Turicenfis «r. 

— pp. Rurgerfii f. 

— 100. Pauli Ebefwaldii 
10 1. UfFenbachianus 

-»- 102. Medicaei c. 
103. Mazarini c. 

56 104. H. Vignerii c. 

— lOf. H. G. Ebneri 
106. Comitis de Wincheliea /, 

57 107. Florentinus c. 

— 108. Jani Parrhallii c. 
lop. Richardi Mead c 

-~ 1 1 o. Joannis Ravii /. 

— III. Codices Vclefiani /. 
-»~ 112. Codiccs Romani i. 



f8 

173 — 



c. 



Codices Ez^angeliflariorum, 



I. 

2. 

3• 

4. 

5. 
6. 

7- 
8. 

9- 

10. 

11. 

12. 



Colbertinus 700. 

2 2 1 f . 

Wheeler 3. 
Mori 2. 
Bodlejanus 3. 
Scaligeri 
Colbertinus 614. 

648. 

681. 

721. 

1265-. 

824. 



<5j 
<53 

64 



13. I24T. 

14. 1282. 

1 5". 1 1 24. 

16. 24<Sf. 

17. 

18. Bodlejanus 4. 
19. f. 

20. Laud. 4. 

21. Seldeni 4. 

22. f. 

23. R. Mead c. 

24. Auguftanus 4. 



Index Alphdbeticus Codicum Graecorum, 



Alexandrinus. pag. 

Auguftani IV. 

Bandurii 

Barberiniani 

Bafilienfes III. 

Bezac 

Bodlejani VII. 

Borceli 

Bunckle 

Byzanrinus 

Caefarei III. 

Camerarii 

Cantabrigienfis 

Carpzovii 

des Champs 

Coisliniani VII. 

Colbertini XIII. 

alii XIII. 



I Corrcdorii Bibliorum 

5" 5". 65• Corfendonceniis 

41 Cottonianus 

6 1 Covelli 

38. 42. 44 Cyprius 

2 8 Douzac ' 

50. ji. 63.(54 Ebcfwaldii 

40 Ebneri 

53 Ephefius 
ff Ephrem 

41 Erafmi V. 
5-6 Fabri 

28 Facfchii IL 

54 Florcntinus 
41 Gale 

48 Gchlianus 

41. 47 Gcnevcnfis 

^2. 64 GonviUi 3c Caii 
Ec 3 



59 
61 



6f 



42. 



8i 

4f 
41 

4t 

i4 

57 

58 

S3 

27 
46. 5-2 

57 
58 
f» 
5^ 
54 
5* 



222 



Googe fz 

Graevii 55• 

Gravii 57 

Hirfaugienfis 57 

Huntingdon 52 

Johnfon f^ 
Kufteri X. 17. 41. 46. 5-4 

Laudi IV. ^^- ^S 

Leiceftrenfis 53 

Lincolnienfis fi 

Magdalcnenfis fi 

San Maglorianus 50 

Mazarini 58 

Meadi 11. 58. 6f 

Medicaci 58 

Medicaeus fo 

de MiiTy fo 

Montfortii 52 

Mori II. 52. 63 

Mofcucnfis 5f 

Novi Collcgii fi 

Parrhafii 5-8 

Pcrronii 57 

Praedicatorum Bafil. 44 

Ravii 58 



Rcgis Britanniae 

Galliarum XX. 

Reuchlini 

Roc 

Romani X. 

Rurgerfii 

Scaligeri 

Scldeni V. 

Stephani X. 28. 

Theclae 

Trithemii 

Turicenfis 

Vallae 

Vaticanus 

Velefiani XVI. 

Uifenbachianus 

Viftoris 

Vignerii 

Vindobonenfes III. 

UiTerii II. 

Wake II. 

Whederi III. 

de Wincheliea 

Woifii m. 



27.41 


.46.47 




42 




51 




61 




5Ί 




63 


5-1. 


6f 


41. 4O 


■49 




8 




V 




57 




55 




23 




59 




57 




4^ 




58 


4T 


■ 54 




f» 




5-4 


f3• ^3- 


. 57 




58 


40. 


i^ 



Editiones Novi Te^amenti Graeci. 



Ariac Montani 

Bengelii 

Bentleji 

Bezae 

Bogardi 

Colinaci 

Complutcnfis 

Curcellaei 

Erafmi 



^thiopica 

Arabica 

Armena 

Coptica 

Gothica 



145 
142 
141 
116 

171 
120 



Haultini 
Hodie recepta 
Kufteri 
a Mailricht 
Millii 

Oxonienfis Felli 
Schmidii 
Stephani 



If2 

176 

^77 

174 
I5-2 
142 



Verfiones Novi Tefiamenti, 



III 



IIO 

114 



Iralica 
Syriaca prior 

pofterior 

Vulgata 



79 
lop 

112 
83 



Signa. 



~ in Textu notat , Ledioncm tcxtui fubjedtam eile probatiorcm 
— jn Textu notat, vocem vel voces fequentes eile delendas. 
+ in Textu 



~ in V. L. 
+ tn V. L. 



notat , voccm vel voces, Textui cum hoc figno fubjcftas, eflc 

addendas. 

notat, voces, quibus appofitum eft, in Codd. citatis non legi. 

notat voces, quibus apponitur, in codicibus citatis addi. 

TO 




το ΚΑΤΑ 

ΜΑΤΘΑΙΟΝ 

ΕΤΑΓΓΕΑΙΟΝ. 



ο' y.arci ΜατΆαΐον 'Ey^yyAie..] 'tuity/lMtf κατά Μ»τ5-μο> exhibent conftanter Codices Graeci 

vetcres. Ita verlio Copta , ita Vulgatae atque Italicae Codices veteres , additis ex formuk verbis 





^ tant. Ita etiam edidit Erasmus , Colinaeus in Joanne , Stephanus prima & fecunda Editionc 
Beza Edinone prima, I. A. Bengelius. Haec infcriptio cum fua fe brevitate coinmendet at' 
que tam fimplicitati temporum Apoftolicorum , quam praecepto ac exemplis faniorum hominum congr'uat 
non eratratio, cur Complutenlcs , eofque fecutus Colinaeus initio trium Evangeliorum , et Stephanus Editione 
tenia , recentiorum Codicum lcripturam praeferrent , & tituli loco , τβ χ.«τ« MarS-Mcv ayi.m 'Ei^ayy/A,»» praepo- 
nerent : nifi fi velimus in ifliuimodi epithctis 8c rebus & perfonis impertiendis liberaliores atque officiofiorcs 
eiTe, quam fuerunt Apoftoli , in quorum fcriptis cum Evangelii plus quam fepniagies fiat mentio, fanfti epi- 
thetuni nulquam additum rcperitur. Cumque T. Beza iftam Stephani fui kaionem , fed mutilatam', in iecunda 
quidem Editione lic exhiberet . το y.aru. Ματ3-ΛΪ6ΐι 'Euayyixw , in tertia vero quarta & quinta 'Et»yytA,„ τ• 
χατ« Μ«.τΒ-αΤο> , ΓεΛίίΓιηιε qui poftea in Belgio operis Typographicis pracfuerunt, quod in poftremis Bezae 
Editionibus legebatur, ceu vitiofum repudiarunt (debebat enim, ut Graece lcriberetur, Articulus non lcmel 



tan- 



Patres Graeci , quando vetus Teftamentum ejus- 
que varias Converiiones citant, folent dicere χ.*τλ 

Tcui ίβ^οΐΑ,ίΐκοιτκ , κατα Άχ-υλα» , χΛτα XuyuyjX^^oi. 

Ita Orit^enes Epiftola ad Africanurn : τα «Γί sr«p lijK-r» 

tUTiycx<px j civ x-tii Tcii λίξίΐζ f|iiij«.)j» , το μ,ΐ» y.i κχτα 
f"", Ο. το Λ fV^eir κατΛ QiacoTtma. Quod Cgnificat, 
Καίβ; ilfJiijiiv 'Aki/Akjj καίύίς νι^μιψινίπ "Σ,ΰμ,μ^Λχ,οζ. Ita 
etiam hic 'EfC.yviAiov , ««ίως ΙυτιγγίλίίΓΛΤο ΜβτβαΓος^ 

prout edidit fcripfitque Matthaeus. Unde patet 
ignorantia Linguae Graecae lapfum effe Fauftum 
^'lanichaeumj qui ex ifto Titulo putavit confici 
poflTe , Evangelia non ab ipfis , quorum nomina 
gerunt, Evangeliftis , fed ab aliis, qui fe fecundum 
eos lciipfirte profiterentur , conlcripta fuifle. Au- 
guflinus c.Fauftum L.xvii. 2.xxvii. 2. xxxiii.3. 
A'Iagno confenfu perhibent Patres , Matthaeum , 
in grariatn crsdentium ex Judaeis in Palaeitina, 
Evangelium ("uum fcripfiffe, & quidem, uc multi 
addunt, Hierofolytnis, oftavo poft afcenfionem 
Chrifti anno, qui Claudii Impcratoris primus fuit. 
Curillorum teftinionium in dubium vocetur cau- 
fam non video : quin ifta hypothefi admiiTa plu- 
riina non infclicitcr exiftimo explicari pofle, quo- 



rum ahter ratio vix invenitur. Hinc enim intelli- 
gimus , cur Matthaeus primum in ordine Evange- 
hftarum occupet locum , quia nimirum primus 
omnium fcripfii: ; cur item tam multas de Judaeo- 
rum fuperftitionibus referat difpucationes , quibus 
apud alias nationes, vel templo jam everfo vel pau- 
Jo poft evertendo, locus vix fuifleti cur denique, 
qui poft ipfum fcripferunt, multo apertius clariuf- 
que Jefum filium Dei, & Deum ante fecula geni- 
tum et univerforum Dominum fuerinc profeiIi> 
Ideo fciJicet, quoniam ita foletProvidenria divina 
cum hominibus agere, ut non fubito eos ex tenc- 
bns m plenam lucem perducat, fed fenfim pede- 
tentimque : fic ipfe Chriftus ita apparuit, ut prius 
quidem homo plebejus, dein Dodor, dcin Rex, 
tandem fihus Dei haberetur; ne jam dicam, hoc 
ipium filii Dei notnen , initio non ilJam , quara 
poftea agnoverunt , dignitatem , majeftacem atque 
cminentiam difcipulis declarafle. Porro Matthaeum 
in gratiam credentium ex Judaeis, & inter Ju- 
daeos viventium, par erat eo fcribere confilio, ut 
aiiimos credentium obfirmarec , nondum creden- 
tium aucem animos non irritaret magis, quin po- 

tius 



224< 



ΕΤΑΓΓΕΛΙΟΝ 



tantum led bis addi , ro 'ί-υοιγγίλιη τ» xutcc Μ*τ3•«Γβ») at non refte , ineo quidem judicio neglefta veteri 8c 
magnis mukiique teftibus probata fcriptura, eam , quae in lccunda Beiac Editionc extat , quali injulle a pa- 
rente fuo cxpuUam, receperunt , ita timide tamen atquc inconftanter , ut non nifi femel initio luigulorum 
Evangeliorum praetigerent , akeram vero, pro qua nos contendimus, in lummis paginis per omnes Evangc- 
liorum libros conlpiciendam proponerent. 

Haec quidem Diiputatio Matthaeum non refpicit. Licct cnim Infciiptione'; five Indiccs et fubfcriptiones f nt 
tntiquiflnnae , conftat tamen inter eruditos , non efle illas ab ipfis HvangcUitis et Apoftoiis profeftas : ad Titu- 
los quidem Evangeliorum quod attiret, cum fingula fimiles habeant, t.tixyyi>.toi χατα λίΛτ^βΓο», 'EvayyUMr 
κατ* Mufxet , 'L•υuyγ^λιef κατ» Λοι/χά» , 'EuavyiAio» χ,ατχ \αά>γψ , credibile eft , ηοη a quatuor diverlis Au- 
ftoribus , led ab uno eodemque adicriptos fuifle. Syrus quidem vaiiat lcribens •. EvnngtUum fanHum praedi' 
eutionis Matth»ei Afofioli , £v»,igelium fanBum Annunci»tioiiis Marci Zvitiigtliftat , Evangdiitm fanBum frailicatio• 
tiis LncKt , Evangelium fnnBum pntedicatituis fonnnis fmeconii , quod locutus tfi cr fraeilicavil Graece Efhtfi Quae 
nemo facile genuina ic aliis anteponenda efle judicaverit Chiiltianus Druthmarus : Hunc titulum, inquit , non 
ftcit Eiiangtliji». Galenus de libris fuis : Φίλοιι^ yitp μ μ,α5•ηταΧ^ iiiS'nt %ufif ijnypa.<pvii , iic, β» ci /Λ srpiis «ΛβΊ» 
<Ϊ!λλ' «ι/τ•Γί ixii»i{ yiyinoTe , Sin^urm , at ϋκητα» , ϊχίΐ' ύποιι,γνιιΐιατ» — iytt Λ άπλύί ίιί'οιίί τβί'ς ^*α3-)(τβΓ5 α/Λ» 
Kftyfu^a, 

Μ«τ9-ΛΓον.^ Clycas Annal. ΐν. ρ. ι8ι. Νικίτα? τιί χιιρβτβ»ιΓτ«ι Πβτριάρχιις• «οτβ< Β-βτί το Έμχννι'λιβ» itayi. 

fma-Kuv i* τω κίλλίωαΰτοΖ , αντί τ•ϊ ϋΤ<Γ», ί» τον χλτλ Μ«τ^-«ίοί , ΐχ τβο χατα, MuT^aiu ιξί^ώίνικτί. *£^' ω χαί τί^ 
ra/9 τταΰΐς-αΐΛίνΛ/γ ίΐτΐί » fJt*yi ctatpi Tvfl Α Ι. oi^^oyyoi. Πρβς bv ΐχ£Γν«ς i^ij yjirot ^tifiou' φλναρύ'^^ τα yaf oit^^oyya jt«i 

rpiifi»vy« π-ολλ« /Λίβ-ίΓ i( ψι/χι ftitv. Ex quo teftimonio confcquitur, Ciaecos «i & «i non, ut nunc fit a qui- 
busdam , eodcm fono pronuneiare conlucvilTc. 



tius fcfupulfts exChrifti burfillitate , {)ailpertate & 
niorte ignominiofa illis injeifbos evclleret , atque 
eam in rem multa ex Vec. Teft. loca ad teftimo- 
nium citaret : quod ipfutn ftudiofe feciffe in fe- 
quentibus demonftrabitur. 

Neque vero tam facile aflentimur fenLentiae 
corundem Patrum ftatuentium, Matthaeum fcrip- 
fifle Hebraice , hoc eft Syriace five Chaldaice , qua 
Lingua tunc temporis Judaei in Palaeftina uceban- 
tur : Jacobum vero Fratrem Domini, ut quidam 
addunt, vel, ut alii, Joannem iftud Evangelium 
in Graccam Linguam convertiiTe. Exiftimamus 
enitn Patres hic jam non teftimonium dicere , fed 
conjedluram fuatn in medium proferre , non ad- 
inittendam fi aut idoneis rationibus non fit fulta , 
aut verofimilibus argumentis refurari poffic. Quod 
enim putant necefle fuifle, ut Hebraeis fcribens 
Hebraice fcriberet, verum non eft : cum conftec 
eo tempore Linguam Graecam per totum impe- 
riiim Romanum et in Judaea praefertim in ufu 
fuifle. Nec firmius efl: , quod addunt, Haereticrs 
•quofdam non folum in eadem fuiffe fententia, fed 
etiam Matthaei Evangelium Hebraice fcriptum ha- 
buifle. Audiamus Epiphanium Haer. 28 : de Cerin- 

thianis. Χρϋ^τ•! τ3 xara Μ»τί«Γ•? "ivayytxiifiiti μ,ίρουί 

»»] βιίχ βλ» Η. 29• de Naz.araeis. "ίχ,ινίπ <J'i τ» κατ» 

}Λατ6α'ίοι Έϋκγνίλ»» χτλι;^ί^κτβ> "Ε,βραϊΐί , rrap airtTi 
Ifof σαφα^ τοϋτο , χκίβς (| afx^i iypstt^i) Έβ(a'^*c^i yfuf//- 
fi>a<nt ^'ίτι ιτάζίταί. Η. ^Ο. dc Ebionitii ίίχΐΊΤαι μ,ίί 
κ*ί auToi το χατα Ματίαΐο» '£t/eeyytA«v , τβυτν γχξ χαΐ 
Λντοί «ς xeci βί χατα Knpiv^iif χρΰύνταί fx/onal' ΚαλοΖο'ί ai 
uirt χατα 'EjSfeieu;. ιΊ τ5 yo5» sritf' «ΰτίΤί ' Ενχγγίλίγ 
Ματ* Μ«τβ«Γ« βιο/Λαζομ'ί':' y 'ΰχ «Λ» [1. οΰχ ΐι>τ<Ί ai ^ 
vAipiritTw, άλλα ίίιοίίν/ΛΜχα] ixfUTtifiairfiiiyit. Εχ quo 

Epiphanii teftimonio manifeftum eft, Nazaraeos 
eorumque iocios falfo nomine fcriptum fabulofijtn , 
ut impolturae aadtoritatem conciliarent , Evange- 
Uum Matthaei appellafle. Conftat practerea ifto- 
rum hominum placita iis quae verus Matthaeus 
cum reliquis Apoftolis docucrar , contraria fuifle ; 
quin etiam illa ipfa,quae ab Epiphanio atqueHie- 
ronymo afferuntur ex ifto Evangelio Hebraico ,ita 
a Craecu iunt diveria,ut nemiai imo poit fadlam 



comparitionem in mentem venire poflit , iftud et 
illo derivatum fuifle. Videntur ergo vetuftUIimj 
Patres, & inter eos primus Papias homo fimplex 
& credulus, re non explorata, inaniNa7,araeorum 
jadtantiaeteinerc fidem habuirfe, junioribus, uc fo- 
lenr,fequentibus. Nazaraei falcim nondigni erant, 
quibus crederctur, cum, praeter iftud Mattbaei 
Hebraicum , eciatn Apocrypha Jeremiae , tefte 
Hieronymo in Matth. xxvii. 6. &, Epiphanio terte, 
Pleudevangelia Jacobi & Joannis pro genuinis 
fupponere atque venditare infigni impudentia fuc- 
rint aufi. Nullum certe in noftro Matthaeo repe- 
ritur indicium , unde coUigi poffit,ex alia in aliatn 
linguam fuiiTe converfum : plurima vero aliud lua- 
dent. Si enim Maithaeus Hebraice fcripfic , qui 
facftum ut tam cito icriptum perirec, ut ne unus 
fide dignus teltis, qui fe illud vidifle alBrmaret, 
ex .rora antiquitate iupereflrec ? ut ipfe JVlarcus 
Evangelifta Matthaei vevba Graeca in luum Evan-• 
gelium transferret? uc interpretatio nominum He- 
braicorum , qua Hebraice fcribenti non opus erat , 
apponeretur? ut reftimoniaV. T. non ex Hebraico 
fonte fed ex verfione Graeca, etiam ubi ab He- 
braeo diflentit, citareiuur ? uc deniqiie omnesquae 
extant VerfioneSjLatina, Syra, Copta, Armena, 
^ithiopica non ad authenticum , fed ad Verfio 
nem Graecam , fi place: , adornarentur ? Quorum 
omnium ratio in aperto eft , fi Matthaeutn Graece 
fcripiiiTe concedamus. Adde nullo modo credibile 
efle, Apoftolos circa akerius Apoftoli fcripta in 
aliam linguam convertenda fuifle occupatos ; quin 
potius videtur, easdetn rationes, quibus Jacobus 
vel Joannes permoveri poteranc,ut talem Verfio- 
nem adornarent, debuifle etiam ipfutn Matthaeum 
movere,ut primum nonHebraice fedGracce fcri- 
beret, Quoquo modo aatem fe res habeac, illud 
apud omnes in confefTo eft, ipfum Matthaei Au- 
tographum , five Hebraicc five Graece exara- 
tum fuerit, dudum intercidifle , nec aliud hodie 
cxtare veram inter toc varietates inveniendi ledio- 
nem mcdium , praeter diligentem exemplarium & 
monumentorum, quae fuperfunt, coUationem & 
conuderationem. 



ΒΙΒΛΟΥ 



Ι; 



ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 



a ΆζρΛΛμ ίΎίηψί τοϊ Ίσαακ)* 

~Δα.υι<ί' 



2if 



Ίσάβίϋ 



1. Xpifiui — Vtrfio^thiof. prbbante ^. Millio γχοι. iiij. Praeter rationem ; cum enim in eo eflet Mat- 
thaeus , utjeiii Chrifti dignitatem a contemtu Judaeorum vindicaret, conrentaneum utique erat , ut ftatim in 
limine mcmionc cjus fafta titulum honoiis apponeret, nec nomine proprio Jeliim Iblum, fed etiam Chriilum 
five MelTiam appellaret. 

ha^iS'] Hacc vox in MSS. plerumque per compendium fcribitur Δα<Γ omiiTa tertia 8c quarta litera : integfe 
autem fciibitur Aav.S' in Codicibus veteribus Α C D L item Claromcntam & Beerneriano Epiftolarum Pauli- 
narum, in editione Ccmplut. 8c Bengeltt , in Pfalterio Parif. iSS9- ei^ito , in Edit. Romana tSv O. & in 
Pfalterio literis uncialibus exarato. Ita etiam fcribunt Origents contra Cellurn , Zufebius in Plalmos , BafiltHS 
Seleucienfis , TheofhylaBus MS. , Elias Cretenlis, SiiUks , probantibus G. ^. Vojjlo de Art. Grammat, p. 24;» 
y. C. Suicero, & B. de Mcntfaucon; denique Verfiones omnes. Nec fane orthogiaphiac ratio aliter poftukt, 
adeo ut appareat neque Srafmum, neque, qui huiic poriffiinum fecutus eft, Stephanum , lcripturae conipen- 
dium affecutos fuifle , cum AaJ^ repraefentarent per Δα^ιΛ 

'A/3f ««,«,] Άβ^Λχμι Editio Erafmi i. 2. Stefhani 2. 3. 

2. iyinrie-t] iym>i<rti Codiccs veteres omnes Sc juniores plurimi, Editio Complut. Sc £rafmi i., qui tamen 
Editione 2. Sc feqq. iftud »b hic & ubique nimium fcrupulofa diligentia relecuit , ejusque tafti lationem leddi- 
dit in Armotationibus: ,, Jam illud", inquit, ,, minutius videri poterat quam ut admoneretur , nili nunc po- 
„ tiffimum in eo negotio verlaremur , variaie Graecos codices; in quibusdam addi » ίίριλχτικον, in plerisque 
„ non addi • — proinde non eft quod ea res magnoperc moveat leftoicm , iive rcperiat additum > fivc lecus. 



I. Β//3λβ? ν^ίο-Ε»? 'ibo-S] Gen. V. 1. habemus 
blK ΜίΤ^ΊΠ ^SD Π? , quod 0.' o. vertunt : αύτ» 

i /3ιολο5 yifto-tii/s outifOTruy• ^qufla Vero : τΖτο /3ιβλ>βχ 

Ve»!)fAKTO» 'aJ^u.• recenlentur autem ordine , qui 
Adatno prognati funt filii, & nati natorum, & 
qui ab iftis nati iunt ad Noam usque ; eodem fen- 
fu venit vox yitiinui Gen. VI. 9. X. i. XI. 27. 
XXV. 12. 19. XXXVI. I. 9. Num. III. i. 
1. Chron. 1. 29. Rath. IV. 18. Hic vero βίβλος 
ycvia-iai non ab Abrahamo, a quo incipic, fed a 
Chrifto, in quo definit, denominatur : qiio iigni- 
ficatu etiam Hfrc</i/«iufurpat 1. 2. p. 165. yiyia- 

λβγίϋΐη ii ανταν τν ytmrn , & initio libelli de Ho- 
nierO : τιψ ΟμιΥ,^>! yaio-ie? χ«ί ίλιχι'ιις xxt /βιβτϊ?. 

BerefchithR. Xll. „ pluvia habetgenerationesS. 
„ D.anpluviahabetpatrem?_7ei. XXXVIII. 28. 
,, ros habec generationem S. D. ib. auc quis ge- 
„ nuit ftillas roris ? " Licebit ergo interpretari fe- 
riem perfonarum generatarum , a quibus originem 
trahit Jefus i ut imelligatur titulus cfle non totius 
Evangelii, fed tantum Genealogiaea commate 2. 
ad 16. 

ύιοΰ] Haec vox latiori fenfu apud Hebraeos ac->- 
cipitur, quibus non lilium tantum proprie ita dic- 
lum , fed eciam nepotetn , abnepotem , omnesque 
qui ab aliquo genus habenc, denotare folet. 

Xfifou liS Δ«(/ιΊΓ] In fcripcis Judaeorum & ve- 
terum & junioium trequentiffime occurit nomen 
Mefftae βία Davidis , 2\it filii Davidis χ«τ" ΙΙοχ^ , 
quin eriam ex libris N. T. patec , quam vulgata 
haec appellatio fuerit. Thargum Jerem. XXX. 9. 
& yiofe. ΠΙ. 5. & obedient Meffiae filioDavidis 
& Meffiac filio Ephraimi. Avoda Sara f. 5. i. 
Dixit R. Jofe: Filius Davidis non venit, donec 
conlummatae fuerint animae. . . . Tradiderunt 
Rabbini, Mefiiam filium Davidis revelandum efle 
ci:o. Avoth 34. R. Juda dicit: qua gcneratione 
veniet filius Davidis, domusconventus erit lupa- 

ϊ'^Γ R• Neharai dicit: qua generatione veniet 

lilius Davidis, adolescentcs pudefacient faciem fe- 
num. Sota f. 49. 2. R. Nehemias dicic : qua 
generatione veniet filius Davidis , impudentia 



crescet. Sanhedrm f. 38. i. Filius Davidis 
non venit, priusquam defecerint duae familiae pa- 
trum ex Israele. ih. hebdomasj qua filiusDavidis 
veniet. Joma^. 10. i. DicitR. Juda, dixifleRa.^ 
bam: Filius Davidis non venit, donec regnum 

illud impium fe extenderit intotomundo dixit 

R. Chama filius Chaninae: Non veniet filius Da- 
vidis, donec confummetur regnutn viliffimum ex 
Israele. Dixit Zeiri, dixifle R. Chaninam : non 
veniet filius Davidis, donec penitus deficiat fuper- 
bia ex Israele. Schabhath f. 139. i. Dixit 
R. Malai , nomine R. Elieferis filii R. Simeonis : 
non veniet filius Davidis, donec penitus deficianc 

omnes judices & moderatores ex Israele dixic 

R. Joannes : filius Davidis non veniet nifi in ge- 
neratione, quae aut tota plena eftjuftis, aut tora 

plena peccatoribus. Cluaeientibus dircipulis a 

praeceptore fuo R. Jofe filio Kisma; quando fili- 
us Davidis venturus eiTec , refpondit : vehemcnter 
metuo , ne forte a me petatislignum. SchemothR. 
XXV. Dixit R. Levi fi cuftodieiint irraelitae 
Sabbatum vel uno die, uti decet, filius Davidij 
veniet. Schir R. I. 13. R. Jochanan dixit : 
filius Davidis veniet: & Res Lakiich idem dixit. 
Eccha R. praef. Dixit R. Jofe filius Chalaph•» 
thae : quicunquefcit, quot annos Judaeiidolisier- 
vierint, fcit etiam, quando filius Davidis fit ven-i 
turus. 

iiou Άξξχάμ,.^ Hoc de Davidedicituf jfoletenim 
vox filii ad nomen proxime praecedens jungi, ut 
Zach. I. I. Luc. III. Abrahami mentionem adje- 
cit Matthaeus , tum ut genus ad primam ftirpem 
referrec , a qua commate lequenti incipit , tum uE 
primo intuitu oftenderet, Jefu natales fuiffe iilu- 
ftres , qui & ad Davidem regem celeberrimum ^ 
Deoque dileftiilimum, & ad Abrahamum, qui 
eximio rnodo amicus Deiappellatuselt, genusfu- 
um referret. Caute autem nec ab Adamo commu- 
ni omnium hominum parente incepit, neque £fa- 
vumaut Ismaelem in Catalogo recenfuit, ne Ju- 
daeos, quibus lcribebat, offenderet. v. iniVa 111.9^ 
ya. VIII. 39. Rom. IX. 7. 

F{ i. hL• 



226 



ΕΥΑΓΓΕΑΙΟΝ 



ΊσαοΙκ. Si Ιγίηψί τον 'ΐΛκ,άδ' 

Ίακ,ώβ ^ί Ιγίν^ψί τον Ίού^α.ν , χ^ τουί α.$'ί\φουζ ο-υχου. 

Ίοΰ^α,ζ ^ί Ιγίπψί τον Φα.ξίί και τον Ζάρα. έκ, τγιί Θα.μα.ρ' 



ί 



„ Etiamfi nos communem Graecorum linguam in hoc fecuti fumus, addito », quoties fequitur vocalis, o- 
„ miflb quoties icquitur confonans". Schol. Jlr'^flo.ph. Nub. 741. 'Irsw oV» «* "Αττικά araFre τ« t»i)i« r^ x»( 

j^-fVa, j«/£7£i ΤΪ ». νράφΒίΓι», ά; iVi ιταφω^ trviJt,fi»XiiiTuTiTo7i is-Mv<r<i(pe~i zri^oviifittiiicii ί>τυ'/χ^*>οτ» βίβλοίς. Οι Λ 

"ΐαίίί ι5ΐ'^56 τοΰ ►. τβιίτί» Λ τι χαι iV τβΓί ίΐ? ». χβι ίΐ'ς ιτ. λγ,γχιτιιι iV(pp'i)^ae-i 2γοιΛ iiaiS-eni• sien τό wfojJtF , 

jipS^i», ί,τ«ίρ3-ί», Τί β'τβς, «ui(5, 35-βλλ«»(5, fi3-i/5, τ«Αί'''«> ^^(ψΛί, καΙτοΤς ίμιοίοΐί. Τοϊτβ J^ β'τ»5 %«» iOfijViis ixfi• 
/βώς σκ-οτται. 

lcu^icr] luiijit Coliertintts. 



2. Licet in genealogia nulla neceiGtas cogeret 
fratres intertexere , tamen a Matthaeo & hic men- 
tio Bt frairum Judae ^ & commate fequenti Zara 
Fharejo fratri gemello jungitur, quin etiam com- 
mate 11. de Jechojiia (^ fratribus ejus fermo eft j 
idque fine dubio de induftria & certo confilio. 
Nimirum ut objedioni Judaeorum refponderec , 
quos ofiendebat , j efum Jacvho , Jofeti , Simoni & 
Judae Matth. XIII. 55. 57. piaeferri, cujus ta- 
ineri rationem nuUam videbanr. Obfervat igitur 
Matthaeus, non iolere Deum eoshominesaliisauc 
aequai e auc pracferre , quos fors nafcendi aut aequas- 
iec auc praerulilTec; iic yudam fuifle antepofnum 
Rubeni primogenito Gen. XLIX. 8. 2.aram , 
qui judicio obftetricis primogenitus fore videba- 
tur, mirabili divina providentia poil Pharefum 
fuiffe natum Gw. XXXVIII. 28. & exfiliis Jo- 
liae non primogenitum Joananum , fed fecundam 
Jojakimuvi (qui hic yechomas appellatur) pacri in 
Regno iucceirilTe I. C/3?-o«. III. 15. 

3. Praerer morerp etiam in genealogiis recep- 
tum quatuar Mulierum fit mentio 3 Thamaris , quae 
ex incefto cum Juda focero concubitu peperit j 
Rachahae fcoru Jeiichuntini Salmoni nuptae; 
Ruihae Moabiudis , quaevariis artibus nupdas Boa- 
2.1 conciliaverar ; tandem Bathfihae uxoris Uriae, 
cum qua David adulterium commiferat. Solent 
quidem alias Judaei iele efierre propter '^uaimr Ma- 
ires , quas vocant. Thargum Hierof. Gen. XLIX. 
26. Nuv!. XXIII. 9. & Deut. XXXIII. 15. 
„ propter meritilm Patrum juftorum Abrahami, 
„ iiaaci& Jacobi, qui affimilantur montibus: & 
„ propter merimm quatuor matrum , Sarae, Re- 
„ beecae, Rahelis & Leae, quaeaffimiianturcoUi- 
„ bus , populus feorfim habitat , neque com- 
j,; mifcetur confuetudinibus gencium. Beres. R. 
„ XXXIX. 15. tres patres & quatuor matres. " 
Qui fadtum igitur, u: tribus Patribus Abrahamo, 
Ifaaco & Jacobo non quatuor illae matres & uXo-^ 
res kgititnae , fed quatuor non integiaefamaernu- 
lieres a Matthaeo jungerentur? Refpondeo, idite- 
rum fadtum , ut tacitae Judaeorum objedioni oc- 
curreretur. Sciirius enim , cum primum myileri- 
um de Chrifti nativitate evulgaretur , mukos re- 
pertos fuiffe, qui contradicerent in primis inter Jur 
daeos , ica ut Ehionitae , licet Jefum pro Meffia 
haberent, illum tamen naturaliter exjolepho geni- 
tum credere mallenc , reliqui vero non juniores fo- 
lum Judaei, verum etiam veteres, quod Celfus & 
Libri Thalmudici teftantur, ad iniquas fuspiciones 
£e conferreni: , Jefumque ex aduherio natum palam 
difticarcnc , eoque praetextu & ipfum & totam 
doftrinam ejus rejicercnt, His Matthaeus obviara 
ire d&cievit) atque, uci accurate dirpucantium mos 



eil, demonftrare, tum fufpiciones iftas ab omni 
veri fpecie efle remotas , quod docec com. 17. & 
feqq. , tum eciam illos , qui fuipiciones iftas dcpo- 
nere nollenc, caufatn non habere, cur ideo ipQ 
Jefu ejusqge dodrinae minus faverent. Si enim 
pofteris Judae , fi Davidi & Salomoninullamacu- 
la adhaefit, quod mulieribus peccatricibus progna- 
ti eiTenc, fi roanifefta parencum peccata filiis ex- 
probrari non debent , quid iniquius , quam fuspici- 
onibus indulgere , iisque edam ilium premere,ad 
quem omnino non fpedtanc ? 

Quid quod Judaei quatuor iftas mulieres noo 
exeufant folum, verum etiam fummislaudibusce- 
lebrant ? Netzir, f. 23. I. Thamar fcortata eft, 
ut exorirentur ex ea Reges & Prophetae — Di- 
xi: R. Samuel fenex focer R. Satnuelis filii R. Im- 
mi , fignificari his verbis : juflior efi me , cogno- 
viile Judam, eatn juilam fuilTe, & confilioglori- 
•ftcandi nomen Dei id fecifle. Megiila f. 10. 2. 

fcribitur , Thamarem texifle faciem fuam quia 

jam antea , cum efiet in domo foceri fui , texerap 
facietn fuam, ita ut Judas eam de facie non 
noflet: & ob hanc verecundiam meruit , utexea 
prodirent Reges & Prophetae. Sota f. 10. i. Dir 
xic R. Zutra filius Tobiae, DixiiTe Rabumverbis 
Rabi, alii autem dicunt R. Joannemiddixifleno- 
niine R. Sitneonis filii Jochai, praeftare hoiniDij 
ut projiciat fe ipfum in fornacem, quam u: pu^. 
blice pudore afficiac faciem fociifui. Undenobis 
hoc probatur? ExeiDploThatnaris: Agnoscequae- 

fo Ge«. XXXVIII. 25. Poftquam J udas con^ 

felTus eft & dixit : ]u^ior eft me , exivit filia vch 
cis & dLxit : Tu liberafti Thamarem & duos filios 
ijiis ex igne, ita vivas> fanifte tibi proraitco, me 
propter meritum tuum tres pofterorum tuorum e?: 
igne liberaturutn. Quinam illi func } Chananias , Mi- 
fael, &Azarias. Berefchith R. LXXXV. 2. R. 
Samuel filiusNachmaexplicuit j'eriw. XXIX. ii^ 
ego Ttovi cogitationes , ^uas cogito de vobis , cogita- 
tiones pacis ^ non m malum. Judas occupatus erat 
ut uxoretn duceret : Deus autem fandtus Benedi- 
dlus, ut crearet lucem regis Meffiae, qui natuseil 
ex Juda & Thamare. 

Zevachim f. 116. I. & Mechilta inE^if.XVlII. 
1. Didum perhibetur , Bahah Scortum habuiife 
annos decem , cum Ifraelitae exirent ex ./Egypto?, 
& icorratam fuiiTe annos quadra^inta , quos ex^- 
gerunc Ifraelitae in deferto , denique profelytam 
fadtam fuifle poft quinquagetitnum aetatis annuni. 
Dixerat ea: condonet mihi Deus peccatum meum 
pro mercede funis, fenestrae & lini. Megillat. 
14. I. RegeiTu R. Ima fenex R. Nachmano : oftp 
prophetae , iidemque facerdotes orti funt a Rahab 
mcretrice , Neria , Baruch , Scraja, Machaiia, 

Je- 



ϊ. 



ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 



^Εσρύίμ ίέ Ιγίηψί τον Άραμ. 
4 Άρίμ (Γέ Ιγίννψί τον ΆμίνΛ3α.β' 



22/ 



Άμι- 



5• »"0' iecundo loco] — S7. 

Ζαρά] &if* ^7. 

'Ea-fufi/] 'h.<rfifti D. apud Lucam. 'ΐ-α-^ίι Editio Anat Montmi 3. 

4. Ά/ΛκΛίΤίί/Β] 'Α.μιι)ΐΛ^μι ι. (lemel) 16. 5-5. 60. 71. 86. 89. ρο. Evang. 3. 4. ir. iz. 13. 15•, Mitcitrh<s 
Chryfieephalus. Contra veritatem Hebiaicam, libiariis ΌΓίοοί? abenantibus , tum propter prjecedens vocabulum 
'Afx/A, , tum quia longe plura nomina propria deiinunt in «w , Roboam , Joram , Joatham , Abraam , tum quis 
Craecis inluetum eft, ut nomen dcfinat in litera/3., tumdeniquequialiterae/<.&/3 in MSS. Codicibusfunrilmiles 



Jeremias , Hiskias, Chanameel & Sallum. R. Ju- 
da dicic ; etiatn Huldam ex pofteris Rahab mere- 
tricis fuiile. f. 15. i. Tradiderunt Rabbini : qua- 
•tuor mulieres pulchrae fuerunc in mundo, Sara, 
Abigael, Rahab, & Efther. Ruth. R. i. 2. R. 
Simon nomine R. Jofuae filii l.evi, & R. Che- 
ma pater R. Jofuae nomine R. Non dati iunt 
Lbri Chronicorum ηίίϊ ad gloiiam i.Chr. IV. 21. 
familiae domus texturae lini; haec efl: Rahab me- 
retrix, quae abfcondidit exploratores in lino ; /'» 
domo adjuratianis : quia adjuraveranc eam explo- 
latores ; φ• viri Cosba , quia tnenrita eft regi Jcri- 

chuntis dr iftcolae Lechem , quiaadhaefitlfrae- 

li Dixerunt : X. Sacerdotes Prophetae orti func 

ex Rahab meretrice, Jeremias, Helkias, Seraja, 
■Mahafia, Hanamael, Sallum , Baruch j Neria, 
Ezechiel , Bufi ; funt qui dicanc , etiam Huldatn Pro- 
pherilTatn ex filiis filiorum Rahab meritricis fuifle. 
Berachoth f. 7. 2. Quare vocata eft Ruth ? 
Refpondit R. Joannes: quia meruit, ut ex ea ori- 
Jetur David , qui ♦ΠΠ irrigavic Deum O. M. 
canticis & hymnis. Sota f. 47. i. ex mercede 
■quadraginta duarum oblationum quas obtulit Ba- 
Jac rex Moab Num. XXIII. i., mcruit, ut ori- 
jretur ex eo Ruth , ex qua ortus eft Salomo. Thar- 
•gum in 'Ruth. II. 12. 13. & diftum eil mihi 
in Prophetia, orituros efle ex te reges & prophe- 

tas & partem tuam fore cum Sara & Rebec- 

ca & Rahele & Lea. 15. & Sanhedrin f. 93. 2. 
didum eft in Prophetia orituros ex illa fex juftos 
muadi totius, quorum fmguli benedicendi fincfex 
benediclionibus , David , & Daniel cum fociis 
fuis, & Rex MeiTias. Berejchith R. L. 16. Et duas 
filias ejus inve7ttas. Dixit R. Tobia R. liaaco, 
duae inventae funt, Ruch Moabitis, & Naeman 
Ammonicis. Dixic R. Ifaac : Inveni Davidem 
fervum meum Pfal. LXXXIX. 21. Ubi? inve- 
ni ipfum in Sodoma. Thargum i.Chron. IV. 23. 
Ruth mater regnorum. Berefihith R. LI. 10. 
& Ruth. R. IV. 14. 19. vivificemus patri nofiro 
Jemen. R. Tanchuma nomine R. Samuelis: non 
didum eil filium, fed femen, quod prodire de• 
bebat ex loco alio five peregrino. Ecquodnam 
vero eft illud ? Rex Meflias. Bemidbar R. VIII. 
f. 19. I. cxfiliabusejusacccperuntadfacerdotium, 
& genuerunt filios , qui ftabanc & miniftrabant ad al- 
tare & intrabant in Sanftum , & bcnedicebant Ifra- 
cli notrane Dei pronunciato. HifuntBaruchfilius 
Neriae , Seraja filius Mahafiae , Jcremias filius 
Hilkiae, Hananael filius Sallum. Ruth. R. I. 4. 
Traditio nomine R. Meir: non faciunt profely- 
tos neque baptizant eos , neque traditio fuit reno- 
vata, ncque muluti func, propter cos fcriptum cil 



Dfut. XXIII. 4. Ammonitaj non autem Ammo- 
nitis: Moabita: non autem Moabitis. I 21. Poas 
expofuit tradicionem : Ammonitam , non Ammo- 
nicidemj Moabitam, non Moabitidem. & II y. 
& IV. I. 5. & Jei>av2otb f. 69. i. Huth R. II. 
5. & III. 12. 15. Dixic R. Juda filius R. Si- 
rronis : fteterunt ex illa fex jufti , quorum Cm^uli 

habenc fex proprietates Sextus cft rex ivfes- 

fias, ficut dicitur Εβί XI. 2. Medrafch Thehilirn 
I. & IX. 6. Ammonita & Moabita prohibiti 
funt prohibitione aeterna : fed mulieres eorumper- 
miflae funt ftatim. Koheleih R. X. 1. Doegus 

& Achitophel contra Davidem locu i func : 

familia ejus illegiciraa eft ; nonne iple eft ex Ruch 
Moabicide ? Jekamoth i. 6η. :i. & Samuel R. 
XXII. DLxic Saul ; fi David venit de ftirpe Pe- 
rez j rex evadat , qui rex rumpit fepimentum , nec ell 
qui illum cohibeac. Dixit eiDoegEdomaeusrquid 
quaeris , utrutn fit ex familia , quae ipfum Regno red- 
dat idoneum? quaere potius, an dignus fit, qui 
veniat in congregationem , nam ortus eft de Ruth 
Moabitide ? Refpondit Abner : Ammonitam ex- 
cludi fcimus, at non Ammonitidem: Moabitam 
at non Moabitidem Deut. XXIII. 3. Regeffic 
Docg: ficut ibidcm Com. 2. exclufo fpurio in- 
telligitur etiara excludi fpuria: ita etiam Ammo- 
nitis cum Ammonita. At, inquit Abner, ratio 
addita excludic iion feminas fed viros folum di- 
cicur enim : quoHiam Jitn occnrrerunt voiis cum 
fane ^ λ^»λ j jam vero mos non eft, ut femi- 
nae ita faciant. Repofuit Docg: debuiflenc viri 
viris occurrcre , & feminae feminis. Tacuic Ab- 
ner & exivit, ut confuleret fcholam. 

Denique etiam Bathfeham ab adulterii criminc 
abfolvunc Judaei ftacuentes , fui juris eam fuiffe 
poftquam ab Uria in bellumituro, pro moregcn- 
tis , libellum repudii accepiiTet. 

Qui Thamarem, Rahab, Ruth & Bathfebam 
in genere Meffiac numerari gloriantur, quid ha- 
benc quod in Maria virgine cavillentur ? quiqiie 
aperta crimina excufant , cur jam ad inanes fu- 
fpiciones ram funtproclives , finon lludiopartium 
ducuntur .? cur vitilidgationibus fiiis Doegum & 
ipfum Samaelem imitari potius, quam a falfa cri- 
minatione abftinere malutrunc } 

Phares.2 Beres. R. ΧΠ. 5•. R. Barachia, no- 
minc R. Samuelis dixit : Licec res creatae fint 
in perfedione fua , tamen ex quo peccavic Ada- 
mus primus, everfae funtj ncque reftituencur,do- 
nec vcniac filius Percz i. e. iMeffias. Schemoth R. 

XXX. R. Afhu Percz quia iMeffias 

ftabit ex illo, in cujus diebus Dcus degludec mor- 
tem S. D. Efaj. XXV. 8. 

Ff a 4. Naas- 



228 ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Ν L 

'A^i/ctJxiS Si lym^i τον Nctctoj-O)»• 

Νααοο'ίϊΐ' (ίέ iyin>jae Ταν 'Σ,α.λμαν. 

'Σ,Λλμων Je syivvijas τον Βοοζ £κ, τ>ΐί 'Pst^ct/S' y 

BosQ ιί'ί ίγίνν>\σί τον Ώ/Β^κί' έκ. Τ)Ι5 'Ρουθ* 

Ώ/2>ΐ!Ϊ ie \•γίΊΊ>\σί τον ΊέοτΛί. 

ΊϊΛΓα.1 (ί'έ lym^i τον A*/2iJ* τον /3α.σιλίΛ* 6 

AajSij" J^i ό βχσιλίυί iyivvyjffe τον ~2oAo^avTa•• £/C Τ)ΐί του Ου^ιβυ. 

Σολομών <i'e ^yiny[(τ^ το;/ 'νοβοχμ.' J 

'Po/2oi^ «J^e iyevvJiae τον Άβιχ* 

Ά/2(5ΐ ί'έ Ιγίπψί τον Άσα. 

8 Άσα, 
~2oAojtia)Vit 

N««ariV] Ν»!»•*' L. Εν. II. Vcrfio Le/w. Coft. 'λκα-ά 6. Theophyhclus MS. a prima manu. Άβίβτώ 71. 
N««r4'v £i;, 23. Swdxs, Clryficephalus , ThtophyUclus editus. N«a»y<3v Editio £γλ/"/«/ i. 2. 
Σχλμ^ί», Υ,Λλυίαι Λ £yivvi;(rs Tt» ] — I. 
j•. lioi^] Βίος C D in Luca. £x;. i. femel. Ver/io Οί/Τ. 
fK T?5 Ραχχβ] 5-9. 5Λίί/« Vagnmus etiam haec verba in fua veriione practermifit. 

■Ω/3•:ιί ] ■lw,(3ijJ' C. Verfio Copt. Epifhtinms Ancorat. 5-9. Hierm;,mm dc Nom. Hebr. forte quod libiario Joi 
notior eflbt quam OhJ. αβ>ι6 8o. Chryfocefh. άβίί Εν. ίο, 

6. i /3»(Γίλίΐ/5] — Ι. 71. Verfio Sjt-, Copt. Anth. Codex Latinus, Auguflinns , Autor Optris It.ftrf.y. Mil• 
lio judice prol. i24f. 1471. irrepfit ei praecedenribus verbis: noftra vero fentcntia Matthaeus utiumque fcriplk 
ccito conlilio, quia ad honorem Jefu pertinebat , ut dignitatis majorum cjus, inter quos David pmecipue nu- 
meratur , repetitim mentionem faceret. Confcr i.Rc^. I- i. 13. z3. 31. 31. 37. 38. 4.3. 47. unde manite- 
ftum eil , repetitionem iftam lcriptoribus faais non eile infolitam. 

Σολί/*5ί1«] Σολκ^Λκί ACDEGKLM 1. 10. 11. 12. if. 27. 33. 37. 38. 39. 42. 44. 47. 48. yi. jz. fj. 
f4. j-f. s6. f7. fS. 5-9. όο. 6i. 02. O3. 64. 70. 71. 71. 73. 76. 78. b9. 90. 91. 106. £y. i. 2. 3. 4. 8. 
p. II. 13. 14. ij•. 16. 17 18. Editio Comflut. Erafm. CoUnaei , Stefh. i. 5c 2. Bmgdii. Verfiones omnes. 
Ut adeo Stephanus cum Beza nefcio rurfus quas rationes Grammaticorum potius, quam vetcruin Codicum 
fidcm iecutus videatur, cum poftea ederet Σολο^ίΛ». Non nefcio obfervationem SuiJae , qui αλάίται Si, in- 
Guit , 'Ζολομιαν "Σολομιΰίτας xal Σολ«^£»ι>4 χ»! 25•ρι»χαρο|«τό»ιί<5 ΣβΛό//(><ι»β;- Ή « ίΤΛλαι* J^kS^xi) ΣβΛ</ιΧι«>7-β χαΛ•^ 
At vero, practerquam quod Suidas, dum afSrmat, in V. T. codicibus legi Σολβ;ΐ<.5»τ» , non obicure lignifi- 
cat, in Novo non ita legi, ipfi τω» Ο. Codices veteres 'ZΛλuμJat indeclinabile exhibent, quos Codex 1. qui 
8c hic 8c commate fequenti Σ«λ«^αιτ habet, imitatur. Debebat pono a Stephano, cum 'Σ,ολομιΰ>α in ΣβΛβ- 
f^afT» mutaret, etiam in primo cafu cum accentu cirumflexo fcribi Σολο/Λ«» , non Σολο^*»». Nam χ«ιτ•», 
>υμ,φαγ, ί.νί^ω> , ά.φίί^α> , ΰγοη , ΰιαι», αυλίύν, KiJpai' , χαι//ύί9 , Βχβνλ,ω» , ΣΛ» tormant κοιτίχΛ 2cc. linc Τ. At 
fioZt , Tif/iay , κολοβών, Ζινοφαν , Σί/λοο-ϋν £c iimilia habcnt ,δοίκτος £cc. Schol. iaAriftoph• Aves8S4. ■atXttaa μιότ»ι 
■ΒΓίλίΛΛνοί »οΐϊϋί• ΠίλΕχας ίβ Πίλίχ5»τ«5 Άττικβς. &cServinsm Μη. ι. ιοο. ,, Homerus " , inquit, ,, & Sarpe- 

,, donis declinavit & Sarpedontis Naturalis autcm declinatio efl Sarpedon , Sarpedonis — fi autem geni- 

,, tivum in dontis miierit, a cicumficxo venit, qui eft in ultima fyllaba nominativi ". Denique caufa non 
erat , cur nomcn Salomonis alitcr atque alitcr , modo Σολβ/Αοι» , ut hic apud Matthaeum , modo Σ»λο/χ<β» ut 
Aci. VII. 47. ab ommbus editoribus expijmcictur. 

7. Σολομ,αν] ΐολομ,ϋι yi. Ά/3ι«] Άβί» Editt. Erafmi. Άβιί^Ό. apud Lucam. 
Ti» 'A<ra , Airx Λ iyi"ii0"ij 2. 

4. Νααβοίί frater Elifabethae uxoris Aarovh , Έχ. rius fapientum Collegii Bethlehemicici. 

VI. 23. Bemidhar R. XIII. & Medrafch Thehiilim 8. Ex iibris Regum & Chronicorum conftat 

LXXVII. 2. Cum ftarent Ifraelitae juxta mare, Joramwn non patrem ied abavum Ofac fuijfe , ita 

disceptabant Tribus, fmgulis dicentibus : cgo dc- enim fecuuntur inferiegenealogica, J-jram, Ocho- 

fcendam primusi NaaiTon profiluitprimusin mare. ζ.-Λί, Joas ., Amafuis .^ Ozias:, quos etiam Codex 

Medras Aigada , Pirke Eliefer 2^. Mechilta mEx. D. apud Lucam inferuir. Oblervandum porro, 

XIV. 22. f. 24. 2. Bemiiibar R. Xli.extr. Naas- Lucam a Zorobabele ad Chriftum numerare per- 

Ibn rex tuic, & iple obculit primus hic fan- fonas XX!., Matihaeum vero nonnili XI., irem 

ftificavic nomen Dei in Mari. XIII. f. 209. 3 fi- a Davide ad Salathiclem Lacani habere XXII. 

lii fcx orti ex NaaiTone fuerunt domini iex bene- Matthaeum vero nonnifi XVI., ubi quivis facile 

didionum. HifuntDavid, Meffias, Daniel, Ha- intelligit, fieri non potuilTe, u: in duplici ferieab 

nania, Mifael & Afaria Mellias S. D. Ef. codem communi ftipite piOgenitorum & in eadem 

XI. R. Bibi nomine R. Rubenisdixit: propterfex perfona derinentium numerus accuratus adeo vari- 

res, quae ablatae funt Adamo primo, & rcfticu- arer. Huc ctiam pcrtinet, quod apud Matthaeum 

cndae lunt per filium Naaflonis, hic eft Melliasi unus tannim Jechoniai rcpcriatur, cum in libris 

Iplendor Jud. V, 31. vita S. D. Ef. LXV. 22. Regum & Chronicorum daos habeamus patrem & 

5. In libris V. T. nusquam legitur Rahabnup- filium,Joacim&Jechoniam. Nimirumnullaneces_ 
ΓllTe Salmoni: Judaei autem veteres Joiuam illam fitas Matthaeum cogebac , ut lingulasperlbnasenu- 
dtixiiTe tradunt. Koheleth R. VJII. 10. R. Bon meraret,ncqaeidejusfuiilccon(iliumverbumiy<W 
dixit - Jofepb ivic ad AiTenath, Jolua ad Rahab, γβ evincit,quod,utiadcommapriinumnotavimus, 
Β jas ad Riich. ctiam nepos ab avo,imo pronepos a proavo generacuj 

Boas] Thargum I. Chron. IV. 32. Boas prima- dici poflit juxtaCanonem Hebraeomm^fi-iOTO/^f, 

<ί7. 



ι. κ Α τ Α Μ Α τ Θ Α Ι ο Ν 22p 

8 Άσα Si iytni\(Ti τον Ίασαιρατ* 
ΊασΛφα,τ Si εγίν^σε τον Ίαιριχμ' 
'ίωραίμ ίΊ ί•γίηψζ τον Όζίοί.ΐ'. 
ρ 'θζι'α5 ^e Ιγίννψζ τον Ίαχθα/Λ* 
Ίωάθα.//. (ίί lyivvyiat τον ' Αχαζ' 
'Άχαζ Si tyivvyiat τον Έζίκ-ίΛΧ. 
ΙΟ Έζίκ.ια.5 (ί'έ \y'ivn\at τον Mavctojn' 
ΜανΛοο")!? (5^£ tyivvy\ffi τον Άμαν' 
Άμοΰν J'6 tytvvy\ut τον Ίασιαν. 
II Ίαα-'ΐΛζ ^Ι eytvvrivt τον Ίί^ονία,ϊ χ,α» τουί α.^'ίλφουζ Λυτου^ ίττί TJii ^ετοικεσ-ΐΛί Βα- 
βυλανοζ, 

12 ΜετΛ 

Άσ-ά] Άβ-ά^ C D. apud Lucam. j. VerfioCuff. Arah. Armen. JEthiof. Syr. pofterior in margine. Epiphanius; 
quia Afaph , praefeiftus muficorum, notior cratAfarege. 'Aoj-a 49. 64. £1». ιό. 

ρ. 'I«<tS-«;«.J Ί»«3^α> D. apud Lucim. "A;(ja^] Ά;(ία5 D. apud Lucam. 

10. MotFeorS] M.uta<r>i 61. 64. ΜβκαΜ-ϊ/ 47. 4p. ji. 5-4. j•^-. j-fi. j-8. jp. 61. 76. 80. 83. 90. Ev. it. 
Theophylailus. 

Ά/ύάΐ)] 'Af/jui C Μ D. apud Lucam. i. 33. 41. όο. Vcrfio Copt. Ofits Imferf. Ep'ifhan:its Haer. zi. Ite- ' 
Tum quia Amos propheta notior erat Amone rege. 

11. iyamii-f] + r«» I««)tii/*• ^'luKHfjt, i. 11. 70. 71. Editioif^OTiVK] 'Iwxxtf/* Λ tVn^iiiri Μ Ν. ι. n. 12. 16. 
3J. 47. 48. 5-4. j -ό. ^9. 61. a prima manu 70. 71. 91. editio Colinnei, H. Stephani A. ι$•76. 8c Ι5•87. Schmt- 
dii• Verfio ί}ΓΛ poilerior in margine cum afterifco , LznniCaJlaUonis , Bez.ae 1. 8c 1. Ed., f laccii lliynci, Gallica 
A. if 60. Hiffanu» , Gcrmanica PoUni ii Pi/caioris. •+•το> ^λιΛlιu[/J,'Έ.λίcί)cι]|//Άiγίn>llΓi τον 'Iu»kL//,, 'luaxui^^ 
vyatn<rt D. apud Lucam. Efiphanius etiam p. 22. vitiata hic eile exemplaria ftatuit , exiftimatquc antiquara 
Leftionem Ίιχανι'χζ <Ji ί~/ίη>ι<η Ίίχοηχψ in nimis diligentes librarioi incidifle, qui, quod TxvTnXoyMt effe puta- 
rent , omiferint ; inri tito» ««/«3-S» — a^ χ,ατα iiiffuiriv αφχνατΒ-ιι ftjToy , caque occafione provocat ad τα ίχριβ'ϋ 
rit ίηίγ(»φω). Hieronymits aliud virium fubeiTe fufpicatur: ,, Sciamus", inquit , ,, Jechoniam priorem ip- 
„ ium ciTe quem & Joakim: fecundum autem filium , non patrcm : quorum prior per * 8c w», lequens per 
„ ch ix. η fcribitur. Quod fcriptorum vitio & longitudine temporum apud Graecos Latinosque confufum eft. 
Eo fcilicet confugemnt , cum alia iplis non pateret via , qua objeftioni antiquis jam temporibus failae occur- 
rerent, cujus idem Hieronymus, initio in Danielem, mentionem facit his verbis: ,, In Evangelio fecundum 
„ Matthaeum videtur deefle generatio — quod ignorans Forphyrius calumniam ftruit Ecclerue". Praeftitiiret 
autem , nihii refpondere, quam temere refpondendo, autoritatemque veterum Codicum , Verfionum & Patrum 
ΪΠ dubium vocando, multo majoribus fe difficultatibus impedire. Matthaeum quidem ab Abrahamo ad Chri- 
ftum nonnifi XLI. perfonas numerafle fatis probatur tum confenfu Codicum veterum plerorumque , & Verfio- 
num , tum objeftionibus Porphyrii atque Mamchaeorum . tum ConfefTione Chryfoflomi Hom. 4. itcm fcholii 
ίψΐ^^/ράφν Cod' 34. «ΐίΤΰ τγ,ζ f//iTOiKiFiai Βζβνλωνος ϊως του ^fi^oZ άΐκΛ τρί* ^ροταπΛ τίύΐίκεν 6 ίναγγίλΐ'τ^.ς^ ρΟΓΓΟ 
e Latinis Hicronymi , uti vidimus, atque Auguflini , qui de Confeiifu Evang• II. 4. „ acute " inquit ,, animadverten- 
„ dum eft Matthaeum exxepto ipfo Chrifto XL. homincs in generationum ferie numeraile — — — non tamen 
„ eas in fummam duxit, ut dicerct, fiunt omnes XLII. Unus quippe in illis progeneratoribus bis numeratur 
„ i. c. lechonias. item c. Fauil. III. 4. Quid fibi velit numerus generationum fecundum Matthaeum, ut 
„ ter XIV. digerantur, quibus in fumma computatis una minus appareat? & dc Diverlis 63. quibus Autoiem 
„ Opiris ImpirfeBi addimus. 

11. 8c 17. ^iTOixfries] fAiToixtitriai. 8c li. ^ίτβιχίσΐ'α»] /rAiToixjjinsc» L. i. bis.40. 72. £ii. i. 7. femel. 16. 17. 

6j. 2. 70. I. KidJurchin f. 4. I. **1Π D*J3 *J3 ie potuerint : quae res Matthaeo occafionem ρπίε•* 

D^JDD CDri. Cumque ipfi unice propoficum tuiflet, buiile videtur , ab uno Ozia ad alterum tranfiliendi. 

oftendere Jefum ex praenobili & regia Profapia or- Eadem, ni fallor , caufa Jojakimnm & yechoma7n 

tum, illud obtinere utiquc potuit etiam non omni- in unum confudit. Multi vero tertiae claffisideo 

bus perfonisenumeratis. Siquaeris, curMatthae- praetermiffi funt , quia nihil ad propofitum MaN 

us, qui omncs primae €/αβ5 pcrfonas enumeravit , thaeifaciebatetiamillosrecenfere, qui nulla re gefta 

in fecufida & /ίτ/ζΛ plurcs omiferit? mihi videtur, inclaruifrenc. 

ipfam primac claflis enumerationem id efFeciflej 11. Si quis vero quaerac, quem morem fecutus 
cumenimvideret, tumillamduplicifeptenario,qui Matthaeus rationcs ita inierit, ut ex XIV. ter 
Judaeis numcrus facer eft, continerij tum totatn futntis nonnifi XLI. conficeret, eundemque Je- 
feriem in tres periodos norabilcs commode di- choniatnultimum claiTis fecundaC) primumqLIeΓer- 
fi:ingui polFc, eorumqui antc regnum, in regno, tiae poneret ? Refpondeo , fecutum eile morem 
& poft regnum ex illa familia tuiilent prognati^ Medicorum in numerandis diebus criticis; quam 
rut «ϊίχατίο-σ-άρβν numerucn per omnes clafles re- in rem duplex Gale7ii teftimonium afferam , pri- 
tinerc, eoque fine quosdam rcfecare ftatuiffe. Si mum reperitur in Hippocrat. de Vraenot. 3. άριθ- 
porro quaeris : cur iftos potius quam alios prae- μ^ΰΌ-ΐ^χί //,Ίν τ«5ί/3Λ^ώ<}ας τβιίϊΛ τρίττω βύλιται, Λ/ο /λ» 
termiferic' cjus rci rationem ex fimilitudine notni- ϊφίίΐς ΰλλήλαν τας -χτράτας κατ» ίιύξίνΐίγ, ί'τ£ο-.9•«» <5ί 
num petendam effe exiiUmo ; licec enim ΊΠ^ΙΠΝ αύται? τίιι- τρίτ-»» χαΐα (rt/»aip£i«v. Διάζίκξις ^» S» iVi», 
& ΠΤ1? Hebraeis diveriiffimefcnbantur, pronun- «τα», ΐφ' 'ίΐί^αν ίιμ,ί^α,» λ>ιξά<Γ-/ΐζ τβ? ^-ροτίρας ϊβ^ομ^ά^ος, 
ciatione eranc tamen iimili Όχ,οζίχί, & Όξιχζ, ita i /λιίτΛ ταύτνΐ' ΰφ' ίτίρα? αρ|>ιταί. Τυνάφαχ ί'οταί iiyAf» 
ut ifta dua nomina , inprimis a Galilaeis ncn di- μΊ» xom τα> ifiSOf^aSm ΰ.(^φοτίγα)ΐ γίητΛΐ , τιλίντάσ-ψ^ 
ftinctiiliine pronunciantibus , fono confundi faci- ί*" m ίυτ'κι τϊς ^ροτιραί, ί^χ,ιμ,ίιικ Ά τη ίτι'ραίάτ'βί»• 

Ff 3 τϊ«. 



δ^ο 



ΕΤΑΓΓΕΛΙΟΝ 



Μίτί Si τ>ιν /weTODceatctv BctCuXavos , ΊίχοήΛζ Ιγίηψί τοχ 2αλαθι;ιλ• 

2Λλαθι*ιλ <J'6 εγεννίΐσί τον Χοροβαβίλ.. 

ίοροβάβίλ ^i tyinyiai τον Ά/3ιοιιί* 

Άβίου^ h\ iymyjai τον ΈλίΛχίΐ/^' 

ΈλίΛχ,ίΐ/Λ J^e eyevvvjffe τον Άζΰ)/). 

Άί^ώρίί'έ Ιγΐννήσί τον SetiJ^iBx* 

Ζ,α,όύίίχ di ίΎίΊΊψί τον A^ei.tt 

'A;^ei|tt ιίέ ίΎ^ψί τον Έλιουλ 






11. ΤΛλνΛιίλ'] Σ*»«3•ιι!λ Ει/, ί. 
Ig. Άβιού^Ί Βί<ιι/'^47• f?• ί"*^• ^+• 
Άζύ'ρ'] Άζόρ Ι. ίζαίρ J-2. ίζ^άιμι Εν.• φ. 

ΐ4• '■Αχ^'/*] '■'^λ;''' '• Vedio Coft. Syr. utraque in Tex 
apud Lucam. 

Τ)ΐς , κΛί ffic* TitTfl T>«>' κ. tif/it^uv ί<τ^ατψ ίΐναί τ«ς Γ. £,5cO- 
ifAifav κ Tti» X. itr^vfiTifccy 1•)φί) ίίν«ι. 1. C. Hebdoma- 

das hoc modo numerari vult Hippocraces, duas 
quidem priores disjundtim , tertiam vero quae il- 
las fequicur conjundtim. Disjuiidio autem eft ; 
quando prima hebdomade in uno die definentc, 
fecunda ab alio die incipic : Conjuhdio quando 
unus idemque dies communis cft duarura hebdo- 
madumj priori quidem in illo die defiriente, po- 
fteriori vero ab eodem incipiente. Ideoque dietn 
yicefimum tertiae hebdomadis ultimum efle , 
^uum fi disjundtim numeraretur, non vicefimo fed 
vicefimo primo definere oporterec. Alterum extat 
in Hipp, Afhoris. 2. λ-α»» iV» τΛύτΐί» τ>ιχ 6/3<5o|U-«^i. 

(thv Γ.Ί σνΐΛ•πτΐί ryj S , καίτοι thv £. άτοχωριχτας τΪ5 α. , 
"Ρ/Κ"' 7""? i^uTni ίψιιΐΓΒΐ tivai th» u. yi/Jiiifuy , is fitiyyi της 
*/, TW ti y ώίς τίΐΈς ταϊν jtAir Λυτοί/ υΤίλΛβον , ότί iJt/it9£ ταν 
κα. το jTtjas. αλλ afi;^;»» ^sy th? y. ΐβ^ομιαΰΌς thv la. 
iifi/sfat , τίλίΐ/τιίν ιίί x«i 7s-if»i τκ» χ. Διατι Λ τας στράτας 
pt.tr ί/3Λ|«/ά^«5 χατίί Λάζίί<|ιν ίλλαιλων ίτ«|ί , tw y. (if 
τί ?. χατΛ (ΓΐΊ'ί;^"'" > " ''Ι ^^f "■ρκΓΐ/λ,ων ν,μ,ί^ω» srp«y- 

(Λ,ΛτίΜ λίλίχτ«ι 1. e. Veruntamen tertiam hebdoma- 
dem fecundae conneftit , licet fecundam a prima 
feparaffet, dixir enim fecundae iniiium efie diem 
oftavum, terciae vero nec initium eiTe diem XV. 
ut qaidam poftipfum putarunt, nEcterrainumelTe 
diem XXI. fed initium quidemtertiaehebdomadis 
cfle diem decimum quartum , finem veio terini- 
huiTique effe diem vicerimum. Cur aiitem priores 
quidem hebdomadas disjunftim oidinaverir, terti- 
am autem conjundtim fecundae, in ciaftatione de 
diebus criticis didtuni eft. 

Eodem fcre modo Judaci numerant ϋεηιρα•? du- 
plicis Nafiraearus efle LIX. dies; quiadiesXXX. 
ultimus dies primi Nafiraeatus &c primus fecundi 
habetur. Ναβτ III. 2. 

R. Bechai adGen. XXXVIII. obfervat : a Da- 
videadjechoniam omnes tuifle & Reges &;Regum 
filios. Tali profapia gloriatur Julius Caefar orati- 
one fiincbri in obim Juliae arnitae spud Sueton. 
Jul. 6. Eft ergo in genere & fanctitas Regum , 
qui plurimum inter homines pollent, & cerimonia 
Deorum , quorum ipli in poteftate funt Reges. 

f/>tTotKi<ria^] M^J'J>OCTat:0. f/jtToixo^ /Λίν ΐΤίν ο ίξ ϊτϊ- 

/, -.1./ \• \>.^/ '«-/ 

βας τ^ολίύ/ς ^Λίτοίκαν ιν £T£pct , χα» f/^n τΰ-ρας oAiyov , αςίι- 
Ρος Ιττι^ιυ^ων , αλλΛ την otx/:Tiv αΰτ-οί)* καταςΊησ-α^ίνος. 
Jfocrates Taneg, τ»? Ji μ^ίτοικιΛ , κα) ψυσ-α χολίταςίν- 
T«c νόμ,ιΐί τις ίτβλιτιιΛ? ΰτοί-ψΐτ^αί. de ^ίιζΟ &C yE^i- 
tttt, & Ej>ifi. 8. *•(λί/ '/Λ• ΛίλίΛΓίρί» , vaftt τβΓς uIt5 



τ«ν 



:tu. ΰ^(^ήν Editt. Erxfmi. 'Λ,χ,ύί Editio Bogardi. 'ϊχχύιΌ, 

•ΚΌ/ΛΤΛίς yiTtfjtf&if/jiyov otKU-y ^ η Ts-Uf ϊτί^οις f^iTotx-tly, Aft* 
fioteles de Rep. II. I. i ei ΖΓολίτγις oi tS οικία ττίί 
τΰο/ΛΤΥίς 65"*. Ku.k yuf fJUtTeiKoi KUt ύαλοι fJt/tTtxtnri, κόί- 

vmifl• T?5 αϊκ>,(Γ(ως. Taos apud 5/eiee»W XXXVIII. 

ότί /Λέτβίχβς, ονίίύίζνοΊ άί TS -ολλοί λίγοντίς' μ/ίτοικΐ, J^ 
fifh Αϋί. Ι. 1. 4- ό 5^"5 ("-s^iOiXi^i' TcyAiccuiot καΐ 
TH» "Έ, -jay ίκ τ£ χίσχ ίΓζ ίτίρβν τίϋτοί. Όίο Cajj. ρ. 4"- 

Έ^Χ^ίΤίοι ίι'ς iTifay τίνα και ts-Xhu και βίλτιονα ^α- 

fay («/£To(xi(r«i)(rof4i»oi. Λ1. u^ntOflin. Χ. δ. Ciirn-if 
ίίζ fJUXKccpeoy τινας y^lσ^xς ^Λίτωκισ-^/^ίνος, Lucia?luS Dia'» 
Mort, II, Ι . i φίρομιΐν , ω ΠλΒτω» , MiViTa-e» thtoh 
τον κυνα •α:α^οικΐ£ντα , ωΐί » txiivev srei κατας-^σΌν , ti tif/iit^ 
(ίιίτοικήτοΐΛΐν ίΐς ίτίρο» τόπον. JuiiiTlUS Hifl. VIII. 5• 

de Philippo Macedone. Ut pecora paftores nunc 
in hibernos nunc in aeftivos ialtus trajiciunt: fic 
ille populos & urbes, ut iUi vel replenda vel de- 
relinquenda quaeque loca videbantur , ad libidinem 
fuam transfert. Codk. I. X. Tit. 4. fuper metoe- 

cis qui juflu Principis in alium locum trans- 

lanfunt. FanegyricHsF\zwitni\nm nomine Conftaa- 
tino diftus 4. Pacer tuus civitatem Heduorumvo- 
luit jacentem erigere, perditamque recreare, ποα 

folum pecuniis ad Calendaria largiendis ied & 

rr.etoecis undique transferendis. Μ'.τοικκ-ίαν ei o. 
vocare folent Judaici popuu rianslationem ex pa- 
tria in Babyloniam, quae Hebracis Captivitatit 
nomine venic 4 Reg. XXIV. 16. &c. vid. ylaf. 
VII. 4. 43• 
s-Tt] Purphyr/us de Ahfiiuent. IV. 17. Ζα^αα-όα^^ 

uv/,p ΒΛ,ίι/λώ'κίος Ιπι των -ζ^ατιραν ν,μ^^ν νί'/βι-Λ'ς. 

ι6. Oruthmjriis. Curaaudis viriim — ■ confue- 
tudo Hiltoriographorum eil , hiftoriam fic fcri- 
bere, iicut co cempore putatur, quandores agitur. 

Μαρώί] Idem numen tuit foiori Aaronis & Moiis. 
jojeph Beil, VI. ^. 4• ν''! ■'"'5 '"ί* ί""'? ''"»'' Ιβροα»»» 
Κ4ίτίΐχϊΐΐ7•ί.<> Μαμ'α τανομια. Luc. Ι. 4*. XI. 2.y. 

OiiJ. Mctam. XV. Quam fua progcnies : neque eninj 
dc Caefaris aotis ulium majuJopus,quamquodpater 

cxtitic liujus quam tantum gcnuil]e viruin ■ 

qui iiominis haercs impofitutn ferec unus onus, 
caefique parentis Nos in bclla fuos forcillimus 
ultor habtbit. 

Genus Chrifti non α Maria , fed Jojepho duci- 
tur, more fcripturae, & juxta Canoncs Hebraeo- 
rum , qui noii iolent in generationibus ordinem 
niulierum texere, quod notatum Hieionymo, Aii- 
guftino, Theophilo Antioch. Cliryfoftomo Η 2._, 
Damafceno de Fid. Oirhod. IV. 14. ^aeft. &c 
Eejp. ad Orthod. CXXXIII. inter opera ^κβίηκ 
Bereffhitb R. VII. 5. yeba?noth f. 54. 2. Eava 



ί. 



ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 



231 



Ι ^ Έλιου^* ^) ΙγΙννψί τίν- Έλί<ίζαι.ρ' 
Έλέχζοίρ ^t iyinyici τον Μίχτθχν" 
MctTfidv ^e lyimiai τον Ίαχωζ. 

1 6 Ίακ,άε ^Ί ίγίννησί τον 'ίίύσγιψ Τον α,ν^'ξΛ Μαρια,ί, 
Ιζ j^ eyevv>j9>i Ίνισοΰί ο λίγομίνοζ ΧρίτΌί. 

17 Πασίΐι ουν αί yevex; α-ττο ΆβξΛ,λμ 'tas Δα/3)ί^, yivicti <jex.ot.Tearcip65• κ,αΐ λ-ττο Δλ- 
/SlJ' 'ίώ)5 τνί? μ^τoι■)aσicLζ Βα.βυλωνοζ ^ yeveai 8ιχα.τί.ο^α.μζ ^ κ,αι α-ττο τίίί μίτοιχίσία:^ 
Βχβυλ^νοί 'ίύ)ί του Xgi^OU , yeviAi J^sx,*T2oj-a./iei. 

ΐ8 Τοϊ 

if. Έλίά^αρ] ΈλιάζΛρ 4^• Verfio 5)'r. Armen. 

Αίατίά»] ΜΛτίάτ 68. Ματίά^Μ/ Editio Ctmflut. lAeii^iii D. apud Lucaiii, 

16. Ίί!(ΓβΪ5 ] I. 64. 

β Afys.w-eKos] 64. 

17. «■> ] 76. ίϋ'ί] + Τβΰ 67. 



Bathra f. iio. 2. 3K Γ)Γ\^''νϋ S^""' Ρ^ί^^"!"» 

nnSiiO vocaiur genus : genus ynaternummnvoca- 
tur genus. Quem morem edam Homerum tenuille 
obfervatur in ScA»/. parv.zall. λ. 749. άτο ^«τρί? 

y«p i^iipes *ίί>ίί a->)Ui»i>itj&C ad Oiijljf. ξ. 134• ''* «""ο 
fiiiiTSfm 8 α-χ,-ζιμ/ατίζα ο πΌίΥίτίΐζ & Heractit. Tontic. Alle- 
ξΟΤ.Ή,Οηΐ. iruiiiiii yitf ifjuiifa, τβΓί ■χτχτρόβίϊ httisToi^ χ,γτ,<Γ^χί, 
τ* (Γ sx jUiUTipiui «Χ t»v ίί /poi τΐζ ίίλ«; ϊταρ αύτ». HlDC 

Ιίξτοάοίαί ι. ι6. tanquam fingulare quiddeLyeiis 
narrat, eos non a patribus, fed a matribus deno- 
niinari coniyeviile. έ» <^£ rlih ιίι«» v£io,u,ix«(ri, y.al 

^JW^OfCf C«AA£t<ri IΓ\^wφi^OVTUL• M/^U?!UV , ΧΧλίίί(Γί ΛτΛ 

y<yy fA-cTifaf. iuvrS^ } tun ufu ot-jo τ^ν wxTipofV. Έ,ίξο- 
μιχιν βί STtfDU τ-οΰ τιλγια-ιιΐίΐ , τι; '">! 5 χ«•ί"«λ£|κ ιωντί» , 

. Cum autem ex iis, <juae mox a Matthaeo fub- 
jiciuntur, conftet , Jefum non fuiflefilium Jofephi 
naturalem, confequens eft, ut ' intelligamus, fu- 
JiTe filium adoptivum. Filios enim adoptivos in fa- 
fniliam ejus, a quo adopati erant , tranfiiiTej 
iumque patrem apellafle , notumeft^itaGalbaPi- 
ionem adoptando gentis Sulpicke & Lutatiae de- 
.cora nobilitati ipfius adjecifle dixit, a Pifone eti- 
am patris nomine vocatus Tadt. Hift. i. 15. 17. 
& Ovidii/s Met. XV. Auguftum natum Caefaris, 
& Caefarem Augufti parentem bis apellat, quod 
etiam ia nummis legitur. CunoigiturJofephusMa- 
riam uxorcm & Jelum filium & haeredem a Deo 
dacum accepillet, maniteftum eft, Jefum in fpii- 
us familiam infertiim fuiire. Quodnifiadmittatur, 
tA quam fanniliam referetur; cum maternum ge 
nus , uti dixiinus, in cenfutn non veniat? imo 
.cura puer, matrimonio inter Jofephum& Mariam 
confammaro natus, cerdffir^ ex genere Jofephi 
fuiflec, taniym absrat, ut per niiraculum interve.- 
niens fierct deterioris condirionis & nullius fami- 
liae, ut hoc ipfo potius & muhomagisnobilicarus 
fiiifle, & oronia jura, quae natura dediilet, fal'- 
¥a atque imcgra fervaiTe, merito fit exiftiman- 
dus, 
- iyi»»i%] yww Graecis & de p^tre & dc matre 

dicitur. Flut Sympof. II. 4 X>,y>i<rt τ^τασ-αί aroAi 
wpiTtfd)., η ymaVTii.et «yj^i^. jnfHt. p; 3. C. ΑΓ r^? 
f^trtfUi , u yifjfiniixu,a-u , »ϋτ&'ζ τιτ6ίόαί'. Agefil.. Ό. 
497• Α. τα yimv^a i% αύτ^ς wai^at. &'si' arfirS. ΐτο- 
Αίτ. ρ, 79^• Ρ• ΜιατανχιηΓψ' ί'' WafiT Πολι/ίιος Cf . 
ρτβη ο!τβ3-»ίίΓ» , τίτρ«8τίς καταλίτόντκ «■«ιΛίριοί' , sf 
•BTS ysyiraiioMiie». Antonin. Liberal. \u.i •/mia-t^ x!>- 
fv. Dryope y»v^ Β•*ΓΛί. Palaephat. 2, Pafiphae i 



yffyic ΖΓαΓ^α. ^(7. XVI. 21. 

Ι/. Genealogiam Chrifti a Matthaeo & Luca 

editam comparantes, deprehendemus a Luca qui- 

dem eosdem omnes lisdemque nominibus numera- 

ri , qui in prima claffe inrer Abiahamutn ad Davi- 

dem apud Matthaeum extant, verum pro XIV. 

regibus quos Matthaeus in iecunda clafle eNhibet, 

apud Lucam reperiri viginti diverlos , aliisque no- 

minibus appellatos, in tercia vero Clafle nonnifnn 

duobus pnoribus & duobus pofteriobus convcnire , 

pro reliquisvero IX. quos habe: Matthaeus , a Lu- 

ca iterucn recenferi XVJII. aJios. Quaeritur igitur, 

quo modo intelligi ροίΓιι, utramque Gcnealogiam , 

in qua tam apparens dillcnius confpiciatur , veram 

ciTe .' Ea res tum Judaeos hodie tum Manichaeps 

olim ita ofFendit , ut putarent fe facis habere caus- 

fae vel tptam dodrinam Chrifti vel faltemgenea- 

logiam utramque ceu falfam rejiciendi. vid. Auguflin. 

c. Fauft. III; i. DiiTenfum, qui videbatur eile 

circa w»wpr»j- conciliavi ni fallor ad commaS., re- 

ftat ergo quaeftio de novunibus. Tota ht hoc luaeflio 

i/?, uc verbis Augu^ini c. Faufi. III. 3. utar, 

^liiomoJo potuerit duot hahere patres yofeph ? addo , 

^ Salathkll Licet autem duos patrcs naturales 

nemo habere poffit, poteft tamen habere unum 

jure nattirae & akerum adoptionis five fViycs/*- 

€pfi'ixi jure. Vnde nohis 'vifumefi^ verbisireruni.^«- 

guflini utor, Quaeft. in Deu:. XXV. 5. magis 

fecundum adoptionis morem ,, folvere in Evangclio 

„ quaeftionem de duobus patribus Jofephi , quorum 

„ unum cornmemorac Matthaeus,euti;ifcilicetqui 

,; genuit Jofeph , alterum Lucas , cujus filius erat 

j, Jofeph ". Si enim qui ex fratre viri dudum 

mortui generatus eft , Judaeis potuic filius & 

c-Triffjux illius viri appellari λ/λ///.;. XXI. 24. multo 

potiore jure ita vocari poterat , qui a fuperftite 

iciente & volente adoptabatur ; bis adde quae de 

adoptione Jefu modo di£ta func. Exiftimoauiem 

Lucam fimpliciter feriem eorum exhibere, exqui- 

bus Jofephus & Zorobabel per generationem na- 

turalem orti funt, Matthaeum vero ab ea , qiiam 

natura dederat , ferie, ftudio ad jus adoptionis bis 

deflexiiTe, ut ad Reges genus Chrifti referret: Si- 

cut quosdam de induftriapraetermifit, nenumerus 

fingularum Claffiurti ulcra XIV, excrefceret. 

Ea pars Geiiealogiaej quae ad tempora librfs V. 
T. pofteriora pertinec, peti potuit ex tabulis pu- 
bKcis , quas ad tempora Herodis IVfagtii aiTerYatas 
fuiiTe teftis eft J-ulius Afrkanm apua Euf. H. E, 



23» ΕΥΑΓΓΕΑΙΟΝ t 

Τοΐ/ S\ Ί^σoZ Χρίσου ri "γ'ίηψα ο'υται? vy. ΙΛΊΥ\Τίυ^ίΐσν\ζ ya.f ttHs μy^τplς α,υτου 1 8 
Μα,ρίΛζ τω Ίωσγιφ , ητρ]^ w συηλ^ίϊν αυτούς, €υ/)ίδ>] h yxTfi ίχρυσοι, tx. ΌΤηόμΛτος 

Λγιον, 

ι8. Ίψηΐί] — Verfio Lntin. Irenaeus III. ι8. ofus ImferfeSl•. Cum quibus faciunt Erafmus , MiWus Sc 
Teagelius. ,,Sufpictr , inquit, Erasmus, additum Jefu vel a icriba vel ex conluetudine recitationis Ecclefiafticae. 
,, Nam -— ad contextum fermonis non perinde congruit additum Jefu nomen. Sic cnim habet: & a tranS- 
,, migrationc Babylonis usque ad Chriftum generationes quatuordecim , Chrifti autem generatio lic erat. Re- 
,, petitur vox Chrifti a proximo". Vix autem, puto , aut aberrationi fcribae ledtionem fuorum codicum tri- 
buiffet , li exploratum habuiffet , in omnibus Graecis Codicibus ita legi : aut confuetudini recitationis Ec- 
clcliafticae , cum ipfa , fi titulo credimus , vocem 'ln<roZ non habeat. Ex Irenaei Latina Verilone , quam Millius 
orget , nondum conficitur ipfum Irenaeum ita legifle , cum ad ipfius propolitum aeque faccret lcttio edita. 
Bcngelius |alio pugnat argumento; f /eniw , inquit , Grafce Ίιο-ίίίί όχρίί-οζΛηίκΓ , ό Ίικτέ? xft5-»i »»ί^κΛ»ί </iri/«r; 
quod tamen firmum ciTe non poteft , nifi prius ipfi licentia concedatur , fex alia Aftorum , Epiftolarum , 8c 
Apocalypfeos loca, quae fibi ipfe objicit, immutandi atque refingendi. Quod tandem Eralmus ait, cuin fine 
commatis praccedentis non fatis congruere additum Jefu nomen, facile folTitur, fi dicamus , optime congruere 
cum commate primo : lllius Jefu Chrifti, cujus genus enumeravi haftenus, nativitas ita feie habet. Mihi 
quidem nec auftoritas Latini intcrpretts nec argutioke Criticorum , cum omnium Graecorum codicum , caete- 
rarumque Verfionum conieniu ullo modo comparari poiTe videntur. 

WS"» ] — -, 74• , - , , tf 

νί'ννιχΓίς] ytnrti C. I. Eufeb. Demonftr. VII. i. Maximus Dial. 3. γίνατίζ siTf», βΰ γά>ιιτί( ^ ι» f. όϋχ) Λ/». 

in Vh» Syncletuae p. 84.. ap. Coteler. Aftrologi hac voce pro fuis praediftionibus ex Genefi iive themate na- 

talitio pugnabant , quibus Orthodoxus refpondet , το -nfci αι^^ύπκ οϊκοιομιοίβ^ γίήιτΒ-χι γίη<ηί άχι/Λχί-αι, Ab 

hoc commatc inchoabant Graeci Leftionem , cui titulus eft, fis ό'ρθ-ρβ» τΐ,ς XpiroS γίήηαί. Nec tamen auftori- 

tate Maximi moveor, ut cum H. Grotio fufpicer, olim pleiosque Codices habuilTe yf»tir« , quin potius illum 



kZ» y»ey; imo ultra Herodis tempora, tefte fide 
digniore F/ J ofe ph oqmin vitafuai.fucceflionem 
generis fui in tabulis publicisfcriptamreperiiTepro- 

UtCtUr, T»» /juit i» tS y/vKi ίι/ύΆν ^Μ^Όχ/ιϊ , λι{ s» τ«Ϊ5 
Λι^ΐΛοΓίίίΐ; οίλτοκ; citayiyfufiitJtr/ii iOfct , isTUi «ταροίτιθί- 
μα,ι , τοΓς ΰΐαβιίλλίΐν ifiiai zriifufjiiiyeii χαιρίΐ» φ(α<Γα^. Βί- 

refchith R. XCVI1I. Hillel unde fuit ? Dixit R. 
Levi : tabulas genealogicas invenerunt Hierofolymis, 
& fcriptum fuit in illis : Hillel ex Davide &c. 

Γίνίαί] Γ»£Λ aetatetn fignificat. Noftra aetas 
V. gr. eo temporis fpatio circumfcribitur , quo 
nos & noftri aequales in hoc mundi theatro 
partes Aitorum fuftinemus , & muncribus pu- 
blicis rebusque gerendis idonei fumus. Praeces- 
iit aetas parentutn , fuccedit aetas filiorum. Li- 
cet vero aetas ipfa , ii fingulos confideremus , 
modo brevior fic modo longior, pro communi 
tamen menfura triginta circiter anni computari 
lOlent, ita ut feculo uno tres γαιαΐ liveaeracescon- 

tineantur. Herod. II. J^. yaial y«p TfiT^ ««το» 'ίηα 
sVi & 1. 7• '*ί?''-'"''5 '^t β• >"" "• '/ί'Ε'*; ciidfm iTiu, 
iTiiTS η »«i πίίταχ.ο<ηα παα zrafcc -αατξα^ iKoiKtfiitytf 
Tn» ofX»' & VI. 98. iV( ν«ρ Aufiiis ToZ Tfao-Tfo? xal 
Είρξω tS ΔΛίίιϊ , και Αρτ«|ίρ|ίω tS Eifiitu , rftaii τβυ- 
TS<yv £?Γ£ξιις yiytiwi' iyv/iTo z^Xiu xaxoi r»f Ελλχαί jj ελ"ι κ, 
«ίλλας '/ινίχς τας τΓξϊι Δαρίι'κ yacfJ^itiiti & Forphyr. 

Qiiaeft. Homer. 14. ad II. «. 250. Nirap Ji yi- 

foiy y ίφ οϋ Δΐ^β f^if yivsxi fJ/ifuTrun xv^^ouxai* ϊφ^-ία^ , o\ 
tl z^fo<r^i» a/jiicc τρκψα yii" iyitcvTo' fA /ΐτ* es τριτατοιη» 
iratr<rf JVo /Λ£» yof y£»£«i ίφ^ά^γιταν ται js^po αντν , in 
τί» ττ»τίρα> , ΰφ άν yintiB-ui άΐίτξχφιι , xat i τα» ί- 

ίίλφΖϋ τριτίΐς et χξχη τϋς τ*» να,ί^αι ytyixi , el 

riit αϋτΜ Ιΐξατιυίτχι. — u ί'ί yaix λίγίτβι >ι τ» τ«- 
TUv χα» yirvct f τίλαωα-ΐζ , >)τίς την τξίακοττχίτ^ vtfteccf 
*}ifi , β τα £ξΐ)χο»τ« £TD -αλγι/άιτα^, ί'ύο άν £|>| yinxi βίί- 

β-«5 ίοΐί βκ'ο y£»f«i citBfuxut ΐφΒ•αρ>ι<Γα»' ίχ ότί 

κίΐΐ ίν^ξάττια φ>ΐ(τκ ci^oS-atiT» , ίλλχ ίύο uifichKOi yErt- 
«; ται; xxXnf/jifUi avd-pun-iKtt; , atru t^£y£ «Vo TfixxoTcci- 
TM(, «i xccXitT»t yutai uf^ftneuoi, EtyTHol, JH, yt- 
fui — — sTTt atx^ttfji/xre^ Xfofii Tut fjuyt xut αΰτο βιΖια' 

ttuTUf , t5 ^ iidti aoo fi*» yiniai • yotx λtyΐτΛt xut roc 

)Ϊ5Γ f ΤΙ) , •ί το- Ti ί''Ά Λ-Ό fbit yoial. Dtmoflh 

Ktl T?s ψιτί^»ί yei«; JJocrat. in Buiiride, Her- 



Cules Perfeo τίτ/ίκη ymaTi tiUTtfof. Jamhlich. Vit. 
Pythag. 3^• ''■'■« yf»£«(4 iyfii'» irpo Ώλάτωός. Pluf.,. 
μ,ίτα τρίΓ? yatoi. de OraC. dcf. p. 4IV• E. fTii 
λ. zrotSct Tiy y£y£a£i' xoed- HpaxXUTut , h ΰ χ^ονα yo' 
tSfra -α-αρίχΗ ror i| ohJtS ytyomjji/tfer i γαίίια-χς. Dio- 

nyf. Haluarn. tot y£««i numeraC , quot crant 
iucceffiones regum. Arifiides in Romam p., 

20^. yoof/js/ei et cfjiiaif ϊτι luttfm , ίβ-πις ir κλΜ» 
Trcfii^u , «τοΓατΛ» τ£» ίλλιιναί ίχατεροι , eu^' ΐις μ,ίαψ 
•Λΐξ ϊίπίΧ•) yatat ^ιατωσ-αιτο τί» τ«|ι». ΕΙϊαΐ in Μο- 

nutO. Cotelerii xotToe th» yittkv «utS χβλο? ίτι. 

χ,αΐ λίy>sτίt αύτγ , χατΛ ϋ τ>ις άρχάίχ^ τ/; Ηθ~ 

rat. Epodon XVI. ι. Altera jam teritur bel- 
lis civilibus actas. & Carm. III. 6. 46. vEras 
parentum pejor avis Tulit nos nequiores , mox 
daturos Progeniem vitiofiorem. Hebraeis voca- 
tur *)1"1. Ge?i. VI. 9. " Tjf yaix xutS. VII. 3; 

l» Ttf yaix TXVTf. XV. 6. τιτάρτ^ Deut. VII. 0. 
ti? χιλί'χι; yaix^ XXIII. 3• '^"'• ^ixa.tnc, yai£«4 Job 
XLII. 15. τ£τάρτ<» yf»£<t». ψ. CIV. 8. ei'5 ^iAi«5yi- 

»£«5 Έρψ. Jerem. 3. t»? ye»i«» ϊχτ» & in Ν. Τ. 
faepius. 

18. /«,«)5-ίΐ/ί£(ό•))5] Vlut. Amator. p. 734. D.j 

TXUTyit iU /ηΐΐίύοτο vixtiXi λ, Dio Caff. LVI. p. Τ,Ο'Ι. 
fJuvnTiuiii ufAiiv XTTxXxi iTi χοροίς xxt /jun^t) ya^iiit αιας 
Q. »po6i«iJ ίΤίτριτ^'Χ , If* To ίνομ,χ ταυ (Λίλλοηΐίιφίαψ 
ίχητίί. JJOcrat.Helen, icvXt&aTo^xtiriiuyvv^iZa-aixifnt. 

yapj Narrationetn orditur Evangeliila a con- 
jundtione y«p , quae non cauflae , ut in aliis 
linguis, fed explanandi fignificationem habet, & 
converti in Latinum poteft «fw^? ,yf;/;Vfi, nimi- 
rum. Ita eleganter Graeci ioquuntur. Xenoph. 

Cyrop. VIII. »5 et Kxi Τ0Γ5 αλλάς xeun ^cixvwoif 
Η•ολι/ fxpoiTEi , T«T» »c/» «i>)V>ir«^oii. Πολί/ yoif ίίΟίγχα» 
tuB-faiTrtir τα ττλιίΐχς wporooii? AocjU>jSoeyc» , otoAu iti jrAf- 
»» iiittyxt T» zrAfiroe ut^fanrcfiv iufsiir^xi. 1. I. Μαβί 
ίί fttg , i> ττχΐ, xxt τύίί τά fbiyi^». Ua^x yx^ Ιψί 
xon oiuvK; p*»T h ιταντΰ μ-γιύίχοτι jU/ij^ iV Tif rp«r>« 
χ(»Λϊ£Ί/(Γΐ|?. i//^. GraeC. IV. φ(άσ-α ii Kxl To 33-λϊ- 
θβς iKXTifuv. imiXiynrai yxf όϋ•>Γτ«ι AocxtJo(iji/>o>wr ^t» 
fi{ ί£αχι(Γχιλιί(ς. Herodot. II. 5. iS"! iJ' iVfpe» τοι5τί». 
«eiyi/TT» y«p βι/η? τ?5 χαρίς Wi τοίίΛ & VI. 14. το» 
/i jj-ipi «(/τϊ ίι'χκΜ, λίξ»!. «piftijf y«pAty»e-<. & de Vi- 

ta 



Ι 

ΐρ αγίου. 



ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 



233 



Ίωστίψ h ο α,ηιρ αυτϊίί , ί'ίχ.ΛίΟζ m , xcn μγι ^tXuv αυτ>ιν τίΤΛ^χ^ΐ'γίλα.τί- 

σαι. 



lcriptorem titulum Leilionis cum eo, quod Apoftolus fcnpferat, temcre confudifTe, aut in Codicem vitiofuni 
incidiffe exiftimo. Et quamvis argutaeatqueanxiaenovitiorum lchohfticorumdilHndioniinter ywilor Jc ytvnfri» 
parumtribuam, fciamquc Jefuni in iibris iacris dici γι>ό(ύί>ι>νθ3ΐ. IV. 4. Rom. I. 3. Jo. 1. 4,. Cumtamenje- 
iils & infra commate 20. 8c II. i. difcrte vocetur γινν^Β-ιίς, 8c voxyttinoi commate primo aliud fignificet, 
inagis confentaneum videtur , eam leftioncm a Matthaeo profettam fuifle , quam plerique omnes Codices Grae- 
ci cxhibent, nimirum ysVnjiris. Conf. Luc. I. 14. 3f. 

yap] — I VaiioLatiti. Syr. Copt. Epiphmt. Haer. fi. 

^?TfO( ] ju/ijltfis Erafm. 1. 

zrfif i α-υηλΒ-ιΐ» «κτ•»;] OmiiTum de indullria , ut reile judicat ^. Milllus , quod i£i3-«f3-«i'«» B. Virginij 

oppugnare videretur. 

19. ar«p«Jf(y,«/aIi'(r«i] ^tiyu^ciiiirai Codex I. Verfio Latina tum in Cod. Cantabrig. ubi legitur prMpahre, 
tum in Edit. Vulgata, triidpecm , ita enim vertit το JViy^aliirai Col. II. if. Origenes & Eufebius in %. Cod. 
54. 59. 41. iv γϋν f//oi xecl το fjuvi ^■ίλαν AVTYit aSiYf^ciiitrat εφίϊ(Γ3•«ί ΰοκίΐ' ϋττο του 'Evay/sAirow , » yao e^jj u>!i S-eA&r 
κύτνίν z^xfxaiiyfijatliiroti , k?3t.at fjtjyi ^uyfJi^xliirui ^iXwf y ζτολλ^ς κ<Γ>5ς h TovTot^ ά^αφορΛς, Nimirum ^tyiJ/otTt^itr iecun- 
dum Erafmum eft fimpliciter oftendere , w «ρβίΛιγ^ατ-ι'ζΈΐΜη malam paitem ibnat, quod & Bezae placuit. Ex 
qua utriusque verbi difFercntia facile intelligimus , quid illos Criticos moverit, ut verba Matthaei mutarent, 
Sc•pτoaafaΆtγμβaτ.σ■Λι{'aiheIenΐίuγf^uιι,τίlΓaι. Cum enim , ut putabant , Jofephus jam tum temporis fciviflet 
Mariam ex fpiritu fan£to concepiffe , viderentque non potuifle in laudibus ejus poni , quod virginem, cujus in- 
nocemiam ηοίΓβΙ , fupplicio aut conturaelii non aifeciirct, eo confugerunt , ut dicerent, fententiam loci 
cfle". Jofephum non fuiffe aufum, ea quae de mirabili hoc conceptu probe noverat , evulgare. Similia 
habent Bafilius & Theophyladtus : quae quam fint contorta nemo non videt. 



ta Homeri i . ΉρόΛτβί ό ΆλίκαραΓΡίιι? wtfi Όκ-ίρ κ 

y£yt<r(05 και ιίλικιιις χαι βιοτϊίζ τάΛ WifviKi , ζrιτtιa^u<, ΐίτιζ- 
ίλ6ία ίΐς το οίτρ£Χ£?-*τον. sVii yosp ΐ) ζτχλκι Αιολιωτΐ( 
ΚύιΛ,Πίχτίζ'.το. Matth. III. J. 

(Γκ»ίλ5ώ] Antequam ipiam folenninuptiarutnricu 
domum deduxiflet , (quod comm. 20. vocat ar«- 
(αλαβιΧν Tis> yvyaTxi <rs ) confortemque tori fecifiet. 
Utruraque enim , ubi de matrimonio Sertno eft , ex 
natura rei intelligitur. £odem fignificatu venit 
i.Cor. Vn. 5. Xevofhon Oeconom. sx5» <Γν»£λΐ)λϋ- 

irxfjua , Oi yvvcci j ας jtosi τΐαν ιτα^ΛΛταν κοινανι^σΌντίς oc\~ 
iiiXui. Falaephat. 50. ίι^Όξί τ^ y^ Αά^ωνι τω 37βτ«- 
f*« £15 (Γΐι>»(Γι«ν ίλ6ιΐ>' KUI £Τ£ΐ iTvySiXSor άλλιίλοίξ. ^lia- 
nus Hift. Anim. III. 9. Kofasai άλλίλαι? ιία-ι τΐίΐό- 
ταταί , χΛι οτΛ9 £ι? xoituvM» α•ν>ίλ0ασ•ι , zruvu Β-ψί^Λ 
ccyctTrSia-tirpai. & JX. 13. feiensFir αμιψω xr^y >όχτα. U 
^fy yap τ5 uJitTi ΐΓίοελίίΓ» ϊ ^tavTai , fJtiiS >ιμιί(αι ii 
κΓι yi?? irf^TA«x?V«> cff'ue^(rf >υκτος ci Ιττίΐίσ-ιις κατχ 
τ^ολλίιι τικ* tt.hiat 3•ρβΐΓ£λίό»Τ£ς «λλίλυ;» aaroAocuKiri. 
Siephanus in Lacedaem. ^so-jrappAtiB? £15 τακτό α-νηλ- 

h yarpi ιχχτα^ Thomas Mag. Koei χάλλιβ» , ί ««το! 
yoerpe; £;ζ£ΐ. HerO.iotUS III. 32. τ« ίί Ά-νμ,α6ί>τα ift,- 
rtiaM<ra,i «utjj Ιχασνι h yarpi , χαι' ("ί» ΐκτράτατα) αττο- 
^ayiTy. & de Vit. Hom. ιτννίβίΐ Τ))» ΖΓβΓίϊΙ» f/yiyila-at 

β»4' λαίραιας ί» yx^fi (τχΆ. Paufamas MefTen. II ί. 
3- Attic. VI. Ι. Corinth. II. 26. h y«5-pi Ίχι». 

DtO Cajf. LIV. τίχΛοί το («/£» τρί<2«(Γ«)ΐ , το Si h y«- 

ί-ρί ϊχκο-α». Hippocrates apud Galenum de format. 
foetusbis habec, S» κχ '/Λι λ«/3£Γ» ί» y«5-pi. Arifiae- 

fffiUS 1. ip. λ«/5£Ϊν £7 yoc^-pt ίττασχν h yecrpi ywn 

λιίψ£ο-.^«( j /,ίλλοί. Artemidorus I. 15. το «ίί α,ττοτί- 
xii» \y y«5"pi 'f%oyTa. I[. 18. li ywii £» yaffi εχΒίτα. 
III. 32. 7κ»αιχΐ/Λ>ΐ£;(;ι<ΐΓΐ) ί» yarpi. Anthol. I. ^O. τί 
f*£» yelpi λχβζ(ΓΧ Φιλ«ι»ιον Ήλlί:^l!ίpaι Θ))λ£ΐ«» τίκτει 

«■«Γ/. Ι,κί. Ι. 31. XXI. 23. Hinc jocus exam- 
biguo apud Athenaeum VI. p. 22(5. B. το» mo τηί 

ypaoi Tpf<pijf</£ve» ϊταραητο» nuuc-if/i,ax,ot lAfyfr τΒίαντιΌ» 
ταο-χϊι» τΐ( ypoti' <rv>otTa , aUTot y«p it y«rpi XafJ^fiayny 
tu; OC Λ . ρ . 45 ?■ Α . χ«ι n-T*);t;'i'5 τίνος τϊ? y«5-£po? 
ΐΓβ»Βί•ιι; , £ 3-fi ο ιατρό? (πυ»6»ητο , fi/vih yoei-f ( i;t'( > a-iiryt , 
•(X£f , p/.ii β(β(ωχυΐα; 

U τ^ίύμ,χτα iyis] Solct fcriptura facra omnia 
miracula ad fpiricum fanctum referre. Chriftus 



fpiritu Dei daemonas qecit Matth. XII. 28. 

Deprehendic quidem, Jofephus Mariam fponram 
fuam effe gravidam , at ex quo gravida effer, non 
deprehendic. Matthaeus hic adjicic illud fuifle cx 
Spiritu S. at Jofephus tunc aliter pucabac. 

19. Duo hic accurare funt diftinguenda, Confi- 
lium Jofephi de Maria repudianda, & confilium 
cjusdem de illa clam repudianda ; volebat illam repu- 
diare quam ex alio virogravidameffeiuspicabatur 
idque fibi ipfi fe debere judicabat , ut faluri acque ex- 
iftimationifuae confuleret: quomodoenim, quam 
adulteram efle credebar, retinere potuilTec, quin 
lenocinii crimen incurrilTet .? aut quae fpeseratma- 
trimonii felicis & concordiscum illa, quae dum 
fponfa eiTet, fidem non fervaflet > Fhilo de Legg 
Special.^ T. 11. p. 311. 37. μ,,^ί,^,ο, Ι^ολχμ,βί,^,' 

TiXi άΜκν,ΐΜ» ίίνα, (p.9-ofS? xal (ί^οιχύχ:, iroyafjney, iVa» 
c/ieXoyM n,!y Ιιπψγβσαα-ι , μ,ίίπω Si τα» ya^t,, Ιπηί- 
Xia-B-iyTuy , ί'τίρος άτατίκταζ ig και βίχιτάΐΛ,ίνοζ ίις ίμ,ίλίαψ 
£λ9-ΐ). Παρ' ί^Λοι' Λ κρίτ^ μΊΐιχίίαζ χα) τ5τ' 'Uiy £ί3^ος , 
at y«p ift,„XoyUi yxμ,oιi i'<roihyaf/,Sriy , uJi iy^foi i'yefi,a 
xui yuyaixoi , xai τ'άλλα τα ίτι irvyoioti (yfξxφίτcc^ , ait 
χάρι» χατο6λ£ΐ/'£(» i yoj/joi ά^ιροτ/ρκ? ϊτρο(ΓΕτα|£ν , £«» mra 
ρ*ι«5 χα\ τίΐς αυτ'ϊίς y^apjjs Ιτιθ-^ται τοΓς ahxiffiao; 
o-!/f*ippo»nV«»T£?. ix cJoy τ£ yof, ^« ά,το τ«ν «ύτί» ο'ρ- 
ρΛΐ).9•£»τ«ς /3κλ£υ(«.άτιυ» ιο/ί,ίξίίτ^αι (rvyui^xuy οΰ irvya^xSf- 

ταξ. Prov. XVIII. 22. in verf. Graeca & Latina 

i di ΧΛτίχων μ^αχαλίίΌί «ippsi» χχΐάηβνις. Terent. Hc- 

cyra III. 3. Te obfecramus ambae, fi jus fi fas 
eft, uti advorfaejusperte teftatacitaqaeapud om- 
nes fient , caeterutn de reducenda id fac , quod in 
rem fit tuatn. Parturire eamnequegravidamefleex 

te folusconfcius. Pollickusfum — Namde 

reducendaid vero neutiquam honeftum eflearbitror 
Necfaciam. LuciaTi. Dial. Mar. XII. i. deDa- 
naeex Jove gravida, tSto ά<ο-3-ό|«,ένος iziaTvif, «ypiij 

ri? xal ζηλότυπος yifay , iyocyaxTti<ri xai Ιττο τίνος μ,ί- 

μΌίχίΖίΓ^αι οΊυθεί?. Oemofih. in Neaeram ϊπα^ 

£λβ( Toy [Λοιχον , /κ.)) Ι^ιΐω τ» Ίλόντι vvyotxHv τί yvyaixi, 
Exy ^f σ-ν>οίχγ, «τι/λο? Ϊγ». Sueton. in Jul. 74• i^d 

& in ulciscendo natura lcniinmus in P. Clo- 

diutn Pompejae uxoris fuae adulterum — teftis cita- 

tus , negavit fe quidquam comperiife — interrogatus- 

que cur igitur repudiaflet uxorem ? quoniam , inquit, 

Cg meos 



ϊ3+ 



ΕΤΑΓ.ΓΕΑΙΟΝ 



Ι 



σαι, ίβουλϊ]^^] λάΒξΛ α.'ΧολΖσα.ι αυτίι». ΤοίΖτα. $ί ΛυτοΖ ίν^υμ>ι^ίντοί y iJOu, αγ- 20 

7ίλθ5 

ΙΟ. iiSi/jU/ii&i»Ti)5] 1>ίνμ,χ jjuivx j-i. 

xKfiKJ _- — Evaug. 21. Millioaiijcfium videtur ex comm. 24, 



meos tam fufpicione quam crimine judico carere 
oportere. Fluiius Panegyr. 43. Multis illuftribus 
dedecori fuit aut inconfiiltius uxor aflumta, aut 
rccenta patientius. ita foris clarosdomefticadcitru- 
ebat inlania: & ne ijiaxiniiciveshaberentur , hoc 
officiebat, quod mariti minorcs erant. &c Epift. 
Vi.^i. marirum non fine aliqua reprehenfione pa- 
ticniiae amor uxoris retardabat : quam quidem 
etiam poft delatum adulterium domi habuerar. 
Big. XLVIII. 5. iirf Iege7?i Jtiliam de edulteriis 
fberccndis 2. Lenocinii quidemciimenlege Julia de 
adiiltcris praefcriptum eft : cum fii: in eum mari- 

tumpocnaftatuta qui uxorem in adulterio de- 

prehenfam retinucrit. -— Nam Claudius Gorgias 
vir clarifTimus, cum deteftus eft , uxoreminadul- 
tcrio dcprehenfam retinuine, & line accufatore 
lenocinio damnatus eft a Divo Severo. 11. cum 
per legem Juliam uxorem- adukerii ream habere 
prohibearis. 13. Divi Severus & Antoninus re- 
fcripferunt, etiam infponfahocidemvindicandum; 
quia neque matrimonium qualecunque , nec fpera 
matrimonii violare permitticur. 29. Mariti lenocini- 
um Lexcoercuit , quideprehenfamuxoreminadul- 

terioreiinuic debuit enim uxori quoque irafci, 

quaematrimoniumejusviolavit.lv. 4. 37. Siina- 
dukerio depreheiifam uxorem non dimiferit — con- 
tra leges committit. Coa. IX. 9. 17. Isenimcom- 
mittit in poenam , quam lex Julia certo capite de- 
nunciat , qui vel publice adulterio damnatum ha- 
bet , vel adulteram fciens , ut ignorantiam fimula- 
re non poffit , retinet uxorem. & 9. Qui autem 
adulterii damnitara , Γι quocunque modo poenam 
capitalem evalerit , fciens duxerit uxorem vel re- 
duxerit, eadem lege ex caufa lenocinii punietur, 

Paulus 1. I. Sentent. fub titulo de Adulteris. 

Eum qui in adulterio deprehenfam uxorem non fta- 
tim dimiferic , reum lenocinii poftulare placet. 

Poftquam vero Jofephus confilium cepiiTetMa- 
riam dimittendi , non poterat quidem id facere ni- 
fi libelio repudii fcripto, teftibus adhibitis, & 
iisdem, quibus fponfalia contraota erant, folemnibus 
fervatis : at in iplius erat arbitrio , utrum vellet cau- 
iss 5 quae ipfutn , ut ita ageret, permoverant, expo- 
ncre , an tacere Ita docentHebraeorummagiftri: 
Maimonides ap. Buxtorf. de Divort. p. 76. 1'emi- 
na, ex quo defponiata eft, licet nondum vel avi- 
ro cognita vel in domum mariti fui fit ingreiTa, 

eft uxor viri & fi maritus feu fponfus ejus 

velit eam repudiare , oportet ut id faciat libello re- 
pudii. & Abarhanel ib. p. 125, fi vir aliquis du- 
cat uxorem, & accidat, ut non inveniat graciam 
in oculis ipfius , eo quod fit contraria naturae ipfi- 
us, aut quodinveniat in ea turpicudmem aliquam, 
quam tamen revelare nolit [ΊΠΊ^Λ ΠΙίΤ H^l] 
feu quod nuUos ejus rei teftes babeat , feu quod hono- 
ri fuoconfultum veliti atque hujus rei cauffa fcribac 
illilibellumrepudii,G;i/>w f. 46. i, Cethuhothi.'}^. 
2. 75. i.R. Meir dicit: vulthomo, utuxorejusig- 
nominia afficiaturindomojudicii -.R. Eliezcr dixit: 
non vulc homo, ut ignominia afficiatur uxor ejus 
in domojudicii, ΠΠΠΠίί? etf. 97. 2. R. Jocha- 
nan. Omnibus igitur rite perpenlis ftatuit Jo- 



fephus Mariam clam repudiare, hoceft, non ad- 
jedla repudii caufa. Si primum irae atque zelo- 
typiae impetum lecutus fuiflet , aut fi praecepcis Sroi- 
corum , qui docebant fapientem non dcbere igno- 
fcere, aufcultailct , denunciaffet judici tanquam a- 
dulteram, & fupplicium ejus flagitaflet : aut fi crimi- 
naliter agere noluiffet, dotis faltem nomine adtio- 
nem civilem inilituiiTet•. aut cum Maria graviter 
expoftulaflet : aut vel cuivis obvio vel amicis , vi- 
cinis , cognatisque fuspiciones querelasque fuas ex- 
pofuiiTet j ab omnibus vero iftis , quae exiftimati- 
oni Mariae nocere poterant, coniulto abftinuit /λ« 
5-ίλ«ν auTiv zra(»hiyfjii«.Tiiru.i , nolens illam difFamare, 
dehoneftare, traducere, oftentuihabere,nolensil- 
li detrahere, & malam famam conciliare. Haec 
cnim eft νίβνοοϊβα-αραίίΐνίΛΛτι'ζίι», quodGallicedi-t 
ceres, echaffauder, Belgicc ten toon fieilea. Hcb. VI. 
6. Ezech. XXVIII. 17. 'i^nix-cc o-f Tz-ufaAty/jiia.TKrS-n- 
¥cii , dedi te ut dehoneftareris , interprete Hieronymo. 

3. Maccah. IV. 11. £' τω Ιττποο^^^ΐιίιο ■a^ac, irufcc- 

^iyfjbXTttrujoif oiyAi suKaipoTUTo) χα$£ς-ωτι ^ouri τοΐζ κατβ6- 
^ορίυο^ίνοίζ ίίζ r>)V ΛΌλ»ν OC Vli. Ι4• »«Tci πϋ» otfey txe- 
λάζωτο καΐ /Λ/ΐτα TrxfaSiiyf/jciTtir^um «yijf ««. TJalteT. Sa- 
lopl07lis II. 14» «SiTivccvTi Tou ijAfou Trx^ioHyfijciTitriv ΰ- 

<5ixi«i αΰτΰν. Flut. de Curiofit. p. 520. B. TUt ΰπ 

^ζχιλοχ,^ ττίος Τύίς γυναίκας ccT^i^a^ χΛι ακολΐίζ'ως {(ρΐίΐΛί- 

VUV , ixuTot ■!7afahiy|ίl«■τίζιιtτtιc,. Ut ita itatueret Joie- 
phus non una erat ratio. Id fuadebat lenitas ; licet 
enim judex ex ofBcio crimina puniredebeat,nulla 
tamen legetenetur is, qui laefuseft, injuriasfibiilla- 
tas vindicare, quin potius illas devorare & dejure 
fuo remittere plerumque fatius eft ; id in Pamphilo 
apud Terentium , & in Julio Caefare apud Suetoni- 
um, ut vidimus, laudatur. Id fuadebat J ofepho 
cura exiftimationis propriae; nam per iftiusmodi 
querelas iiniftris hominum judiciis occaiionem prae- 
buiffet , quafi vel inconfuke & lcviter puellam non 
fatisnotamatque perfpeftam fibi defponfaiTet , vel 
fuo quodam vitio animura illius a fe alicnaflet j 
ita enim fieri folet , ut adulteria etiam parti laeiae 
atque innocenti imputentur, ejusque famae haud 
parum detrahant. Suadebat cura tranquillitatis pro- 
priae; cum enim ejusmodi accufationes fint difE- 
cilis probationis, aliter fieri vix poterat, quin per 
eas litibus gravifiimis atque diuturnis implicaretur : 
contra ex filentio nihil ipii quicquam erat incom- 
modi , cum per repudium fecuritati fuae fatis eflec 
profpedum. Idem denique fuadebat amor, qui 
veros amantes graviter cenere, nec tam cico extin- 
gui folet. 
Ιβϋλκ^ϊ!] Euftath. in II. α Ii2. ρ. 45. 51. 8;c 

ΰπλΰς 3•ίλ« , άλλα βχλομ>αι• irrff ίτιτ-αο-ι? τ5 .9^6λ£ΐ» 
S5'i¥' XXI ου τυ^οη-νς fiisXofJ^Xi , Λλλα ΛΛτα •:7οΧν. j47nmo~ 

TtiuS /3ίίλίΐΓ.9•αι μ'ίτ ίτι [Α'ονΙί λι»τίθ τ5 Aoyixs' τα ci ^ίλίΐ) 

KOi ίΤΓΐ axiym ζαχ. 

20. ϊ>Β-υμ.>ιΆί>τ(:{] animo agitans atque volvens; 
cum haec cura ipium coqueret fub pedore 
fixa. Demoflb. in Mid. τι i» U τίτατ lyjue, ΐι^υ- 

/Jtiiir^ut ΛΓ; Thucyd. II. 40• "^' ■"""■« «iVoi xfn»- 
f*» ys i) i>!^v//>iifJU(B-» ef^u^ τα ■afa/Y)JU»Ttt. Xenoph. 
Apomn. I. <«r« is -αάττκ, ίίίκταχ, S-atijK/aro» u fbn τ»- 
Tur in^vUin^^T»». Joj. A. XV. 5• 3' ^*"'"'* "^"f"!- 



Ι. ΚΑΤΑΜΑΤΘΑΙΟΝ 23 f 

yiKoi Κυρίου κ,ατ* οναρ 6(ραν») αυτω , Xeyai»* Ίωσ^φ ύίοί AotjSiJ^, μιι <ρβ/δ>)θΜί 'ττα- 
ρχλαβίίν ΜΛρίίμ την γυνα,ιχΛ σου' το γχρ ίν α.υτ« yivyyi^tv Ικ ΠνίύμΛτόί tTif 

ΜβρίΛ/*") Μαρία» ι. Cyrill. in ΑΛ. Conc. Ephef. f. Editio Maximi. 

ΧΛτ' ϋνχο {φίιη «"''?3 i0xyri αΰτω κατ ϋναρ ψ^.. 

ίφίΐϊΙ αΰτω'Ι <ρ»ΐϊίται τ£ '\αιτ»,φ 6y. ΐφχιαι τω Ίαιτν.φ Evang. 21. 



Si'»Ti5 & ΑΛ. Χ. 19- -^rifloph. in Ecclefiaz. 138. 

Τ« ys» βϋλίύμιατΛ α,υτω» , «α• ά» srp«?e)<ri» , ϊ»ΆυμιΧμ,ι- 

1'^»] repcntinum quid & improvifum denotat. 
F/rg. ^f». II 270 Infomnis ffieanteoculos moeftis- 
fimus Heftor vifus adeffe mihi. Confilium, quale 
prudenciflimus atquc optimus quisque caperec , Jo- 
iephus animo agitabat j id tatnenfi executus fuiilet, 
inaximo damno fanftam virginem afFeciffet eam 
deferendo , omniumque contumeliis exponendo. 
Confilium iftud corde premebat tacitus, nemine 
morcalium confcio : at non latebat Deo O. M. 
qui arcana omnia perfpicitj quique permitterenon 
poteft , ut quis ratione fua rediffime utens , id fa- 
ciat, quod cedat in damnum & injuriaminnocen- 
tis : inciderat eigo dignus vindice nodus, qui ex- 
pediri non pbterat aliter , nifi ii Deus άπο (ί^ηχα^^ 
intereffei:. Ita folet divina Providentia rebus hu- 
manis confulere, & pro falute fuorum eciam dor- 
mientium vigilare. 

Hefychius καβ" i/W«p , χλτ' o'»ap. yamhlich. de My- 
iler. S. III. 3• AieyuV» λλτ β'»«ρ ίτι^ανίντος. plurima 
templis confecrata donaria habebant infcriptionem 
»«τ'ό»«ρ, tefte Montefalconio. 

Hoc vifutn per quietem Jofepho non minusfuit 
honorificumquamneceirarium. Juvenal. Sat. VI. 
530. En animam & mentemj cum qua Di nodte 
loquantur. Ergo hic praecipuum fuirimumque me- 
retur amorem. Multa fimilia habentur & inlibris 
facris & apud fcriptoresprofanos. Simillimumillud 
eft, quod Jojephus A. 11. 9. 3 , 4. narrat de patre 

Wofis : fJic/ii yaip ΛΪιτω τα γύιαίον ό Λ 3•£ο5 ίλίί- 

c*«5 uuTcv ίψΐΐΛτχί χ.ατΛ τας υτηϋζ αυται ιιυι/ 

fJtfi του xoivij σ-^^ΐΛ^εροντος ϋ/Λοίν ί'τί Ts-fiovoiif/^ivov , xxi τ«ς 

ΐΓ«ς ίυκλΗαζ. ο ττΛιζ yap ατός — — α-α/ος treci • τρα- 

φΐϋ ίί πα(αΆία^ το |U<t» EjSpuiie» yitcc, τϊς ίταρ Αΐ'/υν- 
τιβΐς civctyKVi^ ΰίττολυσΉ -^— tfJt/oZ τούτο χαριζομ>ίνα <rot 
τ£ κΛί τοίζ ytyy;irofJt/iyotq. — ^ Tccutoc τνιξ ο^Ίας Λυτωτί- 
poriXo}Tec<r7iz π•ϊρΐ£γ£ρ3"£(4 ο oCf/jocfccfAyi^ Ιΰνίλϋ r*j λωα,χ^ίβίλ^ , 

•yutn S^lit αΰτοΰ. Vifa quaedam dormiencibus a Deo 
objici (xcii v«p t' ovctf ix. Διός iV» Iliad. a. 63.) tam 
conflanter ab omnibus creditum eft , ut nec ipfe 
ylrijtoteks in dubium revocare fuerit aufus. iiifi 

«£ τί;5 ι^αντίκϋί τν,ζ £» τοΓς lnryoii yitofJ^iv/ii , και λιγομ^ί- 
»1)5 <τυμιβααίΚ) ίχο τ»» £νι«ΓΚίίΐ» , κτί χαταιρρβκϊιται ρ'άΛο» 
1!Τ£ !Γ£1(γ5?>•«ι. Το fAi» y«p Β-α»τ«5 χαι πολλοί ΰτολα/*- 
fiuvitt ίχ,αν τι «rujU/Eie» τ« ίνι/π-κια , 5Γαρ£;(^£τ«ι xif «n , a; £ς 
ί/Λ'Τίίρια; Xiyof/jtiot. IJocrat. tVayopai yi»£T«( , ;r£pi tr 
τοες ^iir φν,ΐί,α^ κ^ι τας μιαντίΜς και τοίς όψείξ τας t» 
τοίζ ΐί^»βΐ5 ynofJjivai, , ίξ ήΐ» μ^ίΐζαι at φανίί» yfvoni /ς « κα- 
τά ay^fonrov , αϊβμ^Λΐ καταλιπΰϊ. SuetOn. Auguft. 94• 

Νοη abs re erit fubrexere, quae ei priusquamnas- 
ceretur, & ipfo natali die ac deinceps evenerint, 
quibus futura magnirudo ejus & perpetua felicitas 

fperari animadvertique poflet. Audtor eft Ju- 

lius Marathus , ante paucos , quam nafceretur , 
irenfes prodigium Romae faaum publice, quo 
denunciabatur, Regem popult Romani naturam 
parturire : Senatum exterritutn cenfuifle , ne quis 
illo anno genitus educaretur. SmniavitSxFa- 



ter Odavius utero Atiae jubar folisexortum. Quo 
natus eft die, cum de Catilinae conjuratione age• 
rerur in curia , & Octavius ob uxoris puerperium 
lerius adfuiflec, nota ac vulgata res eft, P. Nigi- 
dium, comperta morae caulla, ut horam quoque 
partus acceperit, afBrmaire, Dominum terrarum 
orbi natum. 

αγνίλος] Angelus Mariae annunciavit paritu- 
ram Chriftum ^ .'\ngelus Jofephum ptieri nati nutri- 
cium conftituit ^ Angeli poft tentationem Chrifto 
miniftrarunr ; Angelus in agonia ipfum confirmavit; 
Angeli uc de nativirate, ita etiam de refurredlione 
& afcenlione in Coelum funtteftati. Confentane- 
um enim erat, ut peculiari cultu eum profeque- 
rentur, cui erant lubjiciendi. Efh. I. 21. Heb. 
1. 6. i.Pei. III. 22. 

Ki/pi«] HicrefpondetvociHebraicaeninS quatn 
LXX. Interpretes per Κι/ριβ» folent reddere. 

iio?] pro u(£j folet autem cafus primusproquin- 
to poni XX. 30. 31. & alibi faepius, quod vix 
operae pretium fuiflet annotare , nili librariis fcrip- 
turam ii05 in its & viciilim imrautandi anfamprae- 
buillet. 

ύΐίζ Δα!/ι<Γ| Angelus Joiepho in memoriam re- 
vocat nobilitatem flirpis, ex qua erat oriundus, 
ut fcilicet nihil humile cogitarec, animumquc in 
fpem magnarum rerum erigeret. Qui Davidem pa- 
ftoris filiumregemfecit, curnonpoffecetiamfabro 
filium dareRegem.' qiii Davidi promifit,MeiIiam 
oricurum ex poferitatc ejiis, ille certiffime pro- 
miffis llabit, & totum naturae ordincm mutabic 
potius quam patiatur non impleri quod prae- 
dixerat. 

3Γ«ραλα/3ίΓ»] de viris qui uxorem ducunt proprie di- 
citur; & retertur ad feminae parentes vel ad eos, 
qui parentum lunt loco, a quibus viro in matri- 
monium datur, Xevoph. Oecon. -σίη α» iMai<rs 

ττν6οιΐύψ , zroTfpa αύτοζ (τυ ίπχιίίυίταζ τγι> γυναΐχ,α ωη 
ώίΐι Όιαΐ) ΛΓ; νι Ιπι^αμ^ίι/ψ ίλα,βκ; zruflc τ» τι-ατίίιι; χα» 
τϊς ^*>)τρος Λβιχίϊ τα ζτροα-ίικοντα. «.ΰτ\\ ; και τί αν , 'ίφνι , 
ά Σαχρχτίς , ϊπΐΐαμ,ίνψ αϋτ>\> τταμλκβον , ίί (τ>ι μ-ιν 'ivm 
Ώ-ίντί και λ'κα ysyovuia iiA.9-| srposi^s ; ^rrww. dcExp. 
AleX. Vll. 4. 01 Ά 5Γαραλα/3β»τ£ί ariyov τΐιν ίαντ5 ΐ• 

Kctroi. Lucian. Toxari 24. ^άλίΓα Si αύτΊ» mx %. 

yaTnp auT-4, fu-iya^e^ ί,'Λ, χαί ώχ.ταχ.χιί'ίχίτίζ ia-a. , «> 

BiTf ρΛ.£τα τάσ-«5 τίς κο-ιας τ2 τατρο? ί|ί«(Γ£ΐ' ut τι* 

των yi L•y^nωv και ττιήταν ρα^ίαζ χαραλα/3ίΓν, ϋτα κλ• 
κβ/αι/Αοκα is<rav tw ό'•ψιι/. Timone 17. yvvx7x.oi. it^ τ«» 
«iVia» tof^a) ^α(«λ»βιΐν. ^ofiph. Atlt. I. 10. 7. ΛίΑ- 
S-»irij5 «λλ))5 £3•τα£τια5 τνιν Ταχίλαν τταμλχβα. 

το yap h αϋτγ yirniSiv'] Vulgaris loquendi modus 
de foetu nondum in lucem edito, cujusratioma- 
nifefta eft, quia nimirum ignoratur, utrumfitmas 
an lemina. yo. III. 6. το y£y£w>)j«,£'i.oi' ίκ τ»χ>Έί</!*«- 

τος. \.J0. ν. 4• "■«>' •'"β yir/in-nf/jaov Ιλ ^iS. Luc. Ι. 
35• Toymai/Jiiov ϊκ <rS «yio». Herodot. I. 29. το ya- 
ίΐάμ,αον il, χύτκς ^Μφ^ΰξαι. & c. 5o. τίτοχ» ye• 
iys) , Τίτοχα όι τίβνιος , τ»το μι>ίν φίρων 7rfo6i(. LiUCia», 

Dial. Prometh. & Jovis. ί» yap auV» xwipopnVti i» 

<rS , To τεχβίϊ (<r* tp νάιτίτα»' (Γί , iiu, κ»ι rv f^fct<rai το» 

KfOIOt, 



Gg 



i^6 ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ i 

Λγίου. Τεξέται $Ί υιον , χ^ χαλεσίΐί το 'όνομα, αυτοιί ΊΗΣΟΥ^Ν* «υτοί γΐρ 21 



σασ^ 



21. καλί'ί-ίΐί] καλίβ-κο-ι όι. ««λί'<Γ« Evang. ιι. 
ef»»iy. Tim. 52•. το yinrihirilJiCt' , 'uffoi yof ti-»i,Tt- 

μ,»>Λ κί•>, κ«.λΰ XXX. Ι. 6^. D. fi ancillas om- 
nes & quod ex his natutn fueric teftator legaverit. 
82. fi legatum mihi eft , quod ex Pamphila na- 
tum erk. XXXI. i. 73. ii quod ex Pamphila 
nafcemr, lega:um mihi fueric. L. VII. 7. i. D. 
quod ex Arethufa natum eric. I. 5. 26. id 
quod naium erit. bis. XXI. i. 31. D. quod ex 

ca liatum erit. XXV. +. i. D, quod natum 

crit. quater. XXXV. i. i. 3• D. quod ex Are- 
fcufa natum fuerit. XXXVI. 2. 16. D. quod 
ex Pamphila natum eric. 25. quod ex Arethufa 
natum ent. XL. 4. 5. D. id quod natumeft ex 
Pamphila. bis. Arifiot. Polit. I. 8. f*i/ifi<5 » «» Λ'- 

»i)T«i iiuTo xvTu πϋ(ίζίΐ)ΐ το yintiB-tv. Plaut. Ciftellar. 1. 

II. quod faepe mecum mentionem fecerit , puerum 
aut puelUm alicunde uc reperirem fibi, Recensna- 
tum, eapfe quod fibi fupponeret. Terent. Andr. 
I. 3.14. quicquid peperiffet, decreverunr toUere. Cic. 
ad Atcic. X. 19. Tullia mea peperit puerum ίττ*^!)- 
»ΐΛ~ον. Quod f !/τόκ>)ΐΓίν gaudebam : quod quidem eft 
natum , perimbecillutn eft. Lucianus D. Mer, 2. 

eii yicf Uiiiira το ηχία , μ^άλιτΛ ιΐ βρρΈ» yiVoiTo. 
Flut. Thef. ρ. 4°• Ε. »ντΰ γαρ (ΐιΐλίιο-ί» , 'oxui tuioi 
ΐΛΤΓοία» ίί"ί<( το ymiiitv. 

ix. Β-ίΐ/'ίΛκτός tVi» «yi»] Poftquam Matthaeus Je- 
ilim de genere regio ortum tradidiflet : jam addit 
illum multo auguftiore conceptu profatum efle, 
divinosque habere natales. Licet autem nullura 
tam mirabilis nativkatisextaretexemplum, (^aX» 

11/ΐν yaf ihiiilot• stots yum λίγίται jrciiir*» άΊχα KoituiMi 

m^lc,, tefte Plut. Nuptial. p. 145• D.)nontemere 
tamen a Judaeis, nifi a iemet ipiis diflentire vellent, 
debebat in dubium vocari. Cum enim magnifice 
fentirent de Potentia Dei immenfa; cutn Abraha- 
mo ex Sara efFoeta proletn natam efle, unde ipfi 
genus ducerenc, crederent; cum crederent Ada- 
mum primum hominem fine patre &matrenatun3, 
omnefque mortuos in vitam redituros effej cum 
Meffiam , qui totus futurus effec mirabilis, & in 
quem Deus omnia, quae in quemcunque alium 
unquam contuliflct , favoris documenta cumula- 
tiffime eflet congefturus , expeftarent j cum denique 
non ignorarent, Gentilium heroes, & prindpes 
non ianguine humano fed ftirpe divina fatos prae- 
dicari , tanquam id neceflarium effet ad autoritacem 
& fidem ipfis conciliandam : quaenam erat ratio , 
cur putarent , Deum aut non poiTe aut non velle 
in gratiam Mefliae lui id facere, quod adiisfalfis 
in gratiam heroum faotum fuiiTe falfa quidem fed 
vulgata opinione exiftimabacur ? Anthol. MS. III. 

ip. {O-jrsfioii j«.iy* χο£/ι;Λ» κΛί ««οι? »ff ««ΒΤ» , χΛΗΤβρ , 
«>ιχάτ&» ixyati ναμ>υλ(ίν>. ίΑψΆΐ γινίτιν <reo /Κιίλτο- 
α,α , ΰμιφΐ St βαμιΧΊ yti^etrumi; λοιβχς irTitSifjiiU iS-K>*Tcni. 
FlatO Cratyl. of« «»ir3-e «' iiftttitch d Hfun ^rcuTti 
Λ'τ» yiyatatru ifCiv!^i»TSi n 3•«; 3•>«τ5ι4 « θ»|τοι Siiis 
Dio O. XV. p. 238. ί) ούχ oi<rda. τα, rm Ήραιβ/ν Af- 
yiuiftu yifv tu^i/i «ς •9'*!»5 «< Τίίΐιται avaiptfao•!». οΐί /juii- 
χίτι ϊί,ιτάζιτί^αι το xftiraTtt. χΛΐ risiyt χλΗοιας αΰτΰι 
φαοΊ» ίχ. Διός ytyaSiirB^cn , >ΐΛ /λβ αΰτοΓ? οιγ£ βοΛ-ίλΰς 
ΧΛί 01 o('xiS"*i τΛ TToXiu» xMi sTniiu^oi ϊις τοιλΠτλ ifO- 
χά-τϋΐίΓΐ», ά ίΌχ.ίΐταρχ TtTicuitfim-otcitiii^utiii. LongUS 

fSt corum Cacalogus , qui ex mortali femina diis 



geniti dicuntur , Inachus , Ancaeus , Minos, JEacMS, 
Perfeus , Hercules , Alexander , Scipio Africanus 
Jove j Afcalaphus , Jalmenus , Remus & Ro- 
mulus , Marpefia & Lampedo , Marte j Pychagoras, 
Seleucus, Dionyfius Junior , Augiiftus, Galerius, 
Plato, ApollinejServius TuUius, Vulcanoj Aratus 
vEiculapio ; Ariftoroenes & Ariftodamas ex dae- 
monc. De Ariftobulo & MariaπmeΔίλλM5tτίf«τtά- 
fτo xiyut , 8K i| ί\ιΆ(απνιι uutm ^όκίϊτ , άλλα τι»»? 9•ϊ5 
ymir^cii τκς jrSiiJ*? Jof. Α. XV. 2. 6. Varro apud 
Auguftin. de Civit. Dei III. 4. utile efle civicati- 
bus dicic , ut fe viri fortes , etiamfi falfum fit , 
ex Diis genitos efle credant , ut eo modo animus 
humanus, velut divinae ftirpis fiduciam gerens, 
res magnas aggrediendas praefuraat audacius , agat 
vehementius , & ob hoc impleat ipfa fecuritate fe- 
licius. Jufiin. Hift. 1. 4. 13. Duae his reginac 
fuerunt Marpeiia & Lampedo , & ne fuccelTibus 
deeflet audoritas , genitas fe Marte praedicabant. 
Jamblich. de Vit. Pythag. 2. λίγίτΛΐ Ji, »> ay«*rof 
— — yiyivf>i(r3-i6i fit» άίΤο Διο?' £ιτί ei άρίτιιν ϊίτι ^ut ψι/- 
χ?{ τί fJtiiyiB-oi ταύτη» τϋ» ψκ/Λ*!' mut5 iiTBiiyxafjiiiHs , ρ. 
de Pythag. irs ia^o τ»» ττολλω» ιίκίτας βιβΛίχιτΒ-αι , τ» 

3•ί5 π-αΐ}» αΰτη &Λί. Succeflbr Imperatoris Ro- 
mani vocabatur ^eS ίταΓ? , imo quivis praeclarus ho- 
mo αλκι/χ/ος S-ss τλΓ? apud Lihan. T. i. p. 25. A. 
j/Elianus Tadt. praef. ad Hadrianum i/it ^H. Flinius 
paneg. necdum Imperator necdumDei filius eras. 
Cleomenes ap. Phocium p. 1210. 23. Fhilo Leg. 

ad Caj .T.II.p. 507•39• ^τΖο-* ιί οίχ,ιιμ^ίνΑ τλ? iVoAf /ατι84 

αύτα Ttf/isCi ί•ψιιφί<Γατο — οίχ,ίται τί*ί τ(^«ς T«(«/f- 

ytiit T?5 rotaOTii iiy£ji*onee? έ^Ό^ενος , 'κ Λ* τ«)' τβιβτβ» 

πίφυχ,ι (Γ£/Λ»οτοΐίΓ<Γ3-*ι. fu^inus XV. 4• Seleucus — 
hujus quoque & vircus clara & origo admirabilis 
fuit: ii quidem mater ejus Laudice, cum nupta 

eflet Antiocho vifa eft fibi per quietem ex 

concubitu ApolUnis concepifle. Huc refero , 
quae Origenet Q.t\io 1. i. pluribus refpondet: «p* 

yoip {UAoyoK , To» τοο"»ΰτα υτΐί^ τ5 yi»»? τί» ά»^ρι»τ*» 
τολ/*ΐ)(ΓΛ»τΛ , IV» , «Γί» ίτ Λίΐτϊί , 'ΧΟΛτΐ', tAAijyi^ χα\ βί(- 
fiufoi xfiTit θί,Λ» TfcTicx,i(rcOTti άτοΓαπ fii» τϊ? "*- 
Xi«; , ;rowTi» cc ΐτραίτΊαΐΓ» Λ^ί(Γχ,ήτας τ» τόή oA&iv inftitxf- 
ya , xttpaJo^o» jU»e» |U<h «'(r;t;i|K£vei yiyxiiiri» , sroeiraF Λ yai- 
ίτων 3-«ρίί»ο(«/«τί£τ^» Kon άΐΓχΐ5'>ιΐ'; &C. j, quotnodo 

„ probabile eft , eum qui tanta fit aufus pro hu- 
„ mano genere , ut omnes Graeci pariter & bar- 
„ bari metu judicii divini abfifterent a vitiis, fe- 
„ que ad facienda , quae Deo mundi fabricatori 
,j placent, convertercnt , non mirandam habuifle 
„ nativicatem , fed omnium iniquiflimain ac tur- 
j, piffimam?" 

Quamvis autem fcriptura Chriftura ilirpe divi- 
na iatutn, eoque Heroibus & praeclaris inter gen- 
tiles viris non minorem fuifle praedicet, ftudiofe 
tamen cavit , ne haec gcneris clariias maculis 
uUis obfcurarecur; non hic legis turpes Dei amo- 
res , non corporeas volupcates , non transformatio- 
nes indecoras in taurum , cygnum , Amphitryo- 
nem , draconem , pluviam auream : ied omnia re- 
ftruncur ad Sfiritum Dei, ad fpiritum illam fan- 
dtilTimum atque caftiflimum. QtJantum vero illae 
de Deorum furtis gentilium tabulae tum bonos 
odcaderint; tuni malos ad peccandum iacicavennt, 

no- 



Ι. 



ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 



^37 



2 2 aaau τον λαον β,ύτοΐί λ-ττο των ΛμΛρτκίν Αυταν. (Γουτβ ίέ ολβν ytyom , iW 



ΛίίΤΪίν '\ αϋτοΖ δο. 9^- 

notum efl: : unde & veteres JEgypui & juniores 
philoibphiad fenfum myfticum confugerunt,Deum- 
que eadetn plane ratione & Heroum illorum & 
totius univerfi pacrem vocari docuerunt. P/uf. 

Conviv. VIII. I. ^ψ τϊ? Xiytfj^niK Ix S-tH» γαατίΐύς. 

'ΤίΓθλα/34>» Js ΤιιίοΛξϋς ό Αβ,χ.ι^Ό.ιμ,'οιικκί , ά|(β» fjjii 

ίί-ιγ , ίφα , ίΤίρ' Πλατ4ΐ»ί< άΛι» χ,αί λίγία' oi/et tvxu i>- 
^05 yi SyjiTS τάίί tjiA^fvai άλλ* &f(i»e. Τ5 yof 3•£ΐΊ( Λ- 
Λβ, μ-ίΐ ΛΙη τ» φ^Λρτΰ μ^αχατ^Λί το γανάίν βύχ ίιττη 

tl re y&yafjboor μλ^α*^^» ci ταλιν , «vrdt; ΠΛαίτ<υνος 

«χΐ(«>, ιτΛτί(» χαι )Γ{>ΐ)ΐτ>η> rtvrs κοιτ/κικ χλι τμ 'αλλα> 
ys9Y>lTUY TC9 ey/iyrtjToy xAi ciiOiav ^iov οΐΌμ^αίζοντος , ν α'ίΧ 
e^iff/iUTa^ !Γ8 yeeji*/»» , «λλ») Jt et»«ft<E> τοΰ 3•Εβϊ τί^ 
ίλΐ( yinfjtitv Λ^Χ',' , »φ «5 ίτβίί και μ/ίΤίβ*λ«ι , ητίκήτίς. 
-^— »0Ct ιί^εν οίομ/Λΐ οίΐιον , £t' |U't) 7Λ!}(Γίαί^ΰ;ν ό ^Εος 

ΛΜΓΤίρ et^VfUTTCt , Λλλοό ίΠρΛίζ T*0~tV ΛψΧΙζ Oi tTifOiV X.CCi 

y^dua-frt Tfivu , Kcci wctixiftfrXriTi ^fiorspa? γοκΐς τβ St>j- 
τ». x-al ir. ifJiioi ο |ΐίΰβι>; , fira , βΛλ astyti^rriot τήπΜτι» 
•τ&ις λαχάκΓ^Λί φαα-η, 

21. ι««λίίΓ£<5 το iyafii» ΰντ5^ EuripiaeS JOn. y^.liiy» 
i'' αυτόν xTiVif Αο"<ί«βί>? χί»>οί Otofti» κίκλητ^Λί i^VtT«» 
jwei' '£λλάΛ«. 

'itnrSv] In /i^e & Prophetis Hebraice fcribi- 
tur ΓΙϊ^ΊΠ*, in Hagiographis autem,hoc eftinli- 
bris Chronicorum , Efdrae & Nehemiae contradte 
yiiy', quod GraeciinterpreteSjSiracides^Jofephus. 
& Fhilo vertunc 'liio-Sv. Eodetn nomine appellabatur 
fucceflbr Mofis, quetn nos Jofuamvocamus: id- 
que merito, cum nomini res conveniret , & de- 
bellatis Cananaeis , terra promiffionis occupata, tri- 
bubusque & familiis iingulis divifa, Servatorem fc 
Judaeorum praeftaret , eaque perficeret , quae Mo- 
fes non poterat. At multo potiore jure iftud no- 
men Jefu noftro competebat , qui populum fuum 
a muJto majcri periculo liberatum ad multomajo- 
rem vitae aeternae felicitatem perduxit. 

Phke R. Elrezer. 32. Sex hominum nominadi- 
fta func ancequam nafcerentur : nempe Ifaaci , Is- 
maelis, Mofis magiftri noftri , Salomonis, Jofiae, 
& nomen regis MeiTiae S. D. Pf. LXXII. 17. 
Cur vocatar nomenejus jinnon? quia excitaturus 
eft dormientes in pulvere. & Berefihith R. XLV. 

Tcy xoiv κΰτβ] Jofephus pcT populum non alium 
intelligere potuit quam nationem Judaicam: qui 

plerumque in N. T. ea voce fignificatur 

Neque eo tempore aut Angelorum auc Homi- 
num cuiquam innotuerat, beneficium Chrifti ae- 
que ad gences & ad Judaeos fpeftare. 

iTQxrii oCTTo Tuv af/jUfTtMvj Τ ^ <Γ ϋζΐΐτΒ'Λ i ΌΌΌΌΏΙ" 

tur το άτολ£<Γ&αι , & Tif β•6τη)ρι* ii ίπάιλαα. ScrvarC 

ergo proprie dicirur is,quinon qualemcunque lae- 
fionem aut nocumentum avertit , fed qui ab inte- 
ritu liberat: Salasque tanto major eft, quomajus 
fuerat, quod immincbat , periculum, quoquc ma- 
jor diuturniorque fecuritas per depulfionem pc- 
riculi obtinetur. i.Alacc. II. 44. 'ίφυyt1 <ι-αΆΛΐ2. 

JriaCC. 1. ΪΙ. ix, yjtyicXiiiy κι»Λ/>6// iraraxrfji/syci Cic. dc 

Divinat. 1. 34. Sacerdos dixifle dicitur : de ialute 
Lacedaemoniis cffe , non de vidoria , cogitandum. 

^rrtan rillt. Alex. VI. το» πτολίμιοΧαν ΰττιραα-ττίσ-αι 
«ιι^ίΚϋ, καΐ fVi τμΛ Σ*τϊρ« ετικΑΛλι P/ut. Ca- 
Dlillo ρ. Ι44• ^• '■"? ίτΓολαΧνΐαζ a-uTtifx τατρι'Λς. 
LuCull. ρ. 502. Ε. ίψ κ«(ΐ hT/jnrnifi» χολλνι —— 



Kcibiifyfiiiyuy , ας ταλαι τίΐνανχι «JoxSo-iv βΰ (ruTrifixy , ίλλ' 
Μχβίωα-ίν , κχΐ Αι/τί'ρα» τίνα yivttKriy i λϋκ^λλιι χύμς 
ταρίο-χα. jiii. II. 40. σω^ήτί λττο τΪ? yitiac, τίς γκο- 
λι«5 τβϋτ»? Rom. V. 9• "Oi^-ria-ifbi^a απο τϊς o'fyii{. 

Peccata funt res periculi plena , quia hominem 
poeais graviffitnis reddunt obnoxium : ab hoc pe- 
riculo eripit , liberat fervacque Chriftus , redempcio- 
ne fafta per fanguinem luum, & venia per praedi- 
carionem Evangelii oblata. 

Igicur per falutetn hic intelligitur remiffio pec- 
catorum , non quae peccatori Spem impunitatis & 
licentiae faciat , led quae feriam relipifcentiam , e- 
mendationem vitae, animique a prioribus vitiis 
purgationem requirat; cujus confequens eftfecuri- 
tas perfed:a,& fpes certaaeternaefelicitacis. Quae 
otnnia, uc iua natura funt concatenata , voce ia- 
lutis feu liberacionis a periculo non imperfedtac 
brevisque , led plenae & Deo dignae,fignificantur, 
Similia Judaei tradunt de Mofe MegUU 14 i. Me. 
chilta in Ex. XV. 20. Midrafcb Mfchle XIV. 1. 
XXXI. 17. & in ShemothR. i. Miriamprophc- 
tavit : futurum eil ut mater mea gignat puerum , qui 
Jalvahit Israekm : quando igitur natus eft Mofes , 
impleta eft domus tota lumine. Tunc pateriletir 
& deofculatus eft caput filiae , dixitque ei : Filia mea, 
confirmatum eft vaticinium tuum. Quin etiam 
Meffiam peccata obrigniturum,iniquitacesexpiatu- 
rum, & aeternam juititiam reduCturum Daniel 
praedixerat Cap IX. Ec Judaei veieresperyi!&/iw 
quatn Jacob monens expedabat , Meffiam inteUi! 
gunt, Berefihith R. XCVIII. 19, cum videretja- 
cob pater nofter Danem , fpcrabat ipCum efle Rc- 
getn MeiTiam : at cum eum videret mortuum di- 
xit: & hic mortuus eft, falutem tuam exfpefto, 
Domine. 20. cum videret eum pater nofter , fpe- 
rabat, ipfum efle, incujus diebus redemptio ob- 
vencura effet : cutn autem eum vidit mortuum 
ftatim dixit : Salucem tuam exfpedo Domine' 
Gen. XLIX. 18. Sir. XLVI. 2. 

22. Haec fcriptorum N. T. confuetudo , diiilt 
V. T. ad tcftimonium citandi,multorum calum- 
niis ab omni aevo fuit expoftraj concendentibus 
Celfo, Porphyrio, Judaeis,aliisque,Prophetasad- 
duci ccftes pro Chrifto, de quo caraen nunquam 
cogitaverintjadeoque verba illorum in aliammen- 
tem ab Apoftolis deflexa atque detorta fuiiTe, ut 
fimplicioribus fucum facerent, perfuaderentque,pro- 
phetas fc habere confentientes, & illorum audo- 
ritace fuam dodtrinatn confirmari. Accedac quis, 
ajunt , praejudicatis opinionibus vacuus ad leftio- 
nem V. T. , utatur regulis bonae interpretationis, 
confideret vim & ulum verborum , confilium 
fcripcoris , verba quae praecedunt , & quae fe- 
quuntur, an credibile eft, illum , his auxiliis ad- 
hibitis,in omnibus illislocisChriftuminventurum, 
quaeinN.T. adChriftum referuntur?aiinoncon- 
tra de aliis plane rebus & perfonis, de Davide, 
de natione Judaica, de Salomone , Efajae filio&c. 
fertnonem effe deprehcndet ? Qui ita fentiunt,te- 
nentur demonftrare & Apoftolos omnia ifta loca 
pro totidem vaticiniis de ChriftohabuiiTe, &nul- 
lum iftorum locorum vaticinium de Chrifto pro- 
prie diftum continerc. Ad pofterius quidem quod 
Gg 3 at- 



238 Ε τ Α Γ Γ Ε Λ Ι ο Ν Ι. 

7Τλ)ΐρύ)θ« το ρΐιΒ'ίν ύττο τόυ Κυρίου :^^ του ατροφίΐτου, λεγοντοί' Ίίου, « ττλ/)- 2 2 
3•ίΐί05 ί/ yArpi έ'ζίΐ» JCiJ Τέξβταί ΐϋβι», 3(5U κ-αλεσουσ» το οΐίο/Λβ, αύτου Έ Μ Μ Α- 

ΝΟΤΗ'Λ" ο έτι μί^ίξμψίυόμίνον y μ^^' V^' ό ©eof._) AieyepQeii Jg ό Ίωσ/ιφ ja 



ατΓο 



ai. Λα] + 'H(r»i'a D. Verfio Armena. 

ToS] prius. — C D I. Videntur cxiftimaiTe, fi pronomen bis repeteretur , ύτβ τ«ίί »t/f te A« τοϊ ιτρο^^ίτ•» , 
orationem non ita molUter fluerc. 

λ/νοίτβ;] — f6. Verfio Syra Armena, Arab. 

13. ί'ΐίΐ] λιίψίται. 6i. ex Verfione τ»» Ο Efaiae VII. 14. (χη Hieron. ad Pammach. ad verfionem A. Σ. ©. 

«£»λί(ΓΗ(Γΐ» ] KitAiVtis D. 2. a prima manu. Ev. 7. Eufeb. ex Efaiac 1. c. Editiones Bezae , Vcrllo Ρι/μγογ» 8c 
tilgica. Juvat iplum audire Bfz,»'« in Annotationibus Ed. i. &2. ita loquentem: Scio in plerisque cxemplari- 
bus legi K«> χαλίΓΚίΓΐ — led — lecutuj funa hac in re judicium meum. in Edd. vero 3. 4. j•. Scio in plcris- 
que exempkribus legi και καλίβ-οικτι , — fed praeftat receptam Ledtionem fequi. Ubi per reciftam leilionem 
eam intelligit , quam 'vpic , fuum ju-dicmm fectitus , invitis plerisque exemplaiibus primus typis ediderat. Bo- 
num tamen faftum , quod nemo hujus 2c fuperioris feculi Editorum leftioncm a Beza receptam fccutus eft. 

attinet, nobis longe fecius videtur, qui exiftima- 
mus, oracula v. gr. Danielis de feptuaginta hcb- 
domadibus , & >-iaggaei de gloria tcmpli pofte- 
rioris non nifi in Jefu impleta fuiffei non tamen 
audemus,quaecunque locaexV. T. in N. citan- 
tur , in numero vaticiniorutn de Chrifto referre : 
cum fciamus , hujus iententiae patronos fe in maxi- 
mas difficultates induiffe, & Judaeis latiflimum 
difputandi campum & innumerabiles latebras a 
Grammatica, ab accentibus & punfl:is,aperuiilejquin 
totatn hanc tradationem tam fubtilem & argutam 
efle, ut a pauciiTimis intelligatur , contra Judaeos 
vero aliosque fine frudu adhibeatur, Ec faae, li- 
cec confilium eorum, qui cundta haec vaticinia 
Chrifto aflerere conantur , non improbemus , illis- 
que adeo demus id quod volunt, fateantur tamen 
receffe eft , omne oraculum ita natura fua cum 
oblcuritate eiTe conjundutn , uc ad illius mentetn 
eruendam requiracur animus aut valde perfpicax aut 
valde docilis, quorumncc illudinplebeChriftiana, 
nec hoc in iis , qui Religionem Chriftianam oppug- 
nant, invenitur. Videamus igitur an alio ,'eoque lim- 
pliciori & expeditiori modo iftud adverfariorum te- 
lum frangi poflit, & disquiramus, utrum fcripto- 
rcs N.T. omnia,quae ex V. citant , loca pro toti- 
dcm de Chrifto vaticiniis habuerinc , atque pro tefti- 
monio citaverint? Uthoc ftatuamus,nullanosco- 
gtt neceffitas. Cum enim & voces fingulas & mo- 
dos loquendi omnes ab aliis accipere teneamur , 
quid impedic , quo minus ego duos , tres , 
quatuor, alterius lcriptoris verlus meos taciam, 
iisdemque verbis , eodemque ordine pofitis , mei 
tnimi fenfa exprimam , quibus ille alia occafione 
fui animi fenfa expreflic ? annon pleni funt omnes 
Philofophorum Rhetorumque libri verfibus Ho- 
mericis, ad aliamfignificationem translatis ? £»- 

fiath. in Od. T. p. 687. 52. T» tVi ΰμ,φίνίιμ,ν ρνιΒ-ίνη 

ifrl KtcxifyK άϊήίος τ»? τω> ιτοφΖν if^fiiir»Ta tif £f ο» , 

το fA(» trufha. φυλάΐας τϊί γρΛί^ίϊζ , !7«ρ«τ<ΐ(ΐί(Γ«? Λ rof ySv 

iihai; , sTfs? iVsp ί/3ΐίλ£τβ. & cum fimili plane modo, 
Judaeorum fcripta citationibus ex V. T. elTe 
referta deprehendamus , quidni Matthaeo aliisque 
licuit eodem communi jure & confuetudine uci? 
Acceffit ratio peculiaris , cum enim MeiTiam ex- 
fpeftaren:, qui ex familia Davidis nafcicurus & 
majeftate fua omnem omnium regum gloriam lon- 
ge fuperaturus effec , non poterant non , quicquid un- 
quani de populo aut Rege Judaeorum magnitice 
diilum erat , ad MeiTiam referre , tanquam ad il- 
lum proprie fpedans , utpote qui non extraneus 
& alienus, verum ex Ulorum genere & poilericace 



per continuam fucceffionis feriera omnium majo- 
rutn omnisque divini favoris haeres effet futurus. 
Neque iis , quae hadtenus diximus , obftac formula 
i»« τλ))|)«&ί, quae etiatn ι^ίταφ^χ-ας accipi lolet. 
Greg. Nyjfen. in Meletium , ίχάο-ατί τ» Ίψμ-ίκ <pa- 

tui ην«ς <Γ»«θρω3•8ς χλΙ γοαάίΐζ ctoa. τικ» τί left- 

fJt^iiS x«i οίλλψ ψαϋνιν tjU<)iF ^otuf/jxt την άίοη* ταυτϋΐ/ 

— — Λτί /0601 fiiixfit ΰ:τ*λλα^Λί το ytyp«|«//«/i»o». ap. ■^jfl- 

τηαη. Biblioth. Orient. Τ. ι. 36- Angelus S. E- 
fhremo : Cave, inquit , ne in te impleatur , quod 
fcriptum eft: Ephraim, ut vitula, quae repellit 
jiigutn ab humeris fuis Ofe. X. 11. & inTeltam. 

T. 2. f. 231. &Z Matth. XV. 7. χΜλως TfospiTtua-i 
frifl iftiu» Ήοτα/»?. Luc. IV. 21. o-H/tiEfe» ;rerA«fa/T«i i 
'/(»φη »\JT/i h Τ0Γ5 ώο"ί>- 'υμια>. Jac. II. 23. χ«ί ίπλ.>!ρά- 

S->i i '/(χφη i λίγχτα. quae oracula alio tempore im- 
pleta fuifle manifeftum eft , iterum vero per trans- 
lacionem impleta dicuntur , cutnreialibinarrataefi- 
milis alia contigit. vid. i.B.eg. I. 14. Ita interpre- 
tatus eft didta ex Ffil. XVI. XXI. LXVIII. ci- 
tata Theodorus Mopfuefietius , patrum longe doftifli- 
muSjCommentariis in Pfalmos & XII. Prophetas. 
Qui, inquic, haec confiderare nolunt , omniaver- 
ba adChriftumtrahereconancur, uc, quaepopulo 
contigerun:, de Chrifto intelliganc , Judaeisquelu- 
dibrium praebeanc, oftendentibus ex verborum 
confequentia , nihil eorum ad Chriftum pertinere. 
Sj>Kod. V. Cp. CoU. 4. leftim. 20. 21. 22. 23. 

24. Et Evangelilla quidem verba ex rcbus 

afliimens , eis ufus eft de Domino , licut & in a- 
liis diximus. Natn ad Dominum non pertinere in 
fuperioribus evidenter oftendimus. A. Scultetut 
exerc. LXIl. Neque enim teftimonia V. Padi 
femper confirmandi , fed faepe illuftrandi & con- 
cinnioris accommodationis gratia adhibentur in Νο- 
νό. Quod qui non attendunt ii textus prophcticos 
violencisillis applicationibus corrumpunt/eprehenfi- 
nes transmutant in conlblationes , & narrationes faiSi 
praeteriti transformanc in promiifiones reifuturaej 
adeoque Judaeis fe ridendos proponunc. Eufebius 

H. E. II. 23. ex Hegefippo : χα» i3-Aiif<a(ra» T>i» ν,'α^ίιι 
TH» h Ta> Ho-otici yiyfafjbfjjit/it Efaj. III. 10. de ΙΠΟΓ- 

te Jacobijufti. Cosmas Indicopl . V. p. 227. i<r» <}i 

STffX ί^ΐλαβοίΐ οί UTTo^oXot ijc ruv ΎΛλν/ωι/ , tt^ ατς Ης 
χρίΐο χυριαις ttfvifjt/iix ϊζίλαβοϊ , , ίλλ άς αξμ^οζητα, τι? 
vxo^iTiiK.T. λ. ^nthol IV. 25. 5 • '■'15 <*|ΐίτϊς το» i'<!f<?r« 
3-£οι 3-ροΛ•ο£ροι3•ίν ίίϋχαϊ' ίηίπαι Αιτχραΐβζ , ίαμιατ(ΐίίπ(ολί• 

yui. Plut. de forc. Alex. ρ. 331. D. «s-i iixti» o/iijpet 

ότι tS ΰυτΰ fAiiTfai tw ^i» ayafjuiftitevoi cu^ayoB-iky »t- 

χό<Γ/Λ!)χ£• Tnv <^' άλ£|«»^^κ /*ί«/ά»τ£^ταί \Jz finein faci- 
anij icerumdico, facilemepaci , ut quis vires llias 

in 



Ι. ΚΑΤΑΜΑΤΘΑΙΟΝ ijp 

ίττο του υσοιου, ί'ττοΐν^σίν ας -πτροσίΤΛ^ίν αυτω ο άγγίλο? Κυρίου, χ^ τΰΆρίλαβί τη* 

2 <■ ywaAy.a. λΙιτοΖ. Κα,Ι ουκ, Ιγινωσιΐίν Λυτ>]ν , eas » eTex.e τον υιον α,υτπζ τον ■ω'ρατοτοχον^ 

χ^ έκ,άλεσί το ονομΛ ΛυτοΖ Ί Η 2 Ο Τ~ Ν. τοΰ 

Trocopius in Efai. VII. 14. *«λί<Γ£ΐ5 ί'χίΐ , άλλ' «ΰ χκλί<ηι<η>, ΰ^ Ια-φΆλμιάω^ h ίύαγβλίαΐί ίγρίφ», 

24- ^iysfS-sl;] iyifS-iU C. a prima manu. i. Epiphan. Hier. yi. forte quia cap. fequentis Com. IJ. 14. 10. 
II. ita fcribitur, At praepoiitio Α» intendit iignihcationem verbi, III. Λαχαθ^αρίίΓ. 14. Λίχι»λιΐ£». Nonfemi- 
fomnus , ftatim atque e lcdto furrexit , fed poftquam omnia iterum mature conlideraflet , feque ad negotium 
gerendum compofuiiret. 

β] .. — prius D. 72. Editiones Eiafmi, fecunda excepta. 

2J-. fyiwo-xEi'] tyra D. Codices Latini. τ»»] prius l. 

βύτίϊς] L D ex emendatione , quia fuperfluum videbatur. 

άυτΐ.ς rat ίτρωτίτοχί»] I. Verlio Copta. Codex Latinus Martianlei , Hkron . adv. Helvid. OmiiTum de 

induftiia, judice J. Millio ad Comm. 18. nc cum Helvidio quis exillimaret , Mariam, poftquain Jefum inlucem 
edidiflet, alios pepcriflc. 



in hoc campo cxcerceat, multaquedeChriftoora- 
cula invenia:, & gladio adverfarios aggrediatur, 
dummodo infirmioribus & minus exercitatis fcu- 
to uti concedat, uc vel hoc padto periculum vi- 
temus, dutnjuxca regulam Jurisiemperinobscuris, 
quod minimum eft, fequimur. vid. Sir. XLVIII. 25. 
57fi>ipi)Teu] vox iEgyptiisprimumufurpata. Dioge- 

nes L. prOOem. etiyi/ffTioi φ^Χοα-οφία^ , «ίς τΒς 

TTfaifUTm !ί(1ας ώχι xai Π(οφ>ιτας. Luciafl. Dial. Moft. 
XI ll. I. οΰΛν i/yisi 01 τΰ» ι*(«•|<ΑΛ)»ι'ίϋν rfopirai sAsyoi'. 
λ1 V . I . XffKTifJt/oy Ιάοκίί ΟΌί το "ίΤΛ^ίγ,αν ίΠΛντον ίζχπ'Λ- 

•m^tlTOUjBIOV ν^Ο ΤΟίν ΠροφίηΤύίν. ^. Ο Oi^fJt/utV γοϊΐζ X.CCt "^iV- 

cOfJUctvTt^ vjXty^iTo , xcc» ol ΪΙ^οφ'γίΤ»ι κ-ολΧΆες. J^iiiift. Nat. 
An. XI. 10. »praιτΰσ^iγfXfJll|Jltxτΰί;ltpolx»ιΠfoφliτa^de 

.^gyptiis. Macroh. Saturn VII. 13. Adeo verum 
eft , ita , ut dicis, vEgyptios opinari , ut ego faccr- 
doteseorum, quos Prophetas vocant , cumintem- 
plo vidiflem. Orig. in Rom. II. ult. apud iEgyp- 

tios iacerdos arufpex aut quorumlibet 

Sacrorum minifter , vel , ut illi appellant , Propheta 
omnis circumcifus eft. Flut. Numa p. 66. A. ό J^ 

(U/iyi!-o? τΰν Tlό1τ^φ^x■u1 , cie* i|!ry»T8 και Προιροτ» , (U/«A- 

λβ» ^s 'ltpo(p«»7-!< ταζίν ΐηχίΐ χωλυω» jrapfK/SaiVEi» 

rec ν£>οΚ/ΐσ-μ.ίΐ'α & dc Dcf. OraC. p. 4I2. B. e;^"'?"- 
78ς ΤΓΟοφητΐύοιιτοζ uifitXs ϋΐκψ jtcct κρχτοζ ΤΓολΐ/Λϋ Τδΐζ ίλ- 
Xyia-tt i 9^£οζ. AleX. ρ. 68ο. D. ό μια Προ^ιίτΐ)? «ΰτο» 
β αμ,μ,ωνος ά,τΌ τ« 3•ί8 χαιρίί» , ας αττο σατρο? , ^fouXBi. 
Paufan. Phoc. C. 6. αλί» ί'' ο? y6»iTi> τροϊτο? φοίβοιο 
5Γρ<ι<ρ«τΛς. Vefius: prophetas in Adrafto Julius ηο- 
minac Antiftites facrorum , oraculorumque inter- 
pretes. Quum capita viridi lauro velare imperant 
prophetae , fantSa ita cafte qui parant iacra. ^pu- 
/f/.deDogm. Plat. i. Aftrologiam ad usque ^Egyp- 
tum ivic petitum, iit inde Prophetarum etiam ritus 
addifcerec. de Mundo : Veluti prophetae quidam 
Deorum majeftate completi effanrur. 

23. <>' eVi f<-i^ipj«.j)»«/o,iAiiiov'J Yolyb. VI. 24. ΙΤ'ΤίΐςκΜΐ 
ΤΕ^ϊί £KAsy8(ri , τ8ς KxXsfjuiyx^i^Tfaof^irafiisq , « /«/Ε^-Ερ^κ- 

»£!/0|Κ<Ε1Ό» ΕίΤίλΕΧΤ»? ^ί)λθ~. & II. Ι^. ΤΟ '/ief Tfccvi; iffJjtl- 

iiviiAcvoii ΐΐΐ ^ifxt , ίΊ,ο τ»ί Εϋ-ε'χΕοα ταν αλττιαν τρανταλχί- 

mi χ«λ»(Γΐ. P/ut. in Lat. ιΚ/ίίΈρ'Λίΐνε^ό^Ενα κατά Ae'|i». 

μ-ί6 iiJjm ό .9•£«ς] //. α. 258. ΈχτορΛ τ' ος 9-£ος srxE 

μη me^ciiru , iit ΐωχ-ΐί xyffoq yE ίντιτΣ 5Γ«ί? ίμ^μ^αχί , ίλ- 

λ«5•ίο», quod etiam ad Platonem refcrtur apud 
Plutarchum , ut vidimus ad comma 20. Cum ve- 
ro a Matthaco fcriptum fit i ^ih , fignificat Chri- 
ftum cCTc ^ιιπι,ςυί neum nobis conciliat, nobis- 
que divini favoris pignus eft. Emanueldicitur, ut 
Gabriel, Raphael, Ezechiel, Daniel. 2. Chron. 
XXXII. 8. 

Nemo Judaeus hsec Efajac verba de MeiTia in- 
tcUexit, fed de filio ex puella, tuminnupta, Efajae 



nascituro, poft cujus nativitatem terra a metuSy- 
rorum eiTet liberanda, Judaeos fequuntur Pei/ica- 
7IUS & H. Grotius. 

24. 5Γροσ•£τ«|ί»] ix-iTXV/ici χ,αλλιον vi xporayjiAaj xa\ 
ΙπίτάτΙω ij κ-ροΓαττω. ThotTiaS M. 

25. Kx syi»wrx.E» auTdi/ ] Ijaeus Ovzt. 2. TTftv ytSyxi τον 
ifjutTiftiy 5•ι~ον ctuTW , >) O<roi , ixuyov yiyyuirxoyToc, , izXr,- 

ϋ-Μξον. Plut. de Virt. Mulier. p. 259. C. yiyxio!-iyyu<r- 

μιίνον-ζΖντί ΤΜ Γαλάτΐ). Pompejo ρ. 638. C. orui ^i 
των ίΛίΗίόΌ,του ^αλλαχίοων αν^^βηίταν , uotfJUiXi tyya. 
Eutnene ρ. 583• t). Βαρο-ινί)» y«p τν\ν αρταβάξου TTfa- 
τψ iy άο-ία yv»? ό ίλίΙ,χνύ(οι; , έξ «5 ΰιω ΕΟ-χίν Ήρ«χλΕ'α. 
BrUtO ρ. pSi- Α. £y»iiJiiEi τκν Χιρβιλίχ! νιχνίχς ay 'ίτι. 

Quaell. Rom. ρ. 273- Β• ν^ρτ^^ΕΓο-αν ^ τχτα. 
Romulo ρ. 20. β. 'ίγνω tw Κχ^ατίχν. Alexandro 

ρ. 676. D. χτί α,λλίίΐ lyyu yvtuTxx προ ya//.s τλίι» 

ΒαρίΓΐ-'ν))?. Catone min. ρ. j62. Ε. /Λ,ίχι, «V Eyjj^E» 
'Ι «ρχ^! . ν>»? 7ϋ»κΓκΛ. Pompejo ρ. 647• Β. «τι 

ιταψξοίτύνη τοΖ Μύ^όζ μίΟίψ ynaxrxoyTOi ταν ytyxujyiwiyr,y, 
in Monit. Polit ρ. 8l8. Β. axao-«? ταν α,^Χφ^ iyyu- 
xivxt TUX tS» xxXuy xxt ίίων. Galb. p. IO56. E. 

cux 'ίφίνγι Γαιϋ xxitrxfoi; ϋιος λίyeσ■Άa^ iyvax.ei ycea 

c r«i'ii« Tm τίχοϋ<Γχν χϋτόν. Heliodor. I. p. I4. 5,' ^g 
(Λ£ yyaKriTXi τις Λία-χρΰζ. & II. ρ. 72. Caefar dc Β. 

G. VI. 21. intra annutn vero vicefimumfeminae 
notitiam habuifle in turpiifimishabentrebus. Ovid. 
Epift. Hypfipylcs 43. non ego fum furtim tibi 
cognita. & 133. Turpiter illa virum cognovit a- 
dultera virgo. Claudian. deR. P. i. Impatiensne- 
fcire torum , nuUasque mariti Illecebras , nec dul- 
ce patris cognofcere nomen. Ovid. Metamorph. IV. 
594. Ille iUaelambebatconjugisora, inquelinusca- 
ros , veluti cognosceret , ibat. Horat. Epift. II. i. 
132. Caftis cum pueris ignara puella mariti. 
Siliusll. 68. Haec ignara viri, vacuoque aflue- 
ta cubili. jElian. A. N. VIII. 17. ϋτχ ΐμ,πχ^χί 

ΕκαΓΟί τ«ν (ruyyofAioy , το tyTiZhy ιττΐ ΤΒτβις Kjc οΓ^^εν «ι/τ>ι». 

Hermogenes de Invent. IV. 8. ex Menandro. "e- 

y»« μιί, το yxf Λε^ίάρίαι xxt Ιβοισ-Β-χι <riUiymc,\yyau,iu- 
Tai» , ίΧοο-|«/)](Γε TTfciyfJua xi<rxfoy <re/jt/yoTifa Xoyov <rvyn- 

o-u. Jamblich. Vit, Pythag. o. ο-π»ίχζίΐ, ti xai 

rouTu , ο^ώ^ς tfurotTE fjt^oyx^ ίκίινχς tidyiirojct, 

(tkii; m ίτίκί τον iio» «ΰτίίζ το» π^ωτότοκονΛ PrimO- 

genitus eft , ante quem alius natus non eft , five de- 
inde alii fecuti fuerint five non. Silius IV. 787. 
Prima domus atque unica proles. Demonax 29• 
vcro apud Ώηηαηητη Sophiftam agit , dum ei qui 
libi τράτο? χαι fAOvoi Tuv AixxixTixay videbatur , objicic 

» /juif πξωτοζ , X |«•ο»ο5 , si ύί ^ove? , 8 χρω>ο?. 

Simile de Ariftone memoriae proditum eft. P/«/. 

Conviv. VIII. I. p. 715. E. V* ^ ^ϊς AEyo/AEViii 
tcfii-uyt Tf UXeiTUtof Tiirfi yt»i<r^xi χχτ uvyoy όψΕ^ς , 



240 Ε τ Α Γ Γ Ε Λ Ι ο Ν Π.' 

Τ Ου Ά Ίνσόυ yevmSevTos «ν Β>ιθλ6ί^ιι. τγιζ Ίουί'Λία? , h ^μίροϋζ Ήρά^ου του Ect- Ι 

σιλέοΐί , ISOu , μά.γοι α,-ττο ανατολωχ 'πτα.ρί'γίΐο'ηο us Ίιροσόλυμα. , λίγοντίζ' 

2 Που 

Ι. Ά^ — 86. Εν. 24•. 
ΊίΐΐΓΐιΰ ] + Χρίί-ίϊ 3- 9• •4•• 7?- 

ί» i;;*i'f«i? 'Hfuhu τΛ βχιηλίοιι; ] —— ^0. 49• ff• δΐ. ΜΪΙΙίο ΡγοΙ. 1477- iilipcAa fere funt ifctfiU-fiXiviaif, 

quis, inquit, veiba tam infignia absque omni enoiis occafione praetermiferit ? At facilc eft occafionem inveni- 

urei'/ociviTyii fjun a-v/yittrS^ui rt^ yvvuixi , ;Λΐ)ί"ί «-J/arS-ai tivitatc Alcxandri M. ititerpretati funt. a! 

«ϊκ* ^i»«» f^»»u/s»£uiri)r. Diog. L. IH. 2.ii3-ii»»iri»ii»A«- μ,άγοι <j'«ife? ilnyStTai. Curtius VII. 4. 8. Magnac 

νος, ufaiat iuiraj τίι» ϊΐψκτ^όηι βιχξκτ^Λΐ τη ά^ίΐανΛ , artis, ίΐ modo ars eft , ποπ vaniffimi cujusque lu- 

χ«ί |«.ΐ) Tvyx,ir.it• ■χαυίμ,αη Ά τϋς βίας ΐίΆ nt του λ- dibrium , magis profeilione quam fcientia celeber. 

π-όλλων^ς ό'ψ<». «flf» xxSufcct y«u-» φνλκ^Λι , ίβς τϊς ά- Diogtftes L. DetHOCrit. IX. 34• '"''^ fji/iiyuf τι»α» 

iroxi/iiVfiai. & Hejjch. AlileJ. φασ-ι 01, βς ίχτινβςθίΐ«4 «^nixouirf »«1 ;K«Aditiwr , Ξ£ρ|κ τοΰ βαο-ιλία-, ίτίΓατας τ» 

β'ψεΛ'ί Μ «/«τ>ιΡ αύτβϊϊ 'ίγχνος γίγονί , ίΛΊΐ^ανίχτος λ«τ|ϊ τ» νΛτ^ί ΛυτοΖ χατΛλίΤϋντος — ^- Titp «ν Tetfrs ^:f t .^eo- 

<i.:OAA(iiyc5. x«i, ν»ιχΛ tViKE rc» Πλάτ-Λ')'* , rort *UT^iut>if λαγίαι; xat irpoAoyies ifji-a5-ct ίτι 3•λΓ5 ώ». So- 

<ry>iyiv:T•. & de Hercule Hygin. F. 29. fenfit Am- crate II. 45. Φ>ι<τ1 ^' άρΐΐίτίλκ > Maye» τ«« ίλ- 

phitryon numen aliquod fuilTe pro fe, ex qua die 5-ό>τα ΐκ Σύριας ti? i9-i»»i, τάη «λλ* »»τ«ν»«»«• "ί 

CUITl ea ποπ Concubuit. 2*χράτοι/5, χαι Λ «*> βί*ιΐ!Ψ ίΤίΤ^Λί τν TfAii/TH» «ΰ- 

I. Bethlehem fex miliaria Romana aberat Hie- τ». Catull. 91. Nafcatur Magus cx gnati matris- 

rofolymis auftrum verlus; Eufebius Βϋθ-λκι* <p!/A?i que nefando Concubitu, & difcat Perficum aru- 

'iSJii, «ιλίΛ? «5Γ(>.'>ίν α-ν,μ,-.ίοίζ ΐ. ττροζ τ« νότι» , quem fpicium. Nam Magus ex macre & gnato gigna- 

fequantur Hierenymuf ^ Sulpicius Severus Sx.Phocas. tur oportet , fi vera eft Ferfarum impia relligio. 

i\