(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Exercitationes sacræ in symbolum quod Apostolorum dicitur"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at jhttp : //books . qooqle . com/ 



rTTTrTTTTTTTTT^^TTTTTTTTTTTTTTTTTrTTTrTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTtTTTTTTTTrTJ 

\ . Tappan Presbuterian flssoeiation 

E LIBRARY. 



I Presented by HON. D. BETHUNE DUFFIELD. \ 

[ From Library of Rev. Geo. Duffield, D.D. 3 

3 

x 1 

t\AAAAAAAAAAAAAAAAAAAlAilAAAAAAlAlAAAAAAA^AiAAAAAAA.A 1^1 AAlAAAAAAAAi.AAA^Xi^i-i2 



jjsfoig^e* ^ 







/> 



S/r///*// 



iy 



r - 



( 



I 



1 



%»*£<-■ 






fc 



I 






& 



BSsiL^. 



j./*-fcz7 HERMANNI WITSII *.s.** 
EXERCITATIONES SACRM 

SYMBOLUM 

APOSTOLGRUM DICITUR 

ORATIONEM 

DOMINICAM. 




CUM PRIVJLEGIO ,S. REG. FOL, MAJ. & EJ.ECT. SAXON. 

» ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ., 

B A S 1 L E j& 
Apud JOH. RUDOLPHUM IM-HOFF. 
M DCC XXXIX. 



i >.'.'■> 



»*r»v 



^'SbILISSIMIS & AMPLISSIMIS 

Inclutae ReipubHcae 

ULTRAJECTIN^E 

CONS U L I B U S 

SENATORIBUS. 

ECCLESIifi NUTRITIIS, BT 

ACADEMU PRJESTITIBUS. R^A 

H. W I T S I U S. . W*3 

i, Dedicat cmfecratque. IT&^ 

$ "B^ X quo tempore rei Academicse adm#tus fiim , PATRES 

* w4 CONSCRIPTI , id mihi negotii credidi primum dari, 
^ Jl J utfacratiilimam Evangelii veritatem, quantum illius k 

* me fieri potcrat, pure> perfpicue, accurate, modefte, 

* ^graviter , ftudiofac juventuti inculcarem 5 totamque quanta 
N quanta eft ad generofe pietatis praxin referrem. Uti enim veri- 

tate ifta nihil pneftantius , nihil acquifitu dignius , aut fcitu utili- 
us jucundiusqueeft) ita illa cafte fe imprimis iantteque haberi 
poftulat. Non eft coeleftis~ illiu^pientiae idoneus auditor , ne 
dignum nunc dodorcm dicam, qui non animum ei fubmittit' 
xquum , pacificum , placidum , & pietatis non fucatae feduloftu- 
diofum. Ubicunque novaturiendi pruritus , contendendi lubi- 
, do , vitilirigandi acrimonia , fa&uriendi infana voluptas , faftuo- 
ik fui cum aliorum contemtu elatio , fimileique mate peftes do- 
tainantur* in iisdem pe&oribus ppdicum veritatis amorem ha-» 
bitare , quidquid illius nomen pmexatur, haut focile quis mihi 
perfuaferit. Nequeprofe&o cognitam ille,perfpeftamque veri- 
tatem habet, ficuti veritas in Chrifto Jefu eit, qui eum tantum 
in finem cognofcit , ut fua quadam linguse volubilitate de eaina- 
niter garriar, ut fcripturientis calami acumine litigiofe dilputet , 
aliove earn modo ambitioni fiiae famulari cogat. Tum demum 
opes illa fiias explicabit, arcanaeque dulcedinis guftu explebit a- 
nimum , ubi nativa fimplicitatis fuae luce in menteradians volun- 
tatem fimul affe&usque caftae charitatis ardore inflammat > ubi 
infeficia vitiorum lolia urendasque filices abfiimit 5 ubi homi- 
nemrotum, fupra hujustnundi caduca eveftum, coelique ac- 
cenfiim defiderio, ad Divins transformat imaginem puritatis. Hoc 
modo, hacfiqi, quutn diicendam docendamque coeleftem ve- 

H 2 ritatem 



DEDICATIO. 

ritatcm eflfe arbitrarer, illius inftituti mei typum quendam pubi 
Academicat propqnere animum induxi. Et praecipua quidemRe- 
ligionis noftras capita felegi , Oecumenicocomprenenfa Symbolo, 
ut iis qui operam mihi dant prxirem in illorum exponenda indo- 
le$ aflferenda, comprobanda, vindicanda certudine i & , quod 
potiftimum intendebam, adfignanda urgendaaue facra praxi« 
Hinc natac mihi EXERCITATIONES iftae , quas in il- 
luftri FRISIORUM Lyceo cum ipfo profeffionis meae exordio in- 
choatas , in Veftro autem Athenaeo exeffe&as & confummatas, 
Vobis, PATRES CONSCRIPTI , LUBENS MERITO DA- 
TUM DICATUMQUE venio. Vos qui auftorem ampliflimis 
invitatum conditionibus , tam comiter excepiftis , tam benevole 
& prolixe "etiamnum fovetis , eadem frontis fcrenitate literarum 
hoc accipite munufculum : non prctium , ut me deviftum libe* 
rem ; fed pignus , ut obftringam. Non enim exigua haec , & di£ 
cipulis folum meis fcriota , referendse gratiec efle volo , fed te- 
ftancte. Id caeteris veftris in me beneficiis addite , ut quod ofc , 
fero non a fe aeftimetis, fed ab animo;quiquum maxima quac- 

3ue fe Vobis debere profiteatur , nihil nunc in omni re literaria 
liudinvenire potuit, quo fidem quoque modo liberefc Invo- 
tp defino : Deus Optimus ill^^: Maximus , qui Rempublicam 
Veftram, & cum ea Ecclefiamatque Academiam , tot ereptas 
difcriminibus, potenti fua dcxtra vindicavit, protexit, auxit* quiVos 
difficillimis hifce temporibus > dum altera alteram procella urget, 
Bt malus celeri faucius Africoy 
Antemmeque gemunt* 
ad clavum federe juffit > idem Rempublicam Vobis, Vos Rtipu- 
blicae fofpitet. Sub imperio Veftro Pio , Eelici , • 
Redeat Concordia* Virtus , 
Cumque Fide Pietas alta cervice vxgetur. 
Valete , PATRES CONSCRIPTI, & Magiftratum diu ac profpere 
geftum Filiis olim ferifque nepotibus tradite. Ita (cribebam in Ur- 
be Veflra Poftridie Kalen : Maj. Anno MDCLXXXL Coss. Al- 
berto van Benthem , Paulo Voet van Winssen. Quod Rcpe- 
tijPrid: Non; Jul: Anno MDCLXXXIX. Coss. Joanne Borrb 
,van Amerongen II. & Arnoldo Spoor. Tertiaque nunc, & no- 
vifiima fortaffis , (criptione obfigno Kal. April. A. MDCXCVII. 
Coss : Cornelio van Lidt De Jeodb, & Everardo Van Zr- 
pestein. II. Ouo me anno , Patres, proinfigni & veftra nunquam 
fatis praedican&fadverfus me bencvolentia > iterum Academiae ve- 
ftr* eflc voluiftisRe&orcm. AD 



p 



A D 



LECTOREM. 

TLjOntMrabdr te multis> Benevole Leftor: verbo expediam f quodnam 
jC V operis hupts infiitutum > quis fcopus fit. Id pr&monendum ante omnti 
arbitror , non eruditis acfludiorum nofirorumveteribusbac fcripta effe, 
fed Difcipulis folumatque Audhoribus meis , quibus facem <tc facratiffima Re+ 
ligionis noftra genuinam praxin prducere volui. Non enim putabam commit- 
tenditm ejfe , ut qui l Difciplina noflra adfacros venirent ambones , fuHimi- 
bus fortaffefed frigidk difiertationibus , aut calidis etim fedparum profuturis 
difrutationibus , plebis Ghrijliam aures obtunderent , animos interim nullo re- 
rum ccdefiium gufiu , nulla dhinarum confotationum dukedinc , nullover&pie- 
tatis amore imbuentes. Religionem non in linguafed in animo > nonbi verbisfei 
infaHis , non in fpeculatiomonfubtilhate fed in cordis puritate > non in nwo* 
rum ivpfjtAtuv adfeQationefed in wvdvita fiudiofttam effe, hoc erat quod quo~ 
tidie meis ingeminabam. Eum demum diftabam verum effeTbeologunhquiinfimul 
raff pevovrw $•€*>{$ tKo{rw Ji Jeivrav TfjetxltKcs effet. Atquehancremwn 
perfunBoriefolum&diciscaujfaadfaerifernwnisfi tangendam effe; 

fed totam orationem ita effe componendam , ut mens , cum ftup&re quodam in 
admirabilium veritatum meditatione defixa , coAcfii fe ardore infiammari fcn* 
tiat ad vitam ficuti tantarum rerum cognitione & fide dignum efi componen* 
dam. lnformandas etiammentes effe-> ut diligenti infihuto exxmine exgnoris» 
thatis infalUbilibus dignofcere queant , num aife quoquc Evmgeliipromiffaper- 
tineant. Idque tanta effe ttrgendum fermonis vehsmentia , ut vel fecurijfimk 
quibusque faialis ifie veternus excutiatur > neque poffint Auditores qui t n de a- 
mmafHaflatufolichius acquirant. Addebam mttum effe Theofophis nofint 
caputj qnod non eximiam qucmdam adhanc rempollentiam haberet : quumque 
id exemplis quibnsdam comrmmflraffem , cceperunt nonnulli obtefiari ut qw mc- 
ditata baberfrn fcripto fecum communharem. . Atque ea quidem \hrum Excr- 
citationum origo efi* Infiitueram autem initio , ea qtu ad Tbeoriamp?rtinent> 
tanquam ex Infiitutionibus Catecheticis > Syfiematibus Theolqgia & Locis 
quos vocant Cvmmunibtis nota , fupponere: atque duntaxat agere^ utfidei «to- 
gmata ad Chrifiians Pietatis praxin referrem. Sed quum in ipfo Profeffionit 
prbnordid verfirer , & cx me quoque intelUgere gefiirent Auditores mei , qu* 
ordine , & quo argumentorMmfelettu dogmata iflatra&inda exifimarcm\ *nc 
hac quoque in parte petitioni eorum volui dceffe. Hinc fafium efi ut in ipfa dog- 

matum i Sacris Uteris repetitione fuerim aliquando prolixior > & occafkne ita 
faente rm hspo^ovivrcov torfimes refut iverim. In argumentorum autem 
felefiu , & tratlandi methodo , mca quadam ufus fim tibertate , qua puta 
fraudandum non effe eum qui vcritates omnes > quarum profejfione Ecclefia 

] [ 3 Chrifti 



1 



Ad Le&orem. ^ 

Chrifti ab erroneis quibufvis ccetibus diftinguitur > ufque adeofartas teHaseffe 
cupit , ut nibil in tota vita agat Ubentius , quam iis illuftrandis , confirman- 
iis & ad verum fuum ufum transducendis, omnem fuam operam impendere* 
Chrifiiani fumus. Unum habemus Magiftrum &"DoftoreminfaUibilem > Qiri~ 
fium. Ad homines ubi deventum efi > tunc unius femper fententiam fequi, 
non id curiae > ut eleganter alicuibi Seneca loquitur > fed fa&ionis eft. 
X qua ego me alienum ejfeprofiteor > fore fpondeo. Non me cuiquarn man- 
cipavi, nuilius nomen fcro, multum magnorum virorum judicio 
tribuo, aliquid & meo vindico. Non defuere tamenquibus difplicuerit 
innocua hac libertas ,- quam ut ego irwidep nuUi > ita nec mthi invidendam fu- 
iffe autumavi. Aliqui nonfatis me ubique a^cuiuZ^ locutum fuiffe opmantur: 
alii indignantur prolixius > quod novis bypotbefiBus ., ac prophetiarim periodir 
cis interpretatiombus , non per omnia adfurrexerim. Ut cdtero* taccam> qui- 
bufcum altercari mihi mnquam libebit? Vir Clarijfimus > Johannes VaN 
OER Waevbn > Collega quondam mem > amicus ac neceffarius y poftquam a 
fe ipfo dijfidcre c<*pit > divortium etiam cum amkis fecit : & quum antea non 
pejfime de me fentiret , mutata poflmodum velificatione > in plerifque fuisfcri- 
ptis > qua vernaculis qua Latinis > non mea tantum > fed & me ipfum notan* 
dum 7 exagitandumactraducendnmfibifumfiti ea animi impotentia > eofaftu 
atque arrogantia > ea fingendi audacia > ea convitiandi licentia > ea cwtumelia* 
rum proterviiate > ut omnes humanitMis , aquitatx atque boneftatis leges vel 
ignoraffe > vel certe tunc oblitus fuiffe videatur. At quomeo crhninei Nullo 
tquidem ; nifi quod pro Profejforis Theolqgi officio > finepartium ftudio > fine 
cujufquam mfe&atione > modefte fententiammeam dixi fuper iis > qua his an~ 
m diftutata intpr eruditos funt: & quod > homo meticulofioris ingenii , ani- 
mo prafagii > & Principibm Vim pranunciavi > turbas illas quibus ab diqucf 
jam tempore quaffata fuit Ecclefiarum Frifiearum tranquillitas. Vehementius 
id mihi doluiffet > nifi eodem modo exceptos cernerem alios quorum venerabile 
in Ecclefianamen eft> atque eum hnprimis Virum > quo indijfufijfimapariter 
atque accuratijfima emnisfaera Uteratura peritia majorem fortaffis nunc orbie 
Reformatus non habet> cujus ipfe olm Vander Waeyen non Gollega > fed 
Auditor > Difcipulus atque Admirator fuit. Si ifthac fibi rationecum Symmy* 
ftisfuis agendum effe Vir Magms exiftimet > per me quidemfua fruatur indole; 
modoeam Deo atque Ecclefiis adprobct. At ne firit unquam Deus > ut ea ip- 
fumripafequar. IdfemelfibidiftumJjabeat: ad convicia ipfius atemum rnihi 
ipfe impono fiUntium; operam perDeigratiam daturus, ut non verbis > fed 
faBis refeUam. Non tam praclarc de ipfo > tam abjeBe de me > tam inique de 
lettoribus fentio j ut viros prudentes atque aquos ex contumeliis ipfius fenteth 
tiam laturos verear. Si quid interim monftraverit quod ad clariorem & di- 
diftinQhrem veritatum Divinarum cogmtionem adjumento effe queat > quo id 

cunque 



Ad Le&orem. 

cnnque moio fuerit propofitum > habebitur tamengratia. Ex iis fum quicotti- 
die amant proficere> nulUusque mortalium monita refpuunt , modofida fint acfih 
lutaria. Gavijus equidemfuiffem , ft plura mihi difcerelicmffet exeaquam nu~ 
per edidit Summa Theologia Chriftianae ; neque exiflimaffem cauffam mihi 
irarumdatam , quod aliquopesper multas paginas me V . notatum viderem* 
fi iis id fuijfet fattum rationibus quibits minus exafla perceptionis attt mda 
iyX^L^frtodc, convinceretur animus. Nuncidliquido deprehendo, quod per nU 
miam five occupationem , five fe/Hnationem , mea alicubi nonfatis perceperk; 
atque inde eas mihi abfurditates impegerit , a quibus aliem(ftnut$ fum. In 
aliis id me vddefolatur > quod , fi errem , errorem eum communem babeam 
cum pr£ftantijftm& , imo & plerisque Ecclefia noftradoSoribus : necquidquam 
tnihi vitio verti pojfit nifi quod receptiorem tueor fententianu An perite 
& pertraBate , anfecus ,• ignofcat mihi Vir Clarijfimus , fi alios arbitrari malim 
qui ammo magis defacato ad hacfacra accedant , minufque quam ipfe fuis in- 
dulgent adfcftibus. Male cun&a miniftrat Impetas. Ego vero uti credo me 
non efle <zv<zjuct$TtjTov > ita meas cafpitationes nolim obeffe veritati. Jguod paf* 
fim exprobrat candoris defeftum , id nefcio quomodo a quoquam mortdium aliter 
refutari pojfit , nifi videnti proteftatione finceritatis , Hliusque ipfo fafto de- 
irmftratiwe ubi quis convincitur erroris. Deanimoenimjudicareillius eft qui 
fdus renes ac cordafcrutatur. Abdita mentium cedefti menti refervanda: 
nec pe&oris fibr* pulfanda cuiquam & referand** nifi qui eas fccit* Profi» 
teor autem nihil a rne cuiquam attributum ejfe , nifi quod ab ipfo ita diftum 
fcriptumve exiftimavi: Simentem cujusquam mate exprejfero* non data id 
faffum effe opera* fed& e&Xjr^Uv ; quam momtus ita corrigam, nulla u* 
quereU renmeat materia. Sponte offero 

Spongiam , aberrantis quae medicina ftili eft. 

Id unum obteftatusiut eodem & alii agant candore , neq; qu&fitis verborumhnkr 
lucrisobnubant fentmtUs , quas ubi commfidum e/i , apudfuos tradunt expUcatr 
m.Nunqwm iliud k mcfafium:fed quod verumfanflum%>qu*d verbo&ti confen- 
taneum credidijboc quampotui difertijftme fempcr exprejfi; neque cujufquarn mor- 

taUmmgratiam cattans , neque ofenfam tnetuens. At non committam ut odiefa earum rerum 
qtu adprafens inftttutum n$n pertinent difceptatione faflidium leftori creem. JErit fuus huk 
ejutffd loeus in terti* editione i&erum luSrorum qms de Oeconomia fot^erum Brvsnorumfcriffi; 
M^iommUmsrheutqueint^reDomimfenfitatss, & frofeeijfs me ofleudam * &eos UmUb* 
ferquos prefoci, & bene di&* cordnte tuebor, Hec amicorum bortstionibus Anno \6Z9* 
dedernm, nej&wiummeumuiiovorfum, utfilA, trnheretur. Poftes ufuvenit ut qnodfu- 
turum efle credebam , tibri de fcederum Vrvmorum eeconomia tertium recuaertntur : m qua #- 
SUiemaxesutus Jum quoft animo deflhsaveram, eA facrarum reverentU literarum, ei 
aqaitate , medtflia , manfuetudine , <$» erga dijfintientes eomhate , ut majore nonpotuersm* 
Tu, LeBor , quifauis pius , perltus, atque extrapartes po/ituses, judka; Deumqm tno- 
emmora, ut SpsruusipftusbontU dedueatmsirUemitam re&am. 

Valdc 



Valdc Vcncrabili Viro > 

HERMANNO ^ITSIO 

Acadcmicas in Symbolum Occumcnicum 

Excrcicationcs edenti , 
Doftori & Pr&ceptori , optimo, incomparabili , 

S C A Z O N. 

AT quo Calore quove conciti motu 
Meritas Tibi fperemus eloqui laudes 
Titulosque , WiTSl i quH rapis Tui pletm 
Vi blandiore > quofve ducis in faltus 
Succo fluentes atque ctzlico rore, 
J%uo terr* ocellus ille facrof&iBorum 
Potor fluentorum , illa Terra Bclgarum > 
Cosleflioris proma conda Doftrina 7 
J^il divius nil Purius bibit qmdquam ? ' 
ffam diu dijerta vfdmus rudimenta 
Sacri laboris : quamque tefleffrs Ccdo 
Scientiaque & Confcientu laildem 
Miramur olitn. Seu minack Interpres 
Tonantis arummbile illud abs alto 
J$upd quondam Amoftdes onus tulit Vates-> 
Diamque Litem aSamque fepius cauffam, 
Tet maximi optimique Numinis cauffam* 
Juffns redordiri » impiata vineta 
Putator ambis, fordidumque labrufcas 
Pratium laborum traducesque ftlveflres 
Sterilesque truncos atque degener colle 
Recidis omni rejicifque farmentum. 
Seu infketo > & oris inverecundi , 
Et obfiinato calcitrare Livori> 
Cordata qubn facunda non minus fcripta 
Reponis , & non absque tedio multo 
CmUa eloquntum ulcifceris pik , menti 
Bona intonatum devovendo > & edurum in 
Caput benignos coUigendotarbones 
Multum adftupenti. Jgui* modeflior Paci 
Silentium donare? fortiorverba 
Prxbere Veroi ne fibi furor pugnax 
Infanientis aut ScientU turbo 

Dottrin* 



Doftrin* bonorem pofcat* iUe divinis 
Humana mifcens , atheremque terrenk 
Spurcansfdivisi neu loquax firepat cctle 
Tonante Rana. Promtior quis exemplo 
Monituque Honefium urgere > & ipfa VirtHtk 
Oflendere edita templa, ne boni vultum 
Mentita culpa deviumtrabat vulgusi 
Non aliter animo ftc recepit in terrk 
Sic baufit athram > feculique venturi 
Faciemque propinquiore contigit vifu > 
Tantumve toto limpidam Deo merfit 7 
Pawtque mentem. Porta cuipoli tanto 
Patuit biatu i perviam alta ccdorum 
Cortina in attyta quem profundifo mifip 
£m Gxlitum gens ipfa cernud gefiit 
lnfpexe fronte ? Namque grandibus quis mm 
Adfwrgat orfts > dum Salutis augufia 
Mmenta librasfmgtda > mnternumque^^y^\ 
Pars Sacramentum > & verendajonfulia / 
Divini Senatus > AEtberique Jurata i 

Prhnava federa > federumque difformes 
Leges renarras ; improbofque Sponforis 
MagniLaboreS) & laboribus pa&um 
Pretium > futurum ordinemque fatorum* 
flos laRea explicas medulla > & utrumque 
Vetus Novumque clave duplici Tempui 
Aperis, reique dxplicem facra vultrnn 
Animum bifrontem exporrigendo complexus 
Mord atque metA competente deformas 
Mundique ab incunabilis recentes per 
Ecclefia juvenantiores atates > 
Nec unafidei pullulantis augmenta$ 
Cboragiwrn omne 9 tota quafietit quondam 
Mofis potefias > anxiasque Jpes Patrum 
Ac vota, longe edijjeris, totumbrarum 
Vefiita fchemate > tot typis figurata > 
/£mgmatum crepufculis toi occulta > 
Oraculorum raptaper tot ambagesy 
Tam multiformi trafta fyrmate: mtegram 
Nutu Dei perenni daialo textam 
Telam affabri dm denique > 6 adorande 



Divinitatis Arcbymifta divine 9 
Non ftmplici ftupendus arte detexis ? 

Seclo tamen debere pergit & fanut 
Sublimis illa & ambulare per doftas 
Mens fueta curas , nefciique mentiri 
Per cunSa Libri : difcutitque, & exfaeri 
Anquirit ufque latifundiis qpi 
Tot ruderatum opinionibus Verum* 
Coloribus tot imatantibus fparfum 7 
Scintillulasque fenerat nov* luci 
Jam funeratas: necnigrantc defoffa 
Aurei talenta pefioris tegit crypti 
Sed pagina benigniore plus um 
Tranfcripta donat feculo. HUcet prafens 
Toti orbis auditorio Utbor furgit , 
$amque in celebri fe recens die jaEtat , 
£uo Chriftiatut fcita plebis > & nuda 
Publicaque verba , Scriptor , & fidem cafta 
Antiquitatis fequerh , ut prdt fimpkx 
Deoque digna keligio , nec infanfto 
Paratragtediata Veritas fuco* 
Heic kofpitdis iUa portio hfcentis , 
Stuem pojfides , Dei 9 hgmque inexhau/H 
Vegens accumen* &facrum ehquspondus 
Se prtdicandis oppido expliumt fignis* 
Dum mentis illud ignea entheum lumen 
Toto tbeatro fpargis , immerentique 
Tot expetenda dogmata imputat <evo , 
Multum difertk expedita pagellis. 

Agnqfce LeSor , aftimaque , non lenti 
Orbe erudito fe quod approbat , tanti 
Tam luculentum munus mftar AuBoris* 
Non fomnia his mu%inofa 9 non rwga ^ 
Chartis loborjofie inambtAaut , qudes 
Siccifolentes litoris legunt nauta 
BuHas fonoras , quasve nubium aurig* 
Ventofiores* ut poplo palam vendant , 
Nebulas fequmtur. Nonnucesvides caffaSf 
Adfamaive, peSorisve faftofos 
Vapidi tutnultfo , qualibus cerebrofi 
Ubros amant implere Pbantafi criris f 

£uot 



gups mufca cumprobofcide , atque vexato 
guafius juvat laborenodus infcirpo% 
Sacrario iflhoc mafada illa creatos 
Se venditat Sapientia ofa Do8ores 9 
Qeleflis $Ua> tota quanta dfama* 
PJibil profam noxiique contrcttans , 
Non infolens> nonaucupans novos fenfus » 
Lafcivientis feculi & fenefcentis 
Fmteflius dubium an frequentiustrimen j 
At flrenuum ittud integrans ftne ampuUn 
Lenocinantibusque inaniis Verum , 
guod cfide ftgnatum Dei Redemtoris » 
Gruabus* quadrigjs y eculeifque fundatum 9 
Tormenta per tmtie atque milleper mortes 
Fufo cruore Martyrum , intulit cctlo 
Animofa virtus > fan&a fed Fides terris 
Reginafiabili fanciit facramento 
Heu ! iUa avitis dumfletit tkolis , felix$ 
Pietaticultrix antequam evaporavit 
/£tas Parentum y qua facris proculrixis* 
Dijfentiendi fordidoquepruritUy 
Non glande pafla vel rudi tamen fdbo » 
Ncn fece pota vel fophiflicis fputis 
At nec malo libidinantior luxu # 
Sed flore laftis , fed liquore Sionis 
De fbntibus fcaturiente contenta , 
Sciri negata fcire non nimis quarcns , 
Dhiniores fe excitabat ad cwras; 
Nunc exuU exfpes , inprobifquc vabJ frttt 
Contufa colapbisy quando perdidit fraSas 
Circum-malorum fraude-venta Tutorum 
Resfacra vires , dqgmatumque nafcentum 
Profan* aceto lota , inelegantique 
Pofipofia peUici , & ped^fequ£ juffa 
Vices obire Virgo* vilior fcort<h 
Vah ! impotente Virgo, vidit extremum 
Nefas fuorum: quandopriJHnumCandor 
Sanfkmquenomeuf & modefius Hlorum 
Scrutator ardor 9 qux fdentii facrum 
Pcfi fupparum verenda providum Numen 
Nec vidt videri tota > tota nec condi* 



Puraque contors Veritatis adfeftus 
Sororia crnn Caritate prefcriotus , 
Orbemque totum demigrans fub extremam 
Concefftt Arfton; iniidemque porrigo 
Subiit novandi , & inmodefia libcrtas 
Per facraeundi , per profkna , per fas & 
Nefas ruendi) qua procacior quemque 
Trahit lubido , & iUa cochlea in morem 
Cmiculosd hypocrifis lantens tefia , 
lntraque fe repofia cratibus feptem 
Lovge reduBis , Religioque plus centum 
Plicis ftriata : quando fiebile Europa 
Pomum momordit; ambitusque non viles 
Venatus animas; peftilenfque & haut uni 
Sanabile anticyra ufque & ufque rixandi 
Corda cacoethes infolenter infedit; 
Studiisque tot divortiifque difcordes 
Famofa Erimrys ufque lancinat fratres , 
Odiifque fcindit. Unde tanta pugnandi 
Talisque rabies* candidis quis indixit 
Hac oella calamis? cmneduraCadnuds 
Enata fulcis fe noviffimi in noflris 
Kefevit agris ferrekm feges fratrum , 
Cerita pubes , qua, vidente ridente 
Hofte , invicem fe conficitfuis telis i 
Parum cruentQS ergo vifa fumfiffe 
Orchefira vuitus > luSuofa quamdudum 
BeUona greffu eoncurrit cotkumato* 
Formidolofo Turopen eferans cantu 
Jnfe manfo ctmvertere & fuas gnatas , 
Aquilifque probibens & Leonibus fomms; 
Nifi igne facro fe quoque & facrispafcat 
Vulgus favillto , mobile &fuo femper 
Favenspericulo? Ah ! digna pluribm perdi 
Gens , quctm quibus quetidie peris , .damnis 
Non abfque fumtu! quem Sinona , quod nutris 
. Ferale Dolopum credula invehis monftrum , 
Dolkura feri , ( &ferb , fcis , Pbryges quondum 
Sapuere) nunc quod trifte guadium gaudes i 
Qtid fi docentis ipfe, Leftor , haurires 
Rcfponfa ab ore , nemo qualia audivit 

Tripodum 



Tripodum mmifter > myfticofque fermnes , 
Jgups ore profert , nec fupinus auditor 
Venerabili fufpendereris ab vultu $ 
Credes i at immo credere iftud bim aufis 
Faffure mecum : grapbica WiTSil dextra > & 
Jn fecla ituras ittinensftilus cbartas > 
Vmdrnfi ore Witsii nequit folo; 
Nec ultimd felicitatis ih parte 
Mecum putaris , pellus illud > os iUud 
Goram tueri quijfe > & inclytas coram 
Tacitd ftuperejquiffe mente virtutes. 
Nam plura nufquam videris fimul numftra, 
Opesve plures : neminemquefpeHdris 
Abfdvere omnes ex decore fic fcenas. 
Abfconfa magni five Codicis fenfa 
Pubi emeduttans fimplici docet vifu > 
Acieque mentis liberalis ereSd > 
Eniti in altum : duplicis quod efl Agri 
Nhniique lyncis > toc foco his proculfacris 
Exejfe juffo > & atra candidis confert > 
lncerta certis > cumque turbido errore 
Opinionem noftis haut minks fotitem 
Exarmat, alma notionis ut puro 
Dies in auro fulgeat; nec apric* 
Nimbofa flamma copiam arceat lucis : \ 

Seu eruditis armiluflriis aifles 
jQmflorque pulpris confecraneam beMis 
Formatjuventdmh quSfque tutids dirum 
CataphraBa virtus hoflem adorta defendati 
Jj>sus pertinacem fundat & flygi maSet > 
Tela elaboVat adminifier > & tota 
gua fanBiore fornicis penetralL 
Vetus fupeljex vel novella fervatur 7 
Emuniendo promit arma tireni. 
Seu copiofum cymbuld aquor ingreffus 
Solenne Remh ad celeufma lentatis 
Cctkfliorum lina dogmatum tendity 
Zephyrosque pofcit > aliusque fubnefta 
Dicentis Hla haut amulanda majeft*s% 
Prafens adfpirante Numinis flatu 
Ingens in avum mergitur : facrique ipfe 

ILIL 3 flftefh 



Buentis infiar medius aureo ttmplm 
SophUquc dottos imbuit lares jbxu 
ffam rtpi inaudax femilibcrumque intra 
Spatiatus dveum> nec frq&ofus incedcns 
Mmiufve rerum> jam per qgerem prtcep* 
In obvias fe flebis inferens aures 
Torrentiorem * & bmtosfimdfafiis% 
Apicefque bonoris & fuperbU colles 
Akasque fcelerum criminumque radices 
Fundo revetiens,- faxaque ipfafacundd 
Gonvulfa flrage tabito emovens limo> 
Placide verendus: plurbnkm tamen lene 
Admurmurantis more rivuli labensy^ m 
Propter fonori marginem cavum topbH* 
Quem creber ambiat fititor > illimem 
Vado videri> & rofcidum & fuum fempcr 9 
Animifque titittante cereic fieSi > 
Et gratiofo blandus incidens fenfu > 
Pra qukm fiuentis pura gutttda elcftri > 
Tenerrimoque vulnerans fono pc8us > 
fjecwrque circum iudibundus & fibris 
Peniti* inerrans. Palpitarc tum cafiis 
Corda cntheata gaudUs ; decentefque 
Ridere fietAs > pra ddore > fcd lato 
Stngultkntes > fiere rifus > at motM - 
Vduptuofo 9 quando mdleus fandi 
Danacio fcpondcrc in finAs ipfos 
Pcnetrat imber > atquc amabilcm ptenist 
Si qua cfi arimula mifeHa> vagula, fol 
Rorem propinat poculis. Simuldulds 
Siticulqfa fiore mufleo Suad* 
Incbriatur auris > & fimulfantto 
Lympbatur xftu > feculique defpeHum 
Mens & fuave tadium irnbibit vita > 
Ardetquc fuperas jugiter pcrermantes 
Non cloquendi fiumirm cataraSias > 
De fonte ccelum pwrius refundentes > 
Lautamque vivis amphoris fithn ftinguit 
Sub vorticofi merfa Numinis fymphis. 

Vercnde WiTSJ > cujus infidens labrU 
DivmPeubofacr^fandafiillantem 

Latio- 



Latioque Patrioque Tullio bume&at 
Et invidendis uberatfavis linguam » 
Fandi potentem quando fufpkit magnas 
Hiante & aure & ore devorans voces 
$uventa totis defiinata divinisy 
Tantoque ccstus > fibonum fuum novit, _ 
Felix Magifiro> & infolente famofi 
Monitorc Refti. Pande mentis augufios 
DoSor receffhs. Vindica fidem Vero > 
Lumen Lyceo ygloriam ingem fama , 
Scientiam Orbi > Confcientiam Cado. 
Jam vindicafii. Laudibm tuis ecce 
Subfcribit JEjther > doftanatio applaudit, 
Imritus atrum Livor atterit dentem* 
Reddunt hemrcm idonei aftimatores > 
Faventque Hnguis; vilis umbra pofi omnes> 
Meus Tuarum cultor ille virtutum r 
Litatque farre fimplici, indifertumque 
Ineruditus cartnen adfirepit Scat&n : 
Et profalute , pro laboribus longum 
Superfiitandis , grande, riti quod vortat ! 
At impetrabile > ore fufcipit votum , 
Ut fofpitem AZtber commodet diu territ 
Patriaque profuturttm; ut oris ac mentis 
Non pccnitendos illa demetat fruiUs > 
In pofiumifque fero difcat abfentem 
guffijfe cbartis , tunc Sionios mter 
Scriptum^uirites > Qtlitum Senatorcm. 
Smebac Tibiacrini* Profejfor, & noftr* 
baerpretare gratitudinis partem 
Jj>uas candidns conatur, Sgenus Dhrihfy 
Amor loquelas. Qerttitis? polo lati 
Nitor emicat prafagus. Armuit votis 
Virtus Olympiy longiusque Te nobis 
Servare velle > Te decoris exemplum 
Ammamque. Ipfa , JJvor boc audi 9 
Abtmtatis Diva prafies & fm*% 
Felicibus qu* dat tibris perretmare , 
Rerumque trux vorator omnium Tempus , 
Cenium bifce Scriptis, incfytamque & ingentem 
Laude ufque germinante prafiat atatem. 

ISACUS TKWGHOm 9 Da*tifcam. 



Nomina Ornatijpmrum Juvemm qui Xtfpanientim vtces in ExcrcitdtU» 
tubus bifce Acadmicis fufiinuerunt. 

In Academia FRANEQUERANA. 

SAlomon Opitius, Lefna Polonus i^rf. *&• Scpt t 
Thomas Ecken, Regiomonto BorufTus. 20. Oftob. 
Tiardus Greidanus, Franequcra Frifius. 4. Decemb. 
Rombertus Itfma, Sneca Frifius. 1676. 17. Mart. 
Regnerus Ens , Bolfvvardia Frifius. 7. Juru 
Sebaftianus Reinhardus, Brcmenfis. 8. Novemb. 
Ala&nder Dennis, Regiomonto Boruflus. 167^ 16. May. 
Andreas Pama, Sneca Frifius. itf. May. 
Rintius Meilfina , Oldega Frifius. 39. Junij. 
Samuel Audzjejewicz , Lithuanus 20. O&ob. 
Johannes Nelenus, Wormcra-Batavus. 2+. Novemb. 
Johannes Boshafi, Ungarus 1678. 29. Jun. 
Erneflus Sigifmundus Crcllius, Bcrolino Marchicus. itf.Odob» 
Henricus Cramer, Ve&lia-Clivenfis. Norimb. 
Henricus Ratbergen, Wormera - Batavus. 4* Decemb. 
JaQpbusde Clyver, Mattiacus. 1^79. if. Fcbnu 
Francifcus Gellides , Leovardia Frifius. 22. Febru. 
Andreas Gottlieb Hcfius , Anhaltinus. i. Mart. 
Henricus Warendorp , Winfumo-Omlandus. 12. April* 
Abrahamus Acronius , Hufuma-Frifius. 28. O&ob. 
Andreas Auften, Dantifcanus. $. Decemb. 
Petrus Roldanus , Enchufa-Batavus. 1 d8o* j 1. Mart, 

In Acadcmia ULTJEIAJECTINA. 

HErmannus van Zurc, Ultraje&inus. \6%o> 22. May. 
Petrus Laftdragcr , Tvviska-Weft-Frifius. 20. Oftob. , 
Johannes Beft, Ultrajc&inus. 10. Novemb. 
Stephanus P. Kiskomaromi, Ungarus. 1681. 12. & id. Fcbr. 
Stephanus R. Szombati, Ufigarus 18. & 2$. Febr. 



EXER- 



* p*. t. 

E X E R C I T A T 1 O P RI M A. 

DE 

SYMBOLI APOSTOLICI AUCTO- 
RIBUS ET AUCTORITATE. 

B R B V I A R I U M. 

i* Hiftoriam Symboli copiofe expofuerunt Ufferim> Voitim* Vqflim, Heideggem. 
2. Afoftolos Symboli AuBores cjfe^ HomanaEccleftacrcdit. 3. Et quulmftngu~ 
losApoftolosfuum quemquearticulumdixijfe. 4. lmoquidquifquedixeritinnu- 
meratofehabereopinantstr. f . Quodexinfcriptione&vocabuloSymboli y ut& 
tatribm^ & Hptione 3 probare conantur. 6. Verum enim vero bac vel incerta> 
velfalfajknt. 7. Natn nequeinfcriptio Apoftolici eft Authentica t & tale dici 
foteft, non ob efficientem cauffam>fed ob materiam. 8- Neque Symbolum coBc- 
Sumemnotati &,finotaret y referriidpoffet y nmadcoUigntium>fcdad(xUe3o~ 
rumpluralitatem. 9. Id quod ex Fatribm defumitur argummtum admodum 
vaciBat. 10. QuodaHationepetitur magis obeft, quam prodefl. II. Contra- 
riumlongcprobabilim effe y variis argumentis evincitser. 1 2. Shxgulos Apoftolos 
fententiam fuam dixijfe, pene ridiculstm videtur. i$.In prhna Chriftiamfna 
ftmplicitatenuUumfuit Syrnbclumprater iUud Cbrifti,Mat: XXVI 1 1. 19. 14. 
Caterum crefcentibm bkrefibm varii articuli lapfu temporis additifsait. 1 ^.Au- 
Soritasbup* Symboli tnagna eftjiontamenfumma* 1 6.Non eftprecandiformuia. 



D 



Oftrinam Symbolo Apoftolico fuctinfte comprehenfam Acade- HHtorijm 
micis exercitationibus explanaturus, ut ab illius Au8oribm& Sjfc^JpJ" 
Au&oritate ordiar ipfa me res monet Hanc autem eruditio- fucnmTuf- 
nisTheologicaepartemMaximiViri, Jacobm Ufferim*Gisber- t V lm >~ 



Voe- 



fm VoetiuSy Gerardm Johannes VoJJim^ & Jobannes Henricsts Heideg- &£' HcL" 



germ y omnes immenfae propemodum lettionis,tam copiofe pertra&arunt, 
utlecuturisotiumfeciffecenferidebeant. Mihifaltem nihil hic reftat, 
nifi ut, in gratiam eorum qui nobis dant operam, quae illi fufe expofue* 
runt,&locupletibuslucuIentiT^ teftimonuscon- 

firmaverunt, in iiimmam contr aoa, hac diatribaexhibeam. 

H. Apoftolos vere Au&ores Symboli efle quod inforum drcumfertur A J£**?* 
nomine, pro tam indubitato Ecaefiae Romanse DoCTorestx>mmuniter te- ]£a££ 
nent, utpraefradbmefletemeritatemdicantillud inquaeftionem vertere, tttt Romtj» 
Traduntque Apoftolos jam SpirituSan&o plenos, antequam Hierofodly- Jg** ** 
mis, Evangelium pnedicaturi, quaquaverfum difcederent, tamfui caufta, ^ 
ne, diverfa docendo,alii ab aliis alienis fierent animis, quam EccleJUcanflb, " 
quocertameahaberet formulam, quam baptizandis exponeret, colle- 
Symb. Apbft. A fiflc 



% Exercit: L de Symboli 

giflfe verba cpwdam brevia & ceita, expedita fententiis, fed diflfhfa myfte- 

riis, Sc continentia campendium quoddam eorum, quae quifque corde ad 

juftitiam eredere, & ore ad falutem confiteri debeat : atque ita natum efle 

illud quod nunc habemus Sy mbolum. Quo autem tempore ittud fadurn 

fit, pro certo deternlinare non poffunt Quibufdam id contigifle exifti- 

mantibus^ mox ubi Spiritus Sandus in Apoftolos defcendit : aliis vero id 

referentibusadtempusquoHerodes,nonAntipas[quod magno Voflio 

cxciditThefivi]. fedAgrippa, in Judaeorum gratiam, crudeliter Chri- 

ftianosperfequebatur. QuaderelegereeftAd: xu. 

Et <\mdem ^' Carterum aliud addunt ; nonabuno aliquo, cui id operae datum 

finguio* erat, Concilii Apoftolici nomine, formulam hanc concinnatam efle ; fed 

^^ 01 ^Apoftolorumfmgulosfuumquemquearticulum dixifle, eaque fa&um 

qwttSoT" efle ratione, lit articulorum numerus numero Apoftolorum exade re- 

lttmduiffc fponderet^ Itautfingiiliartiaili eflent a fingulisper expreflionem,to- 

tum Symbolum k quoHbet per approbationem. 

IV. Et neauid nobis in tanti monrenti negotio lateret, placuit Anna- 

$SSq2r*- I™ 11 EcclefiafticorumConditori Baronio, ad An : xliv. certiores nos fa- 

acrk in nu- cere, quemcuique Apoftolo afticulum debeamus : laudata B. Auguftini 

fctteK opi- attfloritate, qui de Tempore, Serm: cxv. fic fcripfifle perhibetur. Petrm 

naatur. dixit : Credo in Deum Patrem 9 Ommpotentem. Jobarmes dixit : Creatorem Cali 

& Terr*. Jacobm dixit : Credo & in Jefum Cbriftum 9 filium ejm Unicum, Do* 

tmnumnojbrum. Andreas dixit : Qui conceptm eft de Sphitu San&o, natm ex 

MariaVirgine. Philippmait: Pajfmfub Pontio Pitato, crucifixm, mortuus, & 

fepultm. Tbormas ait : Defcendit adinferosjertia die refurrexit a mortuis. Bartho- 

lonuem dixit : Afceniit ad Calos,fedet addextram Dei Patris ommpotent*. Mot- 

tbaus dixit : Inde venturm eftjudicare vhos & nwrtuos. Jacobm Alpbm : Creda 

& in Sphitum SanSfum, San8am Ecclefiam Catbolicapt. Shnon Zelotes : Sanfib- 

rum communionem, PgmJJionem Peccatorum. Judas Jacobi : Camis rtfurreSHe* 

, nem. Matthias complevit : Vitam aternam. Amen. 

Qoodex in- V. Haecomnia, netemere credulitatemfuam hujus modi traditioni- 

fcripdone, bus addixifle videantur, variis argumentis firmatum eunt Ac primo qui- 

fJmbouTw dem//?/cT/>//^pugnant, qua diferte haecformula Apoftolis vindicatur. 

«cPambu», CurenimSymboIumhoc^^/^winomni Ecclefia Chriftiana voca- 

* kJ£2l retur,fi Apoftolos Audoresnon haberetl Secundo ex Symboli vocabulo 

pfo are «k . ^ ^jjjg^^ Quod coUationem notare putant : qualis coena eft collatitia, 

ubi finguM convivarum fuam conferre folent portionem : inde, inquitint, 

nomeihdatumhifcefideicapitibus, quia Apoftoli fiiiguli, ad hoc veluti 

fpirituale epulum, indubitatum aliquod contulerint caput fidei. Sive, 

ut fua eos ungualoquentesaudiamus: Symbolum, inquit Cabriel Biel, in 

diJlin9:iaiII.qU4eft:unica.art: X. lib:ill. deducitur ajm, quodeftcofu& 

bokSitarticukvtlnmfeBm,qut$farticul& nam quilibet Apoplo^ 

runi 



Audoribus & Au&oritete. Z 

rumparticuhmfuam, quafi botumfuum y appofuit. Tertio nubtfm teftium ex- 
mttiquitateprodacunt : quorum ingenti numero m 1 1 1 de Trinitate Gene- 
brardm pugnat Imo fi Sixtum Senenfem audimus Bibliotheca San&a Lib. 1 1 . 
Omnes Orihodoxi Patres affirmant, Symbolum ab ipfis Apoftolu conditum. Impri- 
mis J^yS/z/mlaudant,qui hiftoriam concinnationis Symboli fttfe profe- 
cutuseft. (&<frttabutifitateidfuadeni:e,veletiam^^ 
tantur : expedivit ut Apoftoli difceffuri ab invkem nortnam primfutura pr*- 
. dicatumu in corpmune confiituerent : neforte y ab aliis alii abduBi^ droerfum quid 
bts, qui adfidem Chrifii invitabantur, exponerent: quas Rufini verba iunfc 
Sic ergo vel utile, vel neceflarium fiiit, ab initio f ormulam aliquam con- 
fenfionisexftare, Apofiolorum refoettu. IVlinus adhuc tali Svmbolo Eccle- 
fia carere potuk. Opus enim fuit ut Baptizandi ederent ndei confeflk* 
neto : haec autem brevis efle debuit, & plena , planaque : talem vero- 
Apoftolicum eflfeSymboftim cernimus, 

VL Verum utut haec ingenti confidentia dicantur, plurimofque , ex ^J^ 
noftris etiam, aftipulatores inveniant ; tanti tamen non funt,ut cum prae- h^TJci in, 
ftantiflimo Chamiero, Panfir: Lib. ix. de CanoneCap : x. dicere non audea- ?'!*> vcl 
mus : EJfe ab ApofiolU Symhotumfic compofitum^finonfalfum^ certe y quodproxu * **** 
/ mumfdfo effe nenio negat, incertum <?/?.Non inutile eft hominum animis ejus 
~ generis prxjudicia evellere. Agedttm itaque fingula argumenta ad 
calculos vocemus. 

VII. Quod ad primum attinet : Apofioticum vulgo hoc Symbolum vo^ Nam neque 
catur. Sed quaeritur primum, qua auftoritate, tum quo ferifu, ita voce- i n P o^iici 
tur?Fieripoteft ut ex conuiium & inveterato praejudicio id nominfe eft Authen- 
fortitum fit ; undetamennihil certo concludi poteft. Ne quidem Sa- ^J^* 
crorum Librorum infcriptiones omnes, & fubfcriptiones Epiftolarum non ob efli- 
Paufi, authenticas, fatisque certas eflfe, eruditiffimi Viri obfervarunt. Efc ^JjgJJ f ^ 
quis idde infcriptione $ymbofiafleveraverit?autfiafleveret, quiproba-obm^S 
verit ? Demus tamen k prima iiii nativitate, & re&e qiiidem, SymboluiA "*«• 
hoc Apoftolicumdiftum efle : ne tum quidem quod intenditur fatis con* 
fedumerit Itaenim diftum efle credibile eft, quoad materiam, nort 
quoad cauflam efficientem : auia continet ea fidei eapita, quae ex Apofto- 

licis fcriptis defumta funt Sane Symbolum Ecclefe Hierofolymitanae, 
abhocnoftro, &fententia, & verbis, diverfum, ApoftolosAudoresnon 
habet, & tamen vocatur k CyriUo> Catecpefixvi 1 1. **•&*;* **(* «w 'a*^ 
T#x*«f r «w, Traditio San&a & Aposxoucffi fidei. Neque, opinor, Ni- 
cwiaB Synodi deaeta Apoftolos Auftores habuerunt : <fc iis tamen Atha* 
nafim dxciU*' "> <rp'*«b< rt*<p»<r» «W«x<«^, Hodierna Symdi fcribunt Apo- 
^tolice. Hoc eft, Apoftolids Scriptis convenienter. 

VIII. Minusadhucrobominfecimdoargitoentoell Nam, fihr-^ts^- 
giamur Symbolum efli.colledionenv^el collationem^ta dici poflet^non i^oncm 

A 2 ob 



4 Exercit; L de Symboli 

2^-ob coffigentram, fed ob coUeaorumpluralitatcnn in cujus rei figmnn 

ftrti idpoi Athmafm folus Symbolum collegit : [fi modo id Athanafii fit] quaenon 

ftMMn ad inerudita Cajetani obfervatio eft, ad Thotna fecundamfecunds, Quaji : i. 

Simfftd ad Arti viii. Verum non largimur Symbolum fignificare poBationem, five 

coueaoriint coenam collatitiam- Talem Graci non **&** fed i^W» nuncupant 

J^* **" Sane Ariflophanis interpreti npfttf &*»» #V* ™ #* «•«« rv?ri?is*$>*- Quod 

x ante VoJJium Cafaubonm quoque ad Athenaum monuit lib : 1 1 i.Cap:xxxi. 

& Matthias Martinim in Etymologico. Diffiteri tamen nolo, Hefychium 

rvV«A*»,interc3Bterasfignificationes, per ( r^mVj«p quoque interpretari 

Quae JBtV/ fimilefque Sgholaftici de bolis nugati funt, erudito hoc fecu- 

lo refutatione funt indigna. Symbolum ergo dicitur hasc formula, quia 

eft veluti tefera padti, quod inBaptifmo inimuscum Deo, & velut<&cr*- 

mentum militare, quo fidi Chrifto milites k perfidis defertoribus fecile di- 

ftinguusitur. Hocfenfude ««*•** r^»ra^ t mfignibmmilitarilm\oqmtux 

Herodianm Lib: 1 1. Cap : XI i T. Optime Maxhnm Taurinenjis de Tradit : 

Symb : Symbolumtejferaefi & fynaculum^quo interfidelesperfidofquefecermtur. 

Id q b° d T ^ Tertium argumentum, ab Au ftoritate Patrum defumtum , tatKi 

^Sm^* momenti non eft, uti quidem prima fronte videtur. Nam i . Obferva- 

gumenmni vitPolyhiftor Vojjimjmte annum cjuadringentefimum^neminemid quod 

va2u«! m nunc tantopere urgent Pontificii fcripfiffe ; neminem etiam aliauan- 

to poft , nifi qui in Romana, vel Italica, velfaltemOccidentali dege- 

retEcdefia. IDiveroqui taniprociilab Apoftoiorumaevoabtuot,non 

funtidoneiprimae Antiquitatis Audores. 1 i. Adde quodfuppofititia vi- 

deantur quaedant Sane fermo ille cxv Augufimi, unde probat Baromm % 

quam Apoftohis quifque fententiam dixerit, pro genuino ab aliis non 

habetur. Quod Baronim diflimulare non fuit aufus. 1 1 1. Ipfe Pyfinm , 

cuiusteftimomum hic in primaacie collocari folet, non eft Pontificiis 

tems *nm»*v&: Sic enim BeBarminm, Libro de Scriptor : s Ecclef. Num: 

CCCXC InApologiaproOrigcner?iultamentitur y ipfoHieronymoteJle. EtPofft* 

vinm in Apparatu Sacro 9 tom: ix.p; }<;%. fcripta Rufini vocat Labyrinthum : 

dititque hautfacile judicaripojfe 3 cujm ingenii autfidei ^ufinmfuerit. i v. Ne- 

que fytfinm tamen Symbolum ab Apoftolis conditum efle confidenter 

pronuntiat: fed id Majores tradidijfe fcribit: indicans fe in eo plurium 

quidem fequi opinionem ; non tamen idpro certa hiftoria habere. Et, 

^uemadmodum Erafmm in fuoadParifienfium Cenfuram refponfo no- 

.tavit, in media narrationenon dicit, Apofiolifed, qui Symbolum tradiderunt : ve~ 

lut incertte y a auibw idfatium Jit. v. Praetenla traditio etiam antiquiflimos 

' . ^uandoque Patres mifere decepit, licet eam ex iUorum haberent ore, qui 

Apoftolorum Auditorescredebantur. Quibusnon impofuit Papi*> Ze. 

lotx quidetnifiius, fed tamen nimiscreduli & fuperftitiofi, traditiones 

Apoftolicas venditandi lubido ? Quis ignorat CyprUmum cum fiiis tradL 

tionem 



. Audoribus & Audoritate. f 

tionetii ApoftoKcam obtendifle pr o fuo anabaptiimo ? quam tamen Ro- 
mana Ecclefia, non magis quam nos, pro genuina agnofcat Gnorifinata 
quibus traditiones gpnuinac a fpuriis dignofcantur tam funt ineyideniia, 
totaqueadeo traditionummateriatam Qmmeria invoiuta caligine, nihil 
-ut indecerti, & quod afienfum imperet, demonftrari queat Atque 
ita tertium quoqueargumentumcadit . ' 

X. Quarta ratio talis eft, ut fufpedam merito eam pro qua profertur Q*od i **. 
fententiam facere debeat Nam neque Apoftoli tali pncdicationis fua& ™ * £JJ" 
Canone& unionis vinculoindigebant, quippe Spiritus Sandi pleni,qui obdt, q «M» 
ducebat eosin omnemveritatem : neque a Baptizandis in initto Chri- pn>4cft ' 
ftianifini alia exigebatur fidei profeffio, k fimplici illa qua fe credere di- 
cerent in Chriftum, five in Patrem, Fi\ium & Spiritum Sanftum. Uti 
liquet in Baptifinate illorum de quibus agitur in Aftis Apoftolicis. Ita 
cx examine argumentoram patet,rion pofle ex illis demonftrari Apofto- 
los Audorcs illiusSymboli efle,quod vulgo eorum nomine circumfertur. 

XL Quanquam haec fuffieere deberent ad deftruendam hanc hypo- £^ r £* 
thefin ; quae credi non debet, quia probari non poteft : ex abimdanti E!bu£ x *' 
tamen argomentis quihufdamoifcnoemQs, quam parum illa verifimili- ^ ▼»«* 
tudinis habeat i . Si Apoftoli Symbolum tale communicatis confiliis «£S£l!' i 
condidiflent, quod inter ipfos vinculum unionis, & toti Ecclefiae brevis 
credendorumnorma foret, noneft credibile Beatum Lucam, qui aftus 
Apoftolicos, eosetiam qui longe minoris momenti fiint, accurate de- 
fcripfit, hoc tantum negotium tam profundo filentio tranfintflhnim futf. 
fe : vel Apoftolos ipfos, in Epiftolis, fuis, nihil de tanta re fuifle monitu- 
ros. ii. Non omiiifleat etiamPrifci Patres, contra haereticos difputan*. 
tes, ad hoc Symbolum provocare, quod utiliflimo compendio potiiif- 
fent &debuiflentfacere, fi quidemiiiud ab Apoftolis concinnatum efle 
conftitiflet n i. Nunquam veniflet San&is Patribus in lnentem, tot 
Symbola & confeffiones cudere, quae perfedione multum cederent 
Symbolo quod Apoftolorum dicitur. Non potuit id aliunde proveni- 
re, nifi qwaillud plenius planiufque nondum natiim notumcjue erat 
iv. Non fuiflet tanta, pro diverfitate Ecciefiarum, in Symbolis diverfita9, 
fi Apoftoli Symbolum aliquod, iis fententiis, eo ordine, iis verbis, Eccle- 
fiae Uni veriali tradidiflent* Nunc autem Symbolum Hierofolymita- 
num, quod CyriBn explicuit, & fententiis, & ordine,& verbis, k vulgari 
non parum difcrepat ; uti accurat& collatione demonftravit VeJJlm. 
Quam vero Ecclefiaqa Symbolum fidelmsretinuifle credibile eft, e& ipfik 
in cujus medio id conditum efle volunt ? 

XEL Porro fingulos Apoftolos fententiam quemque fuam dixifle, s^guiw 
tam parum probabile eft, ut pene ridiculum videatur. Parumque abeft Apoftoiot 
quin veneranda haec fidei formulaifthoc modo in infolenter confutum <^£S; 

A 3 cen- 



6 Exercit : I. dc Symbott 

f c , pene tu ccntoncm trmfinutetun Quis a fe impetrare poteft ut credat, Petrum 

vidcwT dhciffe : Credo w Deum Patrem Onmipotentem : Johamem addidijfe : Creatoftm 

Cxli&terra, & fic porro ? articulis aliquando male divufiis, rnale jun- 

ftis. Quid non aufa eft temeritas, ut juftum numerum duodenarium 

' articulorum inveniret, refpondentem fciiicet numero Apoftolorum ? 

Quid ? an duo diftinfti articuli funt : i. Credo in Detern Patrern ommpoten* 

temi j.Creatorem Caii & terraT Quos tanien ita difcerpunt, ut hunc Jo- 

hanni, iliumPetro tribuant An unus articulus cft, Defcenditad mferos: 

Tertio die refurrexit ex mortuis ? Quas duas diftindiffimas fententias, qua- 

rum iUa ad humiliationem , haec ad exaltationem Chrifti pertinet , in 

-unum conflant, & rAwfceadfcribunt Anunus eft articulus, Credo m 

Spiritum SanBurn, San3am Ecclefiam ? Quam JacobiAlpbai efle diditant 

Haec imperitiora funt, quam ut fidem apud prudentes mereantur. . 

ima XIII. Quid ergo de Symbolo hoc tenendum cft ?Brevibus id quod 

chnftunir- vero propius videtur exponemus. Inprima Chriftianifinifimplicitate 

™^5u!m nu ^ utn *™d Symbolum invenitur , prarter id quod Chriftus tradidit 

tatsymbo- Mat : XXV 111:19. Itc& docete omnes gentes, baptizantes eos m tiominc Pa~ 

-^c^ ***> ffli*, & Spiritm SanSH. Hoc Symbolum nudum fundamentum eft, 

i!L m*: ". ad quoct&ntiquiPatres fiepe provocarunt Loca quacdam, ex plurimis, 

jttvm: 1% Venerandus Voitim, Praeceptor mihi omni obfervantia colendus, addu- 

xit ; quorum unum atque alteruni hic dabo. Athanafim in Epijlola ai ubi- 

•que Orthodoxos, &? Oratione contra SabeMum, &? contra Arianos: Suntnia^ irt* 

.quit, & corpm totius nojhrajidei continetur in verbis Biptifini , & fundatur in 

iUa Scriptura: Ite& Eaptizate emnesndtiones innomine Patris 9 Filii, & Spiri~ 

tm San&L Auguftinm fimiliter, fermone in Symbolum. Hanc Jidei normam 

ipfe Dominm nofterjefm ChriJim injtruxit, & nemo nifi impim de ea Catholica 

Jidei regula dubitat, quam il/e diSltwit, cuijides ipfa debetur. Ipfe ergo Domi» 

nm nojter Jef/ts Cbriftm f qusem jamglorificatus refurtexit amartuis , in calum a* 

fcenfurm ad Patrem, hacfacramentafidei difcipulis reliquit. Ait enhn, euntes 

baptizate omnes nationes in nomine Patris^ F/7/7, & Spiritm San9i. 

XIV. Carterum crefcentibus cum tempore haerefibus non licuit Ec- 

CTcfS>tti cfefiae in ea fimplicitate manere. Lapfu ergo temporis varii artieuli nu- 

bk** 1 * do huic fimdamento fuperftrudi funt, quibus Ecclefiae docbrina ab ha&- 

ujfu^m: l rctica, item Ecclefiae filii ab haereticis,& eoritoi fe&atoribus, fecernereiK 

pon«ad4iti tur. Patctid cx eo, i. Quod Antiquiffimi Scriptores, Martiatis, Ign<* 

flult ' siusyjuftinus, Iremeus, Tertuttianm 9 quum fummam fidei recenfent, tStra 

Trinitatem non progrediantur: Hilarius 9 mitlo Lib: it:de Trinit : folam 

Trinitatis profefiionem fufficere debuiffe multis difputat ; quod addi- 

tum, hsereticorum excludendae importunitati acceptum ferendum efle. 

In eandem fententiam it Pafcbafim, Prafat : ad libros de Spiritu San8o. 1 1 • 

Conftat Articulum de Defcenfu ad mferos in multis Syinboli editionibjis 

noa 

\ 



Auftoribus & Auflbritate. 7 

non companriflfe. Jpfe tytfinus in Expofitione Symboti , eap : xtf. teftatur 
foo tempore eum in Symbolo Ecclefias Romanae & Orientalium Eccle* 
fiarum defuiffe. Efle autem eum ex Symbolo Athanafii in Symbolum 
Apoftolorum intrufurii, ab hominibus qui non animadverterunt in co^ 
demSymboIodefiderariarticulosmortis & fepulturae, coniecfat MolU 
nam Tom: i. Thefi: Sedanens : p. f 81. Caeterum de hac re prolixius &ac- 
curatius fuo loco dicendum erit 1 1 1. Epithetum, Catbotic*, Ecclefiae 
datum, Apoftolorum aetate ignotum erat Neque agnovit illud Rufi* 
nus. Et verifimile eft Caibotica nomen apponi coepifle, ut Ecdefia^ quae 
toto orbe obtineret, diftingueretur k conventicuUs Haereticorum , & 
Schifinaticorum : qualia erant Novatianorum, & poftea Donatiftarum. 
Unde concludimus, non efle hoc Symbolum unius Au&oris, vel uniue 
Concilii ; fed labentibus feculis,varia occafione, k variis, multis acceffio- 
nibus locupletatum : exftantibus tamen veteris fundamenti, cui reliqua 
fuperaedificata funt, indiciis. 

XV.De AuStoribm quod fatis eft locuti, nunc de Au&mtate vjdeamps. jJJ^^JJ 
Statuimus ergo, 1. Merito huic Symbolo Majorem Andoritatem tri- bSTL^ 
bui, quam reuquis quae exftantomnibus. - Quia & fententiis plenum , «fc «?» »- 
& verbis perfpicuum, & ordine concinnum eft: & tam generaliter in jj^ ""* 
Chriftianiimo nunc receptum,ut pro Chriftiano haberi non debeat, qui 
id proterve rejecerit 1 1. Qpia & quoad fententiam cum S. Scriptura 
exade convenit, & verbis Scripturae plerumque, paucifljmis vocabulis 
exceptis, expreifum eft ; ut materialiter Divinum & Authenticum dica- 
tur, non repugnamus. 111. Quoadjbrmam tamen, &fingulorum 
articulorum dllbofitianem, fcriptum mere humanum eft : quod per fe 
non obligatad ndem, ied quia ex Scriptura Canonica defijmtumeft, & 
cum ea per omnia convenit 1 v. Non ferimus ergo ut formaliter pro 
Authentico habeatur,non minus quam verbumDeifcriptum,quod con- 
tenduntPontificii ; aut fere Authenticum, quomodo nonnulli ex noftris ^ 
minus caute locuti funt : quia Auttoritas Di vfna, quum non nifi fumtna 
fit, gradusnonhabet Si ab Apoftolis, h Spiritu Dei actis, prolatum 
eft : tumfore, fedvere eft Authenticum. Si non eft prolatum ah Apofto- 
lis, vel Apoftolicis viris, infallibilis Spiritus inftindu, uti non efle pro- 
batum fupra dedimus; neque we, neque fere eft Authenticunv . Nul- 
lum intermedium, ant quafi 9 hic potefthabere locum. 

XVI. Vnumadhucmonendifttnt juniores : peffime fcilicet, in Ec- Non eft 
defia Romana, Symbolum Apoftolorum, pro formula quadam oratio- |J23i! 
nis haberi : cui puerili errori Dodores ipforum occafionem vel foinen- 
tum dederunt, vocando illud, Hymmhgimn Catholicam> & Hierarcbicam 
Eucharijiiam. Diftinguendae fiint tres ilte not» formulae : Decalogus, 
Oratio Dominica, & Symbolunv In Decalogo Deus loqukur Homi* 

nibus. 



8 Exercitatio IL 

tiibus. In Oratione, Homo loguitur Deo. In Symbolo, Homo lo- 

?uitur & Deo, & hominibus. Uti Oratio diftinda eft k Lege : ita & 
ymbolum diffincUffimum eft ab Oratione. 

EXERCITATIO IL 

DE 

ARTICULIS FUNDAMENTALIBUS- 

BREVIARIUM 

X. Anomncs>& foli, necejfarii articuli Symbolo contineantstr. %. Neceffarutm 
qstiddicipoteft y ad Salutcm, ad Egligionem> ad Ecclefiam. 3. Neceffariorum 
cognitio vel magu velminmexplicitaeft. 4. Plura cognofcendafub N. T.quam 
fub V. f. Nibil profundamentali articulo haberidebet, quodin Scriptura non 
reperiatstr. 6. Etquodibi evidenterpropofitstmnonfit. 7. Idfolumprofunda* 
mentali articulo tenendum^fine quonequefidcs> ncaue refipifcentia poteft con- 
fiftere. %.Ettm quoqtte articulstm fundamcntalmejjepatct, cui 9 finon teneatur, 
mnexuit Deus commmationem exitii. 9. Non ittttd omne fundamentale eft, 
quod annexam habet promijponem vit*. 1 o. Sedfundamentale eft quodfcrip- 
turafundamentumvocat. 11. EtJmequoidquodnece(fariu»ieftneccredi,nec 
cognofci poteft. I %. Denique quodres ipfa docet non minus, vel etiam magis, 
necejjaristm ejfe eo y quod ut tate in Scripturaproponitur. 1 3 . Horum «?«•*{/»» 
difcrimen. 1 4. Necejfariorum articulorstm non aque diftwBa in onmibusfcien* 
tiapracisenecejjariaeft. if. Necejfariorum artkulorstm numerum determi* 
nare vel impojfibile, vel difficile admodum eft. 1 6. Neque id oppido neceffe eft t 
five fingulosfpeBes : ly.Jrve umverfam Ecclefiam. 1%. Non omnes articuli 
neceffmi Symbolo contmentur. 1 9«. Quo fenfu omnia Symbolo contineri qui- 
dam dixerint. 20. Neque omnia eo contenta necejfaria fitnt. 2 1 • Qgatia to* 
mennonmalefunt infertaSymbolis. 



lo copti- 



ftTfou^nV ^*"^V ^fa 11111011 &**& Symbolum Chriflianifini tefleram efle dixe- 
c«fl£ii'iitu ■ B rimus, quxritur non immerito, an omnes articulos ncccffartos 
E u Jl£ b<K I J^M * ^^ 03 ^ 113 ^ contineat, & an omnes quos continet pro 
■ %C^g ttdibus debeant cenferi ? Cui quaeftioni fatisfieri non poteft, 

^ ^ nifi primo explicatum fit, quid per articiilos necedarios & 
ftmdamentales intelligatur, & qiiae eorum fint ^ri^ Tam autem ab- 
ftrufumhocnegotium eft, ut etiam fagaciffimi quique Theologorum 
fenferinthicfibihaerere aquam; & vixquifquam inventusfit, aui vel 
ipfi fibi, nedum aliis, omm ex parte fatistecerit Nos quoque hic ali- 
quid, cumaliis, &poft alios, conohur. 



■ JDe ArticuMs Fundamentalibus. 9. 

JL Ad pleniorcmhujus rei intelligentiam difttndHones aliquot *pte-N<*efl*inm 
nritti necefle dt Et frbno quidem, dogmata quaedam neceffhria diri pof- JJj^ft^ 
funt, ad Salutent, vel ad Bgligionen^ vel ad Ecclefiam. Ad Salutem necefla- safatcm, ad 
riuni eft, fine cmus cognitione & fide Deus adultos non focit falvos : ad **%%£'"' 
Mebgi<mem McetfmumeA, fine cujus profeflione & praxi nemo cenferUam. 
poteft Religiofus : ad Ecclefiam necefiarium eft, fine quo nemo ad oom- 
munionem Ecdefiae vifibilis aflumitur, Poteft aliquid efle fine quo quis* 
ad £cdefix communionem admitti non dcbeat, cui non ideo ftatim om- 
nis derogetur religio, vel falus. Nemo confeftim eum quemnonaufit 
condemnare, ad Ecclefiae idcirco fuac communionem promifcue admit- , 
tet> cujuicunque opinionis vel fecfefc ftt £t in Religione, quae fub prae- 
ceptum cadanUnanifeftum eft ; at quoufque error & peccatum in ali- 
quo tolerare poflit, velitve, Dei benignitas, ut adhuc fervetur ; vel quid 
iUud minimum fit, fine quo neminem fervat Deus, quis dixerit ? Haec eft 
diftin&io Qar : Hoornbeeck^Socin: Confut: Tonu uf: 209. 

III. Secmddy dogmatum ad falutem neceffariorum cogmtio varios ha- Necefl«io- 
betgradus; vel enim eft dara, diftin#a, certa, cum firmijSimo aflenfu ; ££VS g n£. 
vd eft confuiior, & magis implidta, vacillans etiam quandoque, & af- &, vci 



nu- 



fenfumhabens non fkie luda: prout revelatio Divina, & difpenfatio *£^£ pu ~ 
mediorum fahitis, & nunifterium gratiae, vel magis vd minus dara,abun- 
da, dficacia funt, Quahquam neceffitate ptaecepti omnibus incumbat,ut, ' 

3uantumfieripoteeft,adcIariffimam,diftindiffiniam, certiflimam cre- 
endorum cognitionem enitantur : tamen duditandum non eft, quin 
immenfaNuminis clementiamultos coelo beet, qui etiampraecipuorum 
artictdorum non nifi confuiam admodum cognitionem habent, <}uam 
verbis fuis exponere non admodum idohei funt Minimus cognitionis 
requifitse gradus hic efle videtur, ut quando articulus ilk fidei exponitur* 
mens exun eatenus faltem apprehen^at, ut pro vero agnofcat» & am- 
plexetur. 

IV. Textio diftingttenda quoque furit temfora. Neque dubitandumeft; piu« ^. 
quippraedicatoEvangelio impletionis, plurafcitu neceflaria fint ad fe-JP^^* 
lutem* & cognitio magis^exphdtareqiyratur, quanifubOeconomiaVe-N™ q^ 
teris Teftamenti. Nam pro menfura revelationis fcientiam quoque, & *& v. 
fcientiae neceffitatem, augeri confentaneum eft. Sub Teftamenti V eteris 
Oeconomia,quinagenteinterrisChrifto, potuit quis vere fidelis & in 
ftatugratiae eue,pui Chrifti pafliones, mortem, refurreftionem ignora- 
bat, imo ea pracdicanti Chrifto obloquebatur, ut patet exemplo retri , 
Mat : xvi : 2 1, %z* & qui in Mefliam quidem generatim credens, nefde- 
battamen Jefum illum Chriftumefle, quemadmodum ex hiftoria Cor- 
nelti Centurionis conftat A& ; x: 2: 4. Non tamen, opinor, quifquam 
hodieeumpro vere fideli agnofceret, quihaec de Domino Jefiiignorar 
Symb.JfoJ. B ret: 



i* Exehatatio TL 

ret : minus, fi iis, quando ipfi exponebantur, obloqueretur. Bene 1%$- 

tnas Aquinas, in Secunda Secunda Qg&fi : I . Art : v 1 1 . Articuli fidei tempo- 

rumfucceffione creverunt, non quidem quantum adfidem, fedquantum ad explici- 

tam & exprejfamprofejfionem : nam qua explicite & fub majore numero apofierh 

crcdita funt, eademomnia afuperioribm Patribm implicite &fub mimre numero 

creditafunt. 

Kihii pro- V. DiftindHonibus hifce praemiflis, primo generatim in «f«">« articulo- 

^Twtici^ rum fandamentalium inquiramus : tum fpecialius i inveftigemus, ancer- 

tohab^r?' tus eorum numerus determinariqueat. Utaliquid pro articulo funda- 

debct quod nientali habeatur, haec requirantur. i . V t reperiatur in Scriptura : quip- 

L S i"p P r a pe quae perfeda omnium ad falutem fciendorum, credendorum, facien- 

mtur. dorum , norma eft , & poteft nos «♦/«* "* ^jV $ Tim : 1 1 1: 1 j. 

Quod nunc adverfus Pontificios, & Enthufiaftas fupponimus. 

Ktquodibi VL ii. Ut clare in Scriptura reperiatur, adeo ut vel fimpliciflimus 

c ro d< ofuum qrifque, modo attendat, id in Scripturis doceri focile pervideaL Ratio 

■o°» fit. eft, quia falus non modo praeparata eft fapientibus & qui perfbicaci prae- 

ditifuntingenio, fedetiam pueris & infantibusinjChrifto. 1 Cor: 1 : 2{. 

Mat: xi : 2f . Clare autem in fcripturis extare cenfendafunt, non mo- 

do quae totidem verbis ibi leguntur, fed &quae per evidentem,omnibu£ 

que attendentibus obviam, confequentiam, inde deducuntur. Nam per 

confequentias etiamfundamentales fidei articulos probatumpaflim ivere 

Chriftus & ApoftolL Non fetmen ita haec intelligi debent, qtfafi funda r 

mentales articuli ubique tam claris & cuivis inteliigibilibus verbis in Scri- 

ptura proponerentur, &ea res pro fundamentali articulo habenda non 

eflet, quae ahauo in loco ita proponitur, ut vel eruditorum exerceat in- 

duftriam. Nam quimi Deus eandem veritatem ***»w»* w **x*r{«w 

in Scriptura doceat, id fine cujus fide non contingit aliquem fervari ali- 

1 qu&ndo ita dare proponit, ut nemo»attendens, & Spiritu Sancto illumi- 

natus, id ignorare, nemo, ndn contentiofus, id in dubium vocare queatr: 

aliquando etiamita involvit, ut obfcuriora cum clarioribus conferendi 

neceffitatem ftudiofis. imponat Non confiftit autem cognitio articuli 

fundamentalis in intelligentia hujus vel illiusScripturae loci,fed in fcientia 

/ illius veritatis, quae hic fortaffe obfcurius indigitatur, fed alibi clare, imo 

clariflime, exponitur. Neque tamen tantam hic claritatem cumRemon- 

ftrantibusrequirimus, uti illa folumpro fundamentalibus habeamus,quas 

apud Chriftianos omnes in confeflo & apertiflimi juris funt, adeoque 

nec controverfa funt, nec controverti poflimt Etenim juxta hanc regu- 

lamvixquicquam relinquetur quod Ethicam Gentilium, & Theologiam 

Muhammedicam de Clirifto, fuperet Vere dixit Clemens Alexandrinm 

- Stromat : lib: 1. NttBam exiJHmo Scripturam adeo feliciter procedere, cui nullm 

twtradkat. 

VII. iii. 



1 



De Articutfe Fundamentalibus. u 

VH 1 1 1. Ut talis fit iitie quo neque fides in Chriftum Dominum, ne- 14 foium 
que praxis verae refipifcentiae, coniiftere poffit Quippe uti fieri non ^nSu «- 
poteft, ut quis fine iide Deo placeat ; Heb : xi : 6. ita iine fanftimonia ticuu «- ~ 
nemo videbit Deuin Heb : x 1 1 : 14. Verbi gratia, quum fierinon poffit j£" dl ™' 
ut quis in Deum credat, nifi norit eumefle, & veraceni efle in omnibus n ca|uef?de* 
didisfuis; quumitenifierinonpoffitutquiseumamet colatque, nifi ngue «fi- 
credat eum efle femuneratorem eorpm qui ipfum quaerunt: afleveranter poteTcon- 
dicendum eft, articulos de Exiftentia & V eracitate DqU & retributione fiftwe- 
mercedis, fundamentales efle. Praeterea quum falus non contingat fine 
Chrifto ; Ad: 1 v : 12. per Chriftum nemo idiiltus fervetur nfli median- 
tefide; Marc: xvi: 16. fides autem cognitionem fupponat: Rom: x: 
14. necefle eft ad falutem ut Chriftus cognofcatur. Joh : xvi 1- 3. & xx: 
ji. Porro quumDeushonorare non veut, nifi honorantes fe : 1 Sam : 
1 1: 30. & qui Filium non honorat is neque Patrem honoret - Joh: v:23- 
Filius autem honorari rite nequeat, nifi pro eo agnofcatur qui eft, verus 
& »' {*****&- cum Patre Deus, Joh : x: 30. & eo nomine Patri <VoV^^, ^ 
trepide ftatuimus, articulum de vera Deitate Chrifti fundamentalem efie. 

vTH. iv. Dubitari nequit quin talis articulus fundamentalis fit, cui, fi Eum qu«- 
non admittatur, Deus, fuppouta Evangelii « ™*i/* & benignitate, anne- j^ a £j^ 
xuit comminationem exitfi. _ Dico , fuppofita Evangelii /««««>: namiliemaiem " 



alias onuiis culpabilis ignorantia, cujufcunque veritatis a Deo revelate, eff « ^* 
j^xta legis rigorem, damnabilis eft Exhacregula concludimus, arti-^atuT 
culum de incarnatione Chrifti fundamentalem efle. Johannes quippe anncxuit 



fcribit,Epift : i.Cap. IV. 2. 3. Qgjcunque Spiritm profitetur JefumChriftum^^ 
incarnemvenijfe>ex Deo eft. At quicunque Spiritm nonprofitetur J. C. in car~ncm cxitu. 
nemveniJfe 9 noneftexDco. Ratio hujus regulae haeceft, quianemo un- 
quam fervatur, in cjuo illud eft, propter quod, etiam fuppofito Evange- 
ho, fe h coelo homines excludere declarat Deus. • * 

DC Addiderunt quidam, eum quoque articulum fundamentalem efle Non nind 
quiannexamhabeatpromiffionemvitae aeternae. Vecum id uriyerfale*™»**™ 1 - 
' non eft. Exemplicaufa, de Prophetiis Apocalypfios dicitur. Apo : 1 : 3. eft™od c 
Beatm qui legit, @* beati qui audiunt verba Frophetia hujus. Temere tamen anncxam 
inde quisconcludat^Prophetias Apocalypfios efle artioilosfimdamenta-rt^^ 
les. Katio eft, quia non omnia ea ad quae Deus falutem promittit talia vi«. 
font, ut fingulorum abfentia mox in ftatu damnationisponat Nam fup- 
ponunt id fine qup noncontingit falus,licetnon neceflario neque femper 
id fequantur. Qui crediderit & captizatmfuerit, fervabitur, dicit Dominus. 
Marci xvi : ifiTlnde tamen non fequitur baptifmum tam neceflarium 
effe, ut fine eo nemini obtingat falus. Nam ipfe Dominus baptifini men- 
tionem omittit, quando enuntiationem hanc affirmantem in negantem 
conveitit, dicens folummodo , qui non credidetit, cwdemnfibitur. Nam 

B 2 fieri 



v i* / Exercitatio II. v 

fieri non poteft ut qnfs adultns bene baptizretur nifi credens : etfamft 

fieri poffitut qpis vere credens non baptizetur. 

std fimda- X. v. Profundamentali quoque articulo id tenendum eft, quod Scri- 

mentaic eft ntniafimdamentum vocat rfive expreffis id verbis fiat,five aequipollentibus.. 

pJJ, S fS- ta do&rina de Chrifto Domino , ejus perfona ,& .officiis , fundamen- 

aamenmm tuma Paulo nuncupatur. i Cor; i ri: i r. Nento potefi aliud fundamen* 

TOGltfc tmj ponere prater id quodpofitmtefi, guod efi Jefus Chrifim. Hoc eft, rtema 

poteftaKam doKflrinamfundamentalemdocere, quaErfejun&a fit&do&ri- 

-na de Chrifto. * Huc quoque referri poteft quod Chriftus Petro dicebat : 

Mat : XVI : 18, Super hac Petra adificaho Ecclefiantmeanu Id eft, velfuper 

me ipfo, quem confeflus es, vel fuper hac dodrina quam profeffiis;es,me 

Filium Dei aflerendo. DodKffimus Camero, fagax fcxipturarum inter- 

pres, animadvertit, verba Pauli r. Tim : r 1 1 : i ? : i tf. ita jungi poffe : 

Coltsmna &firmamentum veritatis, &fine dubio magnunt eft pietatis my/ierium r 

Dem confpkuus faStuseflin carne, jufiiftca&us efi in Spiritu , &c : confertque 

eum hoc loco initium nobiliffimi operis Maimqpidis TWrr m/o* 

/mo jnn TlSJft fmdamentumfundamenti $$ colutnnafapientia eft y fcirr quod 

Ens aliquodprimumdetur. - Jacobus CapeUtis^YiT profimdiffimae eruditionis y 

conftru&ionem hancapprobans, eam quoquc/2*dta* Melvino &Jehanni 

ftabncioplacw8e teftatur. Addifcque/ra&e/ teftimonium ; ex quo colli- 

git, videri eum ita quoque legifle. Sic tmxwlrenam tertium librumfuum 

inchoat : Non enimper tdios dijpofitionem, ii**»*t*/«>> falutu nofira cognovinm * 

qutan per eos per quos Evangelium pervenit ad nos : quod quidem tunc pracmiave- 

rmtypofiea veroper Dei voluntatem in Scripturu nobis tradiderunt, fuNDAMEN- 

tum et CoLUMNAMjfefe* noftra futurmtt. Non admodum abfimile eft 

Safilii Seleucienfis dictum, Sermone in Mati xvi : itf.de confeffione PetrL 

Avrn V*( u^n0£is /vrt£u<u n itirf*, uvrn <rurnf>tets n xprfrtty t«V* tjJV w/mx rtlx^y ur*e 

• & *)*$t/m:B*fuXt&: Hac enim vere Pietatis Petra, hac faltttis bafis y hic fi4ei 
murus, hoc veritatufundamentum efi. Scuitetm. in notisfuis haec pig pariter 
dofteque obfervatafetetur. Neque abludit Johamtes HenriQM Urfinvs, Ana~ 
le&orum Libra v i . Cap. xxxv. Et fane r modo audoritate Veteruni codi- . 
f cumjuvarentur, nullamihi expofitiovideretur plaufibilior, (^iaefiad- 
mittatur, jam fummam fundamentalium articulorumbreviter expreflam 
haberemus,^uaBinruboremSocinianosdare poffet, blafphemantes de 
perfona Chf flti vix quicquam cognitu neceflarium efle. 
Et ifiic qw -XL vi-Hoc quoque omittendum non eft : fi pofita re quapiam utf 
ccn1riiL a ^^S^ tunece ^ ria ^ ea ^ nte ^ nonpoffit, nifi alia quaepiamintelleda cre- 
eft nec eiedi ditave ante fuerit, & haec utique in neceflariis habenda erit. Verbi gra- 
^y^^tia. NeceflmimicGg^utuefife^^^ 

Chrifti. Namfi quis aliud Evangeiium pradicet, prater h<7c, is fit *>**$-*&** 

Gak ii%» Xd autem neque intefligi neque gredi poteft^ nifi fciamus nos 

pe r 



De Articulfs Fundamentalibus* i j 

pfrpeccatum in tamprofundum miferix barathrum praecipftatcrs efle, 

ut Kberatio nottra noftram, omniumque adeo creaturarum , valentian* 

" fupcret Atque ita ex neceflitate articuli de liberatione noftra , vaKde 

concludimus neceflitatem articuli de noftra mi(eria* 

XII. vi i. Deriique, fi exprefliim fuerit, cognitu neceflarium efie id y Demqae 
quodmagisdubii^iiefledebueritutramefletneceflari^ ne, & ^l^owc 
erit nectffarkrm quod mtnusfueritdubium, autcerte non magis. Exem-noHminu* 
plr caufEu Docet Apoftolus, articulum de /uftificatione ex fide Chriffi , ™* c ^ 

- fine operibus le^is, effe neceflarium, quando teftatur, eos, <jui jufiitiam^r M m 
Dei uonnorunt, & frofriamjufiitimn fiudent confiituere y jufiitw DeifubjeSfosnon tffc ^ 
*0rRom:x: i. Hujus articuKdemonftrataneceflitra^ 

quoqueefle, ut fciamus, nosinnobisipfis ineDei&condemnationiefleptura pro~ 
obnoxros. Quum id multo evidentius, & cuioue fe ipfum intuenti ma- pomtut * 
gis obvhim fit : neque fine e jus rei cognitione aa juftfctam quae in Chrifta 
cft quaerendam impelK queamus. 

XIII. Certiorahisquaediximus ******** nobis nonoccurant, nequeHonu» 
alibi mvenifle meminimus. Haec autem eo funt difpofita ordine , ut Jjg^jJ^ 
priora duo oftendant, quid pro fundameptali articulo habendum non fit : 
iequentta, quid omnino eo loco cenferi debeat Nam etiamfi omnis ar- 
tkulus necefl&rius in Scriptura exftare debeat, & ouidem evidenter ; non 
tamenquidquid conceptK verbis in Scriptura traditur, ex i gr : Aaronem 
natumajorem fttifle Mofe, velPaulum habuifle pemilam , mox necefla- 

rium eft. Sed id, fine quo neque fides neque refipi&entia poteft confik 
ftere ; quo negato Deus ipfe fe in coelum neminem intromittere teftatur ; 
quodlcripturafundamenttun vocat;fine quo id quod indubie fundamen- 
tale eft neque intelKgi neque credi poteft ; aut quod, reipfa docente, non 
minus vel etianf magis neceflarium eft eo quod dcripturaneceflarium effe 
teftatur :idornne y mcyiam,ueproneceflario admittatur omnis jubet ratio. 

XI V.IUi porro qui ita ftuidamentales funt ar tiriili fciri & credi debent Neceflario- 
i quovisadutoeartatis Chriftiano, do&o & indo&o, a cerdone &fullone™™ m artia »- 
non mmus quam ^ProfeflbreTheologo. Ita tamen ut Deus cognitio-*qu™di<to- 
nemminus diftin&am minufque explicitam in iBis ferat, guibus inge-^f«om- 
nium habetius, memoria Iabiiior, revelatio obfcurfor, & nunifterium te-^p^** 

Eidius fegniufque contigit ; quam in iis uhi omnia contraria obtinent ncceffari* 
iterim hQe quooueevenirepoteft, utaKquisquifundamentum tenet,er- cft * 
rorem aliquem admittat qui cum fimdamentali articulo pugnat, qui fcili- 
eet vel propter hebetudinem ingenii, velpropter inftitutionistfcfeiftum, 
&imbibit3pKejudida,non animadvertiterrorem effe, nedumut aniniad- 
vertereterroremillumcumftmdainentopugnare. Ettumerrorillenoii 
excludit a falute. Ita in mediis Papatus tenebris fervati funt efe&i , qui 
fundamentales veritates tenebant, Hcet abriperentur ad communes erro- 

B j xe^ 



1 



14- Exerdtatio II 

res, verbi gratfa, ad communionem miffe, quam inrei veritate ahnegft* 
tionem unici facrificii JefuChrifti, &horrendam idolatriam efle, vere 
Catechefis noftra dixiL 
NccefTario- XV. Quinam autem & quot praecife articuli ad falutem necefTarii fint, 
ruraMtioir determinatu fi non impoflibile, certe admodum difficile eft. Nam fine 
m^ii"^- dubio plures fixndamentales funtiis auibus in Scriptura, fi non tenean- 
terminaxe, tur, diferta exitii comminatio adjunoa eft. Et quotquot de Jiac materia 
V offibUc. f c ripf erunt » faltem quos nobis viderc datum eft, quantumvis exiguum 
vei alifidicarticulorumfundamentalium numerum faciant, ne quidem conati funt 
admo4iun omnes neceflarios articulos hoc quo diximus modo ex Scriptura proba* 
re. Quifque pro fuo captu ratiocinatus eft. Quod quam lubricum 
fit, quis nonvidet?Accedit, quod Divina gratia tenuiflimo quandoque 
filo electos Chrifto jungat, & ardentiffimae charitatis flammae,acfincerifli- 
mumDeo placendiftudium, magnumgue falutis defideriun\iniisfe ani- 
mabus exferant, in quibus perexigua eft cognitio articulorum fidei. Et 
quis hic, ipfo nonpraeeunteDeo, exacte definiat, minimum illud in fin- 
gulis articulis, ad quod indifpenfabiliter alligatum fit judicantis Dei trK 
builal? 
Ncquc id XVI. Nequeoppido necefle eft, ut quot praecife articuli Fundamen- 
cclc d cft n r tales fint in numerato habeamus. Nam cuilibet noftrum incumbit , ut 
&ve fmguios fiimma ope ad incrementum falutaris notitiae nitamur, ne forte neceffo* 
fpeacs , ^ comperiamur ignorare. Hle nihil adhuc de viis Domini novit , utt 
oportet nofle, a ui non vult, quando< poteft, plura difcere. Caute admo- 
dum Leo Papa dixit : Concili : Gallic: a Sirmondo editorum tom: 1 i: p: fcf 7. 
Quisauis ad hoc (de quo quaerebatur capite) fenfufubtiliqri pertingere potejt, 
& idfcire, aut itafciens credere noluerit, falvm ejje non poterit. Sunt enim muU 
tafacra fidei altiora myjteria, adquorum indagationem pertingere mutfi valent : 
multivero aut aetatu quantitate> aut intelligenti* qualitate prapediti, non vatent i 
& ideo, utidiximusy quipotuerit& noluerit y falvm ejfenonpoterit. Non ergo 
requiritur ad confolationem noftram ut numerum articulorum necefla* 
riorum exa&e cognofcamus. Sufficit id generatim fcire, eum necefla- 
ria tenere, quiDeum, in Chrifto, exanimo, amare, eique confidere, di* 
dicerit: interimque officiumomnium efle adolefcere in cognitione my- 
fteriiDei&Chrifti. iCor:xiv:2o. Eph: iv: 13. 
sivcvnwcr- XVII. NecEcclefiae admodumintereftpraecifum neceflariorum nu- 
fiamf cdc " merumtam exacte fcire. Noflrum quippe non eft involare in tribunal 
Dei, & deproximo pronunciare ob quantillumfcientiae defe&um, quan- 
tillumve errorem, ccelTmanfurus fit extorris. Tutius id Deo commit- 
tetur. Et etiam fid inveniflemus, non tamen inde conftaret, quinam prae- 
cifead comnjunionem Ecclefiafticam admittendi, qui arcendi fint Ne- 
que enim fecure recipias errantem, vel peccantem, inEcclefia, quem ta^ 

men 



De ArticuEs Fundamentalibus. i f 

«enpropter illum errorem, illud vepeccatmh, coelo fexdudere non au- 
deas. Nec etiam, hoc femel de terminatQ, via complanata eflet ad foli- 
dam Ecclefiarum pacem ; quafi, modo neceflaria teneantur, de caeteris 
anxie non fit laborandum. Nihil enim in veritatibus Divinis, licet una 
akera momentofior fit, parvum & contemtibile exiftimandum eft,in auo 
an erres an refte fentias parum oppido interfit Breviter, fi ufque adeo 
utile foret, certum & determinatum articulorum neceflariorum nume r 
rum habere, Deus, Sapientiflimus fimul & Benigniflimus, hac quoque ih * 
parte Ecclefe iuae confuluiflet, numerumque illum in Scripturis aefini- 
viflet Quod quum non fecerit, ex eventu patet neceflarium non fuifle. 

XVIIL Hifce praemiflis adQpxftionemrhefii. propofitamrefpon-Non omnc* 
demus : non omnes articulos neceflarios, fi id folum quod expreflumeft "£;"!j nc - 
cenfideres, Symbolo contineri. Nihil enim hic eft de Verbo Dei, quod symboio 
fidei noftra proximum objeftum, norma, & fons eft ; quodque propte- ™ nti n«>~ 
ittfundamentum Apfiolorum & Prophetarum dicitur, hoc eft ab iis pofitum, "*' 
& Gui fides noftra inaedificari debet Eph: 11:20. Nihil de peccato & 
Kiiferia noftra, cujus cognitio tamen ut unice neceflaria inculcatur. Jer: 
111: 13. Nihiide juftificationeperfidem fine operibus legis, cujus ta- 
men notitiam tanti faciebat Apoftolus, ut prae ea reliqua omnia damnum 
& ftercora reputaret Phit 1 1 i:8-9.& Chrifti exfortes efle,&k gratia exci- 
diflededaret,quicunqueperfegemjuftificarivoltint. Gal:V:4. Nihil > 

etiam de Dei aaoratione & cultu, & praxi novae vitse : quae exerceri rite 
non poflixit, nifi & cognofcantur & neceflaria efle creekmtur. 

XIX. Si qui exnoftris dixerint, omnes fundamentales atticulos Sym- 

bolo contineri, ii id non eo dixerunt fenfu, quafi verborum Symboli re-Quo fenfo 
citationem mox pro fufficienti Chriftianifmi figno haberent Nam fides °"J?^ a ne " 
noftra non in verbis,fed in fenfu fita ett;non in iuperficie.,fed in medulla, symboio 
lion in fermonum foliis, fed in radice rationis.Nemo hodie haereticorum ^?!™" 1 ^ 
*ft, aui fe Chriftianos dici poftulant, quin verbis Symboli facile fubfcri-^J 1 
turiunt, unoquoque tamen fehfum quem vult, licet ab Orthodoxia alie- 
niflimum, iis affingente. Tum etiam fub expreflis in Symbolo ea com- 
prehenderunt, quae neceflario vel fupponuntur, vel confeqi:untur ; & 
fine quibus ea quae exprefla funt, folide cognofci, fincere agnofci, ne- 
queunt 

XX. Etnti non omnia neceflaria f**** Symbolo continentur ; ita nec Neqoc 
-omnia ibi contenta abfolute neceflaria funt Quis enim felutem omni-^J^ 
busiisderogare praefumat, qui fortafle nefciunt Chriftum fiib Pontio nccdraxu 
Pilatopafliim efle, &tempus ejus refurredionis ignorant; & articulum fuilfc 

de defcenfu adinferos,& de Ecclefia Catholica, vel communioneSanfto- 
rum, non intelligunt ? Nos tam rigidi efle non audemus, neperfidi com- 
periamur adverms generationem filiorum Dei 

XXI* Ne-» 



1 



itf Exercitatio H. 

Qtmiit ta- XXI Neque ittsde id* tam k Prifcis Patribus, quam ab EccleGanmt 

m t\c funt R e f° rmatar um Antiftitibus,,fa&um eft, ut qusedam non praeciie necefla- 

Intoa 1111 ria,'&aliis quandoque ^uam Scripturae verbis, Symbolis ac Confeffioni- 

symhoiis. bus inferta iint Nam quum omnes fidei noftrae veritates admodum pre- 

tiofe, infuperque arfto nexu coUigatap fint, prudenter firmitati necefla- 

riarum per ftabititionem minus neceflariarum,fed tamen omni acceptio- 

x ne dignarum, cautum eft Expedit etiamJicclefiae, ut fe ab omnibus ve- 

• ritatera pervertentibus foilicite fecernat; maleque illius incokimitati con- 

fulunt, quamquam fub fpeciofo pacis & tolerantise praetextu, qui omnes 

in non praecife fundamentalibus errantes paifis ab ea ulnis exceptos ve- 

iint Non decet id Caftiffimam JefuSponfam. Et quum haeretici ing^- 

. neralibus ludere foleant, verbaque Scripturse retinentes alienum iis amn- 

gant fenfum ; neceflitas aliquando jubet, ut, quo liquidius feduftorum 

ftrophae detegantur, quisgenuinus Scripturse fenfus fit, noftris verbis 

exponamus. Ita *• «>«*«> oiim Orthodoxi fe ab Arianis prudenter 

diftinxerunt Quicunaue ejufinodi formulas calumniantur, & nonnifi 

breviffimas volunt, nuaifque Scripturae verbis contexfcas, eos aliquid 

monft^alere, omnium feculorum experient& comhrobatumeft. 

EXERCITATIO III 
DE 

'FIDE SALVIFICA. 

BREVIARIUM. 

I. Summa dicendorunu %. Fidesfalutarisplisrmainficomprebendit. %.PIa- 
nc quemadmodum vita i quifpe qua Jpiritunlis vita fcatmigo eft. 4. Neque 
adunam aliquam animafacuJtatem adfiringi debet^ non magis quAm hberum ar* 
, bitriutn,& juftitiaoriginalis. f- Quodminrtsmirumeft 9 quiafacultatesani- 

tn* rativnalis realiter non diftinguuntur. 6. Attamen inter aStnsfidei unus ali- 
quis pracipuusefi. 7. Neque inpraxifideitam dijlm&us ordo eft^ quam nos 
nobis intbeoriaproponimus. %. Ad fidem pertinet cognitio. 9. Qu*tamen 
in multh admodum implicita eft. 10. Sumrna eorum, qua cognofcenda funt 
1 1- Cognitioni necejfe eft accedere affinfuntu 1 2. Fidei ineft *Mp$*?l*. 1 3 . Et 
»V«Wir. 14. & ixifx,®-. l$.Vndepatetfid&dhin*nmpoffefube$ 
16. Chrcacertijfimasveritates fideles quandoquetitubant 17. AJJenfutnfe* 
quituramor. 1%. Huncfames & fitis Chrifti Domini. 19. Hanc excipit 
receptio Chrifti Dominu 20. De quanon femel S. S. Ioquitur* ai. Qu*\ 
cum reclinatione in Cbriftum conjunSfa eft. %%. Explkatio vocis ^QKrt. 
33. PerfidmquoqueanimafeCbriftoutDmiinodedit. 34- HincariturSyl- 

logifmm 



1 



De Flde SdvfflaL , 17 

lo&fhuts fidei y ptjtts «mclufto eft $ Cbriftm mem eft. % f . Vndkprocedit beata 

. minue tranquillitas. 26. Compendium eorum, qu* d?8afunt. 27. Exme- 

• moratisftdeia&ibm y quidam antecedenter^ quidam formaliter, quidam confe- 
quenter, ad fidempertinent. 28. Fides Hiftorica quid fit> & an reSte ita di- 
catstr ? 29. Fides tentporaria quid ? 30. Differt a Fidefalutari I. in Ajpitio- 
neVeritatis. 31. II. In Applicatione promiffionum EvangeliL 32. III. m 
Caudio. 33. IV. InFruBibm. 34. Car fingulidicamm y CBJSDO. 3?. 
poteft quisfuafideifibi effe cmfcius. 36. Quomodo ad illius cognitionem Jk* 
veniatstr. 37. Unde nonnunquam ejm cognofcmda dijficaltas. 38. Licet 
nonpracisi adfalutem fit neceffttriumjnMltifariam iamcnexpedit, fidei fua con-* 
fctentiam babere. 39. Adfideiprofejfionem adttlti omnes obligantstr. 40. 
Modsts profejfionis inprifca Ecclefia. 

D^Syi^oU AMSoribm 8c Au3oritat^it£mqw de Articnlisfttn~*™^&> 
damentaiibm in genere, quantnm inftkuto noftro fufficere ar*** 1 * 01111 * 
bitratifunms^prad&ti, nuncfingulaquaeSymbolo continen-. 
tur propius luftremus ; k Prima voce hac exercitatione or« 
dientes. Credo. Uberemunicahaecvoxdiflerendinobis 
materiamfuppeditat Quatuor enimres, & eae quidem maximi mo-i 
mentl, ejus ambitu continentur. 1. Ipfe credencfi a&m, five FidesSalss* 
taris. 1 1. A&us illius ad cujufque credentts anhnum fpecialis appropriatio, 
kautquifquefidelisprofecredat Credo^nonCredimm. 111, Achisik 
lius confaentia^-per quamquifquefideifibi fuaeconfdusac certus effe po«< 
teft&debet iv. Fidriincorderefidentis & operantis oralis profejfio. 
De Gngulis ordine agemus, 

IL Fides Salutaris , cujusnaturamnuncexplicatumimus^non eft^ fifa- 
unus aliquis fingularis animaeadus vel habitus, neque ad unamduntaxat^^*" 
antmae fecultatem reftrihgidebet fedeft aggregatum quid, conftans ex com ?K hc* 
variis adibus, fe invicem ioconfufe permcantibus, & dulci «<**> fe mu^ ***■ 
tuo promoventibus juvantibufque : totios hominis mutationem impor- 
tat ; totius vitefpirituafisfons, &deniouetotiusanimacIanda ergaDeum 
in Chrifto ■■*>*■ &operofitas eft. Iaeoque fiib uno aliquo conceptu - 
univerius ejus ambitus vix diftin&e cojnprehendi poteit 
IH. Nequemirum cuiqnam videatur, quod unius virtutis Chriftiana&M** 

* fiomine tot iimul compleoamur. Uti enim quum quis vitam dicit, ea 2^*», 
vocabulo id defignat, quod fe per totam ammam, & fingulas illius fecul- 9 itfppc $m 
tates, diflundens, corpori quoque commonicatur, & ad omnes viventisi^ 1 ^^ 
aftiones fe extendit: ita quum de fide ioqirimur, qu^e totius vitxfpiri-go cft. 
tualis uberrimafcaturigoeft, id ea voce figmficatum volumus, quod 
omnes iacultates permeat, iifquecum Chrifto uniendis, atque ita yivifi- 
qandis, ian^ificanriis, beandi^idoneum ?it. 

Sjmb. Apofi. C IV. Pluta 



18 Exercitatio III. 

Kcquc ad IV. Flura fimt, tam in riaturalibtu , quam in tnoralibm, quae omnium 

q^m tnl- ^ me confenfu per univerfam animam fe extendunt, neque uni alicui fe- 

mx facaita-cultati adftringi fefe patiuntur. In naturMbus, liberum arbitrium, quod 

Ta^""" ^ ua ^itrium ad intelle3um,qua. liberum ad voluntatem magis refertur : adeo 

non mlgis ut, quemadmodum Bernardus nonnuliibi loquitur, homo liberfuijit, fropter 

quam libc- voluntatem i judexfui, frofter ratimem. In moralibtrs, ImagO Dci, & juftitia 

Smn* r & originalis, quaenequeinfolointelleau,neque.in voluntate fola collo- 

juftitia ori- canda funt, fed quze utraque facultas fuo fibi jure vindicat , 

gmaiis. y jjonne omnis difficultas tolleretur, & univerfa quae inter Theolo- 

Qaod m*. gos agitata eft de fideifubjedo controveriia componeretur, fi, quod jure 

eft S quu &- poffunius, realem intelle&us & voluntatis, tam ab anima, quam a fe invi- 

cuitatcs*anl" cem, diverfitateui efle negaremus ? Quid cnfm aliud intelleftus eft,quam 

ihrcaih OI?a " ^ m ^ iutelligens & cognofcens ? Qpid voluntas, quam anim^ volens & 

noTdiftbl appetens? Neutiquam licetnobis animam concipere uti rem in fefe bru- 

xuanror. tam &irrationalem, quae alia demum re fuperveniente intclligens & ra- 

tionalisevadat. Quod quidam dicunt, intelle ftum ab anima derivari, 

quadam emanatione, vix concipi poteft qui fiat Eteiiim fi anima in pro- 

prio fuo & formali conceptu ratiocinancu vim non incladat f non poteft 

illam parere ; quum fruftra exfoe&es a caufla quod neque formaliter ne- 

que eminenter in fe continet Si anima per fefe ratiocinandi virtutepol- 

leat, nulla neceffitas efHagitat, ut alia aliqua facultas fuperaccedat virtuti 

iUi qua anima per fefe pollet Similis ratio voluntatis cft, quae non ma- 

gis quam intelledus ab anima realiter dif tinguitur. Sed eft ipfa anima, 

quatenus aDeo aptanataeftad appetendum bonum.Amb3e hasfecultates, 

quemadmodum ab anima, ita k ie invicem modaliter diftinguuntur. J£te- 

nimexplicari non poteft, fi voluntasita ab intelleftu fecernatur ut coeca 

fitinfe, quomodo objeoum ab intelle&u monftratum ut bonum ani- 

madvertere, atque ita rationaliter appetere queat Et quare, quadfo, in- 

terutramquerealeronftitueremusdifcrimen^? An quod objeftum va- 

rium fit ? aed utriufque objeftum reapfe idein eft , fcilieet Veram Bo- 

aum, tametfi ratio confiderandi varia fit IntelleAus enim Bonum, qua- 

tenus Verum confiderat Voluntas Vero cjuatenus eft Bonuin fefe ap- 

plicat Et nonne intelie&us Contemplantis & Praftici objefta longe 

magis inter fe diffident? quos tamen unam eandemque animae poten- 

tiamtfle Philofophi ferme confentiunt An quoda&us fint diverfi ? Sed 

non omnis adtuum diverfitas potentiae diverfitatem inducit Differt fa- 

ne fimplex apprehenfio k judicio & difcurfu : qui tamen ejufdem facul- 

tatis achis funt Quemadmodum ergo facultatum hanun divortium fa- 

ciendum non eft, ita nihil mirum fi in utraque fidem collocemus. 

£?Su? in ~ ^ ^ oc * nte rini monemus, inter eos quos defcripturi fumus adus , 

*ul iuuis unam aliquem pr^cipuum efle, in quo formam fidei atque eflentiam , 

. quatenus 



De Rde Salviflc». 19 

quatenus nos cum Chrifto unit,& juftificat,confiftere exiftimamus.Quod aiiquu pm~ 

:>robe obfervandum, m negotio imprimis juftificationis, ne quis nonnuk ci P ttus A 
os charitatis aftus fidei praxi diverfimode implicitos,ad cauflas juftifica- 
tionis trahat. 

VII. Porro id quoque tenendum, ea quae nos ad majorem «Vft«* d£. Neqw ia 
ftinde fingula explanaoimus, in ipfa fidei *c*'*« variis modis fibi invicem p fMi fg* 
innexa efle. Dum univerfa ariima fe huic operi Dei impendit, plurimae 2£ ord«T 
aftiones confertim ad Deum Chriihimque tendunt,nulla certa methodo «<* q*** . 
fervata 1 quas fiugulas fuo ordine digerere nec vacat,nec luhet £epe fideH ££!£»" ** 
in ipfo lopere occupato ; imo vero quandoque nec poflibile eft Expe» propon*. 
dit tamen ut ad naturalem fidei proceflum attendamus, quo tota iliius mus - 
ratio penitius nobis perfbefta fit 

VIIL Primum quod ndes vel comple&itur, velfupponit, effrerum Ad(Wcm 
credendarum cognitio. Patet id contra ineptientes Pontificios. 1. Ex di- p«tinet c©- 
fertisS. S. locis, ita de fide loquentibus, utinipfius conceptu ac praxi gailio " 
cognitionem involvi manifefte innuant, Jef ; _liii: i i. Joh: xvi 1: 3. cofc 
cumHab: 11:4. Joh: vi: 69. 2 Tim: 1: 12. 1 1. Ex ipfius fidei natura, 
quae, quum fine dubio dicat aflenfum veritati k Deo revelatae praebituiq, 
neceflario praefupponit cognitionem harum duarum rerum. 1. Deum 
aliquid revelafle. 2. Qnidnam illud fit, cui ut Divinitus revelato aflenti- 
tur. Ut enim quis aflentiri dicatur alicui veritati, quam plane ignorat, 
& de qilanon fcit ullum fide dignum teftimonium exftare, alienum eft. 
in.Ex modo quo fides in eleais producitur ; quod fit externe, per prae- 
conium & auditum Evangelii, Rom: x: 17. revelantis id quod credi de- x 
bet, cum demonftratione veritatis ad omnem confcientiam. 2 Cor: 1 v: 
2. & interne, per inftitutionem Dei Patris. Joh: vi : 4 ?. Si ergo fides per 
inftitutionem tam externam, quam internam, cordi ingeneretur, opof- 
tet ut in cognitione confiftat Nam proprius ac proxtmus inftitutionis 
efteftus, eft cogoitio. iv. Ex adjunfto confequenti, quae eft confeflio & 
•*■•*#>*'#. Rom: x: 9: 10. 1 Pet 1 1 1. 1 %. Haec autem ut fine cognitione 
fit, fieri non poteft Optime Hilarim : Nec enim quifquam quodnonfapit lo- 
quitury aut, quodloqui nonpoteft, poteftcredere. 

IX. Fatendum equidem eft, in hac mentium noftrarum caligine plu- Qj* »«« 
rima, etiam a maxime iUuminatis, ignorari : multaque, pnefertim k ro-^o^ 
dioribus & pueris in Chrifto,implicitA fide credi, quatenus ingenerepro impudtft 
infellibili omnium credendorum principio totam Scripturam admittunt, A 
in qua quam plurima ipfis ignorata continentur, & quatenus **/*'** Chri- 
ftianifini M** ample&untur, in quibus multae aliae veritates concentran- 
tur, quae exinde per evidentem confequentiam deducuntur, quas cre- 
dunt infuo ftmdamento. Uti Johannes de fidefibus fcribit, eos omni* 
fcire. 1 Joh: 1 1: 20. Quia fundamentum illud fundamentorum, do- 

C 2 cente 



«o Exercitatfo III % 

cente Spirku, dtdicerunt, ad quod omnes falutares veritates reducuntur» 
*.. . & ex quo deducuntur. Ulterius pergam. Fieiipoteft, ut aliquis, cui 
pafcam cogmtionisportionemadmenfus eftliberbohorum fuonun di- 
ribitor, Deus, in fide tamen firmiffimus fit, ad martyrium ufque. Atta- 
men hinc nequaquam fequitur, fid£m per ignorantiam melius quam per 
cognitionem defcribi : vel, bene eos facere, qui rgnorantiam in popiuo, 
quafifidei&devotionis matrem, fovent contra Cok ni: 16. Nullo 

?uippe modo quis poteft credere quod plane ignorat Rom: x: 14. 
)mnibufque enitendum eft, ut fides fua quam minime implicita, quam 
maxime mftinfta fit : uti decet eos qui funt *t***f*tU™ ***** y**™*. 
Rom:xv:i4_Nam quo quis diftindliuspercipitinlumineSpiritus veritatem 
k Deo revelatam, & in ea fplendentes Divinitatis radios, eo firmius veri* 
tatemiUam credet Ipfi itli Martyres, qui caetera rudeserant, clariflime 
& diftin&iflime viderunt, veritates illas pro quibus mortem oppetere non 
dubitabant, certiffimas & Divinas efle ; etiamfi fortaffis non mukum dif- 
putare pro iis valerent 
staomtt eou X. P orro ea quae homini crediturb cQgnitu funt neceflaria, fimt, in 
imn qaat genere, Divinitas Scripturarum, in quam ultima fidei analyfis eft ; fpecia- 
^ru!* ^ USs ra qrafalutemin Chrifto obtinendam concernunt : quae fummatim 
adhaectriacapitaredudpoflimt i.Utcognofcas,teperpeccatumaba- 
lienatum efle a vita Dei, GLpfiermemfaBttmgloria Dei : Kom:-i 1 1 : 2 3 . ne~ 
que fieri poflfe, ut vel ipfe te, vel angelus e coelo, vel ullain mundo crea. 
tura, imo ne tota quidem creaturarum univerfkas, ex hac miferiaeabyflb 
extraduminfelicemfktumreftituat 11. UtcognofcasChriftumDo- 
mmum^plenttmgratia&veritate: Joh: 1: 14. qui eftunicum iilud no- 
^ men fub coelo datum quo poffimus falvari. Ad: 1 v: 1 2. & in cujus co- 

gnitioneatfernaconGftit vita. Joh. xvi 1: 3. 1 1 1. Ut cognofcas necek 
iarium efle, fi falutem in Chrifto obtinere velis, ut Chrifto uniaris per 
Spiritum & Fidem, eique te non juftificandum modo, fed & fanftifican- 
duni, & fuo arbitraturegendum, trzdas 9 probans quafitvoluntas Dci> bona 
iUa+placeWy acperfefta. Rom: XI 1: 1. 
ctpiiriou XI. Cognitioni huic ajfenfus accedat oportet, qmfectmdm fidei aftus eft , 
* c «f cc ^r quo quis ut verarecipit & agnofcit, ea quae cognofeit ; recipienr teflimo- 
fwfiic^ "»«« &*** atque ita obfignans Deum effe veracem. joh: 1 1 1: 33. Aflenfus 
imprimis fundatur in infkllibili veracitate dc fe ac Fflio fuo teitificantis 
Dei 1. Joh: v: 9. 10. Cuiteftimonio, inScripturis revelato, & Divl- 
nitatisfuae radios quaqflaverfiim fpargenti, nonminus tuto fidelis inni- 
titur, quam fi ipfe omnibus iis rebus praefens interfuifleL Quando enim 
anima, colluftiata Spiritusluce, Divinas illas veritatescernit, &iniis exi- 
miam quandam $««*V™»> & fapientiflimum ac indivulfum omnium ne- 
jBim, non poteft non aflentiri veritati tot argumentis fe ingerenti; fed 

tam 



De Ficte StfviftSi. %t 

tam ffecure id quodita cognofcit pro certo admittfc,quafi ipfe fnis id ocu- 
lis vidiflet, vel manibus palpaflet, vel intertium fublimata codum ex ip- 
iius Dei ore ****** audiviflet. Quicquid ogganniat ** +<•**** r ** **?*** » 

r" icontra argutentur vani Sophiftae, Kcet fortaflis non omnibus obje- 
nibus diluendis idonea fit,perfiftittamenin veritatis hujus agnitio- 
ne, quam clare rtimis vidit, & certo nimis ex ore Dei audivit^ quam ut ab 
cauflisfe fophifinatibusabdudpatiatur. Nequeenhn 9 inquit, arte com» 
fofitas fabulasfe^atafum y quutncredidi Domini noftri Jefu Cbrifti potentimn & 
-sdventum, Sed in Spiritu, ««••'«7«* fui rit ini** ^wW & vocem ejwcceii- 
*m audivL % Pet i : 1 6: i 8. Atque ita fideradeft *******> & * ^/tf^Heb: 
xi: i.&**h*?h<«- Rom. iv: zu De quarum Vocum fignificatu noa 
inutiie erit quacdam monere. 

XII- Nonfemelde ***•**{* loquitur Apoftolus. wtH+K* — *******. m& i&e* 
-dicit Col: 1 1: 2. & »**•♦*/« ri * iW^ Heb: vi: ri. & **H4K* m *•*'****• *****)- 
Heb: x: 22. Juxta etymologiam notat illa vox plenam lationem : meta- fi * 
phqra>utividetur, anavibusdefumta, quumventis implentur vela fe- 
cundis. Atque ita hic fignificaretanimi» aSpiritu fitndo propulfi, ad ak 
ienium perceptoe veritatis vehementem inclinationem. Pradtantiffimus 
Gnecae linguie MagifterHefychius, explicatper &&******> jirmitatem~ t At- 
que eofignificatu **H**ti* w * rM * nihil aliud eft quam ***'»** w •/* w*i% 
W«w,utihasphrafesalternatApoftDlusCol: 11:2:5. ft«»^/«» 
******** funt negotia de quibm plane fides fa3a. Luc: I : I * Tam firmuitt 
ereo eflfe opeirtet in homine fideli Divinae veritatis aflenfunx 

Affl. '**+**»»**** etxam «**r*™* vocabulum eft, quo de fide Ioquens Et »«-•'** 
utitur Apoftolus Heb: xi : 1 . Ncque Latini vocem ullam habent quae «r. 
hujus vim omnem exprimere fiiificiat i- •*•'**** notattexiftentiam 9 five, 
ut non nemo ex veteribus dixit, exftantiam rei, quo fenfu Philofophi df» 
cunt riwfi* « re/rfr/ihabere »Wr«r«rhoc eft , r^ revera, non autem eflfe 
rj* i**rit*shm*l*s «Wk>^ miif «r mftrafigmenta* Et fane id facrt fides; 
ut reslperata* quze aftu nondum exftat, exftet tamen in mente fidelis, qui 
tam firmiter promiflionibus Dti aflentitur, quafi rem promiflani jam prae- 
fentem haberet Hoc Cbryfofiotnm in anuiio habuit, quando hunc locum 
tta interpretatur : * ******** * w*t*y%ytu+>*2i iV« «» »»■•«-*' ™*,«aa'V i**u ****** 
m **ri* *> *i**Tit*4 •* ju HefurreSHo mndum exifiit in Je> fed Jpes (dicamus 
UOS fides) emnfifiit & exfiantemfacit in amma nofira. Feficiffime idem ex^ 
preBitScboliafies Gracns, cujus verba Beza adduxit : '**»*? *<**; rd i, iAwiw^ 

»9*wif*r* inw > u* ri*\ *$ wx£irr* » n win* *ri* nt *vl£* **l trvitawif yinr*** 
ttwcn *vt4 xm* TF+fitms T^iwtt tIm **f*TH**oi fyv* * *\ut t* wtre »f it f Jm*, QuOtliam 

emm quxfitnt in exfpeSationepofittt, ejfeofUjunt expertia , ut potequa wrtdum 
exfient, fides efi quadam ipforum fubftanti* & ejfentia 9 quod efficiat quadmtemt^ 
utexfteuty atque adto ut fint pr*fentia s eo quod Ula ejfe credat* 1 1- »*•>««* 

C J bafm 



%% Exerritatio III 

bafin faifundantentumetidm fignificat, quo fenfu Diodorm $iculm> G<mtar$ 

Citatus, »Wc«rif rS t+qx dixit, h. e. fi/hdar<ientumfepulcri. Atque eo fpectat 

Calvini interpretatio, fides eji hypoJiafis 9 id efl> fultura vel pojjijjio in qua pc- 

demfigmm. 1 1 1. Notat etiam fubfiftentiam^ five conftantiam, impetui ho- 

ftili nullo modo cedentem. Ita Plutarcbm in Denietrio ,• *&>** «>«W >* r** 

imrriuu Jxfri q>twc'pT*tp, nemine hoftium fubjiftente, fed fugientibm omnibm. Et 

Pofybim in defcriptione Horatii Coclitis, metuebant «V **» h, <k/f«p» «v 

Wr vV« wip i*r* , w» tam robur quam conftantiam f/>///ff,nequaquam loco ce- 

dentis. Et fane iafide aliquid eft quod omnes tentationum infultus intre- 

pide fuftineat,nequeabaffenfu femel cognitae veritatis fe dimoveri pa- 

tiatur. Qux cunrafijungamusfimul, dicemus ; fidem tam firmum efle 

Divinae veritatis aflenfum,ut etiam longe poft futura quafi praefentia fiftat, 

utque animae fultura fit in qua pedem figat> nulli affultui cedens. 

Et JW- AlV. Neque praDteriri debet quod Apoftolus fidem vocet t*rx» eo- 

3&*> rum quanon videntur. ^^yx^ autem duo notat, I. Certam demonftratio* 

nem. Ariftoteles y Hhetoricorumad Alexandrum cap: xiv. ^Aty*^ M •*» • 

fUt t*.i iwaris ***** ixtt» *aa' *t*s ** '*fu7c a/ rw. Jd eft, clenchm iftiufmodi 

ratiocinatio eft qua aliterfe habere non poteft i fed ita neceffario eft uti nos dichnm. 

1 1 . Convi&ionem animiper talem demonftrationem veritatis. Uti Arijlo- 

phanes in Pluto y **v /a//| ** fi *** A>W*# wn* t*'t*> Hondum me hac de re con- 

vincere potes. Eft ergo in fide, fi &•&•• fit, certa animi convi&io, propter 

claram & infallibilem veritatis demonftrationem. Demonftratio au- 

tem haec veritatis innititurteftimonio fellerenefcientisDei: ex quo ita 

argumentatur fides ; quicquidDeus, qui «*«■••*»#«■ eft, revelat, id non 

poteft non efle veriffimum, **' x «** dwAa* +$*» etiamfi fortaffis neque 

oculis id cernere, neque plane aflequi queam. 

Unde pawt, XV. Omnia huc tendunt, ut firniitatem affenfus qui in fide eft do- 

2en©n Wt " ceant, fupra quam nulla Ma&ematicae demonftrationis certitudo afcen- 

poffc fubctdere poteft. Quapropter incaute admodum loquuntur, qui con- 

le feifum. ten d U nt , fidei Divinae pofle fubeffe falfum. Quum proprium fidei 

objeftum fitteftimonium Dei quod neceffario verum ett, & omni de- 

monftratiorie certius. Neque ulla Scriptura loqa adduci poffunt, qui- 

bus aliquid homini credendum proponitur, quod verum non fit. 

circa certif- XVI. Caeterum alius hic removendus fcrupulus eft. Si fides tam cer- 

f i?« Fidcici tas ac fi nnus aflenfiis eft, an ergo illi vera fide deftituuntur, qui etiam cir- 

qu^ndoqtt" ca fundamentales veritates, quandoquefluftuant? Refp. i. Nos fidem 

niubant. nxmc defcribimus inidea confideratam, uti virtutem illamChriftianam ad 

cujus perfeftionem omnes contenderedebemus, nonutialiquando eft in 

fubjeao. 1 1. Poffunt quandoque in praeftantiffimis fidelium, praefertim 

vehementi alicui tentationi expofitis, hacfitationes, titubationes, dubita- 

tiones, inclinationes in contrarium, exiftere: quod ftu&uationes Aiaphi. 

Jeremiae, aliorum, circaProvidentiam Dei evincunt : fed hgc fidei quae- 

dam 



De Fide Salvifica. »3 

dani deKquia funt, ex infirmitate carnis oborta. 1 1 1. Cum tentationi- 
bus iftisludatur continuo fides, non aflentitur illis injectionibusDiaboli, 
vel ^W' carnis, neque acquiefcit unquam, donec in fecrarium Dei in- 
troiverit, &, informante Spiritu fidei, in contemp&tione & agnitione ea- 
rum circa quas titubat veritatum : confirmata fit Ibi demum, neque ut 
quani alibijplantae pedum fuoruftt requiem invenit 

: XVlI.Aflenfum hunc fequitur veritatis ita cognifce & agnifce /mtor fttque Afonfom 
hic tertius fidei adus eft, de quo Apoftolus 2 Thei: 11:10. Etenim quum ^*"* 
in veritatibus falvificis clara gloriae Deimanifeftatio fit, non modo quate- 
nus verax eft in teftimonio fuo, fed & quatenusSapientia, San&itas, Ju- 
ftttia, Bonitas, Potentia, caeteraeque virtutes Dei in iis elucefcunt, fieri non 

Eoteft, quin anima fidelis, amabiles has numinis virtutes in veritatibus il- 
s cernens, in amorem illarum exardefcat, in iis exfultet, & Deum glori- 
ficet Hinccredens dicitur Deogloriam dare 9 Rom: 1 v: 20. Scglorumt ejus 
amare. Joh : x 1 1 : 43 . Praefertim deliciatur anima in fundamentali ve- 
ritatede Chrifto. Eam ut inaeftimabilem thefaurum & ingentis pretii 
unionem diligit Haec credentibus *W eft 1 Pet 11:7. noceft **t*- 
*mn. Verum quidem eft, caritatem ftri&e locjuendo a fide diftingui ; fed. 
tainen utriufque virtutisaftus itafibi invicem miplicitifunt, ut fidem, ne- 
que explicare, neque exercere poifimus, fine intercurrentibus quibus- 
dam attibus amoris. Qualis hic quoque eft de quo nunc agimus " Quod , 
praeftantiflimi etiam Theologi ante me obfejrvarunt Ut de aliis nunc 
taceam, Cbamierus Panftrat: Tom. 1 1 1. Lik XI I. Cap: IV. Num: XVI. • 
Wendelin: Theol: Lib: 1 1. Cafz XXIV, ad Tbef: VI 1 1. Uterque pro fc . 
Auguftlnum ritat: dicentem : quid eft credere in Deunil Credendo arnare. Vi- % 
deatur item Clar ; le flAro^Sedanenfis Theblogus in eruditiflimis Thefibus 
de fideijuftificantis natura & c: §. xcv. Si quis autem amorem hunc, Scho- 
larum gloflemate, aftum fidei imperatum vocare velit, per nos equidem 
licebit, modp id teneatur, fieri non pofle, quia anima fidelis,dum fidem 
exercetfuam, veritates, uti in Chrifto funt, cognitas & agnitas, fincere 
amet, gaudens haec talia vera efle, & in veritate ifta delicians : longe ali- 
ter ac Diaboli & impii, qui quae vera efle fciunt, vera efle nollent ' 

XVIII. Hinc exoritur quartus fidei adus, Fantes fitisque Chriftu AnimaHwi^ ftr - 
quippe fidelis veritates (alutares cognofceijs, agnofcens, difigens, hon™^^ ^ 
poteft non optare, ut ea omnia quae vera funt in Chrifto, fibi quoque ve- 
ra fint, ipfaaue, juxta illas veritates, & per illas, fandificetur, & beetur. 
% Serioque deuderat, fe, propter peccatum alienatam a vitaDei» efle rur- 
fus ad gloriam Dei, per gratuitato juftificationem, atque in ea per Sanfti- 
ficattonem obfignari. Haec e&fames illa & fitisjuftitia, de qua Mat : v: 6 . 
£t qua quaefo ratione fieri poteft,ut is qui fe credit fentitque m fe ipfo lon- . 
ge mifisrrimum, qui periuafiflimus eft fe nulla re> neque in codo neque in 

terra, 



«4 Exercitatio Ilt 

terra, ^miferiafualiberari pofle, qui videt fimulplenitudinem falutis in 
Chrifto, qui certus eft, non pofle fe falutem coniequi, nifi cum Chrifto' 
uniatur, qui veritatem iftam de plenitudine falutis in folo Chrifto &com-> 
munione cum eo ex animo diligit ; ut is, inauam, non ferio & ardenter 
defideret, Chriftum habere in fe nabitantem, hoc qnaerat, hoc ambiat, & 
tali quidem defiderio, cui, nifi per pofleffionem rei defideratae, fatisfieri 
non poteft : uti femes &fitisnonfedafltur, nifi per cibum & potum. 
func cifii : XlX. Famem hanc fitimque excipit Cbrijti Domini, ad juftincationem, 
Sbrilftn^ fan&ificationem, plenamque adeo falutem, receptio. Qui quintus, & is qui- 
«iai. demformalis acpraedpuus, fidei a&us eft. Scilicet, Pater Coeleftis animae 
xgraelaffeqOe Filium fuum, Chriftus Dominnsfe ipfum, cum omnibus 
beneficiis fuis & plenitodine quae in ipfo refidet faliitis, gratis offert, di- 
cens \»n t >}}T\,Ecceme>ecce iwJeC LXv.i.Anima autem fiiae jam fibi miferi» 
confcia, plenitudinem falutis in Chrifto cum gaudio & fbe animadver- 
tens, acimpenfeejuscommunionemdefiderans, non poteftnonoblatum 
iilud grande bonum, fumma cordis lubentia, apprehendere & recipere 9 
atcjue ita accipiendo fimm facere. £t hoc demum a&u Chriftus pro* 
pnum animae credentis peculium fit. Ita quicquid Chrifti eft, una cum 
Chrifto oblatum, fibi vendicat, & imprimis juftitiam Chrifti, quae falutis % 
fundamentum eft. Atque hoc modo Chriftum apprehendendo ei uni« 
ttfr ; &, unita cum Chrfto, ipfafedfle, ipfa pafla efle cenfetur, quod Chri- 
ftus, qua fpoirfor, loco ipfius fecit & paflus eft. Quo probe animadverfo, 
facile eft intelle&u, quomodo per fidem in Chriftum juftificemur. 
^u !s* ^X ** on femdSaiptiira Jiunc hdei aftum difertis verbis repraefentat 
lpquimr. " Hluftris locus eft Toh: i: 12. *™ &*£» ***U quod aequipollet •*•** **■/••» 

iU riiffutivrS. & Cot 111 6* "* *' **#**&****** Xt*'*' 'U<r*9 rit *vfi*9 $ quL-> 

bus addi poteft quod ;^«#«wdixit Dominus Jefa: xxvi i: ?. ptnv 

npttfirmiter apprebendetroburmeum, "vel arcem meaxn : ita ut non dinuttat 

Kenim pnnn , & rh& dimifit, opponuntur. Proven iv: 13. 

ScUnSd^nc XXI- Qniaautem anima, Chnftum ita appreheudens ad Jahitem» 

u c chaftwn fimul in ipfum rcclinat, eique irmititur, ideo fidei a&us haC quoque Meta- 

ccmjuno* phora frequenter expiicatur: ut Pf: ixxi: 6. *i\3Bbl <Tpy tibi itmixtes 

fan- Jef: XLVIII: z. 13DM hmtP VnK ly Deo Ifraelis imitutttur^ finju- 

lantes & mentientes veram fidem, & aho vocabulo |^nj, utJeC lt^ioj 

VT\f^Kl IJJBP imitatur Deofuo. adde JeCx: ao. 2 Oir: xvi: 7: 8. Qpen» 

adum animae fidelis ita reclinantis in Chriftum, eique innitentis, ii k re- 

ceptione Chrifti fubtiliter diftinguere, eaquepoftenorem ftatuere, velis^ 

non improbe pugnabo. Dicamus ergo hunc fextum fidei adum efle. 

npUcttio XXII. Quem ugnificanter admodum expreffum exiftimamus Hebrai- 

vocU ca voce pn«n , qu« proprie figniffatgefimdsmfe rejicere in ahcujus ve- 

rDKiT ntatem&potenti^utiin^fegeftandumrejidt in nutriqyL hrachia, 

Deri- 



De Fide Salvtfica, ; *% 

Derivatnr enim ab pa , quod eft proprie gejiare • hlnc f31K, gefiator, nu~ 
tricim. Num: XI : 12. F*r f/tfw ///y?>7// tuo, quemadmodum fert fOl&tn nutricius 
hBentem. &pHT\ eft #/**r/. Jefi xl: 4. rTJ3«n "tt Sy yrM2 fili* 
tutadlatm (inulnu)gcfiabuntur\ Pro eo enim dicitur Jef: lxvi: 12. "IX S# 
W»3n ^i latmpartabuntur. Et fane Chriltus credentes in fe tttfi lpTO 
in finu portut. Jefi xl: i i. uti ETJISK, f VwWw: nam ea quoque fimili- 
' tudine Mofes utitur. Deut: 1:31. Portavit te Dominus Dem iuus, Jiart vir 
fiHwnfuumportat, fuppofitis bracbiis fuitxternis. Deufc XXXI 1 1: 26: pONPt 
ergo vi vocis eft gefiandmn <e dare Chrifto, atque ita fe in finum & brachia 
ipiius xe jicere. Qua fimilitudine fidehs animae erga Chriftum aftuofitas 
elegantiilime exprimitur. * 

XXIILPorro quando fidefisanimaChriftumitarecipit,eique innititur, p« fidem 
non confideratipfum ut Sahxtorem duntaxat, fed etiam ut Dominum. Re-^^JjJ 

tit enim totum Chriftum, & tafan qualu eft. Eft autem non minus Do- ££ utDomil 
nusquamSalvator. Imonon poteft efle Salvator, nifi & Dominus nodcdi£ ' - 
fit In eo falus noftra confiftit, quod non Diaboli, non noftri,non ullius 
creaturae, fed Chrifti Domirii fimus. Fides ergo Chriftum Donmium recU 
fit. Col: 1 1: 6. Neque aliter fe Chrittus animae maritum offert, nifi hac 

Suoque conditione ut eum pro Domino fuo agnofcat. Pf: xlv: r 1. 12. 
\t quando anima fe geftandamrejicit in Jefiim, fimul abieriunciat pro- 
priae fuae voluntati, deditque fe arbitrio Jefu, ut ab ipfo, quo lubitum eft» 
portetur. Hinc in fide quoque eft humilis fui deditio , & mancipatio, 
per quam fidelis, quantus eft , fe Chrifto, fibi gratis donato, ex oflBcio 
reddit Ego JUeSH meifum, & dileBm meus mem ejt. Cant vi: 3. 2 Con 
vi 11: ?. *""*** ****** <r**.vfim. dederunt fe ipfos Domino. Ferme uti Amafei 
cumcomitibusfuishacformulafedabat Davidi.iChro:xii; 18- TVrf? 
*tP p •JSJH Tibifumm, David, & tecum fumm, ofiii Ifai. Atque haec no- 
ftri deditio Chrifto fa<fta,quam pro feptimo fidei aftu numeramus,eft fons 
ac fcaturigo perennis verae obedientiae , quae propterea etiam vocatur 
*w«x*j *in*u bbedientiaexfide promanans. Rom: 1: ?. 

XXIV. Poftquam fidelis anima Chriitum ita recepit, eique fe rurfus «mc ontut 
dedidit, poteft & debet exinde concludere, Chriftum cum omnibus fuis ^^Jj^ 
beneficiis felutaribus fuun\efle, fequeper ipfum certo beatum iri ; juxta conciufib 
hunc infallibilem fidei fyUogifinuni : Chriftus fe plenum fervatorem of-^^ h ^ ftui 
fcrt omnibus fatigatis, efurientibus,fitientibus, ipfum redpientibus,ipfi fe 
reddere paratis : Atqui ego fatigata fum, efurio &c : Ergo Chriftus fe mi- 

hi obtulit,meus jam eft, & ego ipfius,neque quicquam me ab illius amo~ . 
re feparabit Hic o&avm fidei aftus eft, & is quidem refiexw, ex confcien- 
tia fidei juftificantis exortus. Gal: ji: 20. aTim: 1: 12. Rom:vni:38. 

XXV. Hinc procedit denique animae, quaefuae jam fibi cnm Chrifto Undcproce- 
per fidem unionis confcia eft,Jiducia, tranquiHitas , gaudium, pax, & dilbea » 

Sjmk A$oft % . r D animofa 



26 E!xerdtatio IIL 

tnimatr^arumofkquorumvishoftium, quorumvis difcriminum,proyocatio, glo- 

quaiitas. rfatio in Dpmino,gloriatio,in adverfisJDum wfomjucunde imititur dileSto 

fao> mn IV r*psnr\T> Cant: vi 1 1 :f.paffis brachiis fe in illum injiciens, 

vel cubito dulciterin illum recubans,(psnn enim Thalmudicis axillatn fi- 

gnificat) certa de fui cum ipfo mutua communione mutuoque amore ; 

dum canit, Ego dite&i mei Jum y & defiderium ejm eji ad me, Canfc vi i : 10. 

pie exfultat & deliciatur in Dominofuo, inebriatur In amore ejus,gaudet 

x*f£ «,n*«X9'r« *a hhiu^fci^ 9 Utititt ineffabili & gloriof*. I Pefc l: 8* & ad 

exardefcentes reciprocantis amoris flammas falutariter liquefcit, gloriatur 

denique injpeglori*Deu Rom: v:2. 

Cornpea- XXVI. Quxfufe ita explicata fiint, nimcbrevitercontradfauniveluti 

diumeo- obtutui fubjiciaimis. Compleflitur fides cognitionem myfterii Dei & 

S^iwlfc Chrifti in himine gratiae, cujus myfterii veritatem fidehs propter au&ori- 

tatem teftificantis Dei pleno animi aflenfu agnofcit ; nec noc tantum^d 

&amat veritatem illam, in ea exfultat, Deumque glorificat: impwBe 

guoque communionem Chrifti defiderat, ut ea quae vera funt in Cnrifto 
bi quoque ad falutem vera fint: propterea, quando in verbo & Spiritu 
ofFertur lpfi Chriftus, fumma animi lubentia iUum recipit, ilh itmititur, in 
illum fe reclinat, illi fe tradit, & mancipat : quo fafto eum jam fuum efle 
gloriatur & in illo quam jucundiffime deliciatur, requiefcens fub umbra 
arboris vitae, & dulciflimis illius frudibus feiatians. Haec eft tikjuUs cle* 
Borwn Dei, Tifc i: i. inaeftimabiledonum, vinculumunionisnoftri«im 
Chrifto, fcala Paradifi, clavis arcae Foederis qiia r eferantur e jus Thefauri, * 
fons perennis vitae ian&ae, tranquiilae, beatae. 
^g**" 1 ** X&VH. Si quis fe exiftimet **<&**«", quando hos fidei aftus ita di- 
\ albiis, qouflijguit» ut quofdamfidemftriftediaamantecedereexiffciiet; vehiti co- 
jam tatece- gnitionem veritatis revelatae, cui praeftantes nonulli Theologi addunt pi- 
*mfen£ an* voiuntatis ergaDeum aflfoftionem : alios ad ipfam fidei formam & eC 
jitcr , qui, fentiam pertinere, ut affenfum, famem fitimque juftitiae receptionem 
J^ 1 Chrifti vt Servatoris & Domini, animaeque ad illum perfugium: alios 
idcm ytiti-aftus fidei actidentales efle, qui fidei firmatae & roboratae tantum conve- 
*** niunt ; videlicet certitudinem illam, Chriftum jam meum efle,& fuaviffi- 
mam in Chrifto ut meo recumbentiam, cum exfultatione & gloriatione 
io eo conjundanrcaufl&m non didmus quin ifta fua accuratione fruatur, 

Suae neque nobis difplicet Id tantum intendimus demonftrare in plena 
deipnori omnia ifla concurrere. 
iiTqSd^ XXVHI. Ex antediftis evidens eft, i Mefalutari, quam hadtems de- 
& aiireftc^ fcripfunus, immenfo prope intervallo diftare fidem quam Hiftoric&n & 
ita 4i«tux ? Temporarian nuncupare fo!ent;dubito tamen an nomenclatione &tis coii- 
. grua. HiJioricamM.£mVQQmt nudum affenf^^ iisqua inverbo Dti 

cminmm,trQ}ter AHUmtam$er*ntis DehJmeuUofio vwmue* tnvtu. 

Verum 



De Kdc Salvifica. * yi 

Verumquumaffai!l»iHenontam 

ftoriis, fed & ad pnecepta, dogmata, proniilTa, minas , fe extendat; titulus 
fidei Hiftoricae anguftus nimis efle videtur. Nifi fortaflis ita dicatur,refpe* 
du modi quo verfatur circa fuunvobjectum- Uti enim Qui Hiftorias re- 
mm nihil ad fe pertinentium legit, eas nude contempiatur, nec inde 
commovetur aut afficitur intus; ita qui fidem illamhabent, otiofe dunta- 
xat fpeculantur circa ea quae verbo Dci docentur, neque referunt ea ad 
praxin. Qjianquam nec hocuniverfaliter verum eft, Hiftorias, etiam 
antiquiflimas, & alterius mundi, fine affedu, commotione, & applicatio» 
ne legLSatius ergo eflet, fidem hanc Theoretic<an,Yd nudi jJ/^/i*,appellare. ' 

XXIX Fidem temforariam Dominus nofter Mafc xi 1 1 : 21. eam dUpide* 
tit; quae praeter /llum generalem aflenfum, in cognita agnitaque veritate p*?* 1 ** 
exfultat,eam profitetur, multafque emotionesin corde, & adiones in vita q 
ctet, quae fpeciem aliquam pietatis exhibeant, fed ad tempus duntaxat* 
dum omnia fub, Evangelio profpera funt ; deficit autem ingruentibus 
perfecutionum procellis. Haec fapienter k Domino ^M^c^-nuncupa- 
tur. Caeterum quum contingere poffit, atque adeo contingat frequen- 
ter, ut laetis Ecclefiae rebus, hominesin hac fidei profeffione, & imagina* , 
rio gaudio, ac tali vitae inftituto quod ad pietatem fufficere arbitrantur , 
ad vitae fuse finem perfe verent ; minus commode tmporaria fidei nomen, 
ouod foii Apoftatarum fideidedit Dominus, huic, non falutari quidem , 
ted conftanti tamen fidei , datur, Melius fortafle eam Prafumtuofam 
fidem diceremus, fi Latinae id linguae genius ferret 

XXX. fcitereft autem confolationis noftrae, ut fciamos diftinfle, qui- Diftiti n. 
bus modis fides haec k vera,viva & falvifica, cujus fpeciem auda&er men- £ ^^ 
titur, difcriminetur. Et frimo qiridem in agmthne revelatarum veritatum tioac v«* 
non exigua difterentia eft, quious quidem ut veritatibus praefumtuofa** 1 * 
kaecfides aflentitur, fed quum deftituta fit vero Spiritus lumine,propriam 
earam veritatum formam, & pro ut veritas funt in Jefu, non videt : non 
animadvertitin iis refplendefcentes Dei virtutes : non rite aeftimat ea- 

rum pretium : quum primum eas nofle coepit, capta quidem eft earum 
riovitate & raritate, fed non exardefcit vivo earundem amore : neque 
laborat admodum ut eas non modo fibi impreflas, fed & in fe expreflas 
habeat: & quotiefcunoue aUaanimo obverfantur, quae magna volup* 
tatis vel utilitatis fpecie blandiuntur, facile patitur ideas iftarum verita* 
tum,quae commodo ilfiinimicae funt,obliterari,&parum abeft quinoptet 
easnonefleveritates;quas irtvitaprotahbusco^turhabere.Fuecautem 
-in verafideplanefuntcontraria;quemadmodum TheCxvi i.oftendimus. ^ . 

XXXI. Secundo inapplicatione fromffimuni Evmgelii irigens eft difcri-"^^ 
men. Nam fides praefumtuofanon procedit vera methodo. Temere fibi pfonjffl^.} 
imaginatur^&hrtemEvangeUo promiflamad fe pertinere,vel nullo plai* X 

JJ % funda* 



i 
i 

1 



28 * Exercitatio II L 

fundamento , vel falfo. Quandoqiie enim hi tales, fine ullo fui examine 
& fcrutinip, quod, ut moieftum nimis, acrebus fuis incommodum, refu- 
giunt, ipfifibiftulte blandientes, gratiamDomini noitrifaftuofefibi arro- 
gant,ac vano illi fomnio fecure indormifcunt,non inquirentes,rieque vo- 
kntes inquirere, quodnam hujus fuae imaginationis fundamentum fit 
Aliquando pro fundamento confidentiae fuse ponunt, vel conceptum il- 
lum perverfum de univerfali Dei mifericordia 3 & nefcio qua facilitate foe* 
deiisEvangelici.vel opinionem fufficientis fanctitatis fuae,quandoquidem 
paulo minus mali funt profligatiflimisivel communionem externamEc- 
clefiae & cultus religiofi: vel fecuritatem dormientis fuae confcientiae, & 
fuorum fuaviludia fomniorum,quae exiftimant efle pace/n Dei & confo- 
lationem Spiritus Sanfti. Hifce ac fimilibus rerum inaniis fe ipfos deci- 
piunt ; quafi haec fufficientia gratiae indicia forent Sed veri F ideles, ex 
imo Miieriae fuae fenfii, ad gratiam D. Jefu anhelantes, illamque trepida 
' ~ humilitate apprehendentes; non tamen de ea ut jam fua facta gloriari au- 
dent, nifi poftquam diligenti fcrutinio certa & infallibilia gratiae gnorit 
mata in fe compererint Cum profiinda humilitate, ac facro quodam hor- 
rore, & fincera fui abnegatione, accedunt, gratiamChrifti apprehenfuri. 
Et de ea apprehenfa nongloriantur, nifi poft exaftum,primo v*V" gra- 
tiae, tum proprii cordis fui, examen. U trumque in praefumtuofis fecus 
eft. . Qui temere apprehendunt quod ipfis eo ordine non ofFertup (non 
enimDeus ofFertpeccatoribus fecuritatem & gaudium, autequam dolo- 
re de admiflis criminibus, & debita falutis follicitudine, perculfus fit ani- 
mus) tum etiam temere deapprehenfagratia gloriantur; cujus fe par- 
ticipes efle fa&os , nullis neceflariis argumentis addicere norunt 
*". in gau- XXXII. Tertium m gaudio, quod utramque fidem comitatur vel fequi- 
tur, difcrimen eft, & idquidemduplex ; i refpe&u ortm, 1 1 refpe&u ef- 
fettw iftius gaudii. In nde praefumtuofa oritur gaudium partim ex no- 
vitate&raritate rerum revelatarum (nam cognitio veritatis rarioris & 
^ abftrufioris dele&at intelledum, uti fruitio boni voluntatem) partim ex 
vana illa imaginatione,bona Evangelio oblata adipfos pertinere,quorum 
qualemcunqueguftum, fed fuprema modo labraafficientem,excommu- 
nibus Spiritus Sanfti donis percipiunt Sed in fide viva emergit gaudium 
multo nobihus,acfoKdius,examorepretiofiffimaramillarum veritatum, 
quarum cognitionefe feliciffimam fadam efle anima a Deo edoda meri- 
to arbitratur;ex fpe non fallaci, & certa fbiritus fui perfuafione,accedente 
Divini Spiritusteftimonio, de praefenti uci gratia &futura gloria; & de- 
niqueexfuaviflimopnefentis gratiae fenfu,& fiituraegloriae praelibatione. 
Et quum tam diverfceutriufque gmdii caujfaiintyefeitus etiam diverfiffi- 
mos eflenon eft mirum.Priusilludanimam fuiplenam fecit, amoris Dei 
vacuatu relinquit, & inani fua titillatione fecuritatis carnalis foporem ag- 

gravat. 



i 



De Fide Salvifica. 29 - - 

gravat Pofteritfs aufcem fideles admirabilitate immerftae Dei $>?wfyw*' 
iricredibiliter percellit, mutua benigniffimi Jefu redamatione inflamma* 
ingeneratque follicitam *V««*> > ne quid immenfo illo Dei favore indi- 
gnum admittant,neve Spirituni gratix tam comiter ipfos habentem, tri- 
ftitiaacdolore afficiant 

* XXXIIL Quartum difcrimen mfru&ibw fitum efl Nam Fides pne- iv. m &*, 
fumtuofa vel proitmdofecuritatisfoporehomines obruit, ut carni indul- aibw * 
gendo altum ftertant : vel externam quandam a&uum in melius mutatio- . 
nem importat, facitque ut per agnitionem Dotnini & Servatpru Jefu Cbrifii 
foilutiones rnundi aliquatenus efugiant : 2 Petr: 1 1 : 20. vel quando praeclarik 
fime operatur, levia quaedam &evanidaaccuratiorispletatis propofita ac 
tentamenta excitatrfed non purificat ipfum cor, non introducit no vos fan- 
ftitatis habitus: & quotiescunque vel planditiae mundi ac carnis, vel 
incommoda afiqua Evangelicam pietatem comitantia, folito fortius in- 
gruunt, mox in orfae probitatis curfu fatifcunt, redeuntque ut fues lota ad 
volutabrmn aeni. Per fuperficiariam illam veritatis Evangelicae, & boni, tam 
jucundi, ac utilis, quam honefti, quod Evangelio oftentatur , cbgnito- 
nem, quaenon alte^nentibusipforumimprefla eft, follicitantur quidem 
ad Yitx emendationem: fed quando de praefentis alicujus boni acquifitio- 
ne, vel de evitando imminenti malo agitur, ideae veri & boni, quas Evan- 
gelium iis fuggeflerat, adeo ohliterantur, ut praefentem voluptatem uti- 
litatemve, atft evitatitonem ingruentis mafi, omnibus EvangeUi promiflis, 
omni Evangelicae pietati , antehabeant Verum viva Fides tam profim- 
dis chara&eribus nonefti fpeciem animae imprimit, ut nihil fibi pulcrius 
arbitretur, quam ei omni contentione operam dare : tam vividis colori- 
bus Chrifti Domini riitidiflimam fanditatem depingit,ut anima eam pera- 
manter contemplans ad illius imaginem transformetur : 2 Cor: 111:18. 
tam pathetice morientis Chrifti caritatem repraefentat, ut nihil antiquius 
ducat fidelis quam ipfi rurfus & vivere & mori ,• Gal: 20: tam alte medita- 
tionempromiflae beatitatis infculpit,ut pro ea omnia experiri, omnia fu- 
ftinere paratus fit 2 Cor: iv: 16 17: 18. atque ita ipfumcor purificat; 
AGt: xv: 9. ad finceram conftantemaue pietatem j quae una cum fide vi- 
vidiore vel languidiore, vividior vel languidior eft 

XXXTV. Haec devivaeFidei natura, illiufque a praefumtuofa diftin-cmringrfi 
{tione commentati ; nunc caetera brevius facihufque exfequemur. Ac^j^; 
qpod fecundo nos loco diduros polficiti Jumus aggrediamur, quid fibi ve- 
lit quod fides haec cuique in individuo approprietur.Non enim dicimus 
Credimus fed Credo. Cujus rei trespotiflimum rationes eflfe videntur. 
1. Quod alterius fides alteri ad falutem prodefle non poffit, fed fua quit 
que fide juftificetur. Non imus inficias,fiaem parentum hadfehtus ipforum 
llbemprodeffe ut eo nomine ii quoque inter foederatos Dei cenfeantur, 

D 3 quamdiu . 



.1 



30 " Exercitetio III. 

. quamdiu aftion&us fuis contrarium non demonftratrt; Ifon fufKcft ta- 
nien haec parentum fides liberis ipforum fenrandis, nifi ipfi quoque rege- 
nerentor, & per Spiritum gratiae Chrifto uniantur. Jon: 1 1 1; y. f , $o- 
lethucreferricelebrislocus Hab. n: 4. rrrr VUlDfcOpTT, quivertitur 
k quibufdam,/^»* fidefua vhet. Sed nolo diflimulare, aifixum relativum^ 
commode referri pofle ad Chriftum, de quo fiiperiori verfu di&um erat, 
veniendo veniet : fic Ut fenfus fit, in Fide illius, fupple, Cbrifii. quemadmo* 
duni & Jef. liii; 1 1. \r\y\ cognitionem ChrifU fignificat Et hic fenfus 
plenior Chriftoauegloriofiorvidetur. Manettamen eayeritas, fuaoro- 
pria quemque fide juftificari. Altera fingularis numeri ratio haec eft: Quia 
haec ndei fumma in prifcaEcclefia hocfine condita eft, ut baptizandi de 
ea interrogati pro ie quifquerefponderentSicenimbaptizandusinter- 
rogari foleoat, Qjud credis ? Ad quod ille reipondens, dicebat , Credo in 
Deum Patrem &c 1 1 1 . Accedit haec quoque ratio, quod non ea certitudi- 
ne de alterius fide teftari poflimus : qua de noftra. Optime Augufiinm de 
Trinit: lib: XI 1 1. cap: 1 1. Fidesefi in intimis nojbris, nec eam quifaue hminstm 
videt in alio,fed unufquisquein femet ipfo : deindepotejl & fimulationeconfuigi : 
& psttariejfe in quo non efi. Suamigitur quuquefidm apudfe ipfum videt. 
H«*<jw» XXXV. Nimcquod/^ii^eratmquinmius,quomodoquifque^ 
iSSbZ+fito ftafi* confcim. Pofle autem , & folere in fidelibusconfcientiam fidei 
jMw. fuae efle , nbn folum exemplo fuo Paulus docet , 2 Tim. 1: ia. ww csd 
crediderim: fed & monitione illa ad omnes direda, 2 Cor: x 1 1 1 : f . vos ip* 
fos tentate anfitis infide , vos ipfos exptorate. Quae monitio fruftra foret , 
tentando & explorando ad notitiam rei quam inveftigantpervenire non 
poflent Imo vero pofle, diferte fatis innuit,addendo; annon cognofcitis vof> 
met ijfos, videlicet Jefum Chrifistm in vobis ejfe ? 
SttSi^cL XXXVL Neque difficile ihtelledtueft, quomodo haec cbnfcientia &• 
^itioncm dei in fidelibus oriatur. Primo enim eos de natura fidei falvifica bene ex 
icvcw4tur.i verbo Dei informatos efleoportet Nec necefle eft multis *e«c«'«* men- 
tes infirmorum fatigare. Explicetur modo iis fimpliciter & dare, <juinam 
verae fidei principes & eflentiales adus fint Inculcetur differentia mter fi- 
dem firmam & debilem ; vividam & languentem ; tranquillam ac multis 
tentationibus quaflatam. Moneanturque non foium debilem, languea- 
tem, quaflatam fidem, veram efle: fed & in fcrutinio fui ipfius fidem debi- 
lem non efle exigendam ad ideam fidei firmae ; neque languentem , ad 
ideam vividae; neque quaflatam, adideam tranquillae: fedunamquamque 
cum fua idea contendendam efle. Qjia re probeperfpefta, quifque fe i(>- 
fiim examinet, an aftus iis quos defcripfimus homogeneos exferatQuod 
nemo ad fe ipfum attendenspoteftignorare. Horum cpe quifqueco- 
sitat & vult, eo ipfo quod illa cogi tat & vuh,fibi immediate confcius eft. 
jridesautem me ntis ft v o^ infitf ff ftfl io f(t 

xxxm 



Dc Ficfe Saltffiot 31 

XXXVERegeratfortaflfe non nenio,fi tam in expedito fit pofitum, tJndc *m 
fideifuae confcientiam habere, unde ergo contingit, ndelium plurimos ej^^T©- 
tammoleftiscircahocnegotiunifluduationLibus excruciari ? Sed illiusfc«Ki*<iifc 
rci nonuna ratio eft. 1. Saepe evenit ut perverfam fibi fidei falvificae ficulta * 
ideam velipfi finxerint, vel abaliis incaute praeformatam temerearripue- 
rint Ita experientia m^iflra didicimus, afflidas animaa non exiguo 
numero in ea fuiffe opinione verfatas, eflentiam fidei confiftere in Divi* 
niamoriscertaperfuafione, &jucundo fenfu, ac falutis fuae ~**f<P*tU. 
Quas res quum in fe ipfis non animadverterentjnclementi judicio fe al- 
bo fidelium expungebant lidem tamen denatura fideimelius informati, 
cdo&que, haec quae niox enarravimns potius firmatae fidei gloriofos fru- 
ftus, quam verae fidei eflentiales attus efle , paulatim ad tranquilliorem 
. mentemredibant n.Contingitetiamaliquandofidelestottentationum 
procellis agitari, ut ad proprios animaefuae adus dignofcendos minus at- 
tendant,veletiamattenderevaleant Nam eo rerum articulo, tam con- 
fafe, ac fubfultim omnia ab ipfis peraguntur,ut,in ifta perturbatione,pro- 
prii cordis conftitutionem liquido cernere non poffint, cogitatiombus 
mentis, &emotionibus voluntatis, mira variationum mobilitate fibi invi- 
cem fhccedentibus, adverfantibufque. 1 1 i.Qpandoque etiam difficultate 
fna non caret, praefertim in afflifto animarum ftatu,contentio illa aChium 
fuorum cum defcriptione verae fideUive,ut ciarius exoonara, collatio re- 
guiaecumeo^uodadrepulamillam exigi debet Praeprimis quando 

8uis ideam fidei vivkfce fibi nropofuit, & in fe ipfo , non nifi lanauidam 
dem deprehendit Tum neri vix ahter poteft, quin, exiguam narum 
convenientiam, imo maximum inter utramque dikximen videns, fequius 
defidefuaarbitretur. 

XXXVHL Non qnidem praecife neceflarium eft ad falutem, ut qui£ iicet **• 
qne fe credere norit : nam promiflio falutis finceritati fidei annexa eft ; JgJJJ^ 
Marc xvi: \6. Joh: 1 1 1. 16. non cognitioni quam quis de fide fua ha- ncccfl^ 
bet Expedittamen ut quis accurato fcrutinio in fidei fuae veritatem fin* "^* ™*- 
ceritatem^ueinauirat 1. UtDeoproinaeftimabili hocdono debitasagat^^T 
gratias. Si enim raulus toties Deo gratias agebat pro aliorum fide : Eph: <|fc *** 
j: 1%: itf, PhiL- 1: 3. Colr 1: 3: 4. 1 TheC 1: 2: 3. 2 TheC 1: 3- quanto fc?L££ 
magis id cuique faciendum incumbit pro fua ? Non poteft autem id fa~ haba* 
cere, nifi fidem fe habere fciat 11. Ut valide fe ipfum confoletur. Nam 
confcientia fidei noftrae fimul nos certos facit de falute. Uti haec duo 
jungit Apoftolus 2 Tim:i : 12. m em crediderim> & mihiperfiiafum efi^ eum 
fejfe defvJitummeHminillum diem cuftodire. 1 1 1. Ut alacrius in ftadio pieta- 
tis decurrat Nam certus fe ex fide operari, certus etiam ^ft laborem 
fiummmfore wanem in Domino : & haec certitudo facit, ut fidelis fit flabi- 
lu> immotm, miwm<^el)imi?nfem£er. 1 Con xv; f &' _^ 



i 



3« - Exercitatio III. 

Adfidci XXXIX. Tajndem de bdziprofejjione verbo aliauid dicendum, qtri^-' 

nem^ulti pe cujus formuk quaedam hoc Symbolum fit Hanc Dei nomine cui- 

omjuMobii- visfidelipraecipitPetrus i Epifb 111: if, EJotefemperpttrati ad refpotwen- 

£*atur. j um cxiHfot pofcenti rationem ejtfsjj>ei qua in vobis tjL Hanc dictat fidei Spi- 

ritus, non minus linguas fidelium quam corda movens, ceu mujium Hhxd 

myfticum quod facundas facit virgines. . Zach: ix: 17. Quoniam habemi* 

eundem Spirituni Jidei 9 fecundum iHud quodfcriptum ejt> Credidi & ideo locutut 

. fum i nos quoque credimus, quam ob rem etimn loquimur. 2 Cor: I V: 1 3. Hanc 

exigit Dei gloria, cui amplificandae, per enarrationem veritatis & virtu- 

tum Dti in ea elucefcentium , lingua noftra infervire debet : & cujus 

magnificationem in fua dicendi libertate Paulus intendebat Phil: 1 : 20. 

- Hanc poftulat caritas erga proximum, ifthoc modo aedificandum. Phil; 

1 1 : 1 ?. Hac proceres viri fchriftiani nominis iverunt,qui fremente mun- 

do, frendente Diabolo, ringentibus Tyrannis, contemta omni morte,fub 

. gladiq, ad crucem, in medus flammis, intrepide & **r*pr*ri $>*,? , c { am 

rijjimavocejit de Vetio Martyre fcribitur apud Eufebium y Hift: Eccl: Lib:v. 

cap; 1. quae vera fciebant locuti funt Praeclare Bafilim Magms Moraliutn 

YePulafextai • rtft? *$iC*s x*t y dfgweuexvrrvs wctp p nrt*£f$-xi %i rn cpohtytx rS 

xvpfx ip£ 9 'Urit TfwS x*l xSi Uytn ivrS. Quod intrepide £5? ftne pudefaBione 

libereagere oporteatin confejjione Domini nojiri J. C £? fermonum ejn». Huc 

exemplo nos fuo ipfeDominus Jefus ducit, qui tejlatam fecit cormn Pontio 

Pilato prxclaram illam profejjionem. 1 Tim: vi : 1 3. Huic; fi fincero edatur 

corde, annexafalutispromiffioeft: Mat:x:32. Rom:x:io. Uti ex ad- 

verfodiriffima quaeque iis minitaturDominus,qui pudoremundanoeum 

coram hominibus profiteri erubefcunt. Luc: i x: 2 6. . 

Modus cm- XL. Laudabilis ergo mos ab omni aevo inEcclefia Chriftiana fuit, ut 

pr^Ecd^- nemoadultusadfacrumbaptifiui lavacrumadmitteretur, nifi edita prius 

fi». publice fidei fuae profeffione. Ad eundem modum Chriftianor um liberi, 

pofiquam adoleverant, olim coram Epifcopo fiftebantur, ut officium il- 

udimplerent quod ab iis exigebatur qui fe ad baptifinum adulti offere- 

jant Namquiaminfantiabaptifinoinitiati, s fideiconfeffione apudEc- 

defiam tunc defunfti nonerant, fub finem pueritte, aut ineunte adolef- 

centia,repraefentabanturiterumaparentibus, & ab Epifcopo examina- 

bantur, fecundum formulam Catechifmi quam tunc habebant certam ac 

communem.Exquo prifco ritu Romana fecclefia fi&itium Confirmatio- 

nis Sacramentum cudit : obfervante Cahino, Inftit: Lib: iv. Cap. xix: §. 

1 v: Idem quoqueapudBohemos Fratresin ufu fuit, apud quos parentes 

infantes fuos, cluodecimo fereaetatis anno, Paftori inEccIeua fiftebant,ut 

fidemfuampublice profiterentur, & appareret fun&ine eflentin eis eru- 

diendis officio fuo,quod fefaduros in Baptifmo erant polficiti. £/?/?*/«* de 

moribm & inftitutis Frairum Bobemorum, Cap: xi 1:$. %%.2^. Quod qua ra- 

tione 



1 



De Fide Salvifica, n 

tione folitum ab ipfls foerit fieri, accurate narratur, in tyttione Difciplin* 
Ordinis. Fratrum Bobemorum,p: 4$. Simile quid in Ecclefia Anglicana ob- 
tinere docet Durcllus, in Vindiciis Ecclef: Anglic: Cap: xxi 1 1. ?/& 2? 3- Op- 
tandum foret idem noftris quoque Ecclefiis in ufy efle , vel faltem, ut ii ^ 
oui ad Sacram admittuntur Synaxin, publice etiam, infpeflante & au- 
aientetotaEcdefia,profiterenturDominum; quod qui vel coram Sy+ 
nedrio, vel Paftore privatim, focere renuimt, nefcio quid cauffificantes 9 
eos monitos volo, etiam atque etiam cogitent , quid Dominus de iis 
pronunciet quos fui ac fermonum fuorum puduerit 

EXERCITATIOIV. % 

DE 

FIDE EXISTENTIiE DEL 

BREVIARIUM 

i 

T # Tradpuum Fideiobje&umeft Dem 2. 3. Cred&re Deum 9 Deo^inDeum % 
andifferant. 4. Vox Dei quid notet. f. EjfeDeum, ex terminis patet. 6. 
Cognitio Deitatis quofenfubominiingenitafit. 7. Pulcra Maxhni Tyrii fen* 
tentia. % . Quoa& Confcientia hominis evincit multifariam, 9. Hac prop- 
tet officium & operationes^fuas Deus di&a Gentibus. 10. Ipfa quoque mens 
ignotare non poteftfe a Deo & ad Deumfa&am effe. 1 1 . Idem ex caterarum 
creaturarum confideratione concluditur. 1 2. Quod Jobus docet Cap. XI 1 : 7. 
8- 9. 1 3. EtiZavid Pf: XIX. 2. 3. 4. ?. 14. Quem locum pejfime Socinm 
pervertit. if. Gentilibus ipfisbac inparte cachr. rtf. 17. 18- 19. 20. Hem. 
I. 20. explicatur. 21. Mira Socinitorfio. 22.23. Qg* refutatur. 2^.Ipfi 
Gentiles ex mundi confideratione ad Deum adfcenderunt. 25. Pluribus bac 
veritas argumentis firmari poteft. 26. De qua nuUo pratextu licet dubitare. 
27. Tides Naturmnfibi fubftruit. 28- KAx dat animadverfioneni. 29. Nititur 
teJHmonio Dei.^O. 3 1 . Non docet modo quodfit ?fed & quid & quisfit Deus. 

PRinceps & ultimum fimul fidei objedum Deus eft Joh. xrv. 1. Pr*cipiiw* 
^iWi^^fW». 1 Fefc 1: 21. Qui per ipfum, Chriftum, credi^^ ^ 
tis in Deum. Deus fideiibus obverfatur ut +*?******> increata dcu* 
Veritas, cui tutiflime innitantur; & ut fuprema felicitas cui fe 
fide unientes & ipfi evadant feliciflimi Hinc initium Symboli , CRE- 
DO IN DEUM. 

IL Exiftimaveruntplurimi tres illasphrafes, Credere Deum, Credere Deo, credere 
& credere in Deum, ita diftingui, ut ifta notet> perfuafum efle de exiften- £™ m ^ 
Symb.ApoJf. E tia,- * 



34 "^ Excrcitatio IV- 

Deum, an tia, five, nt Macrobius loquitiyr, exftantia Dei ; iUa y Deo aliquid teftant* 
dufeiant i jujhibere fidem ; h*c y in Deura falutari animi fiducia recumbere. 

IIL Caeterum haec uti in Scripturis non funt fundata, ita ex mera He- 
braifmi ignoratione ortum habent Nufquam Scriptura ea locutionc 
utitur, Credere Deum. Paulus dicit "«^ *** irt , Credere quodfit. Heb: 
xi : 6. Etin Deum Credere, Hebraifmus eft, abantiqua tam Graeci quam 
Latini fermonis puritate defcifcens. Scilicct Hebrxi fuum pDXH pro- 
, mifcue conftruunt vel cum 7, vel cum 3 , eadem fignificatione. uti P£ 
cvi: 13. VT3T3 U'DIW, & crediderunt in verbis ejus , & vers: 24, t*s*S 
VO*n WQKSI, non crediderunt verbo ejm. Id , ut pleraque, imitati funt 
Helleniftae, & Sacri N. T. Scriptores. Pro exempio fit , Joh: v r 1 1 : 30: 
ffViVc^F tlt ivri^ v: 3 1. de iifdem, *%**uml*** *vrS. Unde pjftet admodum 
eos errare, qui fcifcunt phrafin in aliquem credere eum xeligiofum animi 
affeftum fignificare, quo folus Deus honorandus eflL Quum exprefle 
dicatur, Exod: xiv. 31. m^ fWMI mrra tyoJM & crediderunt in 
Jehovam& in Mofen fervum ejm. Similiter 2 Chr: xx: 20. Fallunturitem 
qui ri credere in Deum y vel/« Chriftutn y defcriptionem vivaefidei continere 
autumant, quum prim de Ninivitis dicatur Jon: 1 1 1 : f . pofterim de Judaeis 
Joh: 11:23. quibus tamen non credebatfe Chriftus. v: 24. Quemadmo- 
dum contra de viva & falvifica fide dicitur altera phrafi Joh: v: 24. Qgi 
crediteiquimifitme y habetvitam atsrnam 9 & Aft:xvi: 34. de Commenta- 
rienfi, «*w***v rS s-$s. Phrafesindifainiinatimufurpantur. Vide fis 
eruditiflimas Gomari obfervationes in Joh: 1 1 : 2 3. & xi 1 1 : 42. 
r« i*i IV. Deum quando dicimus, intelligimus eo nomine Ens inftnite perfe- 
qud aotec ^unt^ q m d aeterorum omnium extrafe Autlor & Dominmfit. Haec enim eft 
communis illa notio, quam omnes gentes,fingulae fua Hnqua exprimunt, 
quotiefcunque de Deo loquuntur. Credenti autem in Deum ante om- 
nia neceflarium eft certa animi perfuafione tenere, ens tale perfe&iffc 
mum revera exiftere. n*r »«m **> ti? «y#«^# ;*#*** rS s*s > *n *v*\ Heb: 
. xi : 9. Quandoquidem autem Bdes Maturant fibi fubftruit , cui Gratia 
fyvelationem fuperaedificat : videndum/raweftquidNatura hic docere 
queat ; tum quid fides Chriftiana perfuafioni ex natura hauftae fuperaddat 
tfle Deam V. Exiftentia Dei tam neceflariae & evidentis veritatis eft, ut re&e at- 
*^ xninii tendenti vix quicquam certius, notius, evidentius, occurrere queat Ex 
ipta ilia Deitatis notione, cjuae omnibus communis eftgentibus , id cla- 
ret. Qui Deum dicit, dicit Ens infinite perfe&um. Id autem nequidem 
cogitatione concipi poteft, fine exiftentise fuaeneceflitudine.Quum enim 
pene&iusfitexiftere quam non exiftere ; neceflario exiftere quam con>- 
tingenter & ad arbitrium alterius exiftere ; abarterno exiftere,& inaeter- 
num, quam aliquando exiftere, & aliquando non exiftere : fequitur, in 
eflentia Entis perfeftiflimi exiftentiam,&; eam quidem aeceflariam atque 

aeternam 



. i 



De Fide ExiftentiaS Dei. . 3f 

artemam includi. Adeo utnon magis idea Entis periediflimi , fine ne- 
ceflaria exiftentia dari aueat, quam idea montis fine valle. Porro , qui 
negat Deum efle, fimtu dicit impoflibile efle ut ens perfediffimum ac 
aeternum exiftat Nam fi aliquando efle incipiat, non erit arternum, ideo- 
que nec perfe&iflimum ideoque nec Deus. Quod autem non eft, nec 
incipere poteft efle, id efle impoflibilc e(t Et juxta hanc hypothefin, in 
conceptu Deitatis includetur impoflibilitas exiftentiae. Quod tam eft 
contradiftorium,ac fi cjuis dicatin conceptu ejusquodinfinite perfe&um 
eft inciuditur neceflarius magnae perfe&ionis defe&us. 

VL Hanc exiftentiae fuae cognitionem menti humanae tam alte Crea-g^^ 
tor infixit, ut omnes natura magiftra ad eam fapiant. Rom: i: 19. T? qui rcnfii 
yp*ri, t* $s2, id quod de Deo cognofci poteft 9 manifejium eft iniis. Dem enim* ™***** 
id iis mtinifeftmn fecit. Atque haec eft quam vocare folent mgeni- gtmX11 
tam Dei cognitionafi. Eufebius in Praparationibus. Evnngelick Lib: II* 
Cap: v.non male dLxit»^^**^^^,^^»^ 6uMf«riri notiones qua* 
rmn fibi quifque mr.gjier eft, autpotius quarutn quifque maglftrwu Deum habeU 
Quod non ita eft intelligendum, quafi infantes jam inde ab utero aftua- 
kmDei fcientiam haberent, quippequod verbo DcU teftaifti ipfos non 
noffe difcrimen inter dextram & /tnijtrtim fuam, Joru 1 v: 1 1. & univerfali ex- 
perientiae, repugnaL Neque tamen tam tenuiter id interpretandum eft, 
quod Deus iolummodo facultatem fe cognofcendi homipibus dederit, 
modo iflius rei argumentaipfis clare proponantur ac demonftrentur, vel 
modo quisfecultateifta bene utatur ad argumentaiflainveftigandaiquali 
lam laboriofe operae foret ad illam Dei cognitfonem pervenire. Sed noc 
volumus, Deumfui ipfius veftigia tam alte penitis mentibus impret 
fifle , ut homo poftquam ad ratiqnis ufum pervenit, non poflit non 
fepe de Deo cogitare, neque aliter cogitationes CLlas nifivifibifa&a 
expe&orare. 

VII. Pulcherrime Maximus Tyrim > Pkflofophus Platoriicus, Dijfert: *jjjwi 
1. cujus infcriptto eft, QuidfitDeusfecmdumPlatonem: 'z* & ifoiw '["c^cul 

rf £*p*A>1t*i»n iv* wk mmi rpU * *9m W **rrW> xmi m*«tr$it w»<^, «w x tr*> 
vXtrnpt,» pi* rut «>JW*jm7/» $hmTnt*'nB.if*tl£s *W'» iW^rfw X W> .ifo. 
Zin iX*W**t ****** «*<' intixtn mt %*r»xt{&*> »* «jwr i+n(fo **i **** twtsZ/u* 
t* yi**t +9vn ri 3*?«. Jwmrt ** x ( *%' iWW Atymfc '«xmt**. HoC efteX VCP- 

fione Heiiifiana : Quodfiab omni *vo Jutauttresexiftiterutit, tam abjecli ho- 
ntmes, utfine ulltfenfu oberraretit j quorum veque luceni certatd bculL, neque avm 
tumfmituni aures admitterent* anima vero ac praftantiore fui parte mutili tffhnk 
irrationa{e 9 fterile, atque inutile htfnimm genw, ut fi leom&fine ftmacbo^ be- 
vem fine cvrnibuf , aoem fme alk dicas: ex his nihilifmirihs bominibm* alL 
quid de Diviqa natura intelUgest nam &'inviti hocfciunt, & itrtiti dicum. 

£l Neque 



Tyrii 



jtf v ^ Exerdtatio IV. 




tifaxiam. 



<t9> UT* tUkrs&-gfC4M rtts 

ante doBrinam numen v 
aliquadejfeyerfuafifumm > eo rejpiciendum, adidproperandum. Credoquefic ani« 
mos nojlros habere ad Deunt , ut viju pradita ad lucem. 
Quod & VIII. Hucpertinet confcientia, non uno modo hominem de exiftentia 
j^mi^if" Dei convincens/ i. Quum Dei inpe&ore humano vicaria, & legum 
evindtmui-ejusdepofitariafit; Dei nomine quacfacienda, quae fugiendafint, incul- 
cat : idque taiita cum auctoritate , ut etiamfi rerum Domini tiniendicjue 
Tyranni millenaedida ex adverfo fanciant, illa tamen occulto ingeminet 
- fuiurro , fibi magis , &, cujus nomine loquitur numini , parendum efle , 
(juam quibuscunque hominibus.Brevibus, & ut legiflatorem decet,*-"' 7 * , 
inquit, •*•* W r£ M. Omnia mihi 9 & Deo. An± EpiBetm Lib: i v. Cap: 
vi 1 1, Id eft quod David canit Pf: xxvi i: 8. 1 37 iDKlS , tibi i. e. pro 
te, tuam vicem, tuo loco, dicit cor meum. 1 1 . Quum intimorupi hominis 
fecretorum gnara fit , nullaque vel miniijna cogitatio,nulla quantumlibet 
exilis animi motio clam illam efle queat, fimul teftatur aHum adhuc prae- 
terfeeffe, flui una fecum factorum, di&orum, cogitatorum % omnium 
fdentiflimus eft: cujus rei gratia etiam •WW. confcientiadicitav, quafi 
una cum alio, (& quo nifi Deo ? ) fecretorum hominis fcia. Et hoc quo- 
que refoedtu «w/fcw *'*> confcientia Dei nuncupari poteft. i Pet: 11:19. 
j 1 1. Quando de homiiiis ftatu & adionibus judicat, facit id fub Deo, & 
in ordine ad Deum. Benefadta etiamocculta, etiam male ab aliis habita, 
laudans, docet, probi viri lattdem, non ex kominibmjed ex Deoejfe: Romn 1: 
29. & quando illapladdiflima tranquillitate remuneratur, etiam, & pne- 
cipue quidem,in articulo mortis,oftenditDeum efle *;r&*r##Tv iis quiip- 
fi ferviunt Heb: xi : 6. Quando ob malefada hominem increpat, accu- 
fet, condemnat pleftit, fevoque flagello lancinat, licet intima homini, 
& pars illius fit, tamen k partibus Dei ftat, neaue penfi habet quantumvis 
fuoillo teftimoniohomogravetur; & velmilliestacere jufla, & vim pa£ 
fa, & exfe&a prope, &cauterio ufta, tamen exfurgititerum, & inftat acri- 
ter, nequicquam obnitente reo. 1 v. In omnibus hifce ad tribunal Dei 
dtat hominem, innuitaue cun&a ibi revidenda efle, atque exactius judi- 
catum iri de fingttlis : & pro ut hic iila fententiam pronunciavit, ita vel 
confidenter ad Deum accedere, velad ejus cogitationem contremifcere 
&tit : idque tam valide,ut nulla fe vi creata in htfce operationibus fuis im- 
pediri patiatur. Si cor nojhrum nos condemnet, Deus major efi cor/ie noftro, & 
novit omnia. DileSti 3 fi cornofirumnos non amdemnet, amfidentiam habenm apssd 
Deum, 1 Joh: 1 1 1: ao: 2 1. Pleraque horum brevibus complexus eft Pau- 
lusRom: 11: 1? Neque funthaec infirmarum mentium terricukmenta, 
quae fortiores facile eludant Nam etiam audaciflanos tepe conftri&os 

tenet 



De Fidc Exiftentiae DeL , 37 

tenet confcientia, & profligatiffimus quifqu^etiamfi fpem vultu fimulet, 
premit altum corde dolorem. Sardonius feroculorum iftorum rifus eft, 
intus urgente ftimulo. 

IX- Confcientia haec, quum tam valide homini commonftret Deum, h«c pwp- 
*jus nomine omnia agat, ad ipfum cuncfa referat, Dei denique in anima J* SSS. 
vice$ gerat, Deus gentilibus difta fuit Hinc Menander apud Plutar : In ncs Ls 
Platon : Qu*ft. I. • '*' ** s t ***** • *•' • Mens enim noftra Dem eft. Eurifides £™^£ 
fimiliter citatus Gital^ro in notis ad Marcum Antoninum. f: 432. • >** >*'c 
fifuw im i> iUr» $*•'* Mortalium cuique fuamens eft Dem.Quo nihil aliud, opi- . 
nor, innuebant, quam quod fenarius ille dilucidius exprimit: *fr.u **-*- 
r*> i nmtikrts $t» *. \ n hommibm confcientia Dei inftar habet. Sed nihil praecla- 
lius eft illo EfiBeti apud Arrianum Lib: 11. Cty.-Vlll. 'o«« hb* 

Srt !•• f r^i^tttiMr yvpU&ti $Ut wt^I^ttt rU**t, W *yp4ttt > hxttt pt Xiytt» *&*& 
r/rm V &">■*> t («*».$ f rdvlf <pi'ti*f ivrif . , . . . ivrS it $iv **iiil& #«■*$** x*f «>^*»* 
Tfr* W imW^) ** ***XP m T*vl* i&vftupt** «W iriWr,« wuVW?<&* rnt rivrS QvcatU 

**} &fzix*rt.Kefcisne te Deum nutrhrc ? JDowi exercere ? Desna circumfers 9 mifer 9 
£J ingnoras ? Fortajfe de externo aliquo, argenteo , v*/ /iww , /09**' me ofimtris. 

In te iffo eum fers Iffo autem Deo intrinfecus frafente, & omnia tum 

mtuente tum audiente , non verecundaris ea cogitare & facere , ignare natur* 
tu*> & invife Deo? Ob eandem rationem Plato 9 in Philebo 9 M* *•**»" 

pvrtxMe, rtvtrip 3-iip tJ? ifrntr ivtoTf, rir Xiy*r > hmQtttpmu, myftice AtheOS VO- 

cavit , aui Deum m iffis babitaniem 9 rationem nemfe carruntfunt. 

XL Ipfaquocmemens , ad fe Jnfam attendens, ignorare non J^-JS^TST 
teft , fe uti k Deo, ita & ad JDeum, fa&anTefle. Quum enimrarenon n °" 
xlarum illi & evidens fit , quod- non ultro & deliberato confiHoP^^* 
in hoc quod geftat corpus habitatum conceflerit; neque id D c£mfc! 
fibi ipfa febricaverit ; & fubjecerit; neque etiam ipfafciat, quomodo *»»«*&• 
membra fibi fubjefta moveantur ^d voluntatem fuam ; neque antequam 
in corpore hoipitaretur ullibi fuerit } neque parentum confilio & po- 
teftate hoc fit quodeft; neque fibiipfa dare poffit quod deefle iibi 
videt; neque in femet ipfa exiftentiae fuae caufl&m inveniat; fateri 
cogitur fe fadam efle , ideoque ejus efle qui ipfam fecit Qui non 
poteft alius efle a Deo. A quo quum fada fk , ad eum etiam 
fedam efle necefle efi Oculus ad lucem eft , auris ad fonos, lingua ad 
fermonem,fermo ad interpretationem mentis. Mens ipfa ad quki? 
Nempe ad id quod ipfam expleat quo cognito fapiens , quo amato fan- 
da, quo potita beata fit Quod & fe ipfa melius fit , & rebus omnibus 
creatts auguftius , & quod appetitui fuo in infinitum tendenti fatian- 
do abundantiffime fufficiat, quod denique Deus fit Id fi non eflet,neque 
fepofle efle, &eeiamfi ipfe eflfet, fruftra fe efle, & ad nullam conve- 
nientem finemefle, liquido, modo attendat, animadvertit Exfecat 

£ 3 jnentem 



3$ > Exercitatio IV. 

mentem fiiam qui non dicit, ubi efi Deus quifecit nte, qui dat eantka noBe. 
Job; xxxv: 10- 
tdemexcx- xi. Sed praeter ingenitam iHam cognitionem , cujus argumenta in fe 
Itcr^um ipfo homo invenit : eft & alia quae ex caeterarum creaturarumconfidera- 
coniidcra- tfone hauritur Hae quum fibi ipfis dare non poflint ut in exiitentia fua 
dSitux! 1 * pcrfeverent, neque a fe ipfifrfaftae-funt. Et fi per fingulas eamus , quan- 
tum cogitatione pertingere valemus, deveniendum tandem erit ad cauk 
famprimam, cui eae, quaeprimaeconcipiuntur, exiftentiae fuae initium 
debent 9 & in cujus aeternitate , quum neceflario a fe ipfa &fine initio 
exiftat , cogitationes noftrae , velut in immenfa abyflb , abforbeantun 
Infinities Sacrae literae,inculcant, ex Creaturarum contempiatione fupre- 
mi Numinis exiftentiam indubitatis argumentis colligi 
S cjT XH- ' E ^* Wr * T " teftimonium exftat Jobi xi i: 7. 8. 9* Eninrvero roga 9 
aii: 7. 8. 9* age,}>ecudes & docebunt te, & alites cceli , & indicabunt tibi &c: Quis nm 
novitper otmiia bac, quod rnanus Deifecerit hoc ? Ablegamur ad colioquium 
cum creaturis , ut edoceant nos de Creatore. Cblloquium iilua non 
poteft aliud notare, quam attentam creaturarum confiderationem, in or- 
tu, in eflentia, in facultatibus, in operationibus fuis, in ordine ad fe invi- 
cem, inlege cuifubfunt, &quae ad confervationemuniverfi inviolabili- 
ter obfervatur. Refponfum quod dant, do&rina quam promunt, eft de- 
monftratio Deitatis. Namquum fe ipfas producere non potuerint , ne- 
que adhucdum fe confervare poflint, multo minus fe fem fapienter gu- 
bernare , ut quaeque # fuo ordine & habeat quod ad exiftentiae fuae conti- 
nuationem facit , & ad alias juvantfas comparata fit, & toti univer- 
fo famuletur , uti in familia ac civitate pradentilfime conflituta * r 
etianl filentes cuivis animum advertenti inclamant, fe potentiflimifi- 
mul & Sapientiflimi numinis manu , uti fa&as olim efle , ita etiam- 
num regi. £t notandum colledionem hanc non traditioni alicui 
wmrc«rmc*Nr* > f e d ipfi creaturarum inftitutioni , omni etiam humana 
traditione fepofita, adfcribL 
K; «^ 1 *. XEtt. Non minus validumeftillud Pf: xix: 2. 3, 4. f . quod brevi pa- 
j. -f. 5. raphrafi explicabo. Cceli enarrant ghrian Dti. Nam quum Thronusip- 
fius fint, afiabre ab ipfo faftus, teftantur de ejus Potentia , Majeftate, & 
Opiiientia, Etopmmanuumejutmdicatexpanfum. Clamans fe non nifi ver- 
bo ipfius coaptatum efle , ut inferiora fuperioribus coramode uniantur, 
& terreftria, mfluxu coeleftium, per expanfum fe iis communicante, fubr 
fiftant Dies ad diem eru9at diBum , £# nox ad noBem ofiendit fcientiam Hae 
tenebrarum lucifque viciflitudines tam exafto , tamconftanti ordine, fi. 
bi invicemrefpondentes, illa folis fiderumque vertigo , nec tardius rep- 
tans qnam olim, nec praecipiti magis motu rotata , fed confervans adhuc 
xnodum curfus priniogenium , curatarum viciflitudinum harum caufla, 

iapien- 



De Fide Exiftentfe Dei. + J9 

fipientiffimum Reftorein arguunt. Nullaque dies eft , nulla nox , qufn 
ftprofealiquid de Deo dicat, & atteftetur alteri, praecedentis veluti 
diltipulus, & fequentis magiften Non efl diSfum ,• & nonfuni fermones , 
mn auditur vox eorum. Non docent verbis; quiafi dicto docfltent, cum 
difto defineret inftitutio. Non erudiunt fermonibm , qui in cpncatenato- 
rum fubtiliter argumentorum nexu confiftunt; quibus fieri vix poteft: 

3uin aliqua infit obfcuritas. Non auditur vox eorum, cujus fonus obtun- 
eret nos nimio fragore. Sed coelum, & femper , & clare , Scfuaviter do- 
cet : quafi in fpeculo videndas exhibens Creatoris fui virtutes. Nifi ita 
interpretariverbavelis; (quodnequenobis dtfplicet) Non ejl fermo, & 
ncn funt verba,ubi non auditur vox eorum. Quantumvis inter fe populilin- 
guis differant , & Grsecus Barbaros non intelligat : tamen ad omnes pa-» 
riter erudiendos communis coeli fermo eft Nec quicquam praeter fo- 
cordiam obftat, quo minus alieniflimi quique ex unius veluti Do&oris 
ore proficiant, Cfljr NOP pttfl ^33, in totam ternon exivit linea eorunu 
Talis eft coelorum inftitutio , utpraeceptorum , quipueros docent lite- 
ras; iiguras nimirum elementorumiis delineando. Ita coeli radiis fuis 
lineas ducunt, &quafielementa, ex quibus, interfe combinatis, varie- 
que jun&s, integer fapientia liber componitur. Id notat ip. ut Jef: 
xxvni- 13. TpV yp: Lipea adlineam. A quo non multum abludit 
Grsecorum &*Fy« , quo utitur Apoftolus Kom: x: 18- quod non 
tantummodoywww» , fed & literam apud Plutarchum in Fabio notat: 
cjuemadmodum in Lexico fuo obfervavit Scapula. Et haec quidem 
hnea m totam terrarn cxivit , & in extremum orbis habitabilis vocabula 
eerum. Omnes homines , five in habitabili , five defertiflima 
terra fint , hoc Magiftro erudiuntur. Nullus eft orbis angulus, 
ubi figurae coeli , quse totidem Divinarum perfe&ionwm argumen- 
ta funt, non cernuntur. 

XIV. Haec quum fimplex , & verbis conlbna , & Deo digna explica- ^^ l0 _ 
tio fit, peflime Socinus, hic pro confeflb fumi, non ex coelorum in{uitu tmn peffimt 
probari, contendit, quod creati a Deo fint : negatque eos Dei gloriam *°jj? usp **" 
narrare nifi iis qui aliunde de Dei exiftentia & mundi creatione perfuafi 
funt Et quae ae tota teara ad quam exivit linea ipforum canuntur,ad fo- 
lam reftringit Judaeam : addudis in eum fenfiim Pf: xlv: iy.cv:j.Sc 11:8. 
Quseaudax fcripturarum perverfioeft 1. Etenim Pfalmum infpicienti 
clarum eft, vatemduasDeum agnofcendi vias monftrare, quarum altera 
natura eft, quamdelineatab initio ad verfum 8: altera revelationis, quam, 
utmultoperfediorem,exornat deinceps. Neque hanc ilH, fed illam 
huicpraeftruit 1 i.Neque ita verba Pfalmi interpretanda funt, uti Socinus 
facit; Pirmamentutn indicat quale fit oprss, feu celebrttt opm. Sed, firmamentuin 
indicat <$m manuum eju$. i. e. annunciatfe opus Divinse omnipotentiae efle. 

Quo 



40 ** Exercitatio IV. 

Quo fcnfu & coeli, & Sol, &Luna, &quotquot funtrutilantta fidefa^ 
Deum celebrare dicuntur: quia, quum ipfo praecipiente condita fint, 
homini ad Dei laudes decantandas uberrimam fuppeditant materiam. 
Pf: cxxviif? 1:3:?. iii. Neque id Judaeis duntaxat, fed ea lingua quas 
& IfraeKtis, & Graecis, & Barbaris, exaequo intelligibilis eft. Non enim 
fe gentibus quoque olim«»*w«V^rehauit Acfcxiv: 17. iv. Idque 
per totam terram, ufque ad extremum orbis habitabilis : quae fene an- 
gufto Judacae ambitu neutiauam continentur. Nifi quis intrajudaeam 
quoque ar&are velit quod ae Evangelio, cuhis creatura praedicato, Man 
xvi : 1 j. iifdem verbis exponit Apottolus Rotn: x: 1 8- v. Nec potis eft 
' haereticus ullum fcripturae locum aflignare , ubi tota terray & extremum 
crbis habitabilis, ita jun&is vocabulis, folum Judaeae traftum notet Nam 
quseprofert teftimonia, ea aliena funt. Pf. xlv: 17. eft prophetia de vo- 
catione gentium, ut patet ex vers: 1 8. PC cv: 7. Judiciaipjim funt in omni 
terra^ nulla fpecie ad Judaeam reftringitur : quum in toto orbe judicia 
exerceat,&eaauaeexercuitinpopulofuo publicata fint gentibus, Per- 
per: m confundit haereticus judicia operum Dei cum judiciis legi$ 9 quas 
quondamfolis patefecerat Ifraelitis. P£ cxlvii: 20. Et etiamfi dare- 
mus Judaeam qxjandoqueomnem terram dici, nunquam tamen finesor- 
bis habitabilis tam exiguo terrae angulo terminantur. Pf: 1 1 : 8- fermo eft 
de Regno non Davidis, fed Chrifti, cui dataefi omnis potejias in cmlo & in 
terra : Mat: xxv 1 1 1 : 1 8- ** dominetur a mari ad mare 9 & a flumine ufaue ad 
terminos orbis terrarum.W: Lxxii; 8- vi. Quamvis ea phrafis alibi id ugnifi- 
caret, tamen hic id fignificare non poteft : quum de omni ea terra hic 
* a^atur, ubi folis confpicitur linea, oc lucida tela diei, & maturans om- 

ma fentitur calor. 

Centiiibuf XV. Etprofc&onifi frontem de rebus periifle dudum compertum 

ipfis hac in foret, peflimos }ps fcripturarum depravatores mruborem dari oportuit 

££? C0C " fet^ prudentiorJHbus Gentilium : quorum bene multi, ex fola coeli fide- 

runiquej atque ordinis qui in univerfo confpicitur, confideratione, ad 

numinis agnitiqnem excitatos fe convidofque fatentur. Notum eft 

Platonis illud : ••***•* M*™ *Wfr«< tMmn *>$*'*•**. Nunquam coelum ho- 

^ mines dbcere cejfat. Cui confonum eft Lucilii illud apud Ciceronem, de A&?- 

tura Deorum Lib: 11. QQid enhn potejl ejfe tam apertum tmnque perfpicuum, 

quum ccelurn fujfexbnuf, Cf*lefliaquecontemplatifumm 9 quam ejfe aliquod numcn 

fraftantijfinuementis, quo hac regmtur? Et pauculis interjettis: Quod qm 

dubitat, haut fane intelligo, cur non idem 9 fol fit , an nuttus fit , dubit&e 

fojfit. Quid enhn eft hoc illo evidentim ? Adde & alterum illud ejufdem 

Cicewnis ex Or.it: de Harufpic. Bgfpo : Quis efttamvecors 9 qui 9 quum in cmlum 

fufpexerit, Deos effe nonfentiat, & ea> qua tanta mentefiunt 9 ut vix quifquam 

arte uUa ordinetn rerum ac viciffitudinem perfequi piyffit, cafu fieri fittet ? Sed 

quid 



DeFide Exiftciitiae^Dei 4»> 

qoid fingnlos rij&ror? Uhiyerfos ciyes faos, ex caeKafcimadverfione~, ad 
agnitioneni Divinitatis lege lata obftrinxit Locrenfmm Legiflator Zaleu- 
cm. Is enim, tefte Diodoro Siculo, Lib: xx i. ***«£**• **t<&* ## *tzn* **»*'* »«a*«- 

$trf*w > nfi*r* v**V r£t Sx-Mf** 99 Si*9. 'EvB-vfyctfitrf&ttufium rne •*»* ttfufiri *€ 
•1« Jf« rVf xurctxSilms iw r jf icitot <x*rr*» *-f«r«v *<jf**£u9 %*} wmtcS-ui B-giif tlt*h W 
r*ts h*wi*is iwwxwu» r*» *'{«v« j> , xctf rnt ittutirfiwit xtU r*(tt » n^itttt » « rv^vf» vir 

«#*£#*•* tlt*t r*vl»rd ™*?**v*rfu*r*.Adlegescomponcndas apopulo deleclus,novafi* 
+ quefancHones qgrejfus^ftatim a Diis coelejiibus initium fecit.ln ipfo enim novi operu 
exordio bac prafatur: Ab incolisfua urbis requiri 9 utante omnia certo perfuafum 
babeant, credantque efle Deos 9 & mente ccelum intuentes, & mirificum ejus orna- 
tum Atque ordinem* noncuJmfortuiti 9 nec hominum illud opificium ejfe 9 judicent. 

XVI Quid porro ad fententiam noftram evidentius eft , famofo iUo «^^ 
Pauli dicto? Rom: I. 20. Invijibilia ipfius a creationemunii rebus faBU aniwad- 

verfa conJpiciuntur 9 ejus tum aterna poteutia, tum Divinitas. Ubi nota i.Quid 
de Deo cognitum efle dicat Apoftolus. 1 i.Quo modo. 1 1 1 .Ex quo tem- 
pore. iv. Unde. 

XVII Quid de Deo notmn eft ? Id primo gpneratim exponit Apofto- 
h^s. rd iif£* dvrQ. uwifibilia ejm: (mentemenini efleDeum, ab omni cor* 
poris mole fecretara, nullifque oculis fpeftabilem, inter primas notiones 
eft) tum fpecialius. 1. Petf«H/M<ejus*quae folo fuo nutu, fine admmiculatio- 
ne ulla, fine ul&praeexiftentis materiae oportunitate, eo folum quod vult; 
omnia facit exiftere; & donec vult, in exiftentia fua permanere. 1 1 .Mter* 
mtas 9 .quae nec initium, nec finem dierum,nec cum fluxu temporis com- 
mune quicquam habet Nifi enim ab aeterno fuifletDeus* non efleL Nam 
quod non f uit ab aeterno , nec^ue produci poteft , illud non eft. Produci 
autem Deum, a ratione omni alieniflimum efl Et quodinitium non ha- 

buifc , id neque fiosmhabere poteft. Nam ^cauflam neceflarise exiftentiae * 

m propriis peifecttonibus .fuis poflidet Subtiliter alicubi Ariftoteles , « v 
il *9m£# * W *\h * t *«. Necejfario r & femper 9 fmulfuuu Etnifi aeternus eflet 
Deus, non pofletefleformator temporum.Eleganter Synefius Hymno nu 
. T(«i<riu tn lUrp* /iC* r Qge aTite fubjhmtiam es mms 9 Mutidi I{adix 1 1 1 . ®««W, 
Divinitas. Quae hic fignificat virtutes & decentias Dei, inprimis quod fi- 
bi ipfe fufficiens fit, 0nuSius rei indigus. A&: xv 1 1 : 2 5 . tum etiam *xi*» il- 
btn quam habet ad creaturas , utpote omnium Pominus, & idcirco ab 
Dnmibus amandius colendufque. 

XVIIL Quonwdo haec cognofcuntur ? Na«V«« x*$*t*T*t. Mente perfyiciun- 
tur. 1 . Etiamii corporis oculis aipedabilia non fint , funt tamen menti aq 
animo afpedabilia. Sed animo , twn , attendenti , ac qonfideranti ; 
non torpenti , neque fe ipfum impie excaecainti. 11. Tali menti 
cmjpiciuntur. Tam enim promta eft h?c cognitio , qualis eft eorum 
Symb. Apojl. .F quae 



4i JExercitatio IV, 

quae fattt ocu&s fbbjeSa fiddibus,veluti foUs qui orbem iDuftrat, lunaero, 
aut iiderum : ita ut homo jureexigere non poflit ampliorem & eviden- 
tiorem eorum demonftrationem. 

XIX. Ex quo tempore haec ita confpiciuntur ? • W mt «#< «•'*?•». /i c^i. 
** *»*&<#. Nonnulli hoc conflruunt cum antecedentibtu, hoc fenfu, qu* 
hrvifibiliafueruntjam inde a condito mstndo : fed quum ea quae ad Deum per- 
tinent in fe & femper invifibilia fint, melius eft ut ad fequmtia id referatur, 
Conjpiciuntur a Creatime mundi. Id rurfus duplicem poteft habere fenfum: 
primo , utargumentum cogmtimu notet , quafi dixiflet, ex confideratione 
aeationis mundi , ut Mat: vi i: 1 6. '*w "> «*■** «W» > exfruSHbm eo- 
rum co^ofcetueos^fecundotnttempmGgixScct: innuente Apoftolo,quam diu 
mundus fuit, & in eo homines , tam diu virtutes hafce Dei affulfif- 
fe hominibus. , 

XX. At/wipcarumcognitionempoflunthaurire? r &*•*?**. Ete- 
nim quae extra Deum oculis fe noftris ingerunt, teflantur fe effe 
**»tp*r«> resfaSai ; h. e. fe habere cauflam , fabrum , archrte&um, at> 
trueitaad**W> **> •^'hominemmanuducunt, qui utiab imperfe- 

* ttionibus rerum aeatarum cft immums , ita omnes earundem per- 
feftiones eminenter poffidet 
MirtSocini XXL MinimeftquomodohaectorqueatSocinus. VermvifibiluDei 
Mlfio intelligit wjry?(TM Evangelii, quae abfamdita dicuntur A cmftitutime mundi. 
Mat xni: 3f. JEternam Dei dhhritatem , didat tffeidquod ms Deusper- 
fetuofacere vult. (quo fenfu Divinitatem enuntiari ait Cot 11:9.) & ater- 
namprtentiam, vult eflfcpromijpmes qua nunquam intercident£quo fenfu Pau- 
his luperiusdixeratEvangefium dkpotentiam Dei verC itf.)& «W/«fo rc 
fert ad miracuta k Deo, Cnrifto, & Apoftolis edita. 

XXE Ad quae haec obfervamus. 1. Pervertit haereticus fccfum Apo- 
ftoE, qui eft, Gentiles, fcripto Dei verbo carentes , convincere peccati, & 
meritae maledi&onis, utt e jufdem rei convincit Judaes qui verbum Dei 
fcriptum habuerant, cap: 1 1 : 17. &c: ut exinde concludat, utrofquefola 
Deigratia,perfideminChriftumdebere juftificarL Cto: 111:9:23:34. 
XJnde claret, Apoftolum hic confiderare gentiles, inftatunatura, ante 
omne mq uag ipns fafta fit Evangelii pradicationem. 

XXHl. 11. Pervertkitem w^Apoftoll Nam 1. Aliudfunt **V 
—rwHSy aliud myfteria Evangelii, quae unqnamillo vocabulo exprimi, 
nequidem conatur probare. Apoftolus hic oculos corporis opppmt oco- 
lis mentis, & quae ilhs vifibiEa effe negatjbis vifibilia efle aflent^quomodo 
& Deum *if*r» dicit 1 Tim: 1: 17. Quod attinet Mat xi 1 1: *?. ibi& 

ShrafisaEaeft, &resdiverfiflima: ficuthicPaulilocus cumilloChri- 
idifto inepte contendatur, 1 1. Toto coelo diftant atferna Divinitas , 
&id quodDeus nos perpttuo vuk fcccrc Qtiaepro iisdein veoditare 



Dc Fkfe ExKteatfce Dd « 

eft homtois *m m $ $t $m p m im /*»?» »w»w qui candtda vcrtit attk Qut 
auftoritate,quottemt^ quolibet 

*— ntore, probabit>Divinitatem efleidguodDeusnos vuitfacere ? Nam 
leo fine CoL i: 9. profert, non nififiirentis animi rabies eft. Non 
exftatibi*»"*» ut hic ; fed M w. Nequeillavox notatibiquodkno» 
bis fieri vult Deus : (quomodo id faahitat in Chrifto, & quidem corpor* 
liter?) fedfignificat ipiam Divlnam naturanvqua? in Chrifto, non typice 
&umbratice , ut oiim intemplo, fed vere & realiter refidet 1 1 1. Nufc 
quam aeterna Dei potentia promifliones ejus notat Evangelium dict. 
tur potentia Dei, quia eft efficax ad fahitem : voce potentiac in nativo 
fuo fignificatu fiimta. Neque enim vult dicere Apoftolus, Evangelium 
efle promiffionem Dei, fed in convertendis eleftis fuis per precucatto- , 
nem Evangelii, concomitante Spiritu Sando, exercere Deum fitferemi* 
wenummagniutSum vtrittmiffius. Eph: 

1: 19« rv. Nonfolentetiam miracula «W*-a* vocari, fed ***>«* 9*m$$m 
W<w* ni***remk Deo cmiitam notat >A9T * **f $*p» *"*/*+ »m£i'mr * 
Ifftus emmfaSitr* fumus, creati &c. Eph: 1 1: 10. «••*** & «•/**» aqui- x 
pollent Uti etiamfcelefte oUm Ariani Chriftum ***** **i *V**m efle 
biasphemabant 

XXIV. Turpe eft tam luculenta Scriptunt teftimonia alio torqueri^ c^ 
ab iisquiChriftianosfedici poftulant: quumGentiks « mundi confi-fc>« m«*. 
cteratione ad Conditorem ipfius Deum adfcenderint Ariftoteles, fivc %££% 
quifq^uisAudoreftLibridemundoCap:xi. 'apx**& **• ** ** *'*& *mto«mu. 

«*'*{*# f fVi wmrn •»0{*'jr«f » mt $m\ hS rtt wdrlm mtf hd 9i8 im7wnmvmm. •*h-&**4****t> 
m**. J? f$i** £$*$ **f «*»rV' mvrmfwtt » $pmm4urm rnt $* rmr* $rmr$m$m. VetUS 

igiturfermoeft, ottmikufyuc fatrius bemsAuty umverfa tumex Deo y tum fer 
Deum conftitutafuiJfe& coagmentata. Neque id antiqua iblum traditione 
nititur ; fed ex imperfedione omaium creaturarum valide concluditur. 
Namtmttanitmrafibiiffafkffi Quas 

quidem proba illatio eft, ex imperfe&ione creaturarum & infuffiaentia, 
ad peifecbfltmum & fufficientem Creatorem adfcendens. Omne enim 
quod imperfedum efle dicitur, id diminutioneperfefti imperfeftum efle 
perhibetur. Etenim perfe&one fublata, undeilludquodimperfedum 
perhibetur exftiterit, ne fingiquidem poteft: uti argumentatur Boethius 
Lib: III .Profo X. Adde ex Gcerone Ub: lude Divinatione. Ejfe fraftan- 
tem alitptam^ aternamque naturam, & eamfuJpicienJam adorendamque bominum 
generi, fulcbrHuiomundi^ ordeque rermm cedeftutm cogit tmfiteru 

XXV. Confirmanteandemveritatem, admiranda portentorum, fa- plulibiu 
turorum vaticinia, fatales Monarchiarum periodi ; atqueidgenus plu-haccvcrit** 
ra, quae copiofeab alifs expofita hic nobis verbo duntaxat repetenda^^^ 
fuerunt Vide Dan: 111: 26. &c iv: W: vi: 27. tdt 

Fa\ XXVL 



44 Exercifatio IV. .:■ 

d« «u* nuu XXVI. Veritati huic de exiftentia Dei , tot .fe ac tam daris tamque 
JfJ^j^ fortibus argumentis ingerenti , firmiter cuivis affentiendnm eft. Nullo 
ta^c. ° l " unquam tempore , prastextu nullo , ea de re dubitandum. Ne quidem 
eo fine ut dubitahdo ad certiorem cognitionem pervenias. Tam evi- 
•dens eft haec veritas , ut nenio, attendens ferio, de ea dubitare ferio pof- 
fit Nam qui Athei dicti funt antiquitus , ii & pauci oppido fuerunt, & 
profligati plerumque nebulones , quibus expediebat non effe Numen : 
& contiadicedi magis ftudio quam ex intimo animi fenfu ita fuerunt lo+ 
cuti , uti is aui aivem atram effe pugnabat : & ita aliquando nuncupati 
funt , quia falfos gentilium Deos rejicicbant : uti demonftravit VoJJfns d* 
Uololatria Lib: i. Cap: i.Ideoquepiumnunquam eft, quacunquedemum 
intentione, huic fe dubitationi immergere. Nunquam juftum eft dicere : 
forte non eft Deus : forte Spiritus aliquis malignus , & fumme poteru 
nos in omnibus his quas de Deo habemus cogitationibus decipit Non 
tamen ofcitanter hsec veritas prsetermittenda,aut temere nohis rei tam no- 
bilis fufficiens cognitioarroganda,ne forte non fetis amemus, mt adore* 
mus quod nefcimus.Qua in re caute procedere,non eft de Deo dubitare, s 
fed denobis, an dtbgenter iatis hac in parte noftro defundi fimus officio. 
FidcsNatu. XXVII. Cun&a quae haclenus diximus , Natura & rath de Exiftentis 
^fibifub- ^ ^ ocere bominem , etiam peccatorem , poffiint Illa fubftruit fibi 
Kdes Chriftiana, non evertens Naturam , fed , per illam, fupra illam ad- 
fcendens. Nimirum ut fcite TertuUiamts ait , Ubro de refurreStione Camis : 
Framfit Detts naturatn Magiftram , fubmijfurm & Prophetiam , quofacilim cw* 
das Prvpketia, difcipulm Natur*. Cui fuccinit Clemens Akxandrinus y Stronu 
Librvi i. p: 710. EditionkParifienfis A0.1641. * **»*/« A-rf € ***«** x ;*. 

itfrcm*kfiH n «';*'& *. Philofophia atttem . Gr*ca -veluti prapurgat & praparat 
animum adftdem accipiendam , fuper quam veritas adificat cognitionem. Quo 
feniu excuiari poteft , quod Lib: vi. p: 648. Philofophiam Naturalem 
appellet *>•***'{«' rS s *« r d XprJ» ftk^ius , ima* Chriftiana Philofophia fcal/u. 
videamus ergo quid Chriftima Fides circaDei exiftentiam huic perfuafim 
naturali fuperaddat 

22^. XXVIII. 1. Facit ut quis attento animo obfervet illaDeitatis argu. 

fioacm. " menta, quae , tam Macrocofmus , quam Microcofmus, fuppeditat n^ 
funSpt* Fide ammadvertimus. Heb:xi: 3. Multa quae ad r * v r*»r* s 9 Dei 
pertinent, & inevidentiffima luce pofita funt,occaeca(isoculis & plurimis 
prartereuntur. Friget, languet, torpet hac in re maxima pars hominum: 
unde fit, ut vel in nada Divinitatis opinione fubfiftant, vcl, fi qui penitius 
in contemplationem numinis defcendant^ contenti fint tenuibus veritatis 
elementis,quae plurimo errore foedant,fic utdum fapere videntur,& co- 
gitationibus indulgent fuis , revera in&tuentur. Iili imprimis qui maH 

animi 



De Fide Exifentte DeL 4? 

animi oeftro perciti maluntnon efle Deum, (quem criminum vindicem 
efle ignorare non poflunt) omnes de Numine cogitationes fufFocare ni- 
tuntur, quae nonnifi invitis obverfantur pectoribus. De talibus fcribit 
ApoftoluS: Rom:i:2g. •* * h*'***** ri» Mp t%i» • » i**y**rthnon tanti ju^ 
dicavertmt Deum in cognitione habere. Hoceft, Ut TbeofhylaStus explicat* 
iwthmifcmtrm» m#mi $f'» improbarunt Deum noJfe.Jtuit inipfispeccatum ** 
iyi uk* i **i f»/* r %s , n <m ignorantia , fedftudii, ut Ckryfojionim obfervat' 
Quale eorum eft , qui Deo dicunt : recede a nobis : nmn cognitione viarum 
iUiirumnondeleSamur. Job:jcxi: 14. Fidesautem Chriftiana fecitutquis t 
veritatem hanc de Deo auiet,&proptereaad argumenta diledam libi 
veritatemprobantia cum cura attendat, & in illorum fe contemplatione 
oblefiet : occtnens Deo, fuavis erit de te meditatio mea^ego latabor in Jehova.[ 
P£ civ: 34. Simulque omnem >4wQl*»> ac vanam fcientiae opinio- 
nem , procul efle jubens , efficit qt homo humilis Dei difcipulus 
fiat^ & ab iUiu&imius ore pendens, in caeteris quae ad Deitatem per- 
jtinent, ab ipib erudiri cupiat ; dicens, Quis eft Do&or ficut ille '? Job: 
xxxvi: 22. * 

XXIX. 1 i.Non contenta eftDivinitatem iis argumentis nofle quae na- Nitito tefti „ 
tora fuggerit , fed nititur infuper Dei de fe ipfo, tam externe per Ver- monio dc* * 
JbumScripturaaim, quam interne per fecretam Spiritns vocem teftifi- 
cantis, Teftimonia CREDIT enim Deum eflfe, quia audit verbum 
ejus, quod tam S^piens , tam Sandum , tam Suave , tam Efficax, 
tantaque Majeftate plenum eflb comperit, ut non nifi Dei verbum 
efle queat Et quemadmodum quis Patrem fuum adefle credit , quia 
notam ejus vocem audit.ita&FidesDeuminmundo efle credit, quia 
auribus fuis iliam Numinis vocem haurit, quae incredibili fuavitatis pol- 
kntia inintimacordisfe infinuans, ab omnibus deceptorum fpirituum 
illufionibus plurimum diftat Et uti fponfa fuetos dile&iflkni Sponfi fo- 
nos audiens, mox exclamat ; Hac eft vox dileStimei, Ecce iUum. Cant 1 1; 
8. ita Fidelis Dei vocem in mundo audiens , novit & difcernit eam 
Jok x: 4. clamatque;. Domine mi. & Deusmi. 

XXX- iii- Nktura confufe duntaxat & generatim Deum aliquem N on docct 
efle docet , fed QUIS fit ille Deus determinata non enucleat. Ma- ""><*<> quo<f 
xhnm Tyrim, antea quoaue nobis laudatus, pofltquam dijfertatione prima^J^^ 
in gea£re nonnulla de Numine dixiflet, ita porro infit, **>* ^''JVDa». 

i i£ d**j?tj*i*s n/Uf iSyt*®* ithivi mrif»%oU yfwftrj r t* (v /liitupI®'. tht* ovou* 

P* 9 * V^ » **t •<*•«• Talem Academicus ille Vates (PlatOiiem intelligiO 
Patrem & AuSorem Unruerfi nobis dat. lUius tamen nomen non edit »• 
T won enim mvit. Haut immerito Clemens Atexandrinus , in Adtnonitione 
dd Gentesy pag: 14. Atheilhii reos peragit Gentiles; atque ejiis quidem 
gemini: primo quod ^ &> i™* Ut* sw» «VmiWi , eum qiti eftvere Dem 

F $ . * * " " igiora- 



4* feerdtatio IV. 

igioraverint l defal, quod r*is *» r «•*** ** # rr#* • •♦' **£#* Wr rtfnrr ipfUfcn* tW# 
******* ifMeosfuinonfimt ejfe eocifihnaverint 9 eos Deos nominantes qui revers 
nonfunt. Eleganter admodum F<j#» <fc Idotoiatria Lib: i. C/tp; iv. /io* 
I8& contigit y utcateo itii apud B. Jobannem Cap: IX. Hic ensm qststmvideret 
Ttlium Dei a que vifum acceperat > rogavit nibilominm quis ejfet Fiiim Dei. 
Nempequia 9 auem videret 9 nefciret eum effe quem videret : ut fi Hegem cernas 9 
& Hegem ejfe nefcias. Shniiiter Gentiles prope omnes eum> qssi vid&ri neqseit 9 
in opere eiucentem viderunt 9 £? clamofo filentio audiere dicentem, effefe opijU 
cem & ^e&orem smiverfi 9 colique a nobis veUt ac debere:fed ad conJfieStssm 
oculos ctaufere, advocem ebturarsmt assres , ac quafi alto prejfi fopore , talem 
imaginati funt , quaiiaforent qst* oculufe qssotidie fubjscerent ; fomnioqsse fsto 
ssmtissm creduli, opificissm ampiexati funt pro opifice 9 divinitatem non tribuen* 
do Deo 9 fed nen-Deo. Quod vere erat veritatem in mendacio detmere. Ne- 
que minus praeclare Hifi. Pei. Lib: iii. Parr. in. Tbefi yi. Quaever- 
ba, licet prolixiufcula, quia rem nitidiflime exponunt , non pigebit 
appingere. Ita ergo ibi: Quamqssam vero aiiqua de Deonorimm naturi 9 
verum tamen Dessm non novimm nifi per reveiationem Divinam . . . NecasL 
verfm ittud quod dscebamm 9 gentes non novijfe verum Deum , objici iBssd de- 
bet 9 quod de iis Apofiolus ipfe dicat fym: i: ar. ***** riw 3Wi. Mam 
sjssemadmodum Oedipus, qssumfe 9 sstPoet*ajunt 9 patrem babere fciret f estm Us* 
men Lajum effe ignorabat : itidem gentes eo natssrse iumine pertingere potsserunt* 
rnt unum effe Deumcognofcerent 9 eumqsteommsbonifontem * nec tamenquhDesst 
iileforety noviffent : smde & bunc «w# 4W» annuntiari iis opusfuit 9 tefie Apo- 
Jhlo in ASHs XVI i: 43. Duplex igisur Deicognitio efi : priorfmtplex 9 qua fci* 
tur ejfe Deum 3 eumqsse fapientem 9 bonum, potenieh^ jssfii remuneratorem^ op»» 
JHties vindicem : altera vero appticata ad certum fubjeSum^ fssta Deum IJraetss. 
Generalem ittam notitiam gentibus concedhnsss : pofieriorem non itenty qssiapr** 
ciaras ittas de Deonotitiat in mendacso gff impietate detinsserssnt 9 tribuentes il- 
tas 9 nonvero 9 Jed falfo nstsmsu: ssnde nonmvijfe Dessm plssrhnis fcriptssrarssm 
tocss dicsmtstr* 

XXXI. Verum Fides Chriftiana novit Nomen Dei 9 cujus fcientiam cx 
dodrina Chrifti Domini hauiit Joh: xvi 1: 6. editque nomen illud, di- 
cendo : Tufolusnominetuo es JEHOVA 9 AitiJJhnus fuper univerfam terranu 
Mlxxxiii:i9. FidesDivinitatemin ipfo Deo agnofcit,&ea quaeDei 
funt non adfcribit non-Deo. Non didt: j->Hf 73 SjTB nw *sn> 
Non-Jchova operatus efi boc omne. Quodeflet 123, alienare, Divinitatem 
& opera Dei k Deo. Deut xxxu: 27. Fides difim9e eum folura 
Deum efle fdt , qui fe protoplaftis in Paradifo , dein Patriarchis & 
Prophetis **»**»' «^ **»*ei*me manifeftum fedt, & denique vifenduna 
praebuit in Filio, humana carne veftito. llle uti verbo fuo jprodamat t 
Sgo, Egpfum Jebova, & uon cfi pruter nse fssi fojfitet. Jet suii: il, 

Ita 



De FTdc Exiftentfcc Dei. 4* 

Ita fides ffii<fidoaflentiens regcrit, nr>/«r iBe fibeva es , JV /k#f 
**/*w* ^. . Neh: ixr 6. Fidefium Chriftianorum eft ita in veritate lo* 
qui, ut vane Tryphon illeapud Lucianum, vel (juicunque Au&or eftDia- 
logi qui infcribitur Phii+fatru: yme yd? ri» u % &4m*i*mwm /fwpWt 

qm IgnotumAtbcnis Deumiuveaimus, aderatstts 9 manikus in Cmlum expanfisjmi* N 
gratiut agcnuts. 

- 

EXERCITATIO V. 

In qua exponftnr, 

CREDEREIN DEUM. 

BREVIARIUM. 

l.CredeninDeumplurimacmpU&itur. 3. Naturaquidemaliquotmdedocet 
beatitudmem in communione Dei confiflere. 3. SediUaccgustiom Genttlibus 
evanuit. 4. Ttdes id longi diftinBius & efficacius docet. j. Heb. xi; 6. ex* 
penttur* 6. CcgnitioifiaDeiexcitatvebanem defiderium ccmmmmuu cum 
iffo. 7. CommunionemDeiJ^obiatamalacriterfides a^ebendk. g. Ao~ 
cedUdiUgpufsdfcrsesSmum. 9. 10» II. 12. Gnorifmata ex quibus quunovi* 
Destm fuum fa&um ejfe. 13. 14.1^.16.17.1%. MagmemefiasnmuinDec 
ut fueexfultaotu gaudium* 19. Perfuafio Naturalu de Numine ideneaqui- 
deme/Hngenerandofiudiofrobitatu. 20. Sed infaucu idfraftitit. 21.33« 
33.24. Ftdes autemm Deumveru fietatu mater efi. 3j # MaquaprudiSa 
funt y nmuque efficaaafunt m omnibusfidetibus. 

HJEc fifflt quxrtdesCbrifiianadeDeiexifiemiaOtdit: Sednul- ck*k 1* 
lopado exiftimandum eft , auguftailbConfeffionisnoftrae Dampi^ 
vert», CREDOINDEUM,nthflaliud in fc compkai J xl,IIA<0,l|fc 
Imo vero continent uniYerfam piae animae in Deom , taa» 
ijuam Salutarefuum^recumbeiiias operofitatem. Cujus ratio enude*» 
trasnunc difcmulis noftris prarformenda & exponenda eft. Compre* 
hendit ergoFi^inDeum,<]pndoinomm u 

Cognitionem& Agnittonem Ularum Dei perfeftionum perquas Salus& 
Beattitudo peccatoris feripoteft. 11. Quacftionemumonis & commu- 
nioniscumBeatoi&Beatinc^ilioNumine. 111. Deifeipfumad fata» 
temoffejrentis alaceemacccptationem. iv. Sedulomanimae fc fp tin in m » 
com jnhahitantia in fe Dei gnorifmata deprehendafc v, Gaudium ine- 

flaoahilt 



4* Erarifetio V- 

narrabile ex eoram cdnfcientia ortum. vi. Sanftam dhimf foilieitudinem' 

digne Deo ambulandi. De fingulis ordine agemus. 

d C a ^i? tt uo ^ Q- U * cunc l ue fe * n contemplatione Dei iedulo exercet, etiaai Natu- , 

modo d*ol uo ra duce animadvertere poterit, Deum optimum, Beatiflimum, Sufficien- 

cct, acatitu- tiffimum efle : unde infellibili fequela conduditur * fummum bonum in 

commuTio- illiusfimilitudineaccommunioneconliitere, Sctte id Philofophicis ra- 

ne Dci coa- tiohibus Boithim demonftravit, de Confolatione Philofophia> Lib. 1 1 1 . Prof. x. 

wc " DeuntQtnniumfrincipem y Bonuni ejfe y communis humanorum conceptio frobat anu 

mormn. Nam quum pihil Deo meliifs excoMari queat 9 id 9 quq melimnihilefi 9 bo* 

num effe quis dubilet 'f Ita vero Bonum effe Deum ratio demonflrat, ut Perfe&um 

quoquebonumin eo ejfe convincat. Nitm ni talefit, rtrum omniumprinceps ejfenon 

foterit: eritenimeopraftantim aliquid,perfe&umpoJfidens bonum, quod hoc priut 

atque antiquim ejfe videatur. OmnianamqueferfeSta minm integrispriora ejfecla* 

ruerunt.* Quarene m injinitumratioprodeat , confitendum efi , fummum Deum 

fummi perfeilique bbni ejje plenijfimum. Sed perfe&stm bonsfin, veram effe beati- 

tudinem conjlituimm. Veram ergp beatitudinemin Sstmnto Deofitam effe necejfe 

efi. Unde hoc infert veluti corollarium : Quoniam beatitudinit adeptione 

jbtnt tiominesbeati, beatitudo vero efi ipfa Divinitas, Divinitatis adeptiwe fieri 

beatot manifefiumeft. Sed utijxftiti* adeptivne.jufti, fapientia fapientes Jiunt 9 ita 

Drvinitatis adeptione , Deos fieri fimili ratione neceffe eft. Onmis igitur Beatm , 

Dcm> feJLnatura qmdem Unm y participati<me tamen nibilprobibet tjfe quam plum 

rimos. Hadenus Boethius, cum cujus extremis verbis conferri velim Pe- 

tri phrafin 2 Epift. cap. 1. ver£ 4. Ut DIYJNJE NATURiE GGN- 

SORTES rvadatis. 

^itioln^" DL Verum utut evidens & certa haec.ilhtio fit nihilque , nec re ipfa 

Gentiiibus verius, nec ratiocinattone ficmius, nec Deo dignius concludi poffit atta- 

* vanuit; men p auc jfliini qppido eonim qui folam nateram magiftram habuej-e , 

de veritate hac ferio cogitaruntfit dubitarimeritopoff^anipfeunqiwm 

Boetjiius in has mcditationes incidiifet, ni philofophia ipfius fpirituaho- 

ri luce fuiflet iflnitrata. Quando Ptato defimverat beatitadinis nriem efflb 

iffmr» B-tfMkrd ri ha+rht aJfimUationem Dio> quoad ejmfieri fotefii Ciemens 

Alexaiidrinus id referens, non injuria ambigit, an magnitudkii genii ip- 

fiusadferibeildam fit, quodinveritatemiacrisChrilte^midogTr^dbu^ 

tam confentaneatn inciderit: an veto id hauferit abaliquibus quae tunc 

«ratft Divinis ebqliife. Strom. lib. 1 1. f. 403. Sed praeterouam quod lucU 

diffima ifta veritas obfcure admodtim GeitfUiom nienti ooveriata fit; qua 

viacommunioDeiobtineri queat juxta cumignorantiflimisignorave- 

runt. Hinc fit, ut cogitationes heminis naturalis k meditatione hujus ve- 

ritatis facile abftrahantui; & voiuntas ad appetitioaem maximiillfus boni 

nonitautpareitieratun&mensa&cWmmofe pteBkin miocinatio- 

num 






quid fit Credere ihDenm." " 49 

numfuarum fublimitate ac fubtilitate tandem evanefcat, & ad corpop- 
lia, terrena, caduca bona, turpiterfubfidat, Dei oblita. Pf: ix: 18- 

IV. AtFidesChridianauberioriluceanimam perfundit, facitque ut Fidc$ id 
diftinfte de Deo cognofcat : A. Eum efle *v> /****>*> *«i ^w <Ww, i°nge <u- 
1 Tim: vi: 1?, qui in pofleflione, cognitione, ac fruitione infinit^um^ n c ^ & 
pertedionum fuarunvabfolutiflimam, Deoque dignam, beatitudinem docct. 
invenit B. Eum non fibi duntaxat, fed & creaturis fuis rationalibus , 
quibufcum fe communicare dignatur , adomnem beatitatem fufficien- 
tiflimum efle, utpote +wr Sk Genrxvn: 1. qnique eft omnia in omnU 

hus : 1 Cor: xv:2g. incujw facie eji fatiem gaudii , Pf xvi: ii.* itaani- 
mam implentis, ut praeter eum nihil defiderabile fciat, nihil fckedefide- 
ret. Pfai: lxxiii. 25. C. Tantasefle in Deo onwifufficientiae divitias, * 
ut, quodincredibSepropemodum videtur, nonobftanteMajeftate,Saa- 
tSitate, Jufhtia, Veritate, caeterifque virtutibus fuis, Deus ac falus ho- 
minis, per peccata perditi, efle queat, neque queat tantum, fed & velit : 
ita ut pecccatori liceat canere : Ecce Dem nojler bic ejt* exJpeSaviteus eum 9 { 

& fervabit nos : bic eji Jehova quem exJpeftavtmuSy exfultabimus, & Utabhnur . > 

defalute ejm. Jef: xxv: 9. D. Eum falutem, jam per Filium partam, & • 
per Spiritum applicandam , omnibus eam defiderantibus in Evangelio 
gratis oflerre, & ad illius participationem quofcuuque comiter acblan- 
de invitare : dum alta vOce clamat , An nm ego Jebova ? Nulius amplim 
Dewpratermeefl, Demfortts 9 juJiHs & fervator. Nulltss eftpr*terquato ego: 
-Bgjpicite ad me> & Jervetnini onmes fines terra : natn ego fityi Dem fortis, & 
tiuilm -prseterea. Jef xlv. 21. 22. E. Tantam falutem non effe negligen- 
dam, fed,omnibus rebus pofthabitis, operam dandam efle, ut partici- 
pes ejus eyadamus, Deum gratiofe fe nobis ofterentem magna defide* 
rantis animi alacritate acceptantes, eique nos rurfus prono affedu de-% 
dentes. Heb. 11. 1. 2. 3. 

V. Hacc omniaiis continentur verbis quae Apoftolus fcripfit Heb.xi» H cb. xi: * 
^ H CreJere vportei eumqiii accedat ad Deum, quod Jit 9 & quod quarentibus <*poaitur. 

eum remunerator fiat. Quo Jfermone auguftius aliauid exhibetur iis, quae 
peccatorem natura docere poteft. Nam l.CREu^REquod Demfit, eft 
fidem adhibereteftimonio iili, quo Deus nomen iiram , & virtutes, & 
dtvitiasomnifufficientiaefuae, patefecit Nam fides eft cbgnitio, Dei 
teftimonio nixa. Etquum Deus, qualem fe in verbo fuo revelavit,talis 
fit ac tantus ut falus peccatoris fieri poffit ; non vere credit DEUM 
ESSE, qui noncredit Evangelio hanclaudem Deo danti qiiod juftifi- 
care poflit impium. Hoc enim in nstione Dei, qpalem fe verbo ptefe- 
cit, includitur. 11. Poflet tamen Deus Deus efle, etiam fi notiet heri id, 
quod propter fufficientiam /><>/<?/* fieri, fcilicet Deus& falus peccatoris. 
Hinc ukerius fides Chriftiana pergit: aeditque Deuin reapfe FIERI 
S>mb.JpoJ}. G ' REMUNE- 



{• Exercttatio V. Ih qua exponitur* 

REMUNKRATOREM eorum qui ipfum quaerunt : juxtaiHnd Deitc 

ftimonium, non dixifemini Jacobi, qu*rite mefrufira. Jefi xlv: 19. III» 

Diftat Fides , bonum illud impenfo ftudio QUjERENDUM , & ad iU 

lud ACCEDENDUM efle. Quod fupponit , exftare teftimonium ali- 

quod Dei , quo exponatur , quomodo quaeri & adiri a peccatoribus 

velit Omnino enim ftatuendum eft , peccatorem non poffe quaere- 

re Deum , nifi & quaerat juftitiam Dei , quam in falute peccatoris de- 

monftrarinecefleeft. Rom:iu:2& NequedecereutaccedatadDeum 

iine facerdote : Heb: vi 1: 16. abfque quo accedendi confidentiam ha* 

bere non poteft. Jer: xxx: 21. Quibus verbis dodrinade Chrifto, & de 

fatisfaftione Diviuae juftitise per eum, continetur. Unde patet , dilute 

nimis eos hanc Apoftoli fententiam interpretari, qui nihil ea contineri vo- 

lunt, praeter id quod Theologia naturalis de Deo docet Nam praeter- 

quam quod illa qualifcunque fcientia proprie dicta fides non fit ; fides il- 

la, fi ita vocare libeat, naturalis, nunquam fuffecit adfalutem, nun« 

quam effecit ut quis Deo placeret 

cognitio VI. Diftin&a iftarum veritatum cognitio , quam Fides Chriftiana dc 

^ldut^ Deo in fe comple&itur, excitat in animo tam vehemens Dei & conumu- 

Tchcmenf nionis cum ipfo , defiderium , ut non modo volatico aliquo appetitu in ip« 

*££££!- ^ um a dbreve tempus feratur ; fed & omni quiete ac tranquulitate careat, 

mscnm donecfummi iftiusboni, fummopereappetiti, ipfoaCtu confors fiat 

&<>• Confcientia fide informata, five, ut Pfaltes loquitur, cor homTnis fidelis, 

~ gnari ouantam perfeftionum omnium pulchritudinem in Dei facie cer- 

nere ut , dicit Dei vice ac loco , Qu*rite faciem meam. Cui invita- 

tioni mox refpondere facit fides , Qu*ro faciem tmam , Jehova. P£ 

XXVn:g. Dem 9 Dem fartis mem es, tentpeftive requiro te , fitiens eft tui 

mhnamea y arefcit ad te $e£ians caro mea. P£ lxiii: 2. Hincfanftum 

votumillud, confufis mundanorum hominum votis oppofknm, Mul- 

ti dicunt , quis nobis dabit vidert bonum ! EgO autem uico , Attotte tu 

fuper ms lucem faciei tua , Jehava. Pfi iv: 7. Hinc illae acftuantis con- 

tinuo animae querelae, quamdiu communionis fuae cum Deo necduqi 

certa eft : identidem ingeminantis , quid prodeft mihi DEUS nifi 

MEUS ? Hinc firmum illud fixumque propoutum non defiftendi a quae- 

ftione Dei, donec inventus fuerit, ut Deus faetiflimae exfultationis. Cant 

11 1: 1: a: 3. Jef: viii: 17. 

ISmMfiM ^ QJ 1311 ^ m ^ ac w* 1 * 1 * Deum quaerentis follicitudine ipfum fefe 

^butam aiJnumen benevole offert, dicens Ecce me, Ecce me 9 non pigratur ndes paffis 

fS^ *l Cf eum ulnis ample&i. Apprehendtt arcem fortitudinis ejm. Je£ xxvi 1: {. Et 

uti qui in procellofo mari, fubmerfioni proximus,nau&agae puppispartem 

aliquamreperit, in eam totocorporis nifu fe conjicit; ita aniraa fa- 

lutem fuam qusrens ia offcrentem fefe Deum reclinat, ac univerfo 

impetu 



apprchcn- 
tit. 



Quid fit Credere in Deum - fi 

impetii fuo tn illius brachia gremiumque prolabitur. Quime defiStrat$§ 
ftlutcm in me ? proclamat in Evangelio Deus. Ego , inquit fidelis. Sku$ 
cervus glocitat adjpirans adalveos aquarum 9 fic anima meaglocitat adjftirans ad te> 
De«*. P£ xlii: 2. En ergo me 9 refpondet in Spiritu Deus, adfitis tu* ex+ 
pletionem. Nec mora , accipio , regerit fiddis : fis ergo meus , fim ego tuus t 
nec quifquant nos impofterstm feparet. Hoc eft, credere in Deum, ita ip- ^ 
fam acceptitre. 

VIII. Sed quo prarfiantius eft id de quo agitur bonum, quo ardentius ac^ju ^ 
eft illius defiderium, eo follicitior eft fidelis anima, ne falfo ac temere id*fg*™ f "» 
fibi arroget Vera in Deum fides , uti mater eft bene fundatae **»***"> fcnitiniiiaL 
ita omnis temeritatis ac arrogantiae inimica eft & expultrix. Non do- 

eet levibus argumentis audacter Deo dicere , Tu mem cft. Sed paulatim 
to ducit, omnibufque probe exploratis hanc demum conclufionem for- 
« ^mat, quae omnis confolationis fundamentum eft. Gnorifmata autem 
miibusperfuadetur fidelis Deum, in quem credit fuum fadtum efle, haec 
funt pr&cipua. 

IX. i. SincerumilludDei, & arftiflimae cum ipfo unionis , defide-^iionfiMii 
rium , nufpiam reperitur , ubi non fe Deus ad falutem cum anima com- qu is nowt 
municare occoeperit nifi enim ad eam jam accefliflet , rutilantibus blan- **»« <««• 
dse feciei fuae radiis eam illuminando , & funibus praevenientis amoris fui c 
eam ad fe trahendo $ neque cognofceret ipfum, neque defideraret, quae- 
reretve. Animae ad Dei communionem aiihekmtis defiderium, non fi- 

ne communione Dtl in anima eft. Hinc illa Davidi jun&a , Dem 9 
DEUS MEUS es y &, Tempeftive qu*ro Te. Pf lxi i j: l. Quia ita ad Deum 
quaerendum feftinat , ut rehqua omnia , cum ipfo comparata , non 
nifi pro ftercoribus ducat, is jam a Deo apprehenfus eft. PhiL- iii: 
8. 12. Non currit, nifitra&us. Canfc i: 4. Non amat, nifi ama- 
tus, 1 Joh: iv: 10: 19. 

X. 1 1. Deus fe cum anima communicans , eam non felicem modo § 
fed & fandam facit communicat enim fe talem qualis eft. Eft autem 
£andus ille , Jef: vi: 3, & is qui Ifraelem lan&ificat, Ezech: xx: 1 2. In- 
dit legem fuam mentibus,& infcribit eam cordibus eorum,auorum Deus 
cft, Jer: xxxi: 3 j. & datipfis cor unum, & viam unam ad reverendum 

, ipfumomnibus diebus. Jer: xxxn: 38. 39. Vult quidem efle portio 
iuorum: Jen x: 16. ita tamen utipfe eorumDominus maneat, cujus 
Majeftatem eo reverentius colant, cujus Sanftitatemeo ftudiofius imi- 
tentur, cujus bonitatem eo humilius prgedicent, cujus amicitiam eofol- 
licitius confervent, quo propius feiis fruendum darexlignatus eft Imo 
ficut olim Spiritus JDei aquis incubando eas phirimac vitae foetas 
reddebat, ita&Deus animam inhabitans vitamei fiiamcommunicat, 
fecitque ut antiqua illa & naturalis vita animse per pneftantiorem Dei 

G a vitam 



S A Exerettatio V. In qua cxponftur , 

Titam pauiatim abforbeatur, &nontam ipfehomo vivat, qnam ia: 
homine Deus» Gal: n: 20. Atque haec communicario Sanctitatis 
tam indivulfe cum communione Dei nexa eft , ut nemo de hac ve- 
fe gloriari & fincere in ea exfultare queat, niii illam quoque in fefe 
fulgentem habeat. Et quotiefcunqne Sandiitasfideliumdeliquiunipa-> 
titur , toties etiam *m?*<?*?u communionis ipforum cum Deo immi- 
nuitur. Pf li: 12: i£ 

XI. iii. Ii^quorum Deus fofrus eft Jehova, aequo animo abfen- 
. tiam illius ferre non poflimt. Ipfo faciem mam abfcondente,ad tranquil- 

lam animi ferenitatem, & totius fpiritualis vitae alacritatem non iufluen- 
te ita perturbantur , ut animo quafi defatifcant , Cant: v: 6. amore aegri 
fint, Cant: 11: j. confolationes omnes, nifi illo redeunte, refpuant.. 
Pf: lxxvii: 3. Qui dolor , fi non ex guftu fenfuve priftinae fruitio- 
nis, certe ex ingenti aeftimatione Divinae fomiliaritatis, oritur : cui ne- # 
mo verum fuum pretium ponit, nifi qui ad eam eft admiffus. De peo 
catis quomodocunque dolere etiam nipoffiint, qui Dei funt exfortes r 
SedobSponfiabfentiamnullilagent,niiiFiltinuptiarum, Mat ix: if~ 

XII. iv, Quibus fe dedit Deus , ii etiam freouenter fan&is animi ad 
Deum euntis emotionibus de Deo cogitant. ubi Thefaurus,.ibi cor. 
Mat vi : 21. Hinc illi qui de Deo ut fuo fado gloriabantur, proteftatiL 
fimul funt, fe de nulla re libentius quam de ipfo cogitare.Cantabat fpon- 
{a, dile&um fuum efle. Cant: vi: 3. fed & addebat , Ejt amicus mew tni- 
hi utfajcicultu Myrrkinw inter uherameaperno&ans. Canfci:i3. PdQebat 

» David, Jehovaportio pradii mei &poculi tnei Pf: xvi : {- fed & addebat, pro- 

ponq mihi Jehovamjugiter. verf 8. Confer P£ lxi 1 1: 2: 7. Pie Augujimu; ia 

prafatione Manualis fuL Mens mea devota tibi , tui anwe fuccenfa , tibi 

fpirans , tibi inhians , fe folum videre defiderans : nihil habet dulce niji de 

te loqui , de te audire, de te fcribere , de te conferre , tuam gloriam fre- 

quenterfub corde revolvere: ut tuifuavis memoria , Jit inter hos turbines ali- 

qua repaufatio mea. Te erga invoco , defideratijjime , ad te clamo clamore 

magno in toto corde meo. Et quum te invoco , utique in me ipfo invoco* 

Quoniam otnnino non ejfetn , nifi tu ejfes in me. Inmees, quoniam in memoria meci 

tnanes : ex ea cognovi te,&in ea invenio te , quum retmnifcox tui , & deteBor in 

te, de te. Ex his fimilibusaue indiciis certior efle fidelis poteft, Deum 

jam fuum Deum fadum efle* 

Magnnmcft, XIIL Quod quando anima certo novit, praefertim fi jex ipfius id 

DcoTtfuo D e ** intusper Spiritum eam allocjuentis , ore audiat, &guftuDi- 

cjuiitantis vinse dulcedinis reapfe experiatur ; incredibile eft, quanto demulceatur 

faudiwn. g^dio. De quo Petrus 1 Epi: Cap. 1: 8- h qum* credentes exultatugaudio 

. ineffabiii & glmofo^ Hinc illud animae in Deo fuo beatae fuaviflimum 

Canticum : Jehova pdrtio pradii wei & poculi mei tu fufientmfortetnmeam. 

Tmiculi 



quid fit Credere in Deutit { $ 

Tunkultacciderunt mihi in iocis amieo&y etiampojfeljio ej{ elegantiffhta , qua 
. ohtigit mihL Idcirco Letatur animm mem , & exfultat gloria mea- Pf;xvt; 
5. & 9, Alibi quoque haec duo eodem quafi citharae puliu junguntur „ 
AuBar latijfim* exfultationis me*, £f? Dem, Dem mi. Pf: XLIH: 4. 

XIV. JNeque vero rd miruni eft. Nam quando quis Deum fuum efc- 
fe novit , inveni t in eo fortiiTmxaimproteSionetn contra omne malum : In Jai> 
Jebova rupes feculorum eft. JeC XXV i: 4. Dico in Jehova ejireceptm mem & 
fropugnaculummeum, DEUS MEUS ejl, cuiconfido: P£*CK2. & inex- 
hauihim omnis defiderabilis homfontem: non modo qurcauid cogitare 
& defiderare poteft , fed & fupra id quod cogitare & defiderare poteft ^ 
minfinitum» Quampretiofa eji betngmtas tua y Dem, quumflii hwninum 
ad umbratn aiarutn tuarutn fefe recipiuntJ Uberrwie explentur pinguedine do- 
vtm tua, C^ de torrente deliciarum tuarum hihendum das eis. Quando- 

Stidetn penes te ejl fons vit& , in luce tua fruimur luce. Pf. XXXV 1 . 8- 9- I O- 
truraque Deiis brevibus,fed efficacibus , verbis junxit Gen.xv. i. Eg* 
CLYVEUSfum tibi, & MERCES tua ampla valde. Et P&ltes, P£ 
LXXXIV. 12. Quia SOL £? SCUTUM ejt Jehova Dem. 

XV. Tanti boni repraefentatio & fruitio , non poteft nen fiunme de~ 
le&abilis efle, Si enim fingula bona delectabilia fint , quam delectabile 
illud bonum eft , quod continet jucunditatem omnium bonorum? & 
non qualem in rebus creatis fumus expeFti , fed tantodifferentem y quan- 
tp differt a Creatura Creaton Omnis pulchritudo , & omnis gloria, & 
omne gaudium mundi vifibilis, nil nifi radii funt & folendores vibratl 
&emiffikRegepuIchritudinis, gloriae, & laetitise. Quaecunque fada 
funtab eofafta funt, ideoque quodcunque bonitatis ineft in eis qua? 
feda funt , non potuit niii ab eo defumi, a quo omnia fa&a funt Ac 
proinde commodato quafi accepta bonitasmerito confunditur & erubet 
citex collatione fui cum illa bonitate quae illius fons eft & origo. Et certe 

-Deus ille eft , in cujus una luce lucida omnia , in cujus una glqria omnia 
gloriofa , in cu}us una pulchritudine omnia pukhra , in cujus una fccti- 
tia omnia laeta continentur. Qpando in creaturas contulit lucem & glo- 
riam , pulchritudinem & laetitiam > fibi fervavit radicem lucis, gloriae T 
pulchritudinis,& laetitiae : fic plus femper in fe tamquam in fonte reliquit^ 
quam ex fe in creaturas derivavit. Et tam imnaenfi boni poffeffio, non 
immenfiim propemodo gaudium crearet ? 

XVI. Accedit , quod tonta fit Dei fe ipium gratiofe communican- 
tis dulcedo, ut pmnes amariflimas etiam amaritudines dulcorare queat . 
Minima fuavitatis fpfius guttula, ori ad ipfum anhelanti inftillata, maxi- 
mas aegritudinesfacile difpelfit. Haec lapides torrentis dulces feeit Ste- 
phano, crucem Andreae , violentam pellis detrattionem Bartholomaeo , 
aaticulam Beato Laurentio , virgas , equuleos x rotas , flammas , ut 

G 3 ' ' ' de 



54 Exercitatio V. ln qua exponitur, 

de carceribus&exiliotaceam,tot myriadibus fanftonfm Chriftt mar- 
tyrum, qui dulcedine hac Dei guftata, ad immaniffima tormenta, laeti 
caritantefque, tanquam ad lautiflimas epulas, deducebantur. Incredi- 
bilia quidem ifta mundo videntur. Verum ita comparatum cutn hac 
Dei noftri fuavitate eft, ut nemo eam nifi guftando difcat Mannae iU 
lius dulcedinem nemo credit , nifi qui edit. 

XVII. Et quidquidhujus homini in hac vita datur, nil nifi primitiae 
& arrha majoris aeternique boni eft. Unde exoritur gaudii hujus con- 
ftantia & inamiflibilitas,fi non quoad efle&um, & aftus quos vocant fe- 
cundos, faltem quoad fundamentum & adhimprimum. Gaudium *ter- 
numfupercaputeorunterit. JeCxxxv: IO. Gaudebit cor vefirum , $§ gau* 
Aimn veftrum nemo tollet a vobis. Joh: xv i : 22. Nam etiamfl Deus in hac 
vita, pro immenfa fua fapientia, dulcedinis fuae communicationem plu- 
rim&faepe, fed femper Mubri, araaritudinis mixtura temperet: manet 
tamen illud in fidelibus, quod fubinde rurfus ebullientis gaudii, & poft» 
modumin omne aevum perennaturae laetitiae, uberrima fcaturigodt 

XVIII. Neque metuendum cuiquam eft,ne in exceflu hujus gaudii 
peccet : quum ipfe-Deus non ad hilaritatem tantum, fed ad fandam 
quandam myfticamque ebrietatem invitet. Cant: v: i. Qpo quis de SpU 
rituali hoc neftare uberius haufit, licet aliis iftarum deliciarum ignaris 
infanire videretur, eo eft felicior fimul & fapientior. In vino corporeo 
fpiritus funt qui cdtporeos fpiritus exhilar&nt, fed ubi copiofe nimis bi- 
bitur turbat cerebrum, & inlanos facit fapientes. At vinum Spirituale 
quod totum eft Spiritus,& Spiritus in apice atque exceffu Spiritualitatis, 
& recenter kprimo &fummo Spiritu extra&us& exfii&us, quanta vi& 
quali ecftafi animam invadit & abripit ? Neque tamen tttrbat, nifi fiduta- 
nter, & fapienter, & fen&e, ut fui intpos, ied Dei fui plena, coeloque^ 
proxima, fupra hominem fapiat &'loquatur. Quod cum ftupore non fe- 
mel me in fimplicibus carteroquin animabus obfervafle recordor. Haec 
eftChriftianae fidei,in Deo ut iuo exfultantis,fpiritualis ac myfticalaetitia. 

fetfuafio XIX. EademillaFidesDeiVeraB5^flf/^ii Matereft. Negari non 
No^Sc S ^poteft, quin & ea de numine perfuafio quam ex Natura Gentiles habue~ 
idonca qni-re idonea fuerit ingenerando ftudio alicui probitatis & refipifcentiae. 
«nc^ndo" P ro P e f u P ra Gentflifmum meditationibus fuis hac in parte EpiSh* 
ftudiopro- tus afcendit , qui apud Arrimum Lib. u. Cap. xiv. ita loquitur : 

Wtatis - Mxttfr B-it *f*Ttr tvt6 trt tirt B-tit , x*) wfwul T»t • A#f. x*\ ix tct Xm$m *mt> i 

ftipof ttttuwr* , **X* ift tiMnBjttw, n \x$vf*ip*f*f. tn* x««} Ttptt ittrtt $ lm y*$ *w 
ixtlttt ivptiSrt , raS Uttnsf *\wwr* x*\ m&nrifAtnt ***{xm wttf*rb*t x*r* Kmfuw 
||«udJK«*,9*f ixtittit. fi wtrit irt vt M#» x*) TWttt itf*t wtrit u iXtvBipt» x*\ tSt* 
fef»9v0«r. tt ivtfyiltxit , x*t rir«F ivt^yiltwif. tl fir/*>+Qp9 , x*\ mir ^#- 
V**iW* ** &* rum intoniw • r* Jffr xirr* x*\ wub *t* X*V«». 

Frinvtm 



quid fit Credere in Deum. f ? 

Trimttm iUuJefi JifccnJum^ ESSE DEUM> & proviJere rebm umvcrfh : ac 
wmmoJofa&a y feJnecogitationerquiJem§£ntotm animorum eum latcxc poffe. 
DeinJe cujufmoJi fint Dii ? Nam qualis iUi reperiuntur y talis ut fit ctiam is, qtd 
iUisplacere ac parere volet, operaneceffario Janda erit, ut quam proxime aJ eo+ 
rum fnnilituJinem acceJat. Si nttmen fiJele efl: iUum quoque fiJelem ejfe 
oportet. Si liberum : iUum quoque liberum. Si beneficum : iUum quoque be- 
neficuw. Si magnanimum : iUum auoque magnanimum cffe oportebit. Denique 
ut imitatorem Dei> reliqua omnia & jacere & Jicere. Ita perfuafio de Di- 
vinitate mater Probitatis eft. 
XX. Optime quidem & veriflime haec ita dicuntur. Sed veritas ifta std in pa ». 



apauciflimis eft cognita, & in iis quieam aliquatenus cognoverunt,pra-* , . id P 1 »- 
varum cupiditatum compedibus conftri<9ta,in pietatis aftus minime aflTur- ** 
itxit Undehoc eos quafi fulmineprofternit Apoftolus : Quum cogno- 
viffcnt Deum, nonficut Deum glorificaverunt 9 autgratias ei egerunti feJ eva- 
nuersmt in ccgitationibusfuis, & obfcuratum efi infipicns cor eorum. Rom: 1:21: 
Dlucebatiis Deus radiisqwbufdam,unde cognovifle Deum dicuntur , 
fed non admifere eos in ady ta cordis, quod idcirco obfcuratum dicitur. 
ln Deifapientia non cognovit munJus per fapientiam Deunu Fabrica mundi^ 
teftabatur Dri potentiam,fapientiam, bonitatem ; ac propterea exigebat 
ab homine ut ndeliter ferviret Deo, tum ob fummam ejus Majeftatem, 
tam propter tot benefafta : pariter etiam quod cukores ejuspraemium 
maneret vitxbeat&Sedmalmtmundus otiofeopera Dei contemplari, 
frigideaue deiisdifierere, nulium interea conditori honorem exhiben- 
do. Dliquoque qui acutius caeteris videbant, non ad verum ivere 
Deum, quo itum qportebat; fed&dcreaturam^qua ibat vulgus, quod 
tamen, ubi commodum erat, hac quoque in parte infanire praeclari ifti 
fepientiae magiftri clamitabant. 

XXL Veruni Chf iftiana de Deo fides hominera verae pietatis ^^^^dJST* 
tatifque vacuum efle non finit. Quod plurimis modis demonftran po-^^». 
teft- i- Dum attollit mentem ad contemplationem facratiflimi numi-^i m«ei 
nis, & in ifta fibi jucunda meditatione fixam tcxxtt, animus infenfibiliter 
ad imaginemDivinae fan&itatis transformatur. 2 Cor: 111:18. Poft- 
quam Mofes, ad familiare Dei commercium in facro monte admiflus, 
quadraginta ibi dies exegiflet, cu tis faciei e jus tam illuftri fulgore radia- 
bat, ut ferpe eumKragHtarum ocuH neouiverint. Exod: xxxi v: 29: 30. 
Idem iis fpirituali modo contingit, quiDeum in luce fidei frequenter & 
fednlo contemplantur. Codeftis Spiritus radii copiofe k Parte lutni* 
num emanantes, ac fide recepti, penitas animae oartes permeant , no- 
vumque iis coeleftis fan&itatis jubar addunt Qpo faepius eum fidelis 
mfpirituintuetur, eo clarius perfeftiones ejus, quarum ornamentum 
eft fanditas, cognofcit. Quo clarius eas cognofcit, eo ardentiu*. 

iliar 



ftf Exercitatio V. In qua exponitur, 

ffias diligit Quo ardentius eas diligit, eo finiiiior iis evadere cupit 
Nam amor tendit ad fimilitudinem cum amato. Porro quo ardentius 
Deum diiigit , eo &faepius , & lubentius , & attentius eum intuetur ; at- 
que ita iftum intuendi ac diligendi orbem , continuo in fe redeuntem , 
laepe percurrens,quavis iilius repetitione novum gloriofiflimae hujus ima- 
ginis lineamentum nancifcitur. 

XXIL 1 1. Quando Fides cafttffimam Dei puritatem confiderat , fa- 
cile inde condudk, fibi quoque accuratae fanditatioperam dandam efle, 
fi communionem Dei confequi , fervare & ad laetitiam fuam efficacem 
- retinere , veUt Rationi hoc fuggerenti aflentitur. Scripturae difertius 
docenti , rffiT IID Familiare Jehovacommenium non ejje nifi timentibus eumz 
Pf: xxv: 14. ipfique Domino, inclamanti, feparamini, & impurum m 
'tangite, tum ego excipiam vos, 2 Con iv: 17. lubenter credit Experien* 
ti& etiam Magiftra condoc^fit, quam primum in pietatis ftudio flaccefcit, 
mox illam Divinae communionis dulcedinem imminui. Quam quum 
Fides fupra omnia quaerat , fieri aliter non poteft , quin ad eximiam ali- 
quam vifce fanclinioniam potenter exftimulet ,• quippe fine qua neque 
obtineri , neque confervari pofle , eam quam tantopere expetit Dei com- 
munionem , certifiim? eft. 

XXIII. 111. Stupenda ilia Dei charitas qua fe ipfiim animae ad fa- 
kitem dat , quando Fide apprehenditur , '& uti par eft credenti re- 
praefentatur , mirabiles flammas mutuae redamationis accendit Au- 
fimque dicere , neminem vere credere Deum fadum efle fuum Deum, 
quin, dum idcredit, in voragine ifta Divini amoris ftupens abforbeatur, 
exoptetque fibi longerqpaciorem animam, uttota charitate, tam dili- 
gentis, quam dilefti Dei, repleatur. Non nefcio in ipfis aiiquando fideli- 
bus languere amorem illum , quo fupra modum menfuramque omnem 
Deum fuum diligeretenentur : fed & tum fides illa, de Deo ut fuo, non 
admodum praefens, neque vivida, aut excitata erit At quando omnino 
talis eftj didat homini canticum amoris , non abfimile ei quo 
Augufiinw Deum deveneratus eft: Soliloq : Cap: xix. Amo te Deus 
mem * magifqm femper amare cupio * quia tu es revera onmi mette dulcior, 
9mni la&e nutribilior , $§ omni luce clarior. Idcirco fuper onme aurum & 
argentum & lapidem pretiofutn es mihi charior. O amor , qui femper ferves & 
nunquam tepefcis , accende me. Accendar (Jnquatn) totus a te, ut totm ditigam 
te. MintfS enhn te amat , qui tecum aliquid amat , quod non propter 
te amat. Diligam te , Domine , quoniam tu prior dilexifii me. 
• XXIV. iv. Qui vere credit fe jam Dei fadum efle participem ,. is fui 
ipfius uti aon poteft efle, ita nec poteft velle ut fit ; fed fi quid femetipfo 
'prae-tantiashaberet, idDeOfuo redderet : indignaturque fe meliorem 
non efle , dignioremque qui Deo reddatur j tantum abeft ut quk> 

quam 



quid fit Ctederc in Deum* f 7 

mam fibi refervare velit, quod Deiminifterio non impendat Non pok 
mm mlhi temperare, auin Bernardi verba extra&atu de diligendo Deo hic 
adfcribam : quibus in nac materia nihil elegantius, neque emcacius fingi 
poteft. Sic ergo ifle : 5/ totum me debeo pro mefa&o, quid addani pro re~ 
fe&o hoc modo ? Nec enim tamfacile refeBmfum^ quam faSlm. Nam qui m» 
femel, & tantum dicendo, fecit in reficiendo profe8o, & dhcit tmdta, & pertu- 
lit dur/i y neque tantum dura, fed & indigna. In primo opere ME mihi Je- 
iit. Infecundo, SE. Et ubi SE DEDIT, ME mihi ^EDDIDIT, DATUS 
*g°> & HEDDITUS, ME pro ME debeo y & BlSdebeo. Quid Deo retri* . 
buampro SE? Ntm etiamfi ME millies rependere pojfem, quid fum ego ad x 
DEUM? Ita ratiocinari,ita fe ipfum excitare» Chriftiana inDeum Fides 
docet 

XXV. Non tamen ita haec intelEgenda funt, quafinemo fincere queat Ea qn* j*»- 
dicere, CREDO IN DEUM, in quo non omnia ea quae nunc diximus, ^ fmt > 
& eo quem delineavimus gradu,invenhintur. Nos enim illud *i cre-cffica^ ttC 
dere in Deunt nunc defcripfimus, non prout locum habet in iniirmis & f T "L^ 
l\ryi™»* » fed prout eft in idea, & vifum quandoque fuit in iis quos ube- S^ 
riori Spiritus fui menfura dignatus eft Dominus. Atque utile eft, ita Fi- 
dem in Deum nobis proponere : non, ut quaedam in nobis non cernen- 
tesanimumdefpondeamus; fed ut, pulchritudine illius ac praeftantia 
capti, terniia quae habemus initia omni ftudio excohmus, quo paullatim 
adillam Fidei *>»t*Pfuu perveniamus, quae tam praeftantium fruduum 
ferax eft Crfedimus, Domine : fuccurre incredulitati noftrae. 
■ ■ ■ 1 

£ X E R C I T A T I O VL 
D E F t D M % 

IN 

DEUM TRIUNUM. 

BREVIARIUM. 

I. Symboli difiributio. 2. $* Quofenfujmgulispeifonis fuadifiinS^ aflioner 
attribuantur. 4. Simplex my/ierii S. S. Trinkatis explkatio* f„ Trini* 
tatu doBrina efi Myfierium y quod natura non docet. 6. Sed piurhnii 
utriufque Infirmmti Tejtimoniis confkmatur* 7. Credere in DeumTriu* 
rtum quid fit. 8» Cognitio S. S. Trinitatis ad faluiem efi neceffaria. 9. 
10. 11. 12. 13. Arg.n?*.ttidprobantia. 14. if. 16. 17. r8. 19- 
Trimtatis Myfierium Adttmo in fiatu itmocenti* ignotum non fuit. 20. . 
Affdtio quoqpe Trinitatis ntcejfaria tfi ad falutenu %x. Et qui 
Symb. Agofi, H . x *am 



j8 Exercitatfo VL 

eam negantpro chrifiianis & Fratribus nonfunt habendi* 22* ij. Sedpra* 

cipue requiritur pia animi in Triunum Deumrecltnatio. 24* 25* 26. 2J , 
Praxis kujtss Articuli* 



v 



2i^utio* "^T" "TTJIgata Symboli in tres partes diftributio eft ; quarum frima aga- 

tur de Deo Patre , & Creatione ; fecunda , de Deo Fijlio, 

& Redemptione y tertiAy deDEO Spiritu Sancto , & San- 

ctificatione. Nam quum vetuftiffima formula nuda Trini- 

tatis profeffione abfoluta fuerit, hincfadtum eft, ut Symbolum noftrum, 

quod ex ea, variorum articulorum acceffione, tra&u temporis eft con- 

cinnatum > ita adhuc dum conftitutum fit, ut ad Tres Divinitatis perfo- 

nas caetera omnia referi queant. Hoc enim Fundamentum Fundamen- 

tonun remanfit, cui reliqua inacdificata funt 

SfuiiT^r. & Caeterum quuin fingulis perfonis fuac diftinctae a&iones adfcribun- 

fonisfuard^ tur , nonita id intelligcndum eft, quafi vel virtus, vel operatio ipfarum 

ft»a««fti. divife fit> vel una immeditate magis quajn alia efFeoum fuum at- 

iwnol^ 1 " tingat. Etenim quum Deus unus fit, una omnium & individua vir- 

tus eft, ac operatio, &unaquaeque perfona totius operis immeditata& 

perfe&a ckuilaeft. Eadem virtute, eodemque a&u, FiKus & Spiritus 

Jianchis miindum crearunt, quo Pater. Attamen paullo diverfa ratio eft 

eorum opertmi> quae ad redemptionem noftram pertinent Natai 

?uumad ea requiratur humanae naturac focietas, eam autem fohis fibi 
ilius perfhnaliter univerit; bpera ifta Theandrica foli etiam Filio pro* 
pria funL Ita tamen , ut quae Deitas contulit, tothis Trinitatis hnt : 

?uemadmodum Patri, aeque & Spiritui San&o , ac Filio attribunntun 
atri, Joh: x 1 v; 1 o. , Non credis , quod ego fim in Patre ,* & Pater in mefit ? 
Verbaqu*ego loquorvobis , ameipso non loquor* Pater vero 9 qui inme manet* 
ipfefacit opera^ Spiritui San&o, Mat: XI 1: 2& InSpiritu Dei ejicio d*mo~ 
nia* Ipfa incarnatio , & fimilia , Iicet terminative folius Filii fint* effe- 
ftive tamen totius funt Trinkatis. Heb: x: 5. Luc: 1:3?. 
IIL Sed hsec Dtvinorum operum diftin&ia refpicit, L Ordinem Per- 
N fonarum 3 qui ut in fiibfiftendo, ifca & in agendo, obfervari debet Quia 

% ergoPater primaDeitatis perfona eft » & creatio primum Diyinitatis 

cxterhnm opus> quijppe inchoatio rerum omnium quae exrra Deun» 
fcnt y merito illa , fpeciali ceconomia , Patri vindicatur, qui propterea 
Bominusaeli £^ /*rr* dicitur.. Mafcxi: 2j. itatamenutnequeFilio ea 
abrogeturHeb: 1: 10. neque Spiritui Sanfto Gen: 1: 2. IL attenden- 
dumquoque eft zAterminatimem aBionis in certa quzdmiperffaa. Ob 
hanc rationem Redemtio fecunda? perfonaer attribuitur, cui fbii huma- 
na natura adaptata eft, in qua;& per quam, plurima ad falutem noftram 
pertinentia Divinitas dl executju Mac 1: 21. Quanquam §c PATfiR 

mundum 



De Fide in Deuto Triunum. jj 

wtndum fibi reconciliaffe dkatur ; 2 Con v: 19. Pace faSta per Janguinm 
crucis Chrijli, Cob 1: 20. & abluti , fan&ijicati , juJHficati fimtts SpiRITU 
Deinoftri. 1 Cor: vi: 11. Uti&deDeo vivo, iwwlst confiderato , fcri* 
bit Paulus, quod iit confervator omniunt bominum, maxime vero Jideli/m. 
j Tim: iv: 10. IIL Addunt nonnulli, ob proximmi^ immediatumque itgen* 
Mprincipium: quo pa&o San&ificatio adfcriberetur Spiritui Sando.2 The£ 
11: 13. Verum dubitare liceat , an id fit folidum. Nam una perfona s 
Divina non agit peraliam ut per cauflam mediam .• quum una eadem- 
que fingularum virtus fit, e&dem immediat& tendenti^ fingulae attingunt 
effe&uni. Deus Sanftus , *?*!&* confideratus , eft fan&ificator Ifraelis. 
Ezech: xx; 1 2. Non minus immediate Pater id facit , & Filius, quam 
' Spiritus. Quia eadem onmium & virtus & operatio eft. Si ordo agen- 
di in perfonis fpedetur, Pater quidem agit per Filium & Sp; S. Sed eo _ 
fenfuomnia operaDei, immediata Spititus S. opera i*\***p**i*Ms dici 
deberent : quod alienum efl Nam per Filium agit Pater ni>n minus 
immediate, quam agit ipfe Filius. Item, Pater & rilius agunt per Spi- 
xitum S. non minus immediate quam agit ipfe Sp: S. Ra tio. quia diftin- 
•Qclo cauflfe remotse & proximae , mediate & immediatae , non habet lo- 
cum nifi ubi & eflentiarum & operationum eft diverfitas. Vide Forbef: 
inftruEi. Hifto: Tbeol: Lib: 1. cap: x. Cur ergo tam conftanter San&ificatio 
tertiae perfbnae attribuitur ? Nulla mihi nunc ratio occurrit convenien- 
tior ek quam di&urus fum. Sanftificatio peccatoris fequitur gratiam & 
meritum Chrifti: Spiritus S. autem in ordine hypoftatico fubfiftendi & 
operandi fequitur Filium, quam ob rem & Spiritm Filii vocatur. GaL 
iv: 6. Ideoque nulli potius applicatio meritorum Filii attribuenda vi- 
detur , quam ilii qui & Filio proximus eft , & ab ipfo mittitur , & ex iis 
quae Filii funt omnia fumjt quae dat Joh: xv 1 : 14. 

IV. Otferae pretium eft ut diftinciius hoc myfterium expendamus. ampiex 
Nonexpficabo nunc eas voces quibus ecclefia in hoc negotio ufa eft , "Jjjfj^ 
de quibus accurate , pro more fuo , Gomartts in Tbefibm , fufius Jobames C xpUcati<* 
Cerhardiin Locis communibus , Loc: 111. Cap: 11. egere: neque fcholafti- 
ce definiam quid eflentia, exiftentia , fuppofitum , perfona fint. Pefti 
ea poflunt ex Syftematibus quse omnium manu teruntur. Simpliciter 
tantummodo , & ad captum fimplicium, exportam quid de tremendo 
hoc myfterio fciendum credendumque fit Verus Deus,qui . eft creator 
coeli & terrae , & falus elefti populi , fimplidffima Unitate unus & uni- 
cus eft. 1 Cor: vi 1 1: 6. 1 Tim: 11: f . Attamen non obftante illa uni- 
tate tres funt a fe invicem diftincfce £**■**$« five perfona& , quarum fin- 
gulae ille unus verus Deus funt , communem habentes eandem 
putfi* , <Pi™ » five quod idem eH ***** » ejfentiam (nam *?U . *** 
£»r«f , «*) ^» xmd rtif *yi*s *anit*t Iwnh WU Ejfentia, &<Natura>& 

H % Forma^ 



ss. 



60 Exercitatio VI. v 

Forma^ juxta SanBos Patres unum idemque eft. monente Damafceno Ifa^p r 
cap: i.) Et hae tres, funt PATER , . & VERBUM five FILIUS , & SPI- 
RITUS SANCTUS. Qui non funt tres Dii, neque tria duntaxat nomi- 
na, vel attributa five virtutes Dei, fed tresdiftindae in una individua 
Deitate perfonae. Haec fcire ad falutem fufficit, etiamfi quis fcho* 
larum fubtilitates ignoret , quae audaces fiepe, atque oppido temerariae 
funt 
rrinitttis V. Veritas haec inter ea fidei noftrae myfteria eft , quae natura fola , > 
My^cr^mi ft ,hominem, imprimiscorruptum,nondocet: &dequibus pulchre Jufti- 
quod natu^w Martyr , in confut : Gracar. quaft: p. 304. M? »*» » vx\^ tiy»* »»*£ 

» noa do- ^^j^g^^ ww1 "j Ql<rt*f r* nptrtf* , • tw hnmtrtrti rtm&* £«t*»t* *wfU rif ivnin • 

4 vf6$vc r#7f Zvru/iiuts irtfa* ^trtp , W* *w#. Omnem inteUeSum\ fermonem om» 

nent , omnem denique natura creat* comprehenfionem noftrafuperant. Idcirco fi 
& tibi in his inquirendk occupato dubitatio aiiquafuboriatur 9 ajfer paratam qu*- 
fitprumfolutionemjiempefidcm. Et fane de hoc myfterio Chriftus dixit: Mat 
XI. 27. Patrem nemo novit nifi Filim,& cuicunque voluerit Filius retegere. Ex 
fola igi turFilii revelatipne difcitur 9x1** iUa quae inter ipfumPatremqueJeft. 
Quam ob rem non aflurgimus iis Theologorum noftrorum qui myfte- 
rium hoc rationibus e natura petitis probare, confirmare, ac poiixis fi* 
militudinibus illuftrare,aggrefli funt,quod poft alios fubtih ter ac fiife co- 
natus eft Bifterfeldius in Synopfi praefixa eruditiflimo operi adverfiis Crei- 
lium. Tutiusintra Scripturamfolamconfiftitur; ne innon neceflarias 
difficultates nos induamus. Quae ex Orpheo , Zoroaftre , Trifinegifto, 
Sibyllis, fimilibusque Scriptoribus producuntur teftimonia , v^^fUU , 
fuppofititia funt, & quo clariora, eo magis fufpefta. Nam verbo Dei con- 
trarium videtur, exiftimare, tam prbfunda myfteria Gentilibus fuifle 
clarius propofita, quam illipopulo quemDeus Opt: Max: ut peculia- 
riter fuum dilexit, & fuamet ipiius, & fidelium fuorum fentorum, voce . 
erudiit : uti bene argumentatur Cafaubonus Exercir. Lad Apparatum An- 
nalium, Num. xviii. p. {3. Videatur imprimis Amyraldu* Difkrt: de 
Myfter. Trinit. p. 1 12. 1 17. &feq. Quae ex Platone ejufque difcipulis pro- 
feruntur,verbis quidem aliquo modo confentiunt,fenfu diflentiunt,& ex 
facris quse tunc exftabant fcriptis,veltraditionc aliquahaufta,cenferi po£ 
funt: qnodnon improbabile efle, Clemenf. Alexandr. Strom. Ub. u.p. 
103. diflerit Vide Jok Gerhardi, Loc. Comm. p. 329. & Upfiwn in 
ManuduSione ad Philcfophiam Stoicam. Lib. II. Dijfert. XIX. Sed omnium 
prolisiflime atque ex profeflb hanc rem egit Chriftianm Schotanus , in 
Triumpha Biblico Lib. 1 1 1 . Cap . v 1 1 . 
sed ftoi- VI. In Scriptura,tam Veteri, quam Nova , plurima & luculenta de 
Tll tnftra^. ^ 0C m yft erio teftimonia exftant Ex quibus patet 1 . Plures una.0ivinas 
fficmi tcOi-perfpnas efle» 12. Spedalius, eas efle tres numero* 1 1 1. Specialiflime, 

eas 



De Fidfe in Deum Triunum. <?r 

cas efle Patrem , Rlium , £$ Spiritum SmBum. Primum probatur I. Ex iis moniis co». 
Scripturae locis , ubiDeusadfeipfum; vel de fe ipfoin plurali loqui- fimat,Ir, 
tur. utGen. i. 26. & m. 22. 8c xi.7. Jef vi. 8. II, UbiDomi- 
nus de Domino loquitur , aut a Domino diftinguitur. Gen. xrx. 24. 
Pf xlv. 8. colfc cum Heb. 1. 8. P£ cx. 2. coll. cum Mat. xxu. 43, 
44- Dan. ix. 17. Hof. 1.7. Prov. xxx. 4. Secundumcx iisloctsevinci- 
tur,ubi tres diftin&ae perfonae recenfentur : ut Pf xxxi 1 1. 6. Jef lxi. i. 
coll: cum wr. 8- unde patet Jehovfun efle qui ibi loquitur. Jef lxiii. 
2. 10. Hag. 1 1. j. 6. iVIat. 111.1^17. Tertium confirmatur ex Mat 
xxvi ir. 19. Rom.i. 4. 2 Cor. xiii. i^. 1 Joh. v.7. Quae teftimo- 
nia omnia explicare , ac vindicare , prolixum nimis , & ab inftituto 
noftro alienum eft. 

VII. Explicandum hobis fumfimus, quid fit ih Deum Triunum credere. credere u 
Id tria praecipue hotat. I. Cognitionem hujusmyfterii. ,11. AgtHummn^^^^ L£j tt " 
dem, five aflenfum. III. Animi in Deum ut Triunmn placidam fen<3amque*fit. 
reclinationem. 

VIIL Quod cognitimem hu jus myfterii attinet, eam tam neceflariam cognitio 
cffe ftatuimus, ut fine ea nemini adulto faiutem polliceri audeamus. Fa- ^ 'Jj^ 1 ^ 
temur, diftinguendum efle menfuram cognitionis, magis minusve cla-temeftne. 
rae ac diftinftae : diftinguenda etiam efle tempora ; nam proportioni re- ^*** 1 * 
velationis cognitionem refpondere conveniens eft ; diftinguenda efle 
hominum ingenia ; quorum alterumaltero inftitutionis longe eft capa- 
cius : diftinguendam item cognitionem mentalem ab illius explicatio- 
aeorali: confiderandam deniqueefle diverfitatem ininifterii , fubquo 
quifque vivit. Non definimus etiamgradum modumve hujus cogni- 
tionis : hoc monemus duntaxat, non videri nobis eum in via falutis efle , 
<jui hujus myfterii plane eft ignarus. Huc faciunt fequentia argumenta. 

IX. 1 . Qpum ipfe Dominus vitam aeternam collocet in cognitione ^"^ 
Patris &Filii ab ipfo mifli ; Joh. xvi 1. 3. quis dixerit eam cognitionem uJ ** 
ad vitam aeternam neceflariam non efle ? Quod aeque abfurdum foret, 

ac fi auis diceret , ad felutem neceflarium non efle id in quo ipfa falus 
confiftit Porro , nemo cognofcit Patrpm , qui ignorat , eum Filium 
fuum ab seterno genuifle. Neque quifquam novit Filium, quinefcit, 
eum eundem cum Patre Deum efle. Joh. xiv. 9. 10. Dicit ei Jefus, Tan* 
*um temferu vobifcumfum,& nonnofiis me? Ptilippe, qui vidit me vidit Pa<* 
trem... Nan credis me in Patre^ & Patrem inmeeffe ? Quae trinitatem, fak 
templuralitatem perfotfarum, in unaDeitate important 

X. 1 1 . In confeflb eft, fine notitia veri Dei nullam f^lutis fpem efle. 
VerasairtemDeusilledemum€ft,qui, Unicus eflentia, in tribus con- 
fiftitTCrfonis.Quicunque aliter, vel non ita,Deum fibirepraefentat,non ve- 
rum jDeum fi oi repnelentat,fed cerebri fui figmentum ac idolum.-^*/'- . 

H 3 »* 



tfi Exercttatio VI. 

nm Qgxft. XXIX. injofuam : Quifque talem Deum cogitat, quafonon efi Deut ; 
/tlterum Deum utique& filfum in cogitatione portat. Atque haec elt ratio, 
curGentiies,quiingenere non ignorabant efle aliquod infinitum nu* 
men, quia tamen Trinitatem ignorabant, quaefimdamentumeftfoedeiis 
Dei cuni eleclis peccatoribus, £$■«>* h *•**» fuiffe dicai\tur. Eph: n: 12. 
Verus Deus, quem Paulus praedicabat, erat iis •****&. Ach xvi 1 : 23. 
Centes non noverunt Deum. 1 Thefli iv: 5. Quia fcil : non agnoverunt 
Deuni ut Triunum. Sciverunt quidem efle aliquod fummum numen ; 
& eatenus idem Paulus teftatur, eos Deum novijfe, Rom: 1. 21. fed quis 
ilieDeus eflet, id vero ignoraverunt : uti fi quisnorit Regem aliquem in 
regno efle, perfonam tamen Regis incognitam habeat. 

XI. iii. Ignorata Trinitate, praecipua fidei ac confohtionis noftra 
fiindamenta ignorari necefle eft. Nam in myjlerio Dei & Patris £•? Chrijli 
omnes thefaurifapientia acnotitia abfconditi funt. Qol: 11:2. 3. Scire non 
poflum quomodo Qeusdigne peccatoris mifereatur, niii fciam eumFi- 
lium habere, quem mittere poflit ut pro peccatis fatisfaciat, & Spiritum, 
qui merita Filii mihi applicet Si Patrem Deum efle nefciam ; ignora- 
bo Filium Dei efle , quod felicitatis noftrae fumma eft. Si ignorera 
filium Deum efle ; non rite aeftimabo amorem Patris, qui cum mihi de- 
dit, neque charitatem Filii in tanta Majeftate fe ipfum tantoperepro mc 
humiliantis; nequc de fatisiaclione iUiusfecurus efle potercr, ad quam 
. infiniti valoris prethun requiritur ; neque potentia illius tuto nitar, nifi 
conftet eam immen&m eife ; breviter pro fervatore eum & fummo bo- 
no meo habere non potero, quia praster verum Ifra&is Deum, nemo ii- 
lius SkU ac Redemptor eft. Jcf: uv: ?. Si denique Spiritum Sanchim, 
cui me ducendum regendumque dare debeo, Deuni efle exploratum 
nonhabeam; non potero fubje&ionem fub ilk) pro vera libertate ha- 
bere, non potero in iUius cuftodia,ct teftimonio de falute mea, tanquam 
fufficientiffimoarrhabone,iande fecurus cfle. Nam tam delicata reseft 
Chriftiana Fides,ut innulla re nifi in fummoDeo fecureacquiefcat.Illud 
autem, unde tot rerum neceflariarum cognitio pendet, imprimis k nobis 
cognofcendum effe neceffe eft Firmathoc argumentum noftrum expe- 
rientia. Ii enim qui Trinitatem negant, iidem fatisfa&ionem quoque 
Chrifti , & immenfam Spiritus in noftri regeneratione acconfervatio- 
ne potentiam, & falutis certitudinem, ac inconcuflam fidei ****•*•*«» , 
negant Quemadmodum in Socinianis videre eft. Adeo myfterium 
noftrae per Chriftum falutis cum Trinitatis myfterio jun&um eft, ut hoc 
ignorato, velnegato, illud cognofci, vel a&nofci nequeat 

XII. iv. Conftat utique falvari non poffe eum qui Deum Patrem 

non honorat Ita enim ipfe : 1 Sam: 11: 30. Honorantes me honarabo : 

. fed qui me contcmmmt vilifendentur. Nemo autem Patrem rite honorat , 

qui 



De Fide in Deum Triunum. 4$ 

qui non & Filium Joh: v: 2 3. Ut omnes honorent Filium , ficut honorant Pa~ 
trem. Qvi non honorat Filitm , non honorat Patrem qtti miftt eum. Porro Fi- 
lium nemo honorare poteft, qui eum non novit, & qpidem pro eo 
qui eft, Unigenitum , Patri.>w/«> , & idcirco eodem , ld eft Divino > 
honore cumPatre dignum. Quid enim honoreft, nifi venerabunda 
agnitio pneftantiae in eo quem honoramus? Ergo fine cognitioneChri- 
fti , ut unius cum Patre Dei , nulla falus eft. 

XIII. v. Cujus baptizandi omnes ex inftituto Chrifti profeflionem 
edere debuerunt, illius cognitio ad falutem eft neceflaria. Nemo enim 
profiteri poteft quod nefcit At Trinitatis iilius, in cujus nomen bapti- 
zantur, profeffionem edere fideles ab omni aevo debuerunt Nam in 
aEcujus nomen baptizari, eft ei fe dedere in obfequium quale Deo debe- 
tnr. Quod confeffionem Deitatis involvit, vel fupponit Non quidem 
difertein Scriptura memoratur, illam conftffionem iftis terminis exa- 
dam fuifle : verum nec id legitur, Apoftolos in nomine Patris, Filii ac 
Sp: S. baptizafle , quos tamen inftitutionis Dominicae retinentiffimosf 
faifle indubium eft. Quando etiam Apoftoli baptizaruntw nomine Chrifti^ 
quod Lucas in ipforum afris teftatur, A&: 1 1 : 3g. & vi 1 1 : 1 6. & xix: 
f . eo nomine (utacutc Amhrofir» obfervavit Lib. i; de Sp: S. Cap: 1 r r.) to* 
ta Trinitas intelligitur. Intelligitur enim, quum Chriftum dids,& Pater, 
aquo un&us eft ; &ipfe, qui un&us eft> & Sp: S. quo unftus efi Qua 
to re Ambrofius fecutus eft Bafilium, cujus lfta verba funt: DeSpkSan: 

i *» tf«v wftmfytm* r«r **»lif htt iffX&yut» fkti* yeip rirrt Xfttrr* €>ti* r ac«t 
ZftrSrrr* ini* » *** rt Xtir** ri mtXf**. AppeBatio Chriftf ejt COnfeJfio tOtittf* 

■ Hotat enhn & Ungentem, Dettm * & Un&um y Tilium r ,• & Un&ionem, Spiri- 
tum. vide VoJJium deBaptifmop^i. EtquandpDominusdicitManxvi; 
16» Qg! crediderit &haptizatusfuerit y fervalritur : quiautem non crediderit, 
toniemnebituT : quid magis rationi confentaneum eft. quam pro objefto 
fider ab ipfo ffiatui eam dodrinam quac una cum baptifmo traditur ? Hinc 
teteres feread unum omnes una cum baptifino Trinitatis meminerunt 
Ambrof: Lih: II: de Sacramentis, Cap: vi 1. Interrogatuses, Credisin Deum P/r- 
tnm Onmipotenteml Dixifti, Credo : & merfifti, hoc eji 9 fepultm es. Iterum 
hterrogattt* es, Credk in Dominum nojbrumjefum Chriftum? Dixifti , Credo t 

f§ nfarfiJK* Ideo & Chrifto es confepulttu . Tertio interrogatm es T Credis 

in Spmtum S. ? Dixifti, Credo* Tertio merftfti &c\ BafillUS : £*tift*s ^Sr^ 

fyrShu #f iciptbafiiutf > inrsvtt» / *t ptSrttypti* > h£m£ttr J* *? *t9'iriox*fitt9+ mtrtpttr 

Mttt vUrr xm *y*tmtutut. Baptfzari dehemur ficut accepimut 9 credereautemficut 
haptizatifumus ; & fintireficut credimus T de De* Patre & filio & Sp: S. Alia 
Patrum teftimonia vide apnd Forhefium , InftruSf: Hiftor Theol: Lik 1. cap: 
xvii. Quibus nuncaddo idquod Nazianzenusbabct Orat: xxxri. quant 
ttdtavitinCoaciiioConftantinopolitano, OecumenicofextcAo.jSr- 

xnennpup 



* *4 iKcrdtatio YL 

wtfiofit* tx wmrif* **i Wf m* wmZft* **t», i/uir*t rt **) i*lt>t*> h & •& ** 
fittSrwft* r*t rOiiwtrtt 'ixt** it rt r$tf itifi*&t x*t,wf*y,**rtt (L3*f i ^wjfuV) *f*T 

ris it dhUi , xm iptxiyi* $timr&. Credimm m Patrem & Filium & Sp: S. 

ejufdem effenti^ ejufJetnque gloria : in quibm & baptifma perfeclionem habet > 

quod tuni in nominibm, tutninrebm (nosti QJJI INITIATUS ES) abnegath 

efi Atbeifmi, & confejfio Deitath. Adeo tum demum quem ab Atheifhio 

ad verum Deum tranfire, quando confeflionem Trinitatis in Baptifmo 

edebat , pii Veteres crediderunt. 

Ttinit«i* XIV. rfon intempeftivum erit hic inquirere , an Trinitatis myfterium 

Adamolji 1 Adamo in ftatu integritatu cognitum fuerit ? Celeberrimus TheologUS, Mo- 

ftatu inno» f es Amyraldm in animum induxit, ut id negaret, Dijfert: de Myfterio Tri- 

i^owm nitatis p. 1 2 1 . & prolixius />. i j 8. E^ fcq. Ubi contendit, Oeconomiam , 

jion fuit quae intercedit inter tres perfonas Deitatis; itapotiffimum verfari in pro- 

curatione falutis generis humani, ut NON POSSIT ^EJUS NOTI- 

TIA PERTINERE AD STATUM INNOCENTLE , IN QUO 

NULLUS SALUTI VEL REDEMPTIONI LOCUS. Nobis fecus 

videtur : & fenteatiam noftram fequentibus theiibus exponimus, ac 

probamus. 

XV. Fatemur quidem, Trinitatis do&rinam Myfterium effe, quod 
homo, quantumvis fapiens ac induftrius, ex folo fui ipfius, ac ereatura- 
rum confideratione , haurire non poflit; fed & pro certo habemus, 
Deum Adamo in ftatu integritatis nonnulla revelalle, auae natura fola ip- 
fiim docere non poterat Quippe quum magni Dei focius ac amicus 8c 

Juafi vicarius interris eflet, ad felicitatem ejus pertmebat commercia 
)ei fui irui, & ea fubinde ex ipfius ore difcere, quibus ad laudes Crea~ 
toris fui redderetur inftruflior. Et fane unde praeceptum de Arbore 
Scientiae , unde fignificationem Arboris Vitae habebat, nifi ex Divino 
alloquio ? Unde fciebat conjugis fuae talem creationem , fe dormiente 
fadam, ut carnem eam ex carne fua, & os ex oflibus efle praedicaret, nifi 
exrevelatione Numinis ? Zanchim, Je Crehtione Hminu LiL 1. Cap. 1. $. 
xj 1« non dubitare fe dicit, quinDeus per Filium fuum , fpecie humani 
corporis veftitum, externe & vifibiliter Adamum aliquoties aflatus fit 
Nam quam gratiam plurimis poftea Deus praeftitit , hanc denegatam 
faifle primo homioi, fummo Dei amico, ad imaginem Dei perfeftifft» 
niam creato, nullo modo credibile elle opinatur. Et fic fentire teftatur 
Fatres, Jujtinum, Ircnaumf Tertullianum, Eufebium , Ambrofium, Augujiinum % 
& alios. Ego, uti de modo revelationis extra Scriptujram nihS deter- 
minare auceo, ita revelationes aliquas revera Adamo fadas efle, ex iis 
qu& adduximus, dubitandum non efie exiftimo. 

XVL Inter ea auae revelavit Deus, myfterium quoque Trinitatis efle, 
ionc evinca Iutelledum Adamipraeftantifli^ 



Dc Fide in Deum Triunmn. fy 

m confeflb eft. Princeps autem fapienti* pars eft, Deum nofle. Non 
ita generatim & confufe, ut quis fciat efle aliquod Infinitiun Numen, a 
quo reliqua omnia fint Ea enim cognitio remanfit in Gentilibus f 
quos caecos, & fatuos, & imagineDei deftitutos efle, omnes no- 
vimus. Sed ad veram M *» pertinet, ut diftinfte noveris, QUIS ille 
Deus fit Si generales , quos habes , de Deitate conceptus , alteri ali- 
cui applices, quam Uli , qui ita unus eft eflentia , ut trinus perfonis fit, 
non tamverum Deumnofle, quam idolttm ac cerebri tui figmentura 
Ioco veri Dei fubftituere, cenfendus es. Quod quum de Adamo integro 
cogitare contradiftorium, ac ferme blafphemum fit, relinquitur ut eum 
aliquam Triimius Dei,qui lolus verus Deus eft,cognitionem habuifle fta- 
tuamus. Eodem argumento Epipbanim pugnat, quum in Panario p: &■ 
fca de Adamo fcribit: oi* hhxm^ir^ H h, *4 « <W*n>* e#. v r , «^^, «4 

•yn* wwtvfiuu IJ{a0«r4f y*( n». *m ittt •rt • armrif $$m rf vtS «-•j«Vtf/Kf» ijAfmi* 

Non erat autem idoli cultor. Noverat cnim £# Patrem Deum 9 & Filium 9 $J 
Sfmtum f<m3um. Etenhn Propbeta erat , & fciebat , Patrem dixijfe ?i* 
lio , Taciamm bominem. Ubi primo docet , obtigifle Adamo revela* 
tiones Propheticis fimiles , dein inter revelata myfterium Trinitatii 
fuifle; quod eo argumento probat , quia non erat idololatra ; fuppo-» 
nens,ideum fuifle futurpm,fi aliam quam Triunius Deiideam habuiflet 
XVIJt. Sed & akeram rationem fubinnuit, quam nos fufius exfeque- 
mur. Quum Deus in Creationis opere Trinum fe monftraverit, Pater 
per Filium fecula condiderit , Heb. i, 2. Spiritus San&us aquas incu- 
bando foverit , & Univerfa adeo Trinitas ad hominis creationem mu- 
tuohortatu fe accinxerit; credibile non eft, Trinitatem protoplafto 
prorfus incognitam fuifle , nifi eum Creatorem fuum ignoravifle creda- 
mus. Nam quum & Filius & Spiritus San&us Creator ipfius fuerint ; 
fieosignoraverit, Creatoremfuumignoravit, eique gratiasagfire, Sc 
utparerat,colere non potuit Sane emphafifuanon caret,quodScriptura 
fkpiufcule, quum de Creatore hominis loquitur, plurali utatur numero. 
ut JeC liv: ?. yvy yhjf2 t quodad verbumeft, Mariti tui 9 faBores tuL 
P£ CXLIX. 2. YVJJ2 S«nBn ntiW , Lttetur Ifrael in faStcribus fuu. Ad 
id attendere jubet hominem, & id menti infculpere, etiam in tenera 
juventute: Eccl: Xii: 1. -pOU DH 13? Memento Creatorum tuorunu 
Crimen eft, quum homo id non facit, n?que dicit, Tob. xxxv. 9. 
nery mS* rTK. Ubi efi Dem 9 faBores mei ? Qjjae phrafes; nifi ad 
Trinitatem referantur , periculofae videri poflent Abfurdum porro 
eft , Adamum de Deo CREATORE ( Creatore, inquam , nam id 
hic urgemus) ignoravifle, quod nuncAdamipofteros ignorareDeus 
iion patttur. Idque eo magis , quia Dcus eum in finem hominem 
condidit, ut fui virtutumque luarum in novo orbe praconem 
Symb. Ap<$. I evmi 



«$ Exercitatio VI. 

eumTiaberet Indubie autem ad gloriam Dei fecit, ut non modo virtu^ 
tes Dei , fed & quomodo fe ilfee in diftindis Deitatis perfonis , earum- 
que operandi modo ac ordine , exferuerint , fingulatim cdebraverit 

Xvffl. Hincpatet, Oeconomiam Trinitatis non jta ad procuratio- 
nem ialutis generis humanireftringendam efle, ut nonin prima mundi» 
hominifque Creartione obfervanda fit Ipfum Evangelium , dum explU 
cat admirabilem Oeconomiam , quatenus verfatur in procuranda gene- 
ris humani falute , fimul cogitationes noftras extollit ad eandem Oeco- 
nomiam , quatenus fe in primo mundi condittt manifeftavit Oftendit 
enim in veteri creatione drpum quendam & inftar fuifle novae. 2 Cor. 
^ iv. 6. & FilhiinDei, aervatorem noftrum, efle*^ w *{*$*+&* , 
Frincipium (aftivum fcilicet) creationis Dei , Ap. m. 14. Per quem 
conditi funt Throni& dominationes, vifibilia& invifibilia, <,* yi>wr* 
y wSrtp ivris w%Atim , ut primat teneat in omnibm 9 CoL 1. itf. 18.. in Operi- 
bus tam naturae quam gratiae princeps. Male itaque ex hac hypothefi 
quod Oeconomia Trinitatis potfflimum verfetur in procurandafalute 
peccatoris, Adamo Trinitatis cognitio denegatur. Quum procuratio 
hxc falutfs , quae nova creatio eft adumbrata fit per primam, in quanon 
minus fe mamfeftavit Trinitas. 

XIX. Tum etiam periculofe dititur, htftatu innocentUnuBumfaluti 
W redemptioni locumfuiffe* De redemptione , verum eft ; de falute , fal- 
fum. Eadem enim falus, eadem vita zterna, quam per Chriftum ob- 
tinemus , promifla Adamo erat, fi perftaret in mn&itate : uti alibi fufe 
demonftramus. Huc faciebat Arbor Vit* quae jam tum fymbolum erat; 
*on mediatoris quidem qua talis , fed tamen Filii Dei. Tn ipfo enim w-i 
erat. Johu 1. 4. Quod fymbolum fruftra fuiflet, fiillius fignificatio 
Adamo fuiflet incognita. 
55a„f Tl i. XjL Haftenus de cognitione hujus myfterii. Non minns neceflaria 
Mkatis ne- eft illius Agnitio & AJfenfus , poftquam alicui ex verbo Dti eft expofitum. 
SffiaiM^ Manifeftum quippe eft , deteriorem Ionge illius conditionem efle, qui 
veritatem fundamentalein, fibi cognitam, inficiatur & oppugnat, quam 
oui eam fimpliciter ignorat Necme dubito confidenter declarare , ex~ 
4orte$ eos aeternae falutis efle, qui 1 rinitatis fe dotirinae opponunt : Jo- 
hantfe edicente, 1 Epift. cap.i 1.23. Qukquis negat Filium, nec Patrem b*- 
bet. Negat autem rilium, qui Deitatem ipfius negat, & qui negat Spi- 
ritum Fim , Filio •>««« > & fine quo nemo Jefum Dominum dicere po- 

Bt «tiieam teft# * ^ 0Vm XI I% 3# 

jwgSt P ro XXI» Unde pro Chriftianis ac Fratribus eos agnofcere, ullamve Ec* 
^F^Ib 1 ^fi^ 03111 pacem iis offerre , vel ab iis oblatam admittcre , non poflu- 
aoftto"*^, qui Trinitatis dodrinam negant, oppugnant, blafphemant: 
qualeshodierniSodnianifunt Quos» qnantiimbbetfefpecioiapietatis 

Iarva 



De Fide in Deum Triunuat 4f 

larva venditent, Chriftianifmi eyerfores, & *»&%**> craflbfque idolo 
latrasefle , pleno ore pronunciamus : quibufcum nullani Ecclefiis no« 
ftris focietatem efle volumus, & quibus ex Apoftoli praefcripto nec Ave 
veiimus dicere. % loh. verf io. Laudamus Chriftophori Krainfcii 
zelum , qui , quando Smaltiu* Socinianorum Anteftgnanus cum fuis 
Orthodoxos primum m Sjrnodo Lublinenfi Ao. 16 iz. dein in Sy- 
nodo Belzieti, iniqua unionis poftulatione turbabat , ingenuc refpondit : 
Dommi facqjjite binc , ne turbetu nos : citim enim c*lum cum orco concordare 
jpoterit} quam nos Evangelici vobifcum. Qui Deum tbnet , e templo exeat , e ve- 
ftigioque ipfe exibat De quo fafto & difto Krainfcii quum quereren- 
tur adverfarii, quafi indignos eos converfatione cenfuiflet, fubfumfit 
Lefzczinius Comes , Ego quoque Deum tbneo , & propterea abibo. SimuU 
que cum difto abivit , & confcenfo carpento difceflit Sic unio dene- 
gata. L*tusin compendio Hifi. univerf. cap. XXXY.p. mibi jo8. Quiplura 
aefiderat, adeat Venerandi Vogtii.eruditiflimas Tbefes, de Kecejjitatc Qf 
mtilitate Domatu de SS. Trimtate. 

XXEL Verum quid prodeflet nuda & mere fpeculativa hujus myfte- ££ f^Stf. 
rii Cognitio , & Agnitio , nifi accederet pia animi in Triunum Deum reclina- tur j>u ani- 
tio ? Quam primum fidelis anima veritatem hanc a Deo edofta eft, in JJ^^ 
ea deliciatur , gaudens ea fe nunc de Deo fuo fcire & credere , quae om- rcdiwuio. 
nem fenfum, omnem fermonem , intelle Aum omnem fuperant, quae in- 
comprehenfibili infinitate ejus dignafunt,& quibus denique ab omnibus 
gentium idolis, & quos quifque fibi perverfis conceptibus fuis formavit 
talfis Diis, diftinguitur. Inveni Te, inquit Fides, inveni & agnofco Te> 
miDeus, rupes felutis meae, quem reliquus mundus ignorat, quem, 6- 

Sientiflimi mortalium, -Athemenfes **&*** fibi fetebantur. Ntin nmt 
'uille ipfees: in fimpliciflima Unitate Trinus : ininconfufaTrinitate 
Unus, Pater, Filius, & Spiritus S. Tu es ille • *&**$ M »4 i l»i *<£,&-. 
XXDQL Neque hic fubfiftit Fides. Sed Patrem Deijm agnofcens, 
Omnipotenti virtuti, Imperfcrutabili Sapientiae , Immenfe Bonitati, & 
inexhaultis Sufficientiae ipfius Divitiis ndenter fe committit Filium 
Deumagnofceos, in ipfius fatisfe&ionem ut plenillimam, & propter 
.Deitatis emimentiam infiniti valoris, fecure recumbit Ccrte, inquit 9 
m Jebova ifto pUnajuftitia & robur efi , adeum quifque venietj in Jehovaju- 
jtificabuntur & gloriabuntur totumfemen Ifraelis. JefxLY. 24. 2? • Spiritum 
Sanctum Deum agnofcens , ejas dudui Sapienti ac Sando fe tuto cre- 
dit, ejus teftimonio ut iniaUibUi & Wff iine metu fidit Et hos tres 
unumeffe fciens, non diftrahitur in operationibus fuis, fed dmni nifu 
inTriunumillumincumbit,certa de fingularum perfonarum, propter 
unitatemtamvoluntatisquameflentiae, in promovenda ialute fua con- 

&ufu 

I z XXIV. 



*8 Exercitatio VI 

tmu hujut XXTV. Nihil felfius eft ea Remonftrantium calumnia, qua atticulum 
«iticou. j e 55 Trinitate ullum ad praxin ufum habere inficiantur. Omnis dodri- 
miveritatis^fecundumpietatemeft. Tit i. i. Ethaec tam notabilis , tam 
fandamentalis, noneflet? Imo totius fidei, totius veraereligionis, fcatu- 
rigp eft. Non poteft habere Fidem Chriftianam, cmi non credit e Dei- 
tate potuifle nobis dari , & datum fuifle revera , emcacem apud Deum 
Mediatorem. Hoc autem fieri non potuiflet, fi Deitas in una duntaxat 
confifteret perfona. Nulla etiam religio eft, nifi auis venim Deum co- 
lat Non colit verum Deum , fed cerebri fui ngmentum , qui non 
adoratinaequaliDivixiitatisMajeftatePatrem,Filium, & Spiritum S. I 
nunc & dodriiiam eam ad praxin inutilem efle clama, iine qua nulla 
fidei aut pietatis Chriftianae praxis efle poteft. Injurii in Deum Re- 
monftrantes funt, quando palpum obtruluri, quos plus jufto amant, So- 
cinianis, eos defcribunt quafi <\ui vitamfuam ex Evangelii prafcripto fic injH- 
tuunt y ut Patrem in Filio ejm colant, & ab utroque Spiritm SanEH gratiam fmEtis 
fiisque precibm ambireftuJeant. Apol. Fol. f 3. Quid audiemus tandem l 
Hline vitam ex Evangelii praefcripto inftituunt, qui, fatisfadionem Chrifti 
negantes, Evangelium evertunt ? Illine Patrem in Filio colunt, qui 
seternum DeiFlfium *** «rf*w#, eflfe caiumniantur ; quem uti talem 
adorantes convertunt in idolum ? Illine piis preribus Spiritus S. gra- 
tiam ab utroque Snbiunt, quiSniritum, Dei acddens, & creaturam, 
velfaltemmediumquid inter Deum & creaturam efle, blafphemant ? 
Quanto re&ius Ignatim in Epiftola ad Anthcbenos : n«f *» •«■* »«*** pi*** «*. 

, Omhis auiannunciat unumfolum Deum, & toUit ChriJH Divinitatem, is efl Dia* 
bolus, & hoftis omnis juJHtia. 

XXV. Specialiores nunc ufiis affignemus. Primo utilfc eft doflrf- 
na SS. Trinitatis ad Inftitutionem, idque dupliciter. I. Informatur intelle- 
dus nofter quomodo in meditatione fua circa Deum verfari debeat,noa 
haerendo ip iola contemplationeUnica? eflentfe& attributorumejufdem. 
fed & adfcendendo ad admirabilem illam Trinitatem. Magna certe 
pietatispars^eft, Deum rede cognofcere. Jer. ix. 24. Non poteft 
mens noftra praeftantius fuae meditationis objedtum habere, quam tre- 
mendum hoc mvfterium, cujus intuitiva & perfeda cognitio m lumine 

floriae omnemfelicitatem fuamabfolvet II, Docemur hoc incompre- 
enfibili myfterio, quod omnem fenfum rationemque fuperat, utin 
Divinis rebus propriae fapientiae noftrae renunciemus, omnemque 
cogitationem in captivitatem redigamus ad obedientiam fidel Ne- 
mo enim de hoc myfterio rede cogitare idoneus eft , qui non, fen- 
finim humanaeque ratiocinationis humilitate fuperata, in fublimiorem 
fidei iphseram evolaverit, ubi folius Dei de fe iplo teitimonio nixus, id 

aedit, 



De Fide in Deum Triunum. 69 

credit, auod neque oculis qernere, neque mente Jcomprehendere valet, 
ibi fubfiitens, ubl Deus nihil amplius revelat Gregor. Nstzian*. Orat.xxjx* 

Am£us yt»nwi9t r# wms ftj m(tt{y*£x. ttxittt ri wnvf*m wpiti* ix ru warfit* r» «*w f»4 

9*mt*ytUnt. Audit jenerationem § dc modo ne fis curiofm. Audis Sfiritum 
ex Patre frocedere j quonwdo idfiat nefuriofe indages. 

XXVL Secundoad Confolationem. L Oquamdulce eft in arftiflima 
illatrium perfonarum unidne, imo unitate, exemplar & ideam noftrae 
unionis cum Chrifto, & per Chriftum cum Deo, cernere ! Juxta Ora- 
tionemDomini, utomnes unumfint 9 ficut tu Pater inme 9 & ego inte: ut & 
iffiin nobis unum fini : uffintunum 9 ficut & nos unumfumm 9 Ego in jeis 9 & tu 
in me. Joh. xvi 1. 21. 2%. 23. IL O quam ftiave eft, quum Patrem,qtri 
meinBuiumadoptavitjDeumeflecredp, qui, ut jpieDominus om» 
nium eft; ita me naeredem omnium facere poteft : quum Filium* cui 
defponfata eft anima, itidem Deum, ac Regem gloriae efle cogito : 

2uum Spiritum S. quo ohflgnatus fum ad diem plenae falutis, fiimhter 
)eum, & confequenter ivr«*ihm efle certus mm ! HL O quam ju- 
cundum eft SS. Trinitatis myfterium meditanti, in facie arterni Patris^ 
immenfi erga me amoris pietatem cernere ; in facie coaeterni Filii , 
Sandiffimae <p<Wu$>iW comitatem ; in lumine Spiritus S. vincula meas 
cum Deo unionis! 

XXVII. Tertio ad Admonitionem. I. Ut nos Chriftiani, cjuos imita. 
tores Dei eflepar eft, uti dileBos flios 9 Eph. v. 1. in concordi vivamus 
pace, unanimes &fententiis uni : Phil. 1 1. %. ftudentes fervare unitatnm Spi- 
ritms adcomtexumfatis. Eph. IV. 3. H. Ut Divinam Patris noftri Maje- 
ftatem reverenter habeamus : ut Filio,Regi gloriae, cordis noftri por- 
tas alacres pandamus ; Ut Spiritum S. in eadem Majeftate cum Patre & 
Filio Deum, non coutrifiemm. Eph. iv. 30, neque eumdolore afficiamm. 
TeCuan. 10. neque eoctinguamm. 1 The£ v. 19. fed ei nos totos in 
landa templa confecremus. 1 Cor. m. 16. & vi. 1$. Solicite nobis 
ab illo inipfiim peccato caventes, quod neque in hoc neaue in foturo 
feculo reraittetur. Mat xi 1. 33. Concludo verbis Syneui ex hymno 
tertio; 

TfuS trt /*Wr> *Ypp3 rt *{uls. 
*U*it il r^idf »r. Tftdt ii f«Htt it. 



I) EXER. 



EXERCITATIO VIL 
J> B F I D E 

CH 

DEUM PATREM. 

( BREVIARIUAL 

I. Patri vocabulum nonunofenfu de Deo dicitur. 2. Mebh ntmc prmatoper- 
fonamnotat. 3. Quaprhnadicitur: non^tate. 4. Nequenaturavel caufi 
falitate. f. Nccdignitate. 6. Sed ordine fubfiftcndi. 7. Etopcrandi. 8- 
Afdpfoeft* nonfolum, quoad ejfcntiam, fed & quoad modum habcndi effen- 
tiam. 9. 10. Gencravit Filium ab aterno, per communicathnem ejufdem ef* 
fentiafn*. 11. 12. Socinianorumftrofha deteguntur. 13. 14. i{. 16. 17. 
Pater cum Filio S. S.#irat. 18. 19. 20. Epifcopii fetitentia de fubordinatiom 

^ ne Divinarumperfonarsm refutatur. 21. 22. 23. Ad objeSliones rejjwde- 
tur. 24- 2f, FtdesPatremChriJHutNOSTSJJMquoque Patrem conjtde* 
rat. 26. Praftantiffhna efl conditio Filiorum Dei. 27. 28« 29. Jfcfffr divi* 
ni Teftamenti exponitur. 30. 31. 32. 33. Bona Teftamenti. 34. 3?. Sti- 
puLttiones Teftmnenti. 3$. 37. 38. 39. 40. Gnorifmata Filiorum Dei. 

*^ v n 0C *nr^ATRIS vocabulum, quando deDeo ufurpatur, quandoque 

unaftniu 1 B-J irmtSf fumi, quandoque •*«***&, receptiflima Theologorum 

dc dco <u- W^ obfervatio eft. 9 owmt6s fumtum, toti individuae Trinitati com- 

citm. JL muneeft: atqueitaufutpaturimprimiscumrefpeduadcreatu- 

ras. Id enim propter qnod Deus hominum carterarumque creaturarum 

Pater vocatur,non uni alicui perfonac fingulare eft, fed fingulis gqualiter 

competit. Pater onmium dicitur, quia omnes cre/rvit. Mal- 1 1. io. Pater 

Spiritum Heb. xi i. 9* quia zosformat in medio hominis. Zach. XII. 1. 

Confer Jer. xxxvi 11. \6. Itemque, quia follicitam hominum curam 

gerit, profpiciendo fingulis. Fecit ex mofangmne totam gentem h&minutou 

Nec longe abeft abunoquoqne noftrum y in ipfo enimvivimus, nwvemur &futnus. 

Sicut&quidam Poetarum dixerunt ; T* **?*** yn* fr/rir. A&. XVI I. 26. 

27. 28- Haec autem itaad primam Deitatis perfonam referenda funt, ut 

non minus fecundae ac tertiac accepta ferantur. 

Nobii nunc II. Nobis vero Patrisnomennunc ;«•***•«#* venit, uti defignat Pri- 

pci^nLi mam Deitatis Perfonam, quae ifeipfe eft, & fola quidem Filium inefia* 

souc bili modo generavit, una autem cum Filio Spiritum Sandum modo noii 

minus inenabili fpirat Qpa deferiptione ea omniacontinentur, quae ut 

proprietates chara&erifticas Patris Saiptura proponit 



De Fide in Deum Patrera, 71 

IH Harom Prw&r eft Patris Perfonalu Prjmitas. Qiram Patretn pru Qu*piia» 
main perfonam dicimus, non intefligimus id de ordine Durationu y quafi jj^jj^ 
JEtate ac Tempore reliquis Gt anterior. Nam & Filii egrejfm fim 
ED71JJ TPO O"lp0* jamindeabinitio 9 a diebus feculi Micb. v. 1. Et/e- 
#W* foffidtbat , nypoftaticam illam fapientiam , principio via fua : mte> 
epera fisa, ante uttum tempm. Prw. vi 1 1. 22. Unde pie in Expejitione 
lidei dnrit Atbanafius , «mV i* t* n*rpf *mtz»* *+ «# W 9*9« »qK»w , 
£/u0» «c Patre ftne mitio, & a£ atemogenitum. Et Spiritus ifte, per quem 
fkftum eft ut Chriftus uti inculpata noftia Deo offerretur (quod de ter- 
tia perfona intelligere mhil vetat,imo vero admodum confentaneum eft,) 
aternm nuncupatur Heb. ix 14. Et iane aeternitas adeo eflentialis Dei 
proprietas eft, ut quod aeternum non eft neque pro Numine agnofcen- 
dum f it Pertinet ad rt ***** r» 9» , quod natura infa fuggerit, JEterna 
Potentia Rom. 1. 23. Porro quod aeernum eit , niM quod fe 
vel momento prius ik habere poteft Optime in Symbolo fuo 
Atbanafim 9 Patris 9 & Tilii £f Spiritus SanSi una eji Deitaj , xm rmbu«WgM* 
<alii legunt rm«^) « ^wW» coatema magnifxentia* 

IV. Neque primum dicimus patrem ordine Natura- vel CauffaKtata. 2£*^[* 
Nuiquam enim Scriptura id teftatur : extra quam in tam tremendo my~ caor^ 
fterio loqui periculofum eft. Caufla proprie definitur ± quae influit eue *■* 
inaliqd. Id autem in perfonis Divinis* ubi eflentiae «»*»W eft,nonob- 
tinet Et ubi natura una eft , uti hic, ibi naturae prioritas vel pofteriori- 
tas perperam concipitur. Non nefcio Veteres (Jnecos r* «£<•» *m sV *$. 
1«r& , caujfam & cauffatum in Divinis quoque admififle ; ( vide Fvrbes. 
<Lik 1. Cap. xx.) fe^ Orthodoxo, fedphraGnonadmodumproban- 
da. Omnem tamen naturae prioritatem & inaequalitatem difertis verbis 
removerunt Videamus quomodo fe Damafcenm explicet: Lib. 1. de 

Ortbodoxa Fide. Cap. XTL E}J>AJ?#/m»*» v »*w*^* «£&i» tTnur* vtv, *m fu%mm i 
wftrtftdnp r* vi* Zfif * $**'* •*•$***•**>. H avrv yie rit ***** tximn » ift trr^ . 
fv 7i, d ftf mtrti W mrmrii* r*r Ur»* Xr$ i viit bt ri wm-tft iyntibn* *** *Z 
• n*rie ** r* wL ^umatetexkditfamPa&tmeffeprincipi^ 
lie , neutiauam boc affirmamm , eum VEL TEMPORE VELNATURA 
'PRIOREM effeatquepotiorem Fiiio} quipfe pef quem fecula ipfa fecerit. ne- 
que aliud qmppiam aUt ahter, quam quatenm Pater caujfa Filii eft: Jhe quia 
Ytlim d Patregenkmjfi , non atetem Pater aFiIio. Sunt in hoc chfcurfu quse 
difpliqent ut minus accurata Nam dura eft, catachreftica, & *vt«<P<&' 
locotio, Patrem effe caujftm Filii. Neque verum eft Patrem eo refpedu 
Filio majorem effe: quum rapmam non ducat Filim ri *»«* «V» e^ PhiL 
11. 7. Attamen Ordiodoxiaecautumeft, quum non alio fenfu Pater 
cauffii Filii dkatur, nifi qratenusFiiiusexeo genitus eft, & omnis na- 
tarae temporifque prioritas exduditur. . 
V, Denique primum etat» non agnofcinmsPatrem Digmtate vel Fr^- N « *** 



7* Exercitatio VII 

ftantnu Etenim iiifinita ac fuprema praeftantia eflentiale Deiteti$ fitttibu- 
tum eft. Et fi daciir perfona aliqua Filio vel Spiritu Sando praeftantior 
& dignior , neuter erit Deus optimus Maximus : Hi tres unum fimt, i 
Joh. v. 7. eflentia, omnibusque attributis eflentiaiibus ; Jwt^T *# 

seaocdine VI. Sed primitas haec , eft 1. Ordhti in fubfijlmdo. Patri enim «r#W* 
fnbfiftejuu. adfcribitur. Filius dicitur illius *r*w«** xw****t- Heb. 1. 3. Pater er- 
go eft «txirvT<fr ; Filius nriwmjtm. 'A{*tW<»- autem prior eft rS «r*. 
mMrrt. Qua fimilitudine & alibi utitur Apoftolus , quum Filium vocat 
hnaginem Dei invifibilis CoL 1. if. Prioritas ifta, uti nullam praeftantiam 
Filio demit, ita nullam Patri addit Imo vero utriufque aequalitas me* 
taphora ifta eleganter fignificatur. Pulcherrime Tbeephyla&m : W« W{ 

***{*&'• W v*f«rt*f • xiWtif » '** *& «««Wl' i xuri vwifixt' * **» * 
mW« wA*7o *V# ri £«£«***{&" > * yd( £w +Xl*t***it*f* *%•* i*ut* ri fUp&'* 

Non enim charaSer hypoftafin , five , expreffa forma exprhnentem excedit, ne 
in eo quod excedit , fine hypoftafi , fine exprhnente 9 fit. Neque bypofiafis am- 
plim aliquid continet charaBere , boc eft 9 exprimens fornta exprejfa major nm 
efli cateroquin in ea faltem parte eocprejfa non ejfet. 
tt ope- VII. 1 1. Ordinis in operando. Quumenim per Filium operetur Pater t 
Heb. 1. 2. necefie eft, ut ipfe relate ad aliam perfonam operetur •**#•* 
& principium operationis, non eflentiale modo, fed & perfonale» in fe 
ipfo habeat Pertinet huc quod Chriftus aflerit, Joh. v. 19. JSTo» f^ 
eft Filim afemet ipfo operari, mfiquodviderit Patrem operantem ; quacunqut 
enim ittefacit , h*c etiatn Ftlim pariter facit. Quod de Filio , tam Theo- 
logice, quamOeconomiceconfiderato, verumeft. NamficutFilius» 
quoad humanam fuam naturam, nihil facit nifi Patris infbnftu, juflii & 
exemplo , adeo ut m omnibus aftibnibus illius fit exfecutio volun* 
tatis, & demonftratio fan&tatis , quaein Patre eft: ita etiam, qua 
Filius Dei, nihil poteft facere , *tf ««**, quod Hebraei dicerent wh* 
feorfum a Patre, quumuna eademque utriufque eflentia , potentia, & 
voluntas fit ; ita tamen ut Pater in ordine operandi primas teneat, & Fi- 
' lius eum operantem videat, id eft, moiitiones & decreta Patris, quae & 
lua funt, intime cognofcat, approbet, & exa<3jflime exfeauatur. u nde 
clarum eft, ordinem operandi a patre incipere. Neque naec rurfus or- 
dinispraerogativaquidquamfupremae dignitati Filii derogat: nifi quis 
hoc accipiat abfurdifiime pro imbecillitatis argumento, quod Quum 
Patris & Filii unica fint potentia & voluntas, Filius nihil poflit & 
velit nifi in & cum Patre. Ipfeque Filius fuae ifti dignitati fuffi- 
cienter cavit , quando teftatur fe qu&cmqpe Pater facit , ea ;»*!»* parU 
terfacere , non alia ad eorum exemplar , uti Grotius hoc torquet» fcd 
eadem f &ea«>^. Quod, Nazianzeno monente, inteUigeodum eft, 



De Fide in Deum Patreni. 7J 

i'%md Wf >*'*fi**f*r ipimri^ *AA* x*rd r*t r*V i£s<t<W ip*rtfi£w > *0I feCUndum 

jbnilitudinem eorum qu* fiunt , /e^ fecundum aqualem potefiatu dignitatem. 
Arguitque W» » ™* fy>«#f ***fi>>M*rn r*vrimr* » abfolutijffimam operunt 
idmtitatem i ut Cyrillm Aiexandrinm ad hunc textum ait Quo modo fi 
verba exponantur, continebunt inviftum argumentum, non folum 
dM mali fecifle Dominum in fanatione iftius aegri ; fed nequidem fieri 
pofle ut male agat, quia potentia & voluntas qua miracula facit eadem 
eft cum potentia & voluntate Patris , fervata duntaxat perfonalis ordi- 
nis diftinaione in operando. Huc autem fermo Domini dire&us eft. 

Vffl. AlteraYztxis proprietas Charafteriftica eft, quod a fe ipfofit. Afeipfc 
Quod non eft accipiendum de effentia, fed de modo habendi eflentiam. jJjjSi 
Nam G eflentia confideretur , & Filius & Spiritus Sandus funt ille Deus dfcnium 
cpiiafeeft. Idquippe adeo inDeitatisnotioneincIuditur, A fe efle, "fj^- 
id eft , propter infinitatem perfe&onum fuarum a nemine in exiftendo <Lm habc*. 
dependere , fed ipfi fibi omnia fua debere ; ut, qui quoad eflentiam £^*" 
fuam ab alio eft , eo ipfo Deus non fit Propterea rerfe Veteres Chri- *** 
toim^Fi A-fe-8c perfe-Deum , dixere : inter alios Eufebim in Ora- 
tione Panegyrica ad Paulinum Tyriorum Epifcopum. Hifior. Lib. x> 
caf. iv. ubi Chriftum nuncupat r« **$ix* M w*a* yri*»* **\ ivr&ti*. quia 
eam eflentiam Divinam habet quse a fe ipfe eft, quippe verus Deus, hcet 
illam quaFilius habeat a Patre. Pater ergo a fe eft quoad perfonalita. 
tem, id eft, eflentiam Divinam habet a nulla alia perfona fibi communi- 
catam. Nufauam enim Scriptura Patrem ab alio vel genitum, vel fpi- 
ratum efle, vet quovis modo exivifle, memorat Bene idcirco Athanafim 

in Exfofetione Fidei : vrtfivfHi tU tut iykintrv Biir , w*vtf* w*rruip*Tf* rit t&rt* 

.#>' im*rS t# v Ahu. Credimm in unum ingenitum Deum, Patrent Omnipotentem, 
quiex fe babet quod eft. - 

IX. Tertia proprietas charafteriftica eft, quod folm ab aeterno genera-Genemh 
verit Filium : quemadmodum dicit Pf. 1 1. 7. Filim mem es 9 bodie genm *^ ^ 
.Te. Qjiod ita Chrifto diftum efle, ut praeter eum nemini, Apoftolus fi- commuii. 
demfacit Heb. 1. ?. Quaautem in re generatio ifta confiftat, id no-^££* 
bis homullis & intelleftu & explicatu impoffibile eft. Modefte , quem t&*t£ 
modo laudavi, Athanafm ; 'zytmbn' h «%tM4>f*r*s **$ *mf0t4r**. Genitm efi fu *- 
-ineffabiliter & incomprehenfibiliter. Attamen in omni conceptu generatio- , 
nis proprie didas, qua quis conftituitur alicujus filius , includitur com- 
municatio ejufdem eflenttae: quas in perfonis creatis non mfi fpecie 
eademeft, inDeoautem, propter fimpliciflimam iUius unitatem, ea- 
dem eft numero. Hinc per generationem Filii inteiligimus eam Dei 
aftionemv qua eandem numero eflentiam quamipfe habetcommunica- - 
fit Filio , ut Filius eam pariter habeat 

X NequecircaScripturamhaecdicuntun PraeitipfeFiliusJoh.v.a«. 

SynA.Atoft. K Sk*t x 



74 Exercitatio VIL 

Sicut Pater habet vitam infe tpfo\ ita & ttlio dedit vitam babere infetpfa. 
Vitani habere in fe ipfo , eft non modo fibi ipfi fufficere ad confumma- 
tiflimam beatitudinem, qualis vita fola Deo digna eft, fedetiam vitas 
fontem efle, ad eam dandam iis qui non erant,& reddendam iis qui mor- 
- tui erant. Quae eflentiales Dei perfe&iones funt Hoc modo Pater vi- 
tam habet in fe ipfo. Ut Filius eodem modo eandem vitam in fe ipib 
habeat, dedit ei Pater ; quod ejusdem eflentiae, quae per fe vivit & omnis 
verae vitee fons eft, communicationem neceflario importat Non nefcio 
efle ex noftris, etiam magni nominis, Theologos, qui haec de Chrifto 
non**r«* &MX*j»» t fed mmr •**»*}**, dire&e dida efle pugnent Caeterum 
etiamfi id iis daremus ( quo(i tamen ut demus nihil eft necefle ) non po- 
tuiflet Chrifto dari ut qua Mediator fontem vitae in fe haberet, nHi ipfe 
eflenthm haberet per fe viventem,quaeque adeo eflet *»T&i. Hsec enim 
Dei gloria eft, ut ocdnatur ipti, penes teeftfms vita. P£ xxxvi. 10. Eam 
autemgloriamnondatnon-Deo. Jef xlii. 8. 
«ociniano- XI. V erum non tam faciles adver&riis largimur, per Generationem 
Sia £*t ChriftiPf 1 1. memoratam, intelligi illius refufcitationem ex nwrtuis, & per 
gnatnr. bodic diem illum quo Deus eum a mortuis fufcitatum Regem populi fui 
conftituit Nam i . Nufquam gignere in facris literis fignificat e metfs 
eripere. Neqne licet nobis novas vocum fignificationes cudere. 1 1. 
Etiamfi fortean aliquando metaphorica ifta fignificatione ufurparetur, 
quodtamennondum probatum eft; hocloco extra proprium fenfura 
exponi non poteft. Quia hic adducitur ut ratio propter quam Chriftus 
Filius Dei vocetur. Filius autem Dei eft non metaphorice, fed proprie. 
' Nam & Pater vocatur propriits ipfim Pater. Joh. f . 1 8* & ipfe proprim Patrk 
Xitim. Rom. v 1 1 1 . 3 2. quo nomine a Filiis mctaphoricis diftinguitur. 111. 
Chrifto didtafunt verba haec ea emphafi, quane Angelorum auidem ulli, 
nedumhominum, didpotuere Heb; 1. 5. Si autem nihil «gmficarent 
praeter fufcitationem ex mortuis, nihil Chrifto attribuerent quod non 
cum pluribus commune habeat , qui fimiliter virtute Dei ad gloriam 
& regnum aeternum fufcitati funt 1 v. Chriftus fe ipfum quoque fua 
virtute e morte fufcitavit Joh. 11. 19. x. 18- Unde juxta hanc explU 
cationem fequeretur,auodfe ipfum genuerit, &fuiipfiusFiliusfit v. De- 
nique falfum eft,Chrimim eo demum die a Patre genitum, vel Filium db> 
&um efle,quo emortuis fufcitatus eft, quum etiamnum vivus frequenter 
fe Filium Deiprofeflus,&})ro tali agnitus fit : uti ex Evangelica Hiftorisi 
notiflimum eft vi. Hodie, quando de humanis rebus agitur, adverbhim 
temporis eft : fed Divinis applicatum , %^r debet inteUigi. Et fi vo- 
cabulo a noftro tempore tranflato exprimenda fit aeternitas,quae intermi* 
nabilis vitae tota fimul & perfedapofleflio eft , quid illi abfque fuccefl»- 
ne dmationi couvenientius eft vocabulo, Hodk? 

XII Nequc 



De Fide in Deum Patrem. 7f 

XH. Neque iillum cauflaefuae pnefidium adveriarii habentin Pauli 

verbis. Ad. xi 1 1. 32. 33. Quorimm hanc (promiflionem Patribus faftam) 

Detff adimplevit nobisfiliis ipforum, ***r*W 'j*tk>> fufcitato Jefit \ Ut etiam 

in Pfidmofecundo fcriptum efl , Filius mem es tu , ego genui te. Nam I. Nori 

probat ibiPaulus refufcitationem Chrifti ex hoc Pfalmi fecundi difto ; 

quod quidem defcribit refufcitatum , non probat refufcitationem , fed 

ex Jef. lv. 3. & P£ xvi. 10. dum vers. 34. ita infit, wod autem 

fufcitaverit eumex mortuis &c. ita dixit , &c. 11. Imo ne illa quidem 

verba, «wnW V*», derefufcitationeexmortuisagunt, feddeexhibi- 

tione Jefii in Salvatorem, nam haec fufcitatio diferte difcernitur a refufci- 

tatione ex mortuis,de qua demum agitur vers. 34. Senfus eft,Deum pro- 

miffionem patribus faoam implevifle , quando Chriftum hominibus in 

carne exhibuit Quaenam aiitem ilia promiflio eft? PatetexPC 11. Ubi 

Deus Ecclefiae pollicetur, fore ut talem fuper eam Regem ungat, qui Fi- 

lius fuus eflet, hodie (id eft ab aeterno, in aeternum : nam apud Ueum 

perpetuum eft hodie) ex fp genitus. Hoc exhibitionis fenfu eadem voce 

««nV« ufum efle Lucam cap. 1 1. 30. & 1 1 1. 26. Grotim , non exo- 

fam adverfariis nomen , annotavit Addimus nos afr. vn. 37. •?•- 

fnTv*vfu>ir*snrttxlpi®>. in, Si admittamus ; verba Pfalmi ad refur- 

reftionem Chrifti applicari, quod Calvino , Cameroni, noftrorumque 

aliis vifum eft, id tantum fignincabitur, refufcitatione ifta declaratum ac 

comprobatum efle, quodChriftus Filiusfit abaeterno aPatre genitus. 

Scilicet blafphemiac eum damnaverat Judaicum Synedrium, quia fe Fi-- 

Kum Dei dixerat. Deus ergo eum a morte fufcitans, quse ipfi ut blaf- 

phemo inflifta fuerat, abfolvit ipfum ab ifto crimine, & publice pro uni- 

genito Filio agnovit. Atque ita ^w** *4t a™ b <W^ , hoc eft, definite, 

iolitarie, cum exclufione omnium alidrum, defi&iatus y demonflratus , de- 

terminatm eft Filius Deiin potentia. Rom. 1. 4. Verbum Apoftoli effi- 

caciflimum eft, & uti erudite notavit Ludovicus de Dieu, fignificat 

Chriftum intra tales terminos conftitutum , iifque ab aliis ita di- 

lemtum ac difternrinatum efle , ut judicari ahter nec debeat, nec poflit, 

Suam quod fit Filius DqL Dlud «> &>**$, jungi pot6ft cum demonflratus 9 
: tum fignificabit, eum valido argumento comprobatum efle Filiuni - 
Dei : vel cum Fitius Dei , & tum notabit , eum id e(fe in pleniflima em-r 
phafi, quam vocabulum iUud habere poteft, ut illud nomen, ipfi tribu- , 
tum,fit h*Q*t*Tt£*9 ivou* Heb. 1. 4. 

XIII Quarta ihtr* «r«WM Patriseft, quod una eum Tilio ^WftwwJJ^JJ 
SanSum Jj>iret 9 qui propterea dicitur VB rtn Spiritus ms ejus, P£ xxxi 1 1 • fpiut. " 
«• & *>!«? maV Jl VK nn Sfiritus Dei , £# Halitus Omnipotentis. 
Job. xxxi 11. .4. Hsecfcimus. <2uis autemfpirationismodusfit,&qua 
ratione communicatio effentiae quae tertise perfons fe&a eft per Spirati^ 



?fi Exprcitatio VIL 

nem difcriminetur a communicatione ejufdem eflentiae quae fecundae per* 
fonae feda eft per Generationem, illius rei cognitionem coelefti Academiae 
refervare fupremo Magiftro vifum efl Non placet nobis Schoiaftico- 
rum audacia, quiGenerationemadinteUedumpertineredidarunt,quafi 
Paterfeipfumcontemplando fui imaginem perfonaiem genuerit quae 
dicaturFilhis : Spirationem vero ad voluntatem referunt, ut Pater, una 
cum Filio, fe ipfum volendo & amando Spiritum Sandum produxerit 
Non modo reLgio nobis eft tam altum fapere , fed & averfamur tam 
inanes ingenii in divinis rebus temere ludentis fophtfticationes. Potior 
nobis eft Nazianzeni modeftia : Orat: xxxix. mtif*+ *y»> ****** ri **$»&*, 

wftiif fiU* «x ri **T$t u» vums ii , nh y*( ywmrmt > «AA txv^tVTmt. Spiritm 

San8m vere Sfiritm efl , procedens quidem ex Fatre , non tanten Fttiationi 
pioio y ut nec generationis > verum procejjionis. 

XIV. Hoc unum tuto dicere poflumus , quod Generatio fbli Patri 
competat, Spiratio autemPatri & Filio. Colligi id poteft ex Joh. xv. 
7,6. Quum autem venerit Paracletm itte quem egomittamvobisA Patre, Spiritm 
itte veritatu qui iPatre proccdit, hx*»ptitrm. Non minus aFilio mittitur Spi- 
ritus, quam & Patre procedit Fateor & miflionem & i«r#>*r« iftara non 
cfle 4*rtuif five ******** , fed ;<miiHi » agique ibi dire&e de Spiritus 
Sanfti datione, ejufque egreffione ad homines: fed quac myfterium 
oeternum praefupponat Omnino enim confentaneum eft , genuinam 
fubfiftendi rationem in temporaria manifeftatione relucere. 

XV. Non diffimulo tamen, opponi obfervationi huicpofle , quod 
Chriftus, qui tamen quoad hypoffcuin a Spiritu Sando uon eft, a Spiri- 
tu San&o miflus dicatur. Ita enim vulgo iita vertuntur Je£ xlyiii. i ff» 
Et nttnc mifit me Dominm Jebova, & Spiritusejm* At refpondeo I. non ut 

9uequaque certum efle, an Chriftus ille fit qui ibi loquitur. Magni 
Tieologi, Hieronymm, Vatabim,Calvvtm 9 Junimjiojbates a?/^,aliique quos 
citat Cornelim a Lapide y \o\xxnt haec efle verba Jefaix quibus didis fuis fidem 
adftruit 1 1 . Si ad Chriftum referenda fint, ut plurimi tam ex antiquis 

2uam recentioribus fentiunt,auibus ego refragari non aufim,dici poteft^ 
)hriftum aSpirituSanfto miflum eflequa homo erat, & ad hominum 
redemtionem. Nam Sp: S. adfcribitur fabrica humanae naturae Chrifti 
Luc. 1.35- Ita ex Anfetmo refpondet a Lapide. 1 i 1. Textus Hebracus 
habet mnt wnv mrP m quod commode verti poteft, Dominm /<v 
hov*mifitnie&Spiritu*nfuum.Sic ut miffio Spkitus cummifGoneFilh juik 
gatur, quemadmodum eventu quoque comprobatum efi Quocunque 
lenfu interpreteris^ nihilfacitlocus allegatus adverfiis hypothefiru 

XVI. Cur tdamSpiritm FtJii, GaL iv. 6. &a fitiofiwacciperediceretatp 
Jok xvr. 14. nifia Filio prooederet ? Nam , ut £epius jam monitum, 

i*m$im fequitUT r«r $$*X**m+ 

XVII 



De Fidc in Deum Patrem. 77 

XVII. Hinc patet, quid judicandum fit de Graecorum cumLatinis fb~ 
per boc capitepertinaci contentione. Non dubito quin peccatum fit 
utrimque* Qpum Symbolum Coijftantinopolitanutti, A. C. 381» edi- 
tum, haberet/* «iS^ r« «^, ri UtH *-«?{♦? •««••<«*' i uo##. maleLatiniSym- 
bolo ifti addiderunt, FILIOQ.UE. De quo additamento diflerentem 
vide Pojium, De Tribm Symbolis> Dijfer. 12 1. Thefi XV. £j? fequentibm : & 
Heideggerum Dijfert z Sel : Tom : 1 1 ; p: 728* Male, inquam, hoc fecerunt 
Nam etiamfi verum effet quod addebant, verba tamen Symboli verba 
Scripturaeerant: additamentum illud *«*■•*«& in Scriptura non exftat 
Pneterea quiSymbolo antiquo aliquid addit, is fe falfum teftem fadt; 
vult enim creai , antiquitus k Patribus audoribus iflius Symboli ali* 

Suid determinatum efle , quod determinatum non eft. Alale etiam 
rxd fuper hoc negotio tam pertinaciter contenderunt Quum dog- 
ina Latinorum veritati confentaneum fit, & a prifcis Ecdefiae fuae Do&o- 
ribus eodem modo traditum, uti ex Athanafio y Epipbanh % CyriUo AUxan- 
drino, Gregorh NyJfeno 9 aliifque pridem demonftratum elt Imo, fi quod 
reieft velimus dicere, vix ulla realis contrqverfia reftat Sive enim di- 
camus Sp. S. procedere a Patre & Filio, five •* r* n*r^< h »<* , uti Cy- 
rillus Conftantinopolitanus in iiia confeffione, confcripta A. C 1631. 
loquitur, parura admodum intereft. Quumneutra phrafis in facris li- 
tens repenatur : neutra etiam incommoda & veritati diflentanea fit 
Sed de nis hadenus. 

XVIIL Notanda hic eft EPISCOPH fententia de reKquarum Perfo-Epifi»pa 
narum fub Patre fiibordinatione : qui Patremyfc ejfe Primum contendit , £?**!?* ** 
«aiamSUMMUSfit,tumOWMNE, tum DIGNITATE, tum POTE-tiooeStl 
STATE. ORDINE, quia Yilius & Sp: S. ab iUo ut fintneceffe eft. DIGNI-»*™*^ 
TATE, quiaprincipium & caujfa utfmtipfisPater eft: dignius autem eft ejfe a^^ ** 
nuUa 9 quain ejfeabalio j & generare „ quam generari, Jpirare , auam $rrari. 
^OTEST ATE, id efiyjurejhe Jominsoiquia Patri eftjus mittendi, dandi Fi- 
Uum > effundendi Spiritstm SauSusn : neutri vero jus eftin Patrem. Hinc Pa» 
ter nsmquam rmjfus aut datusi fedfemper mittensfive dans legitur. Haec ille, 
InftuTbeol: Lik iv. Cap: xxxii. Similia habet CurceB*us. Dijfert: d* 
Vocibus Trinitatis &c. Parag.LX. 

XDC Adquaeingenereobfervamus. 1 Recedere eos hacinparte 
a Catholicac Ecdefiae Fide, quxfecundum Afoftolicam Difciplinam, Evange- 
Ikamque Dofitrinam, Patris & Ttln & Spiritus San&i unam Deitatm fub 
pari Majeftate & fub pia Trrmtate credit : uti Imperator loquitur Lege u 
Codk deSum: Trin: & Fide Catholica. . Et Atbmafius, Ubro de Com~ 
muni Ejfentia &c: Capite, Quodnmtres Diifiut: ifrwtk ^*.* i *&* pt* 

h* >b* %*u Vbi vero mdivifa dignitas 2 unum regntm'* 

K 3 *n* 



8<3 Exercitatio Vtt 

A\k»< IpS, Mftl 4*™-, ix>Mt *?**>> x*ntS4r»: Aliter nteum y per Haturmi 

aliter Veftrum , per Adoptionenu 

XXV. Qua autem ratione Deus fideliuta Pater fit, alibi fufius expli- 

cuimus. Ne quid tamen Exercitationi huic defit , breviter notamus » 

Deum Patrem noftrum dici i. Propter hyperphyficam ex Spirftu ip- 

fius Hggenerationem, qua no vae ac coeleftis vitae initium nobis inditur , not 

que Divbut adeo natura , noftro modo atque ordine, confortes reddimur. 

sPet i. 4. De hac Johannes loquitur Cap. 1. 12. Qui non exfanguim 

nibtu, neque ex volsmtate carnis, neque ex veluntate vhri , fed ex Deo natifunt* 

1 1. Propter cormubium cum D. Jefu 9 cujus quando fponfa fadta eft anima 

noftra, tranfit in familiam Patris ipfius, & Pater eam dulciflimo FdU no- 

mine compellat P£xlv. 11. Et Jefus ipfeeodem halitu eam &cjp<m« 

fam & fororem fuam indigitat Cant v. 1. 2. 1 1 1. Propter Adoptionens^ 

quajus & privilegiafiliorum nancifcimur , & seterna Haereditas iinmu* 

tabili teftamento nobis addicitur. deftinavit nos quos adoptaret in Filios.Eph. 

I. J. Siftlii, ergo haredes. Rom. VI II. 17. 

Prtfamtiffi- XXVI. Praeftantiflima fane conditio filiorum Dei eft. Si tanti fa- 

^?m£ ciebaf David generum Regis appeflari, qualis Saul erat, 1. Sam : 

fum Dd. xvi 1 1. 23. quanti nobis faciendum eft, quod Filii Dei vivi dicamur ? 1. 

Quam eximia eft ifta nobilitas , generis noftri originem non a Principe ali- 

quo vel Monarcha terreno , fed a Rege coelorumarceflere ? 1 1. QuuL 

pulchrm efle poteft Divina iUa natura, quam nova generatione nadiiu- 

mus ? 1 Pet 1. 4. Ipfe Deus in filiis fuis, ut peculio fuo, gloriatur, imo 

eos proventmfui primitias vocat Jer. 1 I. 3. qui ipfi in laudem & nomen & 

glotiamfmt. Deut xxvi. 19. Ferme utiparentes, qui pulchritudi- 

ne liberorum fuorum infignes eos aliis quoque oftentant 1 1 1. Quid 

etiam optabilius conjugio illo cum primo genito Filio Dei ? quo nmil 

pulchrius, ditius, gloriofius denique, ipfacogitationefingipoteft: qui 

& candidus eft , & rubicundm* & vexiUarius e myriade. Cant V. IO. IV. 

Deniane nihil praeftantius efle potefkbareditate ifta, quam adoptionis jure 

filii Dei contequuntur, quae irrevocabili ipfis Teftamento addifta eft. 

*atioDiw- XXVII. Non inutile erit huic meditationi aliquantifper immorari, 

ti^T^apertoque Patris noftri TESTAMENTO inquirere , QUjE ac 

t«. QUiOTA BONA , & fub quibus STIPULATIONIBUS nobis lega- 

verit PerTESTAMENTUM intelligimus : Vltimam & immutabilem 

Dei volsmtatem , facrarum literarum fcriptura confignatam, & morte acfangui- 

ne Jefu confirmatam, aua ele8os ftdelesfuos ex ajfe baredes declaravit. 

XXVIIL Dico Teftamentum efle Voluntatem Dei, fiye iliud vo« 
luntatis fua conjilium, Eph. 1. 11. quo hxreditatem & haeredes de- 
fignavit & de quo Donunus loquebatur : Luc. xi 1. 32. ivXw • m*fo 
libuit Fatridare vobis rcgnum. Aodo, effc ultimm & irrevocabilem Pztri* 

vglftntae 



De Fide in Deiim Patrem. & 

voljmtatem. nam utihocad validum Teftameritum in humanls rebut 
requiritur, GaL iii, if. ita nec huic Teflamento deeft. Qua in re 
Dem volens ex abundanti baredibm promijjioni oftendere hnmutabilitatem con* 
fUii fui^ fidejuffii jure jurando : utper duas res immutabiles, in quibmfieri non 
foteft ut mentkm fit Dem y vatidam confolatianem baberemu^ Heb. VI, 17. 
18. Hac voluntate faa defignaverit, & Hareditatem^tam Grktia, quam 
Glori*> de qaa mox , St Haredes, non>indefinite, quosvis credentes, fed 
aominati rn has & illas perfonas: quarum nomma fcripta funt m castis , Luc. 
X. 2Q. .& c*latainmanibm Dei. Jef. xlix. 16. Eam voluntatem fuam 
fecris utriufque inftrumentifcriptk expreffit, quae propterea quoque Tefta~ 
mentum dicuntur. 2 Cor.- 111. 14. Denique* ne quid deeffet, cunda 
confirmata & defignata ftmtfangume ac marte D. Jefu, Heb. ix. 16. 17. 

XXIX. Qjiod ut intelligatur , notandum eft , Deum Patrem tefta- 
tnento eum honorem Pilio fuo jefu iegavifle,ut caput ele&orum effet 
in gloria, & jus haberet omnia fua iit impertiendi. P£ 1 1 . 8. Jefus ite- 
nun-expoteftate fibi fa&a a Patre , teftamento de bonis fuis cum ele- 
#is coninuimcandis difponit Ego h#rfot(*m teftamentoaddico vcbis , ficut 
Judm teftamento addixit mihi Pater mem 9 regnsnn. LuGXXil. 29. Ita ut 
haec teftamenti fkttiQ originaliter qnidem a Patre, proxime tamen a 
Ohrifto Mediatore fit^; qui raortmiseft,nonutmortefuavacuamface- 
rethaereditatem: (vLvittmmin *tern*m Apoc 1. 18.) fed ut otrfigna- . 
ret promiffa, & jus ad haereditatem fuis acquireret Hinc fanguis ab ip- 
fomfos, fonguis Teftomenti dicitur. Zach. ix. i^r. Mat xxvi. 28- 

XXX. BONA Teftamento legata exinria funL Ea nunc ad tria&m. JJJf*" 
ina -captta referimus. Brimum eft totim mundi poffeffio. Hoc enim pro- 
rmfliim eft Abrahamo &feminiipfius, fbre eos hareJes nutndi. Rom. iv. 

1 3. In quem locum audire lubet commentarium Ludovici de Dieu. Sie» , 
ut peccatum , eo ipfo quod nos a Deo feparavit , ' vjufque malediBioni fubjecit , 
extarres ms & exharedes fecit* adeo ut non velinminimam creaturam jprituah 
jtcfitix Dei dignumpts, dominiumve haberetimz fic contra eo ipfo quod Demfit 
Deim noftcr, nofque ipfim benediSti , reftituimur tanquamfilii m jus ^f dominium 
emnium paternorum honorum $ quumque prater Deunt & mundum nihil fit^ 
baredes mundifimm^ terreftris^ cvleftis, pr*Jentis, futurL Unde 1 Cor. 1 1 r. 
22. Qmniavejhrafunt: & mterea onnia nfiminatur ver£ 22. tnundm, & 
quicauid ineoeft , prafentia &' futura. 

3CXXL Haec autem pofleflio mundi confiftit in hifce fequentibus re- 
bus. 1. Ut qutfque filiorum Dei tantum de bonis hujus mundi poffi- 
Aat, quanftm Patris coeleftis fapientia ita ad fiiftentationem vite anima- 
hs fiifficere fcifck, ne quid fpiritualis iUa capiat detrimenti : & eo quidem 
modopoffideat, ut in illiusufu frudiLguftet charitatem Patris , id fi- 
bi ifl melioris bom arrham douantis, & Prinrogeniti Fratris, qui pauper 
Symb. Apoft* L ' ipfe 



8* Exercitatfe VII, 

ipfefeftoseftadditandosfiios. aCor. vnr.9. QoaeDeiPatraCbrifli- 
que charitas quanda ad nunimam panis micam, vel frigidae guttam ac- 
cedit, facit ut illae omnibus divitum hu|us feculi cupediis immenfum 
praeferendae fint Pauculum iUud quoj, juftus babetflus eft copia multorum im~ 
jroborum. PC xxxvi 1. 16. 11. Ut creaturae omnes pro fcalis ipfis m- 
fervire debeant, quibus^ad Creatorem enitantun In omnibus enim ad[o- 
randas virtutes ipiius tanquam in lucido fpeculo contemplantur. Pf. ci v. 
24* & in ea meditatione exfultanfc Pf. xcn. {. 6. Imprimis in iis Dei 
erga fe amorem cernunt Quum folem, quum lunam, quum fidera in- 
tuentur , tot fibifaces a Patre fuo accenfas gaudent, ad quas quse filiis 
Dei digna funt operentur ; neque nrinus id admirantur, quam fi fingu- 
lis fims fol x fuave luna luceret PC vi 1 1. 4. j. Nihilque prseter deco- 
rumfaciunt, quando fui caufla mundum adhuc in ftatu fuo manere, 
fibique iftius rei gratiam ab improbis deberi, opinantur. Nam/CT*m 
fan&um ftatumen mundi eft JeL vi. 13. 111. Ut omnes creaturge, ac 
mniverfa Dei circa eas, gubernatio , adjumentahs aJ bonum fint. Rom» 
vi ik 23. Quod tam iate fe jextendit, ut & coeleftes &. infernafes 
Angeli minifterio huic vacare necefie habeant Coeleftes , nonne funt 
vuipMT* \iZ*pxuul y minifterii munere fungentes Jpiritus , qui minifterii cauffk 
vtittunturpropterhtredesjhlutufuturos? Heb. 1» 14. Pt xxxiv. g. &xci. 
ji. Etinfernalisille, arrogantiae db&or, nonne colaphis fuis Paiilum 
ad humilitatem erudire, invitus, & aliud longe agens, cogebatur? 
^Cor.xiu 7. iv. Si hicmundus, qui vanitati propter peccatum fub- 
je&us efi, iis non fiifficiat ; ex cineribus hu jus intereuntts alium conditu- 
ius eft Deus 9 novumcxhtm novamque /mvmfabricaturus, in quibus jstftittd 
habitet.. 2 Pet 1 1 1 . 13. Nihil horum eft, quod non incluai poffit ge- 
nerali illo promifTo de haereditate mundi. 

XXXII. Alterum hujus Teftamenti bonum,eft Spirituale REGNUM. 
lacifcor vobis regnstm. Luc- xxi 1. 29. Ad quod etiam abjediflimi cse- 
teroquin fiEornm Dei, etiam pauperes, etiam fervi anciilxve, vocan- 
tur. Nonne Deus- etegit fauperes mundi bujm 9 ut fterent divitesfide, & haredes 
regni t auodpromifit iuqui ijfum diligunt? Jaeob. 11» f. Huc pertinet $L 
JjSceuentia filioram Dei x qua caeteris omntbus mortalibus prarftant* 
Prov. xri. 26. B. Viftoria de peccato & inianis cupiditatibuscarnis, 
quibus ipfi Reges timendiaue Tyranni fuWunt ac ferviunfe Rom. vi. 
14-. ig* C- Concukatio Diaboli fub pedibus. Rom. xvi. 20. D. 
Triumphus de fuperato umverfo mundo , ouo ringente aeternum fal- 
vabuntur. 1 Jok v. 4. E. Inaeftimabiles divitiae fpirituaiium dono^ 
rom» PC xly. 10. etiaminmedia paupertate. Apoc. n. 9. F. Sanda 
animi pax & gaudium per Sprrkum Sandum. Rom , xiv. 17. Quae 
omnia hic inchoantur in gratia^ confiimnianda in gloria> 

• XXXIU- 



De Fide in Peum Patrem. ' Sl 

XXXfflL Tertmm Bonum eft ipfe DEUS. Rom. vni. 17: H*- 
redes Dei. Mutua hic eft haereditas. Fideles funt portio Dei, & Dens 
cft portio ipforum, quemadmodum haec reriprocantur, Jer. x. 1 6. For- 
ntator omnium eft Jacobi portiot vicijjhn Ifrael eji tribus pojjeffionis ipfm. In 
ifta Dei pofleffione inveniunt filii ipfius K Prote&ionem contra omne 
malum. P£ xci. 2. Dico , in Jehova eft receptm meut & propugnaculum 
vteum. Quare ? DEUS MEUS eft> cui confido. vid. P£ xxvi 1. 1. 2. JeC 
xxiii. 2.3. 3. Communicationem omnis boni. Pfxxxvi. g. Nam« 
Tota illa infinitas perfeftionum quae in ipfo Deo funt , gloriofe & ad- 
O&irabilis apparebit in filtis Dei ; iifque ad confummatam beatitudinem 
fe fruendam dabit Et quid anima praeter infinitum illud defideret? 
P£ lxxiii. 2?. js. Quid non dabit JDeus iis, quibus fe ipfizm dat ; 
I Cor. iii. 22, 23* . ■ . 

. XXXIV. STIPULATIONES in hocTeftamento, fi illud integrum, jgjgj- 
una cum omnibus promiflipnibus fuis fpe&etur , proprie di&ae nullae «nu. 
funt ; conftat- enim abfolutis & meris promiffis, a nulla conditione, 
quaeex noftris viribus praeftanda fit, fufpenfis. Ita tamen Divina pro- 
videntia fingula difpofuit, ut certum ac fapientem inter fefe ordinem ha- 
beant, ac priorum bonorum, quae promifla funt, legitimusufus, viam 
fternat ad pofleflionem ulteriorum bonorum. Qjia de re alibi ex pro- 
feflbagimus. 

XxXV. Iifdem ergo libris, quibus compreheirfum eftTeftameri- 
tum, juffit Deus, ut quifquis fe promifla haereditate confolari vult, 1. 
Scripta Teftamentum exhibentia amet , fcrutetur, meditetur, fervet- 
que in corde fuo, ut non contemnendam haereditatis fuae partem. Deut 
xxxi 11. 4. imofuprapenumfinm. Job. xxin. 12. Deut. vi. 6 2. 
Promiflam haereditatem magni uti meretiir, fociat «. Illam efuriat, fi- 
tiatque, nulla re nifi hac contentus. Mat. .v. 6* p/ Caetera omnia prse 
ea pro damno & ftercoribus ducat PhiL 1 1 1. %. fua omhia lubenti ani- 
mo venditurus, ut eum inaeftimabilis pretiinnionem nandfcatur. Mat 
xiii. £6. v. Deum in ifta benignitate glorificet, p£ xxxi. 20. * 
Id quod modo accepit diligenti cura cuftodiat Apoc. 11. 2f . & 1 1 1. 
11. 3. Ita ambulet uti dignum eft conditione (ua, & exfpeftatione 
tantae haereditatis. 1 The£ 1 1. 12. 1 Joh. 1 1 1, 3. 4. Facilis fit ad im- 
pertiendum fratribus fuis ea quae a Patre acdepit , tam in corporalibus. 
quam in foiritualibus. Rom. xi 1. 1 3. 1 The£ 1 1. 8. Id operam dans > 
ut & alii fecum ad eandem haereditatem cernendam adducantur. AflJ 
xxvi. 26. #^Tihiienim cuiquampermultitudinemcohaeredum decedit 
kno accedit potius.gaudio ex abundantia amoris plnrimum multiplicato. 
. XXX VL G^ramnemtantimpme 

nibus nobilmet ipfis imponamus, necefle eft ut ad ea quae Scriptura fup- D £ t,im 
._ 7 L % peditat 



^j 



/84. Ixcrcitatio VIL 

peditat fifiorura De£ gnoriimata curate nos raaminemus. Ebntfn prae- 
cipua haec funt i. Impreffio & expreflio Divkiae imaginis , & fenfta 
cum Patre noftro conformitas. Quid enim magis naturaleeft, quam ut 
filius patrem fuum referat ? Sicut ergo naturalisDeiFilius eft ejfuigentia 
gloria Fatris, ita & nos noftro ordine ac modo id eflfe par eft. Uti Ada- 
mus corruptasjilium genuit ad imaginem fuam, ad fimilitudinem fiiam^ Gen» 
v. 3. ka&Deusfifiosgignens,formateos ad ftwm inftar, adjajfitiam g# 
£m£tiwniam verani. Eph. 1 v. 24* Atque haec quidem fimilitudo Def, 
familiari cum ipfo confortio paulatiin perfititur: donec eam adoptio- 
ncm nadi de qua Apoftolus, Rom. vi 11.23- perfe&e fimiles ei futuri 
fiimus- 1. Ioil 111.&» 

XXXVIL 11. NovivitaquarDeo dfeaa fit &. effeftum Spmtus 
Adoptionfs, qui Spiritm viu eft. Rom. vi 1 1. 2. Qualis creaturarum 
eft fpiritus, taMs quoque earum eft vita. Homo naturalis non habet no- 
fciliorem fpiritum, neque praeftantius vitae printinium fua ankna : unde 
s & vita ipfius non nifi animalis efL Filii autem Dei quum praediti fint 
Spiritu waingenuitatuM. tl. 14. qui idem Spiritm Chrijti eft 7 GaL IV. 6~ 
talem foo modo wtam vivunt, qualem vixit olim Ghriftus : ejus exein- 
plum & exemphr pro viribusasmulantes.. Eph; v. 1. EJbte knitatore* 
J>/, utfilii diUBL 

XXXVIII. in. VerusacfincerusDeiamor; Hoc ipfanatura db* 
cet Qpis enim genukius filius patrem fuum non amet ? Eft iiaec noa 
lcripta» fed nata lex. Oritur autem ifteamor, partim ex confideratione 
rnnabiliffimarum Dei virtutum ;, ad quarum femiliarem contemplatio- 
Utmfilii ejus admittuntur, Hggem iri pulcbritudmefua vidente^ Jef xxxr 11. 
*j. Pf. lxhi. 3. partim ex effluentibuscontinuo Divinae erga eos cha- 
ritatis radiis 7 quibus fierinon poteft quin inflanunentur. 1 Joh. iv. 19. 
Charitatem hanc quotiefcunque attenta mente penfitant, angnffiorem 
nhiverfam animae kiae capedinem efle opinantur, quam ut debitae reda» 
mationifuffitiat 

XXXDC tvi Reverentra &obedlentia fifiaifc.. MaL 1. 6. 1 Pet. 
1. 17. Sequitur eaex^eode quo mox locuti fumus amore. Amor ifte 
vetat quicquam facere quod ingratum fit Deo» cujus fi honorem ab aJia 
quopiam imminui cernat, vix patitur animum fiii compotem efle :* PC 
xlii. 4. 1 1. ex adverfo ad omnia pietatis officia promtum pacatumque 
fiftit. Joh. xi v. 2 iv Non finithominem. quietum efle, fi forte malecon- 
itilto fafto Deum irritaverit, ac fddemejus non uti ohm comem blan- 
damquevideat: rmpelliteum deniqueutadpedesPatrisfui«odeftisve- 
Berabundusprocidensycumdoloreachicrymis delidorum fiiorum ve- 
niam petat , 8c accuratiorem impofterum obfervantiam poliiceatur. 
Luc. vii. zi* 

XL 



U^. 



Dc Fide in Deum Patrem. gf 

XL. t. ^'^^minimefiicata, quaomnes eos profequiturin qui- 
busDeiimaginem, & ejufdem fecum gratiae participationem animad- 
vertit. Dum caetera faepe gnorifmata in occulto latent, fraterna ifta 
charitas hariitaatianimaeftatus fuiindicium exhibet i Joh. m. 14. 
Nequefieri poteft ut amor fratrum ab amore Dei fejungatur. Qui amat 
prototypum, amabit etiam eftypum. Qut amat Deum, eum quoque r 
amabit qiri Dei efl; & in quo virtutes Dei cernit, & quem a Deo amari 
credit 1 Joh. iv. 20. Beatm illecujus fpiritus una cum Spiritu Dqi 
teftatur haccin ipfo gnorifinata reperirL 



EXERCITATIO VIIL 

F 

CREATIONR 

BRE VI A RIITM. 

1. 2. 3. 4. SJT13, Non pracife fignificat produSUonem rei alicujm ex nihifc, 
f . tf. Utinec GracoruMxriZ*. 7. Neque Latinum CHpO. %. Theologi ta- 
men hrprejfaifiafignificatione voces has ufurparejolent. 9. Creationis Defi- 
vitfr. ,10. II. AnteCreationenrprater Deum qihil fuit. 13- 13. 14. If- 

16. O}nniaexnihitacon^taejjeratiofuadet 9 jides perfuadeK Hebr. XI. 3. 

17. 18- Cuiimpie obiuBmtutSodnimi. 19*20-. 21. 2A.23» 24. 2{. %G~ 
27. Terra informis ipfa quoque c&ata eft > tantmn abeft ut materia fit creatio~ 
ni praexiftenr. 2g. 29. 2. Mach. vil. 2g. exponitur. .30. 31. Cuinon 
videtur repugnare Sap. xr. ig 1 . 32. 33. 34. 3?, PhifonH fehtentia. }6. Efi 
veterum Hebraorum. 37. Diftin&io creationis mediat* & hnmediat*. 38» 
39. Solo Deinutwpera&acreatioeft. 40. 41. 42. Audax nova Philofo~ 
/biadSclatum. . 4J.44. 45. 46 47. Creatiofolim Deiopm eft. 48. 49- 
-& inccmnunicabilts omnv creatura. 5.0. -Ex creatione reSfe concluditur Filit 
& Spiritifr S.unacumPatre Deitas. fi. ?2. J3. ^4. 55:. f £ 57. Mundm 
mfinitufnonefi. ?8'*?9- Mandmhabet initium. 60. 6l- Nequeabator- 
wo creari potuit. 62. Natalis mundi non tiquet. 63. Ejm tamen principiunt 
ad aqulnoSium autumnate referendum ejfe videtun 64. Mundm non un* 
momento,fedfexdierumJpatioconditm efi. 6f. 66. Quaftio* an fingulo- 
rum dierutn opera mmnento fa&a fint , an aliquo temporis traSu , non efi ma- 
gni motnenti. 67. £g- Neque vnlidis utrimque argumentis dijfutata. 69+ 
70. 71. 72. 73. Et denique fint diftinSionibm quibufdam expediri non 
foteft. 74. Mundm unus eft. 7? . j6. Pfures tamen a Deo condi po+> 
tuiffe nihit prohibet. 77. 78. 79. 80 81. %2. 83. 84. 8f. 86 87- 
%1<UchIqs fe faciunt qui probabilius ejfe Jfafuunt Lunrnn honunibus habitari 

L 3 quan* 



$* Exercitatio Vm. 

. quam twu %%+ 89, 90. 91. Ordinu quem Dem in creando ienmt fum- 

. tna eftfapientia. 92. $$* 94. $^ 96. 97, 98. 99- 100. 101. Articuli ku« 

jm fraxis* K 

ms , I ^\P^ q TOd PATRI in Symbolo attribuitur, eft CREATTO : 

Konpnccifc ■ m de qua nobis Exercitatione hac compendiofe agendura eft. 

^dfaL s \ # A voce ordiamur. QuodLatiniCrf/iredicunt, idHebraei 

«cmici aii- ^w^ vocant KTi Quae yox fignificat rem aliquam novam folo 

oajmcx ni- n ^tQ & imperio producere: vel, mirabili virtute magnifice aliquid effi- 

cere, ac patrare. ItaMofes aitNum:xvi:3o. K13^ ntm3 Creationm 

creabit Dominm^i e.re x minfolitam juflu fuo edet, faciensutima terra de- 

hifcat. Itemque Jeremias, Cap. xxxr. 22. pK3 rWHn nim NT13, 

Creavit Dominus rem novam interra ; hoc eft, jubebit id exiftere, cui nihil 

par aut geminum unquam fuit 

IL Non tamenexiiumandumeft, quod verbum N*13 femper, & vi 
quadam fibi propria, notet jroduBionem rei ex nibilo : nam & de iis ufur- 
patur quae primo hexagmero difertim expraeexiftente materia fafta efie 
narrantur. Gen. 1. 21. 27. & fingulorum hominum, qui naturali ge* 
neratione exparentibus fiiis nafcuntur, *oi3, Creator, Deus nuncupatur. 
EccL xi 1. 1. non quoad animam folum, quam utique ex nihilo creat, fed 
quoad integram perfonam, quaenutui ipllusdebet quod exiftat, & qui 
NlSsU rywnVh terribilem in modummirabiliter faBm eft. Pf. CXXXIX. 14. 
Similiter P£ ci 1. 19. J"T TWT NT13J DJ7 , populm qui creabitur lau* 
dabit Domnum. AddeEzech. xxi. 30. in loco quo nm3J, creata es. 

HL Ne_que puto cui^uam dubium efle, quin novi ifti coeli, novaque 

terra, quam juxtafummi Numinis promiflum praeftolamur,ex ruderibus 

ac cinere ejus qui nunc eft mundi conftruenda fint : de iis tamen Deus 

dicit, Nni3 ^MH : Ecce ego creo ctelosnovos &c: Jes. lxv: 17. 

IV. Imoeftubires, quae jamadu exiftunt, quando novus iis vigor 

- inditur, creari dicantur. P£ civ. 30. pxil* "jnn rftvn> Si mittas Spi- 

ritum tuuniy areantur, & renovas faciemterra. Ex quibtfs teftimoniis li- 

quet, Verbum NH3 de iis quoque rebus praedicari, quae nequaqptm ex 

nihilo fadae funt : ita tamen ut quatenus creantur, nutu atque lmperio 

Dei vrh T»0 y uti Kimcbi loquitur , e ftatu non exiftentiae talis in fta- 

tum talis exiftentiae tranfeant 

Vu ncc * V. Refpondet Craecorum verbum k>£* , unde *««' Creatio. 2 Pet 

kT&T* 1 1 *• 4- Marc# x - 6 * id eft ' falis aftio P er ^ 113111 creatura exiftit Sed & 
hoc vocabulum generale eft, & quamlibetrei produftionem notat 

JLTtcmi , inquit Hefycbius^ eft iJ^w * iutirm » *p£*r$-*t. Krtrpa , winfui , #ot#- 

X(»iii«. Et Petrus Magiftratum a Deo ad res humanas conftitutum , 
mf$i*™n9 xnr» vocat i Pet ii:i3> 

VL 



De Creationc 87 

VL I3C£Interpretesnondubitarunt^ 
tia, & quemadmoduni noftri id explicare folentr, de generatione «s a»V*. ^ 
Prov* viii. 21. Uti & Chaldaeus Paraphraftes ibi vocabulum h*n3 - 
ufurpat Et fiint qui nomen 73 , Filim, & latinum /wrer*, &Belgiqum 
Baren, indededucant Attamen quum vocabula ifta in Theologorum 
. jcholis aliud nunc fignificent, phralin iftam imitari,Ubi de Unigenito Dei 
Fflio fermoeft, utisquoque Kn3J, *r^«^ Creatm dicatur, quocunque 
id fiat, fenfit, in tanta haereticoram pravitate,neque prudensfadum, ne- 
que tutumhomini Theologo efle arbitror. 

VII. SednecLatinum CrairepraeaTeidfignificat, quod nos nunc ea Neqne ud- 
vocedefignare fokmus : imo dubitari poteft, an unquam prifci iffi Ro-??^ 
inuli nepotes hanc fignificationem agnoverint Creare apud iplbs eft 
gigaere Cutapud Virgilium, Sulmme creatos } &Horatium> Fortes creantur 
fortihm) & ouoquo tnodofacere, uti Ennius ait, Dicitur Vefta lanc Urbem 
creavijfe : vel etiam in dignitate aliqm conftituerei quo fenfu Confules, Dii- , 
ces, Magiftratus, creari dicuntur. 

VHL Licet ergohae voces, inufu tam facro quam feculari , kx& ^-£ m ?n°£ 
modum fignificationis fint, quia tamen praeftantiflimus & mirabiliflimus p«fla m -. 
creationis modus eft, cpio aliquid ex mhilo oroducitur , obtinuit in^ n v ^°* 
Theologorum dilputationibus, utiftiufmodi aaiopreffe Creatio nuncu-h» uTni**» 
petuf, & a Generatime aliifque producendi modis diftinguatur. n ***** 

IX. Creatioergo, utab «'»p«r«A*><'« ad ^y^r^yUf tranfeamus, eftiHa crfMiotut 
Dei aSfio qua totumhocunrverfum y ommpotenti voluutatu fua ju$fu r fex dierum Dcfoudo* 
Jftatio, e nibilo, fecit & ferfeciti 

X AnteCreatiottempraBterDeumomninonihilfuit: non mundusA»«c**. 
aHquis, qualis nonc, quem coaeternum Deo perperam nonnulli ftatae-^^*" 
runt: non materiaabqua informis, ex qua per motum , k nefcio qua»**i fcfc 
Mente, cartera fabricata fint ; quemadmodum apud Laertium Anaxa^ 
goras , Ttirr* %{npar« l* ip*. $fr* r*s hx$*9 £vr£ htx*rfwh Omniafintul eranfj 
dehfidt accejfit mcns, eawte compofuit : non denique fpiritus aliqui a Deo di- 
ftindi, quod aeternae jDekatis Chriftihoftes mvrtaScriptura contendunt: 
fed «v^NihiL 

XL Deus fe ipfo fuHque infinitisperfedionibus, earumquepleniffima 
cognitione, dilectione, acfruitione contentus, in fe ipfo confummatHE* 
mam, feque dignam beatitatem inveniebat, cujus nomine • pmc±f*®> Pau- 
lo dicitur. 1 Tim. vk 1 j, Placuit tamen iDi oftendere virtutes fuis in 
operibus aliquibus extra fe, quorum f orma m ac imaginem in mente fua 
ao aeterno fepientiflirae delineaverat Et quum nuflius rei auxiiio ind^e* t 

xet,uti citra ipfum nihil eft,neque adeo efle poteft,fok> vokmtatis fiiaD ii»* 
perio omnia quae exftant exnihilo procedere juflk. Fecitterram virtutejua, 
Jiabilit wbemwitobdmfq exteoditCQefos : J&:.x.i2~ 



88 Ex^rcitatio Vffl. 

oimiiaex XII. Ifoc -quuffi obfcur&is paullo didet ratio , praefertim uti fiunc 
5ia cSe RalP^cato vitiata obftrepera Deo eft, Fides, Dei teftimonio uixa, fine hxfi- 
tio fuad«. tatiohe ample6titur. n*r*# *&pn ««nywS™ t*v *ti,*s jniufL e**. us r i & u 

fnadet. 4*»!">"' T * fa**if*tv* yeymiuu. Heh. Xf . 3, • , 

Hd». ii. 3. XIII. Per ™>r «;»,«? idem intelligit Apoftolus quod Hebraeorum ma- 
giftri per CTQby , fecuta, five mundoL Plurali autem numero utitur; 
<quia illi tres mundos diftinxerunt, imum, qui eft plantarum, animalium, 
hominum; w^w,inquo fiyitftellae; & fummum, qui Angelorum & 
beatarum mentium receptaculumeft. ; 

XIV. Iniftis *<**•*, five mundis, eift «w^Ti^r, concinnatio , fapiens 
partium collocatio, rerumqne omnium, ad fines, fibi ac univerfo conve- 
nientes, deftinatio* Haec utcunque animadvertit humana ratio , ut ta- 
men accuratius attendat, & diftin&ius cernat, per fidem exckatur. Sed 
& plura docet JjJes :. five fpeftes ***&*&, & ordinem creationis, quem 
ex folo Mofe difcimus, five eum ordinem qui adhuc fe in mundo con- 
fpiciendum exhibet, in quo carnalis nojtra ratio, pro foa teroeraria 
14*«$** ■* multa reprehendere fuftineret,'nificompefceretur fide. 

XV. Hic **r*f}*<rfi}s, itaper fidem obfervatiis, adDeum nos dudt, c»- 
jus verbo, id eft, juflii, fecula conditafunt : atque eo quidem modo ut 
ri ^«>»«, id eft ea quae exftant, (Hebraei, quos imitatur Apoftolus, di- 
cunt, fWKtf D JH, ri '*?**{ fum, qtt& itweniuntur) pi u <px if *fu,u, , per anaftro- 
phen, Helleniftis imprimis ufitatam, pro i* ?* $*<»&>»*> ex von appa- 
rentibmfaah fint : hoc eft, iit judiciofe Chryfoftomus, ri 1,™ tf i* ir*m . 
exijientia ex non exijtentibus. 

XVI. Nam <p*w*Bm aliquando figni&caitmlucem edi : & exinde, fim. 

Eliciter exiftere. UtMat ix. 33. iviiwm i?*>» 'ir** h ™ >,«,'*. Qui- 
us verbis nequaquam hoc di&um volebat turba, fimilia quidem a&a 
fuKTe inlfirael^ atnon apparuifle : verum fimpliciter, nihil fimile un- 
- quam contigifle. <P«<»>„«, funt adu exiftentia , quae vocatione Divi- 
na non ihdigent ut veniaht & appareant mj, v <p* t »ut,«, fimt nihil, 
ri *ii>l*, quae k Deo vocari necefle habent, antequam compareant 
Ro n. iv. 17. 
oMuiSlmi 4^ Scblichtingius, malae fcaevaB interpres, mofe fuo, fenfiim Apo- 
socLiaftT 1 .^ ^ P^vertens, dioat, T« v ^^ w >r« illa rerum elementa efle, quae ini- 
tio mundi confufe erant: colligitque ex his Apoftoli verbis, quod 
etiamex hiftoria creationis mundi a Mofe defcripta apparere conten- 
dit, Deum, (juum hunc mundum conderet, feu creationem initio Ge- 
nefeos defcriptam ordiretur, non plane ex nihilo eam tum perfecifle* 
fcd ex rudi illa , & tenebris obiita mole. Quomodo & Sapiens 
dixit , htipitf* Zx*. Sap. xr. 18. ubi.Latinus , ex materia invifa. 
De Jiujus vero materiae crfeatione, nullam in iacris literis mentioneni 

effe 



JDe Creatione. gj 

cfledicit. Eandem infoniam prolixe infanit VoB$Um, de Vera fylig. Lib. 
ii. caf. iv. Ubi hanc obfervationem addit, in Graca V. T. verfione, 

3uam N-. T. Scriptores fequi folent, locd ejus quod in Hebraeo terra 
iritur defolata, exftare vocem Xf**« , invifibiHs. 

XVHI. Quae eo comparata funt, ut praeter Deum aliquid ante mim- 
dum conditum exftitifle credatur, & enervetur ilhid noftrorum argu- 
mentum,quod pro Chrifti vera Deitate ex ejus ante mundum exiftentia, 
quae juxta fcripturae phrafin aeternitatem notat, netere folent 

XDC At fruftra iiint Haeretiqi. Etenim Hittoria Mofaica diferte te- *™ \£* 
ftatur, Deum feciffe eam tcrram quae erat iroi WJl & fpifla caligine^qL* 
obfita. Ita enim verba fonant. In prmcipio creavit Dem Cmlum & frr-crea» d* * 
ram. Terra autem erarres informis & inanis. Terra fcilicet flla quam^S^ tf 



Dens creavit, in**n, cun* n dentonftrativo, tumquumprimumcrea-tcri* ftt 

- ~ ~ -- v — *- - '* - - «leattoni 

praecaifteBi* 



retur, erat res infbrmis &c : -Non itaque illa ex re info^mi creata eft.*"**"" 11 



Unde ergo ? Quid reftat praeter nihil ? 

XX. Si inftent, primum verfum totius operiscomprehenfionem con- 
tinere ; . in fequentibus autem exponi , unde caetera oimifa creata fint : 
Refpondemus, dato priore hujus aflerti membro, nequaquam hanc Mo- 
Gs mentem efle, ut id, quodprimo verfu coelum ac terram dicit, ex ifta 
matcriaquamfecundoverfuterram informem &c. vocat, formatum 
efle veKt Sed poftquam coeli ac terrae nomine Qmnia compiexus eflet^ 
de fiipremo coelo, in que Deithronus eft, pofteafilens, quomodo terra 
fe haberet, quumprimum a Deo prodiiflet, & quo pafto ex ea caetera 
omnia formata fint, itf fequentibus exponit Ita Vatablm, ad quem Vol- 
kelius in hac caufla provocat Dilucide fic vertas: Initio quum creavit 
Dem coelmm ££ terram, tum terra &c : Per codum inteUigit corpora cvlejtia , per 
terram a*tem> terrefiria. Proponit initio rem totam utAuBor jejm cognofcatur 9 
f§ quod mundm non fuit ab aterno, — deinde exnihilo Deam aliquid creaffk 
An gui ita loquunftir cum haereticis fentiunt? 

XjO. Deinde necefle non eft, ut demus primum verfum fummatim 
ea omnia comprehendere, qtffc pofteafigiUatimfachinarrantur. Mihi 
enim probabilis admodtim Davidis Kimchii fententia videtur, cui adfti- 
pulantur plurimi Theologorum, qua vetenim, qua recentioram, ordi- 
nem creationisfc Mofe defcribi : Ita fcQicet ut primum omnium crearit 
Deus coelum, fupremum nimirum cum Angelis, tum terram, cujus pri- 
ma facies & conditio verfu %. edifleritur, unde poftea concinnata lunt 
refiqua. Dicitur autem informis & inanis, oppofite ad coelum , quod 
mox ad perfe&ionem fuam perduftum, & incoiis inftruftum fiiit 

XXII. Eamquidemprimitusaquis obtedfam, fpiflifque tenebris in- 

volutamfuifle, Mofes memorat: eandemque Graeci interpretes, vim 

Hebraeae vocis non latis bene aflecuti, U**™ dixere. Non tamen ex 

Sjmb. AfofL M quali- 



90 - Excrcitatio VHL 

qualicunque phrafium fimilitudine, fatis etiam diffimili, Apoftolum huc 
Ipeftafle probari poteft. Et fane aliud funt r* tf <?***>>** Paulo , aliud - 
yi cUpJ&* Graecis. Etenini r« & $>«<*>«* Paulo confiderantur, ut crea- 
tionis terminus a quo. Terra autem invifibilis non notat molem crea^ 
tfoni praeexiftentem ; fed alteram univerfi partem, una cum coelo pri- 
mo die creatam. Vim manifeftam inferunt, tam Mofaicae Hiftoriae , 
cjuam univerfo Scripturarum tenori, qui haec alio torquent De priori 
jam diximus. Deo altero videamus. 

XXIIL Si illa^ quam fingunt, conditi mundi materia anteaexfti- 
terit , quaero , an antea a Deo ex niliilo fafta fit , an vero a fe ipfa fit , 
& Deo rv,*ih&> ? Alterutrum ^nim efle necefle eft. Atqui utrumque 
Sacris Iiteris repugnat 

XXIV. Non ante creationem Mofi memoratam condita eft ifta ma- 
teria. Creatio enim Mofoica jvtwna , in initio fafta eft, ante quod uni- 
verfale initium, alterius rei initium fine contradictione ftatui non poteft. 
Adde quod Scriptqra in eo Summi Numinis prae cacteris omnibus rebiis 
excellentiam collocet , quod ante montes editos , ante formatam terrani or- 
bemque habitabilem fuerft. PC xc.2. Et Deus ipfe id urgeat tanquam 
peitatisTuae argumentum, JefxLiu. 19. Etiam antequam dies ejfent, ego 
iSefum. Breviter quod ante principium fuit , anteprimordia terra , hoc 
fuit ante ullum tempus , hoc ceterilum eft ex Scripturae phrafi , hoc antc 
opera Dei eft, Prov: vui. 22. 2J. hocfa&iimefle nonpoteft. 

XXV. Porro qui fa&atn cfle materiam hanc negat, ei religip non. eft 
viginti quatuor coeleftibus Senioribus obloqui , qui Deo occinunt, TU 
CKEASTI OMNIA. Apoc. iv. 11. & Johanni acPaulo idemafleren- 
tibus. Joh. 1. 3. CoL 1. 16. Quae, invita veritate, adnovamrerum 
creationem per Evangelium, ab haereticis trahimtur. Haec fi certa funt, 
utifunt, certum quoque eft,aut merum figmentum, adeoque plane nihil 
efle primam hanc mundi materiam, autillam a Deo efle conditam. 

aXVI Prseterea, fi & ab aeterno fuerit ifta materia, & a fe ipfa ex- 
ftiterit , nihilque fui Deo debuerit,quid juris in illam Deus habuit,ut eam 
pro arbitrioTuo fingeret? Bafilimin Hexaem* Hom. 11. '&**>» »vm*yb- 
*$<&+% 6 t uoTtp&' r* €>m twTut irfirSgw* <t(i*fitipi. Omne enim jus Dei in 
creaturas, vel ex Dei in eas beneficio, vel ex earum contraDeum malefi- 
cio oriri, alias adverfarii cotendunt. Prius hic locum non habet, ex hy- 
pothefi. Pofterius Iocum habere non poteft in materia bruta. Adde 
quod concipi vix queat, quomodo illam occupaverit, quse non aequalis 
tantum Deo, fed & aliquo modo fuperior videripoflet. Certe talis qua 
Deus eguerit, quseque copiam fui fubminiftraverit operandi, atque Deo 
praeftiterit quo egebat Ipla autem Deo non eguit, faltem ufa non fuit 
Atqui nemo non fubjicitur ei cujus eget, ut poflit uti Quin & nemo 

de 



De Oeatione. 91 

de alienis utendo non minor eft eo de cujus utitur. Grande profedto 
beneficium Deo raateria contulerit , ut haberet hodie per quam cogno- 
fceretur, & omnipofens vocaretur. Utfacute obfervavit facundifli- 
mus Vogelfangim in Difput: Phyftca de Mundo §. VI 1 1. Vide de hac COn- 
troverfiapulchre diflerentem Dionyfium apud Eufeb:dePr*p:EvawUkvi 1. 
Gp. penultimo : *t{t r* & *yi»rr*> $I**i n» v > »**>. Et Origenem ibidem , qui 
exprofcflb eam expUcationemrefutatquam Sociniahis adoptare placuit 

XXVII. Nequefi<3aquadammodettia argumenti hujus robur elu- 
dent haeretici ; dumfimulant fe,quia Scriptura de materiae iftius crea- 
tione tacet, nihil etiam definire. Etiamfi enim definire non aufint, ak 
terutrum tamen verum eft : vel creata eft ifta materia ante principium 
Mofaicum, vel non. Tertium non datur. At utrumque falfum effe 
oftendimus. 

XXVIII. Paulinus locus, quemprae manibps habemus, conferri non a Macfc. 
debet cum Sapient xi. 1 8. fed potius cum 2 Mac vi 1. 28. ubi pia illa yll \ **• * 
mater filium ftmm ad martyrium animans,jubeteum,coelum terramque, ^ 00 ""' 

& omnia quae in iis funt,intuentem, yw t™ ** H «>t*, ;™/W *£rd »' ec«v ; 
&gnofcere> Deum ea exnon exfijlentibus fecijfe. Quod&Grotius obfervavit 
quem Schlichtingius (tefte Lubieniecio in praeiatione Schlichtingii com- 
mentariis pofthumis praefixa) fummo loco pofuit,& de quo dicere foHtus 
fmtyOrbemCbrijiianum perxv.amplimpoJtApbjiolos feculatalem exJpeStaffe virunu 

XXIX. Neque ullius momenti eft Volkelii exceptio, in loco Macha- 
baeorum intelligi nihilprivativum, five materiam ea forma carentemquae 
introducendaeft : quia nimirum tum de caeteris omnibus rebus, tum 
nominatim de homine ifthic afleritur, eum ex nihilo efle fachurcquum 
tamen tum de aliis nonnullis rebus, tum imprimis de homine conftet, 
eum ex terra fbrmatu/n efle. Quando enim pia illa fbemina ex Catho- 
licae Ecclefiae mente, omnia, & in iis genus humanum , ex nihilo creata 
efle dicit, ad primam atque univerfalem rerum originem afliirgit, cujus 
terminus a quo nihil fuit, non privativum, fed negativum : licet, fi fin- 
gula fpeciatim fpedes, alia immediate, alia mediate, omnia tamen ex ni- 
nihilo denique fint. 

XXX Ad id quod ex Sap. xi. 18. profertur, brevi refponfione de-Jmnon w. 
fungipoflemus, dicendo, Audorem illumneque nobis, neaue adverfa- g ^ r ^£" 
riis efleauthenticum: quifi errorem iftum ex Gentilium rhilofopho-*i. 1«. 
rumlacunis haufiflet, ex indubitatae fidei fcriptoribus arguendus , non 
pro Mofis vel Pauli genuino interprete obtrudendus erat 

XXXI. Verum tamen vix animum induco ut credam, hanfc ei men- ' 

tem fiiifle, quam aifingunt hacretici. Nam quum omnipotentem Dei 
manum mundum ex informi materia creavifle ait, non de ^t^^rm re- 
rum omnium excfrdio agere videtur, fed de creatione reram terreftrium 

M % ex 



L 



9% Exercitatio VIII. 

ex rnateiia ifta quam Mofes Gen. i„ 2. a Deo condftam efle memorat 
Terra enim cum iis quae in eafunt, in •wJw«*5 Coeli , vulgato homi- 
num fermone mundus dici folet Eam autem ex informi, id eft, con- 
fufa ifta materia poncinnatam efle, conftat. Iflam porro materiam a Deo 
faftam efle nequaquam auftor ifte negat. Exadverfo Deum t* *irr*. 
mnia fermone fuo feciffe teftatiuv Cap. ix. i. & hoc ipfo Cap. >er£ 2& 
innuit , nihil exftare pofle ri & *>«$» v*t r* e« , q UQ d a Deo voca- 
tum nonfit. Quod etiamde ifta, qualifcunque fit; «»« ^ 9 verum 
efle debet s 

»Mf<»is . XXXII. Cseterumficertumforet;quod, Hieronymo tefte, ponnulli 
****** fcriptorum veterum affirmant ementitum hunc Salomonem Philonep 
Judaeum eflfe, qui Mofes Atticiflans, didus fuit; non aliunde fecurius 

2uam ex Philone commatis hujus mentem colligeremus.Is autem in libro 
e Opificio mundi, ab haereticorum Hypothefibus longiffime. recedit 
XXXIII. Verba ejus non procul ab initio haec funt 'aaa iy, tuy* 

Murtit «AA«rf j*r«r«i ru i$mr* fptvme $lnu ri iyittnr**. *w> ydf r» mwfhrit it ytwtt 
%tu furmStXmf > Hfarvri xatri 7« mirrn) St. rf fut itfitrm mu ttmru wpruttfut is ihx- 
fit tuu rvFyifU 'i'i}urHtu ri 3% mtrfhrrm yttictt r# iutiU» *»•*« brtfnptrtf. 

At magnm ilk Mofes longijpmointervattodijlareexijlimans rem vifibilem ab in- 
fecta (quandoquidem quicquid fenfui JubjeSum eft y generatieni mutatioaique 
obnoxium, nunquam eodem fiatu mansf) invifibUi & tnente fola cempreben- 
fibili natura atemitatem tamqu/an germanam cognatamque attribuif: defenfi* 
bili autemgenerationem tamquampraprium vocabulum pradicat. 

XXXlv. In quibus verbisnotandum L Quodfoli invifibili naturae^ 
quae non fenfualiquo, fed nuda mente percipitur, icf qft, Deo, juxta do- 
ctrinam JVIofis, aeternitatem vindiceL Ergo hon materiae alicui primae, 
quam >*™ % » » non mwbnrit efle i nemo fanus dixerit II. Qiioa nihil 
carum rerum quae mutationi ac alterationi obnoxiae funt , infe&um efle 
pofle teftetur. Talis autem fine dubio eft informis ifta materia. IIL 
Quod Genefis apud Philonem , uti etiam apud Mofen, Gen. n. 4. 
idem illud fighincet, quod nos creationis vocabulo folemus exprimere: 
ne quis in voce caviflum quaerat. 

AXXV. Quando ergo paulo antedixerat, in i**y*j*irmi* Wn hr& 
Znw y ^r* ub Hhu ty*r4t«* iurwy ri il n&*Wf, duocjfein rebux necejforuv alterum 
taujfam agentem, alterum quodab agente afficitur : per ro v wmSnrtt non intet* 
figit materiam creationi pneexiftentem , fed a creahte Deo formatam. 
CEiodexfequentibusverbis patet : npit ti w *iwi* •*$j*r*t ?*}'*** •? 
rf xtwt^iru Kibil cdmmerciibabet cum eo quod non faHum eji 9 is qui U 
nmfeciu 
HYeawm XXXVI. In eadem plane fententia prifca Judaeorum natio fuft 
^^ Qiiemadmodum magnus ille At &*<*" &X1 1 » **W °7P» 



De Creatiane. 9} 

•0S3 «m snn rvn E&iyn dh rnapr? anteauam a 0. m. mun~ 

i#m crearet ipfe folm exftitit & wm$n ejus, Vide foqes Menaffe Ren Ifrael, 
Je Creatiene. Probl. 1 1 1. ubi opinionem hanc ab ojnnibus antiauis fa- 

Sleatibus receptam atque approbatam efle oftendit Nam quae alii Do- 
ores de mundo alio ante hunccondito, multisve rebus ante munduui 
creatts nugantur, illa Kabbaliftica, ^i^^. & alkgorica funt : uti etiam 
ifla Rabbi Eliezeris verba, quibus coelum e luce veftimenti Dei , & 
terram e nive qqae fub folio gioriae eft , feda eflSb docet Quse tam 
ilienaacmirabilia efie teftatur Maimonides,More Nev. Part. IL Cap. xxvi K 
utfimiliaapud nullum eorum qui legem Judaicam fequuntur vidifle 
meminerit 

XXXVE Tenenda interim diftindio eft, quam fupra quoque atti^-Jggg 
mus : ii primam rerum originem fpeclemus e nihilo creata efle omnia : m3SS£ u ' 
alia tamen frnmediate, uti prima opera primi diei, omnefque fubftantiaeuamcd»», 
fpirituales ; alia mediate, ut ihfequentium dierum opera; quse ex ma- 
teria quidem faftafunt, fed inhabili , & ex qua nuila virtute n#ural£ 
t^e cpid product potuiflet , quaeque propterea ad res inde produftas 
nihili inftar habet . D ei«». 

XXXVIIL Kec renim produftio folo Divinae voluntatis juffu , mp«aa* 
r*rr6xf*T*t**m fatipMT* inquiebat Alexandrinm Clemens y five , quod idem acaao *** 
eft, verbo, vel nutu fa&a e(t Dixit Dem 9 fit lu* 7 & exftititlux. Gen, 
I. 3. Ipfe dixit, g? exftitit , ipfe pracepit &ftetit. P£ XXXI 1 1. 9. Tu 
Cendidifti omnia, & PEB^VOLUNTATEM TUAMfunt, &? creatafunt. ko. 
3 v. 1 1- Eo folo quia Deus v61uit exiftere creatucas, fitje ulteriori mofi- 
mine , fine operota a&ione, exftiterunt m#w *'vt* ri &*>** *«p«r«i«. 
Sola illitk voluntas efl mundi creatio : ait idem Clemens in Protreptico ad 
Gentes. Cui confentit Philo de mundi opificio : %«• y*t ty*> tW# e» x » , i 
wp*tmT%wr»tu'pw 9 «aa^ xm tutnifu^ De/fm non jujfu folum , fed& cogstatu 
eperari merito creditur. 

XXXIX. IUud mirabilius, qtood Maximm Tyrim r e pago Philofb- 
phus, & arcanarum literarum rudis, eandem veritatem fecundiffima 
oratione docuerit Dijfert. xxv* o/u* l, r* AUc **>**!* yt {«*>« m* •«• 

y%* bftftfukr* , xm ShLk*rl+ (vthw *m Jr* r*k*r\nt nwmp*r* > xtu *nit lv*Un xm *r» 
aa&*$H*H*T*> mu ifmis fvrfcn Mmco-«$9 ifmm mwi fuvrm. tmvt* tpy* r*f AUf Mvmwr*f* 

Una cum nutu Jovis terra confiitit , & quicquid terra educat : mare confti- J 

***> & quicquid mare producit , aer conftitit y & quicquid aer fert : ccelunt 

amftitity @f quicquid aeU nwvetur. Omniahcc Jovu nutm perfecit. Paulo 

ante dixerat, hsec onmia ejus efle opera> cujm mens folida & incor- 

rupta nufquam dividitur, fed incredibili velocitate, stnico oculi intuitu>quoJL 

cunque tangit ornat atque ifluftrat. Chriftiane & landte, fi pro Jove Je* 

M 3 XL 



94 Exercitatio VI IL 

AuteiK)- XL Qpe quum ita fint , tota mente deteftamur audax illud novae 
phiadufc!" Philofophiae didatum, quo afleritur, etiamfi Demnullam mundo aiiamfor-. 
tum. mam quam cbaos ab initio dediffet^ dummodo fojl natura leges conftitutas ipfi con~ 

atrfum fuum ad agendum, utfolet, commodaret^fine ulla in creationis miracuhm 
injuria credipoffe, eo folo res omnespure materiales cumtempore, quales nunc effe 
videmm^ effici potuiffe. Quae eo tendunt, ut petfuadeatur mufteae fapien- 
tiaemyftis, pergenerationemnaturalem, juxtaregulasmotus, ex chao 
omnes res naturales paulatimitaproduci , conftitui, ordinari potuifle : 
imoeftqui dicat,poiito ordinario Dei concurfu prodire debuijfe, uti 
nuncper creationemillam fupernaturalem produ<5te, conftitutae, ordi- 
nafce lunt *•& confequenter opus non fuifle dpere ifto miraculofo, quod 
Creatio appeDatun 

XLI. naec funt wmfi xfrujfr. Non enim fine fuperba? temeritatis 
nota abire debet, quod mifellus homuncio eam fe rationem invenifle 
glorietur, qua ex indigefta mole, folo motu aurigante, cujus nimirum 
regulas omnes in comperto habeat, miranda ilia opera fua foonte pro^ 
dire potuiflent, imo debuiflent ; quae nunc potenti Dei juflu condita , 
juxta cum iandis Dei vatibus, omnes Angeiorum chori obftupefcunt. 
Jobum olim Deus e turbine alloquebatur : Accinge nunc ut vlr luvibos tuos i 
\§ quod interrogabo te nottmfac mibu Ubinam eras quum fundarem terram? 
indica fi novifti intelligentuun. Quis S/pofuit menfuras ejm, quandoquidem fcu 
tm es ? aut quis extendit in ea regulam ? &C lob. XXXV I II. 3. 4. f . Sediia- 
berent audaculi hi quod ex fuis hypothefibus refponfarent Deo : nihil 
fciiicet in omnibus lftis operibus tam mirandum efle , quod non juxta 
fuas motus regulas foonte ex chao fuiflet proditurum. Verum tamen 
non dubito, quin eadem increpatione qua Jobus a Deo objurgandi fint ; 
Quis eft, qui obtenebrat confiliumfmnonibm infcite? Ibid : ver£ 2. 

XLII. Injuriofa etiam hujufmodi didata funt, quicquid contra pne* 
tcndatur, in creationis miraculum. Cujus praecipua adi\iirabilitas in eo 
confiflat, quod vel ex nihilo, vel ex materia prorius inhabiii, niillamque 
ad rem inde conficiendam proportionem habente, folo numinis juflil 
omnia exftiterint Quae admirabilitas magnam partem, fi non pror- 
fus, toliitur^, quando, pofito ordinario ud concurfu, fua iponte f 
«ittWr* frvrvuxM , ut Gfegorim Nyjfenm loqukur , juxta regulas motus f 
omnia eodem modo ex chao proditura fuifle afleritur : moda libuiflet 
Deo, qui nunc opus deproperabat, motui& chao temporis alicuius mo- 
ram indulgere. Quid enim tum creatio miraculofi habetyiiifi quod aU- 
qua velocitate & acceleratione ordinariam rerumnaturalium generatio* 
nem ftiperet?Hcec eo paulatim ducunt,ut mundi vera creatio tandem atU 
bi9 dentibus irrideatur. Quod & facere non erubuit aliquis ex ifto nido 
pullus, in eo libro in quo novitiam hanc Philofophiam Scripturae inter- 
pretemconftituifc XLHL 



De Creatione. 9j 

XLIIL Quum itaque ex antedi&is palam fit, Creationem efle produ- crcatio r&- 
ftionem rerum ex nihilo, rdque folo juflfu nutuque, confequens eft ut l ^J^ 
eamDivinaeplane omnipoten/ise opus dicamus. Hinc & iibifoli eam *? * 
adfcribitDeus, cumremotione omnis cauflae, five fociae, five inftrumen- 
talis. Attollite in fublime oculos vejbros, & videte quis creaverit ifta, producenr 
wanerofm exercitunt ipforum : quis ifia vocet de nomine , pra amplitudine vi- 
riuniyprout fortis ejl robore y adeout quicquctm ne dejit. An non novifti? Armon 
audivifii, Lkum aternum, Jeb&vam, Creatorem extremitatum terra, non defa~ 
tifci, neque defatigari ? JeC XL. 26. 28- adde verf 12. I J. 14. Jef. XXXVI I. 
16. XLII: f . &XLIV: 24. Ego Jehova facio omnia^extendo cedos SOLUS, ex- 
pmdoterram PEJ^ME IPSUM. Cui geminum eft, Job. ix, 8. Qui ex- 
tmdHcmlos SOLUS: & cakat celfamaris. 

- XLIV. Perfide Socinus, tam evidentibus teftimoniis prefliis, exce- 
pit : non probari i7/, Deum in mundo condendo & componendo nuilim prorfm ope~ 
ra ufum ejfe : fed tantum nullius qui ab ipfo totm non penderet y vimqueiftam> cir~> 
camundi creationem aliquid operandi, abipfo nonbabuerit. Hoc eft Prophe- 
tis, ipfique Deo in os contradicere. Nam quum Deum folum coelos 
extendere clamant , omnem, qualifcunque illa fit, cauflam removent 
Quumadditur, Deum ttmmper fe ipfum expandere, docetur, a&io- 
nemillam efiei**-"; in qua nulla cauffa , nequidem inftrunientalls, 
& aliena virtute operans - locum habeat Kabbini dicunt , Nr» 
nUOn r^VJVnrWn N*S:n 7*0* > immediate & fme concatenatione 
eaujfarum. 

XLV. Atquehocquidemoperedifcriminat fe Deus Ifraglis ab om- 
nibus fiftitiisDiis Gentilium, Majeftatemque fuam contra illos aflerit 
PC XCVI : f . Omnes Diipopulorumfunt idola. Jebova vero azlosfeciU & Jer. 
X. I r. Sic dicitote itiis, diiifii quiccelds &terram nonfecerunt y perituri funt e 
terrtt & re^ionibm fub ceelo ipfi. Non abs re eft auod, quum omnia fua va- 
ticiniaHebraicofermone complexus Jeremiasut : hoc unicum comma 
Chaldaico idiomate exftet Quia nimirum ita muniendi fideles erant 
adv^rfus tentationes Babyloniorum , ut in tempore addifcerent» quod 
idololatris iftis fqa linguarefponiarent 
XLVL Non multum ab hoc Dei di&o abludunt Sophoclk verba : 

Xmt t$u9 itofitiwtt » tU $rt 0«f > is iptai* rirtv%t xtu 1 yeuttp futHpi* » 

Vnm vere> Vnm Deus ejl 9 qui coelum condidit anspLtmque terrant. PropiUS ac- 
cedunt five Pjfthag&rt* fxwcOrpbei verfus Jufinocitati> in libro deMonmrchio^ 

£# rU iftl> 0r«f ttu* *r*pt£ iWf, irf c<pttXti 
¥**(*•* M-6* rirm njcttf thrttt * init *r^. 

Qjjiae Vir dodiflimus ita Latine reddidit : 
Qgp, Dem ajfe&u dia\ pndvcere mundum n 
Hukfnnilmtentato x fuumquemdicerepojtit. , 

XLm 



municabilis 

Oiuni 

tun. 



9* Exercitptio VI II. 

XLVH Apoftolus quoque invifibilia Dei, ** *i* *•*?*** > jam inde 9 
condito mundo mente perpenfa pervideri docet , & (peciatim a&terrram 
Dei tum notentiam tum Divinitatem, Rom. 1. ao. Quem locum a 
perverfis naereticorum interpretamentis alibi vindicavimus. Hoc unum 
nic monentes , nonprocefluram Apoftoli argumentationem , fi alius 
toundi creator aut elfet aut efle poflfet praeter Unicum illud iEternum 
&Omnipotens numen. 
Etincoi*. XLVIIl. Porro adeo Deo propriam efle creandi a&ionem , ut cuni 
^j^f nulla creatura communicabilis fit, hocpack) demonilratur. Creatio eft 
produftio rei per merum creantis imperium. Si itaque fingamus, Deum 
noc dare creaturae alicui ut ad ejus imperium res alia exiftat ; vei exifte* 
ret illa res nihii ad illius exiftentiam cooperante ,' five volente ac juben* 
te Deo , fed ita ut totam exiftentiam fuam nutui imperantis creaturae 
deberet : vel exifteret, Deo fimul cum creatura quae creare fingitur rei 
illius exiftentiam volente ac jubente. Atqui utrumque indigniflimum 
Deo eft, & manifeftam contradi&ionem implicat. Si prius dicatur ; fin- 
gitur, Deum velle, ut creatura aliqua fit , quae in operationibus fuis ab 
ipfo non dependeat, & ut per merum aofolutumque creaturae iftius 
imperium res aliqua etiam iplo non volente exiftat Quo nihil cogitari 
poteft abfurdius. Sin pofterius elig&tur; non tam creatura iila , quae 
creare fingitur, crearet (quippe cujus imperium ad exiftentiam rei non 
eftfufficiens) fed Deus crearet ad imperium iffius creaturae, qua volen- 
te rem aliquam exiftere, Deus idem vellet ac juberet Atqui hoc non 
modo contra hypothefin eft; fed &Deum facit in operationibus fuis 
ab imperio alicujus creaturae dependentem.Quae quum afupremi numi- 
nis dignitate alieniflima fint ; confequeus eft , utcreandi.atiionem ac 
facultatem incommunicabilem efle creaturae concludamus. 

XLIX. Imonequideminftnamentumafiquodcreationisftriftedi(fe 

cogitari poteft. Non ob eam modo rationem quia omne inftrumen- 

tum materiam & fubje&unraliquod reqpirat, in quod uti aptitudini fua? 

conveniens eft operetur, creatio autemftri&e diaa omnem praeexiften- 

tem materiam removeat : fed prsecipue, quia creatio foio creantis impe- 

rio ac vohintate peragitur, quae omnem aliam concauflam, cujufcunque 

tandem illa generis ut, excludit : juxta id quod modo produximus ; 

JSxvahdoterram yer me ipfum. Je£ XLIX. 24. 

sx cieatio- L. Ex demonftratis invitte colligitur Fflii ac Spiritus San&i eadem 

wncitditur cum Patrc Deitas. Licet enim Patri, propter rationes alibi a nobis affi- 

Fiiu &spi-gnatas, in Symbolo , creatio attribuatur, eandem tamen Filio quo- 

mvmT% m & Spiritui Sanfto Sacrae Literae adfcribunt. Utrumque eorum 

peiuf* fieauenter Deum dici conftat. Si autem , quurn Deus vocentur, 

Couum & terram non fecerint, ilJUs eos Diis accenferi necefle eft 

q*i 



De Creatione. *7 

qMtferiturtfunt e terra & regiombm Jub codo. Jer. x. lt. Quodblafc 
phemumforet 

LL MundumaDeo conditum, ampliffimum yktutumDivinarum^ n ^ u$5 * ; 
theatrum efle, cujus jufta menfura mortalibus explorata non fit, nemocft, 1011 *** 
pius negayerit Quu menfm ejl pugiUofuo aquas, g£ cxlos fpitbania expahdit, 
aut complcxm efi trientali pulverem terr*? & ponderavit ftatera montes , §£ 
coUes lancibm? Jef. xl. 12» Adde Jerem. xxxi. 37. Si menfurabuntur 
aelifuperne , & pervejHgabuntur fundamenta terra infra, &c : Eundem ta- 
menmundum infinitum efle,five, quod idemeft, nullos extenfionis li- 
mites habere, nemo fanus dixerit Quam enim aquarum coelorumque 
dimenfionem hominibus Deus abrogat , eandem fibi attribuit. Non 
poflet autem menfurari univerfum,ne abipfo quidem Deo,nifi quantita- 
tis fuae terminos limitefque haberet 

Lfl. Admitti in hoc negotio poflet Infiniti & Indefiniti diftin&io, mo- 
<k> fincere & commode explicetur. Ut indefinitus mundus efle ftatuatur 
refpeftu noftri, quatenus terminos ac menfuram univerfipraecife afligna- 
r-e non valemus, iicet in genere fciamus > mundum terminos ac Hmites 
babere, ideoque infinitum non efie. 

LHL Verum poftquam dixeris , nos nuUos in numdo termims inteUeBu 
poffe concipere, idque nonprovenire exmentis humana imbeciUitate, fed expofitha 
tnundi idea in qua nuUos terminos imaginari mbis pojfumus: qua mundi idea 
quum nonfit orta ex prajudicih> nec aliunde baujlcu, necejfe efiuta Deo nobis in* 
tkta, &per confequens verafit 9 & naturam mundi reprafentans ; imo poft- 
quam dixeris, Cognofcimm bunc mundum , five fubjtantia corporea univerfita* 
tentj nuUos extenfionisfuafines babere : poftquam, inquam, deliberato animo 
haec omnia aflerueris, ad tam immanis fententiae invidiam declinandam 
fubjungere, te mundum indefinitutn potim quam infinitum veUe dicere, ut Infi- 
mti nomen foli Deo rejervetur , id eft , contra omnes candoris leges , 
offbcias fecere leftori. Si enim idea mundi, ut nullos terminos imagi- 
nabiles habentis, vera, nobifque aDeo inditafit,- fi cognofcamus eum 
nullos extenfionis fuae fines habere : quid fubterfugimus ? cuiid tergiver- 
famur ? cur non fcapham fcapham , ncum ficum vocamus: cur non id 
quod terminos finelque non habet, infinitum, uti credimus, ita dicimus ? 
Quidin indefiniti vocabulo ignobiles tihiidafque latebras quaerimus? Ro- 
tunde loquamur. t«* P «aa* w>i*9<&"> **$ **>*> tipttfm. 

Infinitum igitur hoc ejl? cujm quantitate aliqua accepta , fcmper aliquidextra 
fumere licet : inquit Arifioteles , Natur: Aufcul: Lib : 111. Caj>: ix. 
Jam autem pronus ita nobis mundum novi Philofophiae inftau- 
ratores defcribunt , ut haec infinifi definitio ipfi ex amufli comprtat 
Aflerunt euim fe quocunqije mundi fine pofito femper ultra tenJere, 
Symb. Apofi: *~~ ' fr atque 



$r Exercitatio VUL 

atque ulteriorem extenfionem concipere; Quid ergo , quum rem in- 
trepide aflerant , de Infiniti vocabulo pueriliter , ac contra quam viros< 
decet, cavillantur? 

LV. Rem ipfam videamus. Et ne forte argumenta noftra, (juia no- 
ftra, fuperciliofe contemnantur ; hanc nobis gratiam faciant, Viri aequit 
iitni , ut ad horam Celeberrimi COCCEJI, armis ( non invifum ne-- 
que leve iis nomen allegamus ) illifcum experiamur. h in Gen. i. §. 
16. in hunc modum commentatur. 

LVI. Melijfm Samim, Partnenidis Difcipulm , quem refutat Arifioteles > 
dixit, iw uhu */•«** Repugnat Scriptura. C&lum enhn& terranonfunt 
i*ut*. Nam terra habet wit**» > & cmlum aereum, &fidereum> & ccelum 
psrtium, qua nosJpe6tat> non efi **$*» , fed wtvtfmrfUf*. A quo finitum totti- 
tur> id totumfinitum efi. Nosquidmmetmnmpoffitmm>^5eftaliquid majm 
cogitatione noftra. Sed Dem calunt fpitbmna metitur> & moderatur. JeC XL. 
1 2. Extenfionem habent omnes ha partes. Qua, eoetenduntur> & initium exten- 
fionis habent &finem. Si non> idemfimul habebit Jpatiorum partiumque nume- 
rum> &nonhabcbit. Non habebit : quia *mtf*. Habebit : quia fartes habet 
extra partes. Numerum a&u infinitum mens humana non admittit. Quipp+ 
nuttm numerm eficui nonpqffit aliauid fupperaddi. &c. 

LVflL Refoondeant nunc illi, qui argumenta contra corpus aftu infi- 
nituni mera iophifinata efle contendpnt Vel fi haec obfcuriora videan- 
tur, quod tamen viris eruditis videri non debet, audife geftio , quid 
huic uni demonftrationi, quae piana & facilis eft, oppoiituri iint Omne 
corpus eft auantum, Omne quantum habet partes extra partes. Quod 
ihfinitum efl: partes extra partes habere non poteft : ideoque nec quan- 
- tum,nec corpusefle. Non pofle autem id quod infinitum eft partes 
extra partes nabere, fic conficitur. Illae partes fingulae vel finitae et 
fent, vel infinifce. Si infinitae, fingulae partes erunt acquales toti : quod 
eft contradidorium. Si finitae, non poflimt conftituere totum aflu infi- 
nitum. Finitae enim partes, quantumcumaue multipficentur , femper 
finitae manent Forro evidentis veritatis eft, totum non efle majus om- 
nibusfuispartibusfimulfumtis. Siitaque finitae partes, etiam omnes 
fimul fumte, finitae femper maneant > totiun quoque quod ex iis reful* 
. . t*t finitum efle necefle eft. 
b^toil LVIIL Utimundus Extenfione finitus eft, ita etiam Duratitme. lnu 
tium exiftentiae ejus paflim Scriptura inculcat In principio creavit Dem* 
Gen. i. i. Quo innuitur, una cum rebus creatis cepifle temporis, quo 
rerum creatarum duratio circumfcribitur, initium, Ita etiam HTip 
f 1K primordia terra memorantur, quum nondum ejfent abyjfi. Prov. vi 1 1. 
23.24. Et cogitationes noftrae ad eam Dei aeternifcitem attolluntur, 
quae r«* ri *l*p* *#r*c#;w> anteceffit Eph. 1.4. Joh. xvn. %. 

LvC 



De Creatione. 59 

LDC Impudentiflime fophifticantur illi Sotini aflecte, ab Epifcopio no~ 
tati Conci: vi. in Joh. xvi i. qui montes collefque ab aeterno fuiffe colli- 
.gunt, eo quod<c*^i^ife^cantur. Gen. xlix. z6 Quibus merito op- 
ponit P£ xc 2. AntecpBmnipnt^rant^ & antequaris terraformata eft, tu es 
Deusafeculo ufqueinfccul/ktol£^^rT\)}2X collesfeculi Jfatrizrchx funt, 
qui ab initio fuerunt , & una c^^runt cum r* «x»: propterea etiam 
X3T\p *tfl montes antiqui, k Mofe nuncupatL Deutxxxin. 11. 

LX. Carterumfuppofita mundi in tempore creatione, ex Scripturis Neque * 
jam evifta, quaeritur, an mundus ab arterno creari faltem potuerit ? Ad «mo «». 
.quam quaeftionem acute mihi refpondifle videtur Atbanajisa^oontta Aria- n powlt 
.nos Orat. 1 1 . Qsspd tametji Deo pojfibile fuerit ab aterno operafacere , non ta- 
menpotuerint eaquafaStafunt ab *terno fuijfc : fi quidem ex non entibus emerfc- 
> runt y nec erant priufquam Jierent. Qua autem non erant antequamjierent, quo* 
tnodo ea coexiftere potuerunt cum Deofemper exiftente? 

LXI. Cujus demonftrationis haec efto \Uty**U. Quin omnes Dei 
perfediones ab aeterno eiinfint, nemo dubitat Ideoque ab arterno eam 
habuit potentiam, ut quandocunque vellqt, folo voluntatis fuae juflu 
omniaproducerepotuerit Attamen a parte rerum producendarum re- 
pugnat ut exiftant ab arterno. Quia quod ab arterno eft,id neceflario eft, 
. id iemper fuit adu, id nunquam ftiit potentia. Contradidionem autem 
implicat, ut id quod libere extra fe enecit Deus, ita ut illud potuerit non 1 
efncere, id minquam fiierit potentia,& nunquam in fieri, adeoque nun- 
auam non fuerit a&u.Quae quum iatis evidentia fintyiollem a viro Dofto 
didum efle, difficulter eos refeBi pojfe qui pqfjibilewmundi aternitatemjiatuunt. 
Vide fodes fubtiliter ac folide de hac materia difputantem Coccejum in Gen. 
I. §. 39. & fequentibus. Itemque Difputat : SeleS. «cvi 1. §. 29. &c. 

LXII. Quot annis nunc a mundi natali abfimus, Chronologi certant, JJjJjJJ 1 
& adhucfub judice lis eft. Eam nos pro defperata habentes noftram n^ud* 110 * - 
nunc non facimus. Sufiiciat ;> ****» fcire , mundura necdum fex 
mille annorum aetatem attigifle. 

LXIII. Facilius paullo deciditur quaeftio de anni tempore quo condi- Bjus tamen 
tus eft mundus. Fortiflimis enim argumentis ii pugnare videntur, qui ]£ n * p ^ 
printipium mundi ad aequinodium autumnale referunt I. Certum eft aium au- 
annum civilem Abramidarum ab autumno coepifle, cujus menfis primus ^^"" 
antiquoChaldaeorumvocabulovocatur nwi Tifri , Initium, k radice dr^idw. 
rTW incipere . Videatur de hujus civilfs anniufuExod.xxm.itf.xxxiv. 
22. Abrahamum autem fuis tradidifle, & in jEgyptumintulifle eam an- 
miationemquamabHenochoacceperat, apud Eufebium de prapatatione 
Evangelica Lib. ix. cap. iv. Alexander Polyhijiorm&or eft. II. Idem con- 
firmant anni Sabbatici, qui ab aequino&o autumnali ex mandato Dei in- 
choabantur. Lev. xxv. 9. Quid enim convenieutius fiiit quam eorum 

N % initium 



1 



loo Exercitatio VHL 

inithim idem efle cum initio mundi ? ne femeftre Ipatium Ihpereflet quod 

ad annos Sabbaticos non pertrnerefc III. Accedif quod iUa omne ge- 

nus frugum ad ufum bominis maturitas ai^unu£mpbtius qaamquam* 

vis aliam anni tempeftatem arguat. ^ — - — 

JJ^ LXIV. Porro .quum facile Deo H>)&^ / -*f ^n *erf *•* *»?W 

moniwTo, omnia perfe&a creare : placuit tameWexiduum huic operi impendere : 

rcd fex <ue. quod hiftoria Mofaica, temerariis aUegoriis neutiquamftupranda, difer* 

SSuS^ te memorafc Eo docemur, neque nobis in meditatione operum Dei 

leviter feftinandum efle; fed curate potius & anquifite fingula perpen- 

denda : eique rei totum vitse noftraefexiduum impendendum ette , do- 

nec, in beatiflimae tranquillitatis Sabbato, omnia confummata , ac con- 

fummate , videamus. 

fi^ fin an l^W* Q- uaE nu P er de proceflii operum Dei finguHs diebus difputari 

giorum ~ coepta funt, an fcilicet fingula diei alicujus opera unico momento per- 

^krum feclafint,antradualiquotemporis, ea neque magni oppido momenti 

mttw^foaa fa nt > nec l ne validis utrinque ex Scriptura rationibus , vel adftruda, vel 

fint, an aii- deftrufta, haftenus yidentur. 

S trX P r l^CVL Momentum quaeftionis quod attinet, ego eam inter proble- 

non cft ma- maticas colloco, de quibus falva fide & charitate inter Reformatos dif» 

*"**?*■ putari poteft ; modo id firmiter ac bona fide teneatur immane, difcrimen 

***"■* efle inter primam rerum creationem, quae juflu Dei,plane extra ordinem 

deinceps obfervandum, pera&a eft,& inter Generationem naturalem,ex ma- 

teria habili, juxta regulas motus, paullatim procedentem. Nam utper 

negationem creationis, momentaneae procedatur ad aflertionem abiur» 

diffimae illius hypothefeos,de omnibus per folum motum, fuppofito or- 

dinark) Dei concurfu, fua fponte orituris,id quidem ego toto animo de- 

teftor. Inipfe autem quaeftionis folutione cavenda eft~«M«Tc«* t*v «^^ 

De qua re mox dicemus. 

S^rxirn^ J-XVE- Qp* exiftimant ad fingula opera fingulorum dierum fingii^ 

quc Sg^" los etiam dies adhibitos fuifle, hoc potiflimum argumento pugnanfc 

mcntis di- Qtria dicendum fuiffet alias, quod Deas fingulis diebus quieviflet toto 

* W4la ' die, excepto folo illo momento ; quum tamen Scriptura tantum quietis 

Der mentionemfaciat die feptimo.Verum ea ratio non eft nauci. Etenim 

fi per qmefceremtz\liga.s ceflare a productione alicujus operis, antequam 

. novum opus inchoetur, dubium non eft quin Deus fingulis diebus quie~ 

verit. Non enim opera Deiita concatenata fiicrunt, ut nullumeorum 

fueritinterftitium. Quod exeo patet, quia cujufque diei opere abfoluto, 

Deum id primum comprobafle narratur,antequam ad aKa opera tranft- 

ret : & ad fingula opera fingula diftincta fua vcrba five jufla memorantur. 

Etfanemtercreationemcaeterarum animantium achominis, inter crea- 

ttonem AdamiacEvae^notabile interltitium eft.Quo quievifle Deum om- 

nino 



De Creatione. 101 

wn6 eft dicendum. Qpiesautem feptimi dieilonge alterius generis eft: 
quippe quae partim in eo confiftit quod Deus a novarum fpecierum crea* 
tioneceflaverit, partim quod in opere Univerfi nunc abfoluto fibi ipfi 
complacuerit Porro quod de unico momento fingulis diebus creatio* 
nis operi dato additur, id ad invidiam contrariae fententiae conciltandam 
pertmet Quum enim fingulis diebus plura ac diverfa opera adfcriban- 
tur, nan puto quenquam efle,qui omnia fimul unico iftius diei momen- 
to fo&a efle velit Quod certe hiftorias de operibus primi & fexti diei 
diferte repugnat 

LXVIII. Qui contra tendimt fingula opera fingulis momentis efle fa- 
fta, hac praecipue ratione utuntur. Quia vocatione & juffu Dei perafta 
aeatio. dieitur.Deo autem rem apparere jubenti nihilrefiftere poteft, at- 
que ad illius imperium cunfta fine mora adeffe debent Caeterum neque 
idfirmiterconcludere videtur.Quod enimDeus omnipotenti voluntatis 
fuae juflii praefto efle jubet,id quidem non poteft non praefto efle vocanfei, 
non tamennecefle eft ut inmomento cum omni fua perfedione praefto 
fit Poteft Deus jubere ut tra&u aliquo temporis proveniat Juflum Dei 
caufla exiftentiae rerum eft. Exiftendi modus a jubentis arbitrio pendet 
Qui fi res momento exiftere jubeat,exftabunt momento : fi cum tempo- 
reatiquo ad perfeftionem tendere,cum tempore id fiet Itaque ex uudd 
Dei julfii de exiftentia creaturarunyiihil pro fpeciali ifthoc exiftendi mo- 
do conciudi poteft. Nam & quaedam quae Deo jubente fiunt, tra&u tem- 
poris peraguntur. Verbi gratia, acceftus animalium ad Adamum, ut ab 
ipfo velut Domino nomina fua acciperent, fine dubio jubente Deo, at- 
tamen non fine fucceflione, fadus eft. Neque excipias, impetum acce- 
dendi momento animahbus iftis inditum efle. Non enim folus ifte im- 
petus, fed & ipfa acceflioDi vinae juffionis eflfeffe&um. 

LXDCMea fic eft fententia;Non fine diftinctione quaeftionem hanc ex- Et deniqae ' i 

pediri poffe.Nimirum nonnulla e nihilo produfta furit,uti coelum fupre- £ ne *Mn. 
mum, & terrae chaos, & angeli, mentefque humanae, haec non potuerunt qutbur^m ] 

aliter nifi in momento creari.Quum inter exiftere & non exiftere nullum «pediri 
detur medium,tranfitus ab i*mU ad « x t< moram fucceffionemve non ad- non p 
xnittit. 

LXX. Mapermotumfa&afuntexmateriaprexiftente. ol^» Ui **- : 

xlrtms mh rttfftff 'ix?y*m-Td hjr$ xtu-u tymrtfttt* ***rr*> r£ xatrd ri ®itov /3vA4f£* , 

vmpxfcrr*. ht> ytnw. Exiflimo res univerfts qu<e inter creota cernuntur , de* j 

quevoluntateacfintentia Deiexorta funtyjmotu & quiete prafeStas ejfe : in- 
quiebat Gregorim NyJfenM> De haminis opifuio* Cap, i. Nobis non li- j 

bet nunc tam liberaliter loquL Sed certe nonnulla opera motu pera&a 
iiint Uti exficcatio terrae,& confluxus aquarum in unum locum^qua de 
re in hunc modum Pfaltes canit : PfLciv. 6. 7. 8- Supra mmtes fiabmt 
aqndu . £# increpatione tua diffugerunt, a voce tonitru tm accderarwtt fugam y 

N 3 confcen* 



y j 



le* Exerci<|rtio VHI. 

confcehderuntmmtes, defeendersmt vaUes : in locum qsiemfmtdaveras ipfisMem 
credibile eft de aftrorum divifione, quae, e lucis primigeniae globo fru- 
ftratim difcerpta, in tam longe diffitis coeli partibus fine motu locari non 
potuerunt Motum autem in momento quod vocant Mathematico, 
exclufa omni fucceflione, fieri non poffe , fic demonftratur: quia tum 
corpus in pluribus locis fimul eflet, fimul in termino a quo, termino ad 
quem, & intermedio. Imo alicubi fimul eflet & non eflet Quod enim 
movetur, eo ip(o quodmovetur,definit efle in termino a quo, unde ro- 
cedit : & nondum eft in termino ad quem, quo tendit 

LXXI. Tenendumtamenmotumhuncplane extraordinarium lon- 
geque celerrimum fuifle, nequaquam exigendum ad communes motus 
.quae nuhc obfervanturregulas ; fed Divino, & fpeciali quidem, manda- 
rto, initium fuum, proceflum ac modificationem omnem debuifle. 

LXXU. Herbarum arborumque ex tellure , pifcium reptiiiumque 
ex aquis, animantium deniqueomnium ex terra generatio, non eft con- 
cipIendat^tofuccefTionisparatu-fadaefle, ut partibus majoribus, par- 
ticulifque minimis , fenfim compofitis atque difpofitis, labentetandem 
die , vix perfeftionem fuam opera ifta confecuta fint Sed juflh Dei 
herbae in lua integritate, arbores una cum frudibus , pifces , volucres , 
xarteraeque animantes «y«ty« repente prodierunt : fingula tempQte 
-breviflimo, auod ad eam qua nunc nafcuntur & crefcunt menfium an- 
norumque fucceflionem momenti rationem habet n«fr* b ^ **** 

<f#w»f iftfvn }* w yit j i* Srr* wfir$f%9 > ttm-d H* itxtlms vw* thirnl^. 

Vno temperis pun&o qsue prim mhtime erant, e terra natafunt, fuis quaqste pro- 
. frietatibm dijtinfta : inquit Euftatbim in Hexaem. Quae totidem ferme ver- 
bisreperiunturapud Rafilium Homil, iv. Sicuti immutatio gloriofacor- 
porum noftrorum, imaginem quandam primafc creationis exhibens, fiet 
momento, &ja8uoculi. i Cor. xv. J2. 

LXXUI. Qjium fingulis diebus multa & magnifica admodum opera 
aDeo patrata fint, & quidem aliapoft alia, licet pleraque breviffimo 
tempore pera&afint, ita tamen ut momenta operum fingulis diebus in- 
choatorum & finitorum horis fuis aflignari a nobis non poffint , merito 
Theologi cum fcriptura dicunt, fex dies , rumfex momenta , creationi K- 
rumimpenfosefle. Non enim exiftimandum eft, Deum velut opera- 
rium, penfo temporive fuo alligatum, a mane ad vefperam in opere 
defndaffe. ^ 

Mim dtts LXXIV.Mundus duntaxat Vnrn eft; hic ipfe de cujus creatione nunc 
Unm & agimus,quiperChfiftumcondituseft,inquemC^^ 

ambitu omnia ea compleditur quae fada funt Joh. i. 3. 10. Plures fin- 
gere, quifivefimukfive alterpoft alterum exiflant, ddiria funt eorum 
qui non verentur itiSmniw « tf 1»^+***»% $m Qwtitw* i*i r* »•*# w ***** 

C0L11.18. ixxv. 



m»r#9. 



De Creatione.. 103; 

LXXV. Plores temen, ^hocdiffindos diffitofque,aDeo, fi ita vi-rinKst». 
fom fuilfet, condi potuifle, eos otnnes crederepar eft, qui inwnenfani^.*^ 
atqueitiexhauftamNuminispoteotiam lanfte agnofcunt Nam quodtuWriha 
nonnulli objedant, mundumhunc ** **> efle, praeter quod circa contra-* Iollifc€l ' 
di&ionem nihil creatum, efle poteft, puerilis eft cavulatiuncula. Nunc 
ri ** vocatur, quia revera omma quae creata funt eius ambitu continen- 
mr. Si ahus mundus crearetur, hic w *«> efle deiineret. 

LXXVI. Nequepluriseftaliaratiuncula: vel aliquid intermedium 
fore, vel nihiL Si nihil, ne quidem difcretos fore. Si aliquid, hoc ve-* 
10 ipfo fore continuos. Non enim verum eft, ea diflita non efle inter 
oug nullutn corpns eft medium. Ad diftantiam fufficit ut non adftent, 
ft fe invicem non tangant Nec refert an inter jeftum fit aliud corpus , 
an interjici pofltt, neutro extremorum ftatione fua remoto» 

LXXVli. Caeterum mirari fubit, eos qui nequidem per Divinam Gm-Kitfcuiot r c 
nipotentiam plures mundos huic univerfo fimiles confieri pofle difpu-^^J}^ 
tant, plures particulares muqdos, five corpora terrae, quam nos incoli-cffc (bmant 
mns, fimilia, in quibus aut homine? aut ahse creaturae viventes degant , ^JJ^ 
non difficulter admittere. Et etiarifi, pro fua modeftia, nihil hacin par-bimi qtum 
tetemere vel affirmandum vel neganduna pronuncient; non poflunt? lon - 
tamena fe impetrare, quin acriter obfargenteos, qui praejudiciis tantum 
hborantes, & proprio amore veluti mente-capti, nos homines folos Dei f 
ddicias eflfe putant, & noftram terram totius mundi angulum amoenifli- 
iHum : quod nonfinereliquorum operum Dei contemtu fieri arbitran- 
tur. Adduntque nvs revera quidem nefcire^ an intunafint homines alUve crea- 
tmr* : fedfi omnino juMcare velimm , verifiniile fore fiatuere ibi jwnmes effe 1 ^ 

tpuan negare ejfe. 

tXXVIII. Haec an ex Luciani commentariis , vel ex illius Viri 
*»?** ac fide digniflimi relatu, qui non ita pridem anferinis pennis in 
fablime evolans fuperas eas regiones accurateluftravit, incognitas ha&e- 
nus caeteris mortaiibus, qui *&** **» Wv™ » viri oppido doftiflimi ha- 
beant, equidem nefcio. Mihi iane hac occafione in mentem venit ejus 
iei quam pridem in Luciano legifle memineram ; quamque in Audito- 
rum meorum gratiam paucis hic referre conftitui. Sic ergo ille in Prf- 
moverarumbijioriarum /#n?commentatur : fepoftquamcum fociis feptem 
dJes totidemque noftes ingenti turbine per aSra ve&us fuiflet, odava 
die navigio fuo ajppulifle ad terram quandam magnam in medio afris » 
infulam quae globi fotmam habens, plurima luce micabat. Eam autem 
& habitatam invenifle & cultam. Verum ne ighari hominumque loco- 
rumqucoberrarent,nefciiquofub codo tandem, quibus orbis in oris 
jaftarentur : commodum accidit ut ab «r*«*v*w, vej, fiLatine mavis» 
quivulturibus quibufdam, (hi homines erant, equorum locavulturi-' 



104 Exerdtatfo VIIL 

bus infidentes, Regi a principibus minifteriis) ad Regiam novi adven» 
deducerentur. Rexex tbrma atque habitu Grajos homines efieanimad- 
verfo, comiter narrat libi quidem Endymionis effe nomen, caeterum ter- 
ram illam inquam, tam vafta a&is fpatiaemenfi, delati erant , Graecis 
sea^hhn, (Latini LUNAM dicunt) vodtari Porro fibi cum Solis 
Rege (illam enim regionem non minus quam lunarem frequentibus in- 
colts fcatere) grave ac difficile bellum efle ; & plura ejus generis , quae 
itunc noneft narrandi locus. Nififorfan Viri Doftiiua Keplero, infigni 
Aftronomo, debere malint : qui in Selemgraphia fua narrat, fe per tubum 
opticum in lunae maculofo vultu vidifle celfiflimosmontes,ingentes val- 
les, foflas vaftiflimas & numerofiflimas, filvas etiam vaegrandes,' maria 
quoque, multaque alia, terne quam nos incolimus fimillima. Incolas 
etiam iis adfcribit, brevis vitae, ftupendae interim magnitudinis, quinde- 
cies noftris hominibus majores, aequales bafcenis, oppida exftruentes ad- 
verfus ardores folis. Etne fides dubia fit, conjicit &p/ew,felaborante 
vidifle operarios. 

LXXIX. Verum,utquodfentiocandideeloquar: nonfinededeco- 
re facratiffimae religionis noftrae haec a Viris Theologis ita difputari,pro- 
fenifque hominibus atque Ecplefiae Reformatse hoftibus uberem farcaf- 
morum materiam illiufmodi ^^ fuppeditari , plane apud ani- 
nrammeumexiftimo. Demusenim ex Hevelii obfervationibus con- 
ftare, in Luna efle loca alta & deprefla, fimilia noftris montibus & valli- 
bus : quae quaefo probabilisratio fuadet, ut homines ibi, & civitates , ac 
refpubucas ftatuamus ? Quaenam iftarum rerum vel leviflima indicia, aut 
in natura, aut in Scriptura, reperiuntur ? 

LXXX. Imo vero non pauca in Scriptura funt quae lunaticae iftiima- 
ginationi adverfentur. Mofes tam diftin&e confilium Dei de condendo 
honiine ediflerens, fatis oftendit, nullum ei fimile animal in univerfo 
tunc fiiifle. Quorfum enim Deus introduceretur dicens, Faciamus bemi- 
nem fecundum imaginem nojbram &c. ac fi operDm fuorum colophonem 
moliretur, fi fortafle ante biduum lunam folemve vel cartera etiamaftra 
hominibus initruxiflet ? Quorfum, quafi compertonon bene fore ho- 
mini fi folitarius maneat; de uxoredemumilhformanda cogitafle nar- 
ratur ? 'Aftp******** quidem haec dicuntur, fed omni venuftate carerent , 
neque fenfum 3™^*? fundefent, fi alibi jam aliquot hominum paria 
exftitiflent 

LXXXI.Accedit quod Jefaias terrae fpeciatim id adfcribat, quod rm ad 
inanitatem creata,fed ad inhahitandumformata fit. Jef XLV. 1 8. Paulus etiam 
dum totamgentem hominum exuno fanguinefa&am praedicat, ut habitaret fu+ 
per univerfafwerficie terr* AA. xvi i. 26. aliam gentem hominum, aliun- 
de ortam, atque in fuperficie lunae habitantem non agpofoit 

Lxxxn. 



De Creatiope. % iof 

LXXXH. Suffragatur quoque ratto. Si enim in Lunaaliifve ftellis 
homines exftarent, eos vel in priinaeva integritate fua remanfifle, uti An- 
geli boni, vel in peccatum lapfos effe, utinos, neceffe eft. Neutrum au- 
temhoniminScripturisreticeridebuiflevidetur, praefertim quum tot 
ilKus rei memorandae occafiones fuppeterent. Sive enim exaggeran- 
dum peccatumnoftrum erat, five praedicanda Divinae erga nos clemen- 
tk immenfitas, fiveexponenda beati illius confortii amplitudo quo ga- 
vifuri in coelis furtius, operae pretium erat tot ex alio orbe myriadum fan- 
ftorumvelverbulomeminifle: imprimisquum inhoc argumento frer 

Suens angelorum mentio fiat, quitamen nonmipus quam ifti homines 
Iteriusorbis incolaefunt, &quorumnegotiaminusnos tangere viden- 
tur, quam aliorum qui ejufdem nobifcum funt fpeciei. 

LXXXIII. SinLunaticos iftos homines, vel Solaresquoque, Mercu- 
,rialefve, eadem nobifcum peccati calamitas invaferit, vel omnes aeter- 
num miferos manere, vel quofdam eorum, uti nos, per Chriftum re- 
demptos efle, vel aliam iis falutis viam patefactam efle , dicendum eft. 
At nihil horum verifimiKtudinem ullam habet 

LXXXIV. Nonprimum. Nam fruftra Deum eps omnes filios ho- 
minuni creaffe, fi per nullumeorum in agnitione virtutum fuarum ce- 
lebrandus fit, e5c P£ lxxxix. 48. colligitur. Tum etiam locum huicrei 
mculcandae apprime idoneum Paulus habuiffet, Hebr. 1 r. i&ubi monet 
Chriftum non Angelos affumfifle,fed femen Abrahami.Nam certe ita cha- 
ritatemChrifti erga nos maxime cammendaffet,filibuiflet ilii addere,non 
Angelos modo qui peccaverunt, fed & integros ejufdem nobifcum na- 
turae hominum qiuudos, prarteritos effe, ut hujus folius telluris , quas 
fortaffe omnium minima eft, homimbus tanti beneficii gratiaiieret. 

LXXXV. Nonfecundum. Qufflnenim Chriftusnon exuno iifcum 
fanguine humanam naturarti affumferit,eorum nequeFraterneque Goil 
eft Quumin eorum birbe neque vixerit, neque paffus fit , neque do- 
cuerit; denique nechumilemfe,necgloriofum oftenderit, vel ad uni- 
verfi confummationem ufqueoftenfurus fit : Att. iji. ai. non eft cre- 
dibilc eam iis falutem partam effe fine Chrifti adeos adventu, quam non 
nifi fua apud nos **apmnU nobis peperit Ut taceam niinc de praedicatio- 
ne Evangelii, cujus fonum in omhent terram, cujufque verba ad ultima orbk 
terrarum exivijfe Apoftolus quidem teftatur : Rom. x. 18. fed ad lunse 
aliorumve fiderum incolas pervenifle, afleverare non fuftinuit. Nihil- 
ne etiam de iis dicenduhifuiflef, iis in lbcis quibus gloriofumilhid judi- 
cium defcribitur noviffimo die incredibili folemnitate celebrandum ? 
Quum utique ad gloriamDomini hoftri Jefu vchementer faciat, fi non 
hujus tantummundi hominum, fed &aliorum , non minus quam An- 
gelorum,futurusfitjudex. wrtm ; 

Ssmb.Apfi, O LXXXVL 



ioS Exercitatio.VIII. 

LXXXVI. Nontertium. Noneaim$ft in alk> quoqttam (alus. A&. 
iv. ii. Neque dignum eft San&ifluno Numine, honiines peccatores 
ad communionem fui. admittere, fine fatisfaftione juftitiae fuae, Ea por- 
ro fieri non poteft nifiper perfonam ©«*rr{*™. Quse, alibj a nobis pro- 
bata, hic fufius exfequi nihil attinet. Et fane in gratiam lunaticorum 
iftorum hominum novae Theologiae hypothefes, a noftris di verfiflimae , 
~fingendae eflenti uti etiam in gratiam fuorum Praeadamitarum bona 
fide fecit is qui nuper primus eos detexit. 

LXXXVIL Quaequumita fint, mirum profefto eft, viros fapientes 
& fobrios ab animo fuQimjpetrare potuifle, ut in tanta eruditionis luce 

Eublice fcriberent, verifimilius eos arbitrari, qui unam hominibus inco- 
exiftimant, quam qui incultam efle malunt credere. Quorum ego . 
>w«A«y»V*r* omni feria refutatione indigna efle judicaflem, nifi tam por- 
tentofarum opinionum opprobriuiA ab Ecclefiis noftris-removendum 
foret. 
otUnii * LXXXVIII. De fingulis fingulorum dierum operibus ut difleramus 
^SsJSq* non ^ ert inftitutinoftri ratio. Ordinem modobreviter luftremus, quem 
«unit fum- in creando Deus tenuit Et primo quidem Coelum, Majeftatisfuae Thro- 
ptoitiL^ nura » conc Kdit : una &* 111 Angelis fatellitibus fuis,& reliquorum operum 
teftibus atque infpe&oribus : uti colligere eft ex Job. xxxvi 1 1.7. Dein- 
de inferiora haec in ufum vitae animalis concinnavit Ut doceremur re- 
bus Divinis atque coeleftibus fupremum femper principemque locum in. 
aeftimatione noftra attribuere. 

LXXXIX. Coeliungloriaefuaeunoeodemquetempore&inchoavit, 
& confummavit, & gldriofis incolis inftruxit Csetera autera a rudibus 
initiisorfkjpaullatimperfecit: potentiam bonitatemque fuam primum 
in imperfeaione atque infirmitate creaturse demonftrans, deindein con- 
fummatione. Eo facit productio rerum fine luce , ut lux ex tenebris 
prodiret Unde dulci meditatione afcenditur ad procefliim Dei in 
adornando novo mundo gratiae. 2. Cor. iV. 6, Ubi etiam atenuibus 
initiis incipiens fenfim opusfuumperficit: donec beatiflimo illo aeter- 
ni Sabbati die, omnimoda approhatione, placide in opere confummato 
acquiefcat 

AC. Poftalia omnia hominem condidit Pofthominemnihil. Qua 
redocemur,caeteraquidem propter hominem condita efle, non coela 
ipfo fummo cum fuis Angelis excepto ; hominem autem ad Deum fo- 
lum illiufque cultum efle fadum ,• quum nihil poft hominemfa&um lit, 
cui ut majori infervire debeat 

XCI. Sedneque haec obfervatio omittenda eft, innullo fuorum ope- 
jum, utut ampliflimorum, acquievifle Deum, donec hominem feciiiet 
Eo autem condito mox tPBJ\ refiiravit ac recreatus eft. Exod. xxxi . 1 7. 

Eleganter 



De Creatione. 107 

Eteganter Macarim Homilla xv. Mtyix* il^^rU w» i «>*;«*<»'. ih *lr<&* 

Wtp i ipttoif xtu i y*, i nXs®* xm i c-fXv>9 > *** i* tvtixt*t9 ir tivriis i xvf <$*, ii pi 
b rm irifBTF» pipm W*»*Tr*vtr$w. TtpwTi{&* v* irw • *ri}mF&* vv\$ wxrr* r <t <hj- 

ruvfvifuiT*. Sutmna dignitatis eft homo. Intuere quantumfit cvlum, quanta fit 
terra, fol & luna : nontamen placuit Domino in illis requiefcere , fed in homine 
fllo. Antecellit igitur homo cunStis creaturit. Monet hoc exemplum ac- - 
-quiefcentiaeDei in homine, magisDeum eo dele&ari, quod"hominem 
habeat fe fan&ificantem, &glorihcantem, quam quod coelum & terram, 
plurimafque, mirabiles caeteroquin, creaturas , fecerit, quae ipfum co- 
gnofcere, & inipfo deliciari non poflunt. 

XCIL-Atque ita paullatim ad PRAXIN hujus articuli deducimur. Articuiihu- 
Quae in hifce tribus potiffimum confiftit I. Ut attente meditemur ope- ,us rax "' 
raDei. H. Per ea, velut fcalam, ad Deum afcendamus. III. Denique 
defcendamus ad nos ipfos. Omnia hsec brevibus complexus eft Pfaltes, 
P£ vi 1 1. 4. j. • Quum rejpich coelos tuos (ecce fcnimam ad opera Dei at- 
tendentero) opmdigitorumtuorum, lunam&fteUas quasftatuifti (ecce men- 
tem ad Deum afcendentem) Quideft mortalis quodmcmr fis ejus ?8cc. Eo 
ce hominem in fe ipfum defcendentem. 

XCIIL Hoc certe primo loco fides jubet, ut opera Dei »•?.«**• » 
teque perpendamm. Heb. xi. 3. Beftiarum, vel, qui beftiis pejores funt , 
ebriofbrum eft, nonintueri opusjehova, & factum manuum ejm non confide-* 
rare. Jef v. 12. Ipfi gentilium Philofophi nihil fibi in vita jucundius 
accidere pofle contemplatione mirandorum natura operum faepe pro- 
teftati fiint Qua de re Seneca videri poteft m prafafione Quaftjonufn Na- 
turalium. Neque tamen ea in iis cernere poterant quae fides facit ut nos 
animadvertamus,virtutesnimirumDei, non Creatoris modo omnipo- 
tentis, fed & Patris noftri gratiofiflimi. Et fane eum infinem hominem 
creavit Deus, ut eflet \*i*\v *** «>*w *t/*w , ,«**>** t?* msfims » quemad- 
modum Gregorim eum Nazianzenm nuncupat. 

XCIV. Ei autem rei operam dare debet. I. ^Cum cura & attenti6- 
ne JeC XL26. AttoUite infublime oculos veflros, £# videte quis creaverit ijta. 
Couoquium quafi cum creaturis inftituendum eft : interrogandaeque 
funt fingulae de fuis admirandis. Job. xn. 7.8. Interroga^ quafo, ju- 
menta,& confabulare cumterra. II Cum admiratione Pf. cxxxfx. 14. 
Mrrabilia funt operatua. P£ CIV. 24. Quam amplafunt opera tua, Jehova t 
quam ea fapienter fecifii ! quionplena ejl terra pojfejjione tua ! Adde Pf. XCI I. 
6. 7. Job. xxvi. 14. lll Cumgaudio & exfultatione. Pf xcn. ?. 
Lttitia affich me , Jehova, opere tuo : defaBis manuum tuatum cantabo. Id 
fecerunt jam ab initio Angeli : quum lapis anguldris terra jaceretur , 
cecmerunt ftmui ftelU matutina , $f jubilaruni omnes fiiii Dei. Job. 
XXXVIII. 6. 7. 

O a XCV. 



io$ Exercitatio VIII: 

XCV, Porro per creaturas, uti eredam fcalatti, ad Creatorem Detim 
afcendendum eft : qui fe in iis non videndtammodo , fed & palpandum 
exhibet : Ad. xvi i. 27. cujus glorjam c<eti enarrant. Pf. xix. 2. cui bro» 
ta telluris animantia, mutique pifces teftimonium perhibent* fe e manu 
ejus prodiifle. Job. xu.9. 

. XCVL Neque id in genere modo agnofeendum eft : fed fpeciatim 
obfervandaeilteDeivirtutes, quasin creationis. operc lucidenter exfe- 
ruit: Imnienfa ifta Potentia, ad cujus nutum omnia prodierunt Jer. 
xxvi 1. 4. Infinita illa Bonitas, cui foli Creaturae omnes quicquid fibi ineft 
boni, in folidum acceptum ferre debent P£ cxlv. 9. Impef fcratabi- 
lis jlla Sapientia quae tam concinno cunftaordine difpofiiit, & tam admi- 
rabilem fe praeftitit in magnis operibus, ut non iit minor in minimis. 
Pf cxlvii. j. Ingens etiam ifta ^«v™*» qua hominem profecutus 
eft, non modo corpus ipfius tam atcurata partium omnium nwrfa quac 
Hippocratem aliofque anatomicos in ftuporem dedit, exornans : fed in 
anima imaginem fui ipfius,chara<fteremque fanftitatis fuae quafi aureo tho- 
lo fufbendens: & denique dominium ipii in caeteras creaturas concedens. 

XCVII. *** x*> (uti facunde Philo De opificio mundi p. 12. difierit) : 

r£* *vru cvyytttuts firr*ius i 0»V ittfmjr* rnt Xtyixnt > nrtt *$***'' tm^Uft nt > iS% 

rii» **X»t l$B-itnrtP, *XX *$ iixuvr*r» x*t <PtXr*r* &*, rd it xirpf ir&tr» wf*\» 
Tttfiicairt > jS»A40fff yttlptft *vrit ftnhtit iw^ittu rSt wfot rt ri £i> x*} ri f9$fc 
it ri fttt w*f*rxtv*%ucrtt *i X*fnyi$u xm «ty$W«M rm wpct *\i>Mv<rtt. ri ii n 3n#- 
fi* r»t x*r if*tit » *tf $s wrktiziiis i tut > tf*r* xui wirtt t%ti tnf rirmt farsruft*tm 

Pqflquam enim Dem hominem infuam cognationem admifit, ratione donatum 9 do- 
no longe optima, nec catera quidem eiinvidit > fed ut animali familiarijjimo ami- 
cijjimoque omnia qua mundo continenturpraparavit, volensut recens creatm nuU 
la re careret^qua ad vitam 9 atque adeo bene vivendum conferat : quorum alterum 
praflat copia uhertasque rerum ad fruendumparatarum : alterum contemplath 
cteleflium* quaquidem perculfa mens, amoremac defiderium fcientia rerum hujuf 
modi concipit. 

XCVIU. Imo etiamexcreaturarum magnitudine, pulchritudine ac 

praeftantia, per viam quam vocant &ninentia s ad confiderationem Divi- 

nx magnitudinis pufchritudinifque meditationibus noftris enitendum 

~e(t Quod non poflum melius exponere quam Bafilii vere Magni ver- 

bis , quae exftant Homil. 1. inHexaem. circajincm. rit iftrmxtnt r£tr*fZ* 

xat irr%XH*t ytpc*ttt*t h£m£*fitt : xaube.ru x*X\*t 'r*t iffutmt ri vvt?x*XXop ttt*~ ' 
ttfcnS*. x*t i* ru ftryttut rSt *t<r$ir£t rirttt tuu wtfry(MTr*t {j»ft*r*r *t*\tyi£*fuBm 
rit *iruft > x*t vvipfiryiB-fi x*k %•***» hitti*t it r* [wkt&u rnt tmrru h>t*ft**t 

iriffc/Mirt. Quae fic utcunque reddidit Johatmes Jrgyropilm. Opti- 
mum illum fuwmumque Archite&iim , qui fapienter ■> exa&i/fimaque cum 
Mrte res omnes infiruxit atque creavit , admiratione gloriaque perinde 

Hti 



De Creatione. 109 

utl decei ajpciamiu. Denique a rerum. iBarutnpulchritudine qud con$iciuntur> 
illum pulcberrimum opificem animadvertamm. Tum afcnfibilium horuns defini* 
torumque corporum magnitudine immenfum illum ac infinitum , omnemque nten^ 
N tem in copia iBim<mcipienda virium exfuperantem excogitemm. Unde con- 
fequitur, officii noftri efle, ut Creatorem fupra creaturas aeftimemus : in 
creaturis ipfis, circumfcriptae quippe ac finifae bonitatis , & idcirco ad 
plenam animo iatietatem praltandam non fufficientibus,nequaquam ac- 

2uiefcamus:imo ne creaturis quidem gaudeamus,nifi quatenus virtytes 
xeatoris in iis expreflas animadvertimus : adeo utnon tam creaturae nos 
dele&ent, auam in iis, & per eas, Creator Deus. P£ lxxiii. 2f . 

XCDC Dcnique laudibus noftris & gratiarum adionibus tantus Uni- 
yerfi artifexcontinuo profequendus eft. Qua in re quum tot ac tam 
prseftantibus hy mnis fatisfacere fibi non poflet jucundiflimus Ifraelis Pfal- 
tes, omnium creaturarum in officii iftius perfolutione ppem folicitat PC 
cxlyiil Mirabilis certe eft illa Epifteti ad Deum Creatorem celebr^n- 
dum paraenefis : quam hic quoque apponerem, nifi alibi me eam dediffe 
meminiflem. Exftatea apud Arrianmn Differt. lib. 1. cap. xvi. 

C. Sed & adnosipfos defcendendum eft I. Ut difcamus Magnum 
illum Creatorem timere ac venerari./f/i menon reverebiminiji&um Jehova ? 
m afacie metrnon cotrmifcetis, qui difpofui arenam in terminum mari ? Jer. ▼, 
22. P£ xxxi 1 1. 6. 7. 8- Nam & omnes creaturae in ipfius manu funt, 
ut iis vel pro nobis, vel contra nos, pro arbitratu fuo utyjoflit : & nos 
ipfi noo nifi in eo vivimuSy.movem/sr y & fumm. Adi. xvi 1. 2%. 

CI. II. Ut ei cultum ac minifterium debitum deferamus, cui paret 
omne genus terraque marique animantum. Quando enim creaturas om- 
nes juxta naturae leges ei di&o audientes efle cernimus, P£ cxtvm. 8, 
profe&o pudore fuffundi debemus, fi nos, tot beneficiis prse cseteris au-» ' 
Si atque ma&ati , folique cum Angelis ratione donati , rebeUes \n eum 
comperiamur, fine quo uti nihil poflumus, ita contra eum nihil aut vel- 
le aut cogitare nobis fas eft. feiinc eft, quod per irrationales creaturas 
Deus rationales faepe&convincat & pudefaciat Jef.i. 2. 3. Jer. vi 1 1. 7. 
CIL ffi. UtquotcunquehispietatisoflSciisfiiiceredefungimurjmidv 
tifariam nofmetipfos fide in Deum Creatorem confolemur. 1. Si Deus 
Ule, Qmnipotens Creator, nofter fit, utique de omnibus neceflariis no. 
bis providebit Nam Jehovjs ejiterra, £5? quod implet eam i orbis babitabilis, 
& babitantes in eo. PCjg^iv. 1. Quiimjumentss cibumfuumdet^ &pul- 
lis cervorum qui crocitant , PC cxlvii. 9: quanto minus hominibus , qui 
tantum caeteris creaturis antecellunt, ipfumque ut Patrem invocant, ne- 
eeflariadeefle patietur ? P£ xxxvi. 7. Mat vi. 26-3.1. . 

CIIl. Memorabile exemplum eft in quod hodie incidi , duin Mono* 
diam Qregorii Nazianzeni m Eajilium Magnum fego.Refert isJJafiliimajores, 

O 3 vlgente 



i 



jio Exercitatio Vffi. 

vigente immaniflima Maximiani perfecutione, in quandani montis Ipe- 
cum , cum paucis miniftris, aufugifle. Ubt annos fupra feptem com- 
morati, fubdioque agitantes, folo pane viditaruht,nequeullam propte- 
rea lamentationis vocem, ficut in deferto Ifraelitae, emiferunt. At Deus, 
quiin eremo Judaeos manna & coturnicibuspavitopfoniaimprsepara-. 
ta atque improvifa adefle iis juflit ; cervos nimirum pingues,ad eos,nemi- 
ne perfequente,venientes: e quibus quod erat opus pro tempore interficie- 
baiit, rtliquos dimittebant,ac quodammodo voluntarios, in promtuario 
ufui futuro confervabant. Adeo verum eftPfaltis illud: Juvenesleonespaupe- 
rantur atyue efuriunt : quarentes autem Jehovam non indigent ullo bono. Pf 
XXXIV. II 

CIV. 2. Si omnipotens ille Creator, nofterfit, nihil tam admiran- 
dum eft quod pro nobis non queat velitve effeftum d&re. Ita Jeremia* 
argumentatur Cap. xxxn. 17. Eheu Domine Jehovi ecce tu fecifli ca- 
los £5? terram virtute tua maxima , & brachio tuo extento. hOfi J hs* 1 ? , 
121 So ^QO , hoc eft , ut bene Belgae noftri transtulerunt , nulla res 
mirabilis tibi erit , quam non in tuorum gratiam facile praeftes. omnes 
etiam creaturas ita moderabitur , ut nullae earum nocere fuis queant 
JeCxLin. 2. Dan. 111. 17. 27. 28. 29. &vi. 23.28. Sed contra 
feluti ipforum promovendae inferviant ,Rom. vi 1 1. 28. 

CV. 3. Denique quanta eft haec piorum felicitas, quod non creaturis 
duntaxat, Rom. iv. 13. 1. Cor. m. 21. 22. fed & ipfo Creatorepo- 
tiri iis datum fit Nam Formator omnium eflfortio Jacobi "Jer. x. 1 6. OpU 
fex nofler eft conjux nofler. Je£ uv. f . cui non modo per totam vitam fes 
eftconfidere; P£ xxxvn. j. fed cui morientes etiam ut Kdeli Creato- 
ri animas noflras committere poflimus. 2.Pet IV. 19. 

EXERCITATIO IX. 
DE 

N O M I N E J E S U 

BREVIARIUM. 

I. Quatuor tituli fecunda Trinitatu perfona attribuutur. %. Cur Tilim Dei 
pranomen Hebraum, agnomen Gracum habeat. 3. Nomen Jefm non efi 
Graca originis. 4. * Seda y\V x vel yV)7V derivatur. f. Obfervatio. H. 
Hakfcados. 6. Jeftu certe Salvatorem notat. 7. 8. 9. An praterea no- 
tionem nominu Jehova includat , difjuiritur. 10. Nomen Jefu a t>eo 
Vatre datum efl. 11. Solemniterque nuncupatum in drcumciftone Chrijti; 

12. Iu 



De Noniine Jefii. xn 

I a. ln emphafifua feti Fiiio Dei proprium. 1 3 . Nbn tamenfuperJUtiofe veneran* 
dmn. 14. Omnis hujtu nominis vis in Filio ejt. if. 16. 17. 18. Quam 
neque Socmiani , neque B^emonfirantes , neaue pontificii^ ex vero, & plene ex+ 
plicant. 19. 20. 21. Wisnominisineojttaeft,quod plenifjim* falutisum-. 
cm exifiat au&or. 22. 2J. Inpeccato omnis miferU compendium eji 24. 
2f. Ejmfublatio pars una ejl beatitudinis. 26. Altera beatitudinis pars 
confifiit \m participatione maximorum bonorunu 27. 28- 29 30. 31. 32. 
33* 34- 3?« <&*/**£ illimau&or nobis Chrifius eft , fufficienti impetratione, 
& potenti applicatione.' 36. 37^ 38- 39- 40. #£/m «c quibm dignofci 
x poteft, an quis vere credat, Filium Dei ejfe JESUM. 41. Bernhardi fuave 
Canticum. 

I TT^Oftquam eaquae de PRIMA Adorandae Trinitatis PERSONA^K: 

^ mj credenda funt non perfun&orie expendimus, ad SECUN-£* T ^j£ 

■ - DAM nunc tranfeamus. Cui quatuor in Symbolo tituli at-Itttibww* 

JL tribuuntur, JESUS, CHRISTUS, FILIUS Dei Patris UNI^- 
GENITUS , DOMINUS NOSTER. Horum titulorum priores duo , ' 
Oficii nomina funt Tertius Naturam indicat Quartus Dignitatis eft , 
monftratque relationem illam quam ad nos habet. cur Fiiim 

IL De Officiorum nominibus non infcite a nonnullis obfervatum eft, ^ P h^ q * 
akerum eorum Hebraeum, alterum Graecum efle. Quia tam Hebraeis br*u«? 
auam Graecis, Gentilibus #que ac Judaeis, Filius Dei in Sofpitatorem g^JJJi^. 
datu^eft. Lumen detegendum Gentibus, £f? gloria populi Ifraelis. Luc. 1 1. bcat.^ 
32. Adduntalii, praenomen Hebraeum, agnomen Graecum efle ; quia 
fklus ex Judaeis , iifque primum annunciata & oblata eft. Judao im- 
frrmis tum &? Graco. Kom. 11. 10. Quae obfervatio an folida fit, 
non anxie nunc inquirani : res certe ipfa vera eft, gloriofa Jefu , ju- 
cunda nobis. , 

III. Errant fine dubio, quicum Mofchopulo nomen 'iwrfr ab v> dedu-]?™*jjJ£ 
cunt, cujusfuturum eft tf«s inde W«, & mutato * in *, Vw. Quafi <£*<!* ot i, 

9 dicas, eum quifanat.Et ridiculos fefe tali originatione Hehraeae linguae peri-si*i«« 
tisfacerent,fi non admittamus Grotii obfervationem,eos per quendam in- 
geniilufum quaefiviflc vocem Graecam, quae Hebraeae jjttn, non fola 
figtuficatione, fed fono infuper cohaereret Philonis more , qui ita ad * 
Graecas voces amat alludere, ut ab Hebraea notatione quam minimum 
recedat Certum autem eft, Hebneorum XjW* , & Graecoaim <W , & 
fono & fignificatione admodum affinia effe. Unde fedum videtur , 
ut Judxi quidam, inter Graecos verfantes, quum hoc ipfo nomine He- 
braeo vocarentur, Gfaece fibi nomen Jafonis fecerint scd 1 

IV. Sedveriflimer^^Sfw, inMat: Cap: 1. « W •^ i- ^HJ5|ll. 
u»wit w*f, *»: 'lZ?***v. Et tenendanobis originatio eft, quam **• ™fiv*ti& 



na Exercitatio IX. 

'»&> Angelos-aflignat Mat i. 2 1 . Ea nos quafi manu dudt ad Hebraam 

vocem JN#? , Quaeoccurrit Ezr. 11. 2. & 111 : 2. & 2 ParaL xxxi. 

I j. Plene autem fcribitur Vfini , Hanc Graeci, faciiitatem pronuncia- 

tionis impenfe amantes, in *u**t txansformarunt Quod invide ex eo 

concluditur, quia Jbfua, Filius Nun, eodem Jefu nomine apud eos defi- 

; gnatur. Heb. iv. 8. 

•bfcmtio V. Memorabile eft quod fybbi Hafyadcs in libro Gale Bgzaia dixifle 

4oi. Hakka " narratur: Quia Afejjias homines faivabit , vocabitur yiW* , Jefchua, Gentes 

autem alterius nationis qu<* fidem ejm fedabuntur , vocabmt eutn Jefiis : & 

fropterea invenies hoc nonien Jefu defignatunt. Gen. xj-ix. 10. PlVtP N3^ 

iSl. Si enim acceperis primas literas harum M3iorium> notnen VF Jefa eadem 

litera conjkient. 

j«fo« cwtc VI. Planum ergo eft, bene dixifle Dmnafcenum, de Orthodoxa Tid. lih. 1. 

salvAtorem Caf. Xli. t. v W •«/«* ^r^ ip^tutrm. Nomen Jefus efi, fi interpreteris , 

*"* fc . x-vtt. ,Qua voce tantum ait fignificari Cicero, A3. iv. in Verrem, ut 

id Latino uno verbo exprimi non poflit Nam Servatoris nomen Graeci 

vocabuli vim omnem non exhaurit Grotius exiftimat vocem Sofpitato- 

tis> quae antiquior eft, fed in facris magis quam ufu populari recepta, 

ejufdem cum Graeca originis atque efficaciae effe. Obtinuit tamen ia 

Ecclefia, licet fortafle minus JLatimim, Sal-vatoris nomen. Cui nos facile 

acquiefcimus. 

*« ptar- VII. Id itaque ifa*w fit, W efle a Jehofchua, & Jehofchua Sahn* 

urea no- totem xiotaxe. Sed an non & amplius aiiquid fignificet, difquirunt eru- 

nilnisjcKo- diti.Eufebim in Demonjhrationibus EvangeLlib. iv. cap.ulti : ita ctf mmentatur : 

vx includat, %^,^^%f €>** tU rjf 'EXXaht Qdtrnr ri ri U<ri ptrm>*Q$h **•/** rnfMtinu 

Jifqttuitux. j e j- u nQmm ^ ' m aiian translatum linguam, Salutare Dei fignificat. Et mox. 

'W<rw h inr *\i» rttrnfiM , rSr W» 0» rtniptw. Jofue<Uitem efi, JaO, five Je- 

hovae) Salus, idefi, Salutare Dei. Videtur credidifle illud vr in hac voce, 
ut & in Tehonathan, Jehotzedec, fimilibufque, ex fnrr ejfe. 

VIII. Neque praeter omnem rationem. Nam etiamfi linguae genius 
fecile ferat ut ab .jpvnTy formetur nomen verbale yv)7V 9 non tamen finc 
magna quadam caufla faftum eft, quod Moles miniftri fui nomen , qui 
antea yvyn dicebatur, nonin pBrjmodo, ficut fcribitur Neh. vjii. 
18. fed in J?»1H^ commutaverit, ut onmes literas nominis tetragram- 
mati haberet Num. xi 1 1. 17. Ineft illiufmodi prophetise nominum 
mutationi ingens quaedamemphafis : importans augmentum honoris & 
dignitatis. Hofea autem, voce nominaliter fumta indubie fervatorem 
notat Si Jehofua plane idem fignificet, nihilque omnino fuperaddat , 
curiUanominismutatioaMofefeda.^Cur Spiritui Sando digna vifa, 
quae ad ierae pofteritatis memoriam aeternum viduris chartis commen- 
daretur ? Scilicet is qui ante^ privato parentum confiiio, pioque voto, 

Hofea, 



S 



\ ' - ■' 

De Nomine Jefii. t\% 

Hofiih HveSalvafor, di&us eft : nunc a Mofe , Prophetico inftin&u , /<?- 
bofcbua five Sahator Domini 9 vocatur : a Domino quippe deftinatus & 
miffus, utmagnsealicujusfaiutisauftorpopulo fuoexiftat, atque in ea 
rc exiniius typus illius, qui nomen Jehofchua in omni fua emphafi por- 
taturus erat : ita quidem ut & Salvator Jehovae, &Salvator Jehova finrol 
eflet Vide Gomarumm Mat. i. 12. 

IX- Lubet hic appingere Jobamtis Gerhardi commentationem, in Lo~ 
w Commanibus 9 Loc. 1 v- Cap. 1. Ubi in haec verba fatur : Jofua Salvatora 
mflri typuSj di&usfuit primo Hofee, fed Mofes id nomen mutavit in Jehofchua, 
prafixaiiterajod. 1. Ut certiotem ipfi Jofu* 9 & populo per ipfum^falutem 9 & 
viBoriam de CananAts fromitteret 9 quam bac explorathne incboabat. Hofec 
enimformatureximperativo, & fignijicat falva. Jehofchua, vero exfuturo, 
Salvabit. 11. Ut innueret multa ei bona largiturum Deum, cuiprimam Ute* 
ram nominhfui tetragrammati addidiffet* 1 1 1. Quia Mofes Spbritu Propheti* 
co providebat 9 Jofue typum gefturum Jefu Cbrifii 9 tum nomine 9 tum reipfai de~ 
du9ione fcilicet populi in terram Canaan. Quemadn. odum enitn Deus Abraba* 
tno & Sara addid^t litercon H ex nomine tetragrannnato 9 ut fignificaret fe ex iU 
iis nufciturum bominem : fic nomini Jofua addidit literam * Jod (fic enim pu- 
to iegendum efle) utfic Jehofchua contmeat omnes literasnominis tetragratn* 
vtati } ac fignificetur, Jefum 9 cujus typus erat Jofue, fore Jebovarn, id eji , ve- 
rum Deum. 

X. Non privata au&oritate, neque folo picematris confilio nomcn ^fSeTft!» 
iud Chrifto inditum eft. Sed diferto Dei Patris mandato, quod per An- a*m« 4. 
gelum annunciari curavit Mat 1. 21. Luc 1. 31. Etenim par erat 
utomnia quae circa Chriftum peragebantur ex numinis pnefcripto fie- 
rent Decebatque»coeleftem Patrem id fibi officii depofcere, ut ipfe Uni- 
genito fuo Filio nomen daret. , Quis enim caeteroquin poflet? Q$xod efi 
I nmtn Tilii ipfiusji noveris?¥rov.xxx>$$£ denique noftri fummopere inter- 
crat, ut certi effemus humanum omne confiiium ab illius nominis datio- 
ne abefle, cujus meditatio omnis npftrae confolationis fimdamentum eft. 
j XI- Adtu Chrifto inditum folemniterque nuncupatum hoc nomen eft, ^ 1 *"^^ 

in & cum circumcifione. Luc. 1 1. 2 1. Ita enjm antiaukus pii facere pamm in 
\ fdebant Luc 1. 57. Neque caret id fuo myfterio. Nani ab ipfa cir- * lc ^^ m 
\ cumcifione, imo & in ea, incipiebat Chriftus ea facere quae ad falutem 1 * 
noftram facienda erant Proteftabatur hoc fytnbolo fui fub lege fubje- 
tiionem. GaL v. 3. Oftendebat fe efie femen Abrahami •**' kbxh. Li- 
babat jam primitias pretiofiffimi illius fenguinis 9 quo cqpfcientiae no* 
1 ftrae mundantur. Obligabatfead fufceptionem eorum omnium, quac 
&fecienda& patienda erant, utbona foederis Abrahamici ad haeredes 
! promiflionum pervenirent Denique praefciffione particulae illius a 
i iiio corpore prafigurabat futuram iui excifionem e terra viventiam , 
| Symb.Apoft. f Jefc 



▼enctan- 



J14 Exerdtatio IX. 

Jef. Lin. $• ad falutem corporis fui myftici. Eph. V. 23. Et quid con* 

venientiusefatquam FilioDei, Jefu, fcve Salvatoris 9 nomen, eo in adu 

dari, in auo tot procurandae per ipfunffalutis fignacula exftabant ? 

inempbafi XII. Maximum citra controverfiam hoc nomen eft . r defignans opus, 

f£ dc! pro- & mcludens gloriam, quae foli Deo propria funt, & ciim non-Deo com- 

prium. municari non pofliint Ideoque in emphafi fua fumtum creaturarum 

omnium & dignitatem & valorem longiflime exfuperat Ego> ego Je- 

hovtty yvm n^730 pm, & noneJtSalvatorpr*terme 9 proclamat iplk 

Jef xuii. 1 1. Qui praeterDominum noftrum id nominis geftarunt, in 

lis vel hudumfuperbumque nomen fine reiuit, humano confilio impofi* 

tum , ambitiofeque afliimtum : vel Divina dignatione iis indultutti , 

quos propter levioreAi, corporalem, atque temporariam falutem, hac 

quoque in parte Filii fui typos efle voluit!. Iu qiiibus confequenter tan- 

to htemiliorem fignificationem habuit, quanto umbra vilior eft corpore. 

Inplenitudinefignificationis fuae, noji iolum hiwx*** fed & /mmtc»*"» 

n Fifio Dei competit 

^rftlSofc ^^ Oppido tamen illi falluntur, qui nomen Jefu, prout vel literis 

m c pingitur, Yel lingua profertiir, tantse prae caeteris aliis Dei Chriftive no- 

minibus dignitatis effe exiftimant, ut vel genuflexione, vel alio quovis 

honorisfigno, venerandum fit Docet quidem Apoftolus, m nomint 

Jefu fle&enJum ejfe otnnegenu : Phil. 1 1. 10. Verum nomen ibi non vo- 

cabuium illud fignificat, fed perfonam ipfaitt, & dignitatem illi colla- 

tam, quse vocabulo ifto exprimuntur. U ti gaflim in facris litcris ; & 

nominatim Acl iv. 12. Conferendufqye hic locus eft cum illo Je£ 

xlv. 23. ad quem manifefte Apoftolus ailudit, MibifleUetur omnegenu. 

•mnishii- XIV. Neque fes efteum cujus eft rrPW Prov. viii. 14. nomen 

w'™m* ^ ne re g e ** ere - Quicquid ergo Salvatoris vocabulo defignari poteft, id 

Dci eft. reapfe in Jefu noftro invenitur. Angelo hanc nomenclaturas r^tionem 

addente: Ipfe enimfervabit poptilumfuum apeccatis fuis. , 

Qoamnc- XV. Porro Servare nos dicitur,non quia do&ririamEvangelii falutis 
Siantncquc clariflimis verbis expofuit eandemque, & fan&iflimae vitse exemplo , & 
Rcmon- miraculis fuprafidem, & patientia malorum pene incredibili, & atrocit 
n^quc pon- ^ m3e diriffimaeque mortis martyrio, confirmavit : viamque ad falutem 
tificii , qc refurretfione fua palam fecit, & poteftatem a Deo adeptus eft vitam no- 
picnVcf u. ^ s ^ ternain conferendi. Quae Socini femi-Turcica blalphemiaeft. Si 
«w. c * P " enimnull?aliainrelalvatio Chrifti coniiftat, cjuantulum tandem illud 
eft, in quo caeteris quibufdam Prophttis, & fuifinet imprimis Apoftolis, 
anetftet? 

XVI. Neque prppterea Salvatoris nomen gerit, quia in eum nos re- 
ftituitftatum, in quo Deus, non obftante amplius juftitia fua vindicatri- 
ce, fecundum mifericordiae fuaeaflfe&um, de novo benificia fua commu- 

s nicare 



De Nomine Jefu. xif 

nicare & poteft & vult, ea lege & modo qui fyfi videtur : ita tamen ut 
h aec felutis per Chriftum impetratio,quoa ad naturam rei attinet (etiam- 
fi aliter futurum efle certo Deus nQverit) poflit farta te&a manere,fuifque 
numeris perfefta conftare,etiamfi nulli eflent quibus^pplicaretur, & qui 
perpiperent ejus frudtum.Quomodo inSynodalibus Scriptisfuis Remon- 
ftrantes auguftum hunc Domini noftri titulum extenuant p. 283« 28? • 
XVIL Hacc fi vefa funt, non hominibus impetraverit aftualem quo- 
rundam reftkutionem in gratiam, imo nihil iis impetraverit quo falvi 
fiant ; fed Deo impetraverk poteftatem gratiofe cum hominibus agen- 
di, fublato juftitise vindicatricis impedimento. Imo ne hanc quidem 
Deo impetraverit, quippe quam, ipfis arbitris, ante & citra ullum Chrifti 
opus, a fe ipfo Deus habeat. Ita enim in Apologia fcribunt, p. 46. b. Sta- 
tuercjuflUiam Dei vindicatricemficejfe Deo ejfentialem 9 ut Dem ejusvi obligetur^ 
£f necejfitetur ad puniendutn peccata, iileptijjitiium & Deo indigniffhnum eft 
Coruinus fimiliter,in CenfuraAnato:Moliwp.ty6.PotuiJJetnosDeusfalvare,citra 
fathfaBionem Cbriftvfbd noluit idfacere.H&c eo non obfcure tendunt, ut to- 
tum felutis per Chriftum partse negotium audacibus comientis evacuetur. 

XVIII. Non denique ed nomine Salvator dicitur, quia morte paflio- 
nibufque fuis, pro peccatis quae vocant mortalibus, & poenis aeternis, fa- 
tisfecit : relinquens fidelibus,ut ipfi pro peccatis venialibus & poena tem- 
porali fatisfaciant, partim quidem operibus poenalibus inhac vita, par- 
tim tormentis purgatorii in vita futura. Vel etiam, quia fua perfe&ifli- 
ma (anditate meritus eft, ut quae nos debemus, imperfe&a licet, modo 
ex fide profe&a,fancHtatisopera, falutem ipfam mererentur;quae ultra de-» 
bitum praftamus, falutis etiam eximium quendam gradum. Quemad- 
modum illud falutis noftrae opus Chriftum inter atque homines inique 
«imodumPontificiaefedteDodores partiuntur: abfurda abfurdis den- 
fiflime, neperpluant, cumulantes tegentefciue. " , ; 

XIX.Quibus errorumportentis opponimus facratiflimum hoc Petri JfUSS^ 
veriverbium Aft. IV. 12. Non efl in alio quoquamfaluf : nec enim aliudno- eft quod* 
nim eflfub ccelo qmd datum efl inter homines, per quod oporteat nosfervari. Ser. £^ ni f %£ 
vat autem nos Chriftus, quia VERAM , Spiritualem, -JEternamque €&£&** 
SALUTEM nobis IMPETRAT & APPUCAT. Author. 

XX. Adcujus rei diftin&am perceptionem; necefle eft, ut primo 
Salutefn eam confideremus , cujus audtor nobis Chriftus eft : deinde 
A&idnes Cbrifii circa iftam falutem. ' 

XXI. Saim duo comple&itur ; hnmunitatemabonini malo, & Commu* 
nionem omhis boni 

XXII. Idquodmalorum omnium maximum, & caeterorum fons ac omm^mUb. 
origo eft, quodque hominejn unice miferrimum facit,eft PECCATUM : n* com- 
nnijus etiam folius mentionem facit Angelus, dum rationera nominis pj* dium 

N P 2 Jefu* 



n6 Exercitatio IX 

Jefu explicat In peceato autem miferiae omnis compendiumeffe, hoc 
padto demonftratur : iii fimilitudine cum Deo fuinmam hominis bea- 
titudinem fitam efle, non Johannes modo di&at; i. Joh. m. fed& 
natura, Gentilium Philofophorum aliquos condocefecit Imo tam evi- 
dentis illud veritatis eft, ut in fua cum Protoplallis difoutatione, id, tai>- 

Suam inconcuflae certitudinis, Diabolus fuppoiuerit Unde colligitur,in 
atu longe omnium miferrimo eum verfari, qui beatiflimo numini difli- 
millimus e(t Porro perfeclionum omnium Divinarum decus, puriflima 
ipfius fanftitas eft. Hinc dicitur vrv\p2 T1NJ, gloriofm in fanStitate. Exod: 
xv. 1 1. Santtitati ifti quam maxime adverfatur peccatum* Reftat ergo 
ut in peccato, quod hominem in conditione conftituit quae beatitudini 
Divinse diflimillima, imo adverfa plane fit, maximam hominis miferiam 
confiftere concludamus. 

XXIII. Quod penetrantius fe confcientiae ingeret* fi expendami» 
tria haec peccato inefie. i. MMulofam fyurcitiem y qua penitam animam 
inficit Jac* i, 21. quaeque candidiflimae pulchritudini imaginis Dei 
dire&e adverfatur. 11. Tyrannice Dominandi vim> qua ablata omni li- 
bertate ac generofitate quae filiis Dqi digna eft, horribili jugo ferva colla 

Eremit 2 ret 11. i9.nuUum uiquam laborum terminum, metam nuL» 
tmponens, fed cum hirudinis filia illud fuum, Prabe y Pr*be, continuo 
ingeminans. Prov. xxx. 1 ?. 1 1 1. B^aium, quae peccatorem omne ge^ 
nus j5oenarum, in corpore atque aninui, aeternum ferendarum, damna- 
tem fecit Adeo quidem, ut, nifi aliunde Divinae fatisfiat juftitiae, ei qui 
velftmeladverfuseamdeliquit, omni reftitutionis fpe decollante, ninil 
fuperfitprseter horrendam auandam exfpectationem judicii, & fervorcm 
ignis, qui devoraturus eft aaverfarios. _ Heb. x. 27. Vid. Rom. 1 . 3 2.& 
1 1. 9. Atque ita omnia mala triftia ad peccatum referri poflunt; quk 
•in peccato obligatio ad ea perferenda eft. 
$T fu ^a -^^ V. Peccato aufcem fublato nihil mali poteft remanere. Cur enim 
eftb^dtu!?* Deus mafe mulctaret artificiofiim manuumfuarum opus, m quonihil re- 
*«*> perit quod acfverfum fibifiet, vel oculos fanftitatis iiiae offendat ? Huc 
pertinet/u^^r^v illeDavidis. PCxxxn. 1. yv& ^VOi m»t Beatm 
Uvatus a defefiHone* 

XXV. Quodtamen non ita eff ihtellfgendum , quafi abfentia huju» 
mali, fiveimmunitas a miferia, univerfam beatitudinem ablblveret Eft 
etenim beatitudo, ftatus bonorum omnium pofleflione perfechis. Sed 
utitenebrae nonpelluntur nifi per lucem, neque nuditas tdllitur nifi 
perveftes, neque paupertasniiiper opes: ita etiam peccatum auferri 
non poteft, quoad Bgatuw, nifi per juftitiara ejufinodi quae fimul caufla 
juris ad vitam eft : quoad Dominium & Maculam, nifi per faiiftificatio* 
nemSpiritus : quoad Maledi&ionem quam importat , nili per commi» 

niationera 



De Nomine Jefa 117 

nicationem Divini favoris. Quae quia fejungi non poflbnt, hinc eft^JJJ* *•• 
quod inpeccati ablatione falus noftra conftituatur. jU ™on<i- 

XX Vl Geterum quam maxime ad falutem pertinet I. Iftiufmodi ju- *■* « p*"*- 
ftitise participatio in qtia fit h**w*M tk A**iW<> £***. Rom. v. 18- II. SJm 
Ww w «**** in qua refplendeat Divinae pulchritudo imagirfis.Eph. bonornm. 
IV. 24. quae fit Ornm>ientum domus Dei. P£ xc 1 1 1 . f . & Decur omnis filU 
fygis. P£ xlv. 14. III. Communio cum Deo in^ratia. Ita ut dicere 
nobis liceat, Jebava eji portiopr<edii& poculi mei , tujujlentas fortem- meam. 
Pf. xvi. f . Quae communio Dei non^folum comple&itur poteftatem 
familiai iter ad eum accedendi, ut reteftis oculis in devotaram precun» 
meditationumqne Sanduario confpiciatur : P£ lxiii. 3. fed & wii*im 
ilkm qua omnes prefli animi dolores in finum ejus effundamus , & bai- 
butientiavotauberioremgratiaemenfurampofcentia confidenter expo- 
namus; Heb. iv.itf.&defcenfum illum Divinae gratiae, quo animam 
fibidilectam, fe diligentem, benigne invifit, Joh. xiv. 23. & blandilfimis 
i&bisadcorejm /oquitur. Hof. 1 1. 14. & denique ipfahi Dei fruitionem: 
qutt in eo fita eft, quod anima ei ut thefauro fuo fiiaviflima afliduitate 
incubet, P£ lxxiii. 28. ejus opulentia ditetur, ejus ubertate pafcatur, « 
ejus potentia cuftodiatur, ejus fapientiadirigatur, ejus bonitate refocille- 
tur , ejus fufficientia repleatur : fic ut praeter ejus perfcctam fruitio- 
nem , cujus nunc nil nlfi primitias habet , nihil defiderabile cogno- 
fcat IV. Quae hinc fequitur , pax confcientiae , & opulentia plene cer- 
tiorata intettigenti* , Col. 11. 2. & firmiflima certitudo confumma- 
; tae felicitatis fuo tempore potiundae : atque hinc refultans gaudium 
! ineffabile & gloriofum , quo nondum videntes , tamen exfultare Petrus 
! teftatur. 1 Pet. 1. 8. V. Denique perfefta Dei fruitio in glo- 
L ria, primum in anima , poftquamex animalis hujus corporis erga- 
\ ftulo difceflerit. 2Cor. v. 1. Phil. 1. 23. tum in corpore & ani- 
ma fimul , fed corpore jam gloriofo & coelefti fa&o , poft beatam 
refurrecKonem* P£ xvn. verf ult. Phil. 111. 21. 

XXVII. Haec demum iUa Salm eft, cujus ratione^Filius Dei JESUS saiutis imw 
nuncupatur. Circa quam duae imprimis illius ASiones expendendae funt. bifchriflSi 
1. IMPETRATIO. 1 1. APPLICATIO. Quarum iUajm Salutis : eft , /«*. 
haec ipfam Salutis pojfejfkriem ac fruitionem nobis coniert lllam confum- ^n™^ 
mavit Jefus in Statu Exinanitionis : bac occupatumeum tenet in Statu potenti Ap. 

Ixalttitionis ufque ad. mr^«» t* **h®>. piicatione. 

XXVIII. Impetravit autem Jefus Salutem hoc modo. 1. Sufpicien- 
do reatum peccatorum noftrorum, poenafque fis debitas in corpore & 
anima luendo (quum &(***?**&- eflet, & confequenter infinitse dignita- 
tis perfona ) luftitiae Dei vindicatrici pleniflime >fatisfecit ; nobik 
que immunitatem ab omni malo, in ouo maledi&o eft, acquifivit. 

P 3 Msdemit 



/ii8 Exercftatio IX. 

^edemit nos ab exfecratione Legis, dum pro nobisfaSfus efl exjecratio* Gal. I II. 
13. ir. Omnem Legis obedientiam, tam naturae, quam a&ionum fua- 
ruiii exaftiffima fan&itate, pronobis adimplens,acquifivit nobis jus-con- 
fummatae illius beatitudinis, cujuspotiundse, ex Veritate, Sari&itate, & 
Juftitia Dei, unica conditio eft , conftans perfe&ae fanftimoniae praxis. 
Tuxta illud legis , qm fecerit ea bomo, vivet in iis. Rom. x. f . Ciii 
AxpbwW* legis fatisfieriper Chriftuin debuiC Rom. vni. 4. Atque 
ita in Chrifto eft AW*«* redundans in omnes homines adjujlificntionem vita, 
& per unim iUius obedientiam jufii confiituuntur multi j & gratia regnat perju- 
fiitiam ad vitam aternant. Rom. V. 1 8. 1 9. 2 1 . 

XXIX. Itaque efFeftus hujus impetrationis, non eft nuda poJfibUitas 
remijfionis peccatorum, & reconciliationis noftri cum Deo , uti Remon- 
ftrantes pugnant: fed remiffio peccatorum y & reconciliatio afilualis, eatenus 
lit falva veritate &: . juftitia fua, falvo foedere quodcum Filio pepigit,non 
poflit Deus quemquam ele&orum mancipare condemnationi, aut exciu- 
dere a communione falutis : imo ex adverfo declaraverit, prarftita jam 
a Filio, & acceptata a fefe fetisfa&ione, nihil fe ele&is vel patiendum vel 

* faciendum imponere pofle, quo fibi immunitatem a poena, jus ad vitam 
acquirant : fed idunicum fuperefle,ut, fuo finguli ordine ac tempore, 
parto fibi per Chriftum jure, & pofleffione ex jure, gaudeant Atque il- 
lud eft quod Apoftolus dicit : 2 Cor. v. 19. Deus erat in Cbrifio mundum 
reconcilians Jibiyrionimputans-ipjis offenfas eorum. 

XXX. Porro falutem Impetratam potenter Jefus Afplicat , & quidem 
iis omnibus, ac folis, quibus eam impetravit, id eft, quorum peccata in fe 
fufcepit, quorumque perfonas, qua Iponfor, fuftinuit. Pmquibtts enim 
Chriftus mortuus eft, iuis animolelicet dicere,£*w intentabit adverfus nos 
crimina ? Deusis efi qui jufiificat. Quisefiqui condemnat ?Rom. VI II. 33. 
34. QuosChriftus redemit ab exfecratione legis, illi fub exfecratione non 
manent ; fed ad illos devenit benediBio Abrahanti. GaL 1 1 1. 13. 14. pro 
quibusChriftus./e ipfum dedit^ eos redemit ab ontni iniquiiate, &purificavit 

Jibiinpopulumpeculiarem,accenfumfludio bonorum operum. Tit. II. 14. Bre- 
' viter aeque late fe extendit Impetrationis atque Applicationis obje&um : 

& unum plane idemque eft. 

I - XXXI. Applicatur autem ele&is falus : fnchoate 9 in hac Vita: Confitm- 

I , mate, in Futura. Nam in hac quoque Vita, Primitia Spiritus, Rom. vi 1 r. 

I 23. qui Spiritus glorU eft, 1 Petr. iv: 14. filiis Dei conceduptur. Qia 

(r ' credit in Ftljum, non modo poft hac habebit, fed jam habet vitam *ternam- 

Joh. 1 1 1 . 3 6. & Spe Jahttsfa&m eft. Rom. v 1 1 t . 24. Ea a Chrifto naftus 

quibus non folum fe in adverfishujusmundi foletur ; fedexquibusetiain 

colligat, quantum iilud bonum fit quod aflervatur fibi in ctelis. 

XX5CU. Applicatio Salutis quae hujus viu eft, hifce a&ionibu? pera- 

gitur. 



Dc Nomine Jefu. «9 

giftir. L Eleftos ac-Redemtos fuos, foris per Verbum Evangelii, in- 
tos per Spiritum Gratiae, ad partee falutis participationem efficaciter Vo- \ 
<#,Invitat, Pellicit Jef. xlv. 22. II. Eodem vjerbo & Spiritueos, in- 
dito novae vitse principio, Sggenerat, utfint primiti* quadam eorumqu* fe- ^ 

eit Jac 1. 18. III. Fide donatos juftificat. Rom.vni, 30. IV. Ju- 
ffificatos ad Facis atque Amiciti* jucundiflimum commercium admittit. 
Rom. v. 1. Jac. 11.23. V. Per gratiolanr Adoptiopem in jura Filiorum 
eos recipit : Spiritu Adoptionis donat , & immutabili Teftamento coele- 
ftem haereditatem addicit Rom. vi 1 1. 1 f . 1 6. 17. VI. Pulcherrimis 
yjwaf/^tohabitibusmagismagifqueexomat 1 ,The£ v. 23. VII. Spi- 
ritu Sanfto , qui futurae haereditatis arrha eft, obfignat, & confolatur. 
Eph. 1. 13. 14. VIII. Virtutisfuae prsefidio cuftodit, perFidem, ad fa- 
totemparatamrevelaripraftitutotempore ultimo. iPet 1. f. IX. De- - 
nique diledisfuis, inconfiniopraefertim mortis, tym claram aliquando 
rerum coeleftium vifionem, tam uberem earundem guftum largiri folet , 
ut eas oculis coram cernere videantur,^ieque aliter iis affefti fint, qjuam 
fi rebus ipfis praefentes intereflent 

XXXIII. Futura vita confiderari poteft, vel refpeftu anima feparata, 
ante diem judicii: vel refpeftu totim bominis, poft confummationein 
feculi. ' s 

XXXIV. Animam, mox poftquam animalis hujus vitae laboribus de- 
fanftaeft,in Coeleftia & gaudia & habitacula fufcipit : non ejus folum 
conditione&ftatu^fed & commorationis loco, gloriofe commutato, 
Lucxxm.43. Ap.xiv. 13. Heb.xn. 23. 

XXXV. Confummatisautem omnibus iis quae ad Ecclefiae in hac 
terra plenitudinem fpeftant, ipfe in nubibus coeli,ad univerfale judicidm, 
facreaibili Divince magnificentiae pompa apparens, corpora fuorum , e . 
pulvere mortis fufcitata, coeleftibufquequalitatibusdecora,beataeanimae, 
nullaiterum morte fejungenda, uniet* fecumque in domum Patris fui 
affumet ; ubi, omnibus ad luculentiflimam gloriae Dei demonftrationem 
compofitis, univerfa eledorum panegyris, iis bonis fatiabitur, qu* oculm 
non vidit, nec auris audivit, neque mmentem hojninis venerunt. I Cor. II. 

9. Joh.xiv. 3. 1 Thef iv. i4.&feq. iCor.xv. 22. & feq< Qui 
tantae nobis falutis tantus au&or eft, quis eum omni jure JESU' nomen 
gerere inficias iverit? 

XXXVI. Reftatnuncutquifque femet ipfum exploret, an revera signa ex 
credatFiiiumDei JESUM, id eft,perfe&um unicumque falvatorem efle. ^J dU 
Quia enim ab ineunte id setate audivimus , quia ifthoc nomine Filium S£ ^^t 
Dei compeUare fueti fumus, quia contrarii profeffio, uti Chriftianifmi £[5^^ 
totius abnegatio, horrendum merito in omnium auribus fonaret : hinc ^T^ w 
quiiquefeinFiliumDei,ut Jefum, & fervatorem fuum, credere, etiamsUM, 

re 



r 



iso Exercitatio TX. 

re nunquam rite perpenfa, temere fibi perfuadet Quum tamen pluri* 

mi id fe non credere, toto vitae fuae inftituto teftatum faciant 

XXXVII. Qpi revera credit Chriftum efTe JESUM, live omnem £u 
Jutem fuam unice in ipfo repofitam efle, is I. Reliqua omnia prae Chritto 
parvi faciet, & quantumvis praeclara atque luculenta videri queant , fi 
cum Chrifto componantur, vel eidem opponantur, pro danuw tamen 
& jlercoribus reputabit. PhiL 1 1 1. 7. 8- Splendor ille fufficientiae Chrifti, 
oculis fidei perfpe&us, caetera cunda obicurabit, utftellas omnes prae* 
ftinguit artherens foL Poftquam id animo femel fixum fedit, folum Je- 
fum efle omnia, quid, inquit, mihi reliqua erunt, fi Jefu caream ? Quid 
opes, quid honores, quid voluptates, quid caetera univerfa, quaevel for- 
tunae, vel corporis : velanimi bona invidiofo noniine dicuntur^? Quum 
falutem in folo Jefu reperiri perfuafiflimum habeam, iniis falus efle non 
poteft. Neque G adfint, falutem conferunt : neque fi abfint , auferunt 
Nihilfunf, citrajefum; quia Jefuseftomnia. Si quid fint quando in 
Jefu poflidentur , totum illud a Jcfu habent , e cujus tunc charitate 
profluunt,quique iis, tenuem quidem illum, fed guftum tameii fuavita- 
tis fuae indidit Ideoque fi quo in pretio eife debeant, non aliunde id eft, 
nifi quia a Jefu veniunt, & ad Jefum ducunt 

XXXVIII. 11. Idem Jefum fupra omnia defiderabit 'Ay*M* Wn « 
w*rr« iQttTou. Bonutn ejlid quodabomriibus appetitur, finitore Ariftotele.Qjii 
ergononbonum faltem,ied& fummum bonum,&id quidem unicein 

- Chriftolefu fitum efle creditjieri nonpoteft, quinijppenfe Iefum iftum 
amet, efuriat, fitiat, Pf xui. 2. quaerat onini&prece & pretio, paratus 
omnia vendere, ut unionem illum, vere unionem, acquirat Alatxi 1 1. 
45. Sa?pe illpprivatim & in publico, domi & foris, in otio & in nego* 
tio, folus & in confortio, apud animum fuum fufpiriis inenarrabilibu* 
dicet : Utinam ego D. Iefu tuus, utinam tu meus efles ! 

XXXIX. iii. Non poterit etiam acquiefcere nifi in pofleflione Iefu, 
neque antea quam pofleflionis illiuscertus acfanfte fecurus fit Si quis, 
mercaturamexercens,noritomnesresopefquefuasinuno fitaselTe na- 
vigio, quam iblicitosdiesnodefqueexigit, & ad quamvis coeuntium 
nubium atritatem, adquemvisfevientis procellae impetum, quam tre* 
piduspavet ? nunquam fecurus donec illud quod exfpe&at navigium in 
in portu videat Ita etiam qui firmiter credit in folo Iefu omnem falutem 
fuam efle retonditam, is incontinua verfabiturinquietudine, donec ipfe 
Iefus animaefuae dicat, Salm tua egofum. P£ xxxv. 3. Non audebit in 
tanti momenti negotio levibus quibusdam ratiunculis, aut male blandi 
cordis adulationibus niti. Gravius eft illud excellenter excellentis,glo- 
riae acternum pondus, quam ut ab arachneo temerarise imaginationis filo 
foipendatur. 

XL 



Dc Nomine Jefe f$i 

XL iy. IsdcniqueccBiimuraoriisfuaecurarcfiicertaBA. Exfiiltabit 
ipudio ineflabili cujus naturam &proprietates alibi defcripfimus. B. Ie- 
fiun illuinfuum omni ope operaque folicite taiftodiet, ne quid fortafle 
intercedatquod jucundufimam Salvatoris fui & ialutis in eo fruitionem 
turbet Cant 111.4. C Iiquefcet in amore fefij, & fancte amens non 
patietur fe ab iHius amplexibus avelli Cant vi 1 1. 6. 7. 

XLL Hos iknilefque credentis amantifqu^animae adverfus Iefum af- '^JJ 1 * 
feftus eleganti cantico profecutus eftBernardus, digno<;ertequodme-i ttavcCi *' 
moriter dttcatur, & frequenter D. IESU inSpiritu & Veritate occina- 
tur. Quod propterea in eorum gratiam, qui Bernardi Qperanon Jwh 
bent, hic daba 



f\ Jefu mi dulcijpme^ 
^-f Spes fujphrantis anima , 

Te quar-unt pus lachrynsu > 
Teclamor mentis intint*. 

Jefu dulade cordium, 
Tohs vivus* Jumen mentium , 
Sxcedens ornne gaudium, 
It onute dejiderium. 

Quando cor nojhrum vijitat^ 
Tsmc lucet A veritas^ 
Msmdi vitefcit vaMtat^ 
It mtm fervet Saritas. 

Jefu mi bone^ fmtiam^ 
Jtmoris tsn <opiam^ 
Da mihi per prafentiam^ 
Tuam videre gtoriam. 

Quern tuus awor ebriat* 
Novst quid Jefm fapiat. 
Quam felix efl quem fatiat t 
Kon efi uttra quod cupiat. 

Jefis decus Angelicum, 
In aure -dulcc cantifum, 
bi ore rstel miriflcum , 
In ahrde neSar ccelicum. 

Defidero temiBiet 



Jdijefu, quandovemes* 
Me Utum quandofacies f 
Me de te quando fatres ? 

Jam quod quafivi video , 
Quod concupivi teneo. 
Amore Jefu tangueo 9 
£t corde totm ardeo. 

beatum incendium^ 
Mt ardens dejiderium / 
K) dulce refrigeristm 9 
Jbnare Deum Ttlium f 

Tu mentis deleSatio » 
Anwris confummatio. 
Tu mea gloriatio , 
Jefu mstndi fdlvatio. 

Tu verstm codi gaudium l 
Jefu corda tripuMum^ 
Toiens emnefajtidium, 
Mel, ne&ar, melos , fuavium. 

Jffu corona Martyrum , 
Et flos peremtis virgmum : ' 
Tu cafii cordis iilium , 
Tu decertantu pramiunu 
Exaudi preces fupplicum 
XI extrate quarentium* 



Symb.Apofi. 



EXER* 



,M > EXERCITATIO X 

DE 

N O M I N E CHRISTL. 

BREVIARIUM, 

I. Cognomen falvatoris Chriftm eft. 2.3. QuodGentilesquidam, vel ignoran* 
ter, vel contumeliofe, Chreflumpronunciarunt. 4. Partitio eorum, qua expOm 
nenda funt. f. Un&io Chrifti notat Defignationem illim ad munus Mediato* 
rium, & CoUationem Spiritm. 6. Sub defignatione varia continentur. 7. 
CoUatio Spititus tres prtcipuc gradus habet. 8- Quibus trina Davidis m- 
Bio quodammodo rejpondet. 9. 10. II. UnSione olim confecrati funt Pro- 
pheta, Sacerdotes 9 I{egesi fed non onvnes , neque femper. 12. Trino huic 
Un&orum ordini tripartitamstneris ChriftrfunSfio analoga eft. 13. Prophets 
fuit Chrifths. 14. Prophetarumefl y Docere y Pradicere, ea qua dicunt rite 
Confirmare. j f . Omnes has muneris Prophetici partes Chriftm abfolvit. 1 6 n 
Atque ita quidem ut infingulis Divina ejm eminentia eluceat. 1 7. Prophetam 
egit ab initiOj agitque etianmum. 1%. 19. 20. Sanfitimonia Chrifti, & Mii 
racula,& ifors ai alia etiatn officia pertinent. 21* Chrifti Sacerdotium 
Aaronico praftaritita eft. 22. Sacerdotis eft Offerre 9 Intercedere y Benedicere* 
23. Singula accurate praftitit, praftat, praftabit Chrifttm 24. ln oblatiane 
Chriftus eft Sacerdos, ViSima y & Altare. 2J. Oblationis tres funt articulu 
26. iUius ejfeSus eft deletio peccati. 27. Intercejfio Chrifti plena Au9erita* 
tu eft. 28- Multaque habet rejpondentia precibus Pontiftcis Hebtaoram^ 
3,$. Necquifquameo modo alteri benedicerc poteft, qpo Chriftm Sacerdos. 30. 
Quando & qua ratione y Benedicens eo cui benedicitur major fit. 31. Etiam 
in V. T. Chriftus quofdam Sacerdotii a&us exercpit. 32. Hegnum Chrifti 
vel Divinum eft y vel Oeconomicum. 3 3. Oeconomicum iterum eft, vel Pote- 
ftatis Univerfalis y velGrati* y velGloria. 34. Bggum eft Leges ferre, Popu- 
lum Bsigere ac Tueri. 3J. Nihil horum nonfacit #ex Chriftus. 56. Alfo 
modo verbofuo & Spiritu utitur Chfijlus in adminifiratione Bggni , atque in 
exercitio muneris Prophetici. 3 7. Cljriftus Hex quoque fuit fttb T. V. 3 8* 
Et in diebm camisfua. 39. Sedmaxhne poft afcenfionem in ceelos. 40. 41. 
Hegnum C. eft aternuttu 42. 43* 44. Attanten certo reJpeSufinem habebit 9 
& tradetur Patri. 4^. 46. 47. 48. 49. Dici non poteft quantopere ntedi- 
tatio nominis CHBJSTI ad confoiationem eorum omniumfaciat y qui ipfum qua* 
la quantufque eft y fide recipiunt. 

I Solpi- 



j 



De Nomine Chrifti. 123 

I /"^(Ofpitatoris noftri JESU cognomen CHRISTUS eft, Hebrai-siiratorit 
^ ce, m»D, juxta pronunciationem Helleniftarum, Mefflas, Joh. cMta <*• 
1 ^ *• 42. Latine, Un&m. Qui titulus licet aliis quoque princi- 
fc^-J pibus viris, tam e populo Dei, 1 Sam. xxi v. 7. quam e Genti- 
bus Jef xlv. 1. attributus iit ; in Jefutamen noftro eft h^tirt^ /»^ 
Heb. 1. 4. Quippe qui eftTJU IT»B, Chrijhts Antecejfor, Dan. rx. 2f, 
&'*<* ita nuncupatus, excelfmfupra Hfges terra* Pf. lxxxix. 28- quipru 
mas tenet inter omnes. CoL I. 18- 

H. Vel ignorantia fuit, vel malitia inplebe Gentili, & quibuldamde 2KE* 
feculo fcriptoribus, quod Venerandum hoc Domini noftri nomen unius <um , 1* 
literse mutatione in CHBfiSTUM transformaverint Lucianus in Pkilo- Jg^J^ • 
^zi/rf: '£* T«^yi xphxto x s **i » Vnrt: Si quidem & CH1(ESTUS inter meliofe / 

S#tf /nrfl*. Ignorantiam dixerunt Tertulliarm & La&antius. Quorum chidhwi 
e Apologet. Cap. 111. in hunc modum fcribit : Quum & perperam Chre- j£° T °^ 
\Jliam8 pronunciatur avobis (nam nec nominiseftnotitiapeqgs vos) defuavitate & 
benignitate compojium efi. Odrtur itaque in homimbus innocuis, etiam nomen in* 
wcuurn : £5* nunc fe&a oditur jn nomine iflius fui Auctoris. Hic de Vera Sa- 
pieut. Lib. IV, C7r/>. vu.itaihfit Exponenda hujus nominis ratio ejt, propter 
igwrantiam eorum qui eumvnmutata litera Chrejium folent dicere. Fortaflis 
ortus eft error ex confufione pronunciationis vocalium *. & #. JEoles 
enim has faepe inter fe permutare Grammatici tradunt. Ex eadem pra- 
va Jotacifnu confuetudine fadum eft , ut Veteres aliqnando fcripferint 
Xfiift cum dipthongo. Videatur Huet: Dem: Evang. Propof: 1 1 i.Paragr: 
xx. Sed nec nfalitia abfuifle videtur : tam enim vulgatum in omniunt 
oregenuinumDomininomen erat, ut, a plurimis faltem, ignorarimi- 
nimepotuerit Et licet xtm vocabulum fuavitatem ac benignitatem 
fignet,utipulchreretorfitTertuilianiis, & Chriftus re vera zprfr foerit 
(confer Mat xi. 30.) fubfuit tamen nomenclationi illi convirium ac 
contumelia. Ita enim eum qui ipfa eft benignitas vocabant W «n-to*- 
nr. Quemadmodum & de Pertinace tradit Capitolinus, Chrejiologum 
vocatum fuifle , quod bene loqueretur, maleque faceret ; blandufque 
cfletverbis, renon item. 

HL Huc quoaue retulerim Suetonii illud in Claudio , Cap. xxv. 
Judaos impulfore Chrejlo affidue tumultuantes Roma expulit. Etiamfi enim 
Chriftus ipfe Romae nunquam fuerit , tamen doftrina Chrifti ibi- 
dem per ejus difcipulos difleminata, magnarum litium cauffe, certe 
occafio ; efle potuit , nonnuUis ex Judaeis qui Romae commorabantur 
magno . eam animo recipientibus , aliis vefano ftudio ac praefra&a 
contumacia eidem obnitentibus. Ex quibus contentionibus iftud Clau- 
dii edidum natum eft. Neque enim apud fcriptores Chreftum ulluni 
infignem virumm«mgr^ri # praeter Chreftum Sophiftam-Bizantinum; 

Q. % qui 



1 



124 Exerdtatto X. 

qui Adriani Tmperatom tempore Romae Herodfs Attfcf audftor fait y 
eradite obfervatum eft a Marcetto Donato m hunc Tranquflli locum» 
Caeteruin haec i* **tfi*. Nunc ad Chriftutn noftrum redeamus. 
]£*** IV. Ad emphafin hu jus nominis rite inteliigendam, tria dHfcn&e enu^ 
«^«d* cleandafunt i. Quid unftio, unde Chrifto nomen eft, fignificet iu 
***** Ad auot ac quae munera un&us fit 1 1 1. Qtwratione fidefes omnei 
ad Un&ionis illius, uti & oomints, participationem admittantur. Nam 
uti oleum ejfufum eft nomen ejus. Cant i. 3. quod non fihi tantum reti- 
* nnfti<> net, fed & cum confortibus fuh P£ xlv. 8- gratiofe communicat 
mDd^ V. Un<jtio Chrifti duo notat j. Defignationem ipfius ad munus Me- 
tioaemH. diatorium. NequeernmipfefibibuncbtmoremtribuitutfieretPentifex. Hek 

^mld^T v * 4- ^ ®* us eum *<"? * fy*™*** Ad XVI 1. 31. 1 K Collationem <b- 
touum, ac norum Spiritus Sanfti,qui nm admenfuram ipfi concefTus eft. Joh. 1 1 1. 34» 
n^s^ ^ ""' K Aft.x. 38* Utraque fua diftinftun momenta ac periodot 
3££ ** vel gradus quofdanvhabet 

snbDefi^ *** Sub Defignatione contfnentur. I. Praecognftfo, Praeordihatfo r 
tnationeV five Praedeftinatio FiliiDei in Mediatorem, quae ab aeterno fada eft. 1» 
^ "^ Pet 1. aa Etfane finosi» Chri/k>eh8i fimus antc jzBamumti fundanun- 
ta. Eph. 1.4» uttferandiperChriftum* necefleeftChriftumuna no~ 
bifcum ele&um efle, uti fervatorem noftrum. Conf. JeC xur. 1. TL 
Promiflio Chrifti in Prophetiis , illiufquetam accurata delineatia, ut 
quam primum in mundunx venit, mox pro co qui erat, ab iis qut eonfo- 
lationem Ilraelis exlpeftabant, & ad ipfum attendebant agnofcr potue* 
rit- Hunc enimPater, Dem 9 obfignavit. Joh. vr. 27. id efir, hirac ifcr 
delineavit per certa gnorifinata, talefque ei notas ac aelaturas impreC- 
fit, Zach. in. 9. ut iis dcfinitw fucrit iA* erif h hm^n. Rom. n 4. 
III.. Introdudia Chriftiad munus mediatorium, per miffionem m mun- 
dimv Iolux. 36. IV. Teftificatio Patris deFifio*, per vocem e coelo 
delatam- Cujus tria exempla habemu& 1. In Baptifino ad Iordanenr. 
Mat iii. 17- Ioh.i. 33.*- 34.. 11. krmonteSanfto, Mat xvir. f- 
xi i.Qyum paflionis fiasehoram praefentifceret Ioh.xrr.28- Omnia haec 
generali Unftionis notionr comprehenduntur. Certe aefcerna Praeordr» 
aatio, cujns exfecutio duntaxat Sc dedaratio retiqna funt» difertim unGB* 
nucupatur. Prov. vi n. 23. Ant$ fecutut* inunStafui % ante fcincqium * 
ante pimordia. terr*. 
toktoT ^?" ^ altaamUnfliomspartem referro: 1. Pfenitudmem illam 
ttopisec». Spiritus qua humana Chxifti natura a prima nativitate ipfisque incuna- 
wc^adu» bulis impertita eft, per ^W» , five innabitationemDivinitatis in afliim- 
ta came. Col. 1. 19. & 1 U9. Cujus ftupenda quaedam indicia in Pue» 
ro duodecenni emicuere, & cum aetateluculentiora feda quofvis admi» 
nbilitatefuaperculerunt, JLuu iu 47 sz* 11, Colktionem indulgen. 

tiflimaqf 



Dc Nominc ChriftL iif 

tiftimam corum donoram Sptritus, qxabus m publica mtlncris fui fun» 
flione probaf uras eratfe promiflum Mefliam efle, caeteriique falutis, vel 
afforibus quadaijtenus„ vel praeconibns, auf ante ipfum fuerant, im- 
menfum quantum antecellere. Huc facit defcendentis in ipfum Spiritus, 
fiib ariumbae fpecie, emblema, cjuum per Baptifmuhi Johannis, Patrit 
gue teftimonium, puhlice munerifuo inaugurarctur. Mat 1 1 1. 1 6. iik 
aummum iOud gloriae ac Iaetftiae feftigium, ad quod* in praemium iabo- 
rumfiiorum, evectus eft, poftrefurreflionememortuis, &adfcenfio* 
nem in coelos. Eo nos ducunt verba PC xlv. 8. Dilexiftijuftitiam,& 
$£JH improbitatem y omnes commifli tibi muneris partes confiimmate inv 
plefti , p hy, prqpterea in prasmium meritorum tuorum , unxit te, a 
Dem, Dem tuus oko Utitia* ornavit te eximia gloria & gloriofo gaudio „ 
fra confortibtx tuis: 

VHI. Tribus hifce un&ionis gradibus- reipondere quodammodo Qp^® .«*■ 
videtur trina Davidis Un&io. i Bethlehemi per Samuelem, vivente ad-^^quo- 
tuc & regnante Saule. i Sam. xvi. 13. A quotempore aliquamdiudammodo 
prrvatus vixit 1 1 . Hebrone, quum inungeretur in Regem Iudae, mor- ^p * 1 ** 
tuo Saule. 2 Sam. 1 r. 4. Quo tempore Regnum quidem a&u capef- 
febat, ita tamcn utpIurimaeicumdomoSaulis fubeundafuerint certa- 
mma. 1 1 1. iterum Hebrone, quum univerfali Populi confenfu totius 
Braelis Rex declararetur, femilia Saulis omnipoteftate exuta. 2 Sam* 
v. 3. qua un&jfone confirmatus arcfcm Sion occupavit Ita etiam Do- 
minus unftione Spiritus delibutus fiiit: jamtumquumprivatusageret 
Cxterum ampliore e jufdem menfura donatus eft, quum att u ipft adeunda 
Mediatoriimuneris fun&Io erat, qua defunginon poterat fine maximi* 
certaminibus. At poftquam refiirre&ione fe fua hofuum omnium Vi&o- 
rem ac Triumphatorem efle demonftravit, oleum gaudii fine menfura 
fa caput ipfius efFufum, & Sceptrum robuftumfuum Sione emiffum eft„ P£ 
cx. 2. Huc,nififallor, Petrus collimavit, quum diceret, A<ft 11. 3^ 
Certofciat igitur tota domus Ifraelis % quod Deus Ixsncfecetit Domimtm £5? Chri^ 
fltns, hunc ipfum 9 inquam Jefum % quem vos crucifixiftis^ 

IX. Munera, quibus undione fua initiatus eftDomihus, tria fiint , unakme 
joxta trinum eorum ordihem, cjuibus, ex inftituto Dei, antiquis tempo-^£? ™£* 
ribus unftio quandoque obtigit Ii erant Primo Propheta , uti ex exem- prophct* „ 
plo Elifaei colligi fblet 1 Reg. xix. 16. Elifkum, Fdium Sapbati, MeU^^^ 
nucholmum ungito in Prophetam loco tuo: De _qua tamen unftione Eli&i in noSomiu» 
Prophetam > ut & Hazaelis fn Regem Syriae, & lehu kt Regem Ifraelis, **v* ft»^ 
difquirunt eruditi, utrumne ea proprie y & ad literam; an figu-^ 
late , ac **r*zrv<xZ s , pro defignatione , creatione , declaratione , 
interpretandafit Sunt quibus pofterius placet L Quianufquamlegi- 
tur ; vdHa^6lem,yelEti]&umiw^osab£liae{Ie, lehu quidem unftus 



tz6 Exerdtatio.X 

eft , fed non ab Elia , imo ne ab Elifaeo quidem , verum ab Elifid 
Difcipulo, idque curfim admodum ac perfundorie. n Reg. ix. U. 
Quia Elias mandatum Dei erga Elifaeum exfequens non dicitur eum 
imxifle, fed pallium fuum ei injecifTe. i Reg. xix. 19. III. Quia 
un&ionis Propheticae proprie di&ae nullum* aKbi vel mandatum vel 
exemplum exftat. Ita poft Theodoretum , Abulenfem, Salianum, aliofque 
Cornelio a Lapide citatos, Pifcator nofter. Sed opponi poteft. L Non 
efle aproprio atque ufitato vocis fignificatu recedendum , nifi urgente 
neceffitate ; quae hic nulla eft. II. Nbn idcirco non unftos ab Ella efle 
illos quosungere jubetur, quianufpiam idfaftum efle memoratur: 
quum ne id quidem memoretur, quod Hazaelem acjehu Reges Syriae 
& Ifraglisrenunciaverit: quod tamen fupponitur. ifi. Duram^dmo- 
dum «mt^ fore, fi defignatio Prophetae undtio dicatur, & tamen ifl 
creatione Prophetas. unttio proprie dida nunquam fuerit adhibita. 
Abfurde enim quis Confules Romanos ad ConfuJatum undos diceret 
IV. Nihil obftare quo minus credamus jplus una ceremonia Elifeum in 
Prophetam alle&um fuifle. Nam uti haaenus non male Sanchez, unSio 
(inquit) Elifaumfecit Prophetam , fallium , Elia contubernalem: quan* 

2nam & alias hic Prophetarum habitus fuifle videatur. Zach. xi 1 1. 4. 
^jiod adilit, & Monachum, ridiculum atque ineptum eft. V. Interim un- 
ftionem Propheticam perpetuam atque univerfalem fuifle, non eft quod 
temere afleramus. Sumcit nobis hoc mandatum ; five extra ordinem il* 
lud efle exiftimemus, five fuetum fatis in fimili occafione. 

X. Praterea undti quoque juflu Dei facerdotes fuitt. Exod. xxx. 30. 
Attronem quoque & filios ejus ungito ,• itafanSificaveris eos ut facerdotiofungan- 
tur mihi. Qudd praeceptum ita intelligendum efle Judaeorum Magiftri 
fcifcunt, ut in filiis Aaronis omnes eorum pofteri, gregarii facerdotes* 
undi efle cenfeantur, fine repetita un&ione fingulorum cjui defun&is ia 
facerdotio fuccedebant. Carterum, Pontifex novus in mitiatione nm- 
neris fui femper ungebatur, uti & ille Sacerdotum quem nonVa HWO, 
pm&um belli cauffa (exlegeDeut: xx. 2.) vocitant. Hanc vero unttio- 
nem tantummpdo ad templi primi aevum pertinere volunt Fieri 
enim debuit eo unguento facro quod ex pnefcripto numinis ExoA xxx: 
conficiebatur , cuique fimile facere fevero interdifto vctitum eft. verC 
33. Ajunt autem Talmudici, adhibitmn illud initiationi confecratio- 
nique fuifle, ufque ad tempora Jofiae, qui illudin templo recondidit, fub 
humum, in loco abdito fecretoque, quem diu ante fumma cura Rex 
Salomo paraVerat , quum ex vatum reiponfis didiciffet , futurum oliin 
uti templum ab Aflyriis folo aequaretur, Vide fis Cunaum , de Bgpubh 
Hebr. Ub. 1. cap. xiv. & Outramum de Sacrific. Lib. I. Cap. v. §. VII. 
Seidenum de fuccejf. in Pontif. Lib. 11. G$; ix. Sed imprimis Simeo- 



1 



1 



. . De Nomine ChriftL i*7 

gv Ji Muh variafacra, in quibus exhibet prollxutn commentarium Aber- 
knetiin ExoAxxx. ubi de modo ungendi facerdotes exprefle difleritur. 

XI. Denique Un&ione confecrati funt Reges : de qua fufe & do&e 
diflferuit Guilitlmm Schickgrdus> dejure Hegio. Non tamen omnes Reges 
unftosefle Thalmudici docent, fed eos tantum qui vel primi fuere in 
fuafemilia, vel competitores regni habebant Ob priorem rationeip 
undifuntSaul, David, &c: Alii propter adverfam fattionem ; itaun- 
fius eft Salomo ob faftionem Adoniae , Joas ob Athaliae, & Jehu ob Jo- 
fcmi. quamvis & hic regiam dignitatem primus in familiam fuam intu- 
liffe videatur. Id interim a Sapientibus fe accepifle recentiores Magi- 
ftritradunt, Reges Ifraelis, qui, feceflibne a Judaeis facta, fedem imperii 
Samariam tenebant, haut deubutos illo oleo tuifle quod ex edi&o numi- 
nis confectum a Mofe erat: quare Eliam non nifi balfemo vulgari ufum 
tfle, quum Jofaphati filium Jehu ungereL 

XII. Juxta triplicem hunc undtorum ordinem , tripartita etiam mii- J^JjjJ* 
neris Chrifla funaio fuit. De un&ione Profbetica fermo eft Je£ lxi. ordinitri. 
quod oraculum ipfe fibi Chriftus vindicat. Luc. i v. i%. 16. De Sacerdo- J"?* 1 ^ 
te/iun&ione agitur, P£ cx. 4. colL cum Heb. v. 4. ?. 6. Dan. ix. 24. 26. VifLaio^ 
ubi agitur de ungendo SanSto S(m8orum> id eft , Qirifto, cujus unftio per anaiogaeft 
nn&ionem fan&uarii & arcae praefiguiata fuit, de exfcindendo Meffia, & 
defcedere per Mefliae excifionem firmando. De un&ione I(egiacon- 

ftatex PC 11. 6. Demunerum horum ordine, & cujus mediatio prae- 
mittenda fit ut difputemus vix operae pretium eft. Nam fingulorum 
exercitia ita fibi invicem innexa fuere, ut non tam tempore quam natu- 
ra diftinguenda fint 

XIII. A Prophetico igitur munere pro more ordiamur. Prophetam, *£ t p Jj^ 
fuifle Chriftum , Mou non partem modo , fed & majorem , qui verba &«. 
Dei locutums erat> quae Deus iibi ipfi refervaverat ultimis temporibus di- 
cenda, qu# non liceat nudo homini loqui 2 Cor, xi 1. J- ( confer Jo. 1 1 1 . 

$4.) colligitur ex Deut. xvni. 18. col-cum Heb. 111. f. & Acb 
iii. 23. Adde Jef. xlii. i. Joel: 11. 23. Joh. vi. 14- & Heb .111. 
1. ubiApoftolus rff ifU**yUs ifmt nuncupatur : quem nos confitemur 
Do&orem a Deo miflum efle qui ea docet quae & corde credendafunt 
ad juftitiam, & ore confitenda ad falutem, & cui adftipulari debemus in 
omnibus; inillius verba jurantes , ei Amen dicentes dumfacimus foe- 
dus cumDeo. conf. 2Cor. ix. 13. Sn? h ft*" 

XIV. Partes Prophetici muneris tres funt L Docere viam felutis. Doce c rc \ , 
E Vaticinari, five futura, coeteroquin arcana, praedicere. III. Doctri- pwedicere , 
namac vaticinia fua rite confirmare, eximia quadam vitae fan&itate, &, "^*/ 
fi res ita ferat, miraculis, atque martyrio. confimwie* 

XV. Nihil horum eft quod non accuratiffime a Chrifto prsftitum onmw hu 



1 



Mg Rorcitatfo X. 

tfopHetici fit. Nam i. Myftcriaregnicoelorum, arcanumque Dei defaluteoo^ 
22SSwL" ftra conffllum, luculentiffime edifleruit Toh. xv. i?. xvu. 8- «■ 
Novce Ecclefiae fata , ad extremum ufque diem, prophetiis fuis delixiea- 
vit. Mat. xxiv. & xxv. Apoc 1. i. iii. Univerfum minifterium 
fuum confirmavit A. Intaminatiflimae fanftimoniae, tam in vita, quam 
inmorte, exemplo, nec exemplo tantum , fed& exemplari/ i Coc 
xi. i. iThef. i. 6. iPetn. 21. B. StupendisMiraculis,quibust)ar 
aut fimile nemo unquam confoicatus eft. Luc. vi i . 14. i f . i & Mat 
xi.3. 4.?. C. Martyno mortis iuae. quo refpexit Apoftolus 1 Tim.vi.ij. 

*Urv Xptrv , tx ftmfrvficoal^ iwt Tltrtx llrt«rtf rjr xmtfi ipcXeym»* Et haC Em- 

phafi videtur dici Jefiis Chriftus, Apoc 1. ?. •' ^7* i **■;* , prhnogcnitm 

ille ex mortuk Gregorio Nazianzeno in Oratione XVI 11. Chriftus dicitUT 

*?**&* fUprv* . primus ntartyr. Et ne honori Chrifti quicquam decederc 

videretur, Lugdunenfes & Viennenfes olim i**iv** fe quam martyras 

dici voluerunt Eufeb. Hifio. Eccl. tib. v. Cap. xv. 

A^J» r XVI. Non debet hic hobis ftidifta manere Chrifti infingiilis Pro- 

hTfi^ui phetici muneris partibus pne caeteris Prophetis eminentia. Nam DoSri- 

Diyii» cjut nam fi fpedtcs, non modo eru&avit occulta inde aprifco tentpfre. P£ Lxxvim 

{jjjj^ 11 * 2. revelavitquentyjleriaqua a temporibm fecularibm tacita fuerunt « Rom. 

xvi. 2f. & quae ipfenon aliundedidicerat, fed in finu Patris viderat 

Job. 1. 1 1. & 1 1 1. 32. vi 1 1. 38* 40. Sed & perSpiritum intus docuit ac 

mentent fuorum aperuit ut inteBQerent Scripturas* Luc XXI V. 40: Prophe- 

tias non ex alieno inftin&u afnatuve proferebat, fed, ex Deitatis corpo- 

raliter in ipfo habitantis pienitudine, futura omnia per fe calluit, aliot 

que ProphetasperSpiritumfuumcondocefecit 1 Pet 1. ir. Vitae 

Jan&imonia nulla labe taminata fuit 2 Cor. v. 2 1- Miracula fuapte virtu- 

te patravit Alii ipfius nomine ac potentia. Aft. 1 1 1. 6. 12. 16. Mortii 

corporalis Mmrtyrio aeternae mortis dolores acceflerunt Mat, xxv 1.38. 

xxvii. 4.6. quod inaliis martyribus fecusfuit, quibus in mediis tor« 

mentis coeleftium gaudiorum non parca plerumque praelibatio con- 

cedebatur* 

^Sr^ XVII- Porro non eo folum tempore Prophetam egit quo in terris 

SJagitqw verfatus eft, fed & ab initio : fubinde ad praehidium incarnationis in vifi- 

etiamnum. bili ipecie familiares fuos erudiens. Gen. xvi 1 1, ' Olimque in Spiritu 

profechis antiqui etiam mundi incolispraedicavit 1 Pet 1 1 1. 1 g. Hinc 

a principioi non in occulto locutus efle dicitur. Jef. xlviii. i 6. & etiamnunc 

per Spiritum, per Scripturas, per ordinarium Ecdefi» minifterium, Ec- 

stnftimonia clefiam inftruit. 2 Cor. v. 2a 

£Sa * XVIIL Sciendum autem, ea quae de Sandimonia vfce Chrifti, & Mi- 
Monjiaaiuraculis, ac Mortediximus, ita ad Propheticumipfius munus pertinere t 
JaSawtT ut ^ rcft^^ftttad caetera etiam officia referantur. Nam Sandimonia 

quidem 



1 



De Nomiiic Chrifc ' 12* V 

qtfdeffl Chrifto , ati Prophetae * binas ob cariflas netfflaria ftiit r. Ut 
11011 verbis folumfed & fatiis doceret, fe ipfum in exemplar proponens. 
Mat xi. 29- 11. Ut fidem faceret Dottrinae quidem ilia5 in univer- 
kw x fed illi imprimis parti, quafe Mefliam, & Filium Dei, & mundt 
Sofpitatorem cfie profitebatur. Quodeflefane non poterat, nifiabom- . 
ni labe purus. Joh. vi 1 1. 28. 29. 46. Sed & eadem San&monia ad 
Sacerdotale officium binasitidem ob cauflas requirebatur. 1. Ut p&rus 
Sacerdos pura Deoque placensViftima effetHeb.vi 1.26. 1 i.Ut omnem 
Legis juflitiam qua Sponfor nofter implens, noftrae juftitiae defedum fup- . 
pleret^&jusnobisadvitamseternamacquireret Rom. v. 19. Denique 
& ad Regium Chrifti munus pertinet, quod iine fanditate & juftitia ne* 
quaquam adminiftrari poteft. P£ xlv. 7. lxxxix. if. Xovi. 10. 

XIX. Idem de Miraculis Chrifti eftobfervandum. Nam praeterquam 
ouod in genere teftarentur eum Meffiam cffo, olim Patribus promif- 
uun, nunc a Patre miflum. Joh. v. 35. & x. 2j. Quatenus iis Do- 
tirinae a Chrifto praedicatae Veritas adftruebatur,ad Propheticum munus 
fpe&ant : Luc xxi v. 29. in quantum iisinerat abiatio temporalis mife- 
riae, & collatiocorporalis boni,quaetypi erantfpiritualisfenationis a pec- 
cato> Mat vi 1 1. 17. colL Je£ liii. 4. referenda funt ad munus Sacer- 
dotale. Denique in quantum verbo potentiae fuae & ventis, & mari , & 
morbis, & morti, & ei qui mortisimperium habet, Daemoni , imperita- 
bat, indiciaerantPoteftatisRegiae, cui quicquid efl dido audiens eflc 
cogitur. 

XX. Denique mors Chrifti, licet ad Propheticum mimus referatur , 
quatenus Martyrium eft : maxime tamen adSacerdotium pertinet, quip- 
pe in qua eft-oblatio Chrifti, & ablatio noflrorum peccatorum : uti mox 
docebimus. 

t XXI. Qpia non fufficiebat fahitem nobis annunciari, nifi & impetre- chdfti s» 
tur ac procuretur : hinc neceffe fait, Chriftum non PROPHETAM mo-^j^* 
do fed & SACERDOTEM effe. Uti Saoerdottum/quovis Aaronico lon-pT^and« 
ge praeftantius* aPaulo ipfi vendicatur. Heb. ri 1. 20. 21.22. vi 11. 6.*- 

AXEL Sacerdotis autem officium in genereeft, in iis efle qu<* apud &<&&<*** 
Deum agendajmt in commodum populL Ileb. v. 1. Specialius tria com r f^^J; # 
plectitur. i.Doaa&viffimastfjFmrpropeccatk Heb. v. 1. 11. hter-bd»&<M* 
cedere/pro populo, JoeL 11« 17. Quod imprimis incumbebatPontifici 
fefto expiationis die, quando cum thuribuk) &fanguine faCri hirci intra- 
bat in Sanctum Sandorum. Levit xvi. 12.1 ?. 1 n. Benedicere populo. 
Num. vi. 23. Deutxxi. f. 1 Chr. xxiii. 13. SiHebraeoriimDo- 
doribus fas fit credere, fuit in iis precibus cjuas Expiationfe dte fundeb*' 
Ppntifex notabilc aliquid, quod nic non videtur praetereunduntf Nar- > 
rantttesdiftintoprecumto^ 

Symb.ApojL R aniver- 



ijo Exercitatio X. 

anniverfario utebatar* Primo pro fe orabat, dein pf o^atque unrrerfc 
familia Aaronica, denique pro toto populo. Prima oratio fiebat juxta ju- 
vencum piacularem, hacformula, Obfecro Domine, peccavimm 9 deliquimm , 
rebeSavinm in confpeSutuo^egp^ familiamea 9 & Jilii Aaronis 9 populm tum 
fanEtm* Obfecro 9 Domine 9 remitte nunc peccata, deliita 9 & rebelliones , quibm 
peccavimm 9 deliquwim, & rebeUavhnm in conJpeStu tuo 9 ego 9 & familia nuaj& 
filii Aaronis, populm tuus fanStm. Sicut fcriptum efl in Lege Mofis fervi tui , 
ahi di3um eflyin hac die expiatio eratveftri^ &tnundatio ab omnibm peccatis ve- 
ftrk 9 coram Domino mundabiminL Cui Pontificis orationi Sacerdotes ita 
refpondebant : Tjfl aSiyS WVdSo TD3 D» "jyo , benedidum fit 
nwien gloria regni tpfim in feculmn 9 & fempiternum. Altera formula, quae 
adfribebatur.circa hircum in defertum abducendum, Pontifex pro toto 
orabat populo : confimfli carmine. Quibus precibus populus una cum 
fecerdotibus refpondebat, uti fapra. Tertia oratio fiebat, quando Pon- 
tifex inadytum intrabat,utfuffitumfaceret,adytumquedenianube im» 

Eleret i timc pededentim retrogradiens, ita populum Deo conunenda- 
at Placeattibi 9 Domiae Deus y utfi hic axmus calidus fuerit 9 idem quoquefit 
fluvius : ut ne difceslatfieptrum afomlia Juda ; nec vi&u cateat populus tuus 
Ifraeliticm, irritaque utftnt impiorum preces* Non fruftra -hsec a nobis ob* 
fervata efle, fequentia docebunt 
8incatta«. . XXIII. Nihil horum eft quod non exade Dominus pneftiterit 
SitiV! pk^ Qjlippe^ mifericors &jidelis Pontifex eji , in iis qua. apud Deum peragenda 
fiat, 'pae&i-funt, ad expiandum peccata populi Heb. II» 17. Nam. I PerSpiritum ater- 
biccbuftiis. nmife ipfum OBTUUT mcsslpatutn Deo 9 ut fanguine fuo emundarei tonfcim* 
iuon amortuis operibus. Heb. IX. '14. Utticaque oblatione confitmmavit in 
ferpetuum eos quifanSificantur, Heb. X. 14- II. ORAVITpro fuis in ter- 
ra. Joh. xvi 1. ia Et etiam nunc pro iis orat in coelis : Ronu vi 1 1. 
34. comparens apudfaciem Deipronobis 9 non cum alieno fanguine, fed fuo, 
interceflionem fuam fundans indignitate acvirtute oblationisfuae. Heb. 
ix. 24. 2 ?. iii. Plus quam Sacerdotalem BENEDICTIONEM fuis 
impertit, non moriens fokun in cruce ; GaL 1 1 1. 1 3. vel jam adfcenfu» 
rusincoelum; Lucxxiv* 51. fed praecipue regnans in coekfli folio* 
Eph. 1.3. plentffime tamen in extremo judicio. Mat. xxv. 34. 
in&UtSonc XXIV- In oMatioiie Sacerdos eft Chnftus e«*rf*«r^: maximefecun* 
^kT^ ^ 11 " 1 J-^** 1311 * naturara, & vim indiflblubilis vite* Heb. vn. 16. Vi- 
TOkLu^ & fi^jidem Chriftns, maxime fecundum humanam naturam* Heb. x.10. 
Aiuic. Cui tamen Divinitas perfonalher unita dignitatem ac vaiorem contulit 
Quippe per quam feoum eftut nonnudi nominis, fed DeifanguishbziG- 
tur. Ach xx. 2g. ^///frenonnulliDivinitatem Chrifti efie dicuntalii cru- 
ce rii. Nobis utrumque verum efle videtur, pro duptici olim altaris ufu : 
quicrat i t SiUUnae VidimamJ^ocremandaiiu n. EamSanftificare* 

qjxod 



De JSTomine Chrifti. 1 31 

quoduon perfefadebat,fedperignemfacrum, qui coeBtus delapfu* 
Sacrofan&i Spiritus typus ac figura erat Priorirefpe&u altare dici po«* 
teft, imo debet, crux, in quam Chriftus furfum elatus fuit i Pet i 1. 24. 
Toh. xii. 32. 33. Pofteriorem <r^iV« habuit ipfa Chrifti Divinitas, & 
Spiritus ejus arternus, per quem inculpatum fe Patri ftitit Heb. 1 x. 14. 
Ethocpa&o conciliari poflunt Annotatores Belgae, modo crucem,mo- 
do Divinitatem Chrifti, facrificii hujusaltare fuifle, aflerentes. Confer. 
Notas ad P/T CX. Num. 19. cum ad Heb. XI ilXi J. 

XXV. Oblatio ipfa confiftit in paffionibus & morte Chrifti .- ouod obiarionj* 

invifte concluditur ex ApoftoliargumentationeHeb. ix:2f. 28-~ Flam-««9m« «*- 

mae quibus crematus eft iunt zelus Divinae gloriae, & immenfa adverfus uatU * 

fratres charitas. P£ lxix. 10. quibus adceffit baptifmus ignis accenfi 

ab iraDei adverfus peccata noftra. Luc. xu . ?o. Cacterum in hac ob- 

latione Chrifti tres articulidiftin&e confideraripoffunt: ficuti & in re- 

liquis facrificiis. IUa enim viva primum offerebantur ad oftium ten* 

torii conventus,Lev. 1: 2. 3. deinde ad honorem Dei ma&abantur, 8c 

imponebantur altari, velin totum velex parte confumenda igne; de- 

mqnz faxgais quorundam deferebatur in inthnum adytum. Ita etiam Chri- 

ftus feipfum obtuUt 1. Vivm etiamnum ac valens : quando fua fpoiiteeo 

proficiicebatur, unde fe ad judicium, mox ad crucem , uti vi&imam 

1 piacularem, duftum irifciebat Luc. xvi 1 1. 31. atoue ad mortem immi- 

nentem ultro fe fiftebat Deo. Hoc eft quod dicit: Joh. xvn. ig. 

i%tf ivrSw ry* *yu%» iptmV. pro iis egome ut vi&imam Deo ojfero. Nattl 

tnp 7 five *y**&9 > fart8ificare, idem quandoque <juod *?•*$#>«* , five of* 

ferre, valet Lev. xxi 1. 2. 3. Deut xv. 9. Nec aham commodamfigni- 

ficationem hoc in loco recipit Optime Chryfoftomus haec verba , 

+yt*£* ift*vrif %. exponit , •/•rp^* «••} ta-iW. 1 1. Patiens & ntoriens , & 

fanguinem fuum fundens, uti cxpHcatum eft modo, inque eum finent. 

extra Hierofolymam edu&us, uti extra caftra & urbem cremandae eraont 

eae victiniae, cjuibus maxime adumbratus fuit Heb. xm.1r.12. r 1 r * 

Sanguinem fuum, five animam a corpore feparatam, (fanguis enim prb 

anima eft) in fandtuarium fine manibusfa&um, id eft, coelum ipfum in- 

ferens, ac Patri fiio fiftens. * Heb. 1 x. 1 2. Chriftus enim non ut Ponti- 

fexfotumincoeliseft,fed&ut^wxwtfSri/». Apocv. 6. QuemChriftl 

incoeleftia adyta ingrefliim, ut fanguinem ibi fuum, in fignum ma&atae 

vKiimse, fifteret, non video cur ad oblationem ejus pertinere negemusL 

XXVI. Finis atque effectus oblationis , eft plena peccati noftri ex- nuu* etfo. 
piatio ac deletio. Heb. 1. 3. 1 Joh. m. 2. Itaquidemutnequeim-- *?«&<*«- 
putariadpoenamfidelibusqueat, quod & olim habebant vi fponfionis^° pc ^- 
Chrifti,& oblationis fuo tempore confummandaKneque chirographi exa- 
ftio, aut reatus, ut nondura expiati, in repetitione vidtimarum confeflio, 

R % locum 



i£2 Exertitatto X. 

locurapoft teecinveniant; quifru&us confummatae oblafcionis dl CoL 

ii. 14. Heb. x. 2. 

i^wcctfo XxVII. Interceffio Chriftinon eft iiudapro nobis deprecatio, non 

SStt^bfim 2 » eiquam fideles iibi inviccm debent Sed eft gloriofa iliius 

ttii dL Chrifti voluntatis qua fan&ificamur repnefentatio, nixa dignitate perfa* 

nae, efficacia oblationis, virtute juftitiae pro nobis confummatae, & facro 

foedere quo jus ipfi partum eft non modo gratiam aliquam pro nobi* 

ovmd^kd&pofcendigentes m bareditatemfuam P£ n. 8- pofcendi, itt- 

quam, utidebitam mercedem, & ofera fretium. Jef. xlix. 4. Unde 

cum aucloritate aliqua , quae caeteris omnibus praeter Filium Dei , 

& tam praeftantis pafti fponforem, indecora foret , dicit, Joh. 

XVII. 24. Pater, quos dedifti ntibi , #&»» Volo ut ubifstm ego 9 & i& 

fintmecum. Eftque adeo haec interceffio tantae dignitads, audoritatis, 

atque efficaciae, ut non magis in alium tranflcribi queat, quam ipfe pec- 

jcatorum noftrorum expiatio, cui innititnr,&quacum individuo comita- 

tu jungitur. 1 Joh. 1 1. 1. 2. Eft enim opus e^^ , ad quod con- 

,currit non folum vohintas humana Chrifti, per rcpraefentationem juris 

quaefiti, & oratipnem ex fympathia noftrarum infirmitatum : fed & vo- 

luntas ChriftiDivina, audientiam &exanditionem praeftans. 

Mnhtqiie XXVIII. Caeterum obfervanda hic eft convenientia precum ChriftJ 

f^ondctS* cumillw, quasHebraorumPontificem,dieExpiatioms, fudiffe memo- 

/rcdbw ravimus. Sicuti enim iili trina attribuitur oratio, ita etiam Chriftum in 

H 9 ebnwi* poviflima parte fun&ionis fuae facerdotalis , ter pnecipue oraffe depre- 

naT*~ Aendimus. Primb quando jam in procfn&u erat ut fe oflerret joh„ 

xvi 1. Dein inipfispaflionibus fuis, quae fimul fumtae oblationem ejus 

conftituunt: repetitisaliquotiesvicibusr fed quae in unam formulam 

contrahuntur, Pf. xxi 1. Denique poftquam intravit in fendum fanfto- 

rum fine manibus faftum. Ubi interceffione fua hnpetrat, ut Ecdefia in 

teftu perfecutionum,roreacphiviaipiritualiuni confolationum refocii* 

hto,Jinsilisfitbortoirriguo. Jer.xxxi. 12. ut regnum fuum fpirituale 

perpetuumfit, qttamdistetit Sol, &durante Lsena in generationem aternam.T*C 

UOU. f. Ut anhnafacerdotssmhrigetstrfinguedine> & popstlmfum bonitate fum 

faturetur. Jer. xxxi. 14. Deniqueut cafla fucceflu fint omnia hoftium 

vota atque copamina. Je£ uv, 14 — 17. In iHa, quoque Oratio- 

fie Chnfti quam Johannes memorat Cap. xvn. eum ordinem te~ 

nuifle ChriftumdeprehendimuSjUtprimo^yeoraret; verf 1 — j. dein 

fro Afofiolisy qui fingulari modo fui erant, & cpa&farmliam ipfius confti- 

tuebant vert 1. &feq. denique fro totofofulo, omnibufque credituris. 

hm <&i£ verC ao.&fe^. 

9*am eo XXIX. Similiter Benedidio Chrifti Sacerdotalis toto genere diftatab 
J^i^iUa qua velpii, fibi invxcem» vel Anteceflbres» Ecclefiae, fMhL omnia ap. 
f precantur 



1 

L 



Dc Nomine Chrifti. 133 

precantur. Haec enim nudis verbis, animique bona voventis fincerita-p°«ft q» 
te confiftit, & obfecratio Dei eft, ut hominibus benefeciat Illa vero ipfis ^uj^ **" 
b&k abfolvitur, ac reali communicatione fpiritualium bonorum , auae 
non ab alio petit, fed ex iis quae fua funt fumit , ut impertiat noois. 
Ezech. XLVv 18. VJ3 n« Vrw WtnKO ex iis qu* ipfe pojidet b*redi» 
tttem dabitjUiisfuis. COXlf. Joh. XVI. 14. 15. 

XXX. DeifliufinodiBenediftione liquido verumeft illud Apoftoli Quando, & 
Heb. VI I. f. Sme uUa controverjia y id quod minm efi y ab eo quad ma\m efl ^-3^^*°*^ 
mdicitur. Qui aphorifmus, quum univerfalis non fit, reftringi ad eam^c^i^. 
Benedidionem debet, qua Benedicens, Chriftum, is cui benedteitur,*^»*^ 
Ecdefiam vel membrum illius, repndentat Qualis erat typica illa Jot 
Benedi&io qua Sacerdotes ex mandato Dei benedicebant populo. 
Neque enim eo modo populus benedicebat Sacerdoti , vel Sacerdotes 
Pontifiti. 

XXXI. Pradtidia ouaedam muneris Sacerdotalis etiam in Veteri Te- ltiam i„ y m 
ftamento Chriftus exnibuit, Nam 1. Qua Sponfor peccata eledlorum t. chrifh» 
in fe fufcepit expianda fuo tempore. Pf. cxix. 122. & ma&atm eft , in 22«todi 
vktimis, quae oblationis fuae typi erant , inde a ja8o mundi fundamento. aAw ««. 
Ap. xiu. 8» indeaue confecuti juftificationem caeteraque bono faluta-*"* 

ria ejus temporisndeles funt Heb. xi.7. 6. 11. Virtute Sponfionis il- 
lhis intercemt etiam pro fidelibus. Zach. 1. 12. 1 3. 1 1 1. Cundarum 
Benedidionum, quasin V.T. ecclefiam redundarunt, unicus fons eft 
Prov.vm. 18. 21. 

XXXII. Ad REGIAM nunc Chrifti dignitatem tranfeamus. UbiRegimm 
omnino diftinguendum eftJfc,gw/»n Chrifti Divinum, Naturale & 4^-^j^jj^ 
tiale, quod qua Deus cum Patre & Spiritu Sanfto commune habet , a eftJ^So^ 
-Mgno-Pcrfonali, Oecommico y Mediatorio, quod ipfi foli a Patre demandatum coaomir 
eft: ita tamenutnon tam reipfa haec regna differre ftatuamus quam cunk 
certo quodam refpedu & appropriatione. Nam illud regnum Chrifto 

qua D!eo competit; hoc qua 0««*>c*t? • Ahid cun&as creaturas com- 
pleftitur, quatenus a Deo ut univerfi Domino, tam in genere entis, 
qtiam moris, dependent ; hoc fpecialem refpedum habet ad Ecclefiam. 
Verumtamen tantae dignitatis atque eminentiae eft regnum Chrifti Oe- 
conomicum, ut non-Deo competere non poflit, regnumque ejus Dnrik 
imm fupponat vel includat 

XXaiIL Regnum Mediatorium , de quo hic nobis eft agendumjOeconomi- 
eonfiderari poteft trifariam. 1. Ut Regnum Poteftatis in omnia, ne An-^ TC f^ 
gelis quidemexclufis, five bonis, five malis : attamen cum certo re-tefotis u«s- 
ipeftu adEcdefiam, quatenus creaturis omnibus in commodum Eo.™^^^ 1 
defia? utitur. Mat xxviii. 18. Epb.1.20.21. 22. Phfl. ii.9-io.<aoiia* 
11. n.Utregaum Gratis, quod exercetur ia Ecclefia militante : 

R 3 cujus 



134 Exwdtatio X. 

cu jus cum extemafmna fpe&anda eft , confiftens in congregationc vifi- 

bilis coetus, per minifteriuni a Chrifto inftitutum, quo fenfu iili quoque 

in regno Chriiti funt* qui regi mentiuntur , & fraqdulenter fe ei fubji* 

ciunt Mat xiii. 47. & viii. 12. tum mterna, quaeeft myftica ac 

foiritualis iidelium fub Chrifto ut Domino ac capite fubordinatio, in ju- 

ftitia, & pace, & gaudio, per Spiritum Sandum. Rom. xi v. 17. 1 1 1. 

Ut regnum GlorU , quod exercetur circa Ecclefiam triumphantem in 

coelis: nunc quidem inchoate, quoad animas; Heb. xn. 33. poftea 

confummate, quoad integras perfonas. iCor. xv. {4. j?. 

LeSTtee, XXXIV. Regis officium tribus potiffimum partibus abfolvitun r. 

Popuium ' Ut jultas fandafque Lcges fubjettis fibi populis prafcribat. 1 1. Ut juxta 

Tufri C# * c * e £ es i^^populiim regat, gubernet, judiceL 111. Ut fuos adverfu* 

quofcunque^hoftes fortiter tueatur 9 ac defendat 

^^°- XXXV. Neque hic vel fibi, vcl fuis, unttus Domini deeft. Etenim 

Srcx 11 *" 1. Eo ipfo quia rex eft, Legiflator etiam populi fui eft. Luc 41. 46. 

chufiiw. j h # xi 1 1. 34. & xv. 17. Non novam legem promulgando quae Mo* 

faica fanctior fit, cuique uti perfediori promiflio vitae acternae fit addita : 

(nam , & Mofaica lex ab eodem Rege Chrifto , uti mox oftendemus , 

promulgata eft, & fan&itatem ad Divinae inftar compofitam , id eft * 

confummatiflimam, pofcit ; & nos aeternam vitam non exfoeclamus niB 

virtute iiliufdem legis , quatenus ei per Chriftum fatisfaoum eft) fed 

eandem legem inculcando , in novae vitae & gratitudinis normam. 

Mat xx 1 1 . 3 7. 3 8- 3 9> "• Secundum leges iftas populum, Jufte,San- 

fte, Sapienter, Clementer Regit ; Pf xlv. 7. totumque orbem habita- 

bilem aliquando judicaturus eft. Adt. xvn. 31. 111. Potenterluos 

Tuetur, ac, neauicquam adverfantibus inferorum portis , de omnibus 

hoftibus triumphare fecit. Michu v. 3. 4. Mat, xvi. 18. Joh. x. sg. 

aThef. iii. 3. Rom. vm. 37. 

Aiiomodo XXXVI. In Regni adminiftratione Verbi quoque & Spiritus lid 

^kimmi? op^ra Chriftus utitur * verum alio modo atque *xl*u quam in exercitio 

tur chriftus muneris Prophetici. Ibi enim verbo fuo aocet : ut npTX 7 r-rnon m 

&tione n te. &o3or '^ "djujtitiam* JoeL 1 1. 27. hicjubet: ut etokS rfwni 1**1* 

gni, atque Dux & qui pracepta dat nationibm. Jef. LV. 4. Ibi fpiritu fuo mentes #- 

incxcrcitio i, m i m t a d intelligendam veritatem ,': Lucxxiv. 45. hic corda fie&it^ om- 

Sophctici. nefque tam animi quam corporis facultates praeito efle facit adobedieo- 

tiam. Jer. xxxn. 39.40. 

chriftus * XXXVII. Negari iane non poteft, quin multo illuftrius fit regnuai 

fou rab 0quC ^hrifti fub Teftamento Novo, quam fub Veteri. Id adeo verum eft,ut 

t. v. Novi Teftamenti conditio propterea iwp**ix»< regnurn cmhrum paflim 

in Evangelio dicatur, & Prophete, de eo tempore vaticinantes , Jeba^ 

vam tunc regnum capejfere narrent Pfxxn : 2,9. xcvn : 1. xcix: 1. 

Attameix 



De Nomine ChriftL 135 

Attamen fab V. quoque T. Fiiiu* Dei Rex Ifraelisfirit Jud. vi 1 1. 23. 
Regemfepraeftitit 1. Quumin amplifBma populi panegyri e medio 
tonitruum acfulgetrorum igneam legem tulit : Aft. vi 1. 38. col, cum 
3j. PC lxviil 8. 9. coL cum Eph. 1 v. 8. Heb. xi 1. 26. 1 1. Qpum 
univerfamillam Hierarchiqm Seniorum, Sacerdotum, Pontificum infti. 
tuit, qui, in populo juxta praefcriptumRegum regundo,& gubernando, 
nil ninminiftri ac mandatarii Filii Dei fuerunt : de quibus idcirco exU 
mie verum eft quod Sapientia dicit ; Prov. vi 1 1. 1 5. Perme Heges re-' 
ffunt, Donmatores exercent juftitjmn 1 1 1 . Quum populum ex malis fuis 
tam frequenter eripuit, & adverfus quofcunque hoftes tam poteiiter tu- 
tatus eft. Jef lxii. i 9. Hac ratione FiUum Dei, uti Regem, Rex ipfe 
Davidadorat PC xliv. j. Tu ipfe es Hexmeus, Dem : pracipe omntmo- 
damfalutem JacobL 

XXXVin. At quantumvis illuftria haec videri poflint , non nifi te- * * di *w 

nues umbrae funt melioris regni , quod Oeconomiac Novi Teftamenti caxnwfl1 *- 

refervavit Dominus. Cujus primordia auidem Chrifto adhuc vivente 

deprehenfa funt; fed prsecipua gloria poit ejus ex mortuis fufcitationem 

demum demonftrata eft. Non obftante forma fervi/ in diebus carnis 

fae, RegiaeMajeftatisradiiemicuere. I. ln Nativitate, quam exercitus 

codefteslaeticelebraverunt; praedicantes natum ejfe Cbrifium Dominum. 

Luc. 11. 11. 13. & Magi e longinquo venerati funt, ea offerentes, 

quae Regi, aut ei qui plus quam Rex eft, debentur. Mat 1 1 - 1 . 2. U. 

6 Vita curfu. Ea fuae dignitatis indicia,familiaribus praefertim,exhibens, 

quibus compellerentur dicere, ut Nathanael : Tu es itle Tilim Dei : tu es 

tBe $gx Ifraelis. Joh. 1. 50. Ventisetiam, &proce!lis agitato mari, ea 

atadoritate iniperans, ut qui videbant, in ftuporem dati , exclamarent : 

qualis eft iUe quod venti quoque, & mare 9 aufcultent ei ! Mat VIII. 27. Sed 

tunc maxime pro Rege fe geflit, quando afinae infidens Hierofolymam 

profitifcebatur, plurima turba comitante , & acclamante : Hofama Filfo 

David, BenediSusquivenitinnomine Dotnini: ut itafidem abfolveret vati- 

cinii, quod apud Zachariam exftat Mat. xxr. 8* 9- III. In maxbna 

Mrijfitnarum perpeffi&num bumilHate, quando Regem fe effe profeffus eft 

Mat xxvi. 64. Joh. xviii. 3 6. 37. Et pro Rege agnitus, non a 

Iatrone modo, Luc. xxi 1 1. 42. fed & a Pilato, quamvis aliud agente. 

Joh. xix. 19. 

XXXIX. Sed luculentiora omnia fuere pofl: Chrifti ex mortuis re- urmtiitM 
forredionem & afcenfionem m coelos. Aft. n, 36. Ubi itenim oc- j£* c jjj^ 
currunt quatuor magnse periodi. L In colleftione Ecclefiae ex Jucjaeis ££££, m 
&Gentibus per praeconium Evangelii Regni. Pfcx. 1.2. Cuicotyjun*. 
ftafuit deftruftio Politiae & Hierarchiae Judaicae, ad eredionem regni 
libertatis. Huc refer Mat xvi. 28. &xxvi. 64. Adventus in nube 

iymbolum 



1 



*$6 Exerritatio X: 

fymbolum eft potentis & repentini in terra judictL Gonffer fe£ xix i. \ 
II. In fubjectione Regnorum mundi per Conftantinum Magnuni. Tunc . 
audita eft vox ea magna in codis dicens : KmcfaSta eftfalm, ££ potentia, 
& regnstm Dei noftri y &foteftat Cbrifti ejm 8cc : Ap. 51 1. 10. IIL In de«- 
ftruftione Regni Anti-Chrifti & Seftise, au* inehoata per Reformatio- 
nem, Ap. xiv. 7. &feq. confummabitur ftatuto tempore. Ap. xix. 1. . 
IV. In gentis Judaicae converfione , & , quae eum comitabitur, totius : 
Ecclefiae gloria. Rom. xi if. Je£ ux. 19. lx. 1. Qpaeomnia finient 
in gloriofiun Chrifti apparitionem ad upiveriale Judicium. Mat: 
xxv: 31. 
aepmm XL. Regnmn Chrifti, illiusqiie gloriam , arternam fore frequenter 
Mx^m Scxipturaauerit P£ xlv. 7. 1 Chr. xxn. 10. coll cum Luc. 1. 32. 33. 
cft. Dan. 11. 44. & vii. 14. Nequefieripeteftutfitaliter. SienimRe- , 

gnum aliquod fiilem habeat, vel ex eo id procedit, quia ipfe Rex mori- 
tur vel quia hoftes eum regno privant, vel quia fubditi per rebeUionem 
fe ejus imperiokfubducunt, velquia ipfe fe Regno abdicat At nihil 
horuniin Chrifto eft. 

XLI. Non primum. Nam femel mortuus ad gloriofi hujus Regni 
impetrationemv vivit in aeternum ad illius non abrumpendam poflemo* . 
nem. Rom. vi. 9. 10. Ap. 1. 18. Non dterttm. Namomnes hoftw 
jam morte ipfius vi&i triumphatique, volentes nolentes fera colja jugo 
fubdere didicerunt Joh. xvi. 33. Heb. 1 1. 14. C&Li 1. 1 f .Et fi quid forta£- « 
fe hic reftet, id omne Pater fibi fumfit, ipfo interim fecure ad dexteram 
illius quiefcente. P£ cx. 1. Non tertimt. Nam fubditi ipfius fontgens 
jufta, confervans omnemfiJem. Jef. cxvi. 2. Ipfe imperium in corda vo- . 
luntatefque habet, eamque fui reverentiam animo indit, ut non recedant , 
afe. ler. xxxi 1. 40. Si qui defcifcant, ii ex fidis fubditisnunquam fiiere. . 
1 Joh. 1 1. 19. & tamen velinvitis iis dominabitur, regens eos vhrgafems 
& tamquam vafa fiSHlia conterens. Ap. II. 27. Non denique qtnsrttmu . 
Nam neque decreto numinis, neque promiflioni Patris, nequepnedidio» . 
ni Scripturarum, neque frudui meritorum fuorum, propriaeve dignitati, . 
tam care acquifitae , cui eleftorum gloria ar&iffimo nexu junfta eft , 
detraftum cjuicquam volet 
Atu«c« XLII. DifEmiilandum tamen non eft, exftare nonnulla apud Paulum 
te&lm' QU* eo nos ducere videntur, quafi aKquando abdicaturus fe regno 
haWbit. & Chriftus fit: imprimis 1 Cor xv. 24.-28. Qui difficilisTane locus elfc in 
trtdct*r«- q UQ iiiuflj^do, & cum antediftis conciliando, plurimorum infumta 
eftopera. Nos quoque aliquid conemur : ea methodo, ut primo expo* 
namus quid de aeterna Regis Chrifti , & regni illius gloria ^AWif- 
fit, cui idcirco nequaquam hic Paulus obloquatur : dein , quo tamen 
fenfu Paulus dicat, finem fore>&regnum Deo ac Patri tradendum efie^ ~ 

Fihum 



De Nomine CJhriftL 157 

filium ipfom fubjechim iri ei qui fabjecit ipfi omnia 3 ut non tam Me- 
diator, quam Deus ipfe immediate, omnia fit in omnibus. 

Xf JIL Certum eft. I. Regnum Chrifli Divinum, Eflentiale, Natu- 
rale, aeteraum effe. Dan. 1 v. 34. II. Humanam Chrifti naturam fenv 
perperfonaUterunitamforecumDivinitate, eoque nomine gavifuram 
effe gloria quae creaturarum omnium gloriam longiflimo intervallo fu- 
peret Nam&ilkquoqueprofuaparteconforseftnominis illius fu- 
praomnenomen, quod, in pramium antecedaneae humiliationis, Me- 
diatori ix*p*«f • e«#v. PhiL 11. 2. HL Chriitum femper fore caput, 
id eft longe nobiliflimum membrum Ecclefiae,& ut taie ab Ecclefia agnof. 
cendum, venerandum, celebrandum. Rom. vru. 29, IV. Regnunt 
ipfum Mediatorium aeternum fore quod ad effeftus fuos gloriofos, tam 
ia capite quamin membris. Quales funt, in Chrifto, DivinaeMajefta- 
tis enulgentia in perfona %*»*!**• luculentaflime fplendens, cui nihil un- 
quam decedet ; in ele&is, piena libertas,fubjugatio omnium hoftium » 
totalis abolitio peccati, quoad reatum, dominium, reliquias, omnemque 
moleftam ejus iequelam, & gaudium ineftabile ex intima communione 
Dei refultans. Quae in aeternum agnofcentur & celebrabuntur , ut be- 
neficia Regis Chrifti, & emanantia ex inhabitatione Spkitus ilHus qui 
nunquam non Chrifti Spiritus eft. GaL iv, 6. Atque eatenus aeter- 
num eft Regnum Chrifti, tantumque abeft ut iis rebus Paulus hic oblo* 
quatur, ut e contra ipfe eas copiofe docuerit 

XLTV. Attamen inficiandum non eft, poft noviffimi judicii diem f 
akam planeRegis Chrifti, acRegni Mediatorii, rationemfore.Etenim L 
Tunc ceflabit Oeconomica Regni iftios gubernatio, qualis nunc eft, per 
minifterium Eccleiiafticum, & Auftoritatem Civilem tuendae Ecclefiac 
infervietfteni, quum ut mane fuflulerit omne hnperium> & onmem auBcrita* 
tem&petejfotan. 1 Cor. xv, 24. IL Totiusmuneris fui Mediatorii, ut 
perfediflime confununati, nonin iis modo quae ad fclutem impetran- 
dam, fed & eandem univerfe Ecclefiaeperfede appttcandam, pertinent # 
rationem Deo Patri, poft noviflimum judicium , Chriftus reddet, 
flftenseiEcclefiamfuamplanegloriofam, fine ruga aut maculaulio- 
yefimilidefe&u. Quod indicio eft, nullafe parte mandato muneri 
defoifle. Et huc referri poteft quod dicitur , Tradet fygnum, id eft * 
Eccieiiam confummatam , Deo ac Patri. TSL Ea ratione reddita», 
ipla&Deitas, fine interventu Mediatoris, cujus, fublato planepeo 
cato cum omnibus reliquiis & confequentiis , nullus ampiius ufus 
efle videtar , immediate cum beatis communicabit ; eodem ferme 
modo quo fe communicat cum Angelis : hoc folum difcrimine . 
cuod beati hanc itamediatam Divinitatis communicationem 
Chrifti meritis aeteraum fe ddbere grati profitebuntur. Et hoc" 
Symb.Apofl. S eft 



1 

i 



138 Excrdtado X. --— 

eft quod dititqr, ut Deutfit onmi^in otrmihu. v. 2g. IV. Tum efcfam Chri- 
ftus quoad humanam naturam, fine ulla muneris Mediatorii ftradidfte, 
Deo fubje&ns erit, ficut unus exfratribus, in omnimoda gloria, & qui- 
dem excellentiflima,fine uila illius glorise imminutione qua nunc fruitur. 
Sicuti Filius afiquis Regis, qui a Patre, cum fumma poteftate, ad rebelles 
domandos, civefque a tyrannica quorundam ufurpatione vindicandos, 
miffus, ad lubitum Patris omnibus felkiter pera&is, laboriofoque iuipe- 
rio, cujusndlusnuncamplius ufuseft, deranftus, inhonefto, otio, au- 
laequae RegW delitiis, fecure vivit Atque hoc iis verbis innui videtur: 
Foftquam verofubjeiia elfuetint omnia 9 tunc & ipfe Filiuffubjicietur ei quifub* 
jecit ipfi omma. V. Atque haftenus Regni Mediatorii, cujus fiinctio im* 
perfe&ionem aliquam m Ecclefia fupponit , finu erit. v. 24. Qui finis 
adeo non'cum dedecore Chrifti Regis conjun&useft, ut contra ad glo- 
riam ipfius feciat Juxta idquod dicitnr: 1 Cor. xiii. 10. Quum 
venerit perfeBum , tunc quod ex parte eft abalcbitur, Finis ejufinodi eft 

Did bm XLV- Magna certe Dei & Potentia, & Sapientfa , & Bonitas eft, 
w^^T* quod, tribushifce Chriiti muneribus ; oranibt^ defedtibus illis qui mife- 
^itatio no- ros nos reddunt, fuccurratNam ignorantiae & coecitati noftrae medetur, 
chrjsti quaPropheta,reatum peccatorum noftrorum expiat, qua Sacerdos ; 
td confoia. Potentiam fuam ininfirmitate noftra confummat, qua Rex. Qpa Fro* 
mnTii^ P^ eta > ^ am fe^tis monftrati qua Sacerdos, Salutis jus impetrat; c|ua 
^n°fkdat. Rex, Salutem ipfam donat Qua Propheta , intelledum rerum Spirt» 
s ^ fum tual* 11111 Spirituali cognitione exornat ; qua Sacerdos, ab omni eos im- 
ttfsttc^^ 11 " munditje Spiritus & carnis emaculat; quaRex, voluntates ad fiii ob- 
*<fe «»- fcquium fle&it 

XLVI. Beatos ergo tanto DOCTORE fedulos Difdpulos ! qui ma~ 
ximas, admirabiliffimas, falutiferas veritates, m quas cupiunt Angeli intrv* 
Jfcicere 1 Pet 1. 12. eos condocefecit : idque tanta perfpkuitate ■, ut fa- 
fientiam afferat imperito> P£ xiv. 1. g. & comitate ac fuavitate propemodunt 
ihcredibili. P£ xlv. 3. quam non fponfa folum merum amorem fpi- 
rantibus verbis depncdicat : Cant v. 1 6. fed & carnales homines , ipfi* 
que hoftes, fuo modo agnofcunt # Luciv.22. Nequeextrinfecustan- 
tum auribus oculifque fublimia haecmyfteria proponit , fed & intus dat 
Spiritum (Sapienti* & revelatiams per agmtionemfui^ Eph. 1. 17. novam C0&- 
leftemque mentem alumnis fiiis impertit, itaut res Divinas coeleftefque 
ip nativa iplarum idea cernant, & veritatem cognofcant ficuti efi vcri- 
t(u in fcfoEph. iv. 21. ipfique adeo mentem Cbrifts babeant. t Cor. ir. 
16. Et quae omnium fuaviffima atque efficaciflima docendi ratio eft # 
^on videndasmodo, fed & gufianJa* experiundafque veritates (uas fii- 
premus hic Magifter exhibct P£ zxxiv. s* Noo novit duntaxat, 

no^ 



De Nomine Chrifti. 139 

qon credit folum, fed Sc guftat ac fentit quandoque genuinus Chriftt difc 
cipulus, quidfitremiffio peccatorum, &privilegium adoprionis, & fe- 
muiare Dei commercium, & Spiritus pe&ori inhabitantisgratia, & amor 
Dei effufus in corde, &manna abfconditum, & fuaviflima Jefu ofcula, 
arrhabo deniaue & pignus confummatx felicitatis. Introducit fe&ato* 
res fuos blanaiflimushic Doftor in fcholam, uti in locum convivii, & 
cmedite, inqtlit, amici 9 bibite & inebriammi, di/etiK. CanL V. I. ataue tttl 
fiore nonLiberi Patris, fed Liberatoris Jefu, tiberaUter afperfi, mukoda- 
riores ad coeleftia contemplanda oculos aquirunt, quam Jonathan olim 
poftquam de favo meUis guftaverat i S&m. xiv. 30. veriffimeergo^ 
utiomnia, id quoqueSupremaSapientiadixit; Prov. yiii. 34. 3f. 36. 
Beatm bomo, aui aufcultat mibi &c. 

XLVII. Beatos etiam tanto PONTMCE moeftos peccatores i qui & 
mifericorSy &fidelis eftmiis omnibm qua apud Deum agendafunt : Heb. 11.17. 
umcaque oblatione inperpetuum confummauiteos quifanSificantur. Heb.X. 14. 
Ita quidem, ut reatii omni peccatorum noftrorum expiato, nutta in nobis 
maemnatio remanferit ; Rom. vi 1 1. 1. adeoque libertatefn habeamm ingri» 
dicndi facrarium perfanguinem Jefu,ea via auam dedicavit nobis recentem & vi- 
vam, fer velum, boc efi, per carnemfuam. Heb^X- 19. aa Accedit qiiod 
Ponrifex ifte miadmuSfpurificatione peccatorum noftrorum per fe ipfum faSta^ 
fedeat addextram Majefiatis Dei inlocis excclfiflhnis, Hebr. I. 3. ibique con- 
tiniio pro nobisintercedat Rom. vi 1 1. 34. Noftra quidem preces 
tam fhgidae fepe funt ae languidae, ut vixipfi eas audiamus,nedumut ad 
aures Domini exercituumpervenifle in animum inducere audeamus,nifi 
fortaflis ad vindidam non fatisreverenter habitae Majeftatis fuae. Quanto 
ergo folatio eft, quodPontificemhabeamus,Deoproximum, auijugiter 
pro nobis interpellat, & nunquam non a Patre exauditur. Jon. xi . 42. 
qui preces noftras aureo fuo thuribulo indens, una eas cum fuo fuffitu , 
foperaltare aureum, quod ante thronum eft, offert Ap v vi 1 1. 3. ut in 
oaorem bonsfe fragrantise Domino fint vid. Hebr. iv, 14. 15. itf. Id 
dum facit, fieri non poteft quin fimul nos ampliflimis fuaviflimifque be- 
nedidionibus fiiis fexhilaret aclocupletet: fic ut venientes cantemm in ex- 
edfo SiontSy ^ff confiuamm ad bonitatem Jebova, fitque anima wftrafimilu horto 
hriguo, &c : Jer. xxxi. 12. 13. 14. 

XLVIII. Beatos denique tanto REGE fideles fubditos \ Cujus & Le- 
ges omncs juftae, fan&e, oonae funt, & exhilarantes animum. Pf x 1 x. 
9. & tota Kegiminis ratio plena juftitiae, Sapientiae, Moderationis ; & Ti*- 
tela omnipoten^ adeo ut nemini fas fit faorufti quenquam nudo affcere^ 
mttcorrsempenhttin^mmteSanSiratkfua. Jef XI. $. 

XLIX. Caeterumquibustantacfob Chriffo btetitudihis corifort^ 
cffelubet,eo8oportettommetiamChriftumquantus eft, in omnibus 

S a officiis 



140 Excrcitatia XL 

officnsfats,fidcredpere. Nequeemmeft utinpartesfeaniqneat t 
Cor. i. 1 3. Aut totus poffidetur, aut totus amktitun Quibus volupc 
non efteum pro Propheta agnofcere, cujus fe difciphnat dedant^ ac pro 
Rege, cujus obfequantur voluntati^ fruftra eos ac tcmere tn ipfo ut in Sa* 
cerdote gloriari certum eft Non expiat cujufquam peccata, qua Sacer- 
dos, nifi quem finud inftruit,qua Propheta, & ad nutum &utn gubernat, 
qua Rex. Eofdem Difcipulos, & Clientes, & Suhditos habeL 

EXERCITA.TIOXL 

DE 

NOMINE CHRISTIANORUM 

B R E V I A R I U M; 

1. 2* }. 4» AChrifio Chrifiiani Jtcuntur p quiantiquitm Difcipuli. S T Q**J 
nmnifi dtdkatis Ckntismprtnutiu faSumefi. 6. Etquidemprhnitm Antio- 

'. chU y incivitate Gentiii, qtauc mhmca prifca Ecctefia. 7» Mate hoc nomme 
Antiocbena Ecetefiacutcrisfepratulit. %. PeJJimeque ad Petri, tanquam An~ 

A tiochcn* Ecclefia Fundatoris ac Patriarcha^ pra&unentiam boc torquet Baro* 
vim. 9. 10. Chrifiiani nomen quam centemtttmexofwnque Gentitibm*tam gto» 
tiofumfidelihm fuit. 11» Nomen Chrifiiani maxima qu*w comple6titun 1 2~ 
Primo quidem omnemfermefidelium *&» ad Chriftmn. 13. 14. Deinde 
etiam participatkmm unSionis ChrifiL I $. Qua un&io &fummam iis utili- 
tatem adfert. 16. Et gaudium Utijftmunu 17. \%. Et gioriofam denique 
tatefediffundentisodorisfragrantiam. 19*20. Tertio Chrijtiani norntn com- 
tnssnionem atiquam officiorum Chrifii infert. 21. Quoad Propbetiam extraor^ 
Jinarium aliquid prbnitrva Ecclefia contigit. 22. Ordinaria ChriJHano- 
rumProphetid, partim in difcendi 9 partimin docendi modo confifiit* 23. Nan$ 
emnes immediatea Deo edoSifunt. 24. Etfantitiariter quandoque ad rerum 
emlefiiumamtemplationemaSnittuntur. z^.Eft etiam ubi vifiones iis cbtin~ 
gunt ad antiquas pr&pheticas aliquatemu accedentes. 26. Ea autem qssds didice* 
%mty docent. 27. Ore. 2g. Vita. 29. Morte. 30. Sacerdotium Chrifiiavo^ 
tumfiirituale efi* $i.Etineo c&nfjjtit y ut Deo proximi fint r ac faiwliariter 
udessmaccedant. 32. Tumetiam utfiirituales hofiias offerant. 33. Demquer 
ett in cuttu&vinoajjiduifittt. 34. ChriJHani queque ttges funt. 3f- Qui- 
hus inefi generofut ammus. 36. 37. Cum amplijjimo imperh. 38. Opihur 
Mggiis. 39. Et Majeftate venerahUi. 40. Conctuditur m qui Chrifiiani nssn* 
eupari mmt % eo ipfe adtnaximaquaque ohligarL 



fite Nominc Chriftianorum* 141 

l j* CHRISTO, Magiftro , Domino, Sponfb, Capite, Fi-AChtn» 
/m deles omnes CHIUSTIANI dicimnr; uti unftionis ipfius,^^ 
/ M ita & nomints p&rtiapes. qai^tiqu^ 

■*- -** EL Originem nujus aenominatronfs, quae ter omnino in*». D ** 
Sacmfiterisoccurrit,A6txxvi.2g. 1 Pet iv. 16. primamque illius* 
hiftoriam, reperire eft A&.XI. 2& FaBumqne eft utannum totum congre-* 
tfcrmtmm Ecctefia* docerentqueturbammultam , & DISCIPULI NOMINA- 
HENTUi\ PBJMUM ANTIOCHIjB CHHISTIANL Ubi & antiquiGxn^ 
pliciorifque nemmu cam recenti acfignificantiore commutatio, Sctempus 
quando, & locus ubi ea permutatio fa&a fit, diftin&im edifleruntur. 

IH. AntiouitusfideIesI>y^/rfidicebantur, velabfolute, vel Difcipuli 
Jknam. Act. xi. 1. Id enim Chriftus Apoftolis in mandatis dederat 
ut in di&ipulatum fuum, verbi praeconio, gentes omnes cogerent Mafc 
xxviii. 19- M*&mv«*Ti mmr r^ ft*. Eoque univerfum Evangelii Mi- 
Difterium comparatum erat, uti mortales ex DH&pulis hominum , five 
TudaicaeilliforentfiveGentaitiiaB W«*&f Doftores, efcDifcipulis va- 
ferrimi feduttoris Satanae, ex Difcipulis vefanarum cupiditatum, quae ni- 
Madmodum bontauribus animifqueinftillant, Difcipulos Dei Chrifti- 
rae ejus faceret, Sapientiae verse, coeleftis, Divinse, ftudiofos atque can- > . 
mtatos. Cui quifeduk) operantur, iis Difcipulorum nomen, quod & 
diUgentiae, & modeflfe indigitamentum eft, eximie competit Eoque 
pafto commonefiebant fideles, &ut Divina Oracula diligenter fcruta- 
rentur, & abunius Magiftri ore fubmifiependerent, & , quantumlibet 
profecerint, in difcentium tamen fe fubfeUiiscoIlocatos efle femper me- 
mineriut* 

IV. CaeterumficutiPhffofophoramfe&atora^ 
Qoribus denominari folent; ita etiam convehiens vifumeft Spiritui San» 
&o ut ChriftiDifcipuIi abipfo Cbriftiani impofterum vocitarentur. Ne~ 
mo enimdignior eft hoemarximo Prophetarum, ex quo omnu familia in 
xedk £f in ferra nominetur. Eph. 1 1 1. 1 j. Et Pfatonias, & Ariftotelids, 
& Gamalielis Hebrari afleclis, gforiofum pppido eft, veteri ftudia fe- 
■' ftaque abdicatis, nomen fuum Chrifto dare, oc a Chrifto viciffim acd- 
pere. Nam yth eft Do8or 9 fieu* ipfe ? Job. xxxvi : 22. Tertullianus 
m Apologet. Cap. II K Qujd novi % fi aHqua Difciplma de Magifiro cognomen- 
tumfeHatoribus fuu inducit ? narme Pbilofopbi de Au&oribus Juu nuncupantur 
tlatomci, Bpicurei, Pytbagerici ? Etiam a4ock conventicutorum & ftationum 
Juarumhoiciy Academici ?neque medici abErafifirato 9 & Gramntatici ab Ari* 
ftarcbo, Coci etiamab Aptckrr ^^ 

* V. Uri in omnibns, ita in tempcre etiam ac loco hu|us l*.fu&i*Ue ^Wff?-2S^dS! 
bilem atque adorandam fcfe nobis exhibet fummf nummfeprovidentiit» Gcntmim 
Nau* tom.deiiMJ»Chjdflianorum ntfmen fidelibus datumeft, ooftquam J^j^ 



r$2 Exerdtatio XI. ' 

Gentilium primitiae, in cornelio, illiufque famffia, dedtcate erant, & 
Ecclefiae conltabat 9 Deum etiam gentibus dedijfe refipifcentiam ad vitam. 
A& xi. 1 8- poftquam multus numerus Graecorum, fide Cypriis & Cyre- 
nenfibus, quiDominumJefumiis evangelizaverant, habita, converfus 
eflet ad Dominum. ver£ 20. ai. poftquam denique Paulus ac Barnabas 
turbam multam, Gentilium imprimis, annum integram docuiflent: nc 
quicquam de fupercilio fibi fumeret Judaeorum natio, fifibiprimum 9 
eove tempore quo verbiun vitae anguftis gentis fuge finibus terrainaba* 
tur, auguftum hoc Chriftianorum nomen conceflum effet Nunc Gerit 
tibus primum datum eft, vel faltem Ecclefiae ex paucioribus Judads pkw 
ribusque Gentilibus mixtae, idque in civitate Gentili, ut liquidum eflet 
univerfis, Deum mn refficere adpcrfonam, fed in quavis gente acceftum ei tjji 
quemvis qui essm timeat : aft. X. 34. 3f. neqstein Chrifio Jefu circstmcifianem 
quicquam valere % aut praputium^fed novam creaturam. GaL -VI. 1 J. 
^iSuw* **• DeAntiochiaautempluraobfervandafunt I. Fuiffe eam rivita- 
jutiochi* tem Gentilem, ne fcilicetHierofolyma de iiluftri Chriftianorum nomi- 
^«riiL^u ^ 9 ua ** ^ s P rimum civibus dato, fuperbiret II. Fuifle Metropolim 
qMinimitt Syriae, fedemque primariam terribiUs iftius Antiochi , qui in Veterem 
Fj**** Eccleliam nefandis ftragibus graflans, ilfiustemporisAntichriftus, ma* 
*k^ gnique Antichrifti praecurfor ac typus erat Ita Chriftus Jefus in eadem 
yrbe trophaea fua erexit , ubi Satanae hoftifque fui thronus erat : atquc 
inderegniacpopulifuinomen exirejuffit, quapatetorbis, extraanni 
{blifque vias, unde diriflima quondam popuii fui perfecutio, &fanduarii 
fiii profanatio exortaeft. III. FuiiTeeo tempore civitatem maximam 
potentiflimamque totius Afiae, uti Alexandria Africae, Roma Europae : 
non modo ut urbis fplendor magnificentiam aliquam huic ;»?*&**■<* 
daret, fed praecipue ut inde velocius majorique compendio per orbent 
(nckrefcerct 
SllSl^Aii- VIL Temeretamen hinc coflegit Antiochena Ecclefia, primas fihi 
tiochcna ec- prae caeteris deberi : quod olim illi aQiryfoftomo exprobratum eft, Ho* 

Jufc mw* m **' VI I- in ^k *** * te A 11 ^ 00 * 161108 aUoquitur : Vos autem , fi quidm 
J£ afiquod de bonore certamen oriatur ; amni ambitione contenditu ut vel uxuverfy 

torafideatis orbi, iUo fcilicet vobis proUtriQ blandientes , quud bac prima civitaf 
pdelibm CbriJHanorum nomen impofkiu V erum enim vef p penjitiofa ifla Eo- 
cltfiarum ambitio eft Omnes in Chrifto p^res funt, wtt*?» >*&*m «4«», 
fbrores in eadem familia: neque externa tivitatym pempa, vel wh 
roeri ampjitudine , vel temporis antiquitate , v^lbenefidp alkjuo fuv» 
gulari, alteri adverfus alteram gloriari, fefeve extctflere fas pft Aiias 
Rierofolymitana caeteris immenfum indubicanteft^et, qnatnQOi n\pdo 
omnes in univerfum Apoftolos, fed ipfum Pomwum, JJodorejlv Ftn^ 
datoremque habuit, &|n<^ conge^pjgi^ 
qu« mx$p& m Evangelio uupem^ VHL 



De Nominc Chriftianorum. 143 

\nH. Fruftra etiani ad Petri praeeminentiam trahitBaronius, qnod in peffimeqa* 
Antiochena Ecdefia, quamfetri fedem, quamque a Petro ere&am fun- u Pctrl ' 
datamque jadat, felidffimutn Chriftianorum nomen inchoatum fit om- ^od^ 
nia enim haec de Petro, prartef, imo contra Scripturam, afferuntur. Fal- ««ciefi* 
fom eft, Petrum Eccfcfiam Antiochenam erexifle aut fundaflfe. Primi Jf £*£. 
Evangelium ibi pradicarunt Difcipuli Hierofolymitani qui difperfi erant cfa», p««- 
pcrfecutione brta bbStephanum : deiri Cjrprii quidam & Cyrenenfes : {^twqw* 
poftmodum Barnabas, communi confenfu Hierofolymis eo nne mifliis : &«*»•. 
& denique cum eo Paulus, acceriitus Tarfo. Aft. xi. 19. 2 j. De Petto 
i Jt n*. Quae tam evidentis veritatis funt, ut vel invito Baronio hanc ex- 
torferintconfeflionem, non efleaPetro Evangelium Antiochiae primi- 
taspnedicatum. Annal. T.i.f. 272. juxta Editio : Antverp. An. i€iz. 
Quid autem eft Ecclefiam fandare & erigere, nifi per praedicationeni 
Evangelii fundamentum illud ponere quod unicum eft, nempe Chriftus, 
cique fi(ktefuperftruere,utfintdomiciliumDei per Spiritum; 1 Cor. 
iti. 10. ri. Eph. 1 1. 20. 21. 22. Sed haec non faciunt ad grandita- 
tem Pontificiam. Aliud in animo habuit Annalium Pater. Actipiendum 
$ inquit, fic a Petro fundatam dici Ecckfiam Antiochenam, quodfcilicet iUi a 
tetrofr*cifuadignitas fit coUata, ut Orientalium maxima diceretur^ £•? effet : 
biccndumque, Petrum frimum ereocijfe, feu inftituijfe fedetp Patriarchalem An- 
thcbenam. Adquodagmdum-^nuUaprofe&o incubuitnecejptas ut?etrmabie* 
tit Antiochiam, cum ubicunque ageret^ idfua, quafoUebat 9 au&oritate fraftare 
potucrit. Sed cur id ita dicendum, atxipiendum, credendum eft, Baroni ? 
Qua Scriptura tefte ? ubi Spiritus S. fundationefti aut ereftfonem 
Ecclefiae memorans intelligit conftitutionem fedis Patriarchalis? Quis 
Lucas , aut ii quem alium nofti Aduum Apoftolicorum Scriptorem •£- 
f»W« , i$tl*tff> Petrum utPatriarcham Antiochiae fedifle idoneis argo* 
mentis addicit? Non conveniunt haec cum fimplicitate Ecclefiae Apo- 
ftolicae. Longiflime abfimt a phrafi Sacro-Sanfti Sp. Repugnant Hifto- 
rfeSacrae- Orta enim Antiochiae contentione de cerenioniis, non re- 
curritur adPetrum ut interpofita audoritatefuapatriarchali litemdi- / 

itmat, quod tamen fieri debumet : fed ad totum Apoftolorum coflegium 
les refertur, cujus confultum per dele&us Antiochiam mittitur , nulla 
Patriarchae mentione. Aft. xv: Mifla erga fida hac Antiochenae pc- 
defiae per Petri fedem eminentia, fiifficiat nobis fcire, eam aDeo efeflam 
feifle quaefidelibusprimo Chriftianorum nomen daret cfciUHiai 

IX. Nomen quam contemptum exofumque Gentflibus, tam gra-q^Tco^ 
tam, charum, gloriofumque Fidelibus. Gentflibus Chriftiani eranttcmtnm 
idfmru ibJfiifs; fi cui exiistunicaadpomnamfeculi non candcretG^g^ 
fflud de trivio paflim inclamabatur : Impofior & Gracus efi : folumnomeri t»m gioriJ^ 
ad crimcnfuflSciebat, AdtoiUrum^uctlaufis ooduin odim timimtmgebatur, ^j^ k 



144 Exercitatio XL 

ut bonum (dicui tefihmmium ferentes, tubmfcerent nominis exppobratifaent. B*~ 
nm Vir Cajus Sejw* fei tantum quod Chrijtianus. Item alim: Ego Lucium f*. 
fientem virum repente faBum Chrijtianum> fupple, miror, Veldefero, aut 
aliquid fimile. Tertullia; Apol: Cap. nu & Jujiinus ApoL p. if& 
i<p iftS 9 rt ivp** *s o*yx» **f£durt. Iterumque p. 144. t*>" p**p8* it 
i,.U* rS xt«s. Plane ficuti Dominus pncdixerat Mat xxiv. 9- Quod 
fille profequitur Eufeb. Demonjh. Evan. Lib. 111. Cap. v. p. 77. Edit. 
Stepk An> 1 f 4? . Non inceftus, non parricidii, non veneficii fcelera atro- 
ciori poena vindicanda cenfebantur, quam nudum Chriftianifmi nomen, 
non crimine aliquo, ut Tacitt* ait, Annal. xv. fed odio generis humani 
convi&um. Non fufficiebant fueta tormentoruin aut mortium inftru- 
menta, non unci, non laminae, non gomphi, non equulei, non cruces , 
non metalla, non beftiqe, non vifa pridem vivicomburiorum exempla. 
Nova conquirenda erant expiando nominis hujus crimini. Jufto nu* 
manius videbatur, Chriftianos homines ad ftipidem dimidii aifis, vel afle? 
ris, devin&os , farmentorum ambitu exuri, idque tam frequenter , nt 
Sarmentitiorum & Semaxiorum exinde nomen haereret : ignota prifos 
feveritas exigebat, ut ubi dies defeciflet in ufum nodurni luminis flam- 
marentur, teda, papyro, & cera, tunicaque alimentis ignium illita atque 
intexta circumveftiti, ftipite interim, qui in os emergat, per medios ho- 
mines adado. Videatur Catyifm Ad annum lxiv. ubi Neroniani hujus 
fupliciimodus graphice depingitur. Etauis amdacruciatuummortium^ 
que genera enumeret, virgarum, trochlearum, furcarum, rotarum,pon* 
derum, fartaginum, ollarum ferventium, Cyphonifmi, & Scaphifhii, 
de quibus in Martyrologio HgmanoBaroniut: eorumque tormentorum quae 
Eufebim lib. V. cap. 1. & lib. vill. cap. VI 1. & IX. & XI. & hJb t 
vi. cap. xxxix alibique , pafliin, memorat? Adtam immanem fe^ 
vitiam laflandam fatis erat piaculi in innocuo Chriftiani nomine : fineuiU 
teriori vel indicio vel judick) : auod Juftinus, Athenagoras , Clemcns 
Alexandrinus ,• Tertullianus , Hieronymus, Auguftinus, aliique, non 
minus vere quam libere concjueftifunt/ 

X. Ufque tamen adeo invilo Chriftianortim nomine exfultarunt fide* 
les, ut ne nulle quidem mortibus permutatum illud vellent ; fed, vel ro- 
gati, vel fponte etiam, fe Chriftianos efle, non feterentur modo, fed ja- 
ctarent : etiam tum quum minus oportuna profeflio illa videri poterat» 
Chriflianifmi rei , gaudebant : accufatio votum erat , poena felicitas. 
Denotatigloriabantur: accufatinondefendebant: damnati agebant gra- 
tias. Et dum vel ungulae fbdiebant , velcruces fufpendebant , vel 
ignes lambebant , vel gladii guttura detruncabant, vel Beftiae infdie- 
bant,obfirmato animo hflarique fecie Chriftianos fe efle gloriabantur.Saa* 
ftus Lucianus, apud Chryfoftomunv interrogatus, *-«* u wr^ * 



De Nomine Chrifiianoram. *4f 

qgfr iwxfrm faytf Zn xz***** uw. Qua ex patria ortus es ? Chriftianus funf^ 
iU Quam artem profiteris ? Chrifiianus funu Quibus majoribus ? Ule ver$ 
donmia dicebat , Chriftianus futn. 

XI. Neque mirumj>rofedo eft tanti fideles hoc Chriftiani nomen fe- Komor 
dfle ; quippe quod omnem ferme ipforum ad Chriftum r*fV», & com- ^^** 1 
municationem myfticae undionis , & participationem officiorum com- ^JS ca». 
toleftitur, &adcontemtum fecuU, aufufque humanis majores, profeffbres &&*** 
fiios obligat De quibus fingulis enucleatius nunc nobis eft agendum. 

XII. Nihil ufitatius efle quam ut Difcipuli a Magiftro denominentur, «t jrimo 
fapra vidimus. Sed & fervis ia Oriente Dominorum nomina aut notas 2!^ fe^* 
frontibus inuftas fuifle, alibi docuimus. Non femel ad hunc moremin fideihim 
myftica Apocalypfi alluditur. Cap. vi i. 3. dicit Angelus: ne Udite ter- ^f^. 
ram — quoufque obfignaverimus fervos Dei noflri infrontibus fuis. Adde Cap. faa. 

xi 1 1. 1 6. Ipfeque Dominus Jefus de fuis finiiliter : Cap : 1 1 r. oa+ 
Infcribam ei nomen Dei mei, & nomen civitatu Dei tnei> id efl nova Hierufalem t 
ytdt defcendit e Cielo a Deo tneo , &f nomen meum novutn. Hoc eft t 
lpfo fe&o , & communicatione ampliflimae mercedis, oftendam, me 
eumpro fideli Patrismei fervo, & Spiritualis Ecclefiae cive, meoque pe- 
culio, ac mSlJlO , **v*m™ , agnofcere. Tum etiam Uxorem a Marit$ 
nuncupari non recentior folum confuetudo fert , fed & antiquiflimutn 
ac primaevum inftitutum jubet Vocabitur vira eo quod ex viro defum* 
ta efl. Gen* 11.23. Denfque ea Capitis cft ac menibrorum unio, ut no* 
minisquoaueunitate merito|includatur. Omnesitaquehas *■**«* acrela* 
tiones fideiium ad Chriftum unicum Chriftianorum nomen feliciter ex- 
ponit Notat enim eos Difcipulos efle Chrifti Magiftri. Mat. xxi 1 u & 
Servos Chrifti Domini Joh. xi 1 1. 1 3. Sponfam Chrifti Sponfi. Joh. 1 1 1. 
*9. & Uxorem Chrifti Mariti. Eph. v. 2 j. Apoc. xix> 7. Membra deni- 
que myftici illius corporJf 9 ca\as caput Chriftus eft. Eph. 1. 22. Quam ob 
rem ccetus fidelium non Chriflianus duntaxat, Ted & CHRISTUS dici- 
tur, membris capiti accenfitis. 1 Cor. xn. 12. Sicut enim corpus 
mnum eft y & membra habet multa, omniavero iUa membra corporis , qued 
mi:um efl, multa funt, fed unumfunt corpus, ITA ET CHRJSTUS. ^ , 

XHL Praeterea, quum Chriftianus a Chrifto, Chriftus ab un&ione di- ^JJ, ^ m 
catur , neque caflum reique vacuum id nomen in alterutro efle dpationem 
queat, necefle eft ut fideles ejufdem cum Chrifto undUonis confortes JSJ^* 
efle fignificet Et fane uti unguentum effufum eflnomen ejus. Cant 1. 3. efFu- 
fum , non in ipfum modo, citra menfuram, liBeraliffime ; verum ita ut 
ab ipfo in omnia myftici fui corporis membra, ad extremos ufque ma- 
nuum pedumque digitos, ac digitorum ungues , defhiati plane fic- 
Qt unguentum illud optimum fuperfizfum capiti Aaronis [defcen- 
Sjmb. Apoft. T debat 



r4* Exercitatio XL 

debat fuper barbain, imo ufque ad oram veftium ejus. P£ cxxxi 1 1. «• 
Atque hoc eft quod Jobannes dicrt i Epift. 11.20, Vos un&ionem habeth 
* SanSto itto profe&am; lterumque verf. 27. Un&io quam vos accepijiis ab 
to ntamt in vobis. Confiftit autem illa Un&io m participatione ejufdem 
Spiritus, 2 Cor. I. 2 1. 22. Porro qui nos confinnat vobifcum rn Cbrijium£$ 
qui unxit nos, Deusejt: qui etiam objtgnavit nos, indiditque arrhabonetn Spiri- 
tus cordibm noftris. 

&fo^m ^ 1 ^- Caeterum bac communicatione undionis Chrifti nihtf Vtilius , 

iis utiiita^j Latiys y Gloriofws, contingere fidelibus poteft. 

t«n affm. XV- Uti crebra unftione pugiles blim, caeterique in gymnicis Iudis 
decertantcs, nervos fuos flexiles, & membra agilia , reddere conaban- 
tur : uf i vulnera quondam vino & oleo,felicius fortafle quam nunc ope~ 
rofae Chirurgices ambagibus, curari folebant: Luc. x. 24- uti denique 
inprimitiva Eccjefia aegrotimulti oleo inunfti fanabantur. Marc.vi.13. 
Jac. v. 14. 1 f . Quo modo & Severum, Antonini patrem, per Proculum 
Chriftianum a valetudine remediatmn ejfe> Tertullianus afferit ad ScapuLtm* 
Cap» iv. In quem locum vide obiervationes de la Cerda. Imo, fi Hie- 
ponymo 9 in yita Hilarfonis, credere fas fit, mortui quandoque refufcitaban- 
tur. Ita etiam myftici olei, five Spiritus Chrifti, participutione, mortui 
cxcitamur, Joh. v 1 . 6 3. ( eft enim Spiritus vita Ronu v 1 1 1 . 2. ) aegri fe- 
namur. Pi. ci 1 1. 3. 4. vulnera confcientiis rioftris a peccatis inflida 
curantgr. Pf. li: 10. 14. accingimur etiam robbre, & difponuntur pe- 
des noftri ficut cervarum. Pf. xv 1 1 1. 3 3. 34. adeo ut manus remiflas 
& genua foluta furrigere, redafque orbitas pedibus noftris fecere valea- 
mus. Heb» xi 1. 1 2. 1 3. Sicut in Chrifto capite, ita etiam in fidelibus 
membris, unftio Spiritm & Potentia junguntur. Att. x. 38- .GaLi 1 i.fi 
Et qui pdflit aliter ? Nam Spiritus quo inungimur Virtus Altijfmu eft 
Luc. 1 . 3 {. & Vhrtus ex alto. . Luc. XX 1 v. 49. 

tt gandiam XVI.Sed & ex eadem unftione laetitia, animique in Dei gratia geftien- 

itttimmum » t j s a ] acr i tas or itur. Naturalis haec olei virtus £ft, ut nitere faciat cutem 
feciei. Pf civ. if. Et delibutio unguenti hilaritatis fymbolum anti- 
quis erat. Eccl. 1 x. 8. Proinde Auftor fuis Jefus eft ut ad tetricitatem 
jejunii diflimulandam caput oleo inungant. Mat. v 1 . 17. Nihil autem 
tantaexhflarandivirtutepollet,quanta amoris Deiin corde per Spiri- 
tura S. effbfio, qui propterea oleum latitia nuncupatur. Pf. xlv. 8- De 
eoprolixefibigratulabatur Pialtes Pf xxiii. ?. Delibutum reddk un- 
guento caput meum. Hinc gaudium tam exuberans, ut ne lethalis quidem 
umbrae vallis, aut terrorem incutere, aut lactitiam animo expectorare va- 
leat' Atque haec vera ratio eft cur Chriftiani feviflima quaevis tormenta 
ineredibili, non dico conftantia, fed alacritate, geftientes, cantantefquc 
fubierint, fuftinuerint, vicerint : quianimirumhujus unftionis, a qua 

invidio- 



De Nominc ChriftianQrimi. i^f 

iflvidiofom iflbd nomen, cruciatuum fuoram cauflam, fortiti erant, fua- 
Tiffimo odore, pollentiflimaque fragrantia, fupra quam dici aut cogitari 
poteft, refocillabantur. Huc facrum Hlud Sponfe carmen pertinet : 
Cant i. 2. Eraitt "pOt? FPlS. Adodorembonafuntunguentatua 9 —~ 
idcirco pueUa diliguni te. ' x 

XVII. Accedit etiam fidelibds eximium deciis & gloria, ex fragrantia ^mll^yu 
unftionis hujus ^quaquaverfum fefe diffundentis conf Joh.xn.3. Non^eftdjf- 
contemnendaolim Kegiae magnificentiae pars er&t quod quaqua grade- ^uftL 
rentur latum laetumque de fe odorem fpargerent P£ xlv. 9. Profufus «tantina. 
admodum hac in parte Antiochus Epiphanes erat, cui quum e populo 

qu dam dixiflet, Beatus es, o Rex, qui adeo bene oies ; aft ego, inquit, 
hacinrecontmuotibifatisfaciam, &perquam faturum reddam; quo 
dido, bicongiumvas pretiofiflinii plenum unguenti fuper illius caput 
infundi juflit : ex quo vehemens adeo odoris fragrantia eft exorta ut - 
olerofque a foro ipio, & longinquis etiam urbis partibus excitos adeum 
ftatim locum contraxerft Refert hoc ex Polybii lib. xxvi. Atbenaus. lib* 
JLpag. mibi 438.. confer eandem Aihen. Lib._y. p. 194. Caeterum fuae 
communicatione unctionis majora fidelibuspraeftat Chriftus : efficitque. 
ptodorisfuifragrantiam peruniverfummundumfparferint, atque infi- 
nitam hominummultitudinem, fedibus fuis longe lateque excitam, ad 
Chriftianifininon admirationemmodo, fed & amorem, &fufceptionem 
acconfeflionem, fermonum fuoriim fiiavitate, & vitae infiicata probitate 
peliexerint Imo vero nedum hominibus, ipfi Deo, odcr veftimentorum 
ipforum, quae ex palatiis Chrifti eburneis habent, ejificut odor agri cui be~ 
nedixit Jehova, Gen. XXV 11.27. 

XVIII. Lepida nuper fabella totum pervagata Orientem in Europae» 
auribus fefla confedit Narrant Ao. c I o I o c l v. menfe Q&obri, Ma- 
ronitas quofdam Paftores, dum capras in montibus Nebo & Abarim pat 
cebant, frequenter obfervafle, quafdam capras duobus tribulve diebus 
longius a grege exfpatiari & abefle, redqces autem pilis admodum fua- 
viter odoris fuifle. Vifumpaftoribusfcrutari rem tam miram. 'Duci- 
bus crgo capris ad praecipitia immanis profunditatis pervenerunt, intra 
quae invenerunt vaUem, brevi circuitu, amoeniflimam, in quam difficil- 
limus per rupes, terrae motu, ut videbatur, hinc inde convulfas, defcen- • ' 
fiis erat Ibi reperta caveafuaviflitni odoris, & in ejus medio fepulchrum 

ex vivo &xo, literis auibufdam infcriptum. Ipfi paftores cum ftupore 
egrcffi late odorem ae fe, fordidifque caetera veftimentis, fpargebant, & 
rei novitate commoti, Patriarchae Maronitarumin monte Libano, ctin- 
da quae viderant, quae repererant, punciarunt. Fidem faciebat, inufitatae 
fuavitatis qdor. Proinde miflis eo duobus facerdotibus, monumentum 
repererant , cui literis Hebraicis infcriptum erat , MQSES SERVUJJ 
. . T » .. . DOMINI: 



148 Exerdtatio XL 

DOMINI: felfoquefibi gaudio perfuaferunt, invenffle fe Mofis Prophe- 

tae fepulchrum, tanto opere ab Numine occultatum. Vide Hornii Hifior. 

EccLp. 262. Fabulis auidem ifta quani veritati propiora effe Yidentur. 

At qui de Mofis fepulcnro fpirare fruftra creditus fuit odor , is re vera 

ipirat de fepulchro Chrifti. Eum fettantur omnes oves ipiius : & oo- 

piofum adeo inveniunt, ut ipfe a fepulchro Chrifti redeuntes, id eft, me- 

ritismortis ipfius locupletatae, &hominibus> & Deo fint bona fragranti* 

Chrifti. 2Cor. n. 15. 

Tt^o-cfcrL- XIX. PorroficutiChriftus un&ione fua trino initiatus eft muneri , 

iiiani no- Pr ophetico , Sacerdotali, Regio ; ita & qui ab ipfo Chriftiani denomi- 

mSni^m nantur, fuo quodammodo Propbeta> Sacerdotes, Bjges funt Suo quodam 

•liquam modo, dico. Nam certe alius plane generis atque ordinis haec Chriftia- 

ch^ 1 ^ norum ofiicia ab officiis Chrifti funt Inquibus quum tota ipfiusfundia 

ta* Mediatoria confiftat, non magis ea cum aliis communicari poflunt quam 

ipia Mediatio. Sed noftra illa nomina tenuem quidem, uti par eft, tan- 

tamtamenquantanobisadgloriamacfalutem fufficit, analogiam cum 

Chrifti muneribus habent Prophetas fa&os effe fideles , collighnus ex 

Joelis 1 1 . 2 &. 29. Eritquepoftea ut ejfundam Spiritum meumfuper ownenr car* 

venty & prophetabunt filii veflri &fili* veflra &c. De qua promiffione Pe- 

trus Aft. II. 39 . Vobis mimfaBa eflpromiffio, & liberis vejhru, & omnibm 

longe poft futuris , quofcunque videlicei advocaverit Dominm Dem nofter* 

Eofdem quoque Sacerdotes & fyges efle , fiquet ex 1 Pet iv. 9. Vot 

MUtemeftis Bfgale Sacerdotium. & Ap. I. 6L Fecit nos Heges &Sacerdote* 

Deo & Patri fuo. 

XX. Prophetia fidelium, a publico & anteceffbrio docendi munere 

«Kftitt&a, velextraordinariafuit,quorundam, in Ecclefia primitiva; vel 

ordinaria, communis, omniumque temporum eft. 

^m«r ikow XXL Extraordinarium erat, quod de plebe fidqles, non deftinati mu- 

n^bni^ ner * ^* ™ Ecdefiaftico, & iunuptae virgines, tanta Sphitus ubertate 

rt^ajT' perfundebantur, ut repente detDivinis rebus cum ftupore audientram 

^oid primi^ diflererent, ignotasf fibi nuper linguas Ioquerentur, & futura a Deo edo- 

fcc^u. &* praedicerent Cujus rei tefthnonia atque exempla habemus* Adbc 

44^ 46.Sc xix. 6+tic xxi-9 : 1 Cor. xi 1. 9. io,& xi v. 26, &alibi.Ita Deo 

placuit fidem adftruere EvangeKo : quod ubi confirmatum fatts erat, 

ad ***w*«ynr<*> Judaeorum ; & convi&tonem gentiiium , Kbrifque 

&i«*wr«* copiofe ac luculenter expofitum, paullatim infolentiores ulac 

Spiritus operationes, tam in dottoribus, quam in gregariis fidelibus , 

ceflaverunt Quo autem pracife tempore defitae fint, definire ego qui» 

dem non aufim. Melitonis , Methodii , Gregorii Neocadarienfis, qui 

Thaumaturgus di&us eft, prophetias, veteres cum elogiis prxdicant: 

quas vei mendaciter a Viris ^an^tis fiflas , vel atrabiliarias, nedum 

diabo- 



Dc Nomine Chriffianorum. 149 

diabolicas fitifle > difficife fufpicatu , durum dictu eft. Probare tamea 
nonpoffum BafUii Sc Gregorii Hyffeni vw^^is , quorum ille libro de SpirJ 
$an&: Cap. XXIX. hic in vita Gregorii Thaumaturgi , eundem illi Spiritum 
tHbuuntquem ApoftohV&. Prophetis, imo Mofi ferme parem feciunt 
nocconfbtPropheticumeumSpiritumnunc ceflare. Nam quae de 
futura Ecciefiaeper Lutherum aliosque Dei viros reformatione vaticinia 
magno numero collegit Micralm Hiftor. Ecclef. Ub. 1 1 1. Seft. 11. & J&* 
bamies Gerhardi, Loco de Ecclefta 9 Paragr. 292. ea partim pia vota funt^ 
partim probabiles conje&urae ; uti in fumma morum corruptione me- 
fiora tempora ominari folemus, partim Apocalypfios Sacrae ad ea tem- 
pora applicarionem contihent , partini etiam fuoleftae fidei funt Et 
quas nuper magno ambitu Eccleliis obtrufk Comenius prophetias , ea& 
quatn vanse fint erudita dHTertatione demonftravit Veneranuus Collega 
nofter ARNOLDUS. Quicquid autem Spiritus Dei, cui metam po- 
nerenoftrum non eft, huic vel ilii defpecialibus quibufdam foturis re- 
velet; nobis fufficit Scriptura S-*'™»*®-. Ad Legem & Tejiimoniutn. 
Vide fodes eruditiflimam VoetH difputationem de Prophetia &Prophetis ; 
quae in Tomo n. invenitur. De UJferii prophetiis nonnulia fatis no- 
tobiiia memorat B&hardm Parr in Vita Magni illius Primatis, edita Lon- 
dini Ao. i6%6. Quibus addi pofTuntexemplanonabfimiKaminiftro- 
rum quorundam Scotorum, narrata a Flaminio, viro pio & erudito, 
in Trafitatu Anglico, cui titulum fecit de Complemento $cripturarum.p.i 53. 
& feo. & 392. 

XXII.- Ea ergo expendamus quae ordinaria, Chriftianis cun<9is com- otJinari*] 
mnnia, omniumque temporum funt. Sicuti in prophetia veterum haec chnfti«K^ 
duo concurrebant; quodipfiaDeoimmediatoinfluxu edocebantur , at-j^f 1 ^ 
que ita edo&i alios docebant: ita etiam in prophetiafidelium eadem haec tim in du 
obfervanda funt m ^Vd^ 

XXIII. Chriftianiomnesfunt^wJv3Wrrfi, & Spiritu, ntTertuManmdit>rcen&imo- 
Drvmo inundati. Je£ LIV. 13. Joh. VI. 46, Habent unSionem a Santto *° *>*&&*> 
ito profe8am 9 & norunt omnia : nequenecejfe habent ut quifejuam atim eos do- Nim omw* 
ceat: quum eadem unSio doceat eos de omnibus. I Joh. II, 20. 27, Deus ^ cdi *2* 
Doimni nofiri Jefu Chrifti : Pater illeglori*, dat iUU Spiritum fapienti* & reve~ Jg f^ t 
ktionkper agnitionem ipfius, iUuminatos ocutos mentu eorum. Eph. 1 . 1 7. 1 & 

licet enim intcrcedat externum hominum minifterium , invalidum 
tamen fflud eft, nifi aceeflerit interna & immediata Spiritus revelatio. 
A£L xvi. 14. Cfeae finguKs quidem juxta menfhram Divinse gra- 
tise ; omnibus tamen ftfiiciefiti fua portione conceditur. Nemo 
enim potefi dicere Jefum Dominum nifi fer Spiritum SanSum. I Cor. 
Xii. 3. 

XXIV. Univerfali fcuic eoramquae credeada funt revelationf ^cedit^ 1 ™^; 

1 j quando- 



/ i?o Exercitatio Xt 

#neidre. <\udndoquc fpecialior &familliariorD. Jefu ad animam manifeftatio, 
wm cocic- quando eam veluti manu prehenfam inpenetralia fua introdudt y Cant 1.4- 
iiium con- levatoque fipario & diductis coelorum cortinis, ea quac intra velum funt; 
nem P adndt- ipfas nimirum coeli delicias, ac futurae vtee gaudia,menticontempIanda, 
tuntui. animoque praelibanda exhibet Quod amantibus fefe pollicitus eft. 

Joh. Xiv. 21. Ego diligam eum, & ei amffxciendum prabebo me ipfum^ 
«bivtfwncs XXV. Contigit etiam auandoque ut Spiritus Dei in ipfe phantafia 
«s obtin- fideiium, five vigilantium, uve dorpiientium , lucidiflimas rerum cpele* 
S^aT 1 ^ ^ um i ma g* nes depingat, ita quidem uteasnonmentetantumpercipe- 
phrdcaVaLre, fed & oculis coram cernere videantur,ferme ficuti Prophetis anti* 
^uatenusac-quitusfuae obtingebant vifiones. Freqijenter id aegris ac moribundis 
acciderc, hiftori» de vita ac morte piorum, & diligens aegrorum vifita* 
tio evincunt. Exempla habemus inOlympia Fulvia Morata, erudita ac 
celebri fuo tempore foemina, de qua Celeberrimus Voetim Difput. Sele&^ 
Tom. u.p. 691. Cafpare Oleviano, apud Melcbiorem Adami in ejm Vitnu 
Johanne Hollando,de quo Boltonm^ & ex eo Hoornbeeckpts de dcfertionejpi* 
rituali Cap. 1 1 1. Wenceslao Budowicio, & Cafparo Kaplin, Nobilibut 
Bohemis, apud L*tum in Hiftor. pag. mihi {28- aliifque fine numero. Vi- 
fiones aliquot Martyrum in Africa, ex epiftola a Confeflbribus e carcere 
fcripta, narrat Baronim Tom. 11. adAmtum cclkii. Nu?n. vm. &feq.itz~ 
rumque Num. xxv*i. xxvn. xxviii. rurfus. xliv — xlvi. Quae in- 
ternae atque immediatae revelationes tales fane funt, ut eo nomine Pro- 
phetis accenferi Chriftiani queant. 
^«Tdice- XXVI. Ad prophetiam quoque Chriftianorum pertinet ea docere , 
2mt, 'dlT" quae a Deo didicerunt. 1 Pet. 1 1. 9. Vt virtutes pradicetis iliim aui vos 
cent. vocavit e tenebris ad admirabiletn fuam lucem. Jef. XLIII. 21. Populusquem 

formavi mihi , laudem meam enarrabunt. Hoc faciunt OR£ , VITA * 
MORTE. 
0«. XXVII. ORE. 1. Confeflione nominis Chrifti. 2 Cor. iv. 13. 

Rom. x. 10. Mat x. 32. Confer Exerc. 111. Thef. 39. II. Piis fan&ifc 
que de communi falute colloquiis, & collationibus, cum domefticis,no. 
tis, quibufcunque,. pro re nata. Eph. iv. 29. & vi. 4. PhiL 11. itf. 
III. Cantu facrorum hymnorum. Eph. v. 19. CoL 111. 16. Quod 
eptfacitis prophetar.e dicitur. 1 Sam. x. ?. xix. 24. 2f. 1 Chr. xxv. 1. 
2. s- Infigne teftimonium eft quod fui temporis lociaue Chriftianis 
Hieronymus dat, adMarcellamfcribens, quum £am ad rusBethlemiticum 
invitaret Quocunque, inquit, te verteris arator Jiivhm tenens AHelaja, de- 
cantat ; fudantmeffbr Pfalmis fe avocat > & curva attondens vites falce vinU 
tor 2 aiiquid Davidicum canit: hac funt in hac provincia carmina, ha , ttt 
,vulgo dicitur, amatorU cantione*. Meritoqueadhonoremmajorum no- 
ftrorum trahimus, quod ad eorundem opprohrium maledicus Jefuita 

Strad* 



De Nomine Chriftianorum. if i 

ttrada fcripfit bccad. i. Lib. 1 1 1. Deferta a Catbolicis ea (Maroti mmi- 
fttm & Bezae) hynmotum translath atque damnata , manfit obfirmato ftudio 
>t$ui bareticos : mofijue canendi Pfiilmos GaUica lingua y admodos Genevatumjn 
atibus, mtriviis 9 in officinis 9 propria exinde notahareticorumfuit. Ita Papifte 
indehaereticos dignofcunt, unde antiqui Chriftianos, 

XXVHI.Sed & VITAdocent vere Chriftiani,exemplari nimirum fan- vit* 
ffitate, qua mundi inpravo jacentis malitia arguitur, verae virtutis decus 
?cl invitis ferme oculis ingeritur, & generofi iftius Spiritus qui Chriftia-. 
Hosagitatmirabileseffejfospatefcunt, ad aliorum eopvi&ionem , Dei* 
quegloriam. JVlat. v. ~i6. Phil. n. 16. i Pet n: n. & iii. i. Pul- 
thre TertuB. de Pa/Iti, Cap. VI. Ktji eloquium quiefcat , aut infantia fubdu- 
8um, aut verecundfa retentumQtam &? elinguiphilofophiacontcntrt efi) ipfchabi- 
tmfondt — — De occurfu meo Vitia fuffitndo. 

XXIX. MORTE deniqueprophetiamfuamconfummantChriftiani, Mort * 
ii imprimis qui ad Martyrium a Deo vocantur. Incredibile di&u eft 
qtiam libere, appofite, copiofe, conftanter, coram Principibus, Regibus, 
Imperatoribus, callidifque fophiftis, religionis Chriftianae veritatem afle- 
ruerint, Viri^Mulieres; Senes, Juvenes; Pueri etiam innuptacque puel- 

fe ; ouam animofe pro eadem diriflTimas mortes fubierint , fub virgis ± 
fiibgiadio, inrotisactrochleis, in mediis flammis: in crateribus can* 
dentibus, abfciflk etiam nonnunquam lingua, quo illuftrius foret mira- 
culum, Chriftum confitentes laudantefque. Non omnes Chriftiam ad 
martyrium vocantur,omnes tamen quando vocantur prafto efledebenfc 
Aliud eft animo deefle martyrium , quod plurimis Chriftianis contin- 
git; aliud animumdeefle martyrio, quodnulli Chriftiano decorumefi - . 

Omnes obligat dichitn Domini : Ap. 1 1. 1 o. Fidelis efio ufque ad tnortem* 
ItemLuc XI V. 33. Si quis venit adme : & non odit patremfuum £? ma* 
trem — * atque adeo etiam animam (id eft vitam) fuam , non potefi metu efft 
Jifirifulw. Sciendum tamen quod, juxta gratiofam numinis aeftimatio- ' 
BZUljfemper Deo mancipata devotio in dicatis hominibm pro martyrio deputetur: 
Uti Pontianm loquitur in Vita Cypriani. 

XXX. Prophetise Chriftianorum junftum eft Sacerdotium. Jef $ac«dotinm 
LXI. 6. Vos vero Sacerdotes JeLvx vocabimini. Qiiod Sacerdotium ^«ano. 
non \xi eo fitum eft, utbrutasDeo pecudesimmolent, utiV.T. fa-^ c d£ 
cerdotes faciebant Nam poftquam Chriftus remiffionem peccatorum , 
noftrorum impetravit, non efi amplius oblatio pro.peccato. . Heb. x. 1 8* Ne- 

que in eo, uthoftiamincruentam, ipfumque adeoChriftum, fub fpe- 
debus panis & vini, ad expianda tam mortuorum quamviventium 
peccata, Patri quotidie offerant, uti impie Pontificiorum facrificuli con- 
tendunt Nam Chriftus fetnel in confumfhatione feculorum , ad pecca- 
tum per immolationem fui ipfim e medio tolletidum* fa3m efi mantfifias. 

Heb. 



i{2 Exercitatio XL 

Heb. IX. 26. micaquciWe obJatione inperpetuum confuntmavit eos aui fantitifl* 
cantur. Heb. x. 14. Sed totum iliud Sacerdotiuiu Spirituale eft , aJL 
offerendum Spirituales hofiias, acceptas Dco per Jefum Cbrifium. 1 Pet II. f. 
**mt ut X^XI- Sacerdotium Chriftianorumineo confiftit, ut Deo proximi 
Dco Vcoii! 1 ' fint, libertatemque habeant familiariter ad eum accedendi. Vox Hebnea 
SLm - ac l n3 Cohen > Sacerdos^ fignificat proprie miniftrum qui Regi proximus, & 
JilJ^ ab intimis confiliis eft. Ita Hira Jairites Cohen Davidis dicitur. 1 Sam. 
««*** xx. 26. quod Kimchius explicat )r\xy SjW m^ , Servm & coufitiarim 
/ ejm 9 cui pr* cateris attendebat. Et Davidis filii Cohanim VOCantur , 2 SailU 

viii. 18. id eft, uti exponitur 1 Chr. xvi 1 1. 17, -pon tS CTJJWmn. 
frimarii ad mantm Hegis. Similiter & zReg. X. 1 1. £f? mnnesmagnates ejus 
V3P131 VJJT01 & necejfarws & Cohanaiv id eft , inthna admijflouis ami* 
cos ejm. Porro Deus Rex coeli, omniumaue dominantium dominus 
eft. Is fuos etiam Cohanim, five Sacerdotes<> nabet Ii jus habent ao- 
cedendi ad ipfum. Exod. xix. 22. & funt rwijfc appropinquantes ad 
eum , five propinqui ejm , Lev. x. 3. & vocantur Principcs SanSuariL 
Jef. xnii. 28. Tales autem omnes Chriftiani funt, amici ac familia- 
res Regis coelorum , qui libertaicm habent ingrediendi facrarium , fer 
fanguinem Jefu , ea via quasn dedicavit iis recentem & vivam. Heb. x» 
19. 20. 
^Tpttt^ XXXII. Deinde pars etiam Sacerdotii Chriftianorum & praetipua 
id hoftiat quidem in eo eft, ut omne genus fpiritualia facrificia Deo fanfte ofFe- 
« ffcranu rant -Inhonoremipfiusveterem hominem madantes, mortificatione 
terreftrium membrorum fuorum. CoL 1 1 1. f . Dedicantes ei mrua 
munm eleemofynarum. Heb. xi 1 1-1 6. Et Suffitum precunu Ap. yi 1 1. 
3. 4. Et T^mDyfacrificium laudis^ id efi, fruBum labiorstm confitentisan »0- 
men ejm. Heb. xi 1 1. 1 f . Eucharifiicum denique corporis & animae. Rom. 
XI 1 1. 1. parati etiam, ubi res ita fert, ojferripro libamento fuper facrifido g£ 
minifieriofidei Fratrum. PhiL 11. 17. 2 Tim. iv. 6. Non ineleganter 
Chriftiani, qua Sacerdotis, ideam his verbis TertuUianm defcripfit : Apol. 
cap. XXX. Vamulus ejus qui eumfolum obfervo^ quipropter difciplinam ejus oe- 
cidor, qui ei ojfero ophnam &majorety hofiiam quam ipfe mandavit, crationem 
ie camc pudica 9 de anima innocenti, de Spiritu SmEto profe&am. Nongrana thu- 
ris unius afjis^ Arabica arboris lacrytnas, nec duasmyrrha guttajs , nec fangui- 
nem reprobibovis mori optantis, &pofi omnia inquinamenta etiam confcientsasn- 
Jpurcam. Quibus gemina habet Eufeb. Demonjbr. Evang. lib 1. p. 21. ite- 
rumaue^. 27. adjinem lib. 1. 
gfjjj J£ XXXIII. Porro quum Sacerdotum fit in iis ejfe <m* apud Deum agenda 
vino tWxdfunt, Heb. V. l.Scin omni opcre SanSi SanSforum: 1. Chr. VI. 49. & confe- 
**• quenter pcrjiare in domo Jehovxfingulis no&ibus : r£ cxxxi v. 1. memineiiot 

Lhriftiani ad facerdotium quoque fuum pertinere, ut fint emincntes i* 

ppen 



De Nomine Chriftianorum, ifj 

ifere Dominifempcr. x Cor. xv. 58. frequentes in fan&uario ejus, ut alfi- 
ftantDivinocultui» Heb.x*2?. ipfa etiam aedium fuarum conclavia, 
intimofque animae receffiis, in AuguftumDeotemplum confecrantes, 
ubi jugia ei devotionis ofScia praeftentur, 

XXXIV. Noluit Deus inprifcolfraele SacerdotalemTiaramRegium- ^*jj 
que&iadema eodem capite portari : dum ita dignitates has partitus eft, ^7^1 *" 
ut illa Leviticae tribui cederet, haec Judae. Utramcjue tamen in novo 

Ifrafile combinat De cujusenim Sacerdotio moxegimus, eidem dicitur 
JeL LXII. 3. Eri coronata ornatu manu Jebova, & cidari Bggia mitnu Dei tuu 

XXXV. Ineft autem fpiritualibus hifce Regibus Generofus admo-Qufr n * i «* 
dmn animus, rtnj np, Sfiritus ingenuitatis Pf. 11. 14. Kror» rm P^f "* 
Sftritm exceUens. Dan.V. iz. & vr. 4. quonomine non modo equitio 

jafio cstrribus Pharonn, Cant 1. 9. fed& Equo Divina Majeftat/s in fralio 
comparantur. Zach. x. 3. Porro iatit hicgenerofus Spiritus, ut invi- 
fibilia, coeleftia, arterna bona in oculis & animohabentes, 2 Cor. iv.18. 
reliqua quae caeteri mortales ftupent, pro crepundiis, rebus nihili, imo 
ftercore acdamno, reputent: PhiL 111. 7. 8- atque ipfas adeo Regiae 
aukdeliciasacpojppam vilia habeant prae opprobrio Chrifti. Heb.xi. 
26. Stimulat etiam eos fanfta quaedam 4*^1« 2 Cor. v. 9. ut praefta- 
vt oeteris hominibus nitantur. Prov. xi 1 . 1 f . tantutnque iis pnecel- 
lerc, opibus myfttcae lapientiae, decore fpiritualis gratiae , eminentia vir* 
tutum Chriftianarum, atque omnibus denique ifs in quibus praeftantia 
aliqua fita eft, quantum-Reges antecellunt fuos fubditos. Quippe qui 
id agunt ut non hominibus folum, fed & caeleftibus Angelis , imo ipfi 
Deo ac Chrifto, admirationi fint Cant vi 1. 1. Omnia tamen pro- 
oil oftentatione & fuperbia : nam, ut praeclare Bafilhts Seleucicnfis, Ser- 
mone in ea Domini verba, Nificonverfifueritis & efficiamini ficut parvuJU 
ydntu pt*rc*» ivZn***§ vSt nurmQpriw i iipofus » Vis humiiitatu menfstra in- 
erementi eft. Eam quoque dignitatis fuae aeftimationem Regius ifte Spi- 
ritus fidelibus ingenerat, ut mille mortes oppetere malint, ouam quic- 
quam committere quod probrofum nobiliflimse conditkmi fiiae fit, cu- 
jus rei tn Wehemia cap. vi. 1 1. Danielis focifs, Dan. 1 1 1. 1 6. - — & 
iofinitts martyrum myriadibus, tam Maccabaicis temporibus, quam po- 
ftea, luculentaadmodum exempla habemus. 

XXXVI. Caeterura quidRex efletfine regno atque imperio 1 Id23£Tj». 
ergo , & quidem ampliffimum, Chriftiani omnes habent, five ditespctto* 
fint, five-pauperes , flve ingenui , five fprvilis in feculo conditionis. 
Imperant autem I Tott mundo , cujus inveteratas , fed pravas con- 
fiietudines, quibus & generofiffimi quique de feculo mancipati , &, 

eeu ridiculi moriones , exiguo ftramine , valide tamen , ligati funt, 

magno animo fpernunt 9 rejidimt, conculcant , non ferentes fe 

Sjmk.Jfoft. V fi* 



Xf4 Exercitatio XI- 

fub uUiusreiredigi poteflatem- I. Cor. vi. 12. Qukqaidex Deri natumefl vin» 
cit mundum. i Joh.v.4. II. Peccatis &conaipifcentiiscarnis,quibus Regea 
ipfi timendique tvranni miferum in modum & abjecie oppido ferviunt. 
Kom. vi. 14. Licet enim legio haec audaciffimorum hoftium tantor 
quandoque impetu in Chriftianos irruat, ut proftrati ferme videantur , 
redit tamen, jacentibus etiam, in praecordia virtus, de genubus pugnam 
inftaurant, & quos prcdio propemodum vi&os dixiffes, ii bello fe plus 
quam vi&ores effe demonftrant Rom. vi 1 1. 37. III Ipfi Satan* y quem 
Deuspactsconculcatfubpedibm ipforum. Rom. XVI. 20. Ap. XII. II. Cu- 

Bs rei indicium prifcis temporibus erat, quod ad juffum Chrittianorum 
iaboli inviti ringentefque obfeflbrum corporibus excederent : juxta 
promiffionem Domini. Mar. xv 1 . 1 7. Eos autem <\ui crediderint bacfigna, 
fequentur: damonia ejicient &c. quam virtutem, Juftini, Irenaei, Ter- 
tulliani, Origenis aevo, cum ftupore Gentilium , Chriftianos paflim 
exercuifle* ex difertis eorum teftimoniis probavit Grotius, />/ mtk ad dU 
8um Marci locum* Adde Eufeb: adverfus Hieroclem. '£<« n ™n* w ^ 

$4x hvAptus ri* *(rrn* irthtx.yvT*t , ftc^nfus Ivxt xttt Qtcite? SkipitMf > -^vxfih *»- 
tprr** x*\ <rt*[Mtcip i$ttyu*rr*f > *9tX*ut$i* h* ptaws rns *fpir* wp&Wf*** ctvrv * 
mwr% irtif* xatrttXnQctfttir. 

3CXXVII. Ita-quidem cum Chrifto capite in tnedio boflium fuorum 
Aominantur. P£ cx. 2. Ereftum interim in anima ipforum eft heatuoi* 
juftitfeacparisregnum» ubi Spiritus Chrifti fceptruin tenet, Charitas 
" pro lege eft, omnefque tam animae quam corporis facultates fponte fe 
Spiritui fubmittunt unde incredibilis animi tranquillitas ac tetitia oritur. 
Atque hoc eft regnum illud Chriftianorum quod Paulus defcribit : 
. Rom : XIV. 17. Rggnum Dei efljuflitia> & pax s & gaudiumper Spiritum 
San&um. 

opifeasite- XXXVIIL Iraperio huic adfunt fygi* opes ac Hggia Majeflas. Opes; 

fMS ' non feculares , fed coeleftes , ac (pirituales. Nam pauperes bujus mundi 
elcgit Deus* ut fierent divites fide & baredes regni. Jac. 'I I. ?. Opes Chri- 
ftianorum funt Dti verbum in fanftiore animi aerario reconditum. P£ 
cxix.72. Job. xxi 1 1.12. Et lapientia ex verbo illo haufta. Job. xxvi 1 r. 
ij* Prov. in. 14. 1?. Et gratiae Divinae ubertas* cujus vel mi- 
nima guttula totius univerfi auro contra non chara eft. Et denique quae 
eosmanetbeatitudiniscoeleftisaffluentia, cujus in hoc feculo primitiis 
fruuntur. PC xxxi. 20. Thefeuris iftis incumbentes Regum aequant 
opes animo. k« m#^i3«rW?»r i W . 

n KfA^te XXXIX. Opes comitatur Majefla* > & Dignitas. qua venerabiles & 

vcnmbiii. SaaofandH funt tam apud Deum quam homines. Deus enim non 
patitureosinjuria impune a quoquam afHci, etiam reprebmdit propter 
«v fy>es , ne attingitotc (w%uicw') untitos meos* PC cv. 14. if . IVia^aifi» 

ca 



De Nomine Chriftianorum. if?- 

ca admodum Dei apud Jefaiam verba funt , cap. xliii. a. Ex quo pre- 
tiofm vifm es in oculis meis honoratmfuiffi, quia ego dilexi te> &fubjeci homines 
tibi & nationes defiderio tuo. Facitque idem Deus, ut amicis pariter ac ini- 
micis venerabiles fint De amicis hoc exftat teftimonium, quo nihil in 
hocgenere dici potuit gloriofius : Je£ xlix. 23. Et erunt Bgges nutritii 
t*i, &fxmin* principeseorum nutrices tua, vultu in terram demijfo incurvabunP 
febtikentes honorem tibi y pulveremque pedum tuorum lingent : ut experiaris me 
effejebovam, nec erubefcere eos qui exfpeSfant me. De inimicis confimiliter 
JeClX 14. Etadibunt te demiffe filii affligentium te , & incurvabunt fe ad 
flantas pcdum tuorum quicunque Jpernebant te ? &c: Adde Ap. 1 1 1. 9. 

XL. Et iis ouae fufe hactenus difputata fant, liquido conftat, illuftre ^"^jf"* 
admodum CHRISTIANORUM nomenefle, fiutpareft, in omnifi-chriftrani 
gnificationis fuae latitudine fumatur. Et uti eximiae confolationis rnate- nunc «p* ri 
ria iis omnibus eft, quos, non jufto liberalior hominum indulgentia, fed^rid m*. 
ipfius Dei os novo ijihoc nomine diferte nuncupavit. Jef LXII. 2. ita etiam* imt ^ ?* 
ad maxima quaeque facinora, ad exaftiflimam acDivinae propemodum que **" 
fimilem fanftimoniam obligatos fe efle fciant , quicunque augufto hoc 
nomine gloriantur: ne profeflio vitae non refpondens & certam& gra- 
vifEmam pariter condemnationem inducat O quam fanfte Chrylbfto-. 

UIUS / in Job. XIV. "Or* fttiX»»®* iiuih/ntif lipif > rwrirm iau *A«W»<3K* iptrn* 

Wpif itpnxirm. Quo ntajor efl honos quo nos dignatm efl Dem 9 eo majoris virtutk 
frnnm debitores. Neque minus eleganter Ambrofius, Quod fiumm profejfio- 
*f, aSHonepotim quam nomine demonfiremm ; ut nomen congruat aStioni , aSlio 
reJPondeatnominii NE SIT NOMEN INANE, ET CRIMEN IMMA- 
NE. Concludimus aureis Auguflini verbis , De vita Chrijliana : Non in 
boc nobis nomine tantum , quod Chrifliani Jumm , blandiamur , fed propter 
boc & nos judicandos credamus , fi nomen nobis fruflra vendicemus alienum* 
Vide fis Gregorium Nyflenum de perfeSfa hominis ChriJHani forma. 



que 
gaxi- 



'EXERC-ITATIO XIL 

DB 

JESU CHRISTO FILIO DEI UNIGENITO. 

BRE VI ARI UM. 

I. 2. In myflerio D«, & Patris, ac CbriJH, omnes thefauri fapientU reconMti 
funt. ' 3. 4. ?. Chrijius Dei Filius eft, in otnni iftius nominis exceilentta. 6.7. 
Et quidem ex Deogenitus. %. Idque ah aterno. 9. TripleX Mejfi* egrejfus. 
10. Chriftusproprius Dei Filius, & Patri iddrco aqualit eft. n. Nomen- 

V % Dei 



Jj6 Exercitatio XIX 

Deiefiin medio iUim. 12. Etquia faciein Dei m fe contcmptandam exhibet, 
Angetmfacieiejmnuncupatur. 13. Imo&ipfa Deifacies , & Temuna, 
bnago. 14. i{. Et etnpbatice adtnodum rejplendefcentia gbri* y & charaSter 
hypofiafeos ejm. 16. 17. Paulm hoc diffo ad quadam V. T. oracula aliudit* 
18. Chrifim Unigenitus Dei Filim efi. 19. 20. 21. 22« Socini impis 
tergiverfatio. 23. 34. 2?. 26. 27. Praxji A*/j# ArticulL 

lBinyftcri» I. >^^V Uifquis ad aeternam animae fuaefalutem anhelat, eum fumma 
Dci, & Pa- # ^ Q p e n j^ Jecet, Ut in omni opulentia plene certiorata intetligentia 



Q 



tii, omnet M &m confequatur cognitionem myfierii Dei ac Patris & Chrifii : in 
thcfiun ft- X^i^^ quofunt omnes thefiuri fapientia ac notitia abfconditu Col. 1 1- 
S^did ,c ~ 2. 3. Nimirum eft Dem in mundo, per quem mundus eft : ex quo , & 
*** ad quem nos fumus : 1 Cor: vui. 6. Rom : xi. 3 61 quique crea* 
turisfuis rationaiibus , imo homini peccatori, fieri poteftquodfibi 
ipfi eft, fons confummatae beatitudinis. iTim.vi. ij. Eaenim Di- 
vini Numinis eft ratio , ur Patrem in eo cogitare debeamus , qui vitam 
perditoreddere, imaginem fuam in Peccatore reftaurare , alienatum 
ab fe in gratiam & affeftum filii redpere , hseredem denique aeterno- 
rum coeleftiumque honorum fcribere queat. Luc x 1 1 . 3 2. Pater illc 
Tilium habet, •***— fibi, atque ^» , quem in mundum mittere, 
humana carne induere, legi, juxta confilium pacis , quod inter Deum, & 
Virum cui nomen Germen eft, intercedit, Zach. vi. 12.13. fubjicere 
poffit, ut, omnilegisjure per eum adimpleto , jufte, fancte, fapien- 
ter bonitatem fiiam adverius peccatorem exercere queat Gal : 1 v. 4» 
5. Cujus muneris adfpe&u, Filius ab aeterno ad id deSinatus, Pro v^ 
viii. 23. & uberrimis Spiritus donis largiter delibutus, Tef: lxi. i. 
Chrifius id eft, VnStus nuncupatur. Ea res myfierium eft, quod nemo no- 
vit nifi a Deo reveletur. Mat xi. 27. &£ujus univeriam rationem mor- 
talium nullus aflequitur, etiamfi a Deo revelatumlfc prov. xxx. 4. Ia 
ifto myfterio eft fapientia , & cognitio : quia fine eo cognito , neque 
_ Divini operis ratio conftat , neque ouicquam quod Deo dignum fit m 
lalutis noftrae negotio cogitari poteft. Sapientia ifta thefaurus eft inaefti- 

mabilis* Job. xxvi 1 1. 1 f . 19, fed reconditus in hocmyfterio. Eo 

enim non revelato, neque cognito, fapientiam Dei igoorari neceflfe eft; 
& quicunque ei meditando fe , ut par eft, impendR, is continuono- 
vum thefaurma inveniet, non ita olim a fe deprehenfum. Ju- 
ftum ergo fan&umque fe&um erit, fi meditationi myfterii«hujus 
ahquantiiper immoremur, & Jefum Chriftum ut UNIGENITUM, Psh 
tris FIOUM, NOSTRUM autem DOMINUM, in fide contein- 
plemur. Nihil fane alienius eft a Pauli mente , ac Chnftianifixu genio» 
taOftorodi blafphemia, quamevomuit /*;/&/. Gy. vi. Hibti upejfc efi 



r 



De Jeftt Chrifto Filio Dd Umgenitd. jj7 

td cognofceadum Dei erga nos voluntatem, quantum adfalutem requbritur, Chri» 
fii cegnqfcere effentiarrt, Joluntmodo ejus offifium. v 

II. Confitemur in Symbolo, Jefum Chriftum effe I. FILIUMDei.c*titoD«! 
H. A Deo GENITUM. III. UNIGENITUM, Ktf • 

III. F/7/iww fe Dei efle , & ipfe conteftabatur in confeflu eorum , qui m™ nomi. 
t>£ lxxxii. tf. fed longe exfliori fenfu, FtlH altffimi vocantur. Mat J£ cxceUc *' 
ixvi. 6±. & Pater e coelo proclamabat Mat: xvn: j. & Spiri- 

tus S: aefcenfu in eum fuo comprobabat Mat j 1 1 . \6. Atque hac 
in re facra fcriptura noftrae de Chrifto confeflionis ac fidei fummam col- 
bcat: utcredamus, ac Profiteamur, JefumefleFiliumDei. Joh. xx. 
31. 1 Joh. iv. if. v. f.Mat xvi. 16. Joh. vi. 6% Aft. vni. 37. ix, ao. 

IV. Nomen iflud quum Chrifto datur, h*tt»Ttpi , exceUentim eft 
omni eo quo nuncupati funt Angeli. Heb. 1. 4. liget & illi Fsffi 
Dei dicantur. Job. 1. 6. xxxvm. 7. Aaup^n^ quum dicit Apo- 
ftolus, non diftantiam modo graduum, fed Scjpeciei indicat : adeo ut tota * 
re,atoueipfa definitione diftinguatur ? & Chrifto applicatum protfusaliud 
fignincet Neque enim graduum aliquod difcrimen ad nominis &*?•?*> 
fufficit Multis fane eminentiae parafangis Aflyriorum , verbi gratia, 
vel Perferum Rex, Regi alicui Cappadociae, vel Ponti, aut La- 
oedsemonis , anteftabat : non- tamen Regis nomen foap^rtp» eft , 
quando de Perfa vel Aflyrio, quam quando de Cappadoce, Pontico, aut 
tacone ufurpatur. Neque de nihilo eft quod Cnriftum hoc nomen 
»<a«#«m (M 9mW » hareditario jure pqffidere , afierat Indicat enim Chrifto 
iltud propriumefle, & inalienabile, qualis eft haereditas. Nec hoc tan- 
tum : fed & Chriftum illud poffidere non ex gratuito dono, nequeut 
opera-fuaepraemium, aut confequens meritorum, fed ut haereditatem , 
jore propinquitatis illius intihiae quae ipfi cum Patre interc^dit , cujus 
vi nomen illud ei plane debetur ; neque fieri ullo" jure vel pado poteft 
nt idnon obtineat i vel non a Deo Patre hominibufque, pro eo quod^ 
eft agnofci debeat Nos quidem hseredes Dei fumus , quia filii fumus. 
Rom. vi 1 1. 17. & quia ex Deo, noftro modo, fumus geniti, & Chri- 
ftum accepimus , data eft nobis poteftas utfilH Dei fiamus, Joh : 1. 12. 
five pro talibus nos gerere ex indulto Dei audeamiis : attamen nufquam 
nomen filiorum Del hareditaffe ditimun 

V. Eodem pertinet quod Chriftum vocet •V$fcr* M» ©«? b h»*- 
i*- Rom. 1. 4. #>#« eft definire % determinare, rem intra fuos 
ioes ac terminos ita conitituere , ut ex iis natura rei inteliigatur, qua- 
lis in fe fit , & quomodo ab aliis differat : vel definite , folitarie , & 
cnm exdufione reliquorum omnium aliquid denotare. Hefychius 

•fyt VerdC **<rif 9 i'tb Mh** f xf&n , S-ifmr%n , hmfti > «?«f j£m. StOtUit , 

Hrrmown dat, judtcat > in ccrta pofitime coltoat, dirimit , dijterminat. 

y 3 a& 



if& JExercitatio XI I. 

Ach x. 42. Chriftus dicitur #/«W>^ iwi e«* «^nfr » definitus, fiflgulari- 
ter denotatus, rf Deojudex. Adde A& xvi 1.31. Bic fimiiiter , deter* 
mhidttis ejt ejfe Filius J5«, id eft, intra tales terminos conftitutus, iifque ab 
aliis ita diremtus, & cum exclufione aliorum ita definite declaratus,. 
ut judicari aiiter nec debeat, nec poffit, quam quod fit Filius Dei. Id- 
que h twdfitt , in fotentia. Eodem ferme recidit, five id jungas cura. 
#>(r3-«f, utdicaturChriftusw/><tf*»//Vf determinatus, ideft, vaHdiffimo ar- 
gumentodemonftratus,talisDeiFilius* five cum«^* e«if, ut inteUiga- 
tur efle Filius Dei inpotentia. Hoc eft A. In omni empbttf vocabuli,jux~ 
ta validiflimam & maxime propriam illius fignificationem. B. In foten- 
tia ea quae abfolute fic dicta , Deoque propria eft , qui propterea 
niiajn , i &***« , Potentia? Hebracis dicitur, & cujus intuitu Chriftus 
vocatur noi 7K, DcusPotens a Jef ix. f . Pofterior tamen illa con- 
ftru&io & fimplicior & efficacior videtun 
* quidem VI. Porro ita Dei Fiiius Chriftus eft, ut ex Deo GENITUS fit Sic 
cz dco ge- €n i m dixit ei Pater, Filius meus cs, ego bodie GENVl te. P£ 1 1 . 7. Id eft; 
mitus. ^ ^ ex m€ .^ procedere. Verbum iV de matribus folet dici , 
quia immediateexfe hominem edunt Jer. xxx. 6. Interrogate & vi* 
detc,^ T7V DX, an pariat mas ? PatribusordinarieattribuiturT^fl» 
jugncre, facere ut aliqua pariat, cauflam foecunditatis alteri exiftere. Hic 
Deus fibi vindicat quod matrum eft quia proceflio Filii ex ipfo eft 
immediate. Neque hic agitur de humanae naturae formatione in Mariae 
utero , (cujus intuitu vox T7in commodior videri poffet , quia vir- 
tus Deitatis caufla fbecunditatis fuit Virgini ) fed de genitura Chrifti 
»«T» ef\w*K Qpx diligentiflimi interpretis obfervatio retundendis 
Socinianorum nefariis argutiis, apprime idonea eft. Confer ea quae Excrc* 
vn. §. xi. annotavimus. 

VII. Qua autem in re genitura Filii Dei confiftat, quis mortalium 
njente concepejit, quis ore vel calamo.difleruerit, aui ad minimae rei na- 
turalis generationem exa&e explicandam aquam nbihaerere fentit? Id 
unum tutp, quia ex ipfoDei verbd^dixerimus, generationem efle parti- 
cipationem vitae, quam Filiustn fe ipfo habeat Joh. v. 25. fiveeflen* 
tiae Divinae, viventis , & vivificae, quam non adventitiam , novam , de* 

Eendentem aliunde, fed in fe ipfo habeat, ficut Pater eam in fc 
abet : quaeque in Filio fundamentumfit potentiae illius, quam qua Me- 
diatorhabet,ad vitam, tam fpiritualem & fanctam, inhoc feculo, quam 
beatam illamac seternam,infuturo, mortuispeccatoribusimpertiendam. 
Adi diivam Excrcitationcm §,. X. 
»1™ b ^** Genitura haec Filii Dei ab aterno eft. Ita enim Suprema Sapien« 
*""""' tia de fe ipfe loquitur. Prov. vni. 22. Jebaua wn m»n VSpba- 
huit, vslacquijivU, tw 9 jrwcifiOy yelfrJacifium, vi*pi* $ tntexhjpsa 

wolitionct 



«tcruo. 



De Jefn Chrifto Filio DeiUnigenito. if* 

mlitlmes fuas, pridem. Tribuit fibi Sapientia Genituram, per quam faftutn 
eft ut Deus eam haberet uti Filium. Nam mjp de pariente dicitur Ge- 
ne£ iv. i. VPJp tSPK, Virum pariendo acquifivL Et de gignente. Deut 
XXXII. 6. -pp yitl X*2\7\. Ipfe ejt Pater tuus qui acquifivit te. Eam 
genituram vocat principium viarum Dei , quia eft procejjio aiiqua NttW , 
tgreffio. Alich. v. i. Nuliaaue proceflio in Deitate quse hacprior fit^ 
aut efle, aut fingi poteft. Vel ita poteft capi, ut fpfa fapientia principium 
vUrutn Dei dicatur ; quia nihil agit Deus, niii irt filio & per eutn : qui 
eam ob rem defcribitur ut i ^xi w *t*W tS ei*. Ap. 1 1 r. 14. Ao 
quifitio haecper genituram, hoc initium viarum Dei, praecedit vSyB» 
mlitwnes ejus. Quae vox non externa modo opera, fed & praparationes 
qnafvis ac decreta, fignificat Vid. Micli. 11. k P£ lviu 3. Ante 
proceflum Divinorum decretorum Saptentia a Patre procefiit, non tem- 
porisratione, quia decreta quoque aeternafunt; fed naturae ordine, 
quianullum decretum formatum eft fine Filio. TK3 pridem aeternita- 
tem notat. Quod enim quodammodo ante aeterna Dei decreta eft, iliud 
quin «eternum fit figri non poteft. Addit verf 24. Quum non effent abyf- 
//JlSSin, genita, editafum. confer Pf. u. 7. Jef. li. 2. Abyffus autem 
jameratab initio. Gen. r. 2. Et ne quis dubitet de fapientia Hypo- 
fetica, five de Filio Pei, hic fermonem efle adjungitur verf 30. Et eram 
tfudij>fum\VOK, hoc proprie fignificat *y***KM*.Filiuminfmugefiatum y 
Wicolligere eftexNumero. XI. 12. Fereuminfinu tuo y quemadmodum 
ftrt joittn nutritim laSentem. Idem autem Chrifto applicatur. Joh. 
1. \%. Filim unigenitm, qui eft in finu Patris y id eft> ratri, & natura, 
& diletHone mutua intimus. 

DC Non eft hic omittenda Michae praedicatio. Cap. v. r. Ix te Jjjjg» 
(0 Bethlehem) KHP prodibit mihifuturus Dominator in Ifraele y VJlllWOl c^dfi^ 
OTttpO^D DTpO cujus egrejfus fint ab initio, a diebus feculL Digna 
praeconiq noftro eft Viri Doftiffimi obfervatio, qui ex hoc loco triplicem 
Chrifti igJw * five egreffum, docuiL Unm dkexternm> & vifibilis , quqpd 
nativitatem carnis, ex Bethlehemo. Quomodo verbum sap de 
atf/i/itarefrequenter ufurpatur. Gen. xvi i. 6. 2 Reg. xx. ig. & de Chri- 
ftoipfo. Jer. xxx. 21. £# dominator ejm e medio ipfim t>ZX\ prodibit 9 id eft , 
nafcetur. Confer Jfef/ xi. 1. Hic egreffus Deo futurus efle dicitun 
Igredietur *h mihL Mea virtute; propter meam bonitatem & veritatem: ad 
gtoriam meam. Alter egrefliis intemm & aternm eft ; ea nempe Mefliae 
generatio per quam eft & dicitur FiliusDei y quae eam ilU dignitatem 
conciliat , ut , in omni vods emphafi , Dommator Iiberi populi iftius fit» 
cujus beatain eoconfiftitlibertas quodfoli fubfit Deo. Jef xxxnr. 
22. Haec generatfo quoad Spiritum, alteri illi, quse quoaa carnem eft, 
i$<h*<b* t T4>. Prorfus iicut Rom. 1. 3. 4. ix, 5. Et Ikdaeft OTpD. 



s 



. i£a Exerdtatio XII. 

Ea vox, de duratione ufurpata, aliquando indefinitc tempm Umge prateri* 
tunt notat : aliquando definite aternitatem* ut Deut xgxiu. 17* 
^Oip VPK, D<w aternitatis. & P£ LV.20, Olp 3»T , ?*i fcrifal 
aternitatetn. & Hab. 1. 13. nirr OTlpO mflK N«n, nonne tu & 
aternojehova w ? Ex quo loco patet, nonfolum quodoip aternitatem 
fignificet ; fed & ri OTpO ab aterno. Veruntamen quuni egreflus, qui 
ab egreffu-ex Bethlehemo diftinguuntur in plurali memorentur nume- 
ro, r"WOno , prater eum qui ab aeterno eft, tertium fas eft cogitare fe* 
ftum a diebmfecuti. Is eft egrefliis Mefliae in verbo promijjionis antiquiffi* 
inae. Nam& egreffusde/emw/wufurpatur. Deut vu. 3. H» ts&na 
mfP , egreffio oris Dommi. Adde P£ lxxxix. 3 j. &Dan. ix. 25. \D . 
•DT NOIO , ab egrejfu verbi. Adde V. 23. & Efth. 1. 19. Luc. 11. 1. 
Hnxto U*tm. Atque una cum verbo promiffionis ac gratiae egreditur 
Meflias in verbo, venitque ad afflifti peccatoris folamen. Pf. xlv. % . 
Profyere equitafuper verbo veritatis. Egreflus ifte in promiffione fadus eft 
oSiy ^0*0 , <* diebtts feculiy a tempore antiquiffimo , ab initio mundi, 
ex quo dies feculi currere coeperunt, in ipfo paradifo. Nam antiquiifi- 
mum retro tempus ea phrafi defignatur. vide Mich. vi 1. 14. MaL 1 1 u 
4. Jef. Lxm. 9. 11. Deutxxxn.7. EtomninoconferridebetTitT.2. 
Sub Jpe vitdt aterna>guam promifit Dens, mentiri nefcim wfi xs*"» i*»*i*9 » ante 
tempgra fecularia. Nec exemplumnovi, ybi phrafis illa abfolutam arter- 
nitatem initio carentem notet 
cKriftw X, Genitur* hujus adfpeftu Chriftus PROPRIUS DeiFilim yocatur ; 
?roprius Rom. viii. 32. non metaphoricm, non adoptivm, non eanotione qua & 
& Ci p«rui a ^ 5 ^ nnturali$ y (q uo modo Simon Andreae proprius frater dicitur. Joh. 
«ircoaeqi*. i. 42.) eoque nomine Patri #*<*•, aqualis. Joh.v. i8- Non male, & 
to A prater mentem Domini Jefu , ex fermone illius id inferebant TudxL 
rfam tum eos redarguiflet calumniae,proteftatus fuiflet injuriam fibi fie- 
ri: &, fi nihil eft nifi menis homo, tam immanem blafphemiam, ufquc 
ad^o injuriofam Deo, tamque fuae indecoram modeftiae, longifiime a fe 
repuliflet Non mim fuam quafivit gloriam. Joh.vm. jo. fed ejus * 
quo mijfus eft. Joh. vi 1. 1 $. Quia ergo non nifi in Filio hpnorari po- 
teft Pater ; Joh. v. 23. ideo ipfe id docebat, eo comparatus erat univer- 
fijs fermo, eo omnia tendebant argumenta, ut palam fieret fe ita profrii 
Vatris fui proprium efle Fslium, ut ejufdem cum eo eflentiae, potentiae, di- 
gnatioms fit Neque memorat Johannes quid auditores , five benq, 
five male, ex orationeChrifticollegerint; feci quid ipfe Chriftus tum 
dixerit, tum fecerit Uti revera dicebat , Deum proprium Patrem fuum 
efle ; ita revera aqualemfefaciebat Deo. 
Nomen Dei XI. Propter eandem rationem nomen Dei inmedio ipfius effe docenrnt* 
eftia mcdio Exod,xxi 1 1. 21. NemeuDei fignificat illa Dei attributa, iuas perfoftkK. 



De Jefu Chrifto Filio Dei Unigenftq. tsi 

. ues atque virtutes, quibus fe homimbus manifeftum facit, prafcrtim in 
opere falutis noftra ; quas Deus, nomen fuum edens, coram Mofe pro- 
damabat, Exod.xxxiv. ?. 6. 7. &, quasChriftus quumpromulgaflet, 
ipfoque opere detaonftraflet , nomen Dei manifeftum fe fecijfe hominibm , 
proteftatnr. Joh. xvi 1 . 6/ Nomcn autem illud Deitatem ipfemin fuo 
conceptuinvolvit, nequefieri poteft ut communicetur non-Deo, non 
magis quam Deitatis gloria, a qua vix> fi vel vix, diftat Jef. xlii. 8. 

jfll. AflTne eft quod Angelus faciei Dei cficatnr : JeC lxIh. 9. non Et qtrfafr- 
modo qumfatiem Dei jugiter contemplaiur , quod fane fupra caeteros an- ^i,^!* 
gdosmodo facit eminentiffimo , adeo ut nemo-Patrem noffe dicatuf »//FpUn<Um e*. 
EHm : Mat. xi. 27. fed & quia Dei fades, pacata illa & benevola,homini ^£1^ 
peccatori nufquamnifi/tf Chrifto cotitemplanddi d&tut. Joh. i. 18, Fncies^mn^c^ 
autem Dei hoc fenfu <juid aliud quam ipfiflima Dei gloria eft , prout ifla P atl «- , 
fe ad eleftorum glonficationem exerit j five , ut cum Paulo loqua- 
mur, 2 Cor. IV.' & iux notitia glori* Dei infacie Jefu Chfifti. Ea Dei feties 
quum ia Chrifto vifenda exhibeatur, ita nt qui Chriftum vidit, is eo ipfo 
taremviderit: Joh: xiv. 9. neceffe eit» Chriftum ejufdem gloriae aC 
Deitatis quae in Patre eft confortem efle. 

XIII. Imo &ipfaD«/^/>ynuncupatur. Exod.xxxiri. 14. 1?. J>/-. imoacipfii 
tente Deo , arme FACtES MEA pracederet, ut quietem darem tibi ? dixit £" ^J^ 
*i Mofes , fi FACIES TUA non p*cedet , nejubeto nos hinc difcedere. Ni* imag*, 
mirnm promiferat antea Deus, Angelummcujmmedionomen fuumfit , 
id eft, Filium Mefliam, iis in deferto praeceflurum, adintroducendum eos in 
iecum praparatum. Exod : xxi 1 1 : 20. 2 1 . Caeterum offenfus horren* 
da ifla p«rx»*-<>i*f aliquem fe quidem ex gregariis angelis miflurum ad- 
dicit, qui gentes promifla expeilat regione : fe vero cum iis non pro- 
fettaram njinatun Attaipen Mofis precibus fatigatus, qui prioris iftius 
promiffi praeftationem urgebat, quacrit an acquiefcere non poflit, nififa- 
cies fua $r*cedat> id eft, idem ille angelus de quo antehac fuerat 
bcutus. Eodem, nifi fallor, rios ducit Mal. 111. 1. Ecce egomif- 
furus fttm Angelum meum ( is eft Johannes Baptifta ) qtti expediat 
viam ^JsS^ faiei mea ? (hoceftChrifto. Ita enim fequitur ) & repen- 
teveniei in templum fuum Domintts quem vos quaritis. Cogitandum quo* 
que eft , an non eodem referre liceat Davidis illud : Pf xvi 1. 1 f . Ego 
injuftitiavidebofaciemtuamifatiabor, quum expergifcar , •"jrUTOn , inutgU 
ne tucu Quid vetat id cohtendere cum 1 Joh. 1 1 1. 2. Chriftus enim 
& facies & imago Dti eft. CoL 1. 1 f . Neque alienum eft , eundem per 
mpp naran intelligere Num. xn. 8. Id enim Mofis eminentiis, 
quibus reliquispraecellebat Prophetis, annumefandum efle videtur,quod 
Filium Dei immediate fe aUoquentem & oculis & auribus ufurparet : 
quuni aliis angelorum plerumque internuncio arcana fua panderet 

fynbr-Apoft. X XIV. 



*6% . • . Exercitatio XI L 

ittmfftati* XTV* Qplcquid fit y memorabile admodum illud elogium eft quo> 
S^ 01 ^ Paulus. Chriftum condecorat, Heb. 1.3. Ani»»«r^ rf* &£*» **> x*?***it 
fpkndcfcaur^ br*€«fiwt «mf. Quse de Chrifto quideni dici poflimt ratione officii r 
& A cdacr * ta temen ut P nus atque excellentius mpeffona ipfius verent. £ft enim, 
hypoftafeos qua Filius Dei tumen de lumine , & gloriae Patris fplendor auguftiflimus. 
e J«** Joh* 1,14- SpeBavinWygloriam ejm^ gloriam ut unigenitia Patre^ SapientL 

YI 1*26+ iiripir*eft* Qvris **JY*.. AnaftafiUS t *TaV & *f rwV «xriMKr izrirtiXM* 

W ***ux*rp* *r$ yfr^ Filjum autem ut racUor emiftt, refplendefcentiam in ter^ 
tvr. Innuitur enim ea phrafi, &gioria Filii qua Patri eft Wr^ , & />r*w 
**#*» Filii naturalis e Patre ; quod Qecumenius attendit aw. ^j* ri 
i**v*«rttA. r»v *m£ ^w«r« ;« r5 n«vtft vpcchr Ikx* ; j?er fplendorem namqut 
manifejlatnaSuralemFiiiiexPatreprogreJfutn.. Siquidem nunquam omnino cu~ 
jujq/tamjfilendor x*r*\ x*p$f «** «cW*™ , per gratiam x aut adoptionem 9 procedit x 
nec ajote, nec ab ignp* 

• XV.. Eft idem exprefla imago m twri*™ Patris. Ih qua quidem 
Ifypojlajeos voceexponenda,hautnihi!ambigo an non jufto fubtiliores, 
quandocjue fimus.. Idconftat, eam, fchotoftice nimis habitam, aliter 
atque ahter acceptam fuifle, & multis rixis atque contentionibus in Ec- 
ctefia dedifle occafionem. Qua de re ex Veteribus videri poflunt, So~ 
crates, Hifio. fycL Lib. 1 1 1. cap.. vi 1. Theodoretus, Ub. 1 1. Cap.sx 1 r r 
Ruffinus, Hifio. Lib. 1. cap.. xxix. ex Recentioribus Forbefius, InfiruSiL 
Bifior. Theo.. Lib. 1. cap. 1 1. §. $. Nobis nihil antiquius. eft fimpficitate^ 
Res ipfa poftulape videtur, ut »*«'<-««>, ac %*?****?*, ceu correlata inter- 
pretemur. TXimimmforma quae in annulo eft, dici poteft ivSr**$t ; quae im 
» «w^ z*r**rnt. Qua in re, ut judiciofe annotavit Gomarus,. elegans fitni- 

fitudo efL Ut tmmcharaBer^forma, cum archetypo, feu exemplari* am* 
vevi&i fic Cbrijtm, ejfentia y cum P/t/r^ : fed modo praeftantiore >. ut. qui. 
unum fit eflentia ; non fpecie* fed numero. Unde informa Dei fubfijieni. 
dicitun. Phit. 1 1. 6. DeinJe, ut charader ab archetypo differt, fubfiften- 
dimodoi quod/ir^/j^c?wformam communicavit * chataBer vero perim- 
preflionem eandem cominunicatam accepit : ita Pater a fe Deitatem habet;. 
quam Filio per generationem aeternam cormnunicavit ; Filius vero a Patre 
, accefit.. Ideoaue Filius non eft Pater, fed aliu&a Patre dicitur. Johuv. 3 2.. 
Jknique charaaer, quamvis exemplar non fit, illud tamen plene expri- 
Boit,., fic Filius Patremnobis revelat, & in fe confpiciendum praebet: 
ande Nazianzeno dicitur i$*£*i wr ix«*s. Eleganter admodum ex Gre-. 
gpQO NyflenoTheophylafliis: #V* y «> v^^n w vwrinvs • w««Wf . 

h* 1*$ irwtr*!®' i : tu&J vvtp$z$t.. *rt n vWra^if vXih» iri rS %*{*xTVfi®** S ytic. 
£9 ix*?"***?*** 9 ^Xfi^ ******> ri f*ip^ 

Sifto^d a<r 'XW*- Acutiflimus Bifterfeldius, locum hunc adverfus^ Crelliiim viiau 
«Iwdaiav. dicans, Lib* 1 fe8.> 11. xfy* xxx.pr»monet, Apoftolum ad Hebneos fcri- 

benteni, 



De Jefu Chiriflo FiKo Dei tJnigenito. 163 

tentem, tafi defcriptione, talibufque in ea vbcibusuti, quae in V.T. Fun- t, oncd» 
damen&im habeant. Addito hoc univerfali axiomate, m Novo Teftama*- * naA *> 
U necfbrajhiy nec vocem aliquam, nifiplane fit vox tantum hiftorica 9 nullumfidei - 
myfteriumfignificans, ufurpari, quin ex Veteri defumatur. Pofterius ijlud uti 
ego ***** praftare non aufimt ita quod de hoc nominatim loco dicit, 
fcciie conlcifco. Videamus ergo quid in V. T. Paulin» huic phrafi 
idpondeat Nam non fatisfacit hic omnino Bifterfeldius. Is putat x 
ti iwavymrp* refpondere voci r-»nD , Num. xn. 8* Sed*nmD 
potiuseft «Ste*. Phrafisifta, rYWto N*Si r-ttOO, a&fteBu^ & non 
inmigniatibus^ w*t*>*4*u quodammodo opponitur Paulinae ifti 2 Cor. 

Y. 7^ tui wir}»t'mfu**Tittt9 » i fu* itht, Ut wkn refpondeat rS niTd » 

ifo- rf HKID» Mihi probabilius videtur ad illud gloriae Divinae 
i*mymr** refpici , • quod fuper arcamfuit, & umbratile erat, ficut ipfe 
arca ; cujus veritas , & r* .*»?« in Chrifto eft : CoL 11. 9. Vel , quod 
refplenduit in fecie Mofis ; aut in Cherubinis Ezechieli vifis. Ezeck 
1. 13. ubi vox p-tfu occurrit, quae Graeoe a Paulo adhibite admo- 
dum confentanea eft : vel, quod caeteris omnibus praeferrenv fi omnia , 
fimulfuraereiniquumvideatur, adeum Divinae Majeftatis fplendorcm , 

2ui Prophetis aliquando afFulfit, fpecie humana Deum conipicientibus. 
icvidit, utdeaUistaceam, Ezechiel niDI P"ttmo Pttun mna 
rWP T133 » Jpeciem fplendoris, Jpeciem fimilitudinis gloria Jehova. Ezech. 
1. 28. Confer JeC jlxvi. i i. mi33 r? , Jplenior gloria iUim. Paulus 
ergo iifdem propemodum elogiis Meffiam defcribens, quid aliud doce- 
revoluit>quameundemillum efle, qui, in praeludiiim futurze incarna- 
tionis, tam augufta Deitatis fpecie contemplandum fe Prophetis exhi- 
pmt Propius vero eft quod bbfervat Bifterfeldius , CharaBerem refpon- 
dere rS riJIDJV Nam uti -^wi; fignificat certam figuram , certo 
numerq & proportione irifculptain, & impreflam, ita & njtDn. Qiiod 
autero addit : deducitur enim HJIOP a po , hoc efi y numerw^ ut quam ac- 
turatijjima, exprejfio fignijicetur, vereor ut accuratum fifc Mijn enim non 
numerum notat, fed fpeciem, five genus rerum. Temuna ergo eft eju£ 
modi •>•**]"* quodipfamrei^/Vw zcformam refert, qua ab omnibus 
aliis rebus difcriminatur. Plane ficut chara&ertotam illam figuram 
exhibet quae in exemplari eft. 

• XVII. Nifi quis contendere malit curft Hagg. 11. 24. UbiZe- 
rubbabeli, id eft, fecundum quofdam interpretes, Chrifto, qui Zerubba- • 
beHs & filius erat, & per eum praefiguratus, dicitur : ponam teut CDfiin , 

figillum, five annulum fignatoriiim. In figiUo eft xh****?' Senfus ergo 
eflet ; imprimam tibi omnimodam mei fimiltudinem. Demonftrabo 
te efle Filitim mihi it***™* x*) ipuM» : omnibufque fignis te talem ma- 
nifeftabo. Adde Zaeh. 111.9- Cflrf * wlaturai ejtu. "Facio ut in iflo 

Xz appareant 



x«4 Exertitatfo XIL 

appareant omnes fllae note* atque excefientiae, quae indicia fimt Meflfee 
& Filii mei. Quicquid Ct , concludimus , Filiiim Dei, ea ipfa quia a 
Deo genitus eft, Deo Patriqui ipfum genuit , per omniafimuem atque 
xqualem efle, verum atoue unum cum ipfo Deum. 
chrfftti» XVHL t Quumque plus uno qui tabs Dei Fflius fifc efle nequeat „ 
unigcnitut fci nc Saiptijra eundem UNIGENITUM Patris Filum dicit Joh r 
jj^EiUitt. ^ 14.18. iii. 16. 18. 1 J0h.1v. 9. Equidem fideks. quoque* Dea 
genitifjinty Joh. 1. 13. Jac. 1. 18. 1 Joh. 111. 9. & v. 1. neque aliud 
eft ea fidelium genitura quam communicatio ejufdem numero eflentiae » 
five natur* Divina y quae communicata eft Chrifto. &Pet 1.4.. Attamea 
communicatio illa ejufdem Divinae naturac, & confequenter genkura ex 
Deo» auae fidelibus. obtingit, alius plane ordinis ac generis eft atq»? ea 
quae Cnrifto attribuitur* Illa enim noftra> impropia r metapkorkay. graticfa 
^ftmilitudinem aliquam, qua homini fas eft, cum Deo importans: ae*> 
quaqu/uu paritatem y omnium minime identitatem* Haec Chrifti,- praprim 
eft, **ri. *9fu9*ti» , naturalu y aterna ; inferens cum Deo Patre #r#'w*- m» 
x*r*.> T»rr$Tnr*^ Manifefte hocjohannes docet, quiquum fidefes/iDa* 
genitos dixiflet , mox eodem halitu, & eadem propemodum periodo % 
- Chriftum^CT//V^I)«F/7//^efleteftatur. Joh. 1. 13. 14.. 1 Toh. iv. 
7. 9. ut.ne dubitaremus alterius plane generis hunc atque ilfos efle; 
Quodnifi eflfet, utique, ad evkandam tam duram «*•?»**«*> , poft no- 
niinatos plures fifios e Deo genitos, ChriftutB priecipuum reliquilque exs* 
ceHentiorem dicere ^fatius hahuiflet, quam Unigenitunu 
s^hT im. XIX. Profedto ifnpia prorfus Socini tergiverfatio eft, qui^ ut verant 
*\s&at at( *. ue aBternanif Filli Dei «•tw» tfvertat, non folum pro folida & unka 
" m hujus rei caujfa y incomprehenfibili nimirum generatione* ea fuhftituit* 

quac indicia duntaxat» & argumentu a pcfterioritxxvA: fed & Chriftum idea 
unigenitumDdFfliumdkine^ Quod 

eft Spiritui Sanfto, imo & fibi ipfi, in os contradicere. Si enim alii- prae^ 
ter Chriftum ex Beo. geniti funt, eademfcilicet generationisfpecie, cer- 
te Chriftus non eft unigenitus.. 

XX^ At quam tandem ille cauflam dicit (ham vera rejefta aHenas fin^ 
» neceflfe eft> au: fcriptura eum unigenitum DeiFilium vocet ? Confeit: 
Chriftum camlfdaco, qviem Mofes TfT «wic/»;»Abrahamo r Genxxii^ 
212; Paulus Heb. xx. »7^ rwwr unigenitum r dicit : quum. tameni 
confteteoipfo tempore, proquoitaappellatur^Ilmaelem, non minus 
quam Haacum^. Abrahamo gpnitum exftitifle. Ejus appellationis duas 
. potiflimum ratione&efle fophiftieatur : primo y excellentiam patecn* er* 
ga fe dilejCtibniSi quemadmodum&SalomorProv. iv v 3.. dicit,. fe fuifle 
nnigenitumxoram matre fua y quamvisnon eflet folus ex eadem matre 
Davidi natus. 1 Chro. 1 ix. 1. deinde ; quia iblus el in univeria haere- 

ditate 



. De Jefe Ohriltp FiBo Dei Unigenito. 16% 

dfetefacceffiirus enrt Ad eundem modum Chriftum unigenftum Pa- 
tris FMium dici migatur, qiiia unice Pairi iiicthu, Scfolm- univerforum kare* 
conftitotuseft. Heh. 1. 2* 

XXI. Verum enimverotum demum Iegitfmaeffet Chriffi cum Haaco 
contehtio, fi quarum rerum in Chrifto fumma eftpraeftantia , earum ia 
flaaco tenuem duntaxat umbram ftufle meminiflet : neque ex vocunt 
fluarundam fimilitudine, oi^ cum iniperf edionis aliqua connotatiooc 
flcliaacapraedicantur, Chrifti gloriam, cui hup*phtfp i**u* competit, of~ 
fiifcatum veniret De caetero quoque fallkur, & fallit haereticus. Idea 
micm Ahrahamo Ifaacus dicitur, quia foius ex promiflione natus , folus 
ftrentimutari auftiquenominiscaufla erafc. ideo unigenitus, quia folus 
cx Jegitkna uxoreSara prognatus. Quae res, Uaici & Unigeniti nomen* 
dationem fondantes, cauflae fuerunt tam tenene diledionis, & *'a**a«/>'*' y 
five quod ex aflfe hasres conftitutus fit : noncontra. DileSia & hareditas 
srgumt quidem eum efle unigemtum y non faciunt. Idem de Chrifto te*- 
aendum efi Quiais eft unigenitus Dei Filius> hinc Deus euni unice 
dil^k, & hseredem declaravit univerforum. 

XXII. Fruftra objicitur Prov. 1 v. 3* Ubi in textir eff ibk ^B7 TH% 
mcusctram matrentea^ Nam L TJT innativo foo fignificatu non esc- 
haurit omnem notationem vocis t****ym^ Aliud eft unicus^ aliud umge~ 
mtus, S* illud, materia iditaexigente, fignificet unice dileclum , nont 
propterea & hoc Et David dixit 1 Chr. xxix. 1. Salomo inat y» 
Elim meus-UNUS, aDeo eletius, mihi dile&us, prae caeteris* eximius z 
Vmgenitum non dixit II. Quisdicet^eaquaErWc memoranturintelligi 
nonpoffe coepta faltemefle illo tempore quorevera matri fuae unigeni- 
tus erat Saloraon, ficetdeincepsfratrum aliquot numeroauftusfikrJartt 
poft filiolumex adulterio conceptum primogenitum eum Batfebae fuifr 
fe,ex 2Sam.mr.24. Bquido conftaL IDL Quid vetat liaec exponere 
Qt per-n*™™***' a Salomonc dida : uti filius unigenitus ita loquens 
introducatur y non praecife ipfe ? 

XXIILQeterumfidei noftrae nequaquamfufEcit, cogftationi huic de Praiir n^ 
Chrifto, utunigemto Dei Fllio, immorari, nifi & quam ille ^d nos,& quam ')"* m^*- 
nos ad illum *ti*» habeamus, iimul contemplemur. £t hic quklem pri» 
ma fe obtutu prodit immenfa illa Dei Patris charitas> qjua nos natura ir<* 
ftiaty Eph.11. 3. ScpatreptognaiosDiabolo, Joh. vi.n.44.. ineam ^ 
feruit dignitatem^ quaFilio fuo unigenito, nohquidem pares certe , at r ; 
noftro quodammodo fimiles tamen evadamus, conformandi imaginiipfim^. 
ut iffefitfrimagenkus intermultorfratres^ Ronrt vi 1 1. 29*. . 

XXIV.. Sed & alterum majoris adhuc charitatis indicium eft, qnocf, 
adeam nobis dignitatem conciliandam, Tilio* huicfuo unifenita nonpeper- 
*mi x i&!Lwbu euukdederiiyponobu tradiderit. Jobu 111. i& Kom.vi 1 i.jd. ^ 

Xl Magnaim . % * 



*fftf - . Exercitatio XR. 

Magnam rem, nec immerito , prarilitifle vifus Abrahamus eft^ cjuod fi- 
Hum iuunv, unicum, Iiaacum, quem diligebat tenerrime, Deo noa 
fubtraxerit At is non nifi homo, & peccator erat : & Deo debebatur, 
Deo dabatur ; affe&u magis , quam re ipfa : neque poterat glorioflus 
mori quam a Deo in facram vi&imam defideratus, atque hac in re 
immolandi Meflice typum gerens , nec moriebatur tamen. Quid por- 
ro Abrahami filius ad Unigenitum Dei? qui nobis datus eft homun- 
cionibus, revera ad falutemnoftram immplandus, madandus, igne Divi- 
nae juftitiae, adverfus peccata noftra accenfe, & quoad animam, & quoad 
corpus, cremandus, cpnfumendus. 

XXV. Quanta etiam Chrifti Domini erga nos pietas, qtti rnn erube- 
fcit nos fratres vocare ? Heb. n. n. taiitus, tantillos! Inhnita utique 
inter Chriftum & nos eft dignitatis diftantia ; Chriftum , inquam, uni- 
genitum Dei Filium ; nos, quando optime nobifcum cornparatum eft, 
«bortivos partus. i Cor.xv.8. fiidigniffimum Sauli fa&ura vldebatur,quod 
Regis filius, Jonathan, in fratrisSfedum Ifei filium, Davidem, fufcepit 
fet i Sam. xx. 30. Atquanto fe humilius deprimit Dei Filitts, nos 
fuos appellando fratres : nobis dando, ut eadem erga ipfijmfamiliarita- 
te uti audeamus? At vide quantum hic fubfit amoris miraculum ! Ut 
aninor eflet conditionisinaequalitas, FiliusDei, quim forma Dei txifitm 
rapinam non duxit parem ejfe Deo , fe ipfum txinanivit , affumtaformafervi : 
Phil. 1 1. 7. & , qui infimusomnium humillimaenobifcum confirmatio- 
nis gradus erat, apparuit h ^cmfutn +*pas ***?**<. Ronvyin. 3. Nos 
autem ad celfiflimam, qua fieri pbtuit, dignitatisfubliiiutatemevexk, da- 
4anobis ea gloria, quam dederrt ei Pater. Joh. XV 11. %2. &t confortes nos 
Divwanaturafaciendo* aPet i. 4. Quac quidem incredibilis prope- 
-modum charitatis argumenta funt 

XXVI. At ne hic quidem fubfiftit Fratris noftri pietas ; qui non-mo- 
do i»inl<&- , kd&prinwgenitura tam noinen, quam jus, eleaos fuos ad- 
mittit Exod. iv. 22. Heb. xn. 23. Jac. 1. 18. Quodcerte mira- 
bile eft, & rationem plane fuperat Neque enim per rerum naturam 
fieri pofle videtur , ut plus uno primogenitus inter multos fiatres fit 
Nec primopenituramfuam Filius Dei, ad exejnplum profeni Efavi, vendidit 
Nec, uti Ruben, maleficio aliquo amifit. Denique dignitas illa, quani 
nativitatis fuaejure obtinet, & inalienabilis , & incomptunicabiiis eft , 
non minus quamaeterna Divinitas. Unde ergo nobis primogeniturx 
jnomen, &, quia id caflum efle non poteft, jus quoque ? Plena utique 
myfteriorum facratiffima rfcKgio noftra eft ; quae non ratiohe metienda, 
fed fide ampledenda funt ^on cejjit primogenitura fiia Chriftus ; fed 
fuo nos fecum Spiritu in arctiflimam unitatem copulans, fui nos ipfius ^ 
omniumquebonorumiuorum, ac confequenter primogenitune quo^ 

que 



De Jefu Chrifto Filio Dei Unigenito. i*T 

qoe fuae, conforteafecit Non vendidit profane fuam, fed liberaliter no- 
bis noftram emrt y & perfe&iflima obedientiaS fuae fanctitate acquifivit. 
Aique uti non definit Unigenitm Dei Filius efle, licet & nos e Deo geniti 
dicamur i ita nec primogenituraiMm obftat, quodmos ejufdemPatris pri- 
twgpiti agnolcamur. Quippe noftra haec alterius prorfiis generis^atque 
ordiuisfunt Hoc interim ex priniogenitura ifta obtiaemus, quod Do-> 
mimotmdum fratrum noftrorum fimus, qui quidem ex eodem nobifcum 
finguine,nontameaeodem Spiritu nati funt : & iiipra eos plus quam 
k dupla portioneomnium Paternorum bonorum baredes.. Gal. iv. i- 
l Cor. 1 1 1 . 2 1 . Chrifti coharedes. Rom. V 1 1 1 . 1 7.. 

XXVII. Nobisautetaoperapraeprimisdanda eft, nequfcquamcom- 
mittamus quod tantoindignum fit Fratre. I. Quum nunc voti fllius, 
qpodolimlponfe erat, damnatesfimus, &ipfe Fraternofterfit faSut, fu-< 
gmsubera matris nojha, Cant vui.i. reliquum eft ut fnventum exini 
aunquam intermorituri affe&us ofculo ofculemur. Si ita Jofephus. fra- 
trcs ftios, ac prae caeteris Benjaminem, excipiebat; Genef. xlv. 14. 1?.. 
cjjianto potiori jure nos noftrum Chriftum r qui noa ad nos venit , ut 
frumentum auferat; fed ut cibum, qui ad vitam aeternum fovendam: 
fcfficit, afferat; II. Quandoquidem nonfratermodo nofter, fed Scpri- 
wogcmtus frater eft, Rom. VI 1 I .. 29.. imo prhnogenitta omnis creatura y pri~ 
mas tenens in omnibus. Col. 1. 1 f . 1 8- omnietiam a nobis honore eft pro- 
fequendus r non minori certe quam Jacobus horridum fratrem fuumi 
Eiavum profequebatur. % Gen.xxxn.4. xxxni. 3. III. Volupe no~ 
liseffedebetramiliariipfius commercio potiri. Bonum enim ,£# per 
$uam anuenum eft y fratres ma babitare.. Pf cxxxi 1 1. 1. Et quantum ipfe: 
qnovis Jonathane eft praeftantibr, tanto flebiliorem efle par eft leflum il~ 
min, quem defideratae ipfiusfamiliaritatis carentia ciet Confer. 1 Sam.. 
xx. 41. IV. Ipre nobisin omnibus exemplo fit: 1 Pet. 1 1. 21.. ut finii r 
fitudlnem qus, quapote, exprimentes,.noftrae, ex eo^ filiationis certi fi~ 
mus: V. Ejus quoque gratia omnes eos diligamus qui iilius furit ; & ia 
quibus vel tenuem ipfius deprehendimus imaginem, atque hinc ullam 
xonreo cognationem : uti David animum fiium inducebat benignitatem 
exercere ergaomnes qui ex familia Sauliserant , propter Jonatbanem fra~ 
tremfuum.. sSanuix. 1. VI. Nunquam committamus utnos Cbrifti » 
idEvangelii, vtl crucisipGuspudeat. Marc. vm.. 38. Rom. 1.16. GaL. 
n. i4.(edin triftibus aeque acfeetis, in adverfis nonminus quam profpe- 
ris, eum fratrem noftrum efle laeti alacrefque profiteamur, ne & eum 
noftri pudeatin iiluftri adventus fui die,, quando cernenda erit coeleftis> 
Bxreditas.. 



EXER. 



E X E RC I T A T I XIIL 

JESU CHRISTO DOMINO NOSTRO. 

BREVIARIUE 

\ I . Chrifium nemo , uttiar efi^ Dominum dicit^ nififer Sfiritunu fl. Domiftumfi 
Chrifim, utiefi, ita g? agnofci fofiulat. 3. 4. *»#« &? AmW vel farum 
admodum, vel nibil differunt. 5. Utrumque vocabulum de Chrijh ufurfari 
pofeft, & ufurfatur in Sacris. 6. Nequefoteft non Dominus efft> quttm Jebova 
Jit. 7. Sed & Domims efi, qua Mediator. 8. Jusbabensin ele&os, ex Dona- 
tione Patris. 9. Et emftione frofria. 10. Quos a3u fibi fojjfidendos 
vindicaty quumfer Hggeneratioriem erifit Diabolo. II. Dommum Chrifts 9 
licetfer incamationem 9 & inftatu humiliationis quoque , agnitum fuerit , iu 
jlatuexaltationis longegloriofijfimum efi. 12. Idquepbi & ajferuit valide. 13. 
Et olhn demonfirabit luculenter. i^Quifiricereid DonuniumChrifiiagnofcit^ 
is & Majefiatem ejus cum tremore fujpkiet i{. Et Satana, feccato , acjsffi 
iffi renunciabit. 1 6. Quod magna folemnitate Veteres in baftifmo factitabant. 
17. Chrifii denique voluntatife totum fubjiciet. 1%. Tammandantu 19. Eo 
iffo quia mandat. 20. Quant decernenti. 21. Ne fudorem hic nobis Gentiles 
incutiant. 22. Dominium Chrifii uberrma fidelibus confolationis fcaturigo eJL 

f ^?t *• l^ "TOn contemnenda civilitatis ataue eleganti» humanae pars eft 
par cft, po. j^L debitis quemque honoris titulis compellare : quorum inter, 
SJriiTfi% I ^ ^ **aut quaquam parcos prifci aevi fideles faiffe, ex plurinris 
sjpltitum. ^- ^ facrorum monumentorum exemplis conftat. Quantumau- 
tem Unigenitus Dei Filius mortales omnes gforia praecellit, tanto devo- 
tioris animi veneratione anobis eft colendus ; cavendumque folicite, ne 
ullis Jebitae obfervantise officiisTdefuifTe videamur. Haec enim eft fupre^ 
mi numinis voluntas, ut omnes honorent Filium frout honorant Patrem. Job. 
y. 23. Caeterum coeleftis illa urbanitas, quae non oris 9 fed cordis cft, non 
nifi infchola Sfiritm docetur, ac difcitur. Nemo- enim fotefi dicere Jefum 
DOMINUM 9 nififer Sfiritum San&um. 1 Cor. xi 1. 3. itanimirum ut Do- 
minium Jefu, & ea in quibus id dominium fundatum eft , & qufe illud 
confequuntur, rite cognofcat, agnofcat, celebret, totumque ahimum 
fuum, uti Domino iUo digniim eft, comparatum habeat Id ergo nunc 
nobis annitendum, ut, Spiritu Chrifti praducente, accurate exponamus, 
quid fit eum in Spititu ac veritate DOMINUM nominaw. * 

H 



\ 



Dc Jefu Chrifto Domino Noftra ' t<5^ 

% RevcraChriftusDOMINUSeft,|nKn. Mal. iii. i. Ikmhm * Domijntm 
Celo. i Cor. xv. 47» Eo quoque titulo compellari fe a nobis poftulat fc chriftu* 
Joh. XI 1 1. 13. Vos vocath Me, Alagijter, & Domine: & benedicitis: /*n*£ icft » *» 
enim* Fidei haec compeflatio eft, & animo, & ore dicentis, Dmnine mi , poflSl 
^c Dem mi. Joh. xx. %% NuHaque adeo lingua exftat, quse ad veritatis 
iffius profeflionem obligata non fit, Jefum Cbriftum effe Dominum ad glo- 
riam DeiPatris. PhiLn. II. 

III. AnFiiiusDei,cuipaffim *V* titulus attribuitur, h**ir* quoque*»>/ ft 
dicatur, & qnae tttriufque vocabiiK difcrepantia fit, difquiritur inter^™™ 
«crttditos. Suntqui jubent credere, hr^mt non nifi de Patre ia facrisILiod!!!!! 
afurpari : & h<rwimt <fipi rcfpe&u ftrvorum, qui obKgati funt adparen-^ nlhil 
dumi : Chriftum vero Rrf^« vocaf i, <quia habet baredimem ad *•*$ <*w<> : ttunt * 
qoani vocum diftinftionem colKgi exiftimant ex Jndae verf. 4. Ubi 
Oeas dicitur ***£* , berm^ tpria imperium habet in omnia : Chriftus 
Mip* iu&* , Dtminm nofier^ quia poteitatem habet in tios, ut m rem fuam 
propriam, & peculium a fe emtiim, Oportet enim pofterrus priori aK- 

?uid fuperaddere, ne inanis fit prorfus fynonymi vocabuli incufcatia 
avere diflinSioni huic Ammonius videtur; in libello de fimilibm & dU 
verfis diEHombmj admcem k»>«*. K»><*r, inquit", *** &*v«W h*^i^u. Rvp^ ' 

fm^ T*f yvnimis i itifr x*4 rin 4t*9 i wrf}. hwirnt $ a{yvp*tir*t rti*t ****», 

focts %»?*•* 6f &m»W Jifierunt. K«Jf <*? enhn dicrtur etiam maritux refpe3u 
Mxoris, @£ paterrejpe&a filiorum. hnrins autem rejpeSu aliorum qui «vre emti 
ftmt. Eademfere habet advocem hrxim^ Etfateorprofe&o, me virifc 
magnis hcec oiim accredidifle. 

4V. Attamen re curatiiis librata, obfervatoque vocabulorum ufu> 
comperi diftinftionemiftam folidam non efle. **?»< enim vox eft gene* 
rahffima, fighificatque W *tp* <i&tr»S qui auBaritatem acpoteftatem babet, 
quoniodocunque acquifitam, m rem quamcunque. Et JimW non fo- • 
lum cum adfpe&u ad fervosufurpaturjed adquofcunquehomines ditio-. 
ni ac regimini alicujus fubjeftos. Agnri™ xirrmi *>&?**& , exftat apud . 
jEfcbin. <xntr.X:tefTpb Demofthenes fimiliter pro Cor. h<r*lms* nyt^i^ 
*ifi&> *£***. Ubi notandum, vocabula iHa pro tynonymis ponl A- 
pud Hutarchum in Artarx: junguntur. hnrin* «■* «4» «Jva^s. Imo & 
UW quis dicitur foae w**™* » QvtpeculiL Sic Lucianus , *i ^- 
rvxt* hrximt & Theophyi: Epift: xix. Wnr znUxw. Vide Ste» 
pbani Tbefaurunu Grxci quoque V. T. interpretes pro Hebraico 
ntK indifcriminatim ponunt k*^- & h**ir* , licet illud frequen- 
tius. NuMo etiam exemplo probatur , ftilum N. T. haec eo quo 
diftum eftmododiftinguere. Nam quod ex Epiftofa Judae profer- 
tui; de Chriflx) melius expont, mox docebhnus. Nec verborum eodem 
xecidentium accumulafio indecoiam tautologiam infert: fed intendit 
Symb.ApcJi. Y ugm^ 



I7<> Exerdtatia XIII. 

fignificafionis.vim, ideoque &iacris&protoau(fteribnsufitatiflimaeft l 

Exemplum recens inDeniofthene vidimus. Et confcrri poteft i Tim.vi. 

1«. • (*ii& hitmnsr i /W»A«Sj tiu pttrOxUmn » mI «u/i®- r £, «-;«»'«••»* 

Sique omnino aKqua admittendafit diftinclio, quid eam detfe perfuadefc 
quam fibi Viri Docli fumunt? Si quid interefi, UW yhiati juru nomta 
eft y a^i*. henoris & mHoritatu. Kam & matres-famihas .'OfT.rA ««ta*. 
H^,^ tur y nonxv t i:it a l, ait Erafmus «r &fo/»r. 

ttoabaiom V. Neque ullaratio eft qux fuadcat, ut Chriftum JhmV» dfcere, vel 

SJSS* 1 * m '^P^ns dici^afHrmare vereamur. Nam qiium, quaDeus eft, conv 

,ot <& «c munia omnia cum Patre habeat, eadem certe ratione J>«*W eft qua Pa- 

■fcw ia ter. Tum etiamproclivius lonxe eft Petri didum 2 Epift. Cap/i i. i» 

de Chrifto exponere quam de Patre : nam & verbum vurcatm efito nos 

dudt, & plures pfeudo-prophetae Chriftum direde quam Pattem impe- 

tie unt Neque necefle Juds verba ita interpungere, ut Deus Pater fi>- 

lus JWw, Jefus Chriftus r^ •>» dicatur. Quod non patiarticulum, 

qui omnibus epithetis communis unum fubjedumarguit, Beza adverfts 

Erafmum pugnat, & BLfterfeldiusadverfus Crellii exceptioues tuetur. 

Lib. k&Ai. G#.v*i. Adde,inMS.quibiiftiamlegi, *, ,*.'„, J«Wm 

»>i «»/ M , *'««, w, &c: omiflaDei voce^ Complutenfis editio dubrani 

omhetollit,verbaficconcipiens: «4 «*»*;««*■*,«* Anritt,* .4», ^ 

Vs», Ineuhdemfenfum&Syrus»&^thk)ps,&Arab8uterque. Quid 

n» etiam ad Chriftum referanius illum occiforum martyrum clamorem 

?F°£ V V°* **" "'" ; Ww * &c ; Ecdefiaftid certe Scriptores 
Cbrittum frequenter hoc nomine comoellant»ut videre eft in libru rt- 
ftonfvmum ad Qrtbodoxor. ' Ifidorus Pelufiota Lib. 1. Epifl^ xxiii. t.\&- 
,«. ifA nm. W w W'»PhotiUS Tmemate 23 fc HpfV *i> hrwir* hiim, , 

!"? ??*?' T^Sf"* ftquiexDomini£unihaor$W™non- 

- ^SB**"* 16 ^?* 11 -***"* Definamusergodiftfadioiii 
ininusfohdajiiugMpofti^tamaBdificiire. Nec Chrifti auaoritas, nec 
res rehgiQnis noSrae, in verbojum funt Gte mmutiis. utwna * "^ 

1^.^^^™™°^ Eft enmt 

»i>a»ere» 0?«^ VA. oinnemque habet itifeDdtadspraeceUentiam, qxm Domi* 

^J«^nuDivimi^eft,&fundamentum. Jehovadifertenuncuparur. JeC 

XI. 3. Fox fi&i»MM» ht deferto, Parate viam Jebov* % id eft Chrifto, de Ofc 

iuspraeambulonejphannehiciermoeft. IterumqueCap.xLv.24. -1» 

WTtf? ^P r"» Ta c «*'»>Jfrn>«. m&dhcit t vel 4. i«« i&oH 

^^ttt t efiabmdmiSrnnaj U fma^rQbur y adeum auifque veaieK De 

Chru^autemhaec % did,nonfolum resipia docet, fed & Apoftoli au- 

™l rl ^ Ce a?l comnaChriftoapplicantfe. Rom.xiv.lK Porra 

^^i^Jf^^^^^^^i^kmcam Patre auaori- 

iaos,#potettatis«i mmia quae eitra ipfum funtj qu^que ^idebent 



Dc Jefii Chfifto Domiino Noftro. 171 

quodfint Onmia enim per tpfimifaSfa funt 9 & ftne eo fa&um efi nihil quod 
fadumfit. JoL u & Etpropterea imperium habet in omnia. Impreffe 
Af dftolus : X Cor. VI 1 1. tf, Unm Dominm Jefm Chriftus , per quem amnia 
fgnosper iffimu Atque hadenus DominiumGhrifti pure Divinum eft » 
cujusiqtuitu crtaturaomneSy rationales imprimis, tam angeli,quam homi* 
oes, fervi ipfius funt,ab ipib dependentes, quique legem ipnus pro re- 
guhatqueamuffiadtiomunruarum habere debent Nam & venti & 
mare aufcultantei, & boni Angeii imperium ejus volentfcs lubentefque , 
makinviti quidem, fedagnofcunttamen. Mat. viii. 27. 31. * 

VDL Caeterumpraeter Dominium illud quod qua Dem, ex infinita *«***£- 
naturaefuaepraecellentia, inomniahabet; aJterum ei quoque Domi-^"^^ 
mam a Patre datum eft, quod qua Mediator habet , fpeciatim in ele&os > w. 
qmipfimfuntpeculiunr&haereditas, &, ut Petrus ait, iPet 11. 9. 

VDI. Jm illud Chrifti,ut Domini, m ele&os, ut fuum peculium , tribm J^JJ^ 
quafi articulis confummatur. L Primum ejus fundnmentum in arterno « Donatii. 
totrh decreto eft, quo ipfi acquirendi ac redimendi dati funt Eam ob nc **** 
rem PatrL gratias agit : Joh.xvi x.6. ■ Tui erant, uti omnes creaturse tuae 
fanUfidniibi eos dedifii 9 fotdaii decreto ex communi reliquorumforte eos 
txemifti, mihi eos creaidifti, per me fuo tempore redimendos, vocan- 
dos. Eodem fenfu ele&os ex gentibus, nonaum a&u redemtos nec vo~ 
catos, ovesfuas vocat Joh»x. 16. auarum fcilicet jam tum Dominus . 
erat ex deftinatione Pttri& 

IX. II. Plenim tamen hoc lusacqumturfilutione aftu prafiita, quan- Et emrrfoa» 
<jofciIicet femetipfum pronobis tracudit, ut emtipretionojtrijuru effe defi-** * 1 ** 
neremus. 1 Cor. vi. 19. aa & vn. 23. 1 Pet 1. 18. 19. Ap. v. 9. 

Nam ficuti pretio numerato emtae rei dominium ad emtorem tranfit : 
ita etiam Chriftus pleno jure ele&orum omnium Dominus faftus eft, ex 
quo fuum pro iis ianguinem, veram redemtionis pretium,dedit Tunc 
enimPateripfidixit: P£ 11. 8- Peteame, pro jure tuo (juxta paftum 
conventum, de quo Jet un. 10. ) &dabo gentes m foffiffioncm tuam , ££„. 
fnes tcrrajm pojf^fionu tus< 

X. JDL Virtute hujus juris de&os jam tueturut remfum, confervat a« M •£• 
in hac vita, impertit media faliitis, praefervat a peccato in Spiritum San- dc * J£ viam 
fltum, multaque circa eos facit quae quafi molimina quatdam illius funt &<*** q uum 
qui id quod ihum eft vindicare fibi occjpit Attamen tunc demum in ^l^ 
pojfejfianem eorum veniti quumSpiritu iuoefficaciter vocat, regenerat,eripitttiaiw. 
fide donat De jure quidem olim Cbrifii fuerunt : defa&o tamen ba&enm l0 - 
Diaboli, peccati, &fuijunt, donec validis iftis Spiritus Chrifti opperatio- 
nibus, omrri alieno Dvmhna exemti, ipfi in fohdum vindicentur. Tuhc 
abrenunciant Satanse, peccato» fibi ipiis ; Chriftumque redemtorem 

Y » pro 



17* Exercitatk» XHL ' 

Ero unico ac fcgTtiimo Domiaa fuo agnoCcunfc. Hoc pafta eximit efo 
)ommus expraferitificulamAlo* Gah l. 4* addu&adfi* Joh^ i& & 
pirificatfibi in ppulum pecutiarem* Tit. 1 1- 14- 
SSK " -XL Dominiumilludehrifti& Veteres ante incaraatibnem agnove. 
cctamcin- f unt Gi&m David eum in Spiritu Dowiuum fuum dixrt. PCcx. *. Mafc 
SE&in kxw. 44.) & qui cum eoin terris r dum adhuc majeftateni difiimutabat, 
ftatu^humu converfati fiinL Verum tamen kiculentis id acceffionibus auftunr xmv 
Suoquc^ natumque eft, quandoad dexteram Dei Patris fiiblimatus , fofemnite* 
agnitum* Rex dominufque Ecclefiae fuae declaratus eft. Qua de re Petrus Aft. 1 ? * 
a^?^!dtJK 3 S# Certofciat ergo tota. domus Ifraelig, qmd Dem hmc ftcerit DOMIHUM 
ttoniTkugeL^ Chrifiwu Adde Eph. 1. 20.. ai.22. Philip. 11. 9* *o. 11. 
gjQuoom- XII. Sed & valide Dominium fiium afler uit, totique orbi cotnpro- 
w^c ftbi batum dfcdit* quiim in refraaariam nationem. Judaicam horrcnda occi- 
& aflcruit dione animadvertit, diruta politia, cf emato templo, fublatoque toto illa 
****** L carnalium rkuum dioragio, quibua rebus lpiritualts fui regni gtoria non 
- parum obfufcabatur. Conf.Luc.xix. 27. Item quum pqft mirita & 
fcruenta Ecclefiae fuae certamina» triumphatis faeviffimis , tam Orfentisv 
quam Occidentis, Tyrannis, fubConftantino Magno eam m libertatem 
vindicavit, rerumque Domkios vel amantes Ecclefce nutritios fecit , vef 
mentiri fibi, acfraudulenter fe fubjicere, coegit Denique quum irnmi-. 
nuta plurimum Antichrifti, folium ejus invadentis , tyrannide, Patrunt 
noftrorum aevo, aeternum Evangelijmi quoipfe Unfcus Ecclefiae: Domi- 
nus praedfcatur, per totum orbem publicari juflit. 
*Ja«wi* X^- & P orno fe Domimun effedemonftrabit; quandb- conveifis acf 
locuic^i. fe Uraelitifi, dejedoque profano Antichrifti throno, ac deftru&is deftru- 
ftoribus terrae, dominatus & dignitas renim, ipfi 8c poputo Sariftorum 
Altiffimorumdabitur^regnaqueomniamundiDomininoftri & ChriftE 
ejus fient, & Ecclefkfub pacifico ejus dominio abundantiflimis Spiritus 
donis locupletabitur^ Uti beata haec tempora utriufque inftrumenti 
Scriptutae mira verborum pompa depraedicant ; alibi a nobis oportunius* 
ac copiofiusi, enarranda.. Quibusv fiiccedet tandem extremus Dominii: 
N Chrifti achis, quum hominibus & daemonibus judicatis, hoftibufoue om- 
nibus conculcatis r univet&mTuorum panegyrin coek) afleret ,< glorifica- 
tusinfaiidis fuis^&mirabilisfedtisinomnibuscredentibus. .Ettale qui~ 
dem> nec tale, fed, fupraquam anohis & dici& cogitaii poteft, fublr- 
. mius, ChriftiDominium eft. 

^Dom^ XIV. Quod rite anobis agnofcu Tere credf , tlim demum patebit ^ 
niumchri* quando itaerga illumaffeatfumus,utLeo3 condecet qui feillius potiua 
h um*)+ 4 UiHn ^ uos e ^ memiherunt^ Nimirum qqr non oretantum, & ex con- 
teemcjtts fiietudihe , fed ex arcani Spiritus perfuafione, Chriftum Dommunx 
^g^^cunta, jul tantam in igfo. Deitatis excdlentiam , tantam virtutum Dw 

Tdnanu» 



De Jefu Chrfftcy^Domma Noffro. 175 

tinarum fiibBmitatem, tamuberem gratfae abundantiam, tam venerarc- 
damdeniquegloriaeex omnibus illis refultantrs rorrufcantifque Majefta* 
tem fiifpiciont r ut quicquid unquam praeclarum auguftumque in mun^ 
dovffumeff, qmcquidm Seraphinorum Cherubinorumque choris iBu^ 
ftrc fplendidumque mfcat, ei collatum fumus videatur & umbrae umbra. 
Talem eum iibi fponfa figurabat, ut fulgidum ac rubrum, infignituttrquepr* 
w/tiade- ,- maiorem cun&is illis elogifs quae amico ore contertim irr eum 
congerit Cant v. 10. & feq : Talem Petrus cum comitibus confpexft. 
stPet, 1. 16. 17. Talem Johannes non femelvidit Ap. 1. 13. & feqi. 
ftxix. 1 1. &c. & ante eum Jefafas, Cap. vi. r. & Ezechiel, Cap. 1. 26I 
fcDaniiel, Cap. vn. 13. 14. Tafemeum omnes fervi ipfias efle cre-~ 
dunt, etiamfi nunquam vrcteriht ntfi oculisfidei, uti delineatus eftin my~ 
ficis Scripturariim tabulfs y aut Majeftatis fuae radiis five vifibiK pomp* 
cordibus affiriget NemacerteDominatumChrifti rite venerabitur» 
qui non eum creaturis ommbusimmenfum exceHere perpendit 3 dignum- 
que agnofcit quem fecum omnes orbis terrarum Principes,Reges,Impe- . 
ratores, omnes codeftium Angelorum ordmes, cernui colant, cetebrent,. 
adorent ; coronas fiias ad pedes ejus deponentes : qurnon denioue itg 
ffiusunius gloria in admirationem raptus eff, ut totus acf eam cfie ax- 
[fet geftiatque. Quum Dwninns tuusfit, inturva te ei, Pf. xlv. 1 Z. 

Xv. Deinde, quicunque Chriftum Domfnum fuum efle agnofcft , Brsjenar; 
eum necefle Satana, mundo,peccato> fibi denique ipfirenunciare , ut nullius K^ 
nifi Chrifti fit Fieri enim onmino non poteft, ut quis duobus dominis, t»aciafai& 
tam fibi invicem contrariis,&quorum aker certe jure fuo integrumht*, 
mmenipoftulat, fimulmferviat Mat vi. 24. Qui Chriftiefl, non efl 
htm* : liberatus eft ab fllius tyrannide. Heb. 1 1. 14. 1 f. ohm ambula^ 
w/, fcdolinr, fecundumprimipemcuipoteftas eft aerh, & fpiritm nunc agentA ' 

ir bomimbm cwtumacibus. Eph. 1 r . 2. Non eft tHundi : exemtm efi e pra~ 
fcntifeculo malo. Gal 1.4. didicitque, amicitiam mundi Jnimicitiam effe 
uherf&Deum- Jac. rv.4. Noireft^w/f: cufmorte Chrifti Mtyiftr** 
I Fet 11-24^ cujus olim ({wdemfervm erat, feda quo mmcliberaftiSjfer- 
vmfi&meftjuftitia* Rom. vr. 17. Non eft fui ipftm. iCor. vi. 19. uC 
dommum fe, vel a&ionum r ieljortis ftise efle poftulet, fua fibf ftulta con^ 
cupifcentia didante fegem .- fed fubjugatis affedlbus, domitifque car* 
Bis defideriisi & quoa de propria voluntatefupereft pauHathn evanet . 
ceote, ac m nihflum abeunte, fblus fn eo vrvere & domihari Chriftu* 
mcipit Gdi. it-2o. Id utfque omnfcus Chrifti fervis proprium efli 
rt prifcorum illorum Domfnorum, vel Tyrarinorum potius, impo- 
tens knperium, & qufcquid « aflSne efle norunt; oderint,. horreant T . 
exfecrentur. - : 

XVl : Solemniterhoc fadebant Veteres mBapt2Sna, ubf no^a^ ^^ 

Y 3 Chrifta 5 ^^^ 



174 Excrdtatlo XHL 

niutc vc». Chrifto dabant Pathetica admoduni eft allocudo ad baptteando*, quant 
dfmo&ftl Patriarcha, prifco ritu, feria fextairiParafceve, ex ambone inculcabat ; 
ubZL cujus partem aliquam quae noftro nunc inftituto fervit ex B/trbcrino M.S. 
5^7(3/ Afirra hic exhibemus. Hodiefideivefiracbirograpbum Chrifto expqfi* 
turi efiis : papyrm 9 atramentum 9 & calamm 9 confcientia vefira > lingua , htibitm 
erit. Videte itaaue qua ratione profoffionem banc efikfubfignatseri. Ne aberrc- 
tis, ne forte deapiamini. Teftamentum camponstnt morituri 9 & alium pof- 
fejponum fuarum baredem relinquunt. Et vos qstoqne crafiina noBe moritttri 
efik peccato : nunc vero renunciatio vefira ttftamentum efi , & peccati bare- 
« dem Diabolumfcribitis, & peccata ipft relihquitis 9 ut patemam barcditate»i> Si 
quis igitur Diaboli aliquidin animo retinet 9 moritstrm ideo renunciet* non enhn 
poffcjjionum ultra Dominus eft. Vefirum itaque 9 quod Diaboli eft 9 nuttus in anim 
tna quid retineat. Omnes fordcs& malitia reliquiasin Diaboli facie projidte 3 
££ Cbrifio conjungamini : nuUm contemnat 9 ftate cum trenme. CunSfa qua m 
prafentifiunt 9 tremendafunt & borrenday Cun3a virtutes ccelorum hic ad- 
funt i otnnes Angeli $§ Arcbangeli verba veftra invifibiliter fcribunt. Incli* 
nant e ctzlis Cherubim & Seraphhn 9 vefirapa9a pollicitaque fufcepturi 9 £5? IV- 
mino iUa reprafentaturi. Videte itaaue quomodo Diabolo refifiatu, & rerum 
vwrium opifici adhareatis. Poftmoaum vero dicit illis : Quod ego dico , & 
vos pariter Jicite: Bfnuncio Satana 9 & omnibm operibm ejm , & mmi cultub 
ejus y & omnibm Angelis ejus 9 & otnni pompa ejm. Haec autem ter didt 
IUique cun&i refpondent Deinde interrogat eos : rmuntiaftu Satana? 
dicunt ei, Henunciavhnm. Mox dicit eis 9 ftate cum tremore. Quod ego di- 
co 9 & vos dicite : Et conjungor Cbrifio &c : Hoc omnibus relpondenti- 
bus, ter dicit Deinde ter interrogat : Chrifio conjunBi eftu? & ubi xe+ 
fponderunt , conjuntiti fumm 9 poft brevem precatiuncuJam fubjungit : 
Ecce renunciaftis Diabolo, & Chrifto conjun&i eftis. Completafunt tabul*>& 
Cbrifim in ccelis eat tenet. Bgfpicite pa&a. Tabulas vobis ba/s cufiodite, in die 
namquejudiciipJiblicefunt proferenda &c. Vide Feblttvii notas adCbriftopbo- 
rumAngelum. p.482. &c Pie profedo, San&e, Religiofe ! Utinaoi 
diei illius quo invocato Chrifti fuper nos nomine in ipfius tranfivi- 
mus minifterium, utinam iacratiflimi illius pa&i quod baptifino figna^ 
tum eft , nunquam dememinifiemus / Enim vero utile eft afFeduofo 
quodam fermonis apparatu iterum haec iterumque animis eorum in- 
^erere, qui Chrifto initiati Dominum eum nuncuparunt Atque ea 
Sne formulam hanc cum juventute nunc noftra communicamus. 
chiifti dc XVIL Porro, quibona fide Chriftum Dominum fuum efie profite- 
J^^f^tui:, eum oportetfummacumlubentia, fine contradidione,finemur- 
wTrubH niure , voluntati fe iHxusfufonittere : voluntati , inquam , tam ntandau- 
«** : // , puam decementii ut & Iubenter/<ia*i? quac imperantur, & placidc 
ferat qudB immittuntur. Servi enim volunUtem cum voluntate PomL- 

ni 



I Dfe Jcfo Chrifto Domino Noftro. 17? 

ni fni in onmibus conformari eaque quafi abfbrberi , par eft ; ut ei ex 
animo dicat , nm me* , yy /#* voluntasfiat. Id Deo ie debere ad mali* 
gnam natune lucem Gentifes viderunt, qurChriftum Dominum igno* 
rabant, a quonos emti fumus* Divifte Epidetus apud Arriant Ubt . 
II. Cap. xvx r. MfJb «aa* B4x$> i 1 i fris JWa##. Nihil velis aliud, nifi 
toft* Deusvult» 

XVHL Sed de mandante voluntate primo dicamus» Menthintur r*n t 
profedo quotquot Chriftum Dominum Yocant, atque interim pracep-*" 11 * 
tis ejus non obfequuntur , db eam rationem quia praecepit Luc vi. 
4& QuMmevecatit 9 Domine,&nenfacitvqu*dico? Sitant^fitcenturto- 
nis alicujus in milites fervulumque fuum auftoritas , ut ad nutum ipfius 

- profitifcantur, & veniant, &jufTafeciant : Mat: vm : 9. quanto 
major in fuos efle debet, fummi imperatoris noftri & Domini , Jefu ? 

ItfAm rk frn * fiJ»t huif* » *m .*©*•» ' pumfj. %m «*•««&» » meu» rt ht r# x rv «7«» 
nmw wfirnfut » nm ru *f*r*yw wfmrrttr mutr* * tl «j»» rt u*trtvifU9& * BiXtu 

MMtia quadanrefi cufiifque vita, longn & varia. Tuendum tibi cfimi*. 

Siis muarn : & quicquid Imperator jujferit > ad nutum efm exfequendum: 

& fi fieri queat, dtvinandum etiant quid velit : dicebat apud Arfianum 
•I#. iii» cap. xxiv, Epi&etus: fed Imperatorem militfae noftrafc 

Chriftumignorabat Tanofti, &cum Paulodicito, Domine, auU 
aevifacere? A(t ix. & pendensunice ab ipfius nutu > omnibufque 
acfingulis mandatis, quantumvis ingrata carni , vel abfona fortafle 
male fanse rationi vtdeantur, alacri promtitudine obfecundahs ; tametfi 
vel in certifiimam ire mortem juberet Si Davidis Heroes v audito vofo- 
tico Regis defiderio, quo aquam fibi bibepdam dari optabat ex cifterna 
Bethlehemi quae ad portam eftiper caftra Philiftaeorum peiruperunt,hatJ* 
ftamque e ditia ctfterna aquiam ad DavMem detuferunt : 2 Samr xxi r r» 
1 f. 1 6. quid arduum nobis videri debet, quod placere Domino noftro 
iftteUigimus? SocratesaliquisDeodicat: a h» <3» &}?** n*Prii* ry^t^u 

myaiitf mr&m*fuu wttrtft i rmrn* kyfutrmXti^ Quemcunque mihi tocmhfio^ 

tknemve asfignavcrify decies miSies mattem ofpetam frim quam ut eam defefam* 
Arriaz ibiAcm» £t nos non dicamus cum Paulo ? nuilim rei haieo ratwtem* 
neque vita mea ntihi ipfi chara efi ut cwifummem curfum meum cumgaudio % & 
mmifierium auod accepi a Dvmino Jefu. Adhxx. 24. 

XDC Nec fufficit quomoaocunque focere ea qu* a Chrifto nobis^ ^ 
wutndata funt, nffi & ea propter faciamus^///V/ mandata funt In eo for-qui» 
malis rario^bedientiae ef^ ut imperium Chrifti agnofccntes, einosfiib-^ 5 
ttrittamus* Eft fanefiimma in omnibus Chrifti praeceptis aequitas, ju- 
cunditas, Utilitas ; qux & animadverti a nobis & amari debent^ & prse- 
cepta ipfa smiabflia fecere : attament tuni demum ejus apudnos conftabit 
donucuun^ quumfola |ubentis voluntas pro omniratioue ftat > etiamfi, 



17* Exerdtatio XHL \ 

«juaenientisfepenoftrae caecitas eft, illius neque aequltatem, neque ju- 
cunditatem , neque utilitatem aliquam cernercmus. Hinc illa praecep* 
tis fepe addita ; Egofttmfehova. Levit. xviii. 3. f. 6- &c.&* Notme 
tgo pracepi tibi ? ]6t i . 9. Afafcule , ut folet , Tertulliarius, ^e Pmiten: 
<lap. IV. Nos vero pro noftrk anguftiis unum incukamus , bonum atque cpti» 
* mum ejfe quod Deus pracipit. Audaciam exifiimo de bono Divinipracepti dijpu* 
t/tre: neque enimquia bmam idcirco aufcuhareJebemm , fed quia Dem praci~ 
fit. Aa exlribitionem obfequii prior efi Majeftas Divina potejiatis. Pricrefi 
au&oritas imperantis , quam utilitas fervientis* Hunc Tertulliani excor- 
jfiim niire firmat Chjyfoftomus, Orat: 11. adoerfmjudao/. ****&*- 

Deo pracipiente mueft curiofe inquirendum in naturam eorum qu<t dicuntur 9 
£ed obtdiendum duntaxat. Etftatim; • €>& hrirmti * i*k9 *t#unc* tfru. Dem 
pracepit': nihil ultra quarito. Vide reliqua : nam prolixus in lianc 
xem eft. . 
Qp*»** XX. Ad eundeni modum decernenti voluntati Chrifti fe fubmittere 
€ * loa * u oportet eum, a quo dominium ejus , ut par eft, agnofdtur.- Nam fi 
ipfe Dominus eft , nos peculium ipfius ; quis prohibere eum poteft 
qUo.minusdefuofaciatquod vult? Matxx. 15. Imovero % obomo, tu 
quis es qui ex adverfo rejponfas De<r? num dicet fignentum fiilori , cur metale 
fecijii ? An non babetpotejiatemfigulus in lutum ? Rom. ix. 20, 21. Prae- 
clara fubniiflionis hujus exempla habemus in Aarone , Lev. x. 3. Eli , 
1. Sam. 1 1 1- 1 8. Davide. 2. Sam. xv. 27. 29. 30. Ezechia. Je£ xxxix. 
g. Sicomnes decet. Nam&/r/(/^djipeniationiejusobnitaris, Scinu 
frobe. Fruftra: quia volentem dudt , nolentem trahit Novi te omnia 
{ojfe, r-IDTO -pb IXT KH1, & non amputabitur a te cogitatio, nulla 
cogitationum tuarum in caflum recidet , vel , mn eft ardua pr* te cogi* 
tatio f , quam tu non fuperes , quaeque non fruftra adverfus te machine- 
tur. Jofa. xui. 2. lmprobe: quia aequius eft te Domino cedere , quam 
Dominum tibi : & omnia quae tua iunt peflum ire , quam ut facratilG- 
jjnae iilius voluntati vel tantillum decedaL Nam & Jujius . eft Dominus 
nofter , Rom. ix. 14. qui propter judicium & multitudinem juftiti* rionop- 
frimit quenquam : Job. xxxvi i. &Sapiens* qui infinito meliqs rebus no- 
flris confultum novit , quam ipfi nos ; & Bonw , qiii peculio fuo con- 
fervando, ornando, amplificando , diligentius quamnosincumbet, 
fuifque omniain bonum vertet, etiam quae peifima effe videbantur* 
Enimvero injurius eft in Dominium Chrifti qui non melius fibi fore 
firmiter ftatuit, quando exChriftivoluntateres fluunt, quam quando 

Kepudo^ €Xfua. 

b^cStotii " ^^ Turpe profefto atque pudendum eft., fi non Fides eam nos ob- 
ferramtiam erga Cbrifium doceat, qimnnatura Gentiies docmt erfia Deum. 

W 

\ 



Dc Jefu Chrifto Domino Noftro. - I77 

Iffi viderunt > Viri boni officium ejfe prabere fe fato. Seneca tte Provid* 
Cap. v. ££ Deim , quo auSore cunSaproveniunt , fine murmuratione hnitart. 
Ipift. cm.Illifciverunt, hihil aecjuius effe, quamut voluntatem noftram 
poftponamus Divinae , aut potius dedamus abforbendam ab ea. Su- 
pra Phttofophum Epi&etus, apud Arrian. Lib. m. Cap. xxri. 

*ftrn*r*rir*%* K m$ rit iytir r* BtS. eJAf i ft fcuiVtf wpitrrw i K*y* y to». Bi- 
Xu i(ju* iwi r$ 5 %*yi bnX*. BiXtt itfytr&m ; Tjiyi Bix*. BiXti '*$ rȣf* Ttrit i 

tiyi fi&Ufm. 'o*Mxn * i f^Ktmu. Appetitum meum obedientem frtebsti Deo* 
Vatt itte 9 mefebficifare ? voto ipfe. Vutt f me animum aliquo convertere ? Q$ 
ty vofo. Vult , appetere ? '& ego voto. Vult , me aliqua re potm ? Ipfe 
fmilitervolo. Nonvult? nolo. Seneca pariliter : Epifiol: lxxiv. Pla- 
ccat bomini quicquid Deo ptacuit. jEHi docutrunt, fruftra fe eum laflare 
qui Divinae obnititur voluntati: quo fatit elegans iHud Palladse difli- 
choninAnthol. lib. i. Cap. XI II. 

.82 rt Q*f*r ** Qifti* <pift *m <pff*> ti f iyttttmrtk* 
Kmrtnrir Xpxttt, *m ri Qlftr rh^iftt. 

S te fata ferunt , ferto fertorque. gravatmt 
Sifers , te crucias , nec minm iffaferunt. 
Wi finci verunt, melius nobis effe quod Deus vult, quam quod nos. Epi- 
ftefc apud Arri. tib. IV. Cap. vi I. *Atk *ixxtr hUu* *ix*, *i **>*»*» «fftfa 

yi{ iyimm i Btt* Bixtt » i ryi. wpmaurtmu hittm^ , *m i*ixx!ht hufrtt. r»r*f» 

•/£* rv»t*ytmtt> iwxit wrrtix*. Semper illud potim vok quodfit. Meiiusensm 
Ujudico quod Deus vult 9 quam quod ego* Adbareo illi ut minifier, & pedijfe- 
quus: Cktmitto defidero , cum ttto ixpeto 9 demque <fuod tttevult % idem & 
qfe volo. Imo & eo ufque funt progrefli , ut non patienter modo, fed & 
kbenter^ Sc cum gratiarum aSione, omnia a Deo fufcipienda efle difputave- 
rint, nec dUpataverint tantum. Idem epidetu? ( ab illius enim , quem 
fepe in manusrefumo, lefti6nemincrecens,tion tempero mihi quin 
pulcherrima haecfcita auditoribus meis impertiam ) Lib. 1 1 1. Cap. xxvi. 

*A*ty *¥*&* iih trt mmtit , irt $ihrt+ iri iwtBmim. r( iw } trm m} w*tfx* rf*- 
fit j T\ ymj »M# 9 I *t iyt&it rfttmyit ri irmtXnrwft mu nrimtym i wt&tMmt* 
iitiXM$* * hrtPfnM** Wir iytmfm > imm» ivr* rti i(y*. %m yif i*B*r lr\ mttr* 
84tt mu i*tyu riXir x*ri ri bttbf ItA um Z*tr& mt rvrt ri i((y*> i i**& 
ri 9 Btitt utu iwrii Ur tmwr* xm wfit tm* *m wfit wtXMt." EoUO VM> widl 

efi malum 9 vel vhenti y vet tnortuo, Quidergp, quum viSum non prs» 
bet ? Quid vero , vet nifi ut Imperator bonm receptui mibi cecinit ? Pareo* 
fequar , cottaudo hnperatorem, fa&a ejm pradico. Nam & quum itti vi- 
fum efi , verti. l(urfus abeo, qusem ittt vifutn efi. Meum 9 dum viverem* 
munus fuit 9 Deum celebrare , tum ipfe mecum 9 tum apud fingulos s tum 
apud tnuttes. Iterumque Lib. iv. Caf. vn. **** %%** ^V •»«••» n» 

Btf &)*?* *tmpi*tr®* **hrl rm ty iurS ynt*b*t. GratiaS OgenS 

Sjmb.ApoJl. Z Dco 



yjg Exercitatio XIIL 

Deo fto omnsbm nufquam quicquam ab MofaBum refrebendens* Ex his omni- 
busintulerunt,nihahominiprobo & decentius & cx>nducibifius efle, 
quam Deum vocantem quocunque fequi ; jubentes femper in promto 
habere Cleanthis illud, quod Seneca ita tranlluliL .Mfift.cvu. 
Duc tne farenSy celfique dominator foli , 
Quocunque flacuit* nutla farendi mora ejt. 
AJfum imfiger. fac noSe. comitabor gemens 9 
Ducunt volentemfata, nolentem trabunt. 
Malufque fatiar , quod fati licuit bono. 
Aurea haec funt, & gemmea, quae , Gentilibus tanqnam injuftis poffek 
foribus erepta, noftrae funt tranflctibenda phtfofophiae , ipfaque *■<»& 
ad Chriftum transferenda, fi, dumDominum eum vocamus, mentiri 
nobis rehgio e!t 
fioaiaiwii XXII. rorro quis dubitet, quin maxima piis hominibus CONSO- 
vhmL* LATIO ex hoc fonte fcaturiat, quod immaniUimorum tyrannorum fie- 
fidciiinji vis imperiis exemti, non Diaboli amplius, non peccati, non fui, fed Chri- 
£. nf ££~ m Domini font ? Nam &. gloriofiJJtmum pft, tam Sapienti, Jufto, Forti , 
i fc* cft. ; FeKcijOmnibufque modis Augufto,parere Domino. Conf. iRegx.8.£t 
jucundjjimum ei fubefle,c*/ra fceftrum ejlfceftrum re3itudinis£txiXSj. cujm 
fracefidreEtafunt, latificantia anhnum y & defiderabiliora auro>& quidem au- 
, ro furgatijfimo quam flurimo, ac dulciora melle, £f? quidetn acmto nielle. P£ XIX. 

9. u.quilevato jugo,non Satan* Colum &feccati> quod omnibus in- 
cumbehat mortalibus, fed & prifcarum ceretwniarum, quod graviter pa- 
trum maxillas preffit, fuum nobis imponit, quod leve zcfuave eft , & in 
fohsamabiJiflimaechantadsofficiiscoiififtit: qui, ut verbo dicam , nihil 
.fiiis injungrt, cujus non ipfe prior in fe ediderit exemplum. Jofcuxi 1 1. 
i{. & bonitate ac clcmentia tantum mortalium omnium indulgentiam 
fuperat, quanto coelum fublimius terra eft. Pf. ci rt . 11: Micfuvi i.i8» 
Suofque non infervorum, fed amkormn 9 Joh.xv. 14. 1?» imo, ut noper 
vidimus,/ntfr*w loco habet VtiliJJhnum denique eft eum Dominum 
habere, qui & SafientiJJimus eft , ut fuorum profpiciat commodis; & 
lotmiffimm fimul, utadverfusomnem , tam vim> qusanfraudm hoftU 
lem^tueatur ; idemque Ditifjjmm ac LiberaRffimm r qm omni eos bono~ 
rum afftucntta, tam coipondium quam fpiritualium accoeleftium, locn- 
- pletet, tandemque univerfae gjoriae fiiae, pro fingulorum captu, compo- 
tes confortefque fatfat Quae res fufe deduci poflimt, amplamquc piis 
meditattonibus materiam fuppeditant Sed adincarn^tionisChnfti Oe- 
oonomiampropenunus» v ^ 



EXER- 



179 

EXERCI.TATIO XIV. 

JESU CHRISTO , CONCEPTO E SPIRITU 
SANCTO; NATO EX MARIA VIRGINE. 

BREVIARIUM. 

I. Tncarnatio Tilii Dei olim promijfa , quando fe in mediopopuli ambulaturum 
poUicitm efi. 2. lUinfque praludia quadam antiquis exhibita. $i Fartitio 
eorum, qua de boc myfierio dicenda funt. 4. Solus Filim incarnatus efi. f . 
- iBm rei ratioms. 6. 7. Incarnationis modus expomtur. 8. 9. 10: 
1 1; 12. 1 3. Qua conjijiit in ajpsmtione humana natura in individuam unu 
tatemDivina perfona. 14, Incarnationis princeps caujfa Deus efi. if. 16. 
SigiUatim tamen Spiritui S. adfcribitur. 17. Zach. vi. 12. 13. expo- 
mtur. J 8- Maria quoque in hac conftderatione locus efi. 19. »20. Qua % 
fiemmate\ ex Davidudomo. 21. 22. Conditione, inta&a Virgo fuit. 23 
Et iUibata Virginitate , vere tamen Chrifii mater fa&aefi. 24. 2f. 26» 
27. Anabaptifiarum periculofus de origine carnis Chrifti error. 28* &m- 
Qm incarnationis Chrifii. 29. Qui\ homo fa&m , Mediator nofier efi. 
30/31. Et legem homini prafcriptam complere idoneus: 3 2. Quod aurium 
perforatione anigmatice fignificatum efi. 33. Porro 9 ex hominibus/Ji#/»f 
efiy ut nofier ejfet Goet 34. 3?. 3 6. 37. 38- Cujm vis vocis exponitur. 3£. 
£x Virgine proghatut^ ut omnis labis purm effet. 40. 41« 42. fi** puritai 
nativitatis Cbrifti, pars efi univerfalisjufiitia iUim> nbfiro originali peccato dire- 
3e oppofita. 43. 44. 4f . 4,6. Praxis hujm x articuli. 

Nter eximias illas promiffiones , quibus Ifraeliticum populum i**™*» 



fumminuminis bonitas ma&avit, principem merito lociim.illaoUm De * 



obtinet, qua fe in medio iUius anibulaturum ejfe addixit. Lev.xxvi, «»<&, qiua- 
12. Poflicitationi ifti non uno modo graduque a Domino &fc f JiJ3f" 
tisfa&um eft. I. Qiiando ftru&o tabernaculo converitm, & fabricata^irai te-ambuiatu- 
ftbnoniiac foederis, iis,velut fingularis praefentiaefuae fymbolis^pdpului^^ 1 ^ 111 ^ 
decoravit. De tabernaculo enim dixit : Exod. xxix. 42.43. 46. Conve? 
viam vobifcum iniraportam tentoriiconventps, alloquendo te ibi. Conveniam /7- 
luccumfiliis lfirael> & habitabo interfilios \fraelis , ac ero iUis Deus. In arca 
autem proficifcebatur ipfe Jehova in: conljpeftu illorum, explorando. iis 
locum quietis. Nunu x. 33. 3^. Adde Exod. xxv.2{, IL Quum prafc 
ter Sjmbolicam illam praefentiam, fe wfavore, gratia, prointiflGmoque 'au- 

% % xilio 



sgo Exercitatfo XIV. 

xillo prarftt) cfle comprpbaret Qua de re Jcremias Cap. v r r i . 19. & 

Jebova minime eft Zione ? an rexejm tnitrimeeftin ea ? & P£ XLVI. 6. Dem eft 

famedio Ulim.non dimovetur iBa. & P£ LXV. 12. Orbita iUimftiUant pingue* 

dinem. UI. Imprimis quum adaptato fibi c^r^ bumano y terranv Ifra€lis 

perambufans, populum fuum comiter viiitavit De qua vifitatione Za- 

charias, Cap. 11. 10. Cane &f Utare filia Zionit, quia ecce venturm fum,& 

habitasurm inmedio tui, diSum Jebov*. Atque alter iterum Zacharias , 

Luc. r. 78. invifit nos i**r*i H H**. Et Johannes^Cap. 1. 14. Sem$ 

iUe faffm eft caro, & cotnmotatm eft inter nos. Graece, frW*w* b %&. Id 

eft, in carne , tanguam m habitaculo aut tabernaculo fuo , inter no§ 

conyerfatus eft , fieuti Divina mrav olim in templo ftiit Patres 

dixerunt w«f*» i*tk»j*,. Myfterium illud , quum foei noftrse funda* 

mentum, & laetitiae omnis fcaturigo fit, attenta nooismente luftran- 

dum eft. 

ini«rque II Futurae rncarnatiqnis praludia pridem exhibita Veteribus iunt, 

o^dh^ftn non m °d° * n Smnbolis quibufdam, in quibus arca/cederi emintrit, cujus 

tiqui* adZ' aurum fignificabat aternitatem, gloriarn, & praftantiam Deitatu Cbliftijignum 

**»• vero buman* natura bumilitatem, juxtaquam/nrtfrs terr* eft Je£ 1 v. 2« 

kd&inviftonibmexftaticisjquBlisEzecbieli obtigit Cap. l, %€. 8c D** 

m*/j,Cap. vii. 13. quibus feDeusfub fpeciehumana, fed folitoaugu- 

ftiore, confpiciendum praebuit : non ut Antropomorphitis vel Ic#no« 

plaftis peccandi daretur occafio ; fed ut in-fchemate prophetico admi- 

, randse 1»««^™«* adumbraretur myfterium. Imprimis autem id pra- 

fignificarunt apparitiones ilke Dei, Abffthamo, aliifque faftac, quando arfiim- 

ta humanae naturae fofrma, ore ad os ab iis conipedus, hofpitio excep* 

tus, & menfe admotus eft. Quo referri poteft illudChrifti, Joh. vi r r. 

f & Abrabamus pater iile vefter geftivit videre diem iftum meum, & vidit , ac 

gavifm eft. Dies Domini eft adventm tjm in camem. Mal. IV. f . Is poft- 

quam promiflus erat Abrahamo, geftivit eum videre : quod & obtinuit 

quodammodo; non folum oculufidei Jehovam incarnandum contem- 

plans, & quafiprefentem iibi fiftens : fed & cdminus eum confpiciens , 

inaffumpta hominis figura, edentem, bibentem, & familiariter fecum 

cofioauentem. Confimiles apparitiones obtigerunt Jacobo 3 in fpecie 

colluoantis viri Gen. xxxn. 24. 31. Jofya, in forma hominjsar- 

mati. Jo£ v. 13. Gideom, iub quercu in Ophra Jud. vi. 11. Manc* 

Jk uxori. Jud. xi 1 1. 3. Qu&us praelufum fuit Prophetiae iDi , quae 

exftat Je£ lii. g. Vocem fpeculatores tui y attoUunt vocem, pariter cantant 9 

, WT f y* ry ^3 f*ia ocstUs coram intuentur, eum niminim yuipreloquitur, 

ecamctverj.jg. 

^tx»tt ^ Nobis autem, quibus res pridem fada narratur , fingula diftin- 

w»jftfr ftius cxaminanda fun t Qjiae ad IV fiimma capita referimus. Sunt 



De Jefh Oirifto^ Cooccpto c Spiritu, &c igf 

CnL **m*pmit** fi$bjea*m. E MpJm. UL Coujfa IV. Aru8m 9 &**&** 
tyie utilitas. > *■* 

IV. 3^>S^ incamationis, five is qui homofa&us eft, non eft P/ifcr, soiw ?iik» 
oeque «Sjpfftar Sonfifmi fedfolm Mim. Ferbum corofa9um efi. Jqh. i. *■*■■•■* 
If. Deus Filium fuum mifit^fiaSum ex muliert. GaL i v. 4. /*/** Gbr*. 
jmin carnem venit. 1 Joh. iv. 2/ Eademquidem eft triumin Deitate 
perfonarum eflentia,atque opSratio. Verumnon^i/wDivinacamem 
aflhmpfit, fed perfona guaedam : eflentia faltem hon afiter, nift auatenus *" 
chanraerifata, & quafi reftrida eft in perfona FUii, Non fane abfuit vel 
Pater, vel Spiritus Sanftu* qup 111 Filiys incarnatus eft : totius stdortn- 
dae Trinitatis gloria in carhe Chrifti confpicitur. Joh. xi v. 7. 9. Joh. r. 
18. % Cor. 1 v. 6. Attamen non quia Pater in Fiho eft, ideo Pater quo- 
quec&m Filio efi incarnatm, fed efi in incarnato. Joh. xiv. 10. Eadem 
certe Patris, Filii, ac Spiritus San&i voluntate corpus, Deitatis futura fe- 
des, faftum eft. fed qua voluntate Pater & Spiritus San&us corpus iUud 
voluerunt efleFiiii, eadem voluntate Filius id voluit efle fuum, ideoque 
cx cqmmuni confenfu non nifi Filii efle potoit Heb. x. f . 

V." Cur aptem Filim pnecife homo faftus fit, illius rei nulla certior tatm *k 

dari poteft ratio, guam JJivini confilii, fapientiffima femper, ivhJ*. Poft- wt»** 

qoam tamen iUudnobisconfilium patefaftum eft, non difficulter ani- 

madyertit fides* virtutibus id Divinis convenientiffimum digniflimum- 

queefle. Nimirum conveniens eft, L Ut per qdern creatm fuerat ho- 

mo, Joh. u 3. CoL i. 16. per eundem etiam renovetur, &quafi recree* 

tmr. Eph. 1 1. 10. II. Ut is qui Perfonale Dei verbum efi, Joh. 1. 1. no- 

bis ea Dei verbapr*Jicaret,qox& locuturum efle in extremo dierum pro- 

mifit ; & quae iprater Deumnemo poteft dicere. Joh. 111.34, III. 

UtisQuifilius Dei eft per naturam, nos faceret Dei filios per gratiam. 

IV. ut imago Dei gloriofa per eum in nobis inftauraretur , qui ipfe 

bnago Patruy CoL 1. 1 f. Sc Cbara9er bypcftnfeos illim efi. Heb. I. 3. 

Deniquenon potuit immenfus Patris amor Iuculentius demonftrari, 

quam Filium fuum unigenitum nobis , & pro nobis , dando. 

Joh. iii. 16. 

VI Ad MODUM incarnationis primo pertinet iflius veritas. Non *»* 
emm *~* W« Filius Dei homo feftus eft, fed reipfa. Heb. 1 1. 14. 17. SJoSSjT 
Habens omnes partes hominis effentiales, tam animam 9 Je£ liii. 1 1. Mat 
xxvi. 3A. quam corpm. MaLxxvi.26. phantafinati ac fpe&ro oppofi- 
tum. Mat. xiv. 26. 27. £t utriufque facultates atque affe3mes , in 
eorpmre quidem, dimenjumem ac palpabititatem. Luc XXIV. 39. ac fiatu- 
ru incrementum. Luc 11. 40. in amma vero, mtetteSum finitum ac 
circumfcriptum. Luc n. fr&.MaL xiii. 32. Scvoluntatem a Di- 
vina diftinuam. Mat xxvi, 39. Expertus quoque eflfamem, Mat 1 v.a. 

Z 3 , fitim, 



m Exercitatio XTV. 

fitim, Joh. xix. 18. fonmuto, Mat. vi 1 i. 24. laffitudinem, Joh. IV. 6. tti- 
Jtitidm, Mat. xxvi. 37. Ucry mis fe prodentem. Joh.xi. 3f. Luaxix. 
41. Breviter , Ttlim hominis venit edens ac bibens. Mat XI. 19. & habitu in« 
ventus ejl ut homo. PhiL 1 1. 8- 

VIL Borro fefta eft incarnatio Filii Dei, I. Non per mutationem Defc 
tatis in humanitatera, quippe quse mutationis omnis expers eft MaL 
1 1 . 6. Jac 1 . 1 7. <raod inepte homines im periti ad Deitatem Patris re* 
ftrinxerunt ; quum Deitas non nifi unica fit, idemque de Deo FiKo dica- 
tur. F£ cn. 28. coD. cum Heb. 1. 11. quietiam homo fa&us Deua 
xnanfit. Rom. ix. f . II. Non per confufionem utriufque naturae in unam. 
Utraque enim diftin<3e in Chrifto eft, cum diftinftis utriufque proprie- 
tatibus. Rom. 1.3.4. 1 Tim. 111. 16. III. Non per creationem hu- 
manae naturae ex nihilo, aut defcenfutn ejufdem e ccelo : tuno enim konwquu 
dem, fed non Ttlim hominis 9 neque proximm hofter, neque ex fratribm efiet ; 
quod tamen efle debuit, uti mox oftendemus. IV. Non deniijue per 
apparitionem breviculam ***<* **e***™ in carne perfonaliter fibi non unita, 
quomodo & olim vifum efle mox jecimus, & Patrem quoque ac SpirU 
tum Sandhim apparuifle pii veteres, neque fine ratione, crediderunt 
Gen. xviii. 1. 2. 
<fcu* eoitfi- VIII. Sed per ajfumtionem humart* natura in unitatem individuam Divi- 
{^tk>ne f " haperfona. Eo enim ajfumtionis termino ipfe Spiritus Sanftus utitun- 
humanxna-Phil.il. 7. mzQfc i)*xu x*S*» , •» ifuU^uQ* *tle**" f ytfipn&*. formamjervi 
SirTdlum 1 " fijfitmfit,fimilis hominibm faSus. Ubi forma fervi non quidem praecife huma- 
«inYtatcm nam naturam aua talem fignificat : hanc enim adhuc retinet , forma fervi 
fQn*?**** P ^ re f urre ^i° nem depofita, & nunc fegerens Zr» ®#«, inflarDei 9 non 
diflimulataampliusMajeftate. Sed fortnafervi iiotat conditionetn humanU 
tatis abjeBam^ j&ve humanam naturam in ftatu fervili. Hanc aflumfit fibt 
Chriftus, dum fe exinanivit, & in fimiUtudine hominis efle coepit , ma- 
nens interim id quod ab aeterno eft , " a"cp? e « * m forma Dei^ vere 
Deus, & ut talis manifeftatus , cognitus , agnitus. Forma enim notat 
rem ipfam veram, eamque manifeftam fa&am. 

IX. EademresinnuiturHeb. n. 14- Sicut pueri communionem baben* 
( wmIiwu ) carnis& fanguinity ipfe Jtmiliter ^trurx* r»t «*w particeps faStui 
eft eorundem. Eandem carnem & fanguinem quam pueri habent,Chriftus 
cjuoque- habeL Sed non eodem modo habet Chriftus, quo modo. habent 
puerL DU«^»ijW*c(ww2/wi«winterfehabent natazram, & praeter illam 
nullam habent Ifte vero /urhrx* » una cum alia natura quam ab seterno 
habebat, pojhnodum cum illis habere caepit carnem & fanguinem : prseex- 
Hitit illi naturae in cujus deinde participsitionem venit, quippequi fuerit 
**r *w*f* quum fundaretur terra. Heb*. I. 10. 
X Nequealiud voluit Apoftolus, quum dixit, Deum tnanifeftum, fa* 

8um 



Dc Jefii Chrifto, Concepto- e Spiritu , &c 183 

Bmiffe m carne. 1 Tim. 1 1 1. 1 6. Scilicet, is qui Deus ef^ neque defi- 
nere pqteft efle id quod eft, vifus, auditus, manibus palpatus eft in car- 
ne, ia corpore humano rationali anima agitato : quod fibi ipfi (ita Atha- 
nafius) ut i&mm hv*i*«™ l&bmimr* » injhrumentum perfonaliter unitutn pro~ 
frium fe tit> cujus ocnlis videret ', cujus auribusaudiret, cujus manibus 
ageret, cujus pedibus medium populum fuum perambularet, in quo & 
pateretur & glorificaretur, &moreretur & revivifceret : ita quidem ut 
aftionesperlflamcarnemexercitae,propter arftiflSmamiUius cum Deo 
Ffliounionem, non minus Dei fint, quam creatio vel gubernatio uni- 
verfi : utque ad confpe&um illius hominis dijci debeat , Ecce Dew nojler 
lk tfL ExfpeQavimm eum &fervabit nos. Hic ejl Jebova 9 ctuem exJfieStavi- 
ms, exfultabimtu, \*§ Utabimur defalute e)w. Jef xxv. 9. Refpondet hoc 
ApoftoE di&um phrafi propheticse, Jef xl. {. nSjUl & revelabiturglo- 
ria Domini. ad quod vaticiniuin Jobannes alludit Joh. 1 . 14. 

XL Eodemtepdit Joh. 1. 14. Et fermo itte, qui ab iiiitio erat, 
& apud Deum erat , & Deus erat , **£ hytrir* caro faStw ejl , coepit 
efle homo : non utique per tranfmutationeqi Deitatis in humanitatetn 
fed per tam ar&am humanae carnis fecum unionem, ut ea perfotia^quae 
haftenusnilnifiDeusfuit, nuncetiam homo fa&a fit Similis phrafis 
in prirai hominis creatione occurrit. Gen. xi. 7. pgi? OTNH *iV\ 
rrn. QuodApoftolus vertit. 1 Cor.x* 4?. , je*iW« i sr^fr®- Zrtp**®* 
*aAu m Tfrzjr £?*•*>. Ha&enus homo plafma fiierat pulvereum : poft- 
qnam vero Deus haKtum vitse ei infpiraverat, fiifitm eft in anhnam viven- 
tem 9 id eft animal vivens, non abjiciensnaturam pulveream, fed ao 
cipiens animam. Ad eundem modum, quatenus humana Divinis com- 
parare fas eft; Sermo caro feftus eft, non ceflans effe quod eirat; fed ac- 
dpiens naturam humanam, cujus antea non ^w^t. Non latuit antiquos 
do&ores di&i hujus efficacia. Tertutiianus contra Praxeam. Cap. xxi. 
htprinw ipfa Jtatim prafatio Jobannh Euangelizatoru demonjlrat > quodretro 
fuerit, qui caro jieri babebat. , 

X2L Infurgit Socinus, verba vertenda efle , &Jtrmo erat caro: 
contenditque additam effe hanc pericopam, ne quis ex metaphorico \o* 

auendimodo, quo ufus fuerat Johannes, praeftantiam Sermonis deprae- 
icans, cofligeret, verbumhociubftantiam incorpoream , vel naturam 
Divinam atque aeternam fuiffe : idto aperte cofitetur , eum fuiffe car* 
nem, id eft hominem inbedllum, aerumnofum, defpedhim : ut ita du- 
bitationem omnem tolleret , quse in legentium animis oriri potuiflet 
Etnecui mirum videatur, r* &>*** expficari per r; h* adducit Luc. 
XXi v. 19. is tyinr* intf wftfrnf &c quod vertit, Mi fuit vir Propbeta. 

XUI. Sed omnino hic haereticum ratio fugit rf on eriim defcripfe- 
tat nobis Johannes Chriftum, ut Deum metapboricum , fed verum .- 1 joh. 

v^ ao. 



184 Exercitatio XIV. 

▼. 20. eoque nomkie ab omnibus ao*^** &*& . nominatu di!$ , difHn- 
« flum. 1 Cor.vin. *. 6. Nequeopus habuit verborum aliauam cor- 
, reftionem adhibere, ne quis magnincentius quam par eft de Cnrifto fen* 
tiret Omnis enim humana cogitatio, fermo omnis, longe fiibfidet in- 
fra illius pneftantiam aui Deuseftfupra amnes benediSus irhfecuU Rom. 
ix. f . Et fi id intendiflet, quod Socinus didKtat* non adhibuiflet ejufc 
modi vocabulum, quod citra oinnem controverfiam plerumque & pro- 
prie fignificat//K?w eft, five efle incepit,atque ita patrocinatur potiusfen- 
tentia* illi , quam erroris arguit naereticus : fed dixiflet perfpicuc , 
• */*** h ritf. Prarterea,etiamfifbrtafle w ><Wd«i pro &•* aliquando 
apud fcriptores Graecos occurrat, rariufculum tameh illud, & Poeticum, 
atque abufivum eft, uti difigentiflimus Interpres ex Mofchopulo obfer- 
vavit. Neque temere iUius fignificationis exemplum ex fecris literis at- 
legabitur. Nam quod Socinus profert, alienum eft. Id verum jeft, 
verbum yfabm fepe ufurpari ubi fignificat demonftrarefe talem, gerere fe 
pro tali, inveniri tatem. Vide Mat v. 4?. 1 TheC 1 1. f • 7- *<>• ^ 001 
1 1 1. 4, Ita etiam Luc. xxi v. 19. Senfus eft, inventus efrPropheta,& 
demonftravit fe talem, coram Deo & univerfo populo : petendaque 
illius ioci explicatio ex A& 1 1. 22. vbrum a Deo demonftraOtmadvosvi^ 
tutibus atque prodigHs. 
i»*niAti<K XIV. Nunc, de quo tertionos loco diduros efle polficiti fumm, 
^f ^CAUSSAS incarnationis indagcmus. UBiprimoadipfumaflurgeodum 
cft. eft Detm, rei tam admirabilis principem auSorem. jer. xxxi . 22. Dommas 

f) creat *m novam in terra : foemina ambit virum. Mulier aliqua, in qua ntt 
■ - . hicobfervandum venitprseter fbemineum fextim, ambit, non amplexu* 

\W^^ . ^l t si*io .. fed conceptione in utero, virum 9 id eft, filisem mafculum, Ap. xi 1 . 5 ;. At 
aue ita quidem ut hseccircumdatio viri per fbeminam folius Dei opos 
ut, non mariti, non hominis alicujus cum ea congrefll Domnus id 
patrat : five creat, n^13, folo voluntatis fuae juflii fetit exiftere ; uti 
■nm novam , cui nihil par aut geminum unquam vifiim fit : qu» 
nunc tamen vifa eft in terra, illa, inquam, terra Ifrafilis, ad quam 
fe in medio populi fui venturum aliquoties Deus pollicitus eft. Efc- 
plicatio haec plana eft, analogiae fidei , & proprietati verborum coft- 
fentanea, fcopo quoque fermonis Prophetici apprime conveniens. 
Re vocat enim virginem Ifraelis, fifiam averfam, ad viam illamreftam 
& munitam, quam calcaverant patres ipfius in fide. Certum autem 
eft, hunc praecipuum efleac capitalem averfe Ifraelis errorem , quod 
Meffiafn fibi Divinitus datum non agnofcat De illius nativitate pro- 
phetavent» cap. xxx. 21. Etexijht dux ejus ex ipfo. Eam pluribus ] 
defcripferat , exadjunfto comitante, infanticidio Betblcbemitko,hoc ipfo 
capite. ver£ if. Nunc aliud fignum addit-, crcatumem, rei rurv*> 

gati- 



33t» 



De Jefir Chrifto^ Gwcepto e Spinta, &a x i8f 

jttativitate* ex virgine : indamans, tpsoufque drcumdttces te 9 ht viis deviis, 
^Deo tuo, a ialute, a femitisprifcorum patrum abducentibus, ofilia aver* 
Jk, variifque erroribus acta : iis quae diourus fum attende , res inuiitata 
fada eft interra, quae a feculo non eft audita, quam tamenpatres exfpe- 
&&runt> fomina circumdat virum. Crede mihi, ab hoc myfterio, illiufque 
agnitione, reflitutiojaSfur* tuet^ & irrigatio, amm* defcff** £# mpletiianim* 
tmtfi** «tependent 

XV. Tota ad hoc opus concurrit Sacroianda Trinitas. Hinc fingu-sigiiuti« 
lfeadfcribiturperfonis; Patri, Heb.x. f . ffl§ 9 PhiL n. 7. Spiritui San^V 1 ^ 
80. Luc 1. 3?. SpHritWSwSh* fitperveniet m te, &virtus Altiffmii obum~c*ib*tut. 
btdnt te. & Mat 1. 1 8. Utcrum gerens ex Spiritu SanSto. itenwnque, verC 

20. quodmillanafcitur ex Spiritu Sau3o eft. Qpae multo iimplicuis de 
tertia Deitatis perfona, quam de Filio fecundum Divinam naturam , ex* 
poauntur. Quomodo autem Spiritus in beata Virgine operatus fit , fe- 
tius & caftius muito eft, adipfius Dei exemplar, facri filentii fipario ob* 
tegere : quam audaci anitno, ore, calamo, determinare. Sufficiat fcire, 
gemino miraculo Spiritus S. opus diftin&um fuifle. I. Foecundatione 
uteri virginis. IL Sandificatione fruclus ventris, quem virgo concipe* 
ret &jpareret 

XVI. Non tamenhaec conceptio, Spiritui San&o fpeciatim attributa» 
efficit eom propterea Patrem Cbrifii : aliud quippe eft aliquid ex matcria 
atumdefumtaformare + aliud txpropriafubfiantiagencrare. Non diffitemur. 
Deum omnium hominum, propter creationem & confervatiooem, pa- 
rentem metaphorice vocari, & baQenm etiam Spiritum S. bumau* Chriiti 
natur*fatrem auodammodo poQk dici ; quum tamen generatio nonnatu* 
r* proprie, fea perfona fit, perfona autem Chrifti non fit genita a Spiritu 
SL neque ufquam in Scriptura Spiritus Sandus Chrifti Pater dicatur : no 
bis auoque ab ea phrafi religiofe eft abftinendum. 

XVK Fada haec funt juxta paftum conventum Patris & Filii, five,ut z«ch. ru 
Zacharias ait, Cap. vi.12. 13. juxta confiUum pacu, quod eft inter J&*^J*^*' 
vam exercituum, Patrem, & Virum, Filium, fiiturum hominem; cujus vi- ^ 
, ri aomeneft Germen, quippeexDeo ortum , Jef iv. 2. Mal. 1. 12. & 
flrips nova noyi generis, five filiorum Dei fecundum Spkitunu Qjiod 
germeowmno, defubterfegertmnajbit: id eft, ut Aben Ezra vbiKQ a 
fcmetipfo, nullo latu, nullaviri, propria fua virtute, proveniet: nafdU 
turum quippe ex virgine. £t *dificabit templum Jebov* , templum Jc- 
bev* Adijicabit: tam templum corporh fui naturalis , Joh. II. Z\. in 
quo onmis plenitudo Deitatu babitabit corporaliter. CoL II. 9. (quod 
mdificavit) primo quum voluntate fuahomo nafceretur, dem» quunrre- 
fiirgeret ex mortuis : utroque ^nodo fuis faftus tenpsS, in Sacra* 
ritenu Je£ vin. 14.) quam ternplum corporu mgfiici, id eft Ecclefiac 
Symb. Apofi. Aa 1 Cpr. 



9» 



i%€ Exercitatio XTV. 

i;Cor*in*i& aCor. vi. 16. Eorundem enim verborum repetitto 
^^ ^facit utdeaonunotemplocogkemus. 

^«citth^" XVIII. Sednec cairirammordineommnoexclisdendaAforf^cft, De 
«oniidera- qua tria potifllmum obfervanda fant L Stenmza,€x femine Abrahae» 
*o»eiocu» g en te Ifraglis, tribu Judae, domo Davidis. II. Conditio, ilUbatae virgini- 

tatis. UL ^^T/jr/i^Chriftum, uti vene Matris. 
duaii*cnv XIX. Necefle fuit juxta Prophetias Mefliam femen Abraha efle. Geik 
Savldbd^ ^* 11 ^ x & co & cumGal. iik 16. ex pofteris IfraHljs* qui haeres avit» 
* ** promiffionis di&us elt Gen*xxvm. 14. oxtribuJu<U y ad quam e** . 
dem reftri&a efthaereditas. Gefu xlix. 8- 10* ex Jo/wa Davidis. Pfxxxxi 1. 
.11. eolL cum Achu. 3.0. & quidemquandopofterita&Ifai futura erat 
«ytJ trunmfacifa,fmc fiore, fronde, germine, ornatu. Je£ xi. 1. Omnia 
nsec inMaria concurrerunt Qux ex tribu Juda fuit: nam mawfejium 
4$ ex Juda eocortum ejfe Dommumnoftrum: Heb. VII. 14. & ex domo Davi- 
Hk Nam ea verba, *£ ;<*» a*£^Luc. 1-17. non minus adMariam referri 
«lebeat quam ad Jofephum. Et ouam afBicta tunc familia iila ac pene 
nulla fiierit, ex eapatet,quod Jofepho, cui defponfeta erat Maria, rea 
adfecurimacdolabramredierat: uti etiam proximos Chrifti agrtatos, 

fropterpaupertatem&manuslaborecallolas, irrifos Domkiano fuiflc, 
icdefia& teftaiiur hiftoria. 

XX. Nec repugnat huic genealogfe, quod Elifabet cognata Matia* 
Liic. 1. 36.. eademque exfiliabus Aaronu^ fufiledicatur. ibi: verC ^. Ni~ 
hil enimobftat quo minus Mater Mariae ex tribu Levi, & Aaronis femi- 
fca fuerit : funtque ex Veteribus qui eam tradant Elifabethae foifle foro- 
rem. Fieri etiam potuit ut EliiabethaB mater vel avia ex tribu Judae fuew 
rit, adeoque Marise patsem quantumvis propinqua confanguinitate atk 
. tingens: pater vero vel avus extribuLevL Familia autem, juxta tri* 
tiflimum Judaeorumcanonem genealogicum, non ex matre,fed ex patre 
cenfetur. Quod nonnulli objeftant, nefas fiiifie Ifraelitis, uxorem duce* 
re,velnubere, extra. fuam cuique tribum, gratis fixmitur: faltem uh*» 
verfafe non eft. Non invenimus ejus rei in facris monumentis interdi* 
ftum- Exempla vero exftant in eontrarium. Aaron, Levita^ duxifc 
AmwaJabi filiam,fororem Nabajfonis, Exod. vi. 22. qui iuit pincefs filbrmt 
Juda^ 1 Chr. 1 1 . 10. Sf excipias, ante fegem hoc elfe iactum : en exem- 
plumaliud r poftlegem. • Jojada Sacerdos y confequenter Levita, Aaroni- 
, des, duxitin uxorem filiam F£gis Jeboram, extribu Juda?, domo Davt 
dis. z Chr^xxn. n. Siinftes, plus indultum fuifle Sacerdotibus Levi. 
tifque quam aliis tribirf>us ; non* quod jure poflem, privilegii nimc iftius 
tabulas exigam, fedmoneo id fufficere ad tollendam eam de qua agiinas 
difficultatenu Potuit enim ex hac hypothefi pater Elifabethae , Aaroni- 
des, uxorem fibiiumere e fomiiia Davidi^ atque ita Maii^ parentibus 

cogna- 



De Jefu Chrifto, Concepto c Spiritu, &c " 187 

cognata^gfc Sed & in aliis tribubus idem videmus, Certe Diwid ]u- % 
daw, uxoreni habuit BmaiSauIu Benjaminit*. jMecuIlalexin contra- 
rium reperitur. Nam Num. xxxv i . 6. eft determinatio fpecialis cafus iii 
vi;ginibus i**ki#* , ad quas devolvitur tota h&reditas, omni virili ftem- 
mate defun&o : quarum matrimonia non £olnmfu<etribus 9 fed &fu*fa~ 
milia hominibus adftricta erant Iftiufmodi autem fpecialis determina- 
tio communem libertatem firmat potius, quam toilit Porro taiem vir- 

E:m i*b*np» Mariam ftufle 5 ideoque Jofephoutproximoagnatode- 
ifetam* vero nan abfimile eft. In oeteros genealogise, difficiles . 
, nodos, non libetnunc nos induere. Impiis Scripturarum irrifori* 
bus abunde a viris do&iflimis fatisfa&um eft. 

XXL Ex Virgint nafciturum Mefliam, praedi&umeft. Jef! vn. 14. Coft a iti ^^ 
colL cum Mat 1. 21. Circa quem locum fruftra Judsei caeci & ftulti de inuaa vfc- 
fignificatione vocis noSy digladiantur, qua nullaefikaciorinHebraea** **■ 
lingua exftat ad intaftae virginitatis foemeliam exprimendam, Talem fe 
faifle Maria ooram Angeloprofitetur. Luc. 1. 34. necvanitatis ab eo 
redarguitur. Jofephus autem angelo monitore difcit, iponfam fuam 
non ex congreflu viri, fed San&i Spiritus influxu, efle gravidam. Mat 
1. 20. Et quis nunc in dubium vocet, quin virgo conceperit,virgojpe- 
pererit ? Quum ne infenfiffimi quidem Chrifti hoftes, inter tot qulbus 
eum lacerarunt convitia, vel minimum ei materni probrum thalami con- 
toneliofe objeterint, quuni nihil fuerit facilius, quam fontem adulterii 
convincere, plectere, jubente lege, nec repugnante fponfo: quumque 
Bno ictuomnemfilii gloriam ignominiofe matris iupplicio peflbndare 
potueriafc Cui etiam non plane proftituti pudoris foeminae in mentem 
venire queat, ut fe Virginem peperifle ja&aret ? utid ipfa de fe credat ? 
trt ab aliis credi fibi fperet aut pol tulet ? praefertim humilis fi fit & pauper* * 

cula,quod ne Regfnae quidem in fuo crederetur regno,vel aula.Profefto 
nifi teftinionium confcientiae,& invi&a veritatis vis,& miraculum obum- 
bran tis Spiritus, & oracula Angelorum, id profiter i coegiflent ; quae adeo . 
effrons eft audacia, ut tam incredibilia comminifci in animum inducat ? 
► XXII. Haec nobis de beata Virgine ex facro Evangeliorum codice ' 
fufficiunt : explofis iis*quae inepti febulatores de prodigiofa ejus nativi- 
tate, & educatione in templo, vel etiam Sanfto Sanaorum, & voto 
perpetuse virginitatis, & examine pudicitiae illius, per facerdotem,& ne& 
cio quam Salomen, ^nfdemque furfuris nugis,ex fourio Jacobi Proteuan* 
getio, Nicephato, aliifque nullius judicii fcriptoribus, Evangelio afluerunt : 
quseque Baronius inApparatuadAnnalesteponzve, ac in tanta literarum 
luce magnam partem tueri, non erubuit : eoque impudentior Xavtrim 
jefuita, iaHifioria Cbrifti Perfice confcripta, perinde quafi ejusdem certN 
tudkus ^^.eflfeutcum Divima&iadul^taefidelEvangdicis fcriptis, genti- 



188 Exercitatio XIV, 

bus in Oriente obtrufit : merito a Ludovko de Dieu eo nomidteafHga» \ 

tus. Specimen Proteuangelii Jacobai invenientftudiofiapud Soxbornium, 

Hijior. Vniverf.f. 49. . 
r i uijbatt XXIII. Nos pergamus, oftenfuri Mariam vere Chrijti Matrem fuffle : 
vcrfam^ ita enimfrequentervocatur: Mat 1. 18. Luc 1.43. Toh. 11. 1. & 
cht foTA a *** Pj& vaL W autem non fuiflet, pifi Chriftus hurnanam fuam naturam 
,tt a exilliusfubftantia, five/emine ac fenguine, aflumfiflet Propterea ex 

nwliere fitcJust Gal. IV. 4. 8cfiru3usuteri Maria, Luc. 1. 42. & femenmu* 

lieris, dicitur. Gen. 1 1 1. i<f/. 
Ambaptifta- XXIV. Quae Anabaptiftarum quorundam fententiam perimunt, a£ 
J^J f §^ferentium Chriftum humanam fuam naturam * cmlo detulifle,exPatrisaut 
gine caxnis Spiritus SanAi eflentia, vel rore aeterni numinis, vel materia coelefti,fide- 
chrffb «- jpg^ aut elementariformatam; perMariam autem tranfivifle, uti aqua 

Ser canalem, vel radiifolares per vitrum. Inepte fkne, quum Scriptura 
lariam Spiritus S. virtute Chriftum concepifle, in utcro geftafle, atque, 
uti caeterae matres, ftato tempore peperiQe, tettetur. Quae a fimilitudi- 
nibus iftis «>*«$*« quam alieniffima funt 

XXV. Nondifiitemur utique, quod tottes in Sacris Iegimus,Ob?^*»i 
e c&Io defcendijfe. Joh. vi. 33. 1 Cor. xv. 47. 48 Eph.iv. z. 10. Verum 
id nonpraecife de humana eft intelligendum natura ; fed de pcrfona F3ii 

, Dei ; quae de coelo defcendifledititur, auia fingulari modo praefentem 
fe mortalibus exhibuit in carne perfonaliter fibi unka. Neque fortius 
ftringit, idquodexftat Joh. vi. jl. Egofumpanu iSevivus quiecceto def- 
cendi. . . panis autem quem cgo dabo caro mea eft. Docemur enim ik verbis, 
Filium Dei, ut hominibus peccatoribus verx vitae auftor eflet, in 
afliimta camefemanifeftafle, quae ipfacarononlaboreautcura homi- 
num , fed Divina & coelefti ordinatione- atque effidentia , in cibum 
fpiritualem , cauflam verae ac beatae vitae , otdinata eft. 

XXVI. Non parvi aeftimanda haec controverfia eft, quafi nihil 
noftra interfit, ut cognofcamus*»& carnem fuam Chriftus haheat, modo 
conftet veram habere. Non enim bomo folum Meffias, fed & proodmus , 
& firater nofter efle debuit ; & femen Abrah*, ScfruStm lumborum Davidu. 
Qui aliter nobis Mefliam repracfentant, alium ab eo fingunt, qui a Pro- 
phetis promiflus , aPatribus exfpedatus eft 

XXVIL Non eft exiftimandum Apoftolum neceffitatem hu/us co- 

fiitionis tofiere , vel extenuare , quandofcribit : ji Cor. v. i& Quod 
etiatn novimus fecundum carnem Chriftum* nunc tamen mn amplim novhm* : 
fiipple, ftcundum carnem. NamilliKi/tf/wi^ 
Cbrijio , ut Ach ii. 30. Rom. ix. f. fed cogmtioni nojr^, qn# 
diftribuitur in cogmtionem fecundum carnem, five carnalem, & cognitio- 
nemjecwdxm $imtum> five fpkituakm. Cegntitfectodqn cmcm confta- 

bat 



De Jefu Chrifto, Concepto e Spiritu, &a *89 

feff Caniali , vel oculorum vifione, vel confangiiinitate , qua fe beatos 
non&uHi pra&dicabant, vel ab aliis praedicabantur, qui Chriftum incarna- 
tom, maxime poft refurredionem, viderant vel palpaverant: vel qua 
beatiores gentibus exiftimabantur Judaei, ut rami naturales. Dli gloria* 
tkmi, ut temporariae,& minus folidae, nuncium mittit Apoftplus; uteru- 
ditenotavit iumeh quondam Frificse Academiae, CL Cloppenburgm. Dc 
m/idur, Hom. lapfi Dijput. III. §• 9. IO. ^ - . 

XXVIII. Nuncdenique^uidexomnibusJiifce ad nos FRUCTUSSS 
wdeat, expendamus : & diftincte quidem, quid lucri capiamus L Ex eo chuftt. 
qood Chnftus hotnofit. II. Quod ex hminibm. IU. Quod ex virgine. 

XXIX. Homo quum fe#us fit Filius Dei, nofter quoque Mediator eft , gg^Se. 
■jfr «*> jfp** iinrTirpi,®* > adomne epmpetfe&e articulatm. IdcircoPaulus»diawc«aacr 
Alediatorem proponere volens, diferte commemorat efle hominem. «& 
I Tim. 1 i v f . Vnus % inquit, mediator Dei&hominum, homo Jefus Chriftus. 
Poterat Deum dicere : poterat faltem &nomen heminis, ficut Dei, wwV- 
*re : fed ut infirmitati noftrae tempeftiye occurreret, aptifflmo remedio 
nfiiseftFiliumDeitanquamunum ex nobis famihariter in medio fta- 
taens. Ita enim oportuit Fiiium Dei nobis Immanuel fieri, id eft wbif- 
cmDeum : & hacquidem Iege, ut mutua conjunttione ejus Divinitas 
&hominumnaturainter fe coalefcerent : alioqui nec fatis propihqua 
vicinitas, nec affinitas fatis firma, unde nobis fpes fieretJDeum nobiHbum 
habitare. 

XXX. Sed & alia ratio fubeft, Sponfori noftro id incumbebat prae- ft legem 
ftandum quod lex a nobis ejdgit, ut hmfoj** UJius impleatur. Rom.vi 1 1. ^mini 
noftme juxta antiquam conventionem fervemor. Legi autem homini-^^?" 1 
bus latae nifi per hominem fatisfieri non poteft : neque qiioad ptwcepta , i 
quaefpiritum & animam & corpus fan&a fervari ac Deo impendi poftu- 
wU neque quozd contmm/itiories, quibus & corpori & animae fua mors 
indicitur. l/nde necefle eft, Sppnforem noftrum vere hominem efle , 
ut corpore atque anima omnemjuftitiam impleat. Mat. 1 11. 1 f . & utriuk 
qoe morte fijbita, fuos a mortevindicet. Heb. 11. 14. 

XXXI. Hinc eft quod Apoftolus indiViduo nexu haec duo copulet ,. 
ttQus ex nutliere, &faatuffub lcge GaL 1 v. 4. tndicans proximum incar- , 
nationis Chriiti finem efle, ut in natura fua humana illi fubjiciatur legi, j 
9uaehominiprimumlataeft. » ^^JSL J 

XXXE ldem aenigmatice per Qavidem Chriftus innuefeat P£ xl. 7. ^^^. 
JuresperforaflimihK Quod Apoftolus exponit, Heb. X. ^. corpus \ adap^V***** 6 * 
uftimibi Alluditur ad Exod. xxi.2. 6. Servo Hebr*ojjufJem caetero-*£ ^"^ 
qoicum hero fuo originis & dignltati^ fi ex amore beri , & ctmjugu fuse , li-. 
CCt fervac, & liberorum in Jervitute natormn , in minifterio domini fui 
ukra aanum feptinuun cominme jpwte eligeret, ex pr^fcripto iegis, 

Aa 3 ad 



190 "" - Exercitatio XTV. 

ad januamlieri iiii, aut alterutrum-poftem , auris fubula perforania erai 
> Hoc ad fefe transfert Chriftus. Ipfe, caeteroqui Deo Patri fuo par , far~ 
#Lim[uwfitfervi: & ex amore Dei P/tfr/i, Joh. XI Y, 3 1- 8cconjugis fiiae, Eph. 
Y.2?- & liberoruntfabtegisfervitute natorum, Gal. iv. f. voluntario & 
Juraturo fe minifterio mancipavit Hoc, perfoffione non unius uio Jo 
auris, fed D\}TK, uiriufque auri^ fignificabatur.Quae quatenus Mejjiafacl* 
€ft,promtiflimam ejus ferviendi alacritatem declarat,de qua ipfe : Pf. xl. 
8. 9. quatenus tPtaSio Patris, gemihatam Patris feJwt» in Filii voluntaria 
fubjettione figurat Utriufque hujus rei profeffio ftiit, quum ex volun- 
tate Pattis & tfilii corpm Chrifto adaptaretur, in quo fpontaneam illam fer- 
vitutem ferviret Jef. xlix. f . Et nunc dicit Jehova yj 12y> J030 W 
qui format me sb utero in fervum fibi. 
*»«>. <* XXXIIL Sed & ex hominibus^ bominu filius, Mediator nofter efle d* 
Sa2rS buit,ut jwxw//tf notter, Scfrater, atqueita SkU, fir^Wty, fiverafew- 
ut noftcr d*- tor ex jure propinquitatis, efle t Heb. 1 1 . 1 0. 1 1 . 1 5 . 1 7. ***■*«" • <fcc#/f t 
fct GoSi. £) e0 dignum fcit, Ut qui fanBifcat^ & qui fm&iftcantur, ex unofmi omnes, 
. exuno fanguine, cOn£ A&. xvii. 26. ut (ic fe invicem poflint appeU 
lare fratres- Nam Mediator legi de diligendo proximo &. fratribus 
filbje&US efle debuit Vnde debuit , per omnia fratribm jhnilis jierL 
*Ov y*{ tiwu Ayyim \**j*f£*ttT*i , non enim Angelos fibi vindicandos ajfundt % 
fed femen Abraha affumiU 
cujus vfc XXXIV- Pertinet huc vox Hebnea , SkU , Goel , Vindex , qua 
«?t^ c * r °~ Chrifto attributa multo fig;nificatu foeta eft : dignaitaque quse^paulk) di* 
* ,,tm '" ligentius hic a nobis excutiatur. In veterum Hebraeotum Goile tria po- 
tiifimum obfervanda veniunt. I. Perfona. II. Ojficia. III. Modm pr*Jlandi 
illci ojficitt. Ptrfona Goelis, five Vindicis, debebat efle qui erat cpgnatione 
proximus, vel illo deficiente, agnatus quiyis! Levit xxv. 25. 48- 49. 
Taii, hoc nomine, quadruplex jus competebat, aut, fi mavis, quadriparti~ 
tum incumbebat qfficium. L Hes venditas aut alienatas.fratris aut cognati, 
agrum puta aut domum, redimendu Lev.xxv, 2f- II. Eundepi qiptivum, 
velfervum* iiberandi.* ibid. verf. 47« 48. III. Interfedum, vindicatidi: uii- 
devocabaturainSKU, Vindex fanguinis. Num.xxxv. 19. Deutxtx. 
6. IV, UxoremdefunSfifratrisvd propinqui ducetidl, ad femenilliexcitaa« 
dum. Deut xxv. f . In cujus rei fidem oram vejlimentifui extendebat fupet 
eam. RutL 1 1 1 . 9. Hoc enim apud Judaeos fymbolum officiij amoris^ 
&protedioni«conjugaL , sfuifle,difcimus exDeut xxn. 30. & Ezech. 
xvi, 8. Admoduwprajfandihxctfficia, triapcrtinent. LQuod foivendum 
quandoque faerit pretium; utinredemtioneir^i venditae. II. Quandoque 
adinbenda potentia, & vis ; utin vindiciis fanguinis. III. Quandoque exer- 
cenda charitas erga viduam ; uti in jure Leviratus. Haec fi fimul fuman- 
tur, ea fere oaum abfolvuo^ qus de Gotie lex antiqua docet 



1 



De Jefu Chrifto, Conceptcre-Spiritu^ &c. 191 

XXXV. Chriftus Goel dictusfuit ante &extra politiam ^M|6fcata- 
Gen. xlviii. 16. Job. xi x. 2 s * Et fortaffis nonulla ad jus vincndaruiii 
pertkientia, in familiis Patrfarcharumviguerunt; in quibus certe als- 
quid depehenfim eft de jure Leviratus* Gea xxxvi t k 6. 7. Sed & 
apofterioribus MofePtophetis aliquoties eodem nom&re infignitus eft: 
Chriftus. je£ xliii. 14. ux. Z(x Omniaque in Qvifto concurrunt, 
quae Lex in Vindice requk it. 
. XXXVI. hquipp^liperfbnam 

& conJanguineus nofter faftus eft, ut, quum jus proprietatis haberet, 
qua Deus, jus pfopkiquitatis nancifceretur, qua cognatus nofter. Hebv 
lir 11. 14, Singulari quidem ratione Jud^ormn cognatus eft;, ex ii» 
oiiih ortus. Ronu ix. 4. Heb, vii- 17. Quam ob rem feinen 
Abrahae aflumfifle dicitur. Heb, 11.16. Unde colligit Paulus judseo* 
. aEquaoda vmdibandos. Ronv xiv 26. Sed & generaliori conft» 
derattone, frater eft aliorum hominum fine gentium dilcrimine : nora 
qpidemomnium & fingutorum , fedeorum qui pertinent ad femen mu- 
beris, quod ex promiilione tale dicitur , & opponttur femiui ferpentir^ 
Ergo Ifraglfee paterna maternaque genere cognati Melfe font , tans 
ratione Matris Evae , quam Patris Abrahami : nam Sc illi promifGo faftat 
fcdiedidi feminis. Gentiles cognati Meffise iunt, genere faltcm mater* 
/do, Utrobique ipeftanda non caro nuda , fed Divinapromiflio : uu- 
«levei» .cognationis origo. Eph. 111. jj... 

XXXVII. Jure hujus propinquitatis Chriftus aos fibi «fferuit* 
CojUfi reiformula exftat: Jet XUII. K- Itadixit Domiam, creatortut/f, 
Jacob^firmator ttm ■■; IfraeL: netitne<u r yrhxi ^3, quia VJNDICAVl 
te t nobren tuum nuncupavi » MECJS Ex Nihilque eorum omniuni 
omifit Chriftus quae a Goele exfpe&ari poterant . ISam L Bona deperdii* 
tet, & haereditatem coeleftem , a qua malanoftro merito excideramus, 
iufto merito fuo recuperavit, Tit. ir 1- 7. atemim redemtionem nactm^ 
fieb: ix r 12. Ef.. Captivos nos y &Diabolo mancipatos, fiberavit 
Lua i» 7K III. Dehoftibus, qui anifliae noiJroe mortem intulerant, 
vindiclam fumiiL Col. u-if. Heb. u.14.. IV. Nos a priori marito, 
Lege nimirum &rfbedereoperum, fokitos, aeternbatque indiffbiubili 
conmibio, ex foedere g^tiae^Hf copulaviL Rom. vr j. 4.. Eph. v. z^ 
%6+ atque in hujus rei fidem^rfeftiffimae juftitiae fuas veftem fuper nos> 
cxtendit Gat 111. ^7« quod adumbratum fiiit virgineilia fordidaac 
jmda, fuper quaih Dcus oramfuam expahdit, matrimonio cum ea con* 
trafta. Ezech. xvu ^. 

XXXVHI. At neque m imlo h«c ojjicia pr*J}an2i omiflum eft qrw> 
quam. Nam L Redemit nos folutolytroTufficientiflimoi Job. xxxii* : 
»4. Alat jcfc 9S» * 1*Bk 1 1.6* IL Eripuit c^ttvos Diabolb, funwa vi 

atqjwr 



\ 19* Ixercitatio XIV. 

atque^ptentia. JeC xl. ia Alat xii. 19. Luc. xt. 31. 32. IILExc* 

cuit incredibilem charitatem, delpondendo atque acquirendo Gbi Eo 

clefiam. Eph. v. 2f . 29. 30. Vide copiofe de his dtfierentem Jacohm 

Altingium ; in commentariis adB&n. xi. 26. & in ^ttirfcs Heptade dijferta* 

tionum, diflertatione 1 v. SeSt. XV. ^ D{0?r*. VI. 

MoSSt , XXXiX. Quod autem ex Virgine prognatus fit Dominus npfter, ar- 

m°oMU £• gumentum eft conceptionis & nati vitatis San8* atque mmaculata. Hinc 

^ tt « enim duo ifta confequuntur. I. Quod Sponfor non fit ex foedere Ada- 

mi , ( quippe non natus juxta legem naturae) & confequenter non fixb- 

litimputationipeccatiAdaraici. II. Quod nonpotuerit confiderariut 

in Adamo exiftens, <juando Adamus peccabat Non enim natus eft w- 

tnte illius verbi quo Deus matrimonio ante lapfum benedixit, & qu$ be- 

nedidio antiqui foederis aftnexum eft 5 Crefcite & miltiplicamim : fed *i 

Eromiflionis novae , lapfum infecutae , qua nuncupatus eft femen mu- 
eris,& conftitutus fecundus Adam, novae creaturae ftirps & caput 
Quxpmim XL. In noftrum certe commodum cedit immaculata ifta conceptio- . 
aimr^rt a*s & nativitatis Chrifti, five, quod idem eft , connata humanse Donii- 
cft uniwrf^ni naturae , fan&itas. Nam ex adverfo refpondet impuritati & vitiofi- 
luii^lJL teti nat w^ noftrae in qua concepti ac nati fumus, eique tegendae defii. 
ftro origyu-nata eft : pars nimirum perfeftae illius juftitiae Chrifti qua univerfo legis 
Ju^oV poftulato, utiSponfor, pro nobis fatisfecit , quaeque tota, qiianta 
poiia. -quanta, noftra ett. Lex folicet neminem declarat vita dignum seterna, 
nifiqui tam natura quam adtkmibus fanftus eft, Quum tota peccati 
ratio in *wm'* confiftat; naturac noftrae connata vitiofitas , nifi tegire- 
pugnet,peccatumnonerit Nonrepugnabitautemlegi, nifilexcontta- 
rio praecepto naturae fan&itatem exigat quse creaturae rationali connafc*» 
tur. Porro Chriftus ut Sponfor nofter iuud omne prseftitit quod lex jo* 
ffitiae cauflfa a nobis poftulabat Noftri ergo caufla juxta legis poftulatum 
juftus ac fen&us nafci debuit, ut fua originali juftitia peccatum noftrum 
originale tegeret & defe&um juftitiac originalis farciret 

XLI. Non eft haec aflertio novitium commentum , aut imperitiae 
noftrse temerarius error , uti non nemo arbitratus eft. Idem ante nos 
maximi in Ecclefia viri convenienter iacris literis docuerunt Cateche- 
fisPaIatina£*<e/&xatxvi. ^anfruSt^perc^isexfm^acmceftiom^^ 
thitateCbriJH ? Bsgfp. QuodisnoJlerfitMffiator,&fuainB^ 
fanSHtate , mea peecata in quihm conceftus fum tegat. 9 ne in cenjpe&um Dei 
venicmt. Gomarus, difiut. xvi. §. xvi. Cujm juftiti* tCkrijH*) meto*. 
hrafunt duo ; juftitia habitualis ac originalis, natura; & au<3:ualis, viu, 
ferpetua. QuarumiBa, injuftitia nojbra originali : b*c, auftuali oppeni tur : 
eamque fuo moio tegit , non teUendo reatam , quod paffimi cairuenit : fed . 
JuppiendcdefeSumintegrm juftiti*: quam$$ jus Dei abfolutmn > gf cmditit 



De Jcfu Chrifto , Concepto e Spiritu, &c. 191 

%jtdatern* coufequenda, a nobis requirit. Qu* de re Chatechejis neftra, re&e, 
typonf adQuaft.xxxYi. Eadem habet, Dijput: xxv. §. xxn. Non 
dffliraulo, ablationem reatus peccati originalis accuratiflimo Gomaro 
diftinde paffioni deputari. Verum enim vero, peccatum tegere quod poft 
Catecheun Gomarus de Originali Chrifti juftitia dicit, eft remittere. P£ 
xxxn. 1. Remittere, eft tollere reatum. Tum etiam, populariter 
loquendo , id quod defedum juftitiae originalis fupplet , eadem ope- 
ra originalis peccati reatum tollit Denique , fi omnino velimus cum 
Cl: Gomaro **<<&A#y*7», dicemus, immaculatam Chrifti nativitatem 
fine exinanitione non fuifle, in qua eft pajfio. Eandem quoque fententiam 
propugnat Qoppenburgius. De Inftaurat. hom. lapf. Dijput. 111. $ 
XX. Hanc porro natura human^ ( inde a conceptione perfeSam, fecundum te- 
gem Dei defmite fanBam ) fanSitatem, merito 9 inter Deum offenfum infinite 
fan&um , & bominem peccatorem a vita Dei aliehatum , Mediam , diximm. 
Quandoquidem videtur non abfque intuitu ad hanc Chrifio inharentemfan8ita~ 
tem conceptionis & nativitatis 9 qua juftitU univerfalis ipjim pars princeps & 
fimdamentum eji , Scriptura pronunciare hac fequentia : ipfum nobts faStum ejfe 
a Deo jujtitiam^ 1 Cor. I. 30. nos Chriftmn induijfe. Cal. 111. 27. its 
ut inipfo tamjimwy fcilicet unm novus homo. collatis Gal. 1 1 1. 28* cum Epb. 
iv. 24. CoL 1 1 1. 10. Et poftquam verba Catechefeos ad Quseft. xxxvi. 
defcripfiflet, pro mantifla addit : Bffponfio h*c aut non eji ad interrogationem % 
aut loquitstr de fan&itate conceptionis & nativitatis Chrifti. Pofterim efl 
veriffimum. 

XLII. Non praejudicant haec neceffitati mortis Chrifti, quam ali~ 
bi Catechefis, ad expiationem tam aftualis quam originalis peccati, m* 
culcat, & quam nos etiam fancle profitemur. Nequaquam enim id vo- 
lumus, quafi haec fanda Chrifti conceptio ac nativitas, feorfim a caeteris 
obedientise ac juftitiae Chrifti partibus, impuritati naturae noftrae tegendae 
fufficiat Sed confideramus eam ut primam univerfalis fanttitatis Chri- 
ftipartem, cujusvalor (fi omnesfan&itatisChriftipartescumpartibus 
miferiae noftrae «* **#**4** conferantur ) proxime referri debet ad pecca- 
tum noftrum originale, & ad farciendum juftitiae originalis defeftum. . . 

5dJII. Temere certe circa haec Chriftianae Philofophiae arcana verfa-' r '^J^ u,u * 
reraur,nifi piis fanftisque medifttionibus in noftrum ea commodum , 
Deique in Chrifto converterowus gloriam. Et primo quidem in genere - * 
hinc difcimus fecratiflimae religionis jnoftrae Divinitatem, cjuae fola eunfi 
nobis Mediatorem, Deum inter ac peccatores, monftrat, rn quo con- 
fcientia deli&orum fuorum onere preffa, & remedia alibi quaerendofrii- 
ftra fatigata, placide fecureque acquiefcat. Quaehominum, quaean- 
gelorum folertia, haep tam abdita, tam fublimia, tantoque intervallo om- 
nem omnium creaturarum captum fuperantia, excogitare valuiflet ; ut 
Symb.Apoft. Bb ^ter^- 



154 Exerritatio XIV. 

JEternos Dei Filius Homo in tempore nafcatur , quo legem horrambui 
j^tamirhplere^poenaspeccatis hominum debitas fubire, uti fponfor» 
oueat: & quidem ex hominibus, uti eos ceu fratres & proximos fibi 
diligat ac vindicet : e virgine tamen viro intafta» tie quicquam ex huma^ 
riae vitiofitatis fpurdtie, per ordinariara connubii viam in pofteros fe difr 
fimdentc, attraheret. Quam adoranda hic fe pandit Dei Sapientia, San- 
&itas,Veritas, JBonitas* £<****$**«*,& inveniendo, admittendo* dando , 

Jperficiendo hoc falutis noftrae medio ! Quam hsec fetisfaciunt animae fe- 
iitem liiam fitienti, de omnibus tamen, quse a fe ipfa, uBove vel angelo- 
rum vel hominum, pef agi poflunt, merito delperanti ! Hic, hic demum 
aftimjadvertit quod/dibi neqce in coelo neque in terra exftat, fupremi 
mimjnis virtufcibusdignum, hominifecurum,reconciliationis noftrae mo- 
dum J Haec, haec fuht tremenda Chriftianifmi myfteria, qua oculm nbn vi^ . 
dit+ riec auris audivit\ nec in mentem bominis venerunt, I Cor. 11,9. quae *. 
temporibus fecuhtribm tacita fuerunt, vunc vero manifefiafimt 9 & perStriptu* 
x ?as Propbetigis ex imperio aterni Dei ad obtdientiam fidei* omnibus notificata* 

Rom.XVI* 2\. 2tfL 

XLIV. Dkinde liquefcere nos oportet, in immenia hac Chrifti adver- 
fus nos charitate* Humanigeneris, etiam quando optimecum eotom- 
fcaratum eft, praeftantiam eoeleftium geniorum nobilitati poftponendant 
efle, quisambigit? Sed Angeli, ecce, peccarunt, peccavit itidem homck 
Angelos ihterim Deus noxae dedens, aeternae mancipatos miferiae, homt-. 
num iniferetur* & ut mifereatur, ejufdem ipfifcum naturae confors, fit 
Non enim Angelos afliimfit, fed femen Abrahae. Quanta in hac Chrifti 
humiliatione amoris fublimitas f Pne gaudio tumultuabant olim male 
confulti Lyftrenfes quum Pauli Barna&que miracula cernerent DU> 
inquiebant, ajjimilati hominibm, defcenderunt ad nos* A&. XIV. 1 1. Qtiod 
illi temere prafumebant, id nos veredixerimus, Deum in forma homi- 
nis e coelis ad.nos inVififle : occinentes ei, quidefi mortalU^ quod memorfit 
cjtis ? autfilim kcminis quod vifites eum ? Pf. vi 1 1. {. Nonne miraculorunt 
omnium fidem luperat, quod iternus Dei Filius, Dominus gloriae diffi- 
miilatis Majeftatis fuae radiis, <r*tr//rrtfa&usfit,&inter creatnrasnon Cbe* 
tubinorum aut Seraphinorum aliqnis, fed komo (homa autem quantilli afiiman- 
im eji?^ & ex hominibus nort ^ex aufr Monarcha, fcdfervm eorum qui do- 
nsinantur. Jef. xux. 7. Nimirum famiftariter nobifcum converfari, ia 
eaaue cohditione vivere voluit, qua? Fratrum nobis nomen conciliaret» 
He D. II 1 1 . 1 2 * Per omnia nobis finulis fo3m eji y ut mifericors ejfet &fiJe^ 
tfs Poatifex m iis qu<& apud Deum agenda forent 9 ad exfrandum peccata populi* 
ibid. verll 17. qui fenfu pojfii affidinfirmitatumnofirarum y tentatus in tnnni- 
bus fimiliter abfiue tamen peccatc* Heb. IV. I f . Demque ad infimum vi- 
Kbtis noftras graduui fe fubmifit a ut nos fupra hominum conditionem 

evedos» 



De Jefiz Chrifto ,^Concepto e Spiritu , &c. ist 

tvedos, fiiae, ideft Divina natura, confortes faceret i Pet i. 4. O pietaSl 
6charitatis prope incredibilis vehementia t d.plus quaai fraterni pa- 
ternive affeous teneritudo ! <jua grati animi emotione agnofceris ? qua 
mutua redamatione compenlaberis ? Qjiae frigidiffimi pe&oris glaciea 
non liqueficret, incalefceret, in flammas iret, -ad tam impienfie piefatif 
ardorem? 

XLV. C&terumid quoque.atumadvertendumeft, li Letitiae noftrae 
folidumin Chrifti »m*t**i*u fundamentum collocare velimus, necefle 
efTe, utidem qui olim in Virginis utero ^d hominis fimilitudinem effof- 
matus eft, in noftris quoque/bn»e/#r animis. GaL iv. 19. ibi vivat , ibi 
foveatur, ihi crefcat in virurn- adidtwn* ad wenfaram flena flatyra Chrifl^ 
Eph. iv. 13. QuumiileeSpiritu conceptusfit fando, non eft ut nos 
ftatres ejus effe jademus, niii eodem Spiritu ad imaginem Dei regenitos 
eOe fanfto vitae inftituto comprobatum demus. £t quemadmodum non 
nili a Virgine concipi voluit : ita & nos puro eum caftoque compleda- 
arar animo, qui, procnl omni mundaniftupri probro , virgineo aiqore 
in unum feratur Deum. 

XLVI. Denique uticoeleftiumChoriAngelorumFiliumDei honri- 
tannatum laetis celehrabant canticis; \mc ii. 13. s±. ita hoftrjim 
qnoqueeftmagnumilludpietatis arcanum, illiufque audorem Deqm, 
non intermoriturae venerationis laudibus decorare. Carmen beati An- 
geU prxctmmt : nosvoce animoquefubfequamur : Gloria in excelfis 
Deo, qui praeclaro hoc opere admirandarum virtutum fuarum lucukn^ 
tiusfpecimen edidit, quam oiim in totius creatione univerfi 1 GloriaPa- 
tri, qui talem nobis Sponforem excitavit, admifit > dedit ! Gloria Fi- 
Jio , qui fe humana carne veftiens vadimoniumpro nobis tam luben- 
ter obivit ! Gloria Spiritui Sancio, tam abftrufae, tammomentofo, tain 
pretiofe veritatis indicrac tefti, tam optatae falutis arrhabopi. Salvus 
fisChrifte Jefu, Verusac JEternus Deus,Verusac San&us Homo,Utrum- 
qne fimul in Unitate perfonae, diftinftis utriufque natune proprietatibus. 
Te agdofcimus. Te colinus. Ex tua unius manu falutem exfpectamus. 
Te cognofcat, agnofcat, adoret nobifcum, atque ita per te fervetur,uni- 
verfiis eledorura tuorum mundus. 



Bb * EXER- 



*9* 

EXERCITATIOXV. 

DB 

CHRISTI , SUB PONTIO PILATO 

PASSIONE. 

BREVIARIUM. 

j. Zach, 111.9. exordiijoco exponitur. 2* Capita hac Exercitatione traSan- 
da. 3. Chriftm $&>$?**& paffia eft 9 utraque natstra quod ei convenicns eft con* 
ferente. 4. Humana patiente tam corpore quam anhna 9 f . Divina buman* 
vires fttfficiente. 6. EtpaJJi&nibusinftnitam dignitatem conciliante. 7. 8. Cui 
veritati fruflra argutiisfuis obnititur Socinm* 9. Chrifim iram Dei paffm efl. 
IO. 11. 12. Quafierimnpotefl qumadverfmpeccattm aliquando exardef- 
cat. 13. 14. Unde inipfaetiam remijfione peccati demonfirationem D&vitu* 
juflitU intervenire neceffe eft. if. 16. Eam iram Dei fuftinuit Chrijhu ab 
initio vita ad ejm ufqueftnem. 17. 1 8. 1 9. Idque ut peccafores reconeiliarefi 
Beo. 20. Nttminfanguineejmefli>*rii»>. %\. 22. Non pro omnibm fingt- 
lifque hmmdbm 9 fed 9 ex Dei Chriflique amfilio, pro folis eleSis. 23- Cur fi- 
lati in Symbolo mehtio. 24. Ejus ingenium & indoles. 2 f. Summa m Ju- 
daam potefias. 26. Qua 9 quum externa atque Gentilisfuerit 9 maximarum re- 
rum nos admonet. 27.IV/Mc#. 28*29. A Chrifto patiente dijcmut tmfenam 
voftranu 30. Liberationem. 31. Et gratitudinem. 

z**. m.9. 1- TT "TTi pivinfe Sacrarum Lfterarum Emblematibus nihil efeganw 
S«Ste^ ■ 1 * us * ^ docendum efficacius fingi jpoteft :^ ita ilhKiinihi 



ui 



venuftum oppido vifiim eft, quod exftat Zadu 
9. . Ubi Sofpitator nofter figurator Lapide a Deo coMo- 
cato coram Jofua Pontifice : in quem unum Lapidem feptem converftfunt oculi r 
&'cujus aelaturas Deus cmlavit, dum in eo eratut iniquitatem terr* abfter- 
gtret uno die. Lapis ille Chriftum fignificat , qui & rupes faJutis mftra 9 
Deuk xxxii. 15. & Lapis angularis eft, in quo totum Ecclefiae adijicium 
tengruenter coqgmentatum crefcit, ut fit templum fan&um Domino. Eph. II. 
20.- 21. Ifque Vnicus eft : quum aliud fundamentnm nento queat ponere* 
1 Cor. 1 1 1, 1 1. Eum Lapidem Deus pofuit, Deus, inquam, qui ade* 
dilexit mundwn y stt Filium ei fuum unigenitum dederit. Joh. 1 1 1. 1 6. Et 
pofiiit quidem coram Jofua % ut ipfe, caeterique lacerdotes , omnefque ar- 
canae verkatis do#ores,ad eum attenderent, eum populo monftra- 
leijt uti totius codeftis do<9aaaa& fundamentum* ei fe, & populum 

fibi 



De Chrifti Sub Pontio Pibto Paffion* 1*7 ~ 

fti concreditum, inaedificarent Quod diKgenter imprinifs Petrus & 
Paulus Apoftoli fe feditaffe comprobant * Pet. 1 4. 4. ? . & 1 Cor. 1 1 1„ 
10. In eum Lapidemfeptem oculi funt: Dei nimirum* cum voluptote 
emintuentis % cum cura tuentis J Zach. IV. IO. tum etfam Ecclefr* , om- 
nimentisnifu in eum refpedlantis. Je£ xlv. 22. <hn Ufe Xgfikite od 
m, ut fotvemini 9 omnes extremitntes terra. Verum Ut dignofbatur La- 
pis ifle a caeteris omnibus, r^Air/eumDivinitus cMoturis fuis oportet 

Sio pertinet nmen Dei 9 ipfi quafi figiUo impreflum. Exod. xxi 1 1. 21* 
eb. 1. 3. hoceft Divinae Majeftati* fplendor, m ipfb & fe&is e|us elu- 
cens. Joh. 1. 14. & praterea dirae ilfee/w/>^/wquibusDeum Jecuit 
ftdutis nojfr* principem confummore. Heb. 1 r. 10. Per eas enim ^effe&um 
eft, ut uno £e y illo nimirum quo fecrificium confummatum , & ultimus 
veluti fetisfe&ionis quadrans numeratus eft, totim terrafit deleta iniquitas, 
munduique Dco reconciliatus. Heh. x. 1 4^ Hunc ergo tapidem 9 Chrh- 
ftam, camc*laturi$fuis 9 perpeffionibus, nos quoque curate luftremus r 
tum perpeffiones ipfas expendentes 3 tum Judicem in Judaea fupremuv*, fub ~ 

quopractpuae ei evenerunt 

II. Deperpeffiomhts Chrifti (quaram nomine ea etiam comprehen-capfea h« 
duntur, (juae finguhtin! deinceps memorantur in Symbbto) rite ctiforo^* crdlMi *- 



Smaue Capita exponenda veniunt I. QUIS paflus fit IL QUID,<uu 
. QUANDO. IV. QUO FINE. V. PRO QUIBUS. 

Itt QUISpaffiiseftTChriftus Mediator, perfona &***?**&>; tota;chiiffiit 
inquam, perfbna, SatisfaSHonenipaJJionis abfolvit : utraquenatura id <^&*£^%^ 
fuum eft conferente. In humana quidem prbprie fota paffus eft| quum uoaquen*. 
adorandaDivinitas nulK gloriofiflimae beatitudmis fuae, uti augmento ,tu*quod«* 
ita nec diminutioni, fit obnoxia j in fe fbla fuarumque perfeftionume^^feT 
poflfeffione,cognitione,fruitione, omrtes felicieatis,quse fupremo numine «** 
digna fit , thefeuros fufficientHBme inveniensv Si peccas, quid opera* 
ris Mi ? five mutta funt defe&iones tua , auidfacu' illi ? Sr jttfius es 9 quid 
da§ iSi ? aut amd e manu tua accipit ? Job. XXXV. 6. 7. Non tamen 
omtnino nihil nuc contufifle Divfcutatem, ex iis qux mox dicenda ilxnt 
patebtt 

IV. Quemadmoduni^w homo, & amma & corpcre , obfequtum de-Hura«ap^ 
bebat Deo, totus item, tam corpore qaamaRiima, j>eccavit, & prop^ ticntc » ^ 
terea utraque fui parte arterni exitii damnas erat; ita Ckriftu» anhna ^^^ 
nonminus qvtamcorporipati necefle fuk, ut in utroque Deun giorifc.n»* 
carct, peccatum hominis lueret, pcenafcjue peccato debitas fuftineret 
De corporis paffionibus univerfe EvangelioFuni hrttoFra copiofiffime low 
quftur. De anima ipfe conqueftus elV: Mat xXvf, 3^ Vndtquaque 
trijlis efi tminfa meaufque ad mcrtem ; cujils vehementtiffinre triftttiae argu^ 
mentum erat fudor ejm, fimilis grumrum fangmui^ defcendmimn m ter~ 

Bb J ' tanu 



198 Exercitstio XV. 

Td>n. Luc xjci i« 44. Quas non tam exilitet exponenda fiint, ut c&r- 
puspropriepaffionisfiieritfubjedum.animavero folummodo pafla fit 
pcr cupxdBim*. Nam neque corpus adhucdum patiebatur: & corpori* 
nafliones longe mlnimam illius poenae partem faciunt quam Sponfor 
tjumani generis fabeundam habebat • 

«»H^i««" ^- Diviriit «* ni M quidem ipfa pafla eft : attamen carni paticnti fuffeci* 
fofcrimtc t>ires f ut Divinae vindidae omni eam iracfiw pondere prementis onus fu~ 
itinere poflet ; non fuccumbens calamitati, ied ea fortiter fuperata, glo^ 
tiofum caput feliciter exfertans. Tanta enim Divinae iracundiae, quan- 
do omni fuo impetu inpeccatum irruit, vehementia eft, ut nifi tnajor 
lpimana, & qreata orani, vis /uccurrat, defetifci fub eo homiuem & 
aeternum conteri necefle fit * PCxc 1 1. Nah. 1. 6. Unde confequi- 
tjjr, eum debere efle *W3J tk, Deumfortem&Hcroem, Jef ix. ?. cui 
non cumin&rorum modo copiis, fed cum ipfo Deo, peccatum perfe- 
quente, confertis quafi manibus ludandum erat 
Btpaflioni- VI. Sed & aliud hic praeftitit Chrifti Divinitas. Quum enim per 
ttm diimita- €am ^^ urn fit ut peffona patiens eflet 9*i*f*x®> , iti qua omnk plcnituda 
xtpitoaci- Deitathbabitetwporditer* CoL 1 1. 9. non myfticc, ut injidelibus, qonjfjwf- 
****** boike, ut mfacramentis, non typice & umbratice 9 ut in templo & arca; £e4 
corporaiitcr 7 id eft, realiter & pcrfonalitcr^ prout *£<** vel umbra opponitur , 
ydperfonam defignat: fimuletiamper eam effibdumeft, ut pqjfio tantat 
fetfyuh Dhm* mminim&infinitse, «#&//* quoque dignitatis cenferide- 
beat Ita quidem ut brevis paflio Chrifti atcrna damnandorum aequi* 
polleat : & unim paflio tot ele&orum myriadAtu redimendis fufficiat, 
Hinc Scriptura toties nos ad hanc perfon*patienti$ dignitatem revocat,, ut 
pondus iniinitmn fetisfadionis Chrifti agnofcamus : quum ait, Deunf 
acquifivijfe EccUftam proprio fito /anguin^ Aft. XX. 28- Demiuum glorU 
cjfe crucifixurn. 1 Cor. 11. g. Cbriftsmfepcr Spiritum *ternum obtutifjfc. 
Deo. Heb. IX. 14. Sangumcm JpfuChrifti > jtfii Dei % nos purgare abonmf 
peccafo. 1 JoIl t. 7. 
cui >«itati VII. Ad hanc paflionibus dignitatem condliandum non requireba- 
Sto^C" tur ' uti f^ Dfomt*** vel Chriftus qua Deus\ pateretur: fufEciebat eunji 
r soci- pati qui Dcus eft. Omnes enim aftiones & pafliones funt perfonas, & a 
dignitate perfon* aeftimantur, ac denominationem accipiunt, ut a princir 
pio ^^licetproharumconcUtioneattribuendscfint^/rrit ex qua or- * 
tum habent, ut principioquo. 

. VIII. Fruftra etiam argutatur Socinus , dignitatem perforae nihjl 
-conferre ad infinitatem poenas, quia nuttafitapudDeumperfonarumAccepi- 
4io. Rom. 11. 11. Quodfihoc obtinet, quum ejus mifericordiae lo- 
cus relinquitur,quid tandem erit quum de poena irroganda ex juftitia 9 ieu 
potius feveritatis ahfolutifliiq» praefcripto , agityr ? Re^. I. AUa 

eft 



De Chrifti S»b Poritib Pilstto Paffione- 19* 

cft wtw+*<xi$u quam Deus a fe removet^ alia Peribnae V» xly* confide- 
ratioinaeffimatipnepaflionis: Ihi enim *?#W» * nonnotat ipptmhmi- 
wcm, qatmperfonamdicimaSy fcdjtatmnexternum, five qualitatem Per- 
fmae ac rei, quse eft extra cauflam de qua agkur> & ad ejus momentum 
aon pettinet Hihc vero perfin* patientis dignttas noQ eft qualitas exter- 
fcqf» ad rem non taciat ; fed>fi quid aliud> ad cauffe m(mtentumplu~ 
rimomconfert Multumenimintereft quis aKquid in fe fufcipiat Bre- 
titer aliud eft **{***** > . id eft > fariem accipere, quod vitiofum eft> & 
bene deDeo tiegatbr, aliud ttd ***W<* ,• five perfinam, refpicere» quod 
jaftum eft; & recte Deo tribtiitur* II. Si fortafle dignitaspetfima non va* 
fcretm ipfi reo patiente , quia eadem quae eft in fotvente, fiiit in peccante % 
& quse confiderari poteftin putnaadejas imminutienem, fpeftatur fnpec* 
teto ad ejus intenjmem ; in /fonfire taraen valet, qni non ob fua> fed aUe* 
aadelidafatisfacit 

IX. Catferum QUID paflus eft Chriftus 7 Uno yerbo,JramDeiaiI+ 
tofis peecata toth» generis bumani accenfeni. Patet enim ira Dei e ccela ad+ 
^mimmeminqnetatem&mjuflitu^ Rom* u 18- Significat 
ea hra fan&iflimum peccati odium cum jufta vindifla : uti ira & revetw* 
Jkjuftijudicii.Dei Apoftolo junguntun RoAl 11. f- 

X. Non poteft Deus, qtti fanctus eft, peccatum & peccatorem 
Son odtSe. Moti es Demfirtu qui defeSfetur hnprobftate r — odijfi oifines 
fi eperrint dant imquitati. P£ v. f. 6. Exifto autemadw» praefertij» - 
fcam jufto ,. atque in eo qui puniendi jus poteitatemque habet> fequitur 
vmdi&a* Ita enim infert riattes : ntm eji commoraturus apud te ntalut * 
non amfifiunt infimi eregione oculorum tuotum , perditurus es toquentemmerp* 
iatiunu ib. coul. 7- • 

XL Nimirum eft in peccato proterva Divfaae Majeffatfs ac gjoriae c^Mm m . 
fefio atque imminutio. Qtucunqne enim peccat, In peccando ita ft ^J^Sl 
geritquali nutbn eflfet Deus y quem vereri habeat PC x. % r xiv. rJ 
aut quafi ipfif&i £te/tf>&fupremus actionumiuarum arbiter, eflet P£ 
n l> f . Quod quid aliud eft qiiani in Maj[ettatem & gloram Dei pra- 
teciter involare r £am autem gloriam quum merita chariflmiamfibi 
Deus habeat, nonmagisa feimpetrare pat§ft, utlarfionemilliusplanc 
unpunitam dimittaV, quam yc^xV^ efle poteft peccatori : uti ipfe nos arga- 
mentari dociiit Pf l. 21.. 

XII. Affeclum Wbam ergagforiam fuamapeccatore violatam, fiLqjiiHfci* 
gniikantiflimo vocabulo Deus ipferiiOp,. iddk y zetotypiam r nuncu-^Svcc- 

Et j fimflftudine ab honefto conjuge defumta » qui ad minnnum th*- ^ pca»* 
niopprobrfumtotusexardefdt *t3 3 norr mtipr zetotypia^ar^^^ 
ior wru Prov. vi. 3.4. Hinc ex Det quoque xelo^ qui gloria? fiia^,«x«d«fittfc 
qua oihit charius> vindicatio eft» peccatipiuikianeceilariacoiifequf. 

tua 



20o Exercitatio XV. 

tur. Exod XX.*{, \f\y *ipiB t^jp Sh • Deus zelotes, qui vifttat imquU 

tatem. & Jo£ XXiv. 19. DemSan8use& 9 Ntm KMjp Sk, i>«» **- 

Aaf£/ 5/?, mnferet defeSionem vefiram & peccata vejtora. 

Undcvd in XUI. Adeo auideni, ut tum quoque quuminiquitatem & AefeBimtm 

rcmiffionc & peccatum condinat, mpy t*r) flpj prorfm infontemnm babeat* Exod 

mo^iti^- xxxiv. 7. fed in illuftriffimo ifto mifericordi* fuae aflu aliquam etiam 

jpcm Divinxjuftiti* fiiae demonftrationem poftulet Memorabile eft, aliquoticsfen- 

t^cnTrc^ tentiam hanc ingemirari, ubi fumma Dei erea peccatores benignitas, 

«ttcifc cft. vel ab ipfo, vel a lervis fuis, celebratur : uti Num. xi v. 1 8. Jer. xxx. 1 1. 

xlvi ; 2g. Ut fciant nimirum fideles , non efle fibi exfpedaodam , 

vel expetendam etiam , peccatorum fuorum veniam, fine declaratio- 

. ne aliqua Divinae adverfus ea feveritatis. Severitatem autem iftam E)eus 

dupliciter oftendit, I dum peccatum cafiigat in ipfis fidelAus , quibus 

caeteroqui condonat. P£ xcix. 8. 2t hoc eft quod dicitur , Jer. 

XLVL 28« cafligabo te BB&D7 , *A judicium , modice , & non omnim 

habebo infontem. IL-Et praecipue quum peccatum, quod fidelibus re- 

mittit , in fponfore vindicat. Non enim remittit 9 neque poteft remit- 

tere , nifi jufie. 

XIV. Idcirco EnPEiiE DECUTT eum propter quem funt omnia, & 

fer quemfunt omnia 9 utpofieaquam multos filios in glori&n adduxijfet 9 frinei* 

pem falutis ipforum perpajJJones confummaret. Heb, 1 1. 10. Id enim exU 

gebat ri 9-(rx» & decentia (fi ita loqui fas fit) numinis, ut peccata remit- 

tens juftitiam aliquando fuam in pofcendo Chr jfti Sponforis fanguine 

demonftraret : quod pracclare iterum Apoftolus docet : Rom. 111. 3f. 

26. Quem prajiituit Demuteffet placamentum perfidem in fanguine ipfim 9 ad 

demonfirationem jufiiti* ■ — ut fit ipfe jufim 9 &jufiifiains eum qui eft 

ex fide Jefu. Et fane nunquam fanftiffima Dti ira adverfus peccata 

hominum luculentius demonftrata eft , quam quando , nobis ea re- 

mittens , in dile&iflimo Filio fuo tam fevere vindicavit Hanc ergo 

iram Dd adverfus peccata humani generis conceptam Chriftus iu- 

ftinuit 

^foA? ^' QP^NDO ? Jam inde ab initio vit* fua, & maxime fub //- 

»rit chiil /«* finem. Univerfam nimirum hominis vitam miferiae mancipavit peo- 

ftusab ini- catum, dignumqueeum effecit, qui nullo non temporc, delidi fui atro- 

%Srii w d citatem, & urgens Dei Judicis flageflum , experiretur : id quod mox 

fia». a crimine fuo homini intentavit Deus. Gen. 111. 17. Maledicla efi 

terra propter te , cum dolore comedito proventum ejm OMNIBUS DIE* 

BUS VIT^ TUJE. Chriftus ergo vadimonium pro nobis fabiens , 

vitm etiam ah initio ad finem ufque mifera fponte fe fiibjecit : femper cir- 

cumkrens formam fervi 9 Phil. 11. 7. & oftentans fimilitudinem carnis pecca- 

tricis. Rom.vni.3. Quumqueonmesillaeperpeffionesexmaledidionte 

Dci 



De Chrifti Sub Pontio Pilato Paffidne. aoi 

Dei adverfus peccatum proficifcantur, & vi fponfionis pro peccato 
Chrifto incumbant, fingulae etiamin unam fummam colligendae funt ad 
abfolvendum fatisfaClionis apotelefma. 

XVL Perpeflionum Chrim qnatuor quafi PerhM funt I. In viu exe** 
£o: ubi occurrit Exinanitio per aflumtam formam fervi, Nativitas in 
paupertate.Circumcifioodaro die, cujus non dolor folum attenden- 
dus/ed &qua? ei inerat obiigatio ad totumlegis poftuiatum explendum, 
&praefignificatiofore ut Chriftus exfcinderetur olim e terra viventium, 
adfalutem corporis fui myitici, ficut incircumcifione amputabatur pd- 
licula, ne totus homo interiret Adde perfecutionem Herodis, Fugam 
io jEgyptum, Infenticidium Bethlehemiticum, totque moeftarum ma- 
tram, illius occafione, ploratum. II. In vita privata x quam cum parenti- 
bus in re tenui exegit , pro fibro ScfakrifUio exiftimatus. Marc. vi. 3, 
UL Invita fublica, ab aetatis fuae anno trigefimo: quando cum pauper- 
tate, invidia, malevolentia, convitiis, calumniis, infidits, perfecutioni- 
tas, Scribarum imprimis atque Pharifaeorum ac primatum populi, affi- 
due ipfi ludandnm fuit IV. \nfine viu, & noviflinio illius die : quan- 
do perpeflionum omnium horror incredibili vehementia ei incubuit 
Ubidiitincte iterum confiderari poftiint I. Ea quae Chriftus poft ulti- 
mum cum fuis epulum, tam Palichatis, quam Coenae, in quibus inftan- 
tinmpaflionum terribilis pichira cernebatur, perpeflus eft m horto Getfe- 
mane, vehementer contrittatus fpiritu, venumdatus & prodittis a Juda, 
captus ab hoftibus, defertus a difcipulis. II. Quae parfus eft, coram ttim 
tkmati JsnUorxm, felfo accufatus, injufte condemnatus, acerbe illufus, in- 
terimque a chariflimo fuo Petro ter abnegatus. III. Qu* paflus eft in 
*&bm tam Pilati qwmHerqda, poft novas accufationes, latroni Barrabse 
atoto popuio poftpofitus, crudelibus flagris, auftore Pilato, laceratus^t 
fuispertinaciteradcrucempoftulatus, tandem, redamante Judicis con- 
ibientia, condemnatus. IV. Dcnique quae paflits eft, pojiiui perPilatum 
jendentnationem, ad mortem ufque. 

XVIL QUO FINE haec perpefliis eft Dominus ? Ut reconcitiaret ele- ^SJJ^ 
&0S peccatores Deo > & rejiitueret iis numinis favorem, in quo vita & falus i^nciu*. 
eft. Nimirum in paflionibus dm confiderari poffunt, dolor quem fuftt- «* &«* 
nuit, poenaspeccatorum noftrorum ferens, ad efyiandamtOTumreatmn : 
& eximius charitatis ardor erga Patrem coeleftem & ftatres terrenos ; Toh. 
tiv. 3 1« & xv. 1 3. in quo fubmififlimae obedienti* exemplar erat , PhiL 
11.8- ^dfavorem Patris nobis amciliandtttiu 

XVIIL Reconciliationis hujus, per ChrifHpaffiones partae, difertim 

-& frequenter Scriptura meminitRom, v. ia Si qttum inimicieffimm recon- 

^UiatifmnmDeofer mortem Filii ifftm. % Cor. v. i& Dem tecendifavit nos 

Synk. st$L Cc fiU 



xo% Exercitatio XV. 

fibi fer Jefum Chrifium* Vf rs: 19. Detts erat in Chrifio mundum ttcondlum 
fibi^ nmintfutando eis ofenfu earum. CoL 1* 20. Placuit Patri fer eut* re* 
conciliare omnia fibi y face ferfmguinem crycis ejusfaSa* Et qua& ejus gcnerift 

. plurima exftant tefttmonia» 

XIX» Notandumautem, recontiKatfonemhanc&^ 

\fio Mediatoriy Sciffis quandoquejWW/A* attribui : fedfiib atia atqueafia 
rxtns* Deus Pater nos reconciliare dicitar, quatenns ab aeterno decrevit 

' ouofdam ex hominihus in peccatum prolapfis in gratiam reftituere, fp~ 

. leque ex *«w^«f fua placabilis, &, modo ouinumine fuo digmis erat; 
placari volens,illud omne praeparavit, quod ad componendam inter fe & 
peceatores diicordiam neceflarium erat Id docemur 2 Cor. v. 19. 
CoL 1. 20. Cbrifim Mediator reconciliat nos Patri fatisfatiHont ac merito 
fuo illudDeo exhibendo cujus intuitu iram omnem ponitr nam & 
omne;« legis implevit, utjuJkDemfeccatoremjufiificarc queat, &ftmgmi~ 
uefuo confcientiae clctikarum mundat ab oferihu mortuis> ne amplius in ea peo 
cata prolabantur, quae reconciliatioms vinculum abrugipant^ fid/s*- 
viant Deo vero £5? vivo. Heb. ix. 1 \. Adde 1 Pet 1 1. 24- Flddes dicuiK 
tur fepeoreconciliare: aCor.v.2a quatenus beneficium fibi aDeo 
Patre defiwatum,* Chrifio Mediatore imfetratum 9 in Evatigelio oblatum y vt~ 
ra fide amfleSuntur* inimicitias omne&profua quoqueparte deponentes» 
& Deum amantem viciffim redamantes» 
^jj? *** XX. Et ne duhttemus fajfione s Chrifti ad recontiGatifonem banc uk 
cjw cfL tercedere tanquam c^u^i» mmtmam > fcriptura Chriftum i**^ vocat, 
'a*cni*>. 1 Joh. 11. 3. ^W/^ i* rf «9*7*. Rom.' 111. 04. allufione fefta ^irrtit 
zafacrificia exfiatori* V. T» unde aries> quo fiebat facrifirium, v^ ,i^ 
ariesexfiationis : Num. v. & & dies, quopropitiatio pro peccatis popuS 
fieri folebat, i^ #***»* , dies exfiationis, Lev. xxs 1 1.27. mincupatur : 

Sr/raiac} efcrculum arca, quod Hebrari JTraD, Paufaa <»*»>•* voeat 
eb, ix. 5. Non unam obcaufiam tegmen illud arcae f&derk,pwpisi*~ 
torium dkitur. L Quiategebatfegemarcaeindufam^ neillafideiescri- 
minum,adverfiis fe & foedus commiflbrum, reos peragere pofiet* 1L 
Quia Deus fe ibiplacari & propkiari populofuo patiebatur, refoerfione 
fenguinis vidknarum» quae fieri iblebat ad hoc operoihim* Lev. xvr. 
14. III. Qpia confequenter ihi fe propitmm, &placatum, ac velut Akv 
no gratise, qui inter Ch^ruhim erat, rafidentem, populo fuo exhibebat. 
Apoftolus veronomen figtps atque umbne coipori, ut oar eft ,. appB- 
cans, Chriftum ^ dixit L Ipfeenimefl;qui perfedimma juftkia fuat 
peccatanoftra obtegit , ne unqmmi m conipedum Dei veniant : aie^ 
dium feinter Deum ac nos interponendo,ficutoperculmn medium erat 
mter legem in arca repofitam, & Ma^ktem Dei habfcanten ioter 
Cherubinod. BL Ipfeeft, qui, adJpcrfione ianguinis fiA quem Paulus 



Dc Chrifti Sub Pontto Pilato Paffione, 203 

%pdf*airfiS Vocat, Heb.'xu. 14. fa&a, plenam nobis expiationem &pu£ 
Dfcum obtiauit Heb. 1. 3. <&iX. 12. III. Ipfe denique eft, in quo 
Deusthronum gratiae erexit, ad quem accedere jubemur : & in quo 
gratiofa ad preces noftras refponfa accipimus. Heb. 1 v. 1 6. , 

XXL Oeterum PRO QUIBUS Chriftus paffionibus fuis &tisfecit?^^ 
Non diffitemur equidem, paffiones Chrifti infe oonfideratas, habita per- fingtiifque 
fmmfatienth ratione, qua?,utfa>pe |am monuimus,infinit3e dignitatis eft»]^^ 1 ^ 
tanti efle valoris, ut omnibus omnino homtnibus, & pluribus infuper, fi chri^r 
txftarent, homirinm myriadibus, redimendis fufficerent, fi quidem Oeo eoafi u*g»» 
& Chrifto placuiflet ut fponfionem pro iis omnibus fufciperet Neque^ 1 * ****** 
inficias imus, Chriftum, qua bominem, legicharitatis fiibjeftum, omnes bo» 
mines, ut proximos fuos, ten<fte amaffe, ex animo iis bene cupivifle , pe- 
reuntium perditioni ferio indoluifle, quos tamen, qua Dem 9 fciebateffkre- 
fnbos, & pro quibus, qud Mediator, nonfiofponderat : ita tamen ut affcStum 
bmcbumanitatie fub)tctr^ ordinationi Divina. Sednec hoc negamus, 
occafumefnffionu & fatisfa&ionis Chrifti, multabona refrbbu quoqueobtin- 
gere. Iis enim debent reformationem mundi a crafia illa idololatria, & 
bclluina feritate, per praedicationem Evangelii ; multa etiam praeclara , 
liceC nonfalutaria,SpiritusSanftidona; & quod per agaitionem Domini , 

ac Servatoru Jefu CbriJH mundi foButiones effugerinti quaeque id gemusplu- 
ra funt . Eaque obtinent non fortuito, citra ihtentionem Dei & Chrifti ; 
fedex^/Kw^numinis &Servatoris confitio. Id interim ex Sfcripturis _ 
tenemus, Chriftum ex voluntate Dei Patra,fuoque frofofito , non fpolpon- 
difle, nec fatisfecifle, adeoque non effe fajfum, nifi pro Hs quosPater i#? de~ 
JJ/, qoique revera fervantur. Quia defcendi, inquit, e cmo 9 ut exfequarnon 
voluntatem meam, fed voluntatem ejusqui mifit me. Hac autem eft voluntas 
^quimifitme.Patris.utQUlCQim MIHI DEDERIT mnferdam ex 
«, Joh.38-vi- 39- 

XfflI.FaciunthuceaSaipturaeteftimonia,quibus paffiones Chrifti 
ad oves fuas, ad Ecctefiam fuam, adpopulum (uum , & ouidem fofulum fibi 
teculiarem, reftringuntur. Jdh.x. i*. Eph.v.2f. A&xx. z& Tit 11« 
14. Omnia enkn eo tendijnt, utamplificetur infignis Chrifti amor erga 
oves fuas, pro quibus animam ponit,erga ecclefiam, quam fuo fibi fengui- 
peacquinvit,erga?^//ww fuum, pro quo fe tradidit Si aut^m uihil 
eximii in hoc negotio oves, ecclefia 9 fofulm Chrifti, prae jcaeteris omnibus 
mortalibus hibeant ; quae probabilis dici poteft ratio, cur immenfus iik 
anior, animam ponentis, fanguinem fundentis, & tradentis fe Chrifti, il- 
lis fbeciatim imputetur ? Sed hac de re alibi a nobis fufius adum eft. . 

XXIIL PlacuitSymboliconditoribusPONTn quoguePDLATIme-ciii^iiia 
miniffe,utifiibcujusprafofturapaffionem fuam Dominus confflmma*^^ 
wfc : non ea mente, quafi eas fohmi Domini palfiones meritorias efle exU 

Cc % * ftima- 



fto* Exerciiatia XV. 

ftimaverint^u*f^^ efevenenrat; (eo eram 

nihil abfurdius, nihrl a communi Chriftianifhu fenfu aHenius eft) fed 
partim ut epocham Chrifti pafli cum Romanoram hiftoriis fecilias eflet 
conferre,ficut Lucas ad epocham Chrifti nati defcriptionem Augufti juf- 
& fadam memorat ; partimob alias rationes momentofas, quae mox 
exponendae venient. 
ijo* &ge- AXIY. t)e Pilato aiitem tria obfervanda funt L Twemttm aCqw- *- 
»ium& iur fofe hQuiinis^ q Uam pi^ ^ ugatimt ad Cajstm vnis ^coloribus dekneav 

vit. T H» r»; W» fwr» *x*(*wis x*l furm rS *v&*ix* *futXs*T9h> QllOd int£f*- 

pres concifius reddidit : erat pervicaci duroque ingenio. Paulo poft ex- 
probrat Pilato > htphJtf , **) Sfyut » x*i *t**y*s r **\ *i*J*s , x*i Ur^iu, **+ 

fhus xm i*«X>*k*s $iw*t, & denique itiwr» x*t *ty**M*rmrn*. *uiTwr*; Vtttdi* 

tatasfetttentias>rapinas,injurias 9 clades y torwenta, crebras fades iudenmato^ 
tum, crstdelitatemfeviffimam. Et fane talem eflfe hominem oportuit^qui, 
nequicqiiam reclamante animi conicientia, tam immania ad verfiis inno~ 
eentiflimum caput, & fan&iffimum virtutum exemplar, licere fibt yo~ 
Iberit Sed& meritas fcelerum poenas dedit : a Vkellio^Syriae Praefi* 
de,primum in ordinem reda&us f dein loco motus, demum Romam 
minus , ut apud Caeferem cauflam fuam ageret , & obje&a dilueret t 
quod quum nequiret facere x perpetuo exilio Viem* (in GaUiis) recludh* 
tstr , tantifqtte m irrogante Caje. dcloribm coar3ati#.ef} 9 utfuafc tranf* 
verberans manu , multorum mtdorum cmnfenditdrn mortJs celeritate qstafie» 
rit: Yerbafimt Aionu^ qui ejnfdem dvitatis Epifcopus fbit, in fuo 
Chnmico*. ^ 

SJJJj^ ^ XXV. II. Summa Poteftas y ijuam tunc Imperatoris populique Romfr- 
ita* **" ni nomine in Judaea obtinebat, quamoue ipie Chriftus utfuperne eida* 
tam non dedignatus eft agnofcere. Joh. xix. i i. Sub iftiufmodi ju- 
dice, qui cauffie cognofcencbe, & fententiae ferendae jus poteftatemque- 
haberet, & quidem quae adcauflk mometitum. pertinebant ki judicio* 
examihatis, pati Chnftum par fuit. A. Ut fatisfieret Ptophetiae, Je£ 
liii. 8. A coar&atione^ JUDICIO toBitur. B. Ut abunde certi eflfe^ 
mus de Chrifti innocentia, quae, peflimisartibus impetita, poft cau£- 
& fcrutinium, quaeftione rite habita r conftanter a Judice agnita, 8c 
quinquies laudata fuit In hoc autem cardine univerfiun felutis no- 
ftrae negptium vettitur. Qiud enim fperandum nobis a Chrifto eflet^ 
w&> nonob fua eum crimina» fed noftra,. coddemnatum efle confta- 
ret? C Ut ipfe injqfte a fupremo fllius terrae judice condenmatus» 
nos a julto quod nobis imminebat Dei judicio liberaret- Injufte (ape 
Pilatus agebat, quern ipfe abiblverat ad clamorem populi Gondem- 
nand(* Luc. xxiii : 24. Veriintamen Deus » cujm efi juMcium^ 
Deut 1. 17. Chriftum, ut noftris oneratmu obftridiunaue aiounibus» 

Pilati 



juroarnm 
r renunno# 



De Chrifti Snb Pontio Pilato Paflione: aaf 

Kh£iore,rite legitimequedamnav^ fta^ Sponfbrem cfemoand» 

Boftrum, nos abfolvit Cafigatia pacu nofira imponit/ir ei> cf? *#»w* ^ 
^ curatio mbit* Je£ tllf . f* 

XXVL IIL ftaztereuodum mra eft, potefetem fflam, cuf tum fube*^ < r ,qi » 

lant Judaei, Exterman atque Gentilem futffe. ff&iritf enkn» ^//m<»r*w^7«dji» 

Jmperator 9 fthto Judxaepratfe&uratn, fuo poputique Romani uomioe r ^^ 

demaadaverat, & VHeUxm y SyrUptafe$ r eumloco movit ; unde patet r \ "" 

JmUam tunc Jhrovincinm ftufle Kgmarwrum r & accenfitamSyria^ Qbod* 

profe&o nonparum ad rem communem Chriftianorum, ac prariens ne- 

gotium,farit Nam A. Hincpatet, tempus, adventul Meffise deftini- 

tum, jam exfpirafie,/ap/n? ^wtew /x /*i* y^/j^ , & Syrias Praefe&a Ju- 

daraepraefidemcoercente: qnodanteMe(ftamfierinondebuiife,arcana 

ceckicrunt oracuk Gcn. xux. i o. Hvii.^ Capur Svri* erit Da~ 

tiafcm* non Judaeae, quae non depcndebit a Damafco vel Syria, ante- 

_ qpara Virgo conceperit, fiHumque pepererit vers; 14. Et Judaei conv 

trafemetjpfiteftantur, Pilato cuccntes , nobis non licet mterimere quen~ 

fimu Jok xvi 1 1. 31. ( five quod ea fis abRomanis ablata fuerit po^ 

teftas» u£ plurimi crcdunt, five ipfius Synedrii ofcttantia eam perdide** 

rint, ut Ligbtfootw prolixe pugnat ad b.I. Sc ad Mat r xxvi r 3.) & cla- 

aantes wmbabemmBggem nifi C*farem. Joh. XIX. 1$. R Omnium r$~ 

demptorem > tam Gentium, quam Judaeorum, u&pro omnilm, iU Scab om+ 

mbm pati decuit A& IV. 27. Cengregntifunt^enim vert adverfi» fan- 

Bum Eliumtuum Jefiem auem unxij}i y Herodes & Pontim Pilatm r cumgmti* 

hm & pepulu IfraMu* U ilib Gentili pati debuit ,. ut more fymano cruci 

afl*geretur y quc*l infolitum caeteroqui Judaek fupplicium erat: obfer- 

*ante ipfo Johanne cap* xvi 1 u yt. 32. Jitdai aixerunt ei r nobu non ti~ 

cet interhnere quexquanu Ut fermo Jefi* impkretur quem dixerat T fignifU 

cawxfua nwrtefutmmn erat ut moretetur. Si enim juxta Tudaeorum le- 

ges lnterimendus fuiflfet, non tam tigpum exfpedandum habuiflet 

quam IkpiJes^ 

XXVtt Nunchujusquoqueartfo^ Qjfc-ft»^ ' 

quidnobisadfapieatkm, humiliationem, confolationem, falutem de- 
jjicjue necefl&rium eft„ id omne, modo per fidem attendamus r in 
CI&ISTO PATIENTE oonfoiciendum exhibetar. Summa felutari* 
Sapientiae, uti ex fundamentis Catecheticis cOnftat, tribm hifce capitibus 
abfolvkur , agnitione MISERIiB, LIBERATIONIS, GRATITUD^ 
NIS nofiras, auae Paulus^quoqurfjunxit Rom. vi 1. 24. 2$. NMau- , 
temhorum eu, qupd aliunde&ckrius&aifeftuofius difcamus, quam 
cx paffionibus Chrifli ' . 

XXVllt Ad mferiam noftram ;v & pravitae peccati & Jbrifar ^ieritaeACffiridb. 
#m*. pertiijet, Uttamqye^ peccator , in Chrifti paffiooibus conipice; gjjj^t 

Cc j Attcnde 



4inem. 



aog Exercitatio XV. 

tus> procul omnifolamine, in maximis angoribus, execrabilieftaffixns 
cruci,manibus pedibufque inferto clavorum chalybe perterebratis.Quod 
confolatronibus SS. Spiritus mulceris ; auod in afflitHonibus exftritas ; 
quod liber tibi ad thronum gratiae acceftus patet ; quod confcientiam 
tr^riquiliam habes; quod coelum ipfum,& vitam audes fperare aeternam: 
non aliunde , nifi ex iifdem Chrilti perpeflionibus oritur , qui ipfe tua 
caufla biando paterni f avoris infiuxu in moeroribus fuis caruit, de angu- 
ftiis animi c onqueftus eft, non exauditas preces fuas doluit, P£ xxi 1.2.3, 
& vinculis mortis atque inferni cinftus conftridufque eft IV. Hinc 
etiam magnitudinem boniillius aeft ma,quod ipfe Dei Fiiius,cui quarutn- 
vis rerum pretia optune cognita funt, tam caro paffionumpretio fiiis im- 
petrare non dubitavit 
itcmitu- XXXI. (^uanam autem^rf^imiteftificationeimmenfohuicamo- 
ri quodammodQ refpondebimus ? I. Quicquid in animo noftro odii, ins 
aftque vindidae eflfe poteft , id omne adverfus peccatum convertamus, 
quae unica omnium Chrifti dolorum caufla fuit Non Judas, noa 
Scritae, aut Seniores populi atque Pontifices , non plebs judaeonun, 
non Herodeg, autPontius Pilatus, quicquamineum valuHTent; non 
expedita in eum fuiflent aut fiagra , aut fpinae , aut clavi ; non in- 
.curriflet in eum Princeps tenebrarum cumcopiis fuis: nifi peccata nottra 
in fe fufcepiflet, haut alio modo pianda. JeC liil f . 6. 7. Et nos ea olim, 
atque utinam olim ! admifla, non amanflimis deplorabimus lacrumi&? 
Zach. xi 1 . 1 o. Nos in eo coeno ac ftercore volutabimus, a quo pratar 
ianguinemFilii Dei nihil nos mundare valuit ? Nos ad fervitutem priftt- 
norum criminum redibimus, & ad vanas converfatiotfes a Patribus tra- 
ditas, a quibus in libertatem vindicari non potuiiuus, nifi taminaeftuna- 
bilis pretii lytro ? JNos veterem iUum hominem, parriridam Chrifti, Do- 
mini,Fratris,Sponfinoftri,in animis noftris vivere, vigere, rerumque 
potiri patiemur ? Abfit,procul abfit a generofis pe&oribus tam foeda igna- 
via. O peccata noftca, 6 filiae Babelis internecioni devotae, bene iUi fit 
qui rependet vobis, qui prehendet parvulos veftros, allidetque ad pa- 
tram falutis noftrae. P£ cxxxvi 1J.9, IL Quicqnid contra gratum 
effe Domino noftro novimus, idomne ei &incunftanter &abunde pra- 
ftemus. Triginta argenteis a Juda venditum, omnibus mundi the&a- 
ris infinito chariorem aeftimemus ; a difcipulis defertum, immoto animi 
propofito, quocunque praeiverit, pedepreffim fequamur : a Petro abne- 
gatum, confiteamur conftanter : a Proceribus urbe ejeclum, comitemur 
alacriter, opprobrium ejusportantes,recipiamtifquecum verbo & Spi- 
ritu intra valvas urbium, portas aedium, penetraliacordium noftrorum , 
ibi vichirum ac dominaturum in omnia fecula: eum adhuc in egenfc 
fiiis nudum, famelicum, fitientem, amigiamus, cibemus, potemus : hoc 

eit 



Dc Crucffixione & Mortc ChriftL ' *oj> 

efti aoeti ac feffis loco, bibendumei dare devmo aromatite, defucco mtdograna 
ior*m. Cant yi 1 i. 2- Nihil denique m ejus cuku ac minifterio tam aC 
perum nobis occurrat, cui non hibenter nos in ejus gratiam impenda . 
uras, qui multo plura & acerbiora pro nobis fuftinuit: 

EXERCITATIO XVI 

DB 

CRUCIFIXIONE ET MORTE CHRISTL 

B RE V I ARIUM. 

l , Cbrifti. CiyyX totim Heligionis fundamentum eJL 2. Voces PatibuU, Fur- . 
C£» Crucis exfonuntur. 3. 4. f. Forma 9 Partes, Magnitudo crucis. 6*Cbri<* 
jti orucem nibil admodum a vulgatk diverfum habmffe> frobabile efi. 7. $. 9» 
Hiftoria druckfer Helenam referta. ia II, 12. 13. 14. ij. itf. Quam 
fabuU frofiorem ejfe muHu argumentis arguitur. 17.18» Crucifixiouemfra» 
cedit L Verberatio. 19.20. QuainChrifisnnquoquecrudeliteradbibita. 21. 
YL Crucis fortatio. 22. Quam Cbrifim fariter fuiivk. 23. III. Vefiium de» 
jpokatia. z^Aquanec Cbrifim immunis. 2?. 2& 27. Crucifixxonis modm 
varius. %%.In Cbrifiomaximevulgaremufurfatsimejfecredibile efi. 29. Ov/- 

. dfixionem quufeqsd fueta. 30. EanecCruci Cbrifii defuerunt. 31. Cruch 
Jufflicium frofummo cum caujfa habitum efi. 3 2. 33* A Deo iffo maledi&um. 
34. Cbrifii m cruce MOSJS, fanfifa quidem & fiacida : 3 f . Attamen male- , 
di&a. 36, Crucifixio Cbrifii, utflena myfieriis , qu* ad nos quam maxime 
fertioeot, religiosemeditanda efi. 37. Flagellatio, Crucis poitatio , Ve- 
ftium defooliatio, olimfradi&a* frajigurataque funt. 3 g. De crucifixione 

. vaticmatifunt David & Zacbarias. 39. 40. LeStio n^O Pf XXII. 17. 
defenditur. 41.42. 43. Crucifixionu tyfi. 44. 4?. Cuftodia, ludibria, 
mors, fariter fradi&a & frafigurata. 4«. Breviter 9 omnia Chrifto ex deji- 
nito Dei cmfilioevencrunt. 47. 48. Gravis adnwdum Cbrijhfuit flagelk- 

. tia 49. 50. fi. Et edudtio ex urbe portantis Crucem. {£.'?3. Efve- 
ftiuni defpoliatio. $4, Sed fupra emnia iffum cniris fupplicium, 
ff. 56. Et quu id cenfecuta funt i Cuftodia. f7- Ludibria. 58» <9- 
Mors. <fO. 61. 62. Non fine Jpirituali rvp**M** meditanda h*c nobu 
fknt. 6%. 64. Ontni dolare atque ira m feccatum versa. 6%. 66. 67. 6%. 
€9. 70. 71. 72, 73. Cbrifti crucifixionemfcatstriginem confolationis ejfe> 
ferjkgulasfartesofienditur* 74. 7f. A Chrifto mori ente^ fen&e & Yivere 
& mori difcimm. 

Symb. Afoft. Dd 1 Fun-» 



1 



*io Exercitatio XVL 

AsM ^ M ^Undaweiitiim fundamentorum, & columna fecretioris fepien- 

AUXt ^ * m-4 *&> CRUX CHRISTI eft, qua Gnenec religionis noftra 

^&lST - ■» flrcana cognofij, nec digna Deo fanditas comparari , nec 

mauamdt. JmL arterna &m obtineri poteft. HujusceigratiaPauliis, caete» 

rornm omninm quae didicerat vduti oblitus, in animnm induxit, mhil 

penes Corinthios fiire pr*ter JESUM CHRISTUM , tmvpt CRUCI- 

FIXUM. i Cor. 1 1 . 2. Si qua ergo materia,haec ceite liomini Theo^ 

logo, imo cuicunque Chriftiano, aecurate & pie medkanda eft. £t nos 

quidem in prsefentia ita eam tra&abimus , ut frimo crucifixionis Chrifti 

biftnia»'* uti ablivaijgeliftis enatratur^exponamns » ex Antiquittfe Bo- 

mana, fedcarptim acparce, ea comportantes, quae huic rei illuftrandac 

funt: jfe/ffadflg^/fmteriprisChrifti^ 

acpraxi germanae pietatis medulla eft. 

voc« p*ti. JL Pnelibanda nqnnulla videntur de vocabulh qnibus hoc fuppUctum 

a^^eZ' defignatur, & de forma crucis, antequam crucifixionu modum enuaeemus. 

powuuac Creberrimae funt voces Patibuti, Furcu, Cruas, quae generaliori fignifica- 

tione, a difertiflimis etiam Latinae linguae audoribus , quandoque con- 

funduntur. Attamen Crux, proprie & ftride dida, a PatibuIo 9 itid^m 

ftrifte difto, diftinguitur. PatibuIumvelVetmeR 9 vel Novum. Vetm, 

jtipes erat fuperius bifidus, lignum nimirumunum divifis cornibus ex- 

furgens ad figuram literae Y. Patibulum dicebatur, non a patiendo, ut 

poft Ifidorum multi voluerunt, fed a duobus illis patentibm ramts, Jhre cor- 

cibus : ut Latibulum a lateado. ldem, ob fimilitudinem inftrumentint- 

ftici, Furca frequenter vocaba£ur : quae cum Feteri Patibulo prorfus idem 

eft. Novum Patibulum a Conftantino eft introduftum : qui quum noU 

let falutare jignum fubfervire ad perniciem, poenifque vikfcere damna- 

torum, vetm vetcrrimumque fupplidum patibulorum frintm removit y Uti FiSor 

m Confiantino ait ; vel, ut Cajjiodorm, Hifi: Trip: par: I. cap. IX. Supflkium 

CruciSy quod primitm apud Hpmanos erat in ufu , lege probibmt. HliUS loco 

aliud introduxit Patibulum,hodieque ufitatum ; ad formam Graecae n . 

jn quo damnati non clavis affiguntur, fed refte ftrangulantur. Ab utro- 

gue patibulo diftinda erat Crux> cujus formam mox exhibebimus. Vi- 

jleri de his vocabulis pofliint Cafaubonm , Exerc. xvi. ad Arm. Baro. Sal- 

mafim 9 ir\ Epifiola alteraad Bartbolinmnde Cruce & Vqflita, in Harmo : Evan. 

lik 1 1. cap. vi i. §. xi. itemque in EtymoUgico : qui Upfii hallucinatio- 

nes erudite caftigarunt 

wHht *T ^* Forma cm W*> vel rarior erat , vdfrequentior. %arior y deaiflata, 

wdo Qroti. *dJpociem liter* X ^ fiff*A *fi crucis. Hieron. in Jer. XXXI : Nec mi- 

ousclare iRdarm. Orig.£fr. ucap. m. X.Iitera 9 &iufigura<rucem> & 

m numero aecem denwnfjtrat* Haec eft illa quae Andreana dicitur , vaJida & 

iatis vetere fema, dubium tamen, an vera. Frequentior referebat literam 

. J ;. arrpdario tamen ligno fupra tranfverfiun aUquando eminente. 

IV. 



De Cradfixione & Motte Chrifti. m 

IV. Medio crucis tratico affigi folebat lignum afiquodmedianum', 
iater femina cruciarii excurrens ac prominens, cui cratiarius infideret, 
ne, fi folum manus aflixae eflent ligno transuerfo, iig ruptis corpus cle 
cruce decideret TertuSianm id vocat fidilu excejfum. jPaflimque illud 
agnofcunt Veteres,qui ante Conftantinum vixerunt, quum craxadhuc 
m ufii eflet Et vix eft ut alio referas notos illos Mecunatis verfus, Maric 
m&i, velaatta Si fedeam cruce , Suftme. Adduntnonnulli/^^d^iim» - 
cui craciarii pedes inniterentur , vel infigerentur. Sed vixiliudex 
antiquitate demonftrari poteft. 

V. J/^w^r^crucisinaequaliserat Aliquando ad majus exemplum 
M etiam ftudio majoris cradditatis , jpro criminis etiam atrocitatcvaui, 
perfonae odio , aut ad majorem crucingendi infamiam , altiores ei cra» 
ccs folitis defigebantur. Pertinet huc Galbae irrifio apud Sueton : Cap : 
ix. cjui cuidam imploranti leges,& civem Romanum ie teftificanti, quafi 
folatio aliquo & honore poenam levaturus , mutari > multoque preter 
caeteras aktorem , & deaSbatam ftatui crucem juffit Carterum vulga» 
res cruces non nimis excelfas fuifle, exeo tiquet, quod plerumque 
cracibus jam ereftis, fine fcalarum ufu , crudarii affigerentur , eoram» 
<pe inteftina a lupis ac canibus devorarenturldem evincitinfamisac in* 
fenda ifla Neronis turpitudq. r qui viros fbeminafque ad ftipitem delfc 

gatOS (^XifbUmm didt , n$tfi*m u*k uipm tmfis* ynfimds •?«■#*,) ipfe fer» 

peile contedus , emifius e cavea^ medios invadebat Suet. Cap. xxix> 
Quae non potiriflent fieri , nifi cruciatorum pedes pauciffimis , tribus» , 
vel quatuor fortean , ab bumo pedibus abfuiuent 

VL ChriftiCrux, an, &quid a vulgatis diverfum habuerit, nemo ciuiftj cw- 
mracprocertodixerit. Ptobabifiuseft,quumnihildcea fingulareEvan-^J^ a 
gelifte memorent, prorfus ad fuetum morem fuifie compofitam. For*niigatii <u. 
taflehioem attquam affiilgere hicnobis poflet hiftoria Crucis I^ominica^^g 1 ^ 
ab Hclena Imperatrice, Conftantini Magni Matre» non fine Sacri Spiri- babue eft. 
tus inftindu, ftupendifque miraculis, feiiciter repcrtae ; modo de narra* 
tionis indubitata fide conftaret Sed video , viros magnos , & Anti* 
quitatis peritiflSmos.eam non fufpe&am modo,(ed & pro fabula ac com* 
rnento, nabere. Digna fene ob celebritatein ffcam quseftio, qua? penfitatb 
utriufijue partisrationibus, brevitera nobds examinetur. 

VIL Hiftoria hoc modo habet : Hekna Imperatrix , jam proveda "^ru 
annis^ in Orientem pio ftudio profe&a, locafacratiffimis Domini pedi* Hd £^ fr 
btts cfckata utfitavit, & nonnulia ex iis ftupendi operis monumentifiUum-ptrtae. 
ptusfuf8tienteFilio,> exomavit Interim infudit eiSpiritm y . ut ligttum 
Crucis reduirerct. Acceffit ad Golgotham : & <£t y Eccelocus t*gp#* ubi efi 
v&vri* r Q£*r* figaumr falutii , €f *** iuvenio. Ego , kufmp , m Kg* 
gm % g£ Cru* Damim in fulvere ? Qgmuh nm redmntam atktror , 

D d % Ji 



ftit Exercitatk) XVI. 

Jt redemtio ipfa nmcermtur ? Ita eam toqueotem in (cenam producit Aau 
hrofinty Qrnti* in Ftttu TheoJoJk* Peritiffimos ergo tam Chriftianoium 
quam judaeeram* Paulhw tefte Hfift* x I* Werofotymam acdtos eongregaviL 
: Tum omniunt una Je loco tejHficatione confirmata, juijit tfko r ttrgente fiae dubia 
&nceptx revelatioms inftin3u r in ipfum hocttm opermn fqjjionis accingi. Neque diti 
falt, quis abeUta crucis arcanapaterent.Sedquum tres ptsriter cruces* ut quondam 
Jix* Domino & laitonibusfteterant, reperta fuiffent, gratulatio repertarumciepit 
anxia dvbitationc confuvdi y piorummetu> ne forfuan pro crxct Chrifti patihuhtm 
latronis eligerent. Unde colligas, formaru omnibus. eandem fuifle. 

VJII. Caeteram qux tandem nota difcrimmis ? Si Ambrofio credimns y 
Deum ix* mwv interveake necefle noa fuit. Invenk enkn Heiena 
inmediopatibuio.fralatum tituhm y JESUS NAZARENUS REX JU- . 
DjEORUM. Hinc colleSa oft feries verkatis , tittdo Crux patuit. Et fot- 
tafle fie ea temgeftate credebatur. At atter B&fiino viibm, qui rem tan- 
tam non abfque njiraculo confici potuiflecredidit Adduda eft femivi- 
va mtdier 9 qu# primse fecundaequecrurisattefitanihil adfuta, J&w/ ac ter- 
tiam admoverifenfity repente adapertis ocuiis refurrexk y &ftdnlii*tc vhrium re- 
-tepta* alacriormultOy quam quumfaua fuerat> totadomo difcurrm y fef magnije- 
care Deipotentiamaep^ ffrffi. Hift^Lik u G^xvn. Id fi adfeeieodaia 
fidem non fufficiat, aliud^ & majus, ex Paulino aud^ cui Sulpitms adftt- 
pulatur Severus* Cadawr illatum eft\ deptmitury jacenti unadt crucibu* 
aJntovetux , deiu altera : fed eatum Ugna mors J/revit. Poftremo Dommcam 
crucempreditrcfurreStia: & ad fdutari* ligni ta&um , nwrte profuga, fuvm 
excujfum, & cotpm ereftumejL Nicephorus utrumque conjimgit LHn. 
VIII. Cap. XXIX. 

IX. Imperatrix ergo voticompoa efiefia, tantifque confirmatamfr^ 
culis, templum mirificum, eo in ioco in quo crucem. repereratjegia am* 
bitione eonftruxit Crucis autem inventae partem akerant Hierofofy» 
inis efle relidam^akeram adConftantinum anatam, & SozmenusSc Tbeo^ 
doretus affirmant Quam ubi Conftantinus (ita Socrates u-yti) accepiflet,, 
Hifuaminjclufitftatuam quoe ConftantinopoM m foro coliocataeft : ra- 
tus civitatem, inqua illaiervaretur, omninaialvam Qc incohimen fotc 
Haec eft rei geftae niftoria : quse toi tantaeque fidei & au&oritatis^ firma- 
ta teftibus 3 tam conftanter m Orientepariteratque Occidente credka, 
extra omnem dubitationis aleam pofita eflfe videtur. Idque eo magis, 
quk&Q?riZft*, Hierofolymitanus Antiftesy qui hts temporibus vixit, & 
interfiiilfe-potuit ejufdem crucis invention^ ad Conftantium, Conftanti-^ 
w fijium, de iaiutairi crucis ttgno reperto fcripfit Yide Baron. Tonux 1 1/ 
addn^ccaacvi. Num.XLiu & feq. 
$£*£ • X. Non defUnt tamen VirisDcKfis quae contradifiertenL Ac primo 
jpktfc^dTe quidemvetantociJosnobispi^kingi narrationis alicujus late didita, 

multit 



De Crucifixione & Morte Chrifti. arj 

mukabae, etiam non omtmo imprudentibus/credita fema. Homo na- mufti* » 

tara ad ftngendum pronus eft : & facile ab aHis ea commenta recipiun^^J^^ 

tur qtxae rei aiicui cui impenfeftudent conimendandae idonea funtQuod 

exemplis confirmaerein mundo eft Qutdper multa fecula cekbrius fait 

Conftantini lepra, & Baptiftnaapttd Romam a Sylveftroj, l^rbis Epifco- 

po ? Quid Catharin<e, Keffiaeapud Alexandriam vfrgkiis, diris palfioni- 

busvulgatius ? autGigantheaChriftophoriltatura? Qpid Santia Urfula 

cum undecim mille virgmum choro y illarumque martyrio, decantatius,? 

(^dfanTofiusRheme^ ampull^adChlodovxum inungendum Divjk 

nitos detata ? Quain nobiiis. & antiqua fabula de Carolo Martcllo ad 

gefeennam damnato ? Horum tamen omniain cordatiores Romanen~ 

1 fium hodie pudeL Ita quoque fieripotuk, ut haec de reperta cruce, aa» 

nis aliquot poft Bdense mortem, * nefcioquo primumconficta, patulas^ 

auresmvenerint: quia adraodumfavere videbantur iUi circa reliquias 

/eligionr, quae affedo feculo quarto giifcere occepit- Sane Chronicum 

Colontenfe, confcriptum Anno M ccec xcix. ante exortam Reforma- 

tionts facem, hanc inventae crucis hiftoriam, non minus incestis& dubiw 

accenfet, quam illam de wxfecim miUe virginibus. 

XI. Nam & iUndobfervandum» non effe hanc reur traditam nifi ab 
£squi Conftantino & Heiena aKquanto tempore pofteriores fue»unfc 
Quod rem mature quidem, nec multis poft Helen3& obrtunv annis, tradt- 
tam receptamque demonftrat : veram efie, non vinqt Primus qui it* 
Jtufce mernmit CyriUur HUrofotytnitanm ti\ fi modo Cyrittus, Httnc po* 
tuiffi iatereffir inventioniCracts, Baronhis dixit : interfuiffe^ erubuit ,di* 
cere. Sed non fine caufla a VimMagnis dubfcatur, an veri Cyrilli haec 
genuiaa epiftola & : tum quia Huvtmymm, acer licet reUquiarumpatro- 
nus, de ea epiftola iahil dicit,.quo teco CynUnm inter illuftres iUius me~ 
moriae fcriptores referens de ejus rebus & kbris docet : Lib : d* 
Script. EccL in CyriBo : timi ouia ipfa Epiftolaea continet quae vero Cyrii- 
lo indigni funt Nampouquam prafetus^eflfet y fiteras fe darew» vcr~ 
hrum aAdatkn* nftms* mox tamen Conftantium vocafc «wrfC^W 

frr*U, «^fFWf tvrifkM* t#K»i TJI wpis.rh e«'r t^Um umSvr*- OtnnifitH pim* 

UJjhnKt* bnpemtorvm r quifat erg* Dtmn pietntt mnjori ptrentes fuos fupe* 
roveriL Et deinceps , Hos Jr Hierofoiymis primm anmotth vocts. Ttbi* 

ftetatkfiuSofOy Chrifti Vmgeniti Ftlii Dei & Salvatom nojfri unajtobifcum 
adcratorL Quo modo ^Mcopum orthodoxum Imperatori Ariano 9 
mukifque foedo crimmibus^ fcripfifle, probabiie non eft. Vide Baro- 
wium,ad Atk cccliii. Num. xxvi. & feq. ubi epHtolam^am exhibet: 
& quum tanta Conftantii encomia difpficerent, ipfe ia margine aonota~ 
vit, Frofitfdlaudatio. 

Dd J m 



»T4 Exercitatlo XVI, 

XU. Amhrofti teffimonium annis plus minus odoginta, re gefla , fi 
modo gefta, pofterius efl Theodofius enim, in cujus oratione funebci 
iddifierit Ambrofius, obiit Anno Chrifti cccxciv. Crucis auteminven* 
tio refertur ad annum cccxxvi. Adde Ambrofium, virum caetera gra«- 
viffimum, magnum faifle reliquiarum promotorem : quem mirum non 
eft fparfo de Crucis inventione rumori fecile credidifle. Hoc enim na* 
tura cuivisinfkum eft, ut iis quaevaldecupimus, licet non fatis explo- 
rata fint, ftatim ac facile adbibeamus fidem, iifque, ut hypothefi infera* 
turis, utamur alacriter. 

XIH. EtprofedafitantiCrucisinventio eft> ut, juxta Ambrofium, 
dicendumfueritHelei»; tpwmdo me redemtsmt arbitrvr> fi redentftio iff* 
nmcemitur ? quo pa&o exculari poflunt Apoftoli, primique Chriftiani f , 
quod potiundae cruci non majorem adhibuerint diligentiam ? Non eniat 
fudaei, non Pilatus, qui Chrifti cadaver ^jjmathaeenfi Jofepho conoefl^ 
difcipulis infelix magiftri patibulum, uti opinor, invidiflent Fac invi- 
difle. Cur non foltem Apoftoioram difripuli, diruta Judaeorum Poli- 
tia, Urbe ferro & flammis exciia, ex vicino, quo confugerant, oppido? 
ftatim advolant, in ruderibus iUis crucem fcrutaturi , tantam religionis 
fbae partem, inexhauftum benedicHonum ac miraculorum thefeurum , 
Ecclefiae peculium, fpem, pnefidium ? Pradertim quum nullum ibi perfe- 
eutionum ludibrium metuendum,fedfoUtudo,acmuta omnia, eflent 
Nimirum exiftimabant id quod res eft, nihil ad Ecclefiam commodi ex 
materiali iUa cruce redundare nunc ampirus pofle. Sufficiebant iis fides* 
cBlectio, cultus Crucifixi: & pia Evangeliorum meditatio, in quibus d& 
Domini perpeflkraibus fufficienter erudiiuur. 

XIV. Caeteri Audores fidem hiftorix ddtruont magis quam ut acU 
ftruant Adeo fibi diflbna commentantur. Vide fis a quara temiibut 
kiitiis, uti in fabulis fieriaflblet, fama vires eundo acquifiverit CyriU 
Ikt, ut ajtint, fimpliriffiate primum dixit, Conftantini temporibus faluta^ 
re Crucis lignum rtpertum. Hic fubftitit Ambrofim rudem febellamf 
exornavit, vel ab aMis exornatam excepit, & Heienam crucis quaercnd» 
atqueinveniendae ducem edidit: ackhto,extitulo crucemDomixH de- 
prekenfam : non contemnendum etianr commentariuni de davts act- 
jhnxit Aliis phcok exfliorem hanc Ambrofii narrarionem miraculi gkn* 
ria animare. tfgfim ergo, Ambrofio paulo junior , acgram produd t r - 
Domink^cratis contsofa repente firaatam. Sed qunm necidpro tan* 
fce rei ntajeftate firi*eflk, iWAw, Poete &Oraton haut vulgari, iUo* 
ftrius mkacukm fore vtfum eft,fi mortuo vita quamfijegrae valentia rc- 
ffituatur. Hinc cadivep cruci admotum, quod vita. recepta mox in pe- 
des furrexit Solkitudinem fortafle tam di&or* Xgffini Sc Paulimjxsm^ 
tio fcrupulofis incutiat animis : fed Nkefb^rum nunc vide,qui ingenio^ 



De Crutifixione & Morte ChriftL aif 

Apfene exGraecanicafolertia,difficultatem omnem eximit, utrumque 
tdmittendo mkacuhim. Ita paullatim inftrufta fabella eft , quam afii 
aliis raagno tufii tradiderunt, ldentidem faftam audiorem : donec Ge- 
fcfio Papae oportunnm vifum eft fingendi Iibidini fibulam imponere. 

XV. Sednullum validiusargumentumeo eft, quod ab Eufebii defii- 
mitnr filentio* IsCadareae, urbis in vicino Jfierofplymorum pofite, 
Epifcopus, eopfe tempore vivens, Conftantino ipfi &HeIense perquam 
femiliaris, rem tantam, fi gefta eft, iznorarenon potuit. Si friviflet, & 
*d tenuisillius anra adauresejus dtfapfa foiffet, indi&am-pneterire non 
^uit,nonpotuitetiam,quumtamaccurateinIiteras digereret, quae- 
cunque a Conftantino & Helena in terra fan&a, in locis Nativitatis,Pat 
fionis, & Sepultune Chriiti, gefta fiiere ; nufquam in laudibus Auguftse 
parcus. Si ulla res, haec certe quantivis erat pretii, nec ullo modo prae- 
termittenda accurato fcriptori, ut fiiit Eufebius. Unicum hoc ab Eufe- 
iii filentio argumentum, in re tam nobili, tam notabili , ubi tam com~ 
moda narrandi oportunitas, tam urgens neceffitas, ad difplodendam 
univerikm illam de crucis inventione narrationem abunde fufficit 

XVI. Necinvenit cpiod opponeret Bellarminus, nifi unum aliquid : 

quod tamen aliquid nihil eft. Nimirum mentionem hujus rei inveniri, 

non quidem in Hiftorih, attamen in Cfironico Eufebii. Ex quo ad Annum 

Ctmfiantim XVI. haec verba profert Helena Confiantini Mater, divinumo- 

mtti vifionibr*> beatijjimum Crucu iignum y in cuto mundi falm pependit y apud 

Hierofofamam rtperit. Sed haec vel firaus eft Bellarmini, vel mera fupini» 

tas. Nam neque inGr&co Eufebiani Chronici textu horum verborum 

qukxmam invenitur : neque, Scaligero tefte, & Spondano non abnuente , 

in ullo fcriptorum codicumLatinorum. Ipfeque Baronim Eufebii Chro- 

nicum a librariis admodum depravatum efle fatetur. Et res ipfa hic cla- 

mat Non enim crucis inventio, fi inventa eft, ad Annum Conftantw 

mxvi. fed xxr. qui incidit in AnnumChrifti cccxxvi. referenda eit 

Moc ergo additamentum a mala eft & fera manu. Faciunt hae rationes, 

Utcurn Chamiero, Vanflrat* Lib. XX 1 I. fci/>. iv. Salmafio, in Epifi. de Cruc. 

p. 36%. &fel • DaBao, de objeSt. cult. relig: Ub. v. Cap. u afiiique, illam de 

crucis inventione hiftoriam pro fabula habeamns» 

XVII. Sed e diverttculo in viam. Nunc crucifimdi ntoJum expenda- cmd&&*. 
nms,& ordine, Quas Ante fixionem, Quae ln iHa, QuaB Poft illam. AN-»? ra P™^ 
TE FIXIONEM tria adhibite, Verberatio, hupofitio Crucu ad geftandum, ££ 
Tkjfioliatio vefihm. ^ 

XVIII. Verberationem erga omnes capitU damatos pramittere Romani 
fblent, Hinc antiquse formute : / U8or % cottiga manm, verberato 9 caput ob* 
nubito , arbori infelicifufpendito. Vel : Suntmove Ititor. dejfatia, verbera^Iege 
*ge y mumadfuerte. Nominatim ea anin^dver^wflc^^ praemittcba- 

tur. 



*%6 Exercitatk) XVL 

tiir Ahi verberati crncibm afltxL Uvim^ Ub. XXXIV, Et judari apud /*- 
Jiphunr Lik V Hdofe: Cap. XXXI I. *t*H*rwf«>» fla&Uati , & praarucidti 
ante mortem omnegenm verberibns , crnciflgebantssr. Exempla paffim apud 
Hiftoricos exftant •«> «««. Multacongeflk Cafaubmm ad Lik i Pojp. 
bii, uhi de auftoribus fceleris Rhegienfis agit Verberatio hsecauan- 
doque vbrgk perada , quod mitius cenfebatur & hodfeflius: crebrkn 
tamenflageUis , quae & inhoneftiora & aiperiora erant maxime quum 
infitis talis & oflioilis exafperarenJtur : unde, Ulpiavote&e* L viii. de 
fvnis , mimftrorssm immanitate mmlti sub ejufmodi flageUu interierssnt Caete- 
rum & illud obfervandum : flagellationem non uno femper loco 9 aut 
temporehdaxtL Aut enim ante DeduSHonem utebantur, m Pratorw: vel 
m ipfa Dedu&ioneytt viam , quod moris magis ftiit prifci 

XIX. Conftat , FUgeUationem etiamin Dbminum gloriae adhihitam 
cKriftum effe, antequam fuffigeretur cruci; fed an more Homano, an diamob 
SeUttTadM^ caufam, td enimvero dignum eft quaeri Illud Matthaeus innuere vi- 
fc». ^ detur: Cap. X£vn« 26. *•» A W» <pp*y$x>m**f my&*» • <#« ^^ 

Confentit Marcus. Cap.xv^if. SedexJoh. xix. i. clarum eft, fla- 
gellationem a Pilato ufurpatam ad efieratos Judaeorum ammos , fi po- 
te , mitigandos , ut a nece Chrifti petenda abftinerent Quo & illa 
Pilati apud Lucam fpedant , Cap. xxi 1 1. 2Z. . Caftigatum ergodimitum 
iSum. Non impetrant aflenfum qyi tantillo tempore binas Chrifti 
< flagellationes ftatuunt , alteram ante latam fententiam, privato Pilati 
confiiio,auam Johinnesmemoret; alteram poft,publicomore Romano, 
de qua Alatthaeus & Marcus. Nobis fic vidctur ; videbat Piiatus perti- 
nax primatum & ponuli in Chriftum odium : qui, quicquid contra mo- 
liretur , pcadrade Chriftum ad cruqem pofcebant Quumque fciret, fi 
ad extremum hoc fupplicium omnino deveniendum eflet, non poffe il- 
ludadhiberi, nifi in pnecruciato flagelfis, inde nuncfibi inchoandum 
duxit , . fperans interim fore , ut Tudaei fupplicio ifthoc emolhti , 
crucifixionem flagitare definerent Atque ita duo fibi Pilatus flagclla- 
tione Chrifti propofuerit : primo , exatperatos Judaeorum animos tam 
trifti fpeftaculo ad mifericordiam fleclere ; vel fi hoc non fuccederet , 
& prorfus cogeretur Chriftum ad crucem tradere, ut hac quoque tn re 
mori Romano fatisfa&um foret. Hancconfiiiipartem Matthaeuscom 
Marco, iftam carteri Evangeliftae expommt 

XX. Saevam hanc flageHationem atque immitem opptdo fuifle , 
facile colligitur ex fine quem fe aflecuturum Pilatus fperabat Nove- 
rat enim obftinatas Juda&orum mentes : quas, nifi miferando admodum 
exemplo, ad mifericordiam maccrare, frulba, 8c infipienter etiam, ten- 
taflet Propiufi quoque fidem eft, nonw^, fed^rArcaefum efle 
Dominum:non modo qui* vulgatius illud,& Pilatt conulio conducibflius 

erac 



II. Cracfc 



De Crudfi>ione & Morte Chrifti. % zij 

erat; fed & quiaipfa Evangelittarum verba, $f*yi***™ & ^/ywr id 
fuadent Iftuaenimcorruptume{taLatino^^w 3 illud eft a ^^ 
ftagrwtifcftiica. Column* Cfiriftum, dum flagefiabatur, aliigatum- fuifle* 
Veterum multi crediderunt : neque ablqdit a more Romano. Catfe- 
rurocolumnam iftam Hieronymi adhuc tempore fuiffe fuperftitem, qua 
Ecclefiae tuncporticum fuftinens infe&a Dominifanguine vifebatur,cre- 
dulusfkoportetqui fibi patitur perfuaderi. Qijae recentiores revela- 
tiones de nagris aculeatis, & verberumnumero, aliifque circumftantiis, 
Evangelio addunt, inverecunda <pix*t»*»9 invcnta funt Praepofteras fanc 
gratias Chrifti erga nos pietati habemus mentiendo. Neque exiftiman^ 
dum eft, non rite perpeflionibus ejus fuum efle conftiturumpretiuui,nifi 
ftolidis noftris affabulationibus eas exaggeremus. 
XXI. Ferenda etiam mifero crux fua imponebatur, Artemidorm : Lik Jjj^j" 

1 1. Cdp. XLL * {44XX»9 rpwn>£r$-<ti t# ruvf* , Tpirtfcr *vt*p fi*r*£a. Qui in 

mcefigendm^friuseamportdU Pertinebat id ad ludibrium & ignomi- 
aiatn. Et praebebat doftrinam non inutilem, quameleganter exfequu- 
tus Plutarchm eft, de tarda nunanh vindiSa. . Sicut maleficorum quisquis 
corpore fuam effert crucem f ita quemque per malitiam cruciatuum 
cauflam in fe, ex fe gignere.* 

XXIL Ad eundem modum fuam quoque crucem Chrifim bajulaviL fa™ uiz £~ 
Joh. xix. 17. donec illi defetifcenti auxiliator & fubfequa adjungere-fubmi. 
tur, vel ihbftituerctur potius, Profedo non ex mifericordia, fed crude- 
litate deducentjum ; quimetuebailt ne in viadeficeret, quemin cruce 
maUent videre fpirantem, atqueexfpirantem. 

XXUL Denique Crucifixionem praecedebat Vefiium dtjpoliatio. Nudi ^jj^k^ 
jcnim, quales a matreediti* fun£ in cruce pendebant_ Artemidorus : Lik uaci«. 
11. Cap. LViil. vw) y*c **vfbrr*i. Nudi enim crucifiguntur. Arrian. Difi 

fnt. Lib. IV, CuP. XXV I. «*» « «"• fi*k*nm IjJW*^**^'» x*t tKTtit*< t o**vriw , 

** itW«vp» t ui**L. Inbalneo vefiibus exutus i & extendens femet ipfum, ut folent 
crucifixL A3a Pionii Martyris ,. qui presbyter Smyrnenfis erat, apud 
Earoniuttiy Tom. n.ad A, ccliv. Num. XIX. Qgum igitur fideifiudio ala- 
criter infiadium veriijfet, ultrofe veftimentis {poliavit. Deinde corporh fui de- 
cm &c<ijlitatem recogitans, ingenti repletus efi gaudio ! & in coelum fufpiciens, 
ac De$ quife talem confervaffet gratiu agens, fuper lignum fe ipfum extendit , 
tHilitique tradidit ut clavis configeretxf. Ex quibus teftimoniis colligi pof- 
fe videtur, etiam eas partes, quas natura tegi voluit, ab omnibus fpe- 

^atas e(Xe. 

XXIV. Quumqueidvulgoinauciariisfa<aumfit, quideft, cur,*,^^, 
contxa multorumexPatribus fententiam, aliter cum Chrifto compara- miuw. 
tum fuiflepugnemus?qui veftibus fuisdefpoliatumefleChriftumlegimus, 
verenda velo vel femoralibus conteda non legimus. Nam, quod nonfte- 

Symb: Apoft. ' Ee ' mo • 



ai8 Exercitatio XVL 

mo urget, Chrtfti paffionem fuifle voluntariam, nec alia patt decrevifle 

quam quas decerent ; propterea vitafle quicquid honeftatirepugnaret,; 

Suale fuiflet, fia matre, & fceminarum aliis, confpiceretur prorfus nu- 
us : judiciofe relpondit Voffm^ Harm.Evan.Ub.i i. Gi/>.vi i.§.i i i.ad gra- 
vitatempaffioiiispertinuifle, fimor&ejus maxime fuerit ignaminiofe: 
Opprobrium autem au&um eo efle , fi nullo fuerit fe&us vehmine* 
Quodque ad fandarum fbeminarum adfpedum attihet, cogitandum y 
quid e gentilibus Livia Augufta dixerit, quum in angufta via ohviam 
veniflent, qui ad fupplicium prorfus nudi raperentur. Ajebat illa, non 
Jnagis horum vifu femoveri, quam quum nudas confpiceretftatuas. Et 
rcrteftagrantiorpariteraccafho^ earum m 

Chriftum amor erat, quam ut ulla hoftium in fen&iflimum corpus illiu* 
contumelia, a tam charo fpectecuk) arceri potuerint 
^^j^ XXV. NuncadCRUCIFlXIONEMipfemdeventumeft: quaenoa 
nis mo4u* uno femper modo peragebatur; five Tentpm attendas , five Inftrumenta y 
***** G\tSitum crucifixi. Tcmpm quod attinet, ufitatiffimum erat, ut crax 
prius defigeretur in terra quam affigeretur reus, uti multis probat Lip* 
fm Y de Cruce tik 1 1. Cap. vi i. Hinc ilfe loquendi formae, afcendere m 
crucem, infilire m crucem, crucifatm y in crucem levari > nempe in medhim 3* 
Jum palum» in quem mifer, a carnifice adjutus, feflurus infiliebat, uti 
ecjues inequutn. Sed & jacentes fubinde & fupinos impofitos fuifle cru- 
cr, dein erigendae, ex Pionii, fupra a nobis laudati, a8is, coliegeruot 
quotquot fere hanc materiam traftanL Ita enim ilia : Eum igitur ligm 
fxutn erexerunt* 

XXVI. \nftrvment* adftridioms Clavi fuere, vel Funer r fed pluri- 
mum illi, quod ipla Crucifixionis vox importat De FunUnu y Amnua* 
WMS Lib* XXI I. Draamtim & Diodotm, inje9is per crura funibm y exanhnati 
pinK - Clavi manibus primum infigebantur > initio fedo a dextra : 
fortafle non in media vola femper , fed fuperius paululum , circa 
carpum. Brachia enim affigi , Plautus. dixit. Tum ad pedes itum. 
Qui quandoque uno davo uterque traqsfixi funt* quandoque finguli 
finguhs* 

XX VII* Situty fivehaWtuscxucifixorumitemdiverfifonnisftuX uti 
»genk)fa in poenas crudelitas eft Vfitatijfmm fuit : ut brachiis in fupe- 
riori tranfvenofigno expanfis, crudarius medio palo quodammodo in- 
fideret, pedibus terram verfus propendentibus. Jtyrto, fchema inver- 
fijm. Seneca y Confolat. ad Marc. Cap. XX. Alii capite converfo ad terram pe+ 
pender* Piftura&videapud Lipfium Ub. iii. Cap : vni. Ita Petrum 
crucifixum ajunt, ipfo rogante, ne Domino adfimilafetur. 
m, cKwfe XXVHI. In Chrilti Crucifixioae omnia ex receptiori confuetudine 
Tuu^Li P^ra^ ^* noa C& ux dubitemns. £um ergo , non cum cruce, 

ei 



r. 



N De Crueifixione & Morte Chtifti zx$ 

ci affixum, fed in cruccrn , illi affigendum , exaltatumfuiffe credimus ; ufitfpatnin 
crucique non funibus alligatum, fed claviss affixum; an tribus,- m^^^\ 
quatuor, illiquidum eft: eo deniquehabitu* ut *re<aafacies in om- 
nium eflet oculis. 

. XXIX, POST FKIONEM pracipue notanda > Ludihia , mife- c«^xio. 
ris infultantium. Cuftodia* & Mors. Cujiodia, & vivorum , &mortuo-^2£j* 
jrum etat ; ne quis corpora detraheret ad fepulturam. Mors ab non una 
.caufla, molefta femper ac plena doloris ; quandoque a ftillante paulla- 
„tim tanguine,ex vulneribus,tam per flagra,quam per clavos fk&is ; quan- 
doque ferne ac fiti. Fuitque quum illam minime vitalem vitam ad ter- 
.tium quartumve diem, velultra, traherent Interdum a volucribus 
autfens vivi lacerati funt, aliquando & lanceis interfefti, fubinde &ftam- 
mis uftulati. Crurifragium'de latronibus cum Chrifto- crucifixis Evange- 
lilbe narrant Caeterum an id ex more Romano foclum fit, an in gratiam 
Judaeorum, ne qua fifaus ipforum legi fieret, quae ad folem occafum fu- 
ipendiofos deponi juflerat ; mihi quidem in fubnubilo eft» 

XXX. Nos ad Chrifti Crucenrredeamus, qui immaniflimis ludihriu dcSft 

. ac fannis, a Judaeis ac^GentilibuS, primoribus & plebe , exceptus fuit defttttimt. 
Nec intra verba res ftetit De fiti querenti acetum ex fpongia fugen- 

. dum dedere. Quod non ad igwnniniam faBum^fedhunumitate quali quatt , 
impetrare a me non pofliim ut accredam Voflio. Nam manifefto fatis 
adludibrium id refert Lucas , Cap. xxiii. $6* 'Eftwmfa A «W# *4 ;* 

rpariSnu % wfirssziptfi nm Z(®* wprQifrrst mwf. Sed neC fiieta IttilitUnt 

iuftodia aberat Mat 27. 36. At confummatis omnibus quae in hac vita 
agenda aut patienda fibi incumbebant, folito citius in cruce exjpiravit. 

XXXI. Nemo nunc eft qui dubitafe queat, quin Crucis fupplicium ^SIf^ 
Sutmnum, vel Sufremum, & extrema pma, cum caufla , Juris confultis % fummo cum 
atque hiftoricis, habitum dichimque fit Nam & Igntmmia & Dolor in- 2Jf^ ibu 
credibilis, hic de palma certant Ignominia : non enim nifi viliflimis ca- 
pitibus , & fcelerofiflimis mortalium, ftatuta antiquitus hasc poena eft. 

Servi , Latrones , Sicarii , & id genus monftra hominum , damnatae 
cruciscandidati erant Liberi autem homines, & cives Romani,fu|>- 
plicio hoc affici non poterant, nifi prius Servi pcen* fierent : libertate iis 
ereptafervilibusflagris. Dolor, qui non potuitnon eflemaximus, in 
corpore loris modo lacerato , nunc ckvis transverberato , iis partibus 

Suibus fenfus peracutus eft ; vulneribus, ob molefn corporis, & expan- 
onem membrorum, djdu&is atque hiantibus. Dolor, quo diuturnior 
eo ioimanior. Haec ex Romanorum inftituto, & rei ipfius natura, Sed 
& tertium acceflit, ex Hebraeorum lege, MalediSio. Cujus nunc ratio tra- 
. denda nobis anquifitius. ~ ADeoipfo 

XXX Deut xxi. aa. 23. jubet Deus fontem, morti adjudicatum, SJ^ U 

E e % & 



j 



aso Exercftatfo XVI- 

& poft mortem e Iigno fufpenfiim, ante occafum folem toIE atque fe- 
peliri : ea ratione addita , vftn DViSk nSSp *3 quia maledi&ioDei efi 
fujpenfiu. Paulus eandera fententiam , verbis aliquantulum diverfis, lau- 
dat, & ad Chriftum transferL Gal. 1 1 1. 13. Hic dua quaeri foknt , & 
j/rimo quidem , cur Deus hoc fupplicii genus prae caeteris onmilxis ipe- 
eialiinfamia-notaveiit, utnon folummodo, quod in fe eft T tFueulen* 
tum atque horribfle hominibus videatur, fed & fuJpenfus ipfius Det di* 
catur exfecratio. Nihfl equidei** detra&um vok) prolixfs Doctiffimo- 
rum Virorum fuper hanc rem commentatk>nibus.Id proferan* quod fira» 
pliciffimumfflihi, & maxime obvium, efle videtur. Nimirum infelix ii- 
lud potoplaftorum peccatum circa arborem commiflum ett. Hine pri- 
ma mali Jabes. Inde ira Dei atque maledi&io, toti humanogeneri, imc* 
ipfi terrarum orbi , incumbens. Deus ergo pro maledi&ionis fymbola 
fepienter elegit fufpenfitaiem ab infelici arbore^ quae omnibus-adipe&ai*- 
tibus pFimam Divinae iracundiae originem rememoraret; neque voluit, 
primum illud peccatum, & quac ab eo promanarunt , expiari , nifi vas 
humanigeneris in tigno fe fufpendendum daret Non enim ea legifla- 
toris mens eft. quouibet, fine diferimine, fuipenfos, gratiae fuae partiei- 
patione excludk Sed in i* ipfafujpenfione ad yy lignum , five fonti6 fivc 
mfontis , five poenitentis five non , monumentum eiftare voluk male- 
lediftiOnis, quae ex crimine^ circayy lignum commiflb, orta,- mundoerat 
incubkura, donec Mefliae in ligno paflionibus&boleretur. 

XXXIII. Sed & id non immerito quaeritur , quo- jure Apoffota* 
haecadcruck transferat fupplicium? Nam quicquid Raronim & Lipfim coh- 
tra tendant , crux antiquis Hebraeis inufitata atque ignota* fiiit : fed. uti 
Sozomeno vocatur, wnfwimi 'yviuU** npmfi*, Quod kivi&is asgumentis de- 
monftravit Cafiiubonm Exerc : xvi. Exftat quidem in Chaldaica Ruthae 
paraphrafi Cap. K17. Qgatuw judicia mortU in nocentes. bijetfio tapi* 
dum 9 crematio ignU , interfecik gladii , NTD^p J-U^S*! & SUSPENSIQ 
PATIBULL Sed vel prifcorum fuae gentis rituum ignarus fuit recen- 
tior interpres , & ftrangulationem r quae longe alia niodo peragebatur, 
cum fuipenfione ad patibulum imperite confudk ; vel genus fupplieii 
fuo tempore exolefeum, verbk afterius, tuncufitatiatqueiftianalogi, 
proferre voluit ; vel denique id qUod poft mortem tiebat mtotis gene- 
ribus perperam accenfuit. Plurimum enim intereft , an quis jam capi* 
talifcer piexus funibus fufpendatur T quodfaciebant Hebrari ; an vero vi- 
vus ligno affigatur , lentafaevaque ibi morte funftufus, qmod Roma- 
Dorum erat Vide foSchichavdum dejureB(egh^ Cap. iv. Tkeorem- xiv. 
• cum Animadverfionihm Carpzovii» Op time tamen Paulus ea quae de fujpen- 
fione ad Ugnum ingenere dkta funt, crucijixioni peculiarker applicat^, 
quum genm omnes in ktfecies compledlatur. 

XXXIV. 



De Crucffixione & Morte ChriffL %%% 

XXXIV. Sdb tammdigna ignoniinia, in tantis animi corporisrfj^P" 11 

(piecruciatibus, dum ut exfecratio Dei in ligno penderet,, animamMORs, 

Chriftus exhalavit. Morte I. Temfefiiva , abfoluto primum opprQ^ a ? ^^ 

quod a Patrefibi dtmandatum erat , Joh* xvi i. 4. pera&isomnibus 

^UcE facnr cecinerant oracufe, Joh. x 1 x. ' 28. iifque quae ad impetratkK 

nem fehitis noftree m hac vita praeftanda erant, a maximo ad minimum* < 

CONSUMMATIS. verf ja Antea enin* fua fiW ftatione minim* 

difcedendum effe merito arbitrabatur. II. Voluntaria, juxta loh. x. 18- 

Cujus rei indicia erant, validm paulo ante mortera clamor T Mat xxvi x~ 

fo. magnam huc virium praefentiam^arg , uen& : & Ipontanea, atque 

COnfiiter, capttisinclinatio. Joh. XIX. yoT Theopbyladhss:- bi nobis contrariunv 

jif. PYimztm enim exjpiramus : deinde incHnanm caput^ Me autem prius- 

incftmcvit : deinde exjpiravit* &l »> *«**•* ^x5r»/ y •*«. r5 $■«>««•* ivr*s kv?^- 

h. x*t w«r *%r \%*<ri*» iirtttu Ex quibue omnibus manifeHatur , quod ipft 

fueritDominusmortis y & omniafecundumpotejiatemfecerit. III. Piai nani: 

m precibus obiifc IV. Hacida : confcientia fibi atteftante omnia vitar 

hujus officia confammata efle : certufque , Deum T uti benignum Par- 

trenr, fpiritum fuum fiifcepturum , a Diabolo liberaturum y & fibi in re- 

faiteftione redditurum efle. Hoc enim verba ilia innuunt T inmawmt' 

tumcommen^oSpiritmn vieum. Eodem tendit inftar precum Chrifti quod! 

exhibetur PK xxit. 21. 22. Eripoagladio atiimam meam T facut placide 

exfpirem , vim cufpidis , latus meum jam jamfcrutaturae , ka fmftraiv- 

do. Eripe a numu cank T impuri militis , aut carnificis Romani > T uni~ 

cmmtam % , id eft, chariffimam. Mortempotius. meanvpraevortito ot- 

fifragio inftantL Serva me ex ore lednis T Diaboli qui haaenus potefta- 

tem mortis habuit ; probatoque me illius viftorem eflfe per gratiofanfc 

refufcitationem. He/pondijH mihi e cornibm monocerotunu. Exaudiviftii 

me y ckmantem ad te , quumadhuc in poteftate principum hupis fe- 

cnlr effemr certumque nunc fecis , non efle ulli homini permifliun am- 

pJius ki me fievire; Haec enim verba Chriftifunt, ad mortem fefe accin- 

gentife r quae conferrr poflimt cum r» n^*. , indicantqjue Chriftt 

XXXV". Non obffattamen haBC^^'* ouominus-Chriftumwj/fJNAttameni 
Bionem Dei ad mortem- ufque^ quin & in ipia, tolifle credamus, JJanT malcdia ^ 
& fulpenfi^malediftioniserat fymbelum ,. ijpncaflum fane in Chrifto :. 
&moriendinecefli£asex maleaidione ilb Chrifto incumbebat qua.pri- 
mr peccatum* Adami Deus perfecutus eft r cui per fecundum Ada- 
mum oportebat fatieficri. Et Chriftus moriens pofuit animam fmm 
D©fjt vithmnm-prr rentu., Jef. LHiv po. Adeoque. fiiit*^r«.. 2 Cor- 
V^ 2T- ha&tnus fereris peccata nqfira in corport Jito in ligno. 1 Pe& II.. 
24. donec mm intercedertt & ***»rv*», Heb,. ix. 15,. & recMicilia- 

k e j. n* 



»2* Exercitatio XVL 

rttmsin corpore tarnh fua per mcrtem. CoL i. 22. Concipi autem aon . 

poteftquo padoChriftus peccata nofoa , eorumve reatum ad morteui 

xifque feire, non niii per mortem auferre , reconciliatione tum demum 

plenaimpetrata, dicatur, nifi & ad mortem ufque, & in ipfa, maledictio- 

nem Dei fiiftinuerit Neque de nihilo eft quod S. retrus r*< ihm* 

mortis Chrifti memoret : Ao. 1 i. 24, & Jefaias eum abftijfum e terra vi- 

ventium praedicet, & per mortem 3emum exjudkio & angujtia fuUatum. 

Jef. liil 8- Denique, qui poterimus fecuri efle a maledidta nos mortelt- 

beros fore, nili talem pro nobis Chriftus (ubierit? 

crudfixio XXXVL Vidimushadenus CrucifixionisDominicaeHISTORIAM. 

c ^^ * Caetenim terruknti & abje&i nimis animi eft in externo literarum corti- 

fi^^Tadce hafrere. Tremenda hic fubfunt myfteria , facro quodam attonitae 

sos qmm mentis ftopore expendenda, omnique pietatis affedu penitis imprimen- 

£^\di- <fa cordibus. Pupitta catnis crajfa craffum perjpicit : nobis autem ad arcano- 

gioTc 'medi. rum Dei confiliorum incredibilem fapientiam meditationibus noftris ad- 

**** A fcendendum eft : qui Tudaeorum, fcelere amentium, impia crudeiitate , 

& Diaboli, dum Cnriftum oppugnat fui ipiius perniciem accelerantis,ve- 

fano furore, ad conficiendam humani generis falutem proipicienter abu- 

fus eft. Adeo noftra interfuit, ut cun&a haec Un&o Domini evenirent 

Quaepropterealonge aliter confideranda funt, quam fi peregrino alicui, 

ignotoque nobis mortali, accidiffent Nam & amicus eft , & ccnfangui- 

. nem^ &frater 9 &Jp<mfa 9 & Dominut, & Dem nofier, qui fufcepto pro nobjs 

vadimonio, nonbonofolumnoftro,fed&loco, maledidionem Dei fu- 

biit, in cruce fcalam ad paradifum erexit, morte denique fua vitae nobis 

• & immortahtatis auftor fa&us eft. Cuntta igitur quae ditta ftlntita co- 

gitationibus noftris remetiamur , ut primutn PR/EDICTA antiquitus 

PRjEFIGURATAQUEeire oftendamus quaead.Crucifixionem ChriOi 

pertinent omnia: tum auam GRAVIA ei, perpeffuque afpera fuerint : 

tandem quantam VIM habeant AD ANIMOS noftros in vitee ipiritualis 

valentia, beataeque immortalitatis fpe, ROBORANDOS. 

Fiageiiatio , XXXVII. In CrucifixiGnk Hiftoria diftin&e enucleavimus, quae AN- 

£S?vr TEeam* quae IN, quae POST. Anteceffit Crucifixionem FLAGELLA- 

Sderpo.TiO, CRUCIS PORTATIO, VESTIUM DESPOLIATK). DLLA 

mdiaa ^" P r4g d*8 a e & J e ^ L f • Tergum meum do percutientibus. Lxx. habent $k ,««W«r. 

pracfiguiata- Jef. LIII. f • IJOlStP 1010 P<*na exemplaru qua pacem nobis ajfcrt fuper ipfo 

4uc funt. nat ^ q§ v iyfc e gj^ quem flagra fecerun^ fanatio nobisfaBa eft. Jufte haec 

ei propter critnina iua evenifle male fani Judasi injufte arbitrabantur : qui 

1 ajttmabant eum n|PW DT1*?K 7*13$ pereufum Dei 9 vel Diorutn, jufto ju- 

dicio eorum qui Dii vocantur, & fummi Dei vicarii quidam funt, flagel* 

latum & affliBum, (iyefuba3um fervilibus flagris. verf 4. quum tamen non 

eflet n?^* aliena vi comprefTus, fed VW } qui volens fc fubmifit ISTA 



De Crucifixione & Morti Chrifti. aa? 

ftafgurata eft m hoftiis omnibus, quibus, una cuni manibus offerentis, ik 
Bns imponebantur peccata • Levit i. 4. 111. 2. iv. 4. & fpeciatim i* 
tircocxpiationi$ 9 quipeccata totiuslfraglis, fibi a Pontrfice impofita, por* , 
tebat r-rtU p* 7K in terram exctftonis. Lev. xvi. ai . 22. Sed figna* 
tiflime in Ifaaco f portante Iigna quibus offerendus Deo erat, ad mantium 
etiquem in terra Moria: Gen.xxir. 1. 6. quem probabile admodum eft 
cundem cum Catvaria fuifle. Nam montana Morise regio phires habe- 
bat colles five monticulos,in quibusiw*/ Civhatis David 9 & TemjJi, Sc hxc 
ipfo Calvaria : obfervante Munftero 9 Cofmegrapb. Ub» v. Ci^xlt- De HAC 
Vaticinatus eft David P£ xxi 1 . 1 2. Dhndunt vefies measfibi, & fufer in~ 
iumento meo faciunt fortem* ' ' 

XXXVIII. DeCRUCIFIXIONEipfapracIare idem David,eodemne cn»s- 
Pfilmo. verf 17. 1 8- Circumiant me canes 9 milites Romani , adcmtifi-*^^** 
gendum me parati ; aetus maleficorum me ckngunt 9 populus rebdtis Judaeo- David , &: 
ram, ad crucis meae fpe&aculum fedibus fiiis excitus: nij3, y^^^zMhatiMp 
**n*s & pedes meos 9 clavis eos perterebrantes : quod milites fecere ad po- 
ftalatum Judaeorum, atque ita per iljos iRi. A& 1 1. 23. Enumerarim , 

lel adnumeroy numeranda fpedatoribus praebeo, amnia offk mea* Adeo di- 
ftentumcorpus meum in Iigno eft. 

XXXIX. Crucem ie&oribus 111 pericopa hac vox HKJ figit, quam 1 *^* 
vtfidcrunt verti poflit,veI ut dignum Deo fenfum habeat, in np, vel rwa ^?^. 
transfbrmandam effe pafllm contendunt interpretes ; Judaeorum m co-«srfSto" 
rnptione hujus vocis perfidtam acriter infedantes. Sed mihi , in tanta, 

etram fummorum virorum, diffenfione, cornicum oculos confixifle vi- 

detur CT: D. TACOBUS ALTINGIUS , rei Hebraeorum Grammatic* l 

hocfeculo facile princeps. Is, fine ultiuis literufee autapicis in textu au* 

thentico mutatione, communem Chrifthmorum interpretationem de- 

fendipofle, hdc pa&o evincit *?*£, inquit, eft mafculinum plurale 

participii praefentis in Kal : & figni&cst fidientes. Radix eft T13 , Lew 

xicis quidemignota, (nfli quod Forfierm eamhabetin DiSHonario p~ 373.) 

fed fignificatione refpondens *f f"n3 quod probant derivata, *© mm~ 

Juroj & IVJ catum 9 quae vala excavando v€lfodiendo fiunL Porr o 1 , Me- 

dia radicalis, frequenter mutatur in R, ut Hof x. 24. QKJ>), St Zack 

Xiv. 10. np«h), & Prov. xxiv. 7. nto«% & quae plura idge* 

nus funt Epenthefis autem Iiterae X ih verbis quiefcentibus ultima ra^ 

dkaK n , nullo idoneb exeniplo comprobatur. Itaque a radice to 

.percoittmode derivatur in participio plurali Dn»p, pro quo hic &i^ 

Mem ponitur 'TC Nam, obfervante m Grammatica fua Kimcbio 9 ex- 

ftant pluralia aHquot quse ufurpantur cum fblo Cbirec fine Mem: ut 

2 Sam. xxr 11. 8- WTWJ&ri , Caput tribunorum. ' Ezech. xxxr r. jo. 

U^rx *?3 ommsZidmii. Sic & ^ pro O 1 ^ ter occuritnatante J6&/5»% 

& 



3B4- Exerdtatio XVI, 

& exiUa ttia Levita : quibus alia fimilia, aut minus etiam controverla, 
addidtt Altingiw, quae obfervationi iiti indubitaUru fidem faciunt Et 
^uid obftat quo minus iis hoc noftrum ntO adnumcremus ? Poteft 
«rgo id retineri> atque ita ut fcribitur tegi, fine ullo fignificationisiettr 
iuique prsejudicio. 

: XL. Eodemrefero Zaach. xi i, 10. Et refpicient in me quem transjue** 
rint. Quae transfixio non folum illa militis Jancea fe<$a eft, quam alludit 
Johannes: Evang, Cap. xix. 37. fed & Clavis, ceu crucifixionisinftru- 
mentis, quae toti populo, uti hic, ita alibi, attribuitur. Implementum 
prophetiae eo ducit Quucn Petrus mox poft efufum Spiritum grati* his 
«osverbisincrepuiflet : Vos Jefummanibm fceleratis affixmn cruci interemifii^ 
AcjL 1 1. 23.36. \HlicoMpun8icorde dixerunt, quidfaciemvs viri fratres ? verC 
37. monitique ad crucifixum illum refpexerunt. Quod fidei, eft, fe con- 
vertentis a vana fpe ad veram falutis arcem, & in ea acquiefcentis, 
ctucifixio- XLI. EximiusCrudfixionisChriftitypusfuit5^«/^w«c, Dei juflii 
ni * Wu a Mofe in perticaeredus, ut Ifraelifce vanenatis ferpentium morfibus 
laucii, ejus intuitu curarentur. Num. xxi. 6. &fequent : .Quod ipfe Do- 
minus ubi applicat Joh. 1 1 1. 14. Nimirum ferpens ille Chrifium figu- 
rabat, qui,licet ipfe omnis peccati expers,i# fwiUitudinetzmzncarnis pecta- 
tricis venit Rom. vi 1 1. 3, & ex voluntaria fponfione, vicem fuftinuit 
torum, aui, ficut & caeteri, progemesviperarum funt Exaltdtio ferpentis in 
pertica ugnificabat- exaltationem Cbrifiii non eam quae glorU eft, in 
aelum; fed quae eft ignominia , in crucem ; ipfo Johanne interprete. 
Johrxn. 32. 33. ,Per Mofemmttm exaltationem ferpentis fieri Deus 
yoluit, quia virtute malediftionis, quam lex, per Mofem la», inio- 
nat , cruci affixus Chriftus eft. Qua de re alibi quoque copioie di- 
xifle meminimus. 

: XLIL Sed & Mocaufta, quae quia attolli folebant & tota adfcendebant 
in altare , ryh\y * id eft *^->W, elevationes , dicebantur , notabant 
fore ut Chriftus fe offerens pro peccatis, adfcenderet & exaltaretur in. 
crucem. 

. XLIIL Neque caflum ratipne eft , quod viri eruditiflimi ex He- 
braeorum commentariis obfervarunt, agnum Pafckalem a clavis fecreis, 
qui infixi erant parieti five columnas , folitum fuifle fufpendi , ut ita 
excoriaretur : fuifle etiam veru ligneo transfixum , & , fubje&o igne, 
in medio ftirni ad affationem fufpenfum. Quod Chriftum in cruce 
pendentem utcunque referebat Maxime fi illud verum eft, quod Ju- 
fiinus, in Dialogo cum Tryphone Judto tradit : veru unum ab imis partibus 
ad caput ufque adadum fuifle , & aliud rurfus ad interfcapilium , cui 
pedes agni pofteriores appendebantur ; quod exa&e fatis crucis figu- 
ram repraefentat Verum enimvero quum ritus ifte non Divinas in- 
_ ftitu^ 



De Cruciftxione & Merte Chrifti 42? 

ftitationis, fed Judaicae *«■#/*«** fit : typum in iis Divinum quaerere 
nefes eft. 

XLIV. CruciHxioflem fubfecuta funt CUSTODIA, quae c<mipr^^ r ^» 
hendi etiam videtur iis Pfalmi xxi u verbis, quae ex verf. 17. nuper hu*moi* Z pJu 
davimus. Circumdedcrunt me canes 9 costwmaicftcorum circumvencrunt ***>&"£* ^*^ 
quafiorbe.fa&o, ne qua elaberer, cinxerunt LUDIBRIA, verbotknfigu^*" 

fraedida. P£ xxi 1. 7. & 9- una cum ignominiofaifta aceti potatione. 
Cixix. 22* MORS, cujusfrequentesadmodum ac difertae praedi&io* 
nesexftant P£ xxii. 1$. In pulvere mortis coUocas mc jef. liii. g. 
Excifm eft e terra viventium. verf. 9* Mortes in phirali nutnero ^i adfori- 
buntur,quia mors ejus Corporea comitata fuit doloribus mortis Spiritualis 
atque Atcrn*, peccato tamen & defperatione,atqueaeternitate quae dam* 
natorum mortibus adfunt, eximiis , iliis, ob patientis perfonae fandita- 
tem, iftA, ob dignitatem. ver£ 1 a Expcfuit ammam fuam facrificium pre 
reata. ver£ 1 2. Tradidit in mortem animm fuank Danieli non mors fo- 
lum Meflfce revelatur, fed & tempus mortis, idque ea diei bora qua mor- 
tuus eft. Dan. IX. 2f>. Poft feptimanas fexaginta duas exfcindetur McJJias* 
QaodDanielia Gabriele annunciatum eft fub tempus mmeris vefpertinu 
rerC 21. quo tempore Chriitus «fpiravit Mat xxvi 1. 4$. Merito 
ergo Paulus tradidit, Cbriftum mortuum ejfepro peccatis noftris fecundum fcrip- 
toras. 1 Cor, XV. 3. 

XLV. Accedunt typi. Pontifices prifci , quorum mors profugis ad 
hres defertos redeundi facultatem dabat; Num. xxxv. 28* Shnfon, ma- 
jorem boftium ftragem in morte fua edens , quam toto heroicae vitfc 
curfu; Judxvi. 30. HoftU, quarum mors & fanguis fan Bificabat m- 
ytin&tos adpiritatem carnis. Heb. ix. 13. 14. & quac maneea hora o£ 
ferebantur, qua cruci fuffixus ett Chriftus, velperi, qua mortuus. Im- 
primis Pafcba. 1 Cor. v. 7, 

XLVI. Ex quibus omnibus liquet, definito itto confilh& pracognitione^enttt, 
ftvcunftahaecChrifto evenifle. A& 11. 23. nihilqueab hoftibuseffe^xd^ 
fcftum, praeter ea qua manus Dei & confilium cjus prim pradeftinavit ut fie-nito Dci 
rc»L Att. iv. 28- Quieo pado improbos miniftros fanctiffimae & fa-^«wt 
pientiffimae valuntatisDei fe braebuerunt: Dei, inquam, per eos , licet 
iflfcios ac rebelles, implentis, qua pr$enunciaverat per os omnium Pr t opheta- 
rumfwrum, Chriftumfuumperpejfurum* Act. 1 1 1. 18. 

XLVII. Nunc videainus ouam GRAVIA haec, & dura diraque^^ 
perpeffu, Chrifto acciderint FLAGELLATIO fane ut magna paffio*chrifti 
num pars anxio Chrifti animo frequenter obveriata eit Mat xx.19.^^^ 
Tradent filium hominis n* ri t u*rty*<r*i. Luc. XVIII» 32. pofiquam flagettave* 
tint eum, occidcnL Neqtfe immerita Nam & ignominiofa h«c poena 
erat, &plena dohris. in cives Romanos, honiinefque liberos, loris 
'Symb.Apoft. " Ff fevire, 



% latf Exeratatia XVL 

v feviYe, jus&fasnQnfmebant. A&XVK37. xxn. 2?. Mafiigue&Fta- 
griones dicebantur mancipiorura vilifEnia. Hanc autem ignominiam non 
terreftris Romae, fed coelefKs Hierofoiymae ; non Crvis, fcd princeps ; 
non magno fbhim Rege , fed fupremo Oei numine prognatus , fu- 
beundam habuit JudaeispneceperatDeu&ne m tacinorous flagellan- 
dis quadragefimum excederent idtum, uti m vilefceret frater m oculis eo- 
rsem* DeuLxxv. 3. Romanis autem ignota erat haec moderatio : qui > 
practerquam cjuod nulli iftuum mtmero adftri&i etant * ariculasfepe 
tmcinulofque ferreos fcuticis fuis innexuerunt, quibus nwferi^x>ftas ut , 
qoe & oifa lacerabantor. Hoc tamen flageliorum genere caefam effe 
Chriftum y, fcriptura tacente , afleverare formidamus. At quam cru- 
deliter cum eo a&um fit, hinc colligere eft ; quod Pilatus ipfe eum 
poft flagellationem ex praetorio edudum populo fpedandum propofue- 
rit, cum notabifc hoc epiphonemate ,. ECG& HOMO : quafi diceret, 
aondunme miferrimi hominis > tam foede cruciati laceratique , com- 
mileratione tangimini? nondamneanhelatae ferifeati, ac plumbeo ve- 
ftro aut ferreo fitris&duro eft odio ? 

XLVIIL Sed quad graviflimum Chrifto fuit, dum flagris difcinde- 
fcatur inuopentifljmum tergum ac pe&us, in animo fimul diriffima Divi- 
nae virgae % noftris quae in le fufceperafc peccatis debitae > verberaexper- 
tuseft: quae caeteris officula & acufeoafaeviffimae malediftionis addide- 
run t Nam dolore affefitus ejl a defedionibm mjlris , attritus ab iniquitatibus 
vojhrut* Et Jehava fecit ut incurreritin essm. inquitas omniurn nojlrum* Jef: 
UII. ?* 61 
*%£? X*J3C Ql»ro acerba ettam fuit Chrifti y CRUCEM ftam POR- 
foitaiiul TANTIS* ex urbe ad fupplicii locum EXTRUSIO? fr*M8a in fo* 
cro monte a Mofe & Etia^. Lue- ix, 31. & prajigurata iis animalibut 
quorum fengufe pro peccato inferebafur in fan&a per fummum Ponri* 
ficem» quorumque corporaextra caftra cremabantur. Lev. iv. 1 2. Num. 
xix. 3.Heb.xin. ir. 12. Non modo injufta hac expukione indignus 
declaratur, quihoneftorampofthaec confortio civium fruatur : fed & 
altius fuberat myfterium , quod ma jorem animo anxietatem incuteret , 
Vocatur }en&lkmcivitas/an8a^ Mat iv. ^strbs^stnagiL PfxLVilj. 
|. civitm Xtei. P£ LXXXVll* 3. ubi Jehova ignem & furnstm fusem babet. 
je£ xxxr. 9. eoque nomine typ us erat adi. Heb. xn. 12. Chriftut 
ergo veIut«*»«eA*«». terreftri Hierofolyma ignominiofe ejeftus> infi- 

fura ifta cernebat carendum fibi ad tempus jucundiffimo Angelorum 
atrifque codeftis commercio efle , : & quafi extorrem coeli relegari ad 
inferos. 

L. Sed dolorem atque ignominiam nimifquam auxit probrofc illa 
CRUCIS PQRTATIO, in corpor e tam tener o , tot vigiliis injuriis- 

que 



De Crucifixiqne & Morte Chrifti. Z27 

que Iaftato , tot ftagris recens fauciato : <juo4 quam > tarrto pondetf im» 
par, jamjam in viadefetiurum videretur* a Simone Cyrenaeo adjuva- 
ri opus habuit. Trifte fane fpectaculum , quod non fine caufla profii- 
fiffimas lacrymas ex oculis iiliarum Jerufalem elicuit Dominum glo- 
rias, utifurtiferum, infame crucis iignum bajulare! &dumagitur> 
pdlitur, truditur , fub ea caefpitare % titubare> lapfarei Eum quiaf- 
ffidis omnibus opem fert , nunc adjuva indigere! 

LL Ataue utinam praeter externum illud acvifibilenihilpremeretl 
Sed acceaebat omnium noflxorum reatus criminum , quae una cum li- 
gao bajulanda ipfi imponebantur. Nam morbos mfiros ipfe pertulit > & 
iolores noftros ipfe bajulavit. Je£ uil. 4. peccata nofira tulit in corpcre fuo* 
1 Pet 1 1. 24. De cujus oneris gravitate queftus David eft. Pfxxxvi 1 u 
J. hiquteatcs mea tranfcendunt caput tneum > uti onus grave graviores funt , 
pm utferre queam : & tamen nunquam oaus iilud in omni fuo ponde- 
tefenfii; 

LIL ImpendioquoqueamaraChrifti fuit VESTIUM DESPOLIA-*veftiam 
TIO: <pum ob Dolorem tum ob Pudorem. Veftesenimvibicibusac vuMtfpoU"** 
neribus lmpa&ae, iis faltem corporis partibus quae cruce modo prelfi? 
fcerunt, nonfine exquifitiflimo doloris fenfu potuerunt avelli. Magna 
etiam ignominiafuit, Virum honoratum, Doctorem eximium, Propfae* 
tam fandtum, coram omnibus denudari : ut hoc quoque nomine diben- 
dum ei fuerit, operuit confufio faciem meam. Pf lxjx, 8- Quuni Ammo 
nitarum Rex veftibus fervorum Davidis ad nates precifis, eos iic dimififc 
fct, non iili modo ruborefufufifunt valde; fed Rex iofe tantam injuriam, | 

contra jus & fas gentium,legatis fuis iilatam/erali bello uitus eft* 2 Sam. 
x. Caeterum probroiius nunclonge agitur, cum Davidis non fervo, fed 
filio, fed Domino, & legato Magni Dei, Angelo foederis : cui non para 
aliqua veftium abfcinditur , fed omnes & totae detrahuntur , ut , fpe- * ' 

daculum hominibus Angelifque fadus nudus pendeat : quod fcelefti il- 
liqui id ita voluerunt, fua iiiaeque urbis excidione luent. Atmiram 
kic rerumcataftrophenvide. Ante paucos dits, Cbrifto, dumafina 
ve&us Hierofolymam tendebat, plurima turba vefiimenta in viafiraverunt ; 
damactes , Hofarma Filio David , Benedicfus qm venit in nomine Dmini. 
Mat xxi. g. 9. Nunc eundem Hierofoiyma turpiter expuifum, mox 
crodfigendqm , veftftmsfuis defpoliari laetabundifpedant: quas forte - ' < | 

iatev fe profani milites partientur. O fcelerofam inconftantis popelli 
itfaniam! 

LUL Caeterumnechicmyfteriumabfeiit Chriftum, licet mundiffi- 
mae fan&itatis decore eximie fuerit ornatus, quia tamen peccatum pro ■ 

nobis fa&us, & peecatoribus, omtii Divinse gloriae ornatu deftitutis, fuf T ] 

ftdxts, eft^ onini ad tempus decore exui„ foiaque ignominia opcriri , & • \ 

ia eju&rei fymbolum, nudum in cruce pendere, par fuit - j 

Ff a UV. , . J 



«8 Exercitatto XVI. 

jedfcffft LIV. Yerum omnes ignommiat, Doloris, Maledifiionis nameri in 
JfJJ*; ipfo CRUCIS SUPPLICIO fammatim comprehenfi videntur. Quid 
frppuciwD, contumeliofius evenire potuit Regum Regi , a coeleftium geniornm 
choris fic reverenter adorato, quam nt latronibusaccenfitu^ medius i£s> 
terram inter coelumque probrofe fufpenderetur* quafi neutra dignus^t 
focinoroforum prtneeps r Quid indignius qnam tecros ilios pedes, qui- 
bus totam peragravit Ifraeiitidem > ut totam fibi beneficiis divinriret , 
manufque tot ftupendis miraculis cferas^ in&Iici ligno clavis. affigi ? 
Quid mifcrius, quam tot horas, fine uUa dolorum refpiratione, cum ur- 
gentefimulacmorante morte luftari ? Quid perpeffu intolerabilius, 
quara totafflidum crueiatibus, Divinae P&ternaequegratiaeyalim tam&a~ 
viter mulcentis, influxu omni carere 2 nec tantum ; fed & iram Bei 
vindidamqne omm pondere fuo animae incumbentem,experiri ? uti ma« 
lediftionis inftar^in conipectu tam Angetorum quam hominum,a Kgna 
fbfpendi, noxi *f**fr*^ quidem,. fed *p*fr(*i> noa«r^r#r modo > fed & 

xar*{*r ? 

«n 1 ^^ LY. Ecauis etfem dubftat , quih grave Chrifto fuerit improborunt 
Bwit, a*- militum CtlSTQDIA ringt? quafi periculum foret, ne vel aliiipfum^ 
***** vetipfe fe^ crucis cruciatibus exuneret Quod utique fi vohiiflet^ noa 
omnes Romanorum iegiones, non additas iis infernafium daemomim co~ 
piae> valuiflentHanpedke. Attamen nequid ignominiae deeflet^ Chriftum 
velut fevam belluam cuftodiri oportuit, ut ipfinott minus quam Jobo> 
querela haee coinpeteret, Pryinde non cohibeo os memn y loquor in anguftimx 
Jpirim mei *. queror in antaritudine animi mei i An ntare fmn ? an cete ? 
quo&i dijjunx circa me cuftodiam? Job. vir. n 12. Magno olini fola- 
tio Davidi fuit, quodHierofolymis proftigus fervos fiios a latere habe- 
ret, cumCerethiis omnibus, omnibufque Pelethaeis, caeteris etiam. he- 
ioibus,una.cum ipft>ftentibua,& extrema quaeque pro ipfo aufiiris a Sam» 
xv. !6. 17^ ig- Sednofter David,. admoeroris fiii angmentum a la- 
tere utroque ktrones, circum fe cruentatos fenguine fuo milites, cer- 
ait j amicos nullos, nifi pauculos, pavidos, doloris fiii materiem potius 
quan* levamenw 

LVI. Sed & montem malfs dasmonibus ciijtfunrvidet, fmmane ad* 
verfus fe frendentibus ;. ficutElifieus. quondam bonis Angelis , in fiii 
tutelam vigflantibus. % Reg. vi. 17.. Nam, fi unquam, nunc certe f 
in etxn Princeps feculi hujus cum atris copiis movit ; quibufcum con- 
fertrs manibus dimicandum habebat i morti vicinus,cum eo penes quem 
mortis imperium eft, & qui tot victoriae fiias trophaea in ipfiilimo hoc 
campo etexit 
i»4itru, LVII. Citerum cpidvirufentius iis LUEttBRIIS CONTUMELES- 
QU£, quibus & peuimi optimates, & furens plebs, ipfum incefierunt ? 

Crimi- 



De Cracifixione & Morte ChriffL 229 

Caffltnoforum fceleratHTHiii, in no viflimo ac prident merito £mpEcio> 
inveniunt tamen qui ex communi humanitatis affe&u fibi condoteant* 
lacrymifcjuefiii6 r finon poffintalker, folentur.. At Chrifto dicenduo» 
fllit, eppwrwm jjrangit animwnmeum r adea ut afficiar agritudine : quunum* 
ixtfteSe qui condohat 5 nem* mltf? x aut confolatores > tamen non immio* PC 
wol 21. Solamen aliquod miferis eft, habete qui fecum fleant r qui ver- 
Ws, qui nutu> commiferationem teftaficentur. Quid autem durius, quam. 
iarcbus fuisadverfisatienatos a fe omnium ankno&cernere ? Hinc anxk : 
flla Jobi vociferatio. Cap. xix. 2 i» 02. Mfeeemini mei 9 . miferemmi mei v 
voramicr mei 1 qumrmmm Deiplaguafficit me~ Quare perfequimini me >ficutr 
Demfortu^ & came mea nen faturamini ? Ad eundem nunc modutj*cunfc 
Chrifto comparatum eib kifultant mifero» contraSalomonis monitio- 
aea& Prov.xxiv. 17. t8. Quummanibus contiogere pauciflimipoC- 
fent> plurimi eum Knguarum fpiculis.& amentatis tdis impetunt ,. quo~ 
rum acie nihil acutius, PjfLH.4. lv. 22. veneno nihil peflilentius eit. 
K lviii. f . cxL.4. Non vita folum, fed &, quoad fieripoteft, honore; 
roivatum eunt Optima quaeque calumniantur^m quibus emicans fan^ 
flitetis {plendor,& digitus Dei manlfeftiffime fe exferuiL Miniftrosde- 
DiqaefeOiabolipraebent^ eamludificantes W^ gloriam, quam olin* 
aDeo Patre aflertam r Mat. 11 1. 17. nunc a Chriito fibi vendicatani,, 
fieqaara fciritus fruftra oppugnavifc Mat. iv. 3. 

LVIIL Horribaiffimum.autem ficut proverbio dicitiir, MORTIS fie^x»».; 
lumeft: taUspraefertimmorto qualem Chriftus oppetiit Quae*tttiDi* 
vinaeindignationis terribifis efieaus,.primo intentata Adamo eft; cui fe- 
cundus Adamus prasdemfefubflituit- Mica certe res,.fidem fere r ratio- 
aem prorfus/uperans ! Eum. qui tot aegro» a morte praefeirravit,tot mor- 
tops a culcitella,feretro,fepulcro4n vitam reftituit, unicus vitae& janmor- 
telifcatis au&or, verus Deus & vita arterna eft,ipfum.fefe morti fubmififle !• 
LIX. Sed mortfenoa uni : quippe cui r praeter communem mimtdw 
iiGrtis horrorem, Scfpmtualu atque atern* mortis doloresinerant De^ 
«pbus in typo David, ita tamen utverboromemphafis in antitypo po^ 
tiflknum veret P£ xvi 1 r % ^ 6. Circumdederunt me delores. movtis T tor- 
tentes Belialpertemfeceruntme. Dolores inferorUmcircumdederuntnte, occur- 
muntmihi tendicuU mortu.. lclmcdeprecationes^ & fupplicatitmes ilte, oblattm 
cumcbmorevdido & lacrymis ^apud emrt qui poterat ipfum fervare a- morteu 
He&, v: 7.. Quasfiquisexfofius corporalis mortis metu. profeftas eflei 
dixerit,, nse is infignita. Chriftum afiicit injuria: tanquam minus ei ad 
mortem fubeundam animr fuerit,. quam Socrati alicui^ aut Catoni; tot- 
que martyrnm.myriadibuSi viris, foeminis, puellis, quae fpretis f«eviffi-.r 
marum mortium cruciamenti» , laetae; ac geftiente^ vita excefferurttL 
Aliud erga fuberat : venenatus nimirum peccati ftimulus, vim atq^e- 
j Ffa acumeou 



2230 Exerdtatfc) XVI. 

acamcnfbfnft ex l*ge trahens , quo non corpus folunt, fed & anima 
Chrifti, crudeleminmodum itacompungebatur, ut nec ungulae , nec 
ignes* aut quicquid prifca vel recen&commenta fevities eft, tantis aequi- 
parandatonflaerrtfevemant Pufchfe Chryfojt$mut y efcplicans 2 Cor.v.pr. 
Fecit ut<qui mn mvit peccattem pro nobis peccatum eflet: TSr Wh . inquit, 

mr mum^rmXsf *m*m*pBnpm *0v4» % mt twu*ms<kj*T%* m*&mrtX*. •rtxmrm^ml^ 
ydf ♦ *ftpmm*f&» hn &Xm. rr yijg mx^mmf vi irmt «*«9«m» mX*£ **%•* i*. 

Ut peceaterem andtmnarifiuit, utmalediSbtm nmi. Malediftus enbn quipen- 

Jet in ligm ; atque ita nwri morte ipfa mulagraviut eJL 

?™fSi LX. Oooamlapideanobis&alienjeacordaeflenecefleeft, qui haec 

*£*«*,<* fcribentes* tcgentesi aodieirtesyineditantcs, non fohrimur in fingultus,& 

mcditandi Ikjuefdmus iniacrymas ! Dum Abelis a germana trucidati, aut Jofephi a 

fimt nci,i8 fia*dbnsdivenditi,aiitl^^ aut chari Deo 

martyris in inxmani carnificina Chriftum laudantis hiftoria, vel tragoedia 

etiam ex arte fafta ac fida, oculis atque animo obverfatur, adeo quando* 

quenos fentuBus coaunoveri ut vix temperemus alacrymis. Etiftis 

his ChriffiyFraaivSponfi, DominiJDeinoftri* iniandis crudatibus,qaos 

jpieinfons, noftrorum gratia peccatorum, eac immenfa charitate, fic hi- 

feens fuftinait, non ita fateem afiiciemur, ut & atiimo doleamus, & fande 

contrahoftes exardefcamus ? 

LXL Nontamenhoc a te, Chriftiane, exi£0,utnaturali ea erga 
Chriftum coramiferatione tangaris, qua calamitolos profequi communis 
docethumanitas. Idgenus queftu plauduque Hierofolymitanis nuru 
busipfeinterxibut Luc xxrir. 27. a& Nunc certe minus decet, 
pofteaquam ©mnibus illis: eiu&atus diffieultatibus, opere falutis noftrae 
eonfu mmato, merita in coelis gloria potkur. 

LXIL Neqne «dignationi tuae adverfus Judaeos frigidam fufiundo,ut 

fti eodem erga eos modo animatus fis, quo ferunt Chlodovaeum, Gallo 

rumRegem,fuifle: qui, quum Remigium Epifcopum dominicae paT- 

fionis hiftoriam redtantem audiviflct, dixifle fertur : Si ego cum Gattu mek 

ibi mtcrfuiffem> mtput ifti cottuviei probe cormnimtijfcm caput. Satis poenarum 

mifera ilia natio numinis juftitiae dat, quac poft totmiBena fuorum miU 

Ha trucidata^poft terram fuam anathemate percnflam, tot jam fccuia coeli 

^ folique fui extorris fedibus incertis vagatur, neque Deo acceptabiiis & 

vilis nominibus, incumbentem fibi iram ad finem ufque portatura. 1 

Thef. 1 1. 1 ?. 1 6r donec plenitudine gentium intromifla, & ipfe tandent 

felutis per Tefum compos fiat Rom. xr. 2^. 26. 

^nne l £ LXIII. Satius eft ut calidis lacry mis peccata toa defleas, auifam om* 

i^pe^atitmnium cruciamentorum auftor Chrifto & caufla exftmfti. Hic eft eff&- 

**&* dus fpiritus grati». Zach. xi 1. 10. Satins, eft utin Chrifto, velut ia 

fpeculo, ea qu» tu meritu&es, contempkns, obftupeicas. Te, te dignum 

fkfliis 



De Crudfixione & Morte Chrifti. aji 

feffus quiDivinaevindi^ flagris, non corpore folum, fed& animo, dik 
cmdaris; qui expiorum coetu, auos toties inconfiikis dktisfaftifque of- 
fendifti,ex civitateDei, Hienjfelemcoelefti, panegyri &concione ele~ 
ftorum qui confcripti funt in caelis* nunquam rediturus extrudaris, peo- 
catura tuum ipfe portans ; quiomoiJbufi defpoliatus praetextis,foIo oper- 
tos ignominiae pudore, hominibus daemonibufijpe ludihrium debeas,qu* 
maledidae aud&dueas candidatus ; quiomnibus omnium inceflaris^Qn*- 
tomeliis» nuliaaue confolationi& mica xn mediis mortis angoribus frua~ 
ris; qui Diabolorumperpetiin corona cinclp&ad ^ternacuftodiaris tor- 
menta; quidenique cuncUscujufcunque mortis amaroribua line fine» 
fine intermiffione, explearis* Id vide, dole., plora. 

LXIV. Satius denkrae eft ut fan£b ad^ 
piditateaccenfus , eadem iis, i^pendas,qpiaeintulerunt Jefu. Comfefce cifaionem. 
peccati corpus, neque ignavumilludlreteriis honiinis. manc^iumMcivire ^alxmZ 
aatfuperbire patitor* i Cor. ix. 27I Rom. v.. j 2. Dpmo animoque tua ginem-cire,. 
txfulffmiycvix impiatae mentfsreum, omnique.««^^/»w patrocinii praetex-^^^J^ 
to, cxuci affiffta Dominicae, ut maleibi pereat. Konu vk 6. lllius enim. duur. 
tirtute crucis, te mundo^ mundmn tibi crucifixum effe oportet. GaLvj.. r^ 
Affiduus in monftri hujus debeltarione efta ; neque acquiefcas * dbnec 
plenam de eo vindklam fumferis , v mottificatu terrenk membris tuk„ 
CoL 1 1 1* f . B.eatum iUum :qui ita cwto Chrifio Plmtatm coduerit affmifo- 
tioae mortis e jus , quippe ,qni & refurreationis oflmilatwie cum ea coalitur^ 
fjt. Rom.vi. %» 

LXV. Dici fane non poteft , quantam ils qui ita ih crarifixfone: 
carnts toti funt CQNSQLATIQNEM meditatia crueis Cbrifttpariat 
FLAGELLIS fuis , Chriftiane , ornne tibi genus flagella fanrtificav 
vk & dufcavik Dum in benedi&unl ipfius corpus inciderunt r eo ipfo 
benedicla funt. .Nanntu.qjiis es , qui a flageUis ommbusinmmnem vf- 
tam exigere pEcfiimas., qunm lpfum DeiFilaun , qui finepeccato ini 
inundum venit,. fine flagellonon exiviflevideas.? Hjeb^xri.. tf;. Sufft 
ctat tibimaIedidtionisacukosfl^gris.tms ^rChri{hmi<aceiiiptos,iliiuC- 
ouetevibiice fanatumefle. 1 Pet n. a^SL ^tibi quocjue contingat quocS 
Apollolis, ut Chrifti nomine vfcgis caBdtoe^ ,gaud£o id tibi & bmori duci^ 

H, quod digrm bnbetmt reliquias pajfwnum. Chrifihexflfire m came tua.. &&j>. 

y.40. CbL %.njk Pteaa.fenwmumenta-Veteruro, plenaoinnis £c- 
clefiaa hiftoria, Matrunt, vhmut» T ttwufamn r vhrg%num y qjui ridio- 
tes.can^ntefque y fine: ufio ^doloris jfenfu,. in coeleftisigaudii exuberan- 
tia^ joou.Iaceras fotom flagris. artufr, fed & pa(;entia iclibus ofla* wti- 
njofepirvilceaim rcceflus ,. ftupfintibq^fpeaatoribw&.pr*bnere;. Undje 
1kx:I nifi quod Chrifli fege^ 
<^erumientkeo^fed(^^ aUu^Q^^ 



23» Erardtatio " XVI. 

vibicibus curatos efle , quara infligebantur a carnifice ? « 

• LXVI. Sed & hoc ad confolatioaem tuam , Chriftiane , pertinet, 

Suod Dominus tuus CRUCE ONERATUS uti pianientum aliquoda 
jrentibus Judaeis metropoli fua expulfm fit Ita via ei ftrata «eft, ut no- 
bis , qui peccatores fumus e gentibus, falutaria crucis fuae benetida ve- 
airet oblatum, adkumque ad coeleitem Hierofoly mam patefeceret U- 
le verus eft Elia\im, Deus quiftabiliet nos , in cujus manum tradita eft domi* 
natio, ut patrh loco fit habitatoribm Hierofolyma , & domui Jebuda^ nott 
externarum , illarum , fed fpiritualium. . Orux^ quam portat, clavis efi 
Davidis, bumeris impofita, qua £/**/&> inferaum, ne vel nos ineum praeci- 
pitemur, vel ex eo ad caedem noftram conjurati hoftes prorumpant:& re« 
gni fui fores nobis pandit 9 nunc in gratia, mox in gloria: arcametiam 
JJivinaeopibus munificentrae inftruftifiimam aperit, v&gratias Davidiscer- 
tijjimas largiter nobifcum communicet. jef. xxi i, 2a 22. lv. 3. 

LXVII. DESPOLIARI fe veftibus&is paflfuseft, midufqueincni- 
ce pependit , ut ( a ) probrum ignominlofae nuditatis tua , per peo- 
catum contractae , tegeret ; teque (b) <:andidijpma jtftiti* fua byffi 
amiftum, ac (c) veftibus auro ocellatis decorui», & Chriftianarumvir- 
tutum quafi totidem unionum ( d ) monili ornatum, Deo ac Patri fuo fi- 
fteret ( e ) expiatis ihfimnl iis drca veitium pompam , infariiis , quas 
olim cum tnundo infanivHti. a. Ap. 11 1. \ 1. b. Ap. xix. 8- c. P£xlt. 
14. i{- d. Prov. 1. 9. Cant. iv. 9. e. 1 Pet 11. 24. 

LXVllI. Infame autem CRUCIS lignum gloriae tuse laftigium, i% 
firmitatisfulcrum, fcala Paradifi, arbor vita eft, ferens fruSfus duodecim, t# 
jmgulos menfes fru9m fuos edens , & folia ad fanationem gentiuHL Ap. XXII. 
2. Hic deleta totius terra inquitas uno die. Zach. 111. 9. Hic partali- 
bertas filiis Dei digna. HiC iciflum'^ uod adverfum nos erat ritxum cbirogra* 
phum> & fublatum e medio , pofteaquam affixum etat crucu Hic exfpoliaU 
imperia ac poteftates traduxit falam , triumpbatis iUis per eanu CoL 1 I. 14* 

1 j. Hic hic invenit afflich anima dulcationem aquarum tribulationis 
fu<e, quantumvis ex ipfa Marae fcaturigine hauftae videantur, Exod. xr. 

2 3 . 2 ?. Verbo dicam : Ab omni nos malediftione liberavit, omni bene- 
tJi&ionum genere cumulavit, quumfufpeniiiselignoexfecratio DotoU 
nifa&useft. GaLni. 13. * 

LXDC Addc , Chriftum , militom , veluti tot canum , CUSTO 
DIA cintfum , praefidiarias tibi Angelorum cohortes impetratfe. P£ 
XXXI V- 8« ipfumque te virtutu fua pnefidio cuftoditurum adfalutem panh 
tam reveiari m praftituto tempore ultimo. 1 Pet I. ?% Multis , nonabnuo, 
ludibriis, ignominiis,ac yirulentarum linguarum obtredationibus expo* 
fitus es, quibusparum abeft quin aliquando firmitate tua excuriaris, fpe 
ac fide vaciliante : fed vide fis omnes iliius modi tentationes in Chriftd 
tttri praemonftratas, fandificatas , tuamque vicem fuperatas efle. Mo- 

do 



De Crucifixione & Morte Chrifti. 23 j 

&. ne pigeat'te Chrifto hac quoque parte conformari. Et ab ipfo^di- 
fcito, filentio, fide, patientia, quicquid ejufmodi ignitorum telorum eft 
retundere atque extinguere : nixus Dei verbo, & fpeilla quae non con- 
iiindetin ceternuui, certufque Chriftum, pariter ac tu tentatum, miferi- 
cordem acfidelempontificemfore. Heb. II. 17. 1 8- 

LXX Tandem in MORTE Chrifti cerne I. Expiationem peccati 
tui. Pofuit enim finimam fuam viSHmam pro reatu. Je£ LHI. 10. «t con« 
fummareiur pravaricatio , obfignaretur peccatum , expiaretur iniquitas , ££ 
dduceretur juftitia aterna. Dan. IX. 24. Nam ficut iBudftatutum eft 
homimbm ut femel moriantur , ita& Chriftmfimel oblatusefl, Us r« N wMmt 
irtnyxfr ±fi*tTu*s, utinfeipfo attolleret 9 atqueita auferret, multorumpec- 
cata. Heb. ix. 27. a8- 

LXXI. II. Mortis tua mortem. Heb. n. 14. 1?. Mors exiftima- 
bat penitus fe abforpturam Chriftum ; fed verfo rerum ordine ipfa a mo- 
ricnte Chrifto abforptaeft in ViSoriam. i Cor xv. {4. Chriftus morti ver- 
mis fuitquo avide nimis cumhamo deglutito ipfataale periit. Venenum 
&it, quo femel haufto mors fenfit »M>*f & velut dolores partm : nec potuit 
cura retinere , aut conquiefcere , antequam ex fepulcro refurgeret, fie- 
retoue primogenitus ex mortis. Ap. i. 5. Solida petra fuit, cui mors infigens 
aculeum, &illidens dentes, omnia pungendt mordendique inftrumenta 
amifit. Mortem denique **r,'cy*r« , % Tim. 1. 10. abolevit, i'w> id eft, 
inefficaceni reddidit. U t fruftra fit quicquid illa Furore peftis pejor in no- 
vifimo adverfus eleftos molitur. Non eft mors fidelibus quod eft in fe, 
maledi&a peccati poena:fed pecaati serumnaruraque omnium firiis, & in- 
troitus ad vitam aeternam.Joh.v.24.optand r a potius quam extimefcenda. 
Nomina mors retinet , facilis funt.caterafomnm. 

LXXn. Animofe Lutherm in Epift: ad Hardmannuma Cronbergh: Mor* 
temnobis intentant ac minantur , & prafens exitium. Quodfi tampracelle- 
rent ornati fapientia , quam neminem non exfuperant ftultitia , profe&o vitam 
nobis miriari debebatit. Hidiculum fane minarum & terriculamentorum ge- 
nm^fi Cbriftum & fuos Chriftianos mortis formidine ab inflituto deterrere potue- 
rint i quum ipfi fint mortis vi&ores per Chriftum , qui de morte deviSta & 
triumphata omnibmfuis trophaumfixit. Nonfecus , iiame Dem bene amet t de- 
lirant iJH , acfi quempiam per id deterrere in animum induxijfem , fiequum ejm 9 
inftrato epbipippio , adhibitifque habenis inftruBum , equitandum fibi produ- 
cerem: Paulo poft , Si quidem hac vita , quam diu in carne vivimu^ pecca* 
tis obnoxia eft y quorum cmmercium & tabem devitare non poteft y propter carnem 
conjun&am comitem: proptereafubinde clamat in nobis gemitibm inenarrabilibm 9 
captt Spiritm innovatio , ACCELERA MORS, MATURATO LUX 
TERRIS ULTIMA, MORTIS PECCANDIQUE FINEMFACTU- 
RA. AMEN. tvwtt 

Sjmb. Apoft. G g UQUlL 



4J4 ,Exerckatio XVI. 

LXXIIL IIL Confirmationem Teftamenti Novi. Vetus olfm firmatuitt 
juit fanguine vi&imarum, altari, &. libro foederis ,. & populo Ifraelitico 
adlperfo. ExocLxxiv. 6. 8- Heb. ix. ig. 19. quanto autem Veterr 
Novum praeftat ; tanto id nobiliori fanguine fancin par eft, fanguine ni- 
tnirum filii Dei, ut tefiatoris adconfirmatronem teftanienti morientis. ibu 
ver£ 1?. 16 Non qutdem ut morte fua vacuam foeeret haereditatem 
(mox enim revixit, bonorumfuorum aeteraus pofleflbr) fed xtt promis- 
fiones teftamenti omni modo faceret irre vocabiles* Huic rei figurandac 
inkrvit fciffio veli, quae^moriente Chrifto fada eft, fignificans abolitionem 
chirographi nobis fubcontrarii, & ruptionem maceriei, Ifraelitas a gen- 
tibusdifcrfminantis* & fideles ipfos quodammodo dirimentis a Deo. 
Eph*iK 14. i^ iff. 
a cftrifto LXXIV. Omnia nunc haec in unam fummam colligfto, & ex iis , 
«oncntc^ guantumdebeasChrifto. Finge te pracfentem ei adftare in Golgotha* 
▼e"c & & moI Ipe&atoremque tantae indignitatis, a jam jam morituro patheticis his vo* 
«i difduw. cibus compellari : Intuere me quisquises mortalium irretorto fidei obtutu* Vi- 
de crudelimn fiagrorum incorpofemeo vibices, vide quam ignominiofe Hierofoly^ 
ma expulfus, acruce nuncporter , quampoftavi moio*. Nudum me conjpice y 
quiVirginenatmverecundifemperpudoris exemplarfuu Pedes manufque, tot 
*nimiorummirorumfomainclutas, clavisperterebratascernc» Audi ludibria, con- 
tumelitUy blafphemias^ quibus improbijjhni fanniones patienti infultant. Scitoque 
ex mero tuiamort, ut tu-+ vindict* numinis & vindici Diabolo ereptus 9 *ter— 
numfalveas, hac a mefubiri, qui cateroquin omni aslefiis vita gloria ac jucssn- 
ditate perffui potuiffem^ Et tibinuncgrave erit „ fuperba hujm mundi Babele 
telicia^ humili te meorum ccetui jungere ,* £9* crucem me tmitando portare^ &' 
portentojam illam fecularis arrogantia potnpam, tam corpori quam animo gra~ 
vetttyprocul amovere, neque adhuc in membris meis nudum ex "tua bono- 
xum exnberantvt nutrire » & mea cauffa ,. nihil admodum nocitura pati ludi- 
kria ? Tu ntr tantiltum qmdem mei ergo facias ? qui tantm, tantum, tui ? 
Ser- ego te anwris mei vifcera y per corporis mei vutnera , per hanc a quapen- 
deo crucenty per tuam te vitam atqtte faluttm y mox per mortem abrumpatda 
fiermone , bortor atque obtefior y fefnove te e ccstu malignantium > mente, v&t* 9 
totoque vit*. infiituto plurimum ab iit difians^ exito extra cafira, probrsan 
meum portanr, non enim hic permanentem civitatem habes 9 fed exjpe&as fu- 
turam : Suave £5? leve pmceptorum meorutn jugum libenter fufcipito , con~ 
fianter ferto: Corpiss ne curato ad lafciviamj fed animum exornato fan3i~ 
N tatis dbcore , quam tibi nuditate mea peperi : Virtutes meas gratanter cele- 
bra, naviter imitare, quas nequicquam profani nebulones calumniati funt z 
tedama te tanto opere atnantem: itnpende te totuto mibi y qui me totum 
m : brevitev («*» tmriendum ejty MIHI VIVE , QUI TIBI 

MORIOIt 

LXXV 



De Sepultura Chrifli. a$ f 

LXXV. A Chrifti denique MQRTEpiaac beat* MORHS EXfiM- 

PLUM petito. I. Quicquid in hac tibi vlta agendum eft feddus obito, 

ut abfoluto yenfo fecurus Xt componas ad quietem : uec /&$*&r 4 > occu- 

Sare praefumito , ante felidter confummatum agonem. aTim. iv. 7.8. 
!. Omnibus te feculi airis exfolvito* ut urgente fatali foora* liber ac //- 
toadDeum emigres. Luc 11. 29. PhiL x. 23. 2Cor. v. 1. III. Cum 
pntibus exito ; & fi lingua ad vocis efficium non fufficiat, cum gqpiitibus 
fclteminenarfabilibuS; prote, pro amicis,pro inimicis. Aft. vi 1. 59.50, 
IV. Injfc/emelioris conditionismoxamorteincoelisobtinendsei&bea- 
terefurre&ionis die noviflimo. 2 Cor.v. x, 

£XERCITATIO XVJDL; 

SEPULTURA CHRISTL 

"BREVIARIUM. 

I. 2. 3. 4. ?. 6- Stpulturam Chrifti per viros divites ac honoratos 9 potijji- 
mumque fer Jofepbum Arimathaenfem, procuratatn ejfe, ad wcuhi** nojhram • 
expendere utile eft. 7. Chrifti cadaver, honoris ergo, munda involutum fin* 
doni eft. 8- 9. Addita a Nicodemo mixtura Myrrha £? Aloes, vel adpoU 
linBuram* vel ad combuftionem. 10. Quam curam cadaverum a piis ad 
fpem refurretitionis relatamfuijfe credibile eft. 1 1. Judaicorum fepulcrorum 
forma* 13. Cur fepulcrum Chrifto contigerit alienum. 14. Efaxoexcifutn. 
Ij. Novum; 16. Inhorto. 17. Proxime locum cruciftxionk 18. Sepul- 
tura Cbriftipradi&a Pfal. XXI I. 16. 19. Pf XVI. 9. 10. 20. Jefi. LIII. 
9. 2 1 . Sujpenfio Chrifti e ligno non eft fepultura cum improbis. 22. Jona ty- 
pus. 23. Cetns Jonanoneft Balena^fedCanis potim Marinus. 24. Herculis 
tfxrvif* fabula hincpetita. 2?. Cor terrae eftfepulcrum. 26. 27,28. 29. 
Circa temporis analogiamdottismagnorumvirorumfubtilitatibus, praferenda 
videtur receptafimplicitas. 30. Non conftat 9 Jonam, integrum triduum ba* 
fiffeinceto. 31. 3Z. 33- Praxis hujus articulu t . - • 

l^k JTOrtemChriftiexcepitimufdemSEPULTURA, t&ttmve**»^ 
I^L /■ ro perfecijfeot omnia qua de ipfofcriptafunt , detraSum e ligno vifos diyUc» 
I ^y 1 pofuerunt in monumento. Att. Xi 1 1. 29. Cujus hiftoriam ^potTffi. 
JL * JL quumdefCTiptenobisEvangeliftaeenarrarint,pietatisChri-inuttiquc l 

ffianae intereft, ut fcnffiseammeditationibusadufu^ 

tRIIUlS. ' mathxea* 

Gg %. n. 



235 Exercitatio XVU. 

r,m , P t o. II. Prscipna fiinerationis Chrifti cura JOSEPHO ARIMATIiKENSI 

^rawm incubuit , cui poft modum fe junxit rJICODEMUS. Viri uterque 

wmhkf bonorati, dites 9 Senatorji crdinu y magnaeque apud fuos exiftiraationis. Et 

aoftr*m «-fane ex quacunque hominum conditione iuos habet Deus: nm multos 

£ n ^ ,c ^"quidem fapientes, potentes, nobi/es ; i Cor. 1. 26. at tamen ex iis aiiquos* 

Quin admirabilem fe hoc fafto Divina praeftiterit prOvidentia, dubitare 

nefas eft. Nam neque Apoftolis humandi prseceptoris provincia tam 

commode demandari potuit; nePharifaei ac facerdotes non fepultum 

Chriftum dicerent, quem e fepulcro mentiti funt furto fublatum : neque, 

quantumvis id voluiflent Apoftoli, velaPilato, vel a Judaeorum fenatu, 

valuiflent impetrare. Magnorum virorum aucloritatem intercedere 

oportuit, ut honefto fepulcro Dominus conderetur. 

III. Hi quo honore & afteftu vivum profecuti funt Magiftrum : eo- 
dem, autmajore etiam, profequuntur mortuum, & quidem ita mertumn* 
In qua refincerae conftantifque fidei ac amoris exeraplum edunt : quse 
tantum abeft ut ignomilriofo Domini fupplicio deKqnium aKquod pa- 
tiantur, ut ex adverfo acrius fe exferant. Vivo Jefu , Jofephus occultm 
erat difcipulus, propter tnetum Judaornm j Nicodemus ob eandem cauflam 
m&u veniebat. Joh- x ix. 3 8- 39- Nunc Jofephus rcx** , & quanti Chri- 
ftum faciat apud Pilatpm profitetur : Mar. xvi. 43. Nicodemus metii 
pofito, prodit in publicum, fuperboque aromatum munere defunttum 
veneratur. Nimirum illud eft quod dicitur : Cant. vi 1 1. 6. 7. Fortis ejt 
utmors a>nor y durm ut fepulcrum zelus : prunafrtnt ignis> flammaque Divma* 
Aqua multa nonpoffent extinguere huncamorem, &c. 

IV. Et fane auo ditiores fuerunt atque honoratiores, eo illuftrior eo- 
rnm fides ac zelus eft : quicquid enim inmundo magnum poflidebant » 
Fafto hoc fuo praefentaneo expofuerunt difcrimini. Tanta erat collega- 
rum inChriftum acerbitas, tam immanis lymphatae plebis furor, utbo~ 
norum confifcatio, & capitis diminutio, & civiumindignatio, prorfusiis 
extimefcendafuiflevideantur. Et quis nefcit, quantopere locupletun* 
animus opibus fuis ac honoribus conftri&us efle foleat ? Unde & a Do- 
mino obfervatum,nihil efle difficilius, quam ut dives aliquis falvus fiat* 
& in regnum coelorum intret Mat. xix. 24. At magni hi viri, vere 
nunc magni, hoc quicquid eft, Chrifto collatum, pro damno ac ftercore 
reputant,lubentes certe*Chrifto facrificant, id operam dantes ut in Deo 9 
bonifque operibus, divites fint. 1 Tim. VI. 18. 

V. Obfervatuquoquedignumeft, quod, quumChriftusfaventes fibl 
ex procerum virorum ordine aliquos habuerit, eorum tamen opera & 
interceflione admortem effugiendam noluerituti: bene, ad honeftam 
fibi fcpulturam procurandam. Moriendum enim Chrifto prorfus erat* 
ut mortem aboleret : infepulto mancndum non erat, ne poft mortem 
fuperefle videreturmakdictio. VI. 



r 



De Sepultura Chriftf, - tyj 

VI Sedneculudomittendum, quodipfa Jofephi appeHatio typi no$ 
admoneat Jofepho illi nomen erat, qui Patriarcham lacobum, parentem . 
ftium, vivum fuftentavit, mortuum magnifice tumulavit Gen. l. £t 
Jofepbo aiicui Chrifti nafcentis cunae , adolefcentis educatio curae fuit 
Nunc alteri rurfus Jofepho ejufdem mortui committitor fepultura. 

. VII. Hic impetratum a Pilato Chrifti corpus munda invohit JindonL chwffi <*- 
Mat xxvi i. 59. Id eft linteo puriffimo, pretiofiffimo. Sic enim viri ^f s r, c ^ 
honorati fepeliri antiquitus folebant : involucris e ferico,Mofe iEgyptio mund"!^ 
tefte, etiam Principi interdi&is. Paullo fplendidius Chritti mortui quam J^7 *** 
recensnati corpus exceptum eft : quia natus eft, ut omnes pro nobis mor- ^ 11 * 
talis vitae aerumnas lubwttjnorte autem iiia perpefliones confmmnaroit : hinc 
i&fepultura initia aiiquotgloriae emicueruot Sed initia tantum, eaquc . 
fic fatis tenuia. Totus enim hic fblendor, liberalitatis erat aliena. 

. VIIL Ad munditiem Jofephi acceffit magnijkentia Nicodemi, afferentiswwc- AcTdiia t 
txram wyrrha& aloes adlibras ferecentmn. Joh. XI X. 39. quae vel P^m-^™^^* 
8ura deftinata erat, vel, ut alii malunt, combujiioni honorari** proxima oc- Myrch* u 
cafionefaciendae. Utrumque enim in ufu apud Ifraelitas fuit Cada-^°^ m v ^ 
vera aromatibus condiendi morem ab yf^///>Ifraelitas haufiffejVerifimi-aur^ T** 
leeft. Levi tamen inter utrofque difcrimine. Nam JEgyptii intcrim *£<*>*&>»• 
etiam inungentes, vifcera eximebant; ipfumque cerebrum extrahebant 10ncnfc ' 
pernares: qualis conditurae modus r^<v«f dicitur Herodoto. Judai 
autem exterim folum ungebant : fed largiter, fi defuncli id pofcebat con^ 
ditio. QiiotamcopiofusNicodemiapparatuspertinet; cui penitus im- 
mergi cadaverChriftipotuit 

IX. SedSccombujHoni in folemmbus funeris faciendae adhibitaaroma- 

fafuifle, exhiftoria Afi* liquet 2 Chr. xvk verf. ult Qualis combuftio 

Joram0>ctxx indigno, negata. 2 Chron,xxi. 19, Non quod ipfa Ju- , 

dxi cadavera crematent: ut Grasci, acRomani, & aliae quaedam gentes* 

Aperte Tacitns : HiJi : Lib. V. Corpora condere, quam cremare, more JEgyp- 

tio. Imo vero non iEgyptio, fed avito. Quod ex iis conftat quae de 

Sarae fepultura, aliifque, Scriptura narrat Sed fuper defundis , inque 

honorem eoruni, cremabant aromata. Qpod Herodi Magno maxima 

cum pompa fa&um Jofephm videtur innuere. Antiq. lib. xv n . c. x* & 

HalofAib. 1. c. xxi. ubiinillius exequiis quingentos famulos aromata attu~ . 

lijfe teftatur. Cui ufui,nifiutcremarentur ? Ita dXertiixiCkronicon Kggun* 

fub templo fecundo 9 foi {4. cos.2. Qumqttagintafervormnejuscircuindabant 

le&um, quifque inftructiu thuribulo aureo manufua, ETRBa ***)} EFSnVtt* 

*BAD JH 7 3 & combxrebant ligna aromatica magno numero , onmefque qsd 

lcelum cingebitnt in eum myrrbaM puriljimam injickbant. Non folebat 

autem id honoris exhiberi nifi fygi, aut Principi Academia , uti eft kt 

Abodha zara Cap. 1. De Rege notum eft De principibus affo-tur 

Gg j exenv 



338 Exercitatio XVTL 

exemplum %. CamaUelu Senis ,quo defun&o Onkelos profelytiis feptua- 
ginta minarum Tyrrarum pretium combuflifle narratur, Nicodemus 
ergo in funere Jefa tautam myrhae & alotfs comportans -copic.ni, eo il- 
lum pro Xgge , & Principe Dotiore , agnofcit * 

Sm^dTvc- X. Neque cafla prorfus ratione fiiit tam follicita exeouiarum cura, 
tum a *iu tamque enixum ftucfium, ut defunftorum corpora quam ctiutiflime con- 
fvK&Torii fervarentur, bonumquefpirarent odorem. CredibiJe eft, fanftos id fe- 
xcircam cifle, non folumteftando amori erga defunchim, fed etiam ob fpeoi re- 
^^"^furredionis. Vidptur quidemaliquaJfidei infirmitas fubefle, quod aro- 
maticis unguentis a putredine praefervare conentur,quemDa vid cecinerat 
corruptioriem non ejfe vifurum. Pf. xvi. 10. conftatque fatis , eos non nifi 
•confufos admodum de proxima Chrifti refurreftione haburfle concep- 
tus. Quicquid tamen fecerunt, artiorisfuit, & fidei, cum imbecillitate, 
mentifque caligine, luchintis. Non enim potuerunt penitusignorare prae- 
di&ionem de refurruftione Chrifti poft triduum ; quae ne hoftibus qui- 
dem incognita firit Mat. xxvu. 63. Alienumque abeorumpietate 
eft,ut exequiarum officio falfitatis eam arguere animum induxerint Mo- 
dum interimcomplendi vaticinii ignorantes, eumque incuriofe fidei hu- 
militate Deo committentes,partibusfuisdeeflenoluerunt. Etquicquid 
illi animo agitaverint, nobis certe aromata ifta, quibus Chrifticorpus in- 
volvitur, in mentem revocant fuavem ac vivificum odoreni, ex morte 
ejus & fepultura ad nos reduntantem. Jucundumque nobis eft, hoc 
quoque adfpe&uei occinere, myrrha 9 aloe i§ cinnamomumfunt omniavejti* 
menta tuu. Pf.XLV. 9. 
judaicomm XI. Ita polBnfrum , vel faltem aromatibus inftru&um , Chrifti cor- 
rcpuicioxump^g m onumento intulerunt, non noftromore arcse inclufum , fed fuis : 
oiatt. jnodo involutum linteis. Forma enim Judaicorum f^pulcrorum a no- 
ftris haut paulium diverfa fuit. Solebant ilii, opulentiores nimirum, ca- 
vernam in petra excavare,quae primo aream haberet in medio, ad jngret 
fum, ab utroque autem latere fpeluncam, area quatuor cubitis depreffio- 
rem, quae fuas itemm haberet cavitates, five loculos, ^313 Hebraeis di- 
ftos ( in quibus componebantur cadavera ) numero fere ofto, *vel in- 
terdum tredecim, ut integra aliqua familia, diftindis foraminibus, in una 
fpelunca condi poflit vide fodes qijae ex Bava Batra , Cap w vi colle- 
git Lightfootus 9 in Centur. Chorograph. Matthao pramijfa Cap. C. Neque 
negligenda haec talia funt, fi intelligere velimus, quomodo Foeminae, & 
Johannes , & Petrus in monumentum Chrifti introivifle, & iriclinatafo- 
cie in fepulcrum defpexifle dicantur. Omnes nimirum; in area ftantes, 
deorfum fpe&averunt in depreffiorem illum locum, ubi ipfe cadaverum 
receptacula erant; quo tandem & Petrus defcendit 
XII. Porrode fepulcro quinquenotabflescircutoftantiasab Evange- 

liftis 



De Sepultunr Chrifti 239 

Bftfs annotantur. L> Quod fuerit Alienunu Joftpbi , non CfiriftL IL 
txcifwm e Petra. IIL Novum y in quo nemahaftenusdepofitu&erat IV.. 
Inborfc V. Eo loci ubi crudjixi* eifcChriftus* NihiIhonuneftobferva> 
tionenoftraindignum.. 

XIII. Itt atienoy non fiio, repofitus eft omnfum Dominus fepulcro. ^X^l 
Adeo eutn ad extremum ufque comitata paupertas effc Primutum na- «<> contige- 
tus , in non fvu&cunis. vagiit Vivens y non habuit ubi dormiturus caput rit • Uenumw 
ttclinaret*. Mat. viik 20. Mortuo r aliena liheralitas de mbnumenta 
profpexit. Haec eft ea paupertas* qua nos facit divites. 2 Cor. vi 1 1. 9- 

h cur proprium haberet fepulcrum, qui per triduum duntaxat in fepul- 
aocommoraturuserat? (^d ni alfeno ccwideretur momimento » qui 
ob aliorum culpam mortuus in aliorum falutem fepultus. eft ? 

XIV. E folido faxo excifunt monumentum erat; ne fpetie quadam^ x<>cxd; " 
mentiri Judaeorum improbita&pofTetjdifcipulusChrifti per occultos ter- um " 

ra meatus illapfos» cadaver clanculum extraxifle. 

XV. Novum etiam , ne vel>alium Chrifti loco >. vel Chriffum afte- ""^ 
rius cujufpiam, prius inibi fepulti, merito aut virtute, fufcitatum , fin- 

fit caliimnia : neve infirmiorum aliquis fimiie quid Chrifto accidifle fu- 
icetur^quale Moabkae illi„ qui in fepulcrum Elifei projeftus, tactis.Pro- 
jAetaBoffibus, raoxrevixit 2Reg r xnr-3i. Etnovofanefepulcro> 
aignus erat, qui novum npmen ac honorem fepulcris. fua mortepepe- 
rit» ut fint ™*n*it* »• dbrmientium. oliim exckandarum cubilia;. 

XVL Nec de nihiloeft , quod in horto fuifle hocmonumentum tftr- i*h<m<r* 
datur.. Uti enim in borto fanguineum fudorem exfudans noviflimaS paP v ' 

ionis fuae initium facere voluit, ita quo que fepultura in horto extremum 
. humilitationis fuae aftuntclaufit :. ut pftenderet paffione & humiliatio- 
aefua reparari bona coeleftia, quse, dum voluptati &ambitioni indut 
gent protoplafti in horto* fibi & pofteris amiierant. Et ubi commodius; 
quam in horto fepeliendus erat ille, qui inftar virgae Aarpnicae die tertio> 
ierum progerminaturus erat ; & cu jus morti, fepulturae,, ac refurredio-- 
ni debemus,. quod corpora noftra inftar gramihis revkefcentis, ex terrai 
iterum fintprodltufa ? 

XVII. Eiodenique Ioci hic hortus fuit, ubi crucifxm ejf Cfiriffus.^^J^- 
Joh. xix. 41. Id eft, in proxima vitinia, a fuppliciiloco, fi traftus illius S^i" uc 
rufpatoribus fidemadhibere fes eft, centunt&odo pedum fpatiddiftans:: 
ut hoc aaoque modo Jefaiae vaticinio fua conftaretveritas, pofuitcum 
improbis lepulcrum ipjtw. JeL liii. 9. Qua de re mox uberius 

5CVHI.. Nbn accidit haec fepultura Chrifto nififecundumScripturas;^T^^^ 
1 Cor. XV..4. Quibus ea &pradi3.a i> &pr#gguratabii.. 2r*di8a PCxxu-diai \l 
16. In pulverem mortis deponisme.. Cujus <!midem, depofitibniis inpulve-»!»- i^- 
rem htitium videre efl ia Getbjemane, quando Chriftus aeftu. Divinae: ir& 

propa- 



*f. XYI« 



$40 Excfcitatio XVII. 

propemodum exhauftus^mi^V in terram'Matxiv.%4.. fed complementum 
in morte &fepultura. Hoc enim vult dicere Dominus : per angores ani- 
mi fui , & luftam fpiritualem , inchoatam in horto , continuatam in 
cruce, factum effe , utexhaufto vitali fucco, celcrius folito ad mortem 
redigeretur, mortem, inquam, quahomines refolvuntur in pulve- 
rem, &quafun&i, inpulverefepulcrideponifolent Recipimushic 
interpretationem Kimchii. niO IS» N^VW 1393 *X&vrh piO '■JK. 
tgo paratus fum ut ponar in SEPULCRO , QUOD EST PULVIS 
MORTIS. 
*°- XIX. Adde Pf. XVI. 9. IO. Etiam caro mea habitabit fecure , vel frt- 

cumbet tuto , placide in fepulcro quiefcet , quia non relinques aritmam 
meam in inferno , vitam meam in poteftate mortis ; aut , cadaver meum 
infrpulcro. Nam & VS2 aliquando cadaver, vel faJtem hominemtnortuum 9 
& h\WD fepulcrum notare, fiio loco fufius doccbimus. Non dabis 9 non 
fines , San&um tuum videre corruptionem : defcendam quidem in imas 
partes terrae , ubi mortis aula& regnum eft : tantum tameii in, me tyran- 
nusiftenonvalebit, ut ullam incorporemeo corruptionem , ullam pu- 
trefadionis notam , deprehendere cogar : quia -|TOn fum , • Uu* ** , 

?ui & te perfe&e dilexi , & quem tu benignitate fumma profequeris. 
Jtrae Davidem , in perfona Chrifti , de ejus fepultura , & refurreclio- 
ne, cecinifle, Petrus evincit. A&. 11. 29. 

J ' XX. Sed nihil difertius iilo Jef un. 9. n3p cyytn J-*K fJVl 
.WWOaiwnw, quodadverbumfonat, & dedit cum improbis fepul- 
crum ejm , c? cufn divite in mortibmfuis. Cujus vaticinii haec poteft efle 
}i***i* 9 ut prius membrum intentionem hoftium Chrifti , alterum Dei 
confilium exponat. Videlicet populus pracvaricator , de quo verfu an- 
tecedenti , id animo agitabat , ut Chriftus defun&us , una cum latro- 
tiibus probrofe in fcrobem aliquam , vel puteum facinoroliim cadave- 
ribus infemem , projiceretur. Id enim Hebraeorum jura pofcebant , 
de quibus Sanhed : Cap. VI. Halacha v. Humatio interfecii a Synedrio non 
fuit infepulcrispatrum ejm : fed duo fepulcretaparata erant a Synedrio , unum 
occifis gladio & Jlrangulatis , alterum lapidath [ qui etiam fufpendebantur.] 
& combuftis. Illicfepeliendus ex more Jefus; neque aliter deftinaverat 
populus. Aliter tamen Deus, qui Filium fuum in morte cum divite , 
id eft -, viro primariae dignitatis & opulentiae , ( nam vox Ttfy digni- 
tatem& ordinem Senatorium connotat. EccLx. 19. ) qualisjofephus, 
eife voluit Vel etiam ita exponi verba pofliint , ut pronus in fepultura 
Chrifti impleta fintCujus quidem fepulcrum in horto divitisjofephifuit, 
attamen, uti modo ex Johanne obfervavimus, prope Calvariam , atque 
ita apudimprobos: improbis etiam militibus, uttotidem impuris «- 
nibus, adpoftulatumjudaeorum, cin&uni&cuftoditum* 

a2S c°u. XX^ Ql» qwun fenfum lacilem atque obviutn fiindant ; nihil ne- 

' ceflc 



De Sepiikura Chriffi. . ... S41 

cefleeft, ut duplicem hic fepulturam Chrifti pradici fingamus; a h& nm >^J^* 
hmpubomni^ infepultam, quae eft fujpenfio in tigno^ alteram, divitum , C umiI ft 
ki wferiaribiu terr*. r Quafi Qiriftus crnn improbis fepultus dicatur , dum, *«*ifc 
fiye vivus , five mortuus , pependit in bgno. Cum divite autem , quum 
monumento Jofephi conderetur. Frigida haec funt, nufloque timili 
fcripturae didto fulta. Non enim quia afmifepultura eft , jacere in agro , 
Jerem. xxn. 19» Idcirco improbifepultmaeR, *c*t*ai*<>&* > five pen- 
dere ufque ad vefperam in ligno : quumfacrae literae fepulturam , etiani 
improbi, a fufpenfionein ligno diftinguant: Deut xxi, 23. Nou 
ignoro cquidem fervi illud apud Flautum m Militez 
■ Scio arucem mibifutmamfepulcrum. 

Ibimajaresmeifitifunt? pater; ovhs , ^proavtu, abavm. 
Sed comicae ejufmodi facetias a feveritate Divinorum vaticiniorum aBe- 
Biffimaefunt: eafquc in re tragica* autgravihiftoria, flagitiofas cen- 
feret tota Criticorum natio. 

XXIL IUuftris fepulturee Chrifti TYPUS in JONA eft. De quo ip- Jotattrjfm 
£t Dorrrinus Mat: xn. 4a Sicut enim fuit Jonas h rn *<wa/* T * «rfw , in 
ventre ceti tresdiet, & tresno8es 9 ita eritfiUttsbommis in corde terra treS 
dies , £*? tres nofiles* 

XXIII. Non eft necefle ut per cetum hic Baienam intelligamus. Nam cetw jon» 
geaerale illud nomen cft , & de quo vis magno pifce ufurpatur. Ut ge- f c ° n " c £ c *** 
rerica etiam appellatione Slf3 Jl, pifc* magnus , in hiftoriajonaedi-canispo- 
..cur. Accecfit, <juod, experientiatefte, Balenae, ututmagnae beI-^ Maa *. 
iuae , gulae nieatus ita anguftos habeant , ut aditus vix femipedem pa- 
teat, &folidumhominemdeglutirehautquaquampoffint Probabile 
itaque eft , Canem aliquem fuiffe Marinum , qualem Carcbariam nonnulli 
ob dentium ajperitatem^ alii Lammn aut Lamnam vocant , *** t* ixh» /Uyu 
xmniw » ob guU vaJtUatem. Idgenusbelluascaptasfuifle ajunt, in qua- 
rum ventriculo integri homines loricati reperti fint. 

XXTV, Huc etiam Hercutis tabula fecit , a Cane Carcbaria , quem Hacuiii 
Neptunus immiferat, abforpti: quem , quum toto triduo intus difcerp- }££tos* 
fiflet , amifla capitis fui caefarie exiit. Unde & 1*««™^ Graeco Poetae £ux*. 
diftus, quod tribusdiebusincetohaeferit , quas^^r/wreftius nuncu- 
paveris, propter tenebrofum belluae ventrem. Quse ex facra Jonae hi- 
ftoria , nugaci torfione , petita efle , res ipfa loquitur , & Cyrillm fuis 
m Jonam conunentariis obfervavit. Vide fodes Grotium, de Verit.B^* 
lig- CbriJL Lik I. §.XVI. cum mtu m. f . Et Bocbarti Hierozok : Part. 1 U 
fi£. v, Gi/>. xn. " - 

XXV. Jonas dum in vifceribus pifcis fuit , dicit fe fuifle StttW 1»33 £* *™ 
in -ventre inferni y aut fepulcri. Jon. 11.^ & Q^O^ 33*73 in cordemari/wu aum. 
ver£ 3. Atque ita repraefentabat Chriftum fitum in corde terrae. 
Symb.Apoft. Hh Quod 



342 Exercitatto XVIL 

Quod non fignificat fnfernum damnatorum^ qui m media effe tm* perBibe- 
tur, ut ait Hieronymm y fed tale terrae receptaculum» quod fupra,. iirfra , & 
ab utroque latere, tcrram habet, aut fimplicius , quod intra terram eft. 
Sicut Tyrum btcorde marium fcriptura collocat, lizeduxxvi 1 1. z. id 
eft, in infula mari circumflua. Et via navis in carde maris dicitur. Prov* 
xxx. 19. ubi coelum ufidique & undique pontus^ Et mons arfitaS np 
tyW7\> ad cor ufqpe ccelL Deut. IV. 1 1. Abfidom vixit rTMTI 202. 
in corde quercm. % Sairk xvi 1 1. 14. id eft fimpliciter, ufque ad coelum, 
& in quercu, intra ramos ejus. Ita cor terrae eft fepnlcrunu Cryfofiamus : 

vv«x1wcn. Non dixit, in texra^fcd in corde terra 1 ut &fepulcrum denatet , & 

uema apparcntiamfuiffefujpicaretur* 

to^SL ^XVL Major difficultas eft circd: temporisanalogiam ; & ut tres dies 

giam doau illi cum tribus noftibus inveniantur, quo& fe , ad Jonae inftar * in corde 

inagaomm terrae exafturum* Qominus praenunciavit. Sunt , tam ex Vetcribus 3 

Sbuiim^ quam Novioribus^qui ad fubtilitates hic fe vertunt. Obfervatum a CJar : 

Ku ,. piarf*. cbppenburgb efi, qui tamea ipfe ad fimpliritatem magis inclinare videtur : 

SrJccpt^ nm iwpte tridui initiumfiatu* in illa hora , qua, in cruce exaltatm Cbrijius , t 

impikitaa. terra viventiumfubbtmfuit : ex qua bora ter vifm ejtfol luccns^ & ter ftarunt 

tenebr* y ante horamrefurreSionu Chrifii : intervenicntibm miraculvjis tcnebrir^ 

Huc ducit Ambrofii rhetoricatio, de hterpfUat : Lib. 1. Cap. v. Dixcra* 

Dominus* quia tribm diebus futurus erat ki corde terra, & tribus no&ibu^ DU 

dicerat hoc fol: fetvabat praceptum^ Dubitabat ergo , dicens : qmd'facio ? 

Qr/Vr, & dics efi.. Occido, & nox cfi~ Si curfuni meum fervavero 9 demorabor 

vumdifahitem., Fefimemiaigituradredemptionem nofiram. Poft pauca.. Ab- 

breviabo horas ubi adfccndkrit cruccm. Afcxta fiatimfiat nox : ne videam Do- 

tnint paJJwn&n^fedfugiamfankidaBperfecutiorjii Jpe3aculum. Occidam , £$ 

eriifpoxhorarum triunu Egrediar* £f? innavabo diem, ut Jit horarum trium. 

Icrcujft» (le^e, percurfiis) cfi primus dier^ Sequitur nox , fecundo fpativ 

Jito* Seauiiurjimiliter dies.. Incipiet nox* Tertia refurgct Dominus in no8e , 

^ & crit dki in lumine refurgcntis.. 

XXVII. AKter paullo ferius ac feverus Theologus, Guilielmm Teelin- 
guu±oub>inmeletematis CntecheticU , vernaculo fermOne editis, monet, 
Cferiftum dici pofle in conieterrae foifle, ex illo tempore, quo irae Divi- 
nae fenJbtaclus» iWiw Wt w w. Marc. xiv. 3j. ut prima trium no- 
ftium cenferi queat nox illa qua proditus eft Chriftus, qua ineunte coe- 
nam celebravft cum difcipulis. 1 Cor. xr. 2 j.. 

XXVIII. Quas cogitationes Celeberrimus Coccejm hoc modo amplia- 
tft Quod. Chrifius dixit>fe tres dies &tresno8es in corde tcrra futurum, id 9 
fartimproprie& fecundum Iitcram 9 partm fecstndum analogiam> inteBigendum 
efiydetoto illa tempore bumiHationis Cbrifti a C*na ufque ad vefieram, qu* 

fi 



ccto. 



Dc Sepultura Chrifti. 343 

femanifeftavit difcipull$ 9 & in iis quafi denuo revixit A Cma in hora f&te* 
ftdt/s tenebrarum fuit, donec revera in terra conderetur : & tum ipfe integre revi* 
»/, Quum ii^quiipfim erantjplerique revixerunt 9 &<ex triftitiajua recreati furtt. 

XXIX. Tribuat his <}uifqne obfervationibus quantum volet Nobis, 
etiamfi eruditas, & au&oribus fuis non indignas,fafceamur, recepta taxnen 
plus placet fimplicitas. Exiftimamufque, Chriftum non mathematice 
temporum momentaexputafle, fed, vulgari fermone ufum,per tres dies 
& noftes tria *>tHt*i* denotafle, quorum pars, vel majoi* vel minor, ut 
vulgo fieriaflblet, per Catachrefin Synechdochicam, totius nomine ve- 
nit ExfpiravitChriftus,utnos dicere confuevimus, dieVeneris, circa 
tertiam pdmeridianam, reftantibus illius diei horis tribusufque ad occa- 
ftim (biem, quae pro die cenfentur primo. Succeffit fabbathum inte- 
grum, a vefpera ad vefperam : dies fecundus. Inlecutanioxtcrtia, fiib 
cujus matutinum crepufculum refurrexit Chriftus. 

XXX, Neque conftat fane, Jonam folidum triduum , horarum no« co«. 
lxxii. in ccto exegifle. Major fortaifisetiam hac in parte analogia eft, f n *£g£jJJ** 

?nam ex iftcerto praejudicio hadenus fufpicati fumus. Pofteaquam haec tridunm 
xipfiffem Divina ducente virgula in Ifidori Felufiota verba incidi ; quae ex hadure ■* 

Lib. I. Eptftola CXIV. hiC CXhibebO. Tmtr^Sf rns r*?ii ri xvpi* ipupsvxli** 
im Wh i h*r*Qn€iS. rtyf*wlm. tirwtp h • '*»>** " *? ***** T * «< w *&* 
i*ims , xju r(tls tixr*s , i r*s tuu i vt& rii urif»** trm h fji MMfX* rHs yn$ 
tpts ifUfus nm rpts tv*.r*s. *0 rittv* \m*yytOJk**t& rit rvw$ *r**fmt \wt* , «*<*• 
CSs mvrit hrir*us9®* » iwuli um x*fit 'l*tm » *m 'ji*%uitm Us rit fivSJt , mm U- 
tpmfUim m rv jMS, t«t« kwX4p*T» *rf*X*St r+rvrtt U rS rmf* imr^ms » 

Zw* *\**** U r* xiru. Trium Domini in fepulcro dierum hac efi explanatio. 
Scriptum efi : QUEMADMODUM Jonas foit in ventre ceti tribus 
diebus & tribus nodibus : 1TA etiam filius homlnis erit m corde 
terrse tribus diebus. & tribus noftibus. Is igitur, qui fe Jon*z typum cx* • 
pejfurum receperat , auum eum epca8e mffet, {quippe qui etiam Jona adef- 
fct, quum inprofundum praceps ageretur , atque e profundo ejiceretur) eum 
quoque , ACCURATE explevit , TANTO temporis fratio in fepulcro 
$$mrnoratm , QUANTO Jonas in ceti ventre. Deinde eam quoque in- 
terpretationem , claris & propriis expreflam verbis, fubjungit, quam 
Tmemate xxvi. ex Ambrofio dedimus: additis & aliis, quas hic re- 
ferre nihil opus eft. 

XXXI. Nunc tandem fepultura Chrifti PRACTICOS videamuspr^if h». 
USUS. Facit I. ad Informationem A.Ut mortis Chrifti & infecutac re. ,u$ tmcm 
furredionis, femoto omni dubio, certi fimus. Hinc non fine caufla a 
Marco annotatum, qupd Pilatus, non nifi morte Chrifti probe explorata N 

& cognita, Jofepho eum tradideritMart. xv.44.4^. Sapienterque Divina 
interceffitprovidentia, utnonabhoftibus, qui vel femivivum fepuicro 

Hh % inferre 



*44- « Exerdtatio XVTE 

inferrenon fuiflent veriti, fed ab amicis, qui cafidum fpirantemquecoij- 
dere nequaquam voluifTent, fepultus. Gt. B. Ut fciamus quicquid eft 
vilitatis peccatis noftrisdebitae, id Chrittum fubiifle : ad extremum u£- 
que, in raorte,& poft mortem, humiliatum. Nam licet Chrifti fepultu- 
xa multis niodis gloriofe, &fomnm ipfius in monumento jucunim ei fue- 
tit, Jer.xxxi. 16* ob exantlatos hactenus labores^ & praeftantiffimos , 
quinioxconfecuturierant, fruftus; in fe tamen pars exinanitionis, &. 
humiDationis eft, quod defcenderit «* «* **T»Ttp* /«> w w Eph.. 1 v. 9- 
XXXIL. II. Ad Confolatwnem* A. Sepultura Chrifti, expiationenii 
peccatorum noftrorum morte peraftam, & maledi&ionem aboKtam, te- 
ftatur & confirmat, ex typo Deut.xxi. 25. Nam ficut fufpenfio eligno* 
malediftionem adhuc exftantem & permanentem commemorabat; it& 
fufpenfi cadaveris fepultura,. ejufdem abolitae figura erat. Quarum re- 
rum veritas & corpus in Chrifto eft. B. Peccata noftra una fecum fepe- 
Bvit : tam quozd Jufiificationem ut te&a, & a conipedu Dei femota fint » 
ne ad nos accufandos in Iwnine vultm ejm coilocentur.. P£ xc 8- quanu 

Suoad SanSificatwnemj confepulti enim. ei fumm per baptifmum ik mortetu» 
Lom. vi. 4. ut vetus nofter homo paullatim prorfusaboieatur r Sc do~ 
minari in nobis ac viveredefinaL C Mortem in ultimo quafi arcis firar 
angelo & afylo profequens* inde exturbavit, & fepulcra nofira fan&ift- 
cavit,utplacidacorporum noftrorum dormitorU fint: Je£ lvh. 2. do* 
flec expergifcamur y . in juftitU vultum Dei vifuri & fatiandi umgweqm^ 
Pf. xvii. 1?.. , 

XXXIIL IIL AdAdmonitionem : ne ulla Chrifti vilitate offendamur^ 
fed ad Jofeplu > Nicodemi, piarumque foeminarum exemplum ,. eun* 
niortuum quoque & fepultum, fumma animi veneratione profequamur* 
viva fide ut unicum vitae audorem apprehendentes, fan&is fufpiriis ma- 
«e quaerentes, abfentempfe defiderantes^nofque ipfbs cum omnibus quaa 
noftra funt liberaiiter ei ofFerentes. Quod certe longe ipfi futurum eft 
gratius, quam quantivis pretii aromata, ipfumque adeo infanae opulen- 
triae tempium, ad monumentum; ejqs a Conftantino exftrudUm mira«- 
que verborumpompaab. Eufduocd&vatxm De vita Gmfianu Lib^ ili~ 
Cn|..xXLV* &f#k 



EXER* 



De Defcenfu Chriffi ad Inferof. 34? 

EXERCITATIO XVHL 

mff 

DESCENSU CHRISTI AD INFEROl 

BR E VI ARIU3L. 

K 2- ^ 4- Chriftum ad Inferos defcendiffe r nufquam ihjacru Jiferfe dlcifutc 
$. Neque in Symbolis antiquiffhnis* 61 £/ <£//* Symbvla id habuerunt ,. e/f 
flerumque defepultura tacerit* 7. Nequefine errare quodam ambo tandem 
junSUfunt.. 8- A&w ftftft inquirendum T quid antiquorum nonnulli eo diclo 
mteUexerint r quam quid intelligere debuerint^ 9, Io. II.. 12. Defcenfu* 
Chrifti ad inferos qua.CDrpu&jfieftat , fepuItUFam notat „ aut ftatum mor- 
tis. 13.. 5*2 £5 ^ animani pertinet* 14. tf. 16. 17. JMwi 4114/F 
Chrifius Iocaliter r i;e/ in Tartarum defcenderit y vel in nefcio queni Linibuim 
18- 19- 2Q% Verum defcenfus ijie metaphorice extremos lilos angores notat T 
quos ante tnortem , m anhna corpore junSa , fujiinua.. 2 1.. 22. Angore* 
ChriftigvaviJJSmifuerunt.. 2 3». 24. Uti lujuet y ex Partibtfs.. 2?,. 26.. Ad~ 
jjunSlu*. 27. 28- EffeBis.. 29. Qmnibui tamen Jine ullo criminefanBilJimc 
dsfun3u*efi yx .3.1- 32. 33. 34- Necinprecibm qjticqfdam jure car~ 
fas~ 3f. £&. 37. 38. 39.. Angoris Chrifii caujfa. 40.. 41^ L7/J/* A///W 
doBtin* praSicL L Ad excutiendam fecuritatem^ 42- 4 J. 44. IL Ad 
conf<dationem~ 4f.. #/;. Ad Informationenu. 



E DESCENSU CHRISTI AD INFEROS tentum fenre^^* 
Diflertationum eft , quantumeft mufcarumquum caleturf CC ndiflc, 



D. 
maxime. Earumautem copia&.ubertas fecit ut noftrae*ufij«*mH* 
huic adftriftiori ac breviori efle liceat. d£?L.- ^ 

IL Atque id omnium? ;>riwro obfervatumvelim, phrafin hanc, Chrifim 
iefcendit ad inferos r **•>*& in Sacris Iiteris nufpiam reperirL Dicitur 
cuidem defcendiffe, dicitur in inferis fuifle, fed ita jun&is verbis. ut defcen^ 
viffead inferos prsedicetur , nullfc legimus. 

' HL Dtjcendijfi $U rd **r*r^« ^n rnt yns ad inferiores partes terne, Pau* 
fas fcribtt , Ephv iv. 9. Quibus verbis totum exinanitionis Chrifti Jlatune 
^pmplexus Apoftolus videtur : cujus initium in Nativitate ,. finis m Mor- 
te ac Sepuitura.. Totum enim univerfum in duas diftribuitur partes ; Su- 
yeriores r quae Codi r & Inferiores , quae Terne funt Chriftus igitur quuint 
a Patre coelo^ exiens humana fe carne induit, ac in terra confpicien- 
dum prgbuit^ adinferiores mundi pactes defcendit Etconilderanduin 



34S Exercitatio XVIII. 

eft, an non hancmentem habeat illud JeC xuY. »3. Cantate c&U, qm 
Domimufecit^ clangitef^R TSYnnn IMA XERRjE, fragovem editcnum- 
tes cantu^ filva &c. Ubi coehs, qui furfum funt, opponuntur ima 
terrae , five terra quaedeorfum eft (conf Jef. l. 2. Deut. xxxn. 1,) 
cujusterrae partes, montes&filvae deincepsnarrantur. ~Adde, quod 
Pf altes matris fuae uterum pK niTO inferiores partes terra , meta- 
phorice nuncupaveriL P£ cxxxix. 1 f . FaStufum in abdito , artifieiofe , 
, &velutphrygionia> opcre, tonfe&usfum in IMIS PARTIBUS TERRJE. 
In quem iocum non male Janfenim* Tota mea fubjfantia , quam habui m 
Utero matris , locomagis abditoquameftnuttum antrum terra 9 nan fuit occulu 
a conJpeSu tuo. Sed non exiftimo hanc expofitionem totam Apoftoli 
mentemdeclarare. Nam fivocum emphafin attendamus : im*partes 
terra non {olutnipfamterram notant, fummo calo oppofitam , fed & itat 
terra part es , quae aliis ejufdem terne partibus , ideft, terra viventim, 
JeC Lin. 8- depreffiores funt. Hic eft locus mortis & fepulturse. Ezech. 
XXVI. 20, , Faciam ut defcendas cum defcendentibm in foveam , ad populum 
aritiquum , & coUocabo te nVflnJl fHQ in terra inferiorum partium. Ite- 
rumque Ezech. xxxr. 14. Omnes iUi traditi funt morti , pN Sk 
rTJtPlin ad terram imam , inter filios hominis , ad eosqui defcenderunt in f<h 
vettm. Satis hinc Scripturae ufus. patet Aflentitur Chryfoftomm : 
r» h z*tm ptpn rnf yit ^«w«r f *r). Inferiorei autem partes terra mortem w- 
cant. Sepulti etiam fub terra efle dicuntur. Ignatim ad TxaSiams : 
ri T*Sf«T»r »«£ yi^ pim h rS p>»/*fU Sabbato fub terra manfit in monumento. 
Totani Apoftoli,exnoftrofenfu, mentem,brevibus expreffit TheophylaBm 

J?Aw Jin m>* *f KAr&n 9 ttm <ret?K*pit<fr hs nit yj? , • xou $-*w* $U tV» ihfr 

Planum eft , yuod 9 quunt in fupernis effet , defcenderit , per incamationem 
in terram % &permortem ad inferos. 

IV. De mora Chrifti in fe/friDavidcfecinit : P£ xvi. 10. Non es Je* 

reli&urm 7M&V2 ^SJ ** ^v^ p* % *k «h animam meam m tnferno. Cu- 

jusvaticinifenfumPetruspandit, Aft: 11.39.30. Vkri fratres, Ucet 

libere apud vos loquf de Patriarcha Davide , eum & obiiffe & fepultum ejfe , 

& monhnentum ejm effe apud nos ad bunc ufque diem . . . Pnefcim Ucutw $ 

de refurreSione Oirifti , non dereliBam effe apud inferos animam ejus; nequc 

carnem ejusfenfiffe corruptionem. De fingulis verbis mox videbimus. 

Kcqucin V. Deinde, id quoque notandum eft , articulum hunc de defcenfii 

«na b uiffi- Ckri^ ad inferos > to omnibus propemodmn antiqui fymbolis omitjj. 

^ 141 w Quodprolixaexempbrumindudionecomprobat Molin*us in Tbefibus, 

& VoJJius Harm. Evang. Ub. 1 1. Cap. xi 1 1. Tmemate iv. Antiquiffimum 

omnium in quo reperitur , privatum Athanafii fymbolum eft. Si mo- 

do Athanafii : nam ut id , ft non pro falfo , fkltem , quod falfo proxi- 

mumeft, pro dubiohabeaqius, magnis anobis rationibus impetravit 

idem 



' ' . De Defcenffr Chrifti ad inferos. 247 

kfem Wb0us y oflcndens , ante annum fexcentefimum fymbolum illud- 
vel omnino non fuiffe , vel faftem non foifle in Ecclefia notum.. Vide 
cum de Ttibm Symboli^ Differt. 1 1 

VI. Denique&hoc dignumeftanima^verfione,, quodquaeTymbo-itquafym. 
k antiquitusarticulum dedefccnfu Chrifti adinferos habuerunt > ea articu-^^t 11 ^; 
\mdefepultur* non habuerunt ; & vice YerfL Unde errore qnodam P icrumquc 
faftumefleVirieruditicenfent, ut, quum priusquiunum dicerent,^* 1 ^ 
alterumprarterirent, ambo poftea coeperint conjungu Sanetempori-^ n ^, CC j." 
lwfytffini y hoc eft„ circaannum guadringentefimum „ ipfa Ecclefia~"q«<^ 
Romana eratcontenta meminifle fofius fepultune. Aquilejenfis vera^™^ 
Ecclefia habuit quidem utrumque in fymbolo fuo , fed, fi ex Ruffini&tfunt. 
mente judicandum , unum idemque ambohus fignificari arbitrabatur. 
Prorfhfque hic Vqffw adftipulor , ftatuenti ; Orientalcsper defcenfuni Cbri* 

fii Ji inferos primitus intellexiflequod Occidentales vocazentfepulturatni 

VII. Quando vero haec duo , idem notantia , tanquam diverfa ,. 
jongicoeperint , folide nequit comprobari. Erafmus putat , idfaftum 
&TbotnaAquinate 9 qu;vixitanno cioccclxv* Invenia tamen. apud 
Socratem LiL 1 1. Cap^ xli editionis Graecae , quod in Latina verfioae eft 
mn. Arianos, Acaciaaddi&os,. numero quuiquaginta ConffiantU 
nopolim convenifle , ibique fytaibolum condidiire , in quo profitentur,, 
fecredere in Chriftum $*»'*t*, «a* vQitrm* ** m rj x***z$ifM ht^uB-irmt 
i&m xm •' ahs 'i*ln*t: Mortuum , ^ff ' fepuUum y & quifubterranen penetravit, 
mtem etiam infernus refarmidavit. .Quo ampliusaEquid quam fepukuram: 
mnuere videntur. Gefta hsec funt circa annum ccclix. 

^ VIII. Verum eninjyero , etiamff neque in Saiptura- Divina „ neque^ c ^J 
fcanriquiflimisfymbolis, caput de defcenfu Chrifti ad inferos iis ■ ver-ouidantb- 
bis inveniatur ; pie tamen ille a nobis aeditur & afleritur r modo fenfujgJJJJJJk ^ 
eommodo, In quo inveitigando , non tam laborabimus , quid antiquidiao imci- 
nonnulli iisverbisintellexerint, quamquid r coi^uenteranalogiapfi- 1 ^ 11 ^ 
dri„ &faipturaaphrafi, intelligere debuerint* Wequemultummora-^^gc^e.. 
himur , -quo ordine hunc articaulum ih ^mbolanunclocatumkivenia-^uctiiiu 
mus , a quo eum antiquitus prorfus abruifle jam jecimus ,. dummodo 
dereipiaconftet \ 

IX. QuumergoC^nftumadinferosdefcendifleprofiteraur, pprtim^^^ 
id ad corpus referendum efle credimus y partim ad animam.. infoos/qu» 

X. Quatenus ad CORPUS fpeftat, SepulturamnoXat y veXfytentiwm™**™^' 
torporis in fepulcro y ac inftatu mortis. Indubiiim enim apud omnes in^^SL^T 

* genuos eft , vocem Hebraicam SttW „ quam Graci *^« reddunt ,. fre--^ ftatumi" 
ouentery^Wcr/wwdenotare, vtlftatum quorumcunque^ttww inmorte-J* **"" 
. Omitto aha quae a viris Doclis magno numero funt allata.. Fwfepulcrr 
notione peremtorium eft P£ cxli. 7^ D$erfa: fmt ojfa: nojh* SttHB* ^sfr 

j/ixta? 



*4* Exercitatio XVIIL 

juxtafepalcrum. Pro conditione ntortis. Pf. xux. If. Irt SCHEOL ptmen* 
tur befti*. Hoc eft , morientur morte pecudum : quse nec fepeliri 
folent „ & certe in inferum damnatorum , aut nefcio quem limbum % 
aion penetrant. . , 

XL Porro, uti SCHEOL , & Zb* . conditionem mortuonim atque 

fepulcrura notant; ita />;SCHEOL, \dZh»ire? wtdefcendere , figni- 

ficat , in eam conditionem & locum venire. Ita Hiskias , Je£ xxxvi 1 1 

I O. Rsfcilfis diebus nrnis ibo ad portas SCHEOL , accenjebor martuis , & fe- 

fultis, privor refiduo annorum meorsmu Et Patriarcha Jacobus, Geaxxxvi u 

3f. Defcendamlugensadfiliummeum SCHEOLAH, &*$*». Quod pla- 

niffime de ftatu mortis dictum : fed nihil admodum obftat , quo minus 

etiam de fepulcro exponatur. Nam etiamfijnon putaverit Jacobus , 

Joiephum fepultum eife , infepulcrum tamen veniens , ad Jofephum, 

licetinfepultum, venturuserat, una cum ipfo, uti rebatur, futurus 

inter mortuos. Non iili ad Patres ire , vel , iis aggregari , dicuntur, 

quiuno iifcum conduntur tumulo: fed qui ad fepulcrum -defcenden- 

tes, etiamcum non tumulatis raajoribus, in^eandem mortis* condi- 

tionem compinguntur. Ut tacezmSalomonis Jarcbii interpretationem , 

qui exponit, defcendam in Scheol, ^JU Sk, propter filium nieunu Ut 

intelligatur mortis cauffa , non confortimu 

XII. Quicunqueergo, antiquorum Patriarcharum ac vatum fernio- 
ne , Chrifti in fepulcro ac morte conditionem exprimere vult , is non 
elegantius neque efficacius id poterit , quam dicendo Chriftura' ad in- 
feros defcendiife. Atque hic illius di&i *vr«q>v4s , proprius , & literal» 
fenfus eft. 
!^^i 4 XIIL Sed &ad ANIMAMreferri pofie monuimus : ijon eamtamen 
* obcauilam, quia Pf. xvi. 10. fcriptumeft, non relinques aninnvfn Aneam 

w inferno. Nihil enim neceffe eft , id de ea hominis parte intelligere, 
qmmiwsanimamavtmentemdicimixs. VoxHebraea tPM, qua Pialtes 
lititur, fignificat aliquando animal; Gvebrutum, Gen. i. 20. 21. five 
rationale. Gen. 11-7. i.Cor. xv. 40. Huc fpeftant locutiones illae , 
quicunque oociderit ^aiimam. Num. XXXI. 19. Et moriatur aninta me/u 
Num. xxxi 1 1. 10. Jud. xvi. 30. Hoc eft, moriar ego. Eodem fen- 
fu exponi poflet : non relinques animam meam , id eft , me, Sed preflius. 
NEPHES hgnificat etiam ammal mortuum, five cadaver. Num, xix. 
IX. Quitetigerit mortuum , OIKH PSJ 737, quodcunque cadaver kom- 
nis. verfi3- Omnis tangens D^NII VM2 n03, mortuum, tadtwerh*- 
minis qui mortum ejt. Praetereo pariiia fine numero. Quid igitur impe- 
dit, quominuscum Venerabili Beza , inprima editione N. T. finon 
vertamus , fidtem exponamus , Non derelinques cadaver mettm in fepulcrc. 

Nam 



Aaimara 
ffciunet. 



•F T 



ftmper NEPHES aikjuaado caJ^r notori , per SCHEOL &«fcr«* 
fetis ex ante dtftis conttare arbitror. 

XI V. Chriftum tamen, ouoad imimam quoque , ad inferos delben-^^ 
diflc profitemuc At profefto non eo fenfu, qui poft Veterum nonnuI-£S?^ 1# " 
los Romanenfibus nunc allubuit ; quafi anima Chrifti, per mortem a« -unumm 
corpore feparata, revera, proprie, localiter, fubterranea quaedam loca Ti-SjtJf ^ 
fitaverit: five Tartari, ut iis quosaeternaepoen«manent,ipfifqne adeocioaum* 
Diabolis, regni fyi potentiam, & viftoriam de peccato reportatam, u,a *?" l ' > 
ofteataret: five Limbi nefcio cujus, qui ad marginem Tartari fitus efle 
perhibetur, utialutem a fepartam patrum animabus annunciaret,eafque 

fecum indeeduceret, in codum evehendas. 

XV. Nam ejufmodianimseChrifti adihferos defcenfiim, neque &• 
ftum efle fcriptura, ex qua fola fapimus, docet ; neque ut fieret ullo pa* . 
jflo necefiarium, aut conveniens erat. Chriftus moriturus, verbis ve* 
luticonceptis, atque folemnibus, fpirkum fuuminmanus Patris com* 
mendavit Luc. xxi 1 i. 46, eadem procul dubio mente, qua ante eunt 
David. P£ xxxi. 6. poft eum Stephanus. A& vu. s$. quorum 
hunc fakem de fuo ad inferos defcenfu ne quidem cogitafle, certum eft. 
Adde, quodChriftus eodemquo paffus eft die, latronem fecum in Para- 
difo. futurum pollicitus eft. Lucxxi 1 1. 43. Sed paradifus non eft apud 
joferos. Nec aedibile eft,Chrifti animam, deducta latronis anima in 
paradifum, ftatim ex eo exceffiire, ad inferosdefcendifle,atquePatres 
inde evocatos revolando confeftim in coelum intulifle ; . unde mundi to- 
tius fpatium, tam exiguo tempqre, quartum emenia, appetente tertio 
dieadcorpus remigraret 

XVL Et cui ufuiillaanimaeChrifti ad Tarttirmnt profe&o? Tantine 
fuit ea vi&oriac fuae apud damnatos ac diabolos oftentatio, ttt excurfio- 
nem ad terrae centrum quieti in coelis fruendae praehabuerit ? Num tem- 
pus quoque illud triumpho idoneum fuit, quo mortis adhuc vtnculis 
conftricius vi&o quam viclori videbatur fimilior?Et quis unquam impe- 
xatoremadtriumphum incarceremabire vidit?Quid etiam tam terri- 
bile eft anima Chrifti acorpore feparata, ut tantam in inferis trepidatio- 
nem generaret? Nonne efficacius id fecerit fenfus irae Divinse inten- 
fior ? Annecefle erit,poft ultimum judicium Chrifti animam perpetuo 
inferis adefle, cujus praefentia magis magifque excarnificentur ? 

XVII. Sed neque Limbm iUe Patrum, quem ia tartari confinio lo- 
cant accurati inferorum metatores, ufpiam gentium exftat; quum Deus 
ante Chrifti per pafliones confummationem nutltos filies in glotiam intrt- 
inxtriu Heb. 11. ia neque fi exftaret, Chriftum in eum defcen- 
dere, ad Patres extrahendos, opus fuit Nqn poftulavit id felutis i0- 
forum vel bnjetratio, vel Notijicatio, vel AppHcatio. Non ifa: quia jus 
Sjmb. Afoft. Ii plene 



a^o Exercftatio XVIIT. 

plene acquffitum erat morte Chrifti. Non ifta : quia vis Spiritus San* 

di, quaelanftasanimasilluftrabatj&itffpem rerum futurarum certiffi* 

mam erigebat, fariliusiis Evangelium revelare potuit quamanima Chri- 

fti. Non k*c : uti enim Chrifti corpus die noviffimo non detrudetur ad 

feptilcra, utindecorporafideliumeducat: itanihilneceffefuit,ut,fi > yei 

xnaxime in inferis piorum animae fuiflent, Chrifti anima ad eos penetra* 

ret: quttan nullo negotio, vi Spiritus fui, uti tunc excitabit corpora, 

Rom. vi 1 1 . 1 1, ita nunc animas evocare potuerit. 

Ternm de- XVHI. At quo tandem pafto Chriftum, quoad «nhnam, ad inferos de- 

l^tttorkc fc enc ^ff e credimus ? Non/>r#r*>profe&o, fed metaphoricei neque tumj 

wwrnoTa! pofteaquam per mortem acorpore fuo fejuncta fuit, fed quum, corpori 

ios angorcs ac fhuc unita, cum horrendis anxietatibu* luftaretur. Uti enim,quibea- 

antTrto"!* tiffimos fe & gloriofiflimos pradicare volunt, fe ad afira venijfe , & ftAR- 

t«n, in ani- m i vertice fidera ferire, jadant : quid ni defcendiffk ad inferos Chriftum illidi- 

^naa r f°fia-. cerent, qiri fignificare incredibiles illos angores volunt, quibusanimaip- 

ftinuit.' fius fuit expofita ? Nihil enim frequentius eft, quam ut quae non nifi cer- 

to quodam loco contingere folent, ea,quamvis ab eo loco fejunda,loci 

tamen ipfius nomine nuncupentur. 

XDC. Neque abhorret Scripturae ftilus: quae Cicutfaftum & imagina- 
rlamfelicitatem Babylonii Monarchae adfcenfionem in a*lum> ita ejufdem 
\ ignomimofam depreffionem, deje&ionem ad inferos, & ad lateraf&vea, appel- 
fit. Jef xiv. 13. 1?. Adde Pf. lxxxviii. 4. Ubi Heman de fe , vei 
deEcclefia, velfortaffis in perfona Chrifti : Saturata eftmalis anima mea, 
■ - & vitamea ad SCHEOL, inferos, pertingit. Iterumque verf. 7. ponis m in 
fepulcro omnium infimo 9 in tenebrofijjimis , in profundis locis. Quae non pof- • 
fontaliterquam figurate deaffli&ianimi moeroribus intelligi.Nonenfin 
hacc querela eft hominis mortui, ac fepulti, aut animae feparatae , in fub- 
terraneis fpecubuslaborantis ; fed hominis vivi, ac prae aeftu irae Divinfc 
conturbati. Parilia inveniuntur Pf. xvi 11. j. 6. xxxr. 4. cxvi. 3. afc- 
que aiibi paffim. 

XX. Neque hocadexquifitiorem poenarum infernalium fenfum re- 
quirebatur, ut in anima feparata Chriftus affligeretur. Qpandoquidem 
contra,ad exquifitiorem poenam fenfus,in extremo judicio corpora dam- 
nandorum reunientur animabus fuis in inferno. Itaque exquifitior firit 
ille fenfus malediflionis in Chritto, quando acerbitatem cruciatuum in 
corpore cumiilavit Uhor anhna, JeCun. 1 1. Iuctantis cum fenfu ine DeL 
Uti acute obfervatum a Cl. Cloppenburgio. Nihil ergo flagitii a Catechefi 
noftra, aliifque commiflum Theologis eft, quando do&rinam longe u- 
tiliffitnam, & exipfis religionis penetralibus depromtam, de angoribus 
animi Chrifti,adarticulum de defcenfu ad inferos illuftrandum adhi- 
' buerunt 



De Defcenfii Chriiti ad^Inferos. *f l 

XXL Deiftis porro Angoribus Chrifti tfia nohis breviter claranda Angom 
firnt. LEorum NaturaSivt Quiilitas. M.Cauff*. III. Utilitas inde ad nos re- ^ ri ^ g£ 
dundans.Sub Qisalitate duo iterum compltAor y Gravitatem & SanStitatem. L^ 

XXII. Qravitatem colligere licet ex accurata EvangeUftarum defcrip- 
tione, quae exftatMatxxvi.37. 38- 39 Marc xiv. 33. 34. 3f. Lua 
xxi r. 42. 43. 44- Adde Heb. v. 7. 8- Ubi iterum fignate obfervamus. 
L Partes. II. Mjjat8a. III £#*#**. Qpae fingula agoniae hujus gnu 
vitatem comprobant 

XXUL tartes duae fiint I Trifiitia ex intuitu mrii prafentis. Quae tra liqtet 
emphatieis admodum enarratur vocabulis. Dicitur enim **** , qua ani. cx p •"*■■• 
01% Chrifti fuit »i<iW<^ , undicpe trijtis , & quidem ufque ad morttm. ' 

Mat xxv 1.38. *AymUu Luc. xx 1 1 . 44. lufta cum dolore & anxietate, 
qualis eft illius qui fe ad acerrimum praeparat certamen. 'aI^u. Mat 
xxvi. 36. quaanimuspraehorroreconcidit, & veluti fub doloris pon- 
dere fatifcit , & confilii inops eft. Etymolcgm *V«"" explicat per 

XXIV. II. Jkfr*«y, ex confideratione msHfuturu Vocatur ea ;»;*'&«• 
Heb. v. 7. quo nomine, tam apud exoticos, quam facros fcriptores, //- * 

meretn defignari, nemo mediocriter Graece peritus ignorare poteft. Jof. 
xxii. 24. refbondet Hebraeo p-um, quo anxietas notatur. 1 Sam. 
xvi 11. ij. DeSaule, *a *»**&«■• ««-«" •?**'*-« *««?. Hebr. "U\ AcU 
de A& XXIII. IO. hviaCnS-ui i #*/«**©-. tribunusverittssne Poulus difcer- 
peretur. Alia multa in hanc fententiam congeflit Cbamierm Panfirat. Lib. 
y. C«y. xvi. Marcus & Lucas a^fi* dicunt, quod erf aliquid plus quam 
metus : percellit enim ita, ut pene det in ftuporem ac mentem eripiat 

XXv. Utriufquevero, ScTrifiitU, & Metm, magnitudinem Adjun- 
Sa duo demonftrant L Sudorfanguineus, tanta copia prorumpens ut 
in grumos concrefceret L&c xxi 1. 44. qui validum animi **$<& > & 
cxtraordinariam quandam fanguinis, a partibus exteriorib#s ad interio- 
res, ab hfs viciffimadillas, reciprocationem arguit, cujus arftu atque agi- 
tatione non cutis tantum atque carnis meatus, fed & ipfa vaforum ofcu- 
fa, & univerfa pacne corporis compages refolverentur. Cujus affectus 
non quidem nulla, rara tameri, in hiftoriis exempla exftant : nec nifi in 
atxociflima mcefti animi trepidatione,diraque & infolita anxietate. Vide 
fodes Venerandi Voetii de hac re copiofiffimam Differtationem. 

XXVL H. Angeli eum corroborantis p-afentia. Luc. xxn. 43. Cor- Adjunto, 
toborantis, inquam, non communicatione potentise, aut partem one- 
ris, Chrifto impofiti, in fe fufcipiendo; Chriftus enim torcular caka- 
vitfelus^ Jef.LXin. 6. Sed repraefentatione efficaciflima, & brevitatis 
paflionum, & promiffi auxilii Divini, & gloriae confecuturae, refpe- 4 

du Dei, fiii, electorum. Quaatumautem huncangpremfoifleopor- . .C 

Ii 9 tuit, 



af* Exerdtatlo XVTO. 

tuit, ifl quo Dominus a fervo; Creator a Creatura, Beus ab Aogelo (b* 

hmenpetnt ? 

XXVII. J^iwhujusangoris, fiicrunt jraer & fupplicationes fcr- 
ventiflimae, quas cum dafiiore valido & lacrymis tcr repetitis vicibus, 
Patri obtulit, pronus in terramprocidens. Apoftolis etiam prxtipiens , 
ot, fe paullo longius progreflo, officio non deeffent ia vigtias acpte~ 
cibus. Quae intenfiffimum dolorem, ex pnefentis, vel imminentis, gra* 
viflimi mali apprehenfione, arguunt 

XXVIIL fiodemfacitapeHatio ealici, quem Chriftus a fe transferri 

petit. Eo enim vocabulo freneratim infecris notatur quaecunque for* 

five bona, fi ve mala, a Deo nomini aflignata. Translatione, uti vjdetnr, 

defumtaapatribusfemiliaSjCuique aflignantibus, qnantom bibere de- 

Jbeat. Quod & apud Romanos facere fotebant nm—vmtxm > five medhn- 

feratores, vel reges cmvivii^ qul, ut Horatius ait, regna vini firtiebantstr talu t 

tatorum enim jadu creabantur. Significat autem hic, non pocirfum 

bilaritatis, Ut PL XVI. 5. & XXI 1 1. f . fed calamitatss : uti P£ XI. 6. JeC 

w. 17. Ap.xvin. 6. 

mtmVbm XXIX. Hadenus de dolorum Gratritate, ntinc S/m&itatem videamus r 

2JJ^£ qnae & in ipfis oftendenda angmbm, & in frecibm mdeortis. Prius no» 

* sanftifi. eft admodum difficile» Nam neque fenfes mali prxfentis, neque meta* 

m ^a» hnminentis, neque dolor ex utroque ortus, per f« malum morale , five 

peccatum, eft. bi quod in iftarum rerum perpeffione crimen eft, id con- 

fiftk, vel in mollitie animifradi, nimis fua mafe aeftimantrs, vef in defpe» 

ratione eventus,ubi cauffa bene fperandi eft ; vel in hnpatientia animt , 

& murmure adverfos Deum. Atqui nihil horam, fed contraria omnia» 

in Chrifto deprehenduntur. Nam id quod fuftinuk affliftionem pon~ 

dus aeftimatione omni gravius eft. Pt xc 1 1« £t m graviflimis drfcri» 

minibus fide inconcuflTa,omniumque tentattonum vi&rifce, adpromiffiow 

nem eventusmentemreflexit ; & quandocunque id fecit, femper fjpe* 

xavit Quod & hoftium probabant infanae fannx,& ipfe fan&fitma pro- 

feffione teftabatur. P£ xxi 1. 9. 10. Ut & m coena noviffima. Mafc 

xxvi. 28~ 29. ubi poculum diftributum eo pado fecit fecramentum 

effundendi fangumis fiji, in qua -^«»^<f bibendum ipfi erat pocuknn 

kx : ut mox fbbjungat, fore, ut fruchim vitis novuro bibat cum fais 

Apoftolis, m regno Patris fuL Tantura denique ab omm muFmureabw 

fok , ut non potuerit fe abfolutias decreto numinis, & fcripturarum 

vatieimis, fubcnittere» Joh. xviii» "~ Aa m* bibam pctdum x qsted 

dedit mihi pater ? 

in p». XXX. Major dif&cutes m Chrifti precih* eft, quomodo iis fuacon* 

" V£ ^ rt & Snpieraia^ & thetm* Qpa enim fepfentia eft, tonto opere, ac tcr re- 

petitis vkibu^caJEidsiUius transtarioaempstere, quem tibi ex decreto 

Dei 9 



De Defcenfo Chrifti ad Infero^ *f % v 

Dei, tnoqtje pafto, fhnditus ehiberidum noris , & ad quem ebibendum 
fofe in mundum vemfti ? Quae pictas etiam , tale voluntatis tuae defik 
aerium exponere, quodconfilioacvoluntatiDivinaeadverfafranterc^ 
fragari videatur? Et quipoteeft, uthincabfuerit errar, quum,Chriftus 
ipfc, dumfe corrigitinpofterioreorationisparte, inpriorefe modura 
cxceffiflefoteatur ? Sednechicnobis apologiaproDomino deeft: qu* 
profeOo non radigeret , finos ipfi ea quapareft fepientiaacpietate de 
adionibus e jus arbitraremur. 

XXXI. Nimirum tres hic diftinde voUtims confiderandae veniunt , * 

binae Ckrifti bomink, tertia Dei : craae in fua fingulae objefta, diverfimodis 
qmdero , fed fapienter omhes, & fan&e „ feruntur. l>wwChrifti, qua 
vmbcminiseft: appettttis mmirum ille naturalis, tendens ad bonum fuum 
& ininranitatem ab omni malo. Intelledus Chrifti vere & fapienter 
jeftimabat diritatem malorum fibi imminenttum , quonrm jam fenfu alw ' 
qoo tangi incipiebat Eam porro incHnationem naturae hominis Deus 
jpfe indidit , nt horreat ac rrfugiat mala, quatenus ea fibi novit incom* 
jnoda efle. Nccjue Chrifttts fratribus fiiirper omnia fimilis, atque adeo 
terus homo finffet, ntfi exhorruiflet ad atrocia ifta mala, qua talia. I 

Hanc voluntatis fuae naturalem inclinationem exponit, qunm petit, ut; 
fi poffibile fit , calix ifte tranfeat , confiderans eum ut injocundum ad- | 

modum, atque amarum. Qineinclinatio ScSapiens & Sanffa eft; quip* 
oe Natura, Xjticni, & utriufque auftori JDe*, confentanea. EpKY.29.NuU 
Jmemm smquam fuamipfim caruem odio hctbfftt, bm enutrit acfovet eam. . \ I 

XXXlL Caeteramprxterittuma^ 
nah Chrifti ingruentia habebant; vioelicet ratronem ntedii , aDeo de~ 
ftmati , ad promotkmem gioriae foac m fidute efoftorum , ataue hade- 
aos non mala erant, fed bona, atque appetibilia. Hinc orta altera Chri- 
fti volitio , a priori diverfa, non advena. Quiaobjeftum fub alia r^#t» 
mmc mtefleoiii & roluntati obverfebatur. Quod enhn , qua mdum s 
horrebat & averfabatur, idem fllud?**» medium y Dhmtois, adfumml 
boni ooafecuttonem Jefthratum, atque Dei ita vofuntati cmfentaneum , ipfe 
moque volebat Nequedubium eft, qxrin & id Sapienter, ac San3ei 
^ientiateftmediaJfcetdH^ ~ 

li anirto adhibere, praefertim fi haec fola flnt, & unice conducibiKa. Safl^ 
ftitatiseft, a&ftisomnes» m**r* febjugaread obfequium DeL 

XXXUL Non aiienmn arepraefenti eft exemplum ab aegro pett 
tum. Cui G quisr offerat amarum abfindii bticem , vix eft ut non ex+ 
horrefcat ad pocula tetra medentum , mafitque ea non haurire. Idenl 
tamen, expendens potionem iftam ad fahitem fibi utflem for e, & gratia» I 

Medico agit, & magno faftrdipfum haufturh mercatur, & appetitum na- , | 

tnne ad partentfam rati6&& domat Bodem modo Chriituspocuhmt , 

I i 3 flte . ^ 



1 



a*4 ' *- Earcitatio XVIII. 

fibi oblajojp, qtta^arum confiderans, transferri cxpctit Ideni yeiojpoi 
culumattendensg///f7^//^rff t /}//i, non vult illud non epotuni tranfire. 
Atqueita voluntate {ha.abfoluta, quae Rgtioni* eft, ad onines circumftantiag 
attendentis, voluntatetn fuam conditionatam, quae Natur* eft,.malumqui 
incommodum refugientis , Umitat; ut utraque Divina -conlbhek 
' XXXI tf. Verum .enimvero inanis & puerilis prorfus .captiuncula eft, 
trroreni ali^uerh arguere ex correflionis formulis «m»» vafr» quibus 
Evangeliftae Chriftum ufum effe teftantur. Quod enint ex mreBim 
Logica^ & Etbica poncludi poteft > maleinfertur ex tyitorica. Logca pro 
fijjb, verum : Ethica pro ma(o 9 bonum reponit Bfcaorica autem non eft 
emendatio sjus quod male di&um erat ( niale enim quicquam dici afi 
illa vetat ) fed additio ejus quqd exprefliusi & efficacius, &limitatius eft, 
ac id quod magis. indifferens,* ac minus propriuiji eft. Ulius inftar ha- 
bemiis I Cor. XV. 10. Amflius lafyoravi quarn omues : mn eg? tamen , Jek 
qratia Dei qua mecum efi. Ubi corre&io non verum pro falfo reponit : fed 
ld quodvere, attamenminusplene, di&um erat, exponit ; & limi« 
ijit. Nam & ipfe laboraverat , fqd fiib pradajdio Divin* gratia?. ParilLt 
ter &hic: cqrre&io Chrifti noneft emendatio.errprisj, fed remotb 
conditionis ahtea pofttae , & declafatio diferta , quod volmtatem illam 
canditionaum , quae, e£ refto fui amore , perpeflionum triftitatem refo- 

fiebat, abfoluta voluntate, quae omnibus rite penfitatis eljgebat, vobmtsk 
atris fubmitteret. — 

ggg* • w XXXV. CAUSS& tantiin Chrifto angoris tres potiffimum effeyk 
araOs* dentur. . Prima eji ira malediSionis Diyw* , ipfi ob peccata noftra jam in- 
cumbentis, & porro incubiturae , gravitas. Gal. 1 1 1. 1 3. Je£ mi. 6. 7« 
Premebant eum peccata non unius alicujus hominis aliqua, fed omnium 
eleflorum opnia, pro quibus^ ex fufcepto fponfionis ofncio, ad ultunum 
nunc fibi quadrantem latisfaQiendum efle videbat Videbat formidabile 
Deitribunal, cui fiftenduserat, ut^uanonrafuerat Jolveret: P£ lxix, 
j. Judicem incomprehenfibifi vindi&a armatum : Legem execratio- 
num fulmina vibrantem ; Juftitiam ad extremum rigidam atque inexo* 
rabilem. In cjuas cogitationes quipn tota Chrifti mens eo tempore de* 
fixa fiierit, fien aliter non potuit; quin graviffime iis angeretur. Nihil & 
objeSo illo, quod Chriftottunc ob oculos verfabatur terribilius eft : nihil 
etiam efficacitate ?a validius ,. qua terribile illud objeftum animoChriiti 
higerebatur. r v . 

XXXVI. 0hje9um ipfum qubd attinet, ineo omnes horribilitatig 
numeros , quafi in unam colledos iummam, inveniri, hoc pado de- 
monftrari poteft. Maledidio fingulis fingulorum hominum peccati« 
denunciata, poenam infinitam necetSirio infe includit, ob infinitudinem 
^lajeftatis adverfu^ quam perpetrantiy:, Om^ip autem eledorum m* 

ledi- 



v. 



De Defcenfu Chrifti ad inferos. if f ^ 

fecfffifo Ghrifto ihipoGta fbit Siquid igiturefTe pofletih^nifoinfinitius^ 
poenaiila, quae Chrifto , fubeunda proponebatur , excedebat infini- 
tatem ipfam propemodum infinite. Quis enim vel fua peccata nume* 
rare, vel omnium eledorum numerum inirequeat* £t hoceftquod 
dicit Pf. XL. 13. Comprehenderunt me iniquitates me* ut non pojpm videre % 
mltiptkat* fitnt pra capilliscapitismei, & cormetm dercliquit me. IniquU 
tates fitiu vocat , non quas commiferat , fed quas fponfionei in fe 
iufceperat 

XXXVII. Porro non folum mens Chrifti fua iponte fe ad objefti tam 
horribilis contemplationem appulit >• fed & Dem ipfe potentiae fuc efli- 
cacitatem adhibuit , ut terrore ifto penitiflimae animi partes imbuerentur. 
Idenim flagitavit relat/o judicis , ut tanti mali diritas menti Chrifti ab ip- 
fo numine objiceretur. Quae circa corpus finnt , adminiftrarij poffimf 
hominibus. Confcientia fenfu doloris torqueri fatis non poteft , ut ju- 
ftitiae Dei fetisfiat, nifi juftitia ipfa Dei fefe intus revelante. Ipfe Deus 
pfriofilio mn pepercit. Rom. vi 1 1. 42. ipfe percujftt eum. Zach. xi 1 1. 7* 
colL cum Mat xxvi. 3 1. ipfe eumpro nobts peccatum fecit. 2. Cor. v. 2r. 
ipfe )P Jan ficit incurrere in eum , quafi agmine fa&o , peccata nojhra. Je£ 
uii. 6. 

XXXVIII. Acceflit & altera angoris caufla , fubje&io ad potefiatem te~ 
nebrarum. Luc. xxu. 33. non quidem ad vi&oriam , atcertead vexatio- 
nem ac lu&am gravifiimani. Princeps hujus mundi , Diabolus , facultate 
a Deo impetrata , cum omnibus copiis fuis infernalibus, in Chriftum 
lnovebat: Joh.xiv.fo. honrinibustanquamfatellitibusfuiSjadcorpus» 
&, quafieri poterat, animum , lacerandum , abutens. Sed.ipfe ani- 
mo praefertiminfidiabatur, quemingeftisinferorum cruciamentisterri- 
tabat , fi quo paftc fidem Cnrifti tentationibus luis labefaftare poflet , 
atque ita falutem noftramintetvertere , vel faltem eum qui illam procu- 
rabat peflimis vexare modis. Jus certe aliquod , per peccatum , in to- 
tum genus humanum acquifiverat , cujus refpedfu peccatores capturaju- 
jBdicuntur. Jef xlix. 24. Proindequumre/^^ieflemusw;^/?///^ 
cenfuit Juftusjudexuniverfi, ut, quicquid jurisin eledos peccatore* 
Diabolus acquifiverat-, id in Chriftum exerceret : mortis ei aculeum al- 
tiffime cordi ipfigenda Juxta fententiam inJParadifo prpnunciatam, 
Tu conteresei calcaneum. Gen. 1 1 1. 1 f . 

XXXIX. Sed nec tertia caufla defuit,qiiod nknirum in omnibus hifce 
diflicultatibus a Deo Patre fuo dereliSIum fefe fenferit, orbatus nunc fua- 
viffimae flKus gratiae , qua antea toties ac tam jucundegavifus erat, in- 
fluxu, idque eo nunc tempore, quo, multo magis quamolim, eaindige- 
bat Hinc lugubris ifle queftus. Pf. xxi 1. 2. 3. Mat xxvi 1. 36. fiuc 
jeferendae funt ttnebraw cradfixione Chfiftifeft* , analogae tenebrh ex+ 

tmoribntp 



^? 



%^6 taoidtatio XVflC 

tcrior&m % quibus damnatio, omnis confohtiotik odbrt, 
tur. Mat. xx 1 i. 1 3. Nihil enim m 6<xis noftris frequentius eft , quan» 
pt moeroris tempora dies tentbrarum & cdiginu , dies nutis & cbftstrita- 
tis 7 dicantur, JoeL 11. %* VicL Je£ v. 30. xm. 10. 11. Jer. xv- 9. aU 
gue alibi feoe. Miraculofe ergo bx tenebra , non in oculcs folum 
Chrifti , fed & in animum incurrerunt ; fenfitque fe a Deo , fonte lucis 
& laetitiae 9 defertum , non minus quam terra folis lumine orbata erat. 
Hfoi hntttt X^ Nunc tandenl quem USUM nobis harum rerum meditatio pne- 
doeuhm bere queat , expendamus. £t feoit fane ad excutkndum carnalisfccuritd- 
V*** 1 ' *** m t° Tem ' Wufquam enim peccati atrocitas , & irae Dei adverfus peo 
ciduUiTftlcatum feveritas , luculentius , quamin Chrifto ad inferos defcendente, 
amutcm. cernuntur. Ito , peccator , ad montem Oliveti , vide Chriftum in 
puWere volutantem, fortem illum ac magnanimum herofim humi 
procumbentem 9 generofum iUum de tribu Juda Leonem interram 
proftraturti : audi eum qui afflictarum mentium unicum folamen, atque 
adeo Deus lartiffimae exiultationis noftraeeft, detnoerore, quo undi- 
quecin&usfit, lugubrem inmodumconquerentem: vide grumos il* 
los fknguinis , quibus , pra incredibili animi angore , fan&iflimum 
corpus ejus deturpatur : audi deprecationes illas , cum lacrymis & cla* 
jnore valido, furdo nuncPatri oblatas: &qiHereexChrifto, quaenam 
demum tam immenfe auxietatis cauffa iit , quum nullae adhuc hoftU 
les turmas, nulla vincula , "flagella nulla , non accufatores , non judices, 
non crux ulla praefto fit ; fedipfe in horto amoeniflimo , nec procul a 
fidis difcipulis: difcefque , peccata , ilia ipfa quae tu tam levia hadenus 
cenfuifti peccata, tantorum ei cauflas eflfe dolorum. Ea, nunc Chrifto 
impofita, adeo eum preflerunt, depreflerunt, tantum non oppreC 
ferunt £t quifquam praefumat , vel nullam , vel Ieviculam admodum 
pro iisexpiationem aut fetisfeftionem fufficcre ? Non certe, homo , 
nonfatisfeceris Deo , etiamficum hoUcaufiis mte Destm venias , aut vtUtlis 
smniculi, aut miUibus arietum , autmyriadibm tarrentium otei: non fi vel 
prmogcnitum pro iefe&ionetua dederis , &? firuQstm ventris tui pro peccatoam* 
put tu*. Mich. vi. 6. 7. Vide, vide fodes , iterum atque iterum vide, 
quam acerba Chrifto acciderint , quum iuenda ipfi Ele&orum incum- 
bebant crimina. 

XLI. Sedtu quises , mortalium omnium ftultiffirae, qui omnis 
cum Chriftocommunionkprorfusexfors, fedprave fecurus, hikria 
quotidie agitas , genio induiges , corpus ad mollitiem curas , nihil tibi 
deuique vetitee voluptatis reliquum facis ? Qjium Chriftum nunc plo- 
rantem audis , tu qubque fieto , 8? ejulato propter serunma* tibi Jupervem* 
turas, Jac. V. X. Pc rifu dehinc dicito , infanit : & de Uttitia % ecquid iUrn, 
facit t ficxL 1 1. 2. cerxus ex rifuttitm animumdolere , &jinem latitUm*- 

mm tjf*. Prov. xi v. 13. Quid fpumanteis mero patera» Jedari* q^uum 



Be Defcenfu Qirifti ad Inferos. £?7 

ifiud te Divini furtfris poculum maneat, cujus- vinum efi turbidum, plenum 
mixtione^ ex quofudit, cujufque fieces omnes otnni itkprobi terra exfugendo bi- 
bent ? PC lxxv. 9. NoU dubitare, depluet fuper te Dominm prunas, ignem , 
$f#lpkxr: ventufqueproceHofiJfimmportiocalicis tui futurm efi. P£xi. 6: 
Quid in tuis tibi maleficiis plaudens oblatranti confcientiae nefcio quam 
ottam objicis, omnefque inferorum, ad quos praetipitem te ferunt vitia, 
cogitationes, quantum pote,etfpeftorans, coelum tibi ftuke pofltceris ? 
Quo tu te faftuofius in corios adfcenfurum jaftas, eo tibi trucius refpon- 
fabitDeus; Imovero in infernum dejicieris> ad latera fovens. Deducetur in 
inftnutmfajlus tuus, flrepitus nabliorum tuorum 9 fubfiernetur tibi lumbricus y & 
dteget te vermis. Jef xiv. 1 j. II. Quidtu tibi de precum tuarumexau- 
ditione imaginans, ubi forte libuerit vacaveritque e doloris leftulo fup- 
plicia Deo dedicare ? Ego jam exemplo Chrifti monitus, quid refponfi 
accepturusfis, non vanus vates praedico. Haec erurit irati Numinis noh 
verba, fed fulmina : Quandoquidem invitavi & renuifiis , —Egp quoque in 
tdamitate vejlra ridebo. — Tunc irroocabunt me> & non exaudiam , mam 

auarentyne, nec invenient. Prov. 1.24 28. Atqueita te a Deo de- 

tertum , a Diabolo vexatum, a confcientia excarnificatum , occupabunt 
tenebrae defperationis, mox mortis, denigue infernales, extremae, aeter- 
vsl Utinam haec , ex Chrifti patientis horroribus , non fallaci ratio- 
dnatione, collefta, animos hominum carnaliter fecurorum vaKde per- 
cellant: antequam tempus gratiae , &hora vifitationis, acfalutis, ip- 
fis aliud agentibus elabatur ! 

XLH. lis autem qui Chrifti funt eadem haec anxietatum ejus medi- n. Ad c*»- 
tatio proiixam conftUtimis materiam fuppeditat. I. Inferos pro iis Chrifius to*to«a«% 
fibit , neipfi eos fubeundos baberent. Inttoivit in aulam validi iUius armati , 
Diaboliflempe, fed vnlidior iUo , totamque armaturam ejm qua confidebat 
fuftulit, &Jpoliaejusdiftribuit. Luc xi. 21. 22. O incredibilem Do- 
mini noftri pietatem ! O amoris vifcera ! Ipfe in profundiflimam fe in- 
fernalium dolorum abyffum induit, ut nos, per fanguinem facratiffimi/a?<fc- 
ri^vincli emitteretuur e dfierna in qua nulla aqua,nulfo vel minimi folatii gut* 
tula eft. Zach. 1x.11. Non eft quod nunc ad infultus Diaboli trepidemus: 
dum ipfe Chrifto caicaneum, ipfi Chriftus contrivit caput Gen. 1 1 1. 1 ?. 

XLHL U. Culefitm iis impetravit gloriaM. Ipfe ianguineum propter 
nos profudit fudorem , ut in frigido mortis fudore intrepidus nobis ad 
Deum acceflus detur. Ipfe ex calice paffionis feces irae divinae bibit, 
ut poculum Divinae gratiae exuberans nobis fit P£ xxiii. f. nobif- 
que uberrime expleri liceat pinguedine domus fuae, & bibere de tor- - . 
rente deliciarum ejus. Pf xxxvi. 9. Ipfe coepit pavere & contremtf. 
cere , ut nos coram Dei judicio imperteriti confiftamus. Rom. vi 1 1. 
33.34. Pro peccatis noftris in faciem procidit , ut nobis capita noftraT 
Symb. Apofi. K k ex^ 



258 Exfercitatfe XVm. 

extoflere liceat Luc. xxi. 28- Ipfe dcprecationes fuas quafi furdo Nu- 
xnini occinuit , ut nos in noftris , quasin nomine ipfius concepimus > 
femper exaudiamur. i Jo. v. 14. Ipfe a Deo defertus eft, ne nos un- 

3' uam deferamur. Jef. xux. 15. Ipfe denique quum ad inferos defcen» 
erit,hinc coeli nobis maxima porta patetEt quo defcenfus ejus humiliof 
fuit, eo fublimiorem necefle cft gloriam eamefle quamnobis merult 

XLI V. III. ftcit ut ne m ipfis quidem trepidantis animi angoribus folamen 
fuis deejfet. Negari nequit, quin & piis nonnunquam fua tenebrarum 
horafit, qua&a Diabolo vexentur, & terroribus inferorum excru- 
cientur , & a Deo fe rcli&os quiritentur : attamen & tum habent , quo 
fe angoribus Chrifti Confolentur. . I. Nihilenim ipfisaccidit, quod 
non antea Domino ; cujus imagini conformes illos efle par eft in affli- 
ftionibus , ut & fint in gloria. Quid indecentius eft , quam ut Chri- 
fto, calicem illis fuum propinanti, refpondere abnuant? II. Omnisnia- 
ledicHonis aculeus per Chrifti angores ipforum angoribus exemptus eft; 
quibus non exponuntur a Deo, ut irato Judice, ad poenam ; fed ut Cle- 
flienti ac Sapienti Patre , adexejriibrnridei, Patientise, SpeiCharita- 
tis : ut defiderium crefcat , ut probetur affeSfus , ut amoris negotium exercea» 
tur. Bernardus in Cant. Serm. LXXV. Non dtferit, ut deferatur : fed defc- 
ritnedeferaturi&videturdeferere, quia non vult deferere. III. Cumtriiim- 
phato per Chriftum hofte res ipfis eft. Neque.poteft non gloriofum 
jis efle certamen , ex quo plus quam vi&ores prodibjint Rom. vi 1 1. 
37. Poft tenebras lux orietur., Mich. vn. 8. Saevamhanctempeftatem 
placida excipiet ferenitas, eo jucundior, quo atrocior fulminum, nimbo- 
rum, procellarum furor fuerit Jef liv. i i. IV. Ipfe denique condi- 
tionis iftius acerbitas, infequentia, tam gratiae, quam gloriae, gaudia, fua- 
yiora faciet Placet cun&is fecuritas; fedei magis qui timuit. Jucundacm- 
mbm lux; fedevadenti de potefiate tenebrarum jucundior. Tranfijfe de morte ad 
vitam 9 vita gratiam duplicat. Bemard.in Cant. Sertn. LXVIII. 
irfoxiMtio- XLV. Tandem ex Domini exemplo difcito , quo te modo in ango- 
»an. ribm ifiis conJHtutm gerere debeas.. I. Ne nimium fecreta loca affedes , 
amica moerori , aui fenfim infelicis pnimi prava qusedam voluptas ftt 
Sed poftquam in abdito querelas tmi in Dei finum effudifti , identidem 
ad familiares & neceflarios tuos redi. II. Indefefliis tunc efto in preci- 
bus: P£ lxl 3. quarutn formulam quandam Pf lxxvii. & lxxxviii. 
ci 1. aliigue exhibent Aliam anxiae illiufmodi aniniae apprime ido- 
neam, &lupra modum patheticam, Thomas God»inus dedit in aureoli- 
heflo de filio lucis qui in tenebris antbulat. Part. 1 1. Inflru&hne ix. III. Pro- 
. cul omni murmure, abnegato carnis ratiocinio, propriaeque voluntatis 
impetu, totum te Deo trade, illiufque fupremae, fapientiflimae, optimae 
voluntati vota femper tua fubmitte. Proteftatus, defiderare quidem te, 



De RefurredHohc Chriftl *f* 

ut, G fieri poflit, calix ifte removeatur: non tamen recufere, quin, fiita 
fetom ferat, totum ebibas ,• modo id gloriofum Deo, & tibi tandem fa- 
Iutare fit Mich. vi i. 9. IV, Denique inpatientia ac fide exfpe&a , 
utis,qui Chrifti precibus exauditis tandem ipfitm metu liberavit 9 Heb.v.7. 
hadenus ut & vires ei ad dolores fuftinendos fuffecerit , & calamitatum 
omnium viftorem effecerit ; tuis quoque condolens aerumnis , fua te 
confolationum ubertate fotilles. Micn. vi 1. 7. Jef. vi 1 1. 1 7. Redi- 
teenim,redibitaliquando, qui procul nunc ftare videtur, & medium 
firtajjis orationu tua, curfum interrumpens 9 atrima defideranti feftinm fe m- 
pret, qeleftis rore dulcedinu circumfufm 9 unguentis optimfs delibutm , fati* 
gatam recreabit 9 efurJentem reficiet 9 aridam impinguabit , ££ inebriando fi* 
htiam reddet uti propemodum Auguftinus 9 dtfcala Paradifi , Cap. IV. 



£XfcRCITATIO xdc 
RESURRECTIONE CHRISTL 

L BREVHRIUM. 

I. 2. 3. 4. Ejufdem MeJpaduplexftatus 9 alterHumiixatioms 9 alter Exak 
tationis, diftin&e confiderandus eft. {. ExaltationU fubje&um Chriftuspro- 
friefecundum humanam 9 non nifi improprie fecundum Dhinam naturam eft. 
6. ExaltationU varii funt gradus. 7. 8- KlfurreSio Chrifli magnum fidei 
fundamentum eft. 9* 10. Ejus natura exponitur. 11. 13. Gloria corporu 
Chrifti poft refurreBionem magnaquidem in terris fuit 9 non tamen confum- 
mata 9 qualisnunc efi rnccelU. 13. 14. B^fufcitatio Chrifti opus eft toti Tri- 
nitati commune. 1 f . Ob certas tamen caujfa* Jrequentim Atri adfcribitur 

. 16. 17. Eft in ea fufcitatione Chrifii demonftratio Divinitatis ejm. 18« 
19. 20. 31. Obfervationes circa Tempus refurreSionis. 33. 23. Qg* 
memorabiliafuerintinrefurgendi Modo. 34. ^efurreSionis Cljrifii veri* 
tas confirmatur. /. %ei ipfius evidentia. 35. //. TeJHmonid Angelorum. 
26. ///. Crebris Cbrifti apparitionibus. 27. Qu* ob pragnantes caujfat ' 

non toti populo Judaico 9 vel etiam fenioribus , fa3a funt. 2%. IV. Appa* 
ritionibus y San&orum, una cum Chrifto fiifcitatorum. 29. V. AJmiran- 
dis plurimis qua Chriftum vivere tefiantur. 30. Nihil horum improbe 
ab Apoftolis fiBum effe 9 res ipfa clamat. 31» Necveritati prajudicant 
mmnuMa in circumftantiis iwt^. 32. Nccejfaria fuit Chrifii refur- 

Kk 3 reaio. 



*6o Excrdtatio XDC 

rectio. 33. 34 3f. 36; 37. /. Utfatisfieret PropbetHf. 38. ff. 17* 
implerentur Typi. 39. 40, Quib/is prophetiis actjpis non folum Chrifti re- 
furre3io 9 fed iUius tempus pradiSum ac praftguratum efi. 41. 42. Quia 
s refurre&ionem Chrifti tam Patris, quam Fi/iigloria exigebat. 43. 44 4f . 
Vtilitas ex refurreSHone Chrifti ad nosproveniens. 



S^dn. *" /^ ^ oin ^^ retroantiqutate/r*»»^ 

fl« ftatas, /m^ CArj^i declaravit pajfiones Chrifio eventuras, &gloriam iUas con~ 

uldo^T' 11 ' /m f* cuturam - 1 P^ *• "• Dupfcx enim Aleffise conditio > 

•UwEjudta. -*- -^ altera Humiliatianisy altent £x/?//^jt7/V 3 arcanisYatomrelpon- 

uorns di- fi s & fymbolicis typorum aenigmatibus, quodammodo delineata, difer- 

fitoMdw" tiore alibi fermone expofita eft Fuit quum caneret vates : adfurgit ut 

«*• teneraplantay & tanquamradix e terra folitaria , non efi forma ei neque decor 

&c. Je£ Liii. 2. & feq. Sed & auditus eft dicere : ecce projperabitur fer- 

vus meus, extoUetur, £3* elevabitur, & altm eritvalde. Jef LII. 1 3. Eft quum 

reprarfentaturriobis Meflias, utfervus dominantium^ quem contemnit quifque, 

- quem ahominatur gens. Eft quitfn ideni defcribitur, ut confiitutus in lucem 

gentium 9 &falus Dei ufque ad extremitatemlerra, cui reges ajfurgant y princi- 

fifyuehonorem ei habentesfe incurvent. Jef. xlix: 6. 7. 

II: QuasconditionumviciflTitudinesquum parumfcite a fe invfcem 
divellerent recentiores Hebraeorum Magiftri, binos nobis MeJJJas com- 
menti funt ; quorum alter, Jofephi per Ephraimum filius, drfo & produ- 
flo aliquantifper falutis nefcio cufus opere, male fauftam vitse fortem,&, 
utilliloquuntur, rr»n nan, ^/(?wifc^»^guinolentamortecfau- 
dens, lampadafelicioritraditumseflet, Mcflise nimiram Davidis fiiio % 
quidomitistircumquaquehoftibus, Ifraelitifque avito folo reftitutis, 
aurea reducet fecula , 

Pacatmnque reget patriis virtutibus orbem. 

III. At orthoaoxa veritas, uti mum duntaxat Deum, ita unum folum- 
modo Dei hominumque mediatorem agnofcit. 1 Tim. 1 1. j. Sed unmn 
illum injlatu%iplici 9 primum vilitath ac perpeflionum , quo falutem 
ncbizimpetravity dein fublimitatis ac gloriae , quo impetratam nobis fa- 
lutera potenter applicat. Deeodem canitur: fecifti ytm pautlifper mino- 
remangelis , ut nimirum Dei beneficio prb omnibus rtiortem guftaret : 
& gloria ac honore coronafti eum. Pf.vm. 6. Heb. II. 7. 8- 9- Unus 
eft Aionis Rtxjuftus iUe acfalutepraditus, qui primum ad eam pauper ve- 
nit, fed CUJUS deinde dominatusprotendetyr a mari uno adalterum 9 & a fiu- 
mine ufque adfines terra. Zach. ix. 9. 10. Utrumque in noftro convenit 
Jefu : qui & exinanivit fe, fornta fervi accepta} iterumque a Deo in fum- 
mmn elatus fublhnitatenteft. Phil. 1 1. 7. 9. 

IV. Utriufque ftatus conGderationem fuavem oppido ac jucundam 

nobis 



De Refurre&ione Chrifti. atfi 

nobis effe par eft. Nam uti in illo humiliationis , inctedibflem Chrifft, 
ad imam fe arrumnarum voraginem fua fponte demittentis , $#**>*<**£> 
cernimus t ita alter , exaltationis , id nobis de Chrifto repnefentat , 
quod &illi grati gratulemur , &in quo ipfinos ferio exfultemus. Cui 
enimnon jucunda acridat tam chari Fratris , Spohfi, Capitis, nuper 
€om tam denfo ingruentiummalorum agmine confli<fentis,lartiorquies, 
acquafitriumphantisgloria? Gloria, quamnon fibi a Patre accepit, 
fedcommunicandamcumFratribus, Sponfa, Membris. Qui prop- 
terea una cutn Cbrifto fufcitati, unaque in cvlis collocaU efle, dicuntur. 
Eph. II. 6. 

V. Exaltationis /w/>ri* diftae fubje&um Chriftus fecundum folam hu- JjJj^gJJJJ* 
mmm naturam eft. Nam qua verus Deus , ob immutabilem beatita-cyfftu""* 
dinem , ac eminentiflimam infinitamque perfedionem , decoratur in- p«>p«« fe- 
digitamento ]vhy , Altijfiml Pf lxxxix. 28- xcvi 1. 9. Atque haftenus fomSm , 
m forma Dei proprie exaltari , five altior fieri , non potuit , poteritve. non nifi im- 
In folam humanam naturam glorise incrementum cadit Quia tamen £2^ m. 
tante altitudinis , quantam fibt Chriftus exaltatus vindicat , fubjedhim vmam nam- 
turuU, merus homo effe non poteft : ideo fub exaltationis nomine con~ ram cft 
notatur illuftriflima Divinae Majeftatis Chrifti , anteafe fub velo fervi* 

lis formae occultantis , in humanae gloria natursepatefa&io , quam orat 
Joh.xvn. f. 

VI. CaeterumficutdfVerfishumiliationis gradihus ad extremum tan-^ u r ^" is 
dem vilitatis terminum defcendit : ita & fuis quibufdam exaltationis gradu*. - 
gradibusad fummum gloriae culmen evedtus eft. Gradushi quatuor 
potiffimum in Symbolo enumerantur, I. RefurreStioemortuis. II. /id- 

fcenfio in Ccelum. IIL Sejfio ad dextrarn Dei Patris. IV. Heditus adunivcr- 
[dejvdicium m nubibus coeli , qui ultimus & gloriofiflimus Mediatori 
muneris adus erit. 

VII. RESURRECTIO Chrifti magnum fidei noftne fukrum fae*$™*? 
fiindamentum efl Si frofeffm fueris ote tuo Dominsm Jefum^ & credideris g nu Vfidei 
m corde tuo quod Deiis eum fufcitavit ex mortuis , fervaberis. Rom. X. 9. Eo fundam*»- 
nobis tibicine fubdufto, nihil fidei tutum remanet : quicquid de falu- ***** 

te ipei concepcramus prorfus una corruit. Quodfi Chriftm nm eftfufci- 
t*tm ex mortuis , inmiseft fidesveftra: adbuc eflis in feccatis vefiris. Nemfe 
& aui obdormierunt in Cbrifto perierunt. 1. Cor, xv. 1 7. 1 8- 

VIIL De ea nunc Chriftifufdtationedi&uri, quatuor Inohis capite 
explicanda fumfimus, I. Ejus Naturmn ac Modum. II. Veritatem 
ac Certitudinem. III. Noceljkatetn. IV. Utilitatem. 

IX. Ad NATURAM Rcfurre<3ionis Chrifti riteintelligendam necef- 'SjyS* 
ferise hse obfervationes funt L Qpod corpus Chrifti in fepulcro ab 
omnicorruptionepraefervatumfit, partim obbrevemin eomoram, 

Kk 3 partiui 



26* Exerdtatio XIX. ' 

partim virtute aromatiim, fed praecipue vi Divinae ejiw natutae , quae fin* 

fulari cura invigilan? ab omni id putrefo&ionis labe immune fervavit. 
f. xvi. 10. II. Quodanima, Patri, dum corpore excederet , com- 
mendata , ac coelo recepta ,- ibi , velut in Paradifo , ab omni labore 
iuo fuaviter quieverit: Luc. xxi 1 1. 42. 46. III. Quod ftatuta vivifica- 
tionis hora , & corpus , hadenus exanimum', Divjnae omnipotentiae virl 
tute , ita vifceribus * fanguine , fpiritibus , caeterifque partibus difpo* 
fitum Ot, utaptum animae domiciliumforet: & amma e coelo ad cor- 
pus inhabitandum regendumque evocata fit , reflituta utriufque partis 
naturali atque effentiali unione. Hoc vocat D. Jefus anima fuae reaffum- 
umem. Joh,v. 17. 18. IV. Quod otraque pars praeftantioribus quali- 
tatibus , quae novae ac (pirituali vitae conveniunt , autta atque ornata fiL 
Anima quidem , luce eximia , fan&itatefplendidiffima, gaqdio ineflSi-, 
biii ac gloriofo , ex charitate Dei ardenttflima , illiufque jucundiffimo 
fenfu. Caroautem, novo giorise fuperindumento : nactenus faltem , 
ut ilico a refurre&ione Scimmortalis fiierit, Rom. v. 9. Aft. xxm. 34. 
&jpiritualis 1. Cor. xv. 44. 46. id eft , liberata ab omni neceffitate tec- 
renarumvitae animalis funftionum , & comparata ad fandas ac glorio- 
fas fun&iones vitae coeleftis. 
por 'ickSfti X. Non tamen gloria corporis Chrifti , dum in terris morabatur 
pofticfurrc-confummata fuit , qualis nunc eft , poftquam evedtus eft fupra coelos 
m^a"Iiui* PWL iii. ai. Etcnijn Chriftus eam aliquantifper obnubilari paffijs eft, 
dcm intcx-induigensiddifcipuloruminfirmitati , ut, dumiifcumper quadragin- 
iis ruit, non ^ ^j es cQnvcrfabatur , non omni fuo fplendore vifibiliter radiaret : quo 
f U mma», n eum iwrm afeque intueri poflent. Nam caeteroqiri fplendorem illum 
quaiisnunc mu ito minus oculis ufurpare potuiflent , quam Imielitae quondam nu 
** ** diantem feciem Mofis. 2. Cor. 1 1 1« 7. 

XI. Sed & illudbenignae ac fapientiffimae rWW«S»r»wfuit , quod , ad 
refurredionis veritatem evidentius comprobandam , *(«?&„ aliquod 
flagitaverit ^ Joh. xxi. {. quodque Apoftoli/ww cum eo ederintac biberint. 
Ad. x. 41. Non enim id corporis conditioni mortali , aut nutritionis 
indigae , fed liberae radiorum gloriae fuppreffioni tribuendum eft. Pra- 
clare Augufiinus Epifi. XLIX. Futura refurreStionis corpus imperfe8a felicitatss 
erit , fi cibumfutnere non potuerit§ imperfe&<*felicitatu , fi cibi eguerit. Sed 
nliter abforbet terra aquam fitiens , aliterfolis radius candens : iSa 9 indigentia; 
ijk, potentia. Vultdicere; maiiducationemhancfuiflenon egeftatis , 
fed poteftatis : nec cibum in ftomacho conco&um , fed abfumtum ; ut 
humorem folis calor abfumit 

XII. Neque inglorium corpori Chrifti eft , eritve , poft jrefurreffio- 
nem geftafle , & , fi volet , ad magnum noviffimi judicii diem geftare, 

vulna» 



De Refurre&one Chrifti. 2rfj 

vulneram in manibus, pedibus ac latere fpedabiles charafteres; quippe 
quipertineant ad gloriofum ex devi&a morte triumphum. 

XIII. CAUSSArdurredionis Chrifti commuaiter Deut effe didtur.gg^£ 
Aft. 1 1 . 24. 1 1 1 . 1 f > iv. 10. Rom. x. 9. atque alibi paffim. Speciatim eft TociTiiw 
tamen refiifcitatio jhaec aliquando Patri adfcribitur. Eph. 1. 17, 19. 2o. llitni<:0,, *• 
Jkm Domininofiri Jefu Chrifti . Pater iUe gloria , exferuit prapollentiam rohoris 
viriumfuarum in Cfrrijiu , quum fufcitavit eum exmortuis. Sed & alibiipfi 

filio. Joh. 11. 19. x, 17. 18. Necimmerito: Sicut enim Pater vitam 
babetin fe ipjo , fic dedit & Fiiio vitam habere infe ipfo. Joh. V. %6. Utri- 
que communis eft eadem Oivina efientia , femper viva, femper aduofa> 
quae fons eft omnis vitoe viventium extra fe , & maxime beatae iftius vi- 
tequam vivit natura illa quae tam ar&e Divinitati junfta eft. 

XIV. Dubitari nequit,quin eadem virtus vivifica Patris & Ftlii, etiam. 
Spiritus San&ifit: oontamen meminiin Scripturis legere , quod Spiri- 
tusSanftus, id eft, tertia Deitatis perfona, Chriftum e mortuis fufci- 
taverit Nam Rom. vj 1 1. 1 1. non Spiritui S. illud vindicatur , fed ei 
cujus Spiritus in nobis habttat : qui Pater eft. 1 . Pet 1 1 1 . 1 g. Chriftus 
qmdtmSpirituviviJicatus ^citur: fedquum Spiritusibi carni oppona- 
tur, convenientius eft id de Divina Chrifti natura intelligere , penes 
quam eft &*«*« £•?# *W*Wr*. Heb. vi 1. 1 6. Eandem mentem habet 
I.Tilri. III, 16. Jufiificatus efi in Spiritu : ut&Rom. 1.4. Declaratus 
<efk Filius Dei in potentia , mnjt wnip* *yu>wim • fecundum Spiritum fanBimo- 
m* (ita enim vertimalim quam fanBificatioms : ea *^ ( dicitur) per 
refurrefitionemexmorturs. Attamen quum Sp. S. jamaprima rerum ge- 
nefiindigeftam mundi molem incubando foverit: Gen. 1, 2. & no- 
minatim Spmtusvita dicatur : Rom. vi 1 1. 2. quumque per eum Deus 
mortaliacorporanoftravivificaturusfit: ibi; verfn. praeter omnem 
rationem ifiius vis atque nir***\ a fufcitatione Chrifti femo veretur. - 

XV. Dignum animadverfione eft , quod multo crebriusrefufcitatioobcem* 

1 Patre quam ab ipfo Chrifio fafta efle perhibeatur. Cujus rei duplex^gV^ 
efle caufla videtur : primo ne obfcuraretur Divina Chrifti ad gloriam vo- u*% pii $, 
catio : nam ne hunc quidem honorem , ut , femel mortuus , femper vi-*^^ 1011 - 
vus, & vite princeps exifteret, fumere fibi debuit, kdvocatus abeo 
actipere, quidixitFiiiusmeusestu 9 ego hodie genui te. Heb. v. 4.^. Dein- 
de , ut appareret , hanc novae vitae gloriam , jure ei ac merito fuo ob~ 
tingere , ex fententia Patris, eum juftificantis , illamqueei adjudicantis» 
ex qoo fetisfecerat judicio Qivinae damnationis. Qua de re ipfe gloria- 
tur, poft brevem paffionum moram futura fe confolans gloria. JeCi~ 
8. 9. Propinquus efi qui ptfiificat me 9 quis contendatmecum ? En y Dominus 
]ehovi auxiliaturus efi mihi : quis efi condemnaturus me ? Eft in ^ ^ 

XVL Sive vero refufcitatio Chrifti ut aPatre , fivc ut ab ipfo Chri- cawkw 

fto 



2<?4 Exercitatio XIX. 

chtl ftm£ ftoprofeftaeonfideretur, utroque adfpeftu invi&um nobis argumen- 

DiWnitt^ tum fuppeditat pfo aeterna Chrilti Deitate , atque ;«tit*. Nam quum 

*)*- in fufcitatione illa exferuerit fe , uti modo ex Pauio audivimus , im- 

menfaDivinae efficacitatis praecellentia , ii ea Chriftus ipfe in fe excitan- 

do ufus fit , infinita eum virtute inftruftum , & fic fummi Dei seternum 

atque •>««"» Filium effe, daret; qui non minus quam Pater vitam in 

feipfohabeat > 

A VII, Sed neque Pater ipfum excitare potuit , quin palam eum pro 

Filio fuo agnofceret Quum enim eo nomine a Senatu Judaico blaf- 

phemiae poftulatus , &ad mortem damnatuseflet, quod intrepide fe 

Filiuni Dei elle proleffus fuerat , Mat. xxvi . 46. 6s- 66. paremfe ftciem 

Deo. Joh. v. 1 8- Pater eum ex ignominiofe mortis clauftro in dias lu» 

minisorasreproducens ; Senatum Judaicum damnavit , Chriftum ab- 

folvit : veram fuiffe Chrifti de fe profeffionem , illa ex mortuis fufcita- 

tione manifeftum faciens. Et fic omni modo Chriftus eft declaratus Ft* 

lius Dei in potentia , per refurre&ionem ex mortttis. Rom. 1. 4. 

SidS? " X™- Circarefurredionis TEMPUS quatuor obfervanda. L Eam 

tempasie. contigiffe Verno anni ternpore , ipfo Pafcbatis fefto , menfe-^/£, quia 

furrcftio- r€C€ nti JpicA nomen habet, eo quod in calidioribus iftis regionibus eo 

**' menfe fegetes ad vitam neceflariae maturefcerent ; quemque Deus facri 

* anni primum effe juffit Exod. xi 1, 2. co?. cum xr 1 1. 4. Et revera D. Je- 

fu e mortuis fufcitatio , laetiora ecclefiae , poft longam fievamque hye- 

mem , tempora attulit, novumque gratiae annum inchoavit , quo montes 

facem populo protulere £5? cottes propter juJHtiam : adeo ut ttbicttnque pugittm 

triticiin terra ejfet , m verticemontium,fru&m ejmfe comnwverit, ut Libanm 3 

&civesutberbaterr<eflorerent. Pf.LXXLl. 3. 16. 

XIX. IL Tertio a morte & fepultura die: qui terminus fiepe a Chrifto 
praenunciatus , Joh. 11. 19. Matxvi. 21. xx. 19. alibique crebro, ab 
Apoftolis, refurredione fa&a , diiigenter notatus eft; ad praedj&ionis 
veritatem demonftrandam. Placuit Deo tanti temporis in fepolcro jno- 
ra, qudd & longitudine fua certitudini mortis Chrifti fufficienter attefta- 
retur , & brevitate fua attemperatum effet Dei conftlid de Chrifto a Cor- 
ruptione prasfervando. Quomodo autem temporis illius ratio putan- 
da fit, diximus Exercit. xvi 1. Tmemate xxvi. & feq. 

XX. III. Prima die Hebd&madis. MatXXVlii.l. Qua Uti COepta 
eft mundi^lucifque creatio , ita fua ex fepulcro proditione novi mundi 
ac beatioris feculi Epocham eadem dieordiri Dominus voluit: quae pro- 
pterea a prima antiquitate Ecclefiae Chriftianae iacra, ac Dominica diQa, 
fuit. Ap. 1. 10. 

XXI. IV. Primo ptim& diei diluculo , orientefole, veljam jamori- 
turo : Mat. xxvi 1 1. 1. ut fe oftenderet cervam illam attrora efle , P£ 

xxix. 



De Reforre&ionc Chrifti. tSf 

xxn. i. quae no&c fenefcente, dievix dum emicante,anexibus fuisli- 
1>era in campos~exfiliit, & e latebris fuis prodiens diemexno&e attulit: 
quippe non fo\um ftetta fplendida 9 &matutina 9 Ap. xxn. 16. fed & fol 
jufiitia. Mal. IV. 2. qui iUuminat eos qui fedent in tenebris , £? in stmbra 
mrtis 9 ad dirigendos pedes eorum in viam pacis. Luc. 1 . 79. 

XXIL In MODO refurreftionis memorabile eft I. Quod fafta fit jg^g; 
cum terr* motu. Quod declarat inftabiliutn reram , ut puta faBitiarum , foccint m 
amotionem, ut maneant gua funt ftabilia. Heb. XI 1. %j. Quum enim wfogejuli 
morienteChrifto velum ruptum 9 & inimicitiain carneipfim abollta 9 Eph. 1 1. M 
ij. dehtoqueincrucechirographo 9 C0I.11. 14. refurgenti veluti apocha a 
Patredata fit : confequens fuit,ut ea quae ad tempus &>?***$$* inftituta 
crant quaterentur, locum ta&ura perpetuis ac ftabilibus. Quod iym- 
bolice ifthoc teme motu fignificatum eft. II. Quod adfuerit minifie* 
tium gloriofum Angelorum. Nam quum *•»'*<> rurfum, induceret primogeni* 
tm m orbemhabitabilem 9 dixit : Et adorent eum omnes Angeli Dei. Heb. 1.6. 
IDL Qnod reliquerit^ veftes fepulcrales in fepulcro f videlicet linteamina. 
'& fudarium feorfinfinvolutum. Toh. xx. f . 6. 7. Quo fignificatum fuit, 
non egere Dominum ullis funebribus ornamentis, quippe qui induerit 
immortalitatem ; & fublata per Chriftum pudoris caufla, refufcitatos , 
veftium loco, coelefti gloria ornatum iri. 

XXIII. Sed & confirmandae veritati refurreftionis£hrifti haeclin- 
teorum reli&io non parum inferviebat : quod argumentum non inele- 
ganter pro fua aetate Sedulim expofuit : 

— — — Fare 9 improbe cufios , x 

He/ponde, fceleratacohors : fi Chrifim, ut audes 
Dicere , conclufo furtimproduBm ab antro 
Sopitus jacuit 9 cujusjacet intm amififm ? 
Cujm ad exuvias fedet Angelm ? anne beati 
Corporis ablator velocim ejfe putavit * 
Solvere contextum 9 quam deveSare ligatttm ? 
Quutn mora fit furtis contraria. Cautim erg* 
Cum Domino potueremagis fua lintea toUi. 
Atqueitanuncinfenfibiliter devenimusad Alterum tra&ationis noftrae 
Caput, de VERITATE ac CERTITUDINE Refurre&onis Dominicae : 
porro nunc nobis adftruenda. 

XXtV/ Et primo quidem rei ipfius Evidentiam contemplemur : quae Kefurre&ia- 
etiam pervicaciflimorumincredulitati edomandae fufficit Male fibicon- «* chtuu 
. fcii Judaeorum primates, & metuentes a vaticiniis Chrifti, inftiterunt ^SJ^' 
apudPilatum,utfepuicrumindiem tertiuni muniretur,ne qua vel vis I '**f i . pfiai 
velfrauscrucifixum indeeximereL Ipfi profefti fepulcrum quam fieri en "* 
poteft follicitiflime muniunt, lapidem obiignant; cuftodiam apponunt. 
Symb.Apofi. Ll Inte* 



4AC Ixercitatio XIX. 

Interun quum lucefcereinciperet in tertiam a morte dfern, ragentftre- 
more terra quatitur, coeleftis genius e fablimi defcendit, faxum a fepul- 
cri oftib devolvit, ipfefaxo infidet Tantus autem veftimentorum can- 
dorerat, utnivem ipfam anteiret : tantus faciei fplendor , ut fulgur 
potius quam fulgorem cfixeris. Vident eum a Judaica improbitate ap- 
pofiti cuftodes , fed timore exanimati in terram procidunt Interim , 
nemine prohibere aufo , yivus prodit Jefus , eoque fefe confert ubi pru 
mum fuis apparere inftituerat Cuftodum aliquot pauttatlm ad fe reverfi 
in urbem properant, primariis fecerdotum ea quse geftaerantnarraturu 
Impetrantab mvitis£dem.Attamen,quum primates ab aliis credi nollent» 
quod nimis quam verum effe animus iis diftabat, magna nummorum vi 
ad aliena ac frigida commenta miMtes corruperunt,ut mentirentur,dif9i- 
jmlos no&e vepifle* ac dormientibus cuftodibus , Jefiim fufFuratos et 
fc. Mat xxv 1 1 k Haec omnia, quae non in angulo aliquo gefta fimt; fed 
ih urbe totius Judaeae frequentiffima, nonne taKa funt, ut, fi vera non et 
x fent, a neminefingi aut cuvulgari potuerint, eo imprimis tempore ac lo- 
co, quibus gefta efle perhibentur, imo viventibus ac rerum potientibus 
iis quorum intererat ne vera exiftimarentur ? 
n. feftt. XXV. Accedit Angelvrwn teftimonium r qui nequicquam frementibu* 
monio Am militibus, vacuuni Domini fepulcrum mufieribus oftentant refurrexiflfe 
* €i0BM,K eum teftairtes, & ki Galiteam praeire^ubi eum vifurac fint Mat xxvn i. 

67. Lucxxiv.4.7. 
chtSS 9 XXVI. Sed quid vafidius crebris illis Cbrifti redivivi appatitionibm-l 
|aritioni. quibus fidem, etoama maxime incredufis amicorum> extorfit Has Petrm 
^ urget> AdL x. 40. 41. &Pautus. 1 Cor. xv. f . 8. Eas undenas ia facraki- 
venimus hiftoria, ante Cbrifti in ceelos adfcenfionem :: qumque , ipfo» 
Refurre&ionis die: &/ex> fequentibus diebus> quarum tamen or- 
dinem exa<fte ubique determmare non pbffumus. £. Jlfaria Mag- 
Jalen* foli, apud fepufcrum. Marc. xvi. 9. Joh. xx. 14. 18. xL 
Mulieribus^ a fepulcro regreffis Matxxvui. 9. 10. III. Daobusdik 
cipufis, Cleopa, & ejus focio> euntibu&Emmauntem. Luc. xxiy. 13. 3 r- 
IV. Sbnoni PetrotolL Lut\xxiv. 44. Y. Apoftolis, cojfedfo in Jeru- 
felem., excepto Thoma. Luc xxiv. 26. Joh.xx. 19. CoHegium fioc 
ApoftolicumMarcus ri$ «A««, Vndenos 9 cap. xvr. i4..Paulus, t«V &*»*» 
Duodenos y 1 Cor. xv. f* vocat, NameoDegjaprhnafuiinftiiiitibnead. 
certum numerum reftri&a, ut Sejttemvirorunt, Decemvirorunt, & fimilia» 
poftmodum, iicet vel deficiente numero vclauclo, veterem appeBatio- 
aem retinent. Quomodo & Athenarum Reftores.a Xenophonte vocan- 
*ur xxx.. poftqnam, caefo Theramene non mfi undetriginta fupererant 
"VI Oftidup poft omnibm diftipulu infimul; Thoma etiam pryfente;. Jbh- 
xx, a&rVIL. Admare TSbeaafajtytandifcizulu pifcantibus.Joh. xxr. u 



De ReforreftiDne ChriftL %*t 

VDI. Undedm dtfcipuia, in monte quodam Galiteae , ut coftftfttffcrat iis 
Jefus. Mat xxv 1 1 1 . i £ IX. Ptyquam quingentis FratribmfimuL i Cor> 
xv. 6. X. /tftt^feorfim. ib.ver£ 7. XI. Ipio cfie adfcenfioiiis,ewwiJw Apo* 
ftolis fimui, in monte OlivetL Poft adfcenfionem ia coelos» Stepbano quo» 
que vifus eft. A& vi 1. ? f • & JW*, 1 Cor. xv. 8. coL cum Aft. ix. 3, 
17. 1 Cor. ix. 1. & Johanni frequenter in Apocalypfi, quamvis ea vifio 
piagis Ecftatica, & Etnblematica y quam Corporalh, & Perfonalis fuerit 

XXVII. Nec|ure exegeris, ut Dominus fe toti populo Judaico , in j£* 
templo, aliave panegvri, vel faltem Pontificibus ac Senioribus populi* cw&$ oo» 
redivivum fifteret Nam L Ipfum aciionumfuarum Dominum eUepar SSJSTfSi 
eft, quarum rationem fibi foli conftare fufficit Non refpondet de omnibrn caamtoi*. 
rebmfuis. Job. xxxi 11-13. II. Populus Judaicus cum fcnioribus fuis |fo*» **** 
tempus gratise proterve fpreverat : jam dies erat judtcii, ac feveritatis , 

& occufiationis Divinae faciei ab ipfis, juxta comminationem : Mat 
XXI II. 39. Dico vobis 9 nequaquam videbitis meab boc tempore, ufquedum di* 
catis 9 BenediSus quivenit in nomine Domini. III, Tempus erat dedocendi 
Seniores faftum illum, quo fe efferebant fuper populum Dei, & docendt 
c contra conditionem Regni Chriiti Spiritualem prorfus accoeleftem, * 
quaenec bumananititur audoritate, nec humano indiget praefidio , aut 
patrocinio. Maluit Deus % per plebejos homines tantse rei hiftoriant 
mundo innotefcere, quam per Principes bujmfeculi ; ne fidesnbflra confifte* 
retinfapientia, vel au&oritate, hominum>fed in potentia Dei . 1 Cor 1 1. f„ 
IV. Exercere Dominus fuorum fidem voluit : juxta iliud, Beati qui nou 
viderunt, ££ crediderunt. Jofc XX. 29. 

XXVIII. Sed & Sanfti^illi *$m*wdm , qui monumentis poft refurreStionem it. am», 
Cbrifti egrejjl, in civitatem SanStant venerunt 9 g? apparuerunt multis % Mat ffj^™^ 
xxvn. ?2. S3* inviclum fufcitati Chrifti argumentum fuppeditant una cum 
Sivt enim Veteres ilii faerint , ut Adam , Noah , Abraham cum Fi-^{^ ftt- 
lio ac Nepotibus, David &c five recentiores , utSimeon, Hanna, a l9UUh 
Zacharias, Johannes Baptifta, aliive tum temporis noti ; indubie de re« 
furre&ione Chrifti teftati funt, eamque fuae refurre&ionis caqffam agno- 
Verunt, Ideo multis apparuerunt, ut ex eormnrefurre3ione y ait Euthymim % 

alii certiores redderentur & de refurre&ionc iHius (nimirum Chrifti : ) cogitan* 

tes % quod qui hos fufcitavit, multo magisfe ipfumfufcitavit. Neaue modo ve« 

ritas refurre&ionis Chrifti hoc argumento comprobata, fea & iilius effi* 

cacia demonftrata eft. Eufek Emijfewu, HomiU vi. Pafck Bggrcdiens Chriftm 

poft diem tertium fru&ns fecum tridtftin* peregrinationis viventibm repertavit> & 

ut omnes eum de inferis regredi crederent , teftes fecum ad fuperos & praamet . . 

Juba8*mortisexhibuit> • **..;%% dhpiur^u 

XXIX. Taceo aunc vifibilem eftufionem Spintus Sancti diePente-ou*chri. 
coftes, & dona linguarum , & miracula ab Apoftolisin ejus nomine Jg2^ 

L 1 % ' edita, 



a«8 Excrcitatio XDC 

cdita,& Evangelii curfurti,quod t&fceptrunr roboris rffim Zione emiffunt, P£ 

tx. 2. & efficackatem Spiritusfuivivifici in cordibus ele&orum, &de- 

ftrudionem Idololatriae ) & everfionemPolitiae Tudaicae, & tutelam admi- 

rabilem fidelium ,& terribilem hoftium vindioam , invitisetiam pecto* 

ribus veras vocesextorquetttem : & quae id genus plura facile amplifi- 

cari atqueurgeri poflunt, utargumenta Chrifti viventis , ac rerum in 

coelo potentis. 

minh^ro XaX. Nec eft quod quis contendat, ea quae ex lacris literis produ- 

betbApC ximus, improbe ab Appftohs confida efle, vel caeco defundi praecepto* 

^Hs fiftmn r i s amore, vel ambitione aut avaritia, vei ut captos fuperftitione animos 

<atnut ip * confultis dolis ludificarent, vel fi quam aliam ea comminifcendi cauf- 

fam habuerint : quemadmodum Pbilojtratus aliquis nefcio quem Ap- 

follonium Tbyanaumm quosvoluit coloribus affabre depinxit, &utSe- 

mi-Deum aliquem morti exemptum immortali natura circumveftivit 

Non enim profe&o , ut ut fimplices & *«<*<•< ,. fatui prorfus fuerunt 

Apoftoli : ut quidvis fibi a Magiftro , & de ipfo , periuaderi pateren- 

tur , ea etiam quae ipfa rerum lux mendacii argueret £t ih hoc negotio 

ipfranimum inducere nequiverunt, ut Magiftrumrefurrexifle crederent^ 

nifi poftquam irrefutabilibus indiciis debellata erat eorum incredulitas. 

Nec fieri potuit, ut contra animi confcientiam totam eam fcenam com« 

mentitiis fabulis inftruerentQuacnani enim haec fuiflet demens inrpudeo- 

tia, derebus eopfe tempore & loco geftis, apud homines cun&a follitite 

obfervantes, eofdemcjue rerum dominos, tam petulanter mentiri? £t 

ouse tandem mendacii merces ? Non opes enimvero , non honores ; 

fed contraria omnia , odium plebis &primatum, carceres , flagra, ex- 

filia , mortes diriffimae. Quae omnia obfeauiofo hujus rei filentio redi- 

mere potuiflent Haec ergo noftra eft concfufio : Scintw firmum ejfe teftU 

mmirnn eorum, qui de his teflati funt> & bacfcripferunt. Joh. XXI- 24» 

Aliud certe Philoftrati in Apollonio exornando inftitutum fuit , qui ita 

eommentarium fuum rnftrukit , ut appareat , maluifle eum , le&oribus 

mduftriae atque eloquentiae fuae admirationem, qnam hiftoriae fidem fa- 

cere. Qui fi facramento de fingulis apud judicem refpondere coadus 

fuiffet , fatius procul dubio duxiflet, artem confiteri, & n&itio Heroi fuo 

renunciari, quam illius caufla exquifitiflimas fubire poenas. 

K «Jdi!Srt XXXI. Nolimetiam, contrarietates quafdam ex diverfis Evange* 

JSill" liftarum narrationibus ad totius hiftoriae fidem labefa&andam objid 

wciicum- Nam, uti prudenter a Magno Vqfflo ofervatum eft, utile fuit, ita 

hmO^mn. «■*•*•■*' fcribi ab Eyangeliftis. Opinio alioqui foret confpirafle eos , 

* & , quod proverbio dicitur , de compafto rem geffifle , ut in velabro 

olearii folent Ad haec, factumid videtur, ad exercendanr fidem & 

fedulitatemnoftram. Namiiferio, utconyenit, penficulemus cunfla, 

cojni* 



DeRefurreffioneChriftL $69 

comperiemds, pugnam in iis efle nullam : eam vero, qt« efle videtur , 
non afcribentium, fed legentiuin vitio, provenire. Quod de fingulis 
oftendere, Exercitationis hujus anguftia non patitur. 

XXXII. Ad tertium nunc caput tranfeamus, quod de* NECESSITA-jf «**&** 
TE eft. Eam Dominus docet: Luc. xxiv. 26. Nonne hac OPOR-Sd£ 
TUIT pati Cbriftum 9 $§ introire ingloriamfuam? Necefle autem fiiit Chri- 
ftom refurgere. I. Ut fatisfieret™//c«wVr/wi oraculis. II Ut comple- 
xmturtyporum emblemata. III. Quiatam Patris, quam Chrifti, intererat, 
ut viftor mortis declararetur. 

XXXIIL Sufcitatm eji tertio die fecttndum Scripturas. 1 Cor. XV. 4.1. Utsarts- 
Quae frequenter & luculente hanc rem praedixerunt P£ xvi. 10. coL p ^J'?" 
cam A& 11. 29.31. PC xxn. 23. Ubi poftquam precesD. Jefuin 
paffionibus , & paulo ante mortem , enarratae fuerunt in haec verba lo- 
quens introducitur: Enarrabo nomen tuum fratribus meis y (confer MaL 
XXVII 10. Nunciate fratribm meii) & in uiedia congregatione laudabo te+ 
Confer A& xxvi. 22. Prophetae & Mofes praedixerunt, Cbriftum fuiffe 
pajfurum y ac primum ex refurreStione mortuorum y lucem annunciaturum buicpo- 
pulo & gentibm. 

XXXIV. Adde P£ cx. 7. de torrentein viabibet. Via y vitae morta- 
lis curfum notat Ea torrente interfecatur & abrumpitur. Rapidus tor- 
mt y fignificat vehementem perpeflipnum inundationem. De torrente bi+ 
bme, eft eo inundari > ac tantum non fufibcari, fic ut aqua ad animant 
perveniant. P£ lxix 2. Id pofteaquam Chriftus fecerit, tum, imo p Sy 
iicircoy ex pa<3o Patris, ex condignitateantecedanearum paffio»um, ex 
merito ftriftiffime fic difto , extoBet caput , emerget a torrente pafc 
fionum & mortis, fecumque emergere facietmembra corporis fui myfti- 
ci, ut participent de fua gloria, ficut paticiparunt de paffionibus. 

XXXV. Adde Jef un. 8- E* coarStatume & judicio , ex poteftate 
feniorum populi penesquos;M&/tttt erat, ex poteftate coercente Ro- 
mani praeudis , ex anguftia onini , quam tam Divini , quam Humani 
Tribunalir judicium ei attulit, ajfumtm eft , in gloriam nimirum. con- 
fer P£ xlix. 16. Et quis enmabit y mente concipiet, fermone expli- 
cabit, vm, id eft, tempm viufu* y auae poft mortem femelobitam 
aeterna erit , Scfamiliam fubnafcentium nliorum ? conf. Pf. lxxi i i. i f. 
Eodem, nifrfidlor, fpedat verfus decimus: **V} «an m ™n 
quod non male in haec verba Celeberrimus Coccejus vertit : Et Jekova vo- 
fattem enervare ipfum injirmavit, five, ad impotentiam redegit. ffin enim a&U 
quando nomen eft, form» ttw m Vide 1 Chr. xxvni.i. Is qui 
Chriftum enervare y vexare, turbare , & , £ pote , opprimere , voluit, 
Diabolus eft; exercitus inferaales, &~fioiul gentesac Judaeos, in ip- 
fiim inftigandOt Eum DeUS ad impotentiam redcgit, mmfyn^ » abolevit. 

Ll 3 Hek n 



*7* Exerdtatio XIX. 

Heb. 1 1. 14.. rralWI , cejfancfecit. P£ \\i 1. 3. utChriftum in mor- 
te retinere non potuerit rorro , ubi pofuerit fatisfaSionis pretium <xx6m 
*j**> (Chrifti) videbit femen , ipfevivet, &viventes filios confpiciet, 
frolongabit dies , tam ipfe , auam femen ejus , & beneplacitum Jcbova m 
pianuejm, utriufque, Chrifti & feminis ipfius projperabitur. 
n XXXVI. Etquidobftat, quominus hucreferamus Zophontin. 
8- Qgapropter praftolamni mc, ait Jebova , *Vt>. 'P*p V*J ad diem , ^w 
furgam in perpetuitatem. Defcribitur hoc capite conditio Hierofolym* * 
pofterioris , & w^<rU Filii Dei in carne, & qualitas temporis illius, vidc 
verf, f. 6. 7. Jebovajufim, is, qui & fervus Dei juftus , Jef uu. 11. 
& Jehova juftitia noftra , eft. Jer. xxi 1 1. 6. in medio ipfim erat. Kwfa* 
ciebat injnfiitiam. Sic Jef LIII. 9. Matutinis fingulis judicium fuum edebat i* 
hsccm , non defiderabatur , praedicabat dodrinam de vera juftitia , eamquc 
confirmabatteftimoniisprophetarum, & operibus plane Divinis. Do- 
cebat interdiu in templo: C5? totmpopulm Diluculo veniebat ad eum , ut em 
nudiret in templo. LUCXXI. 37.38- Atnefciebatinjufimpudere. vide Mat 
xxiii. 37. Dein memorantur judicia Dei ingentes, ad commone- 
faftionem Judaeorum. Et fane ante adventum Chrifti ^Egyptus debel- 
lata erat per Perfas : Palaeftini edomiti per Graecos : Moabitarum oppida 
Graecis erepta poflederunt Judaei : Iidem Idumaeos fubjugarunt: Ko- 
mani, omnes. TumDeus «>^«r*r*#»; ita loquens introducitur , verf. 
7. Dixi y Certe timebisme, &c. Conf.MatXXl. 37. Pojhremo miftt d 
ipfos Filiumfuum 9 dicens: Rgverebuntur Tilium meum. Denique COnver- 
tit fe Fijius Dei ad fuos, quos jubetpatienter exfpedare refurreftionem 
fuam , quae erit TT? , ad aternitatem , quo fenfu ea vox venit Jef. ix. j. 
' Lxv. 18. VidithocAberbenel, quiexpomtnvWJP"flrp , ^efurreSH^ 
nmiperpetuam, In fequentibuspraedicitur,id quod refurredionem Chri- 
fti confecuturum erat , videlicet effufio feventatis icirae Dei in Hiero- 
folymam, & conflagratio iotius terne , idque per Gentes in Imperium 
unum, Romanum nempe, congregatas atque afibciatas: & deinde 
converfio gentium per praedicationem Evangelil Quae prolixius ali- 
quantorfcpeterevifum eft, ut luceni aliquam pr^eclarohuic vaticinio, 
a paucis obfervato , in ufum Auditorum meorum , Foenerarem, Plura 
in eundem fenfum exftant , de quibus nunc dicere non vacat 

XXXVII. Id unum pr&terire non poflum , qiiod ut attenderemus 
Paulus fecit Nimirum Je£ lv.|3. his verbis Deus eledtos cotapellat 
Inclinate aurem vefiram £# venite adme : audite & vhet anim* vejhra : & 
pangam vobiscumfadmaternum ,. ^JWJfl TH *tt>n gratias Davidis Fideles. 
Colon illud ita explicat & applicat Apoftolus : Ad. xiii. 34. Q*oi 
fufcitaverit eum ex mortuis , non amplim reverfurum in fepulcrum , ita dixit : 
Dabo vobisfirmas illas Davidis beneficentiat n David hic , ut fepe in Prophc- 

tiis, 



DcRefurreaione ChriftL »71 

tiis, Cbrifium fignificat De eodi&umerat: 2. Sam.vn. if. Keai- 
gnitas mea nm amovebrtur db eo. & P£ LXXXIX. 29. In feculafervabo ri bem- 
pitatem meam. Is autem fidelibus a Deo nominatur uti typus otnnium 
benedkHonum , promiflarum foedere aeterno , in quibus vka beata to- 
tiushominis eft/ ouaefufatatfonemexmortais fupponk. Hocenimea 
verba volunt: fiabo vobis gratias Davidkjukles : ideft, eoncedam vobis 
firina ifia, ftabilia , folida , ac vere beatifica bona , quee irt Meffiam 
contirii. NuHumautembonumptenebeat, nec tam augufto nomine 
digrrameft, aquorefiifeitatfocorporisfejundafit Confequenter Chri- 
ftum qwque ex mortuis fufeitavit Df m~ Vfs Apoftolici argumenti 
mawifefta erit ad quamvis confcrentiam , fi ad formamfyllogifticani, 
nti Cefeberriinus Interpres praeivit , hocmodo redigatur. Quem Deus 
nominat typum omnium benedidfonum , atque ita etiam refirfcit^tio- 
nis ad vitam aeternam , illum refufckavit ex mortuis , non moriturum 
ampHus. Atqui Chriftttm ,. fiib nomine Davidis , facit typum omnium 
bcnedffiftfonum , & refiirreftionis ex mortuis : qnando cncit r Dobo w~ 
bis grotiru Davidk fideks. Ergo eum fufcitavit ex mortuis non mdritu- 
fumampKus. 

XXXVIH. F**iV*w*derefure^ r^faccefferant. T*gJ2JT 

cpp nune Bifiorkos iHos ,' quos alii obfervarunt, m Jofepbo ex carcere, ry^ 
Daniek exfpelunca leonum, Sociis ejus ex fcrnaee ardente, mkabiliter 
creptis, & ad maxhna&dignkates eveclis. Unum folummodo Lega- 
tem exhtberemmclubet. Levit xiv r 4-7. In purgatione leprofi jube- 
turfecerdos fibf fumereduas avicufesmundafr; quarum alteraerat jugu- 
hnda , fie ut fanguis funderetur in vas teftaceum fuper aquam vivam; 
akeri vero intinaa& in fanguinem avkulae jugulatae liber in agrum vola- 
tuspermittcbatur. Ifto tum finguine adfpergebatur leprofus. Utra- 
que avicula Chriftum notabat, fedki ftatir diverfo. AvicuU compara- 
tur Chriftus , propter alacrfcatem ia exfequendis Dei mandatis , & 
wjJrtvp* coelefte, & quod de locoin locum fugere eogeretur ad evitanda* 
hominum infidias. Mund* autem avicutee , kieft, quae edi poterat ,. 
quia Chriftus & in fefanftus eft , Arcibus fit peccatoribus ad vitam. Avi- 
cula ma8anda 7 notat mortem Chriftf. ¥\xf\o fangtiirm fuper acmam vivTsm» 
non rdidem , repraefentat paflibni ac morti conjuntSatn ©oedieBtianii 
Cbrifti m charitate non languida , fed fcaturieni-e; Altera avis vrua. , in>~ 
tinftafimguim '>■ , & fic dhm]fa>, Chriftumexmortuis redivivum fignificat, 
fcrpvprium fanguinem in coelum evokntem- Heb. ix. .». Sanguis au- 
tem ChrilH mortuf, fed & redivivi r ( at applicare nohis eum poflet , > 
fepram noftram fpiritualem expurgafc 

XX?OX CaeterumnoniJ56folumrefurre<3fo , & fllius rempus: fr*. ^™J£** 
ii&utn atque frafiguratum ej.. £ rofhetiam habemus Hofe ; vx. Z* Vita ^ p u" >C 

*e]}i~' 



\ 27» Exerdtatio XDC 

^^^"rejtituet nos pft hiduum : die tertio excitabit nos & vivemm coram ipfi^ Non 

aio,fedu- diflfiteor idquodresipfaloquitur, oraculum hocad Ecclefiarn perti- 

-^^Jn^ere , quaecorpus Chriftimyfticumeft : ita tamen ut in capiteprimum 

H*pi«figu- & literaliter vcret Ea fidelium fegacitas eft , ut non fubfiftant jn libe- 

latum d. rationibus externis , fed per eas meditationibus fuis ad fpirituales adfceo- 

dant , & per has ad ipfum fontem , qui Chriftus eft , tj. morte redivi- 

vus. Eft in illa Chrifti fufcitatione exemplar eorum quae obtingunt Ec- 

defiae. Sicut ergo ille poft biduum vitee reftituendus , tertio die exci- 

, -tanduserat; ita fibi Ecclefia pollicetur , fbre, ut poft biduum , id efl; 

interjedo pauxillo tempore , laetioribusaufpiciis ex calamitatefuarefur- 

gat Nec emphafi caret , quod fe Chrifto in refurredione jungat Idem 

facit Apoftolus Eph. 11.9. ChriJH ergo refurre3ionem hicconfiderat, ut 

myfticaey^^ refurreSionis ad ftatum beatiorem radicem & exemplar. Et 

praefinitionem tridui , uti infiar brevis mora , quam in calamitatibus exa- 

ftura erat 

XL Nec defunt Typi. Non quod quemquam tertio poft mortem 

die, five in veteri, five in novo Teftamento, fufcitatum legamus ( hoc 

enimfoli, quantum conftat , Chriftopropriummanfit) attamenfigu- 

ra$ hujus rei habeamus , in Patriarcha , fyge , Propheta. In ISAACU » 

qui tertio poft praeceptum de eo maftando diepatri Abrahamo velute 

morteredditus eft. Gen. xxu. 4. Heb. xi. 19. in HIZKIA, qui iti* 

dem tertio poft mortis fententiam die in templum adfcendit 2. Reg. 

. . xx. ?. in Jona. Mat xi j. 40. 

,m. Quu XLI. Deirique refurredtionem Chrifti flagitabat, tam Patris quam 

IT/^chrSi FiIii £ laria » <l uam obfcuratam manere jus ac fas Dei non finunt De 

tam pattis Patre fignanterApoftolus:Rom.vi.4.»V^ x^*fr •* '«*** &* w Xin* r»n#r{.v # 

quamFUU n0ll ft&xm ad gloriani Patris 9 aut cum gloria Patris , fed per gloriam Patru , 

|cbiL *"* eaid exigente, & fic quafi operante. Finis enim non efeSi folum , fed 

& cauff* rationem habet Nimirum intererat Gloriae Patris , ut Filius . 

qui , ob confeffionem Diviniflimae veritatis , injufte a Judads condenr- 

. natus erat , juftificaretur ; utque promiffiones omnes, quae ex optimac 

fidei pafto ei debebantur , poftquam conditiones abfolutiflime implef. 

fet , non minus exade ei praeftarentur. Id ni fieret , qui ialvae mane- 

rent Patris Juflitia & Vtritas ? Hoc ipfe Jefus urget Joh. xvi 1. 4. ?. 

XLII. DeFi/^perfeclarum eft. Ismorte fua mortem mortifquc 
principem vicit , eumque , dum fepulcro conditur , in extremo regni 
iuiangulo profecutus , prorfusprofligavit Heb. 11. 14. Idcircojfo- 
riomninononpoferatutipfe a morte detineretur. A&. II. 24. Habebat 
infe, (\\X?iverus Deus&vita aterna, I, Joh. V. 20. vim indijfolubilis vitm m 
Heb. v 1 1 . 1 6. Eam fefe in Mediatore , jam per pafliones confummato, 
exferere oportuit Nonpoterat aliisefle 9 quoadititur JeC xx.6. Pa- 

tar 



De Rcfurredione ChriftL «7j 

ur atemitath, nifi id primum eflet fibi. Denique talis declarari ac pir 
blice demonftrari debuit, qualis eftrevera, Vi&or ac Triumphator mor- 
tis ; id autcm aua ratione fieri poterat, nifi refurgendo ? ut novijhnm 
inpuherefiaret, nofte fugato. Job. xix. 2 j. Hinc duo illa junguntur : 
Ap: i . ?. Primogenitm iUe ex mortuis 9 ac Princeps Hgutft terra. Iterumque 
verfu. 1 8- Pgofstm qui vivo 9 fedfui mortum 9 & ecce vivo, in feculafecu!orum> 
Arnen. Et habeo claves htferorum & mortis. 

XTJII. Nuncdenique UTILITATEM expendamus, quae ex Chri- utUiuf « 
fti refurredione ad nos redundaL Ea triplex potiffimum eft L Jnfi im wc^ m 
fcatio nofiri. Rom. iv. 2f. Traditm propter offenfas nojtras, fufcitatm diadnoipco- 
nofhri juftijkationem. Deus enim Filium fuum e mortis vinculis a ca^^ vcnie,l, • 
cere , ih auem ob debita noftra conje&us erat , manumittens , apo- 
cham ei aediffe exiftimandus eft , ipfoque fa&o declarafle , juftitise 
nunc fuae ad ultimum quadrantem eflfe fatisfactum. Quum Chriftus fuf- 
citatus eft, eo ipfo jufiificatm eft in Spiritu. i Tim. 1 1 1. 16. Non potuit 
autem juftificari, quin nos fimul juftiacaremur in ipfo. 

XLIV II. San9ificatio noftri. Col II. 12. Cum eofufcitati efiis 9 per 
fidem efflcacis illim virtutis Dei 9 qui fufcittsvit eum ex mortuis. Hinc dicun- 
turfideles cum CbrifiorefurrexiJfe 9 fpiritualiter. Col. iii. i. & coalefm 
cere cstm eo refssrreSHoni afjimilatione : ut ficut fufcitafm efi Chrifius ex mor- 
tuu ingtoriam Patris 9 ita & iUi nova vita ambulent Rom. VI. 4. {. Haec 
eftwiZftfr^m&VwiChrift^deauaPauIus. PhiLiri. 10. lpfe enim 
ex terra prodiens, non fe&us modo eft, uti primus Adaqi, anima viv<ufed 
Spiritm vivificm. 1 Cor. xv. 4^. Vitam non fibi folum accepit, fed & fuis: 
neque modo, ut cum Patre viveret, in coeiis ; fed & per Spiritum, in fide- 
libus. GaL 11. 20. Sicut animaies fpiritus, ecerebro, per nervos, in 
totum corpus difpertiti,vitammotumque extremis etiam membris com- 
municant : pari ratione Spiritus vitae quiin Chrifto, ut capite, ac fonte, 
eft, arcanis meatibus adfingula myftid corporis rnembra defluit, nov» 
in iis, quaeque Chrifto digna fit, vitae auftor. Nam uti fideles memlracor- 
poris ejus. Eph. v. 30. ita & unus cum eo Spiritus funt. 1 Cor.vi. 17. Ip- 
feque eorum vita efi. CoL 111.4.- 

XLV. IIL Glorificatio noftri in refurre&ione beata. Hanc ex Chri- 
fti refurre(3ione deducit Apoftolus. 1 Cor.xv. 12. 13. 1 Thef iv. 
14. Et mcrito. Chriftus enim primogtnitm frater nofter eft , nos illius 
cobaredes. Rom. vi 11. 17. Siille ergo vitam & immortalitatem hfc- 
reditario jure a Patre accepit , illiufdem nos quoque ha&reditatis , no« 
ftro loco ataue ordine, confortes efle oportet: ut quemadmodum ille 
principium & primogenitm exmortuis eft, Col. 1 18- idquoquefit/^^r muU 
tosfratres. Kom. VI II. 29. Primitia Chrifim: pofiea qui funt Chrifii , 
in adventu ipfim. t Cor. xv. 23. Prarterea , Chriftus Caput noftrum eft, 
Symb. Jfofi. Mra nos 



474 Exercitatio XIX- 

nosillms memkra* Idcirconon exiftimaret fe infegrnm vivert, nifiS 

nos viveremus ouin ipfo. Hinc ex fua vita ad noftram nos argujnent*. 

ri docuit i Joluxiv. 19. Egp vivo % & vos vivetis. Praeiverat Jobus, Cap» 

xix. 2%. 26. 27. Ad haec , Chriftus fecundus Adam eft > a quo non 

minus vita ad fiios promanat , quam a primv mors ad omnes. 1 Cor. 

XV. 22. Skut enim in Adamo omnes moriuntur ; ita & in Cbrifto ofnnet 

vivijtcabmtur* Deniqne » quum idem Spiritus, per quem Deus Chri- 

ftum e mortuis excitavit, in nobis quoque habitct , ecqua dici poteft ra- 

tio, cur non idem quoque in nobis operetur? Rom. vi j 1. 1 1. Si Spiri- 

tm ejm quifufciiavit Jefum ex mortuis in vobis habitat ; is qui excitavit Cbriftum 

ix mortuisy vivificabit etiam mortatia corpora veftraper inhabitantem tpfhts Spi- 

titunt mWi.Nimirum Deus per Spiritumfuum au&or fufcitationis Chri- 

ftt fiiit, quumper omnipotentem fuam virtutem in qua vitsefons eft,tum 

virtute exaffifnmae fandtitatis, quahumanam Chrifti naturam exornavit, 

omnemque corruptionis cauflam , peccatum videlicet r ab ea arcuit 

P£xvi. 10. Idem quoquein fidelibus efficiet Primo fandtificando , 

id eft, ad vitam fpiritualem excitando animas„ deinde etiam corponr, 

ad vitam gloriofam : quippequae, pro fha quoque parte fandificatio- 

nisfuere fubiefta. Ninil fecilius eftquam haec ad Confolationem am* 

plificare : id interhn identidem inculcando » non pofle fibi quen- 

quam polliceri ex refurreftione Chriftt gratiam laetae juftificationis , & 

gloriofe refufcitationis » nifi & experiatur vim illius ad vigoremvitse 

3*Mtualis» 

£XEkCJTATIO XX., 

DB 

ADSCENSIONE CHRISTI IN COELUAL 

BREVI JLRIUAL 

I. Sstmma capita hujus Exercitationis» 3. 3. Adfcenfionis dejwitk. 4. f„ 
&> 7? Adfcenfto perfon* Chrifti competit^ ptoprie quidem fecundstm folam 
humanam naturam : fed &jjgurate , Jecundum Divinam. $. Obfervatio- 
wercirca tempus adfcenjionis* 9. Qua cur faEtafit quadragejhno a refur* 
weSHonedie 10. Cur loquente cstnt juis Jefu» ir. Atque. adeo , benedi- 
cente iu+ 12. Difficultates circa locum adfcenjionis expenduntur , ££ remo- 
veutur* 1 3. 1 4. 1 j . Veterum de mir&uiis hujus loci incert* narrationes. 1 6. 
Cut ab Qlhieti montt adfccndcrc Domitm volucrit. 17. Adfcendit autem in 

fupn- 



De AdfcenGone Chrifti in coelum. 27 i 

fitpremum eettum. , ig. QuodnoneftDem, neque #bique 9 fed detertmnatm 
locus in altiffimis. 19. Quo D. Jefus corpore fuo continetur. 20. Ejtita* 
que adfcenfio non dijparitio , , aut glorificatio corporis Cbrifti % fedmotus lccalis. 
%i. CurCbriftus & a Yatxz furfum fublatus, & ipfe adfcendifle Jica- 
tur. 22. 23. Budai *&* circa vocem ivfri^un laudata. 24. Nubes 
adfceadenti Cbrifto fubferviem , Divina eft argumentum Jifajeftatu. 2?» 
25. 27. 28. 29. /30. 31. Adfcenfionu Chrijti Veritas confirmata. 32. 
Necefle/Vi/ Chrifium adfcendere. 33. 34. 37. /. Ut fatisjieret pro- 
phetiis. 3d. 37^38- /'• Ut implcrenturtypu 39. III. Qgia intererat . 
J>/ Patris. 40. £*Chrifti. 41. &J£#noftri ^wa**. 42. Quiflu* 
rhnsem ex Clmfti adfcenfione utilitatis percipintus: non jolum qsda Qharitac 
jubet ei *vywUe?»* 43- &^ & f"'* noftrum hic agitur commodum j ;** 
f m*i confolationem. 44. Q^^^^fanaificationem. 

ALter Exaltationis Chrifti gradus eft ADSCENSIO In COE-*wm» c* 
LUM:-in cujus traftatione eandem quam nuper infiftentes|j^J^ 
methodum , ; quatuor haec capita exporiemus. L Iliius isf/»-tionb. * 
turam Modumque. U. Veritatem ac certitudinem- III. Ne- 
ctjptatem. IV. Utilitatem. 

II. Quum adfcenfionem Chrifti dicimus, inteltiginiusyeawitfw iUumtxal- *&<*&*- 
tfUioms gloriofu gradum^quo quadragefime poft reJurreSlionem die, corpus jamglo^ 1 ^^' 
rificatum, e terra, & nominatimcx monte Oliveti quaparte Bethaniam JpeSat^ ^ 
per atrem & vifibiles cmlos, JpeSantibus difcipulis, in fupremum cmlum intu~ 

lit : manfurus ibi in gloria ufque ad noviffimi judicii diem. 

III. Attende hic L SubjeSum. II. Tempus. III. Locum y IV. Caujfam. 

IV. SUBJECTUM Adfcenfionis eft Perfona Chrifti ***&*, proprieK^^m 
qpidan, quozd naturaxihunumam , in corpore & anima, quae humana^g 3 ^ 
natura~e vicinia corporum inferiorum in viciniam corporum fuperio-pedt pr«- ' 
rum transiata eft : fed &figurate 9 quoad Dfvinam ; cujus adfpeftu ficuti^jjjjj" 1 
defcendiffe in terram didus, quando praefentem fe hominibusoftenditinrou^ ho- 
aflumpta carne: Joh. vi.41. ?o. fi. xvi. 28. ita & in calum adfcen-******»* 
Jiffe dici poteft , quatenus gloriacfuae fplendorem corufcare facit in ea^g^ 
carne quae in coelum nunc fubveda eft.nuc retulerim Pauii iilud : Eph. feawduni 
It. 9. IO. Iffudautem, Adfcendit, quid mfi quod & defcendit prius in inft ~ 



e- 



Divinam. 



rio/res partes terra ? Qui defcendit % ipfe eft & is 9 qui adfcendit. Non de omni 
udfcendente verum eft , eum frius defcendijfe. Mofes primo adfcendit in 
montem , & poftea defcendit Sed Chriftum necefle fuit primumde- 
icendere antequamadfcendefet Eft enim u rm «»^ Joh. vm. 23* 
S «M^fr. u ri if*m t^*>if^. Jok iii. 31. quo^ & Plklmus UCVIIL 
indicat, ubi com- 8* 9- 12. Dem & Domhm vocatur. - Porro defeendit 
Chriftus, noncarne $ quam utique coelo non detulit, fed manifeflatione 

Mm % Deitatis 



«7« _ Exercitatio XX. 

Deitatufua, incarriemlquam exMaria virgine adfumfit Pariter , idem 

iUe qui defcendit 9 is eft qui & adfcendit 9 eandein Deitatettt multO Tuculen- 
tius nunc demonftrans in carne ad thronum gloriae translata. 

V, Hinc & de adfcenfione Chrifti P£ vi 1 1. 3. Jebov*<Domino noftro, cu- 
jus nomen ingens eftin tota terra, accinitur, Q^DVH hy "plH J—Ufl 11PK, 
Qgpd eft collocare Majeftatem tuam fupra cotlos. Nihil horum non empha- 
ticum eft TW Hod, fi vim & originem vocis attendas , fignificat cla- 
ritatem & evidentiam, quaeefficiat rxnp Hodoth, fateri, tantum efle 
in rc, quantum eft in nomine rei. maSa. *nn , fignificat dignitatem 
& Majeftatem quae eft in rege , efficiens nmrt , ipfi parere , vo- 
luntati & editto ejus aflentiri & obtemperare: quod acute profe&o a 
Celeberrimo Interprcte obfervatum eft. - Iftiufrnodi Hod , Ckritas ac 
Majeftas, nemini magis quam fummo numini competit , virtutes fuas 

Eatratione magnificorum operum demonftranti. rf. cxlviii. 13. Ha- 
ac. 1 1 1 . 3 . Eam Majeftatem {mmpofuerat olim Dem in terra, quum habi- 
taretinter Cherubhn fuper propitiatorio. Exod. xxix. 43. Lev. xvi. 2. 
Pfal. lxxx. 2. Deinde Hierofolymam totamfoliumglori* fecit. Jer; 1 1 1. 

17. non in adyto folum intimoque fanftuario fedem habens: fed paflim 
in tota urbe, & ubivis per plateas Hierofolymse confpiciendum fe ia 
carne audiendumque prsebens. Carterum per adfcenfionem Chrifti Ma- 
jeftas Dei collocata e&fupra ccslos : nufquam illuftrius micans, quam in 
carne Chrifti, gloria & honore coronata. Pf.vin.tf. 

VI. Nec aufim iis refragari qui eandem rem arcanis aenigmatum fym- 
bolis Ezechieli praemonftratam arbitrantur. Cap. x. Videbat nimirum 
gJoriam Jehova defuper Cherubino fe levare ad limen domus, quae donius imple- 
batur nube 3 & atrium jplendfire glorU Jehova. verf 4. Gtoria Jebov* eft 
gloria stnigeniti a Patre, pleni grati* & veritatis. Joh. I. 14. Ea fuerat 
antea fuper Chrerubinis. Id eft in coelo. Ezech. 1. 26. Inde fe levavit 
pvocedtns ad limen Domm 9 ficuti Rex aliquis qui e throno fuo furgens 
ad portam palatii fe oftentat, clementer iui copiam populo faciens. In- 
terim domm implebatur nube , quod fignificare poteft habitationem Dei 
in populo fub fpecie humili : ita tamen utper tiubem iftam radii Drvi-. 
nse Majeftatis emicarent, atrio impleto Jplendore glorU Jebov*. Fuit enim 
in jwynrAi Chrifti ^«Ww, *** rtrf «« &f« % Pet 1. 19. 17- Eaque 
in fermonibus prorfus coeleftibus, & fadisquibus nihil unquam fimile 
auditum, toti le manifeftavit populo. Caeterum eandemgloriam mox 
videt Ezechiel exeuntem de limine dotnus, &ftantem fuper Cherubinis. ver£ 

18. Hxc eft adfcenfio Filii Dei e terra in thronum fuum. A quo 
tempore nullum eftfanttuarium terrenum, ubi gloria Dei habitetac quae- 
renda Ifrafcli fit ; fed Chriftus ftatim invenitur in propatulo , obvius 
gentibus undiquaque affluentibus, iine templo manutaoo. Et hoc eft 

quod 



De Adfcenfione Chrifti in coelum 377 

qnod vidit Ezechiel in fymbolo gkri* Dei Ifrailis ftantii ad oftium portm 
domus Jebova orientalis fuper Cherubinis fuperne. verf. 19. Erat templum 
fitum in parte Orientali urbis , eique oppofitus erat mons OlivetL 
Confequenter id quod ad oftiutn portae Orientalis templi erat , om- 
nium adventantium patebat confpechu. Et certe haec duo jungi debufc- 
TOttt : ut gloria Dei coUocaretur fupra ccelos, & nomen ejm ingens ejjet in tota 
terra, uti modo exPC vi 1 1. 2. audivimus. Quse omnia eo adduximus, 
ut doceremus quo pa&o etiam quoad Divinam naturam Chriftus dici queat 
adfcendifle: nimirum quatenus Deitatem fuam antea demonftratam in 
terra, dum uti ,filius hominis inter homines verfabatur, nunc gloriofiffi- 
me exferit in carne coelo illata. 

VII. Attamen acjfcenfio in fignificationefua propria, protit motum lo- 
calem notat, foli natura humand competit : & quidem nominatim corpori. 
Qorparts enim Chrifti illatio ih coelos , definit ac difcernit eam de qua agi- 
mixs adfcenfionem ab *>*x4<hi anima Chrifti feparatae in coelum , ante- 
grefla refurre&ionem ex mortuis. Ifta, quamvis beata, gloriofa tamen % 
non cenfetur : quia conjunda erat cum defcenfione ignominiofa corpo- 
ris in fepulcrum. 

VHL Circa TEMPUS adfcenfionis obfervandum. I. Quod fafo obfemti^ 
fuerit quadragefimo arcfurre&ione die. A& 11. 3. II. Eapfehora qua a>«« ciic* 
initer cum difcipulu loquebatur 9 jamque in eo erat ut iis benediceret. Luc. {^fi^J^ 
xx 1 v. jo. j 1 • Neutrum fterile myfteriorum eft. 

IX. Saepiufcule fe fiiis redivivum fiftere, & prolixo fatis tempore iif- qo* curf*. 
cum converfari Dominus voluit, ut refurreftionis fuaj veritatem confir- ** fit q«»- 
matiorem iisfeceret, quippe cujus teftes praeconefque futuri erant per rcfiSca^* 
totum orbem hahitabilem ; atque de myfteriis regni coeleftis uberius ne <Uc 
eos inftrueret Quadragefimm autem praerife dies non inconcinne conten- 
ditur cum tempore pnefentationis fui in templo. Quemadmodum enira 
quadragefhno a nativitate Mepttentes eum Hierofolymam adduftum Do- 
mino in fecra aede ftiterunt. Luc. 1 1. 22. col: cum. Levit xi 1. 2.4*6. 
\t3i8cquadragefimo a refurre3ione 9 quaealtera ouafi nativitas eft, die in tem- , 
plo , **•<; *nif r« , ad Patrem coeleftem accefiit Accedit quod in Mofe Sc 
Elia> qui comites ei quondam in facro monte adftitere, idem dierum nu- 
merus confeeratus fit Mofes enim quadraginta diebm fine cibo cum Deo 
converfatus, & non folum noneneclam macie corporis habitudinem;fed 
infolitoprorfusdecore, c^ui adfpedantium oculos prseftringefet, fplen- 
■ dentem inde reportans, kxod. xxxi v. 28. 29. inftar aliquod Ifraelitis ex- 
hibuit corporis glorificati , in terra tamen haftenus commorantis. Et 
ficut Eliasy e fommo excitatus, virtute cibi ab Angelo fibi allati, qua~ 
draginta 'dierum iter per defertum abfolvit , donec perveniflet ad ruon«* 
tem Dei Horebum y Deum iHic in fymbolo vifurus» atque auditurus. 

M m 3 1 Reg. 



*7S Exerdtatio XX 

i. Reg. xnr. f . S- ita& Dominus Jefus excitatus ex fomno mortis, crai, 
ob eximia commoda inde ad fuos redundantia , fuavis ipfi fuit ; Jen 
xxxi. 26. & angelorum minifterio ornatus , per defertuin hujus mun* 
di , & fpeciatim per Judaeam inculto heu ! deferto finiillimam, quadre- 
gintadies obambulavit, antequam incoeleftis Zionis montem fe recipe« 
ret , aeternum adfuturus PatrL 
cutoqnea- X. Sed nec illud pcaetereundum r quod loquens adhuc cum fuis Jefus 
£ j |£ miUii auulfm ab iisftu Aft. i. 9. Plane quemadmodum euntibus fy colloquen- 
tibus inter fe Elia & Elifeo currus igneus cum equis igneis repente fepa- 
rationem fecit inter utrumque. 2. Keg. 1 1 . 1 2. Adeo ad extremum u& 
que fedulum fe Dominus in erudiendis ac confolandis difcipulis fuis pra- 
buit £t ficuti vix duodecennis puer docere coeperat , ita nec in cruce 
deffitit; inque eopfe opere noviffima eum in terris hora deprehendit 
Puichre ad magiftri exemplar Calvinus, qui hortantibus amias ut aegra- 
tus ab omni di&andi vel ialtem fcribendi labore abftineret: Quid ergo. 
inquiebat , vultis me otiofitm a Domwo deprehendi ? 
Atqoe adeo XL Ultimus Chrifti in terris aftus benediSio difcipulorum fuit Ita 
*£***** eninl Lucas Cap. XXIV. f 2. Sublatit manibm benedixit iit. Etfa&um efi 
dumipfebenediceret: &c; Manuum elevatio ritus erat precantium : be- 
nedi&o autem orationis fpecies eft. Alias manus capiti alterius impo« 
Debantur pro quo fiebant preces. Gen. xlviii. 14. Rogabant enim * 
quemadmodum ipfi manu fua alium protegerent , fjc Deus ut protege- 
ret eundem in viis fiiis. Id autem fiebat , ficubi unus akerve foret : fin 
major foret coetus , compendio ftudebant : multarumque impofitionum 
loco eratprotenfiomanuumfuper capita coetus. Levit ix. 22. Tum 
attoUens Aaron ntanm fuat verfm popuium , benedixit iis. Eum quoqye m(K 
rem , tum in initio , tum in fine cujufque conventus , ufurparunt Chri- 
ftianorumEpifcopi. Etin antiquisConftitationibusquaefubCfententis 
nomine leguntur, &**$*** n*> wx*y(* ^^ «s ^xv, numerantur inter 
fa* U{Ji*i. Vide fodes Grotium & Vqffium. In hoc adhi difcedendum fi- 
bi Dominus exiftimavit Partibus fuis qua Propheta jam erat defimdus, 
qua Sacerdos fe ipfum obtulerat , nunc piiflimus Pontifex benediSHonem fuis 
impertitur : moxingreffurmin adytum , utfufi vim cruoris repraefentet Pa- 
tri, utque Bgali dcconis magnificentia in Throno gloriae confideat 
Non modo in orbem habitabilem adveniens benediftionem fecum intu- 
lit 1 led & recedens benedidionem poft fe reliquit Adeo femper fibi 
fimile benedidum illud femen eft : & in receflii non minus quam accet 
Difficuitatct fo exoptatiflimae benedidionis fcaturigo. 

StaSE XIL LOCUSduplexhicattendidebet L U*A difceflerit Chriftas. 
cxpcndiu*. II. Vbi appulerit Priorem Sacrae literae cum quadam loquendi diverfi- 
^vttw. tete *<&&&*& AdL r. i». dkitur , Apoftolos moxpoft Chrifti adfcen* 

fionem 



De Adfcenfione Chrifti in coelum, 

fionem reverfif effi tiierofolymarna monte qm vocatur Oliveti % qui eftprop* 

Werofolymtun diftans itinere SabbatL Iter autem Sabbati conftanter defi~ 

niunt juris Hebrarorum confulti per poK pfiSte bu mille cubitos , five, 

Ht alii id exprimunt, mVJUO J-WJPDD paSlt bumiSe mediocres faffus : 

qui juxta calculum /fe&eac Ludovici de Dieu conftitiiunt quinque jiadia : 

quot ftadiis ab Hieroiblyma montem Oliveti diftare au&or Jofephus e(l 

Aatiau: Likxx.cap, vi, At, Luc xxiv» f o. narratur dudo&fuifle di£» 

ripulos m§ *«*,&***». in Bethaniam ufque* unde in coetum adfcenderit. 

Porro Bethania diftat Hierofolymisy?*£* quindecbn : Joh. xi. i 8- id eft 

itinere Sabbati triplicato; ii Bezac fupputatio non fallat Cujus b**iup*>$m* 

difficilis profe&o folutio elL Non lubet nunc in variarum me induere 

examen fententiaram , quae apud fuos fiogute auctores videri pofltmL 

Iddicam quodprobabiliuimum videtur, tollendaeque diffieultati ma- 

xime idoneum. Obfervandum itaque. L Vere dixifle Jo&piumi , 

moniem Oliveti quinque ftadiu diftareUierofolyma , ubi nimirum mons ia 

altitudinem aliquam incipitadfurgere : imas enim montis radicesadbuc 

propiores urbem efle » ac vix quingentis paflJbw „ interfiuente Cedro- 

nis torrente > diffaire, Hli quoque teftantor qui noftris temponbus in 

regionibus iffis peregrinati fimt IL Accuratius iter Sabbati definirr, noa 

tpdnaueftadiis , kdfiptem cum dhnidio , quemadmodum Syrus pro rtine- 

le Sabbairhabet, JHBDK t^ySff TK quafi fiftem ftadia* Qua dere 

videri poflunt Drufim & Ligbtfoom „ V uri naram rerum callentiflimi. Iter 

erga aabbati extendit fe ad notabilem alitudmemmontis Olivetr, ab 

radicibus ejus non minus longe fortaffis diftantem , quam radices ab 

Hierofolyma. IIL Dupticem fuifle Bethaniam* alteram y oppidum* five 

vfcum* autcaftellum, ultra montemOlivetifitum, quindeqim ab Hie~ 

nfofymaftaMrs^ dequajoh. xi. ig. alteram, traftum Gwefattemmontif 

Qlrveti , contiguum Betphage. Sicut enim \JB H3 Retfbage tra&us 

Olivetifuit Hierofolymae proxime adjacens , kst didus ob groffos illic 

nafcentes; it&et&miynr^iBetbaniacjffi a^- 

Syikibi frequentibus nuncupatus. Porro ubt Betphage defioebat , ibi r 

indpiebat tiethania» Vide fbdes Lightfootum in Cept. framiffa Matthao* 

caf. xxxvi I. & Decade Cborogr. pramijfa Marco^caf. iv. IV. Chriftum 

m coelum adfcendifle , non ex vico Betbani* , fed ex traSu .alknto Olivetu 

Npn enimeum felegitlocum uhi incolas multos Hve aEos adicenfionis 

iuae tefte* haberet , fed in partem aliquam montis folitariam dScipuio» 

adfcivit, folos iftius demigrationis teftes fiituros» Quibus ob&rvati» 

ftoIKturomneiM^M^r , 

^XIII, Narrant Veteres , locumilliim ih? quo poftremtmi inffiteranfe^^* 
Divina veftigia , quum in coelum Dominus nube fublatus eit„ con-4m)n»ioc£ 
tinuari pavimeoto cum reliqua ftratorum parte noa potuifle > quando ^ m *»» 

Bafili-. 



«80 Exerdtatio XX. 

Bafilicam ufal ftruebat Imperatrix Helena. Si quidem quaecunque ap^ 
plicabantur , infolens humatia fufcipere terra refpueret, excuflisinora 
apponentiuni fepe marmoribus. Quin etiam calcati Deo pulveris adeo 
perenne documentum effe perhibetur , ut veftigia imprefla cernan- 
tur. Et quum quotidie confluentium fides certatim Domino calcata 
diripiat , damnum tamen arena non fentiat , & eandem adhuc fuifpe- 
ciem, impreflis fignata veftigiis terra cuftodiat. Ita Sulpitim Severm. Ad- 
dit Hieronynim , de locis Hebraicis : Denique, quum Ecclejfia, incujmmedio 
funt , rotmio fchemate & pulcberrhfto opere conderetur > fummum tantmn ca- 
cumcn, utperhibent 9 propter Dominici corp&ru meatum^ nutto modo contegi & 
conciunerari potuit : fed tranfitm itte a terra ad ceelum ufque patet apertm. Me- 
mineruntetiam ejus rei Optatm MUevitanm 9 Paulhtm , & Reda, auo- 
rum verba Raronim exhibet, ad Ann: xxxi v. §. ccxxxvi i. &feq. Nec 
his contenti Geographi & peregrini terrae fan&ae, aflerunt , veftigia il-. 
la etiamnum inter Turcas vifa, & quidem converfa ad occidentem , ne 
fcilicet Catholica Romana Ecclefia nihil hinc pro fe haberet: quippe. 
ad quam , ut dile&am prae caeteris fponfam , uitimuin fe in terris Cnri« 
ftus convertk; A LapiaeadA9. i. ia 

XIV. Cafaubonm miraculum iUud de impreffis Chrifti veftigiis, ob. 
tot fcriptorum confenfum, ,& in his magni Hieronymi, fide dignif. 
fimum efle exiftimat. Mihi, ut verum fatear, fecus videtur. Neque 
dubito, quin haec una fit ex fabulis illis quas pofterior astas, contra fupe- 
riorum feculorum fidem, vel confinxit, vel arripuit Etenim, uti 
judiciofe notavit Hormus , Eufebius quum exa&iffime ftru&uram templi 
in monte Oliveti defcribat, nullo verbo hujus miraculi meminit , haut 
quaquam praetermiflurus rem , fi fuiflet vera , apprime memorabilem» 
& confutandis Ethnicis magnum ufum praebituram.Prarterniittuntetiam 
filentio Socrates , Theadcretus, Sozomenus, & fobularum Pater Nicephorus : 
qui tainen de crucis inventione tam fplendide nugantur. Confer quae 
dixitnus Exerc. xvi. Tmematex. &feq. Quas vero etiamnum monftran- 
tur peregrinantibus veftigia , ea meras maleferiatorum hominum offu- 
• cias efle res ipfa loquitur. Nec recens fabelia antiquae confonat. Haec, 
veftigia arenae itnprefla diftat Ula, faxo. Nec veftigia nunc cernun- 
tur , fed veftigium unius modo pedis , in parte aliaua rupis. Altero 
una cum faxo cui infHtiffe dicitur a Turcis in fanum atiquod fuum tranf- 
lato. Detta Vatte Itin. Lib. t. cap. xxxvn. Adeone nunc veftigiorum 
fuorum fecurum faftum effe Dominum, ut quum otiffl Auguftiffimg 
Bafilicae, a pia Imperatrice in honorem ejus ftrudse, concameratione 
tegi ea nolueriit, nunc earumpartem akeramin fenum Pfeudo-Prophe- 
tae dicatum transferri patiatur r 

XV- Originem exroris inveniffe fe credit Homuf 9 in iis Eufebii ver- 

bis 



De Adfceirfione Chrifti in codum. 38 1 

bfc qua exftant Lib. i 1 i. *fc Ffc Ghj/?. Cap xuh ubi de Helenae in Ju- 
daeaui adventu agens, dicit, ** * *& ^ijAmn *••«* r*r«/iW r** w-^v**-** #«- 
Afc jrcw-*wfr<>. />^ <pfcwp /wtfew Servatoris nofiri vejiigia debito cultu vc- 
neratacjl. Quae in gencre de Judaea dida, ubi Chriftus verfatus eft, 
infcite fortaflis Oliveti monti applicata funt , unde Chriftus adfcendit 
Et certe paululum aliquid ad natales fabulae fuificit , qufc , ut ut im- - 
probabilis , infenum quantum temporis tra&u crefcit Mihi tamen ma- 
gis allubet opinari, ex Zachariae vatickuo figmenti quaefitam occafionem 
Apud illum enim invenimus : cap. xi v. 4. Jiabunt pedcs ejm iilo die in mon~ 
te Olivarum. Quod profedto nimis literaliter ad hanc rem traiit Baronim. 
vel ex Pf. CXXXI l.COm.^.adoravimm ubi fieterttnt pedes ejm. Ita enim titat,& 
huc refert Paulinm. Superfluum effet oftendere, quam haec aliena fint 
. XVI. Hludutilius obfervabimus , hunc prae caeteris locum Chrifto^* b o ^ 
unde adfcenderet placuifle. I. Ut quemadihodum humanae imbecilli- Idfc^d^ 
tatis maximique erga nos amoris argumentum praebens , in Olivarum Domi » u * 
monte cum ira Dei colludaps,.fanguineum fudavit fudorem : Luc xxu. YO tttm ' 
39. fic ex eodem in coelum migrans, certum Deitatis fuae axhiberetfpe- 
cimen. II. Ut idem locus ad fummam Chrifto gloriam quafi gradus 
eflet, qui ignorainiae & paflioni initium dederat : utque ubi cum infero- 
rum faerat luftatus copiis,inde vidor fuper omnes evolaret coelos.Quod 
& nobis exemplo eft, ne triumphi gloriofis gaudiis nifi per & poft cer- 
taminis moleftias potiri praefumamus ; neve defperemus inde nos eve&ura 
iri ad regnum, quo abdufti modo fumus ad confli&um. 

XVn. Locus quo adfcendit Chriftus, eft cmlumfupremum. Ad. 1. 1 1. ^^^ 
Sublatm ejt in omlum. 1 Pet 1 1 1 . 2 1. Qgum abiijfet in ctelum. Heb. 1 v. 14. rupremm* 
Jejjts Pontifex maximm pcrtranfiit c<tlos> vifibiles nimirum. Heb. vn. 26. Coetem * 
Altior calis fa&m. Eph. IV. 10. Adfcendit fupra omnes calos. 

XVHL Cmlum illud non eft ipfe Dem> nec converfatio , aut gloria, autQy ** * 
beatitudo ccelcjiis: fed efi domm Patris, Joh. XIV. a. & locm habitationis neque^k. 
ejm. sChron. v. ai. Deut xxvi. if . Non eft ubique , fed in altijfi- n* c > fc* 
misi SURSUM receptm efi in caslum. Marc. Xvi. 19. Habefcque ibi |£S£ 
corpus Domini Jefu fuum determinatum Ubi. Joh. xiv, 3. projkifcor &&*** 
faraturm vobu Locutn, ut ubi ero ego % & vos jitis. CoL 1 1 1. 1. Qua SUR? 
SUMfunfquarite, VBl Chrifim efi. 

XIX. Eilque ita cum corpore fuo in coelo , ut ceelo contineatur ; ^ 1 ^ - J^ 
non utique tanquam carcere , fed tanquam auguftiffimo palatio. Ad. fuo^atuL 
1 1 1 . 2 1 . *Of *r? ifwlf fib hiwr^m • quem coilum capiat oportet ufque ad tem- w * 
fora reJHtutionis omnium. Ita enim , & bene, verba Lucae interpretatus 
eft Nazianzenm, Orat. 11. de Filio. ttf r«t *vri> p*r ( h$iu> *#/ r *h » n*k 

XX Quum igitur fcriptura tam difertim enarret, terminum a quo 9 & ^JS 
Sjmb. Apofi. Na ad 



2g*. ' Exercitatio 3tX. 

non difpa- ad quem, ac wVw» qua adfcenderit Chriftus, eamque adfcenfionem viden- 

gio^fic«io tibus fa(3:am e ^ e difcipulis teftetur ; merus ftupor eft , motu hoc locali 

corporis fepofito , adfcenfionem Chrifti nefcio qua difciritione aut giorificatione 

mo^ioa^ cor P ot * definire. Aliud eft difparere, aut glorificari ; aliud adfcendere. 

hs. * IUa ab hoc, ut aatecedentia ab eo quod^ confeciitum eft, diftinguuntur. 

Luc. xxiv. 3 1. Mat xvi i. 3. Nec eft auod praetexant immenfam fu- 

premi coeli ab hoc noftro terrarum orbe aiftantiam , ad quam emetien- 

dam annorum aliquot centuriis opus fit Nam jubente Deo ultra quam 

nos cogitare valeamus accelerari m.otus potett ; & corpus Chrifti, a re- 

furre&ione fua, non animale fuit, quale iuo pondere gravatur; sed fpi- 

rftuale, & fpiritui obfequens, ut protinus ibi fit, ubi fpiritus velit 

ftw& "pV XXX CAUSSA adfcenfionis, eft omnipotens virtm, tam Fatrk, quam 

ue furfum ;_, Filii. Utrique enim diftinftim attribuitur. Eft ubi Pater Ttlium evexifi* 

1$ Adfcct f e > & *tf*mfifi* ; eft ubi Filim ipfe adfcenfijfe, dicatur. Utrumque fuam 

diflcdica- habet emphafin. Altero fignificatur voluntas Patris ; altero, Kr«n* *<u H*- 

*"*• *** Chrifti : & quia utrumaue dicitur, fignifxatur unitas Patris & Filii. De 

Patre dicitur. Ad. 11. 33. Dextra Dei jurjumfublatm eft. Iterumque cap» 

V. 3 1. Hunc Dem dextrafuafurfunt fublatum conjtituit Principem ac Servato- 

rem. Scilicetnon ipfe fibi Chriftus hunc honorem tribuit, ut ante prae- 

ftitutum tempus in coelefte irrumperet facrarium ; fed exfpedavit donec 

afliimeretur a Patre. Deus, Dem ipfum infmmnam extulit ftblimitatem.VhiL 

1 1. 9. & ficuti fufcitando ex mortuis apocham ei dedit in folutionis ple- 

nariae teftimonium ; ita nuncomnibus Iegationis foacpartibus defundfu» 

aperegrinationeinpatriam, coeleftemqueaulam, revocat 

^ *** XXII. Infigni^ eft vox 'A**xi4>i»s , qua frequenter in hoc negotio 

SJoT tam facri quam Eccfefiaftici Seriptores utuntur. Luc. ix/f 1. Quum 

voccm^ implerenturdies Hftoi^wt «»rS> Marc. XVI. 19. % A*>4Q$n us ri> «£«»«V t 

Iwdattf*^ ^d. I. 1 1. 0$T@- •' Wr • imXifpint *?' vpAi. & Verf. %%. v £»f ris ift$- 
1*r Jr *n*i<ptfy *V *>*». ' I Tim. III. 16. xtojqSti U &'|ti. Irenam ad- 
fcenfionem Ghrifti vocat , w-**« v > tu T »v »£»f»y i*xM'*. Ipfijmqne Ad- 
fcenfionis d&m -Graeci dicunt 'a^^^. Eft autem »'f«?upG**«> » ut 
erudite annotatum a Budao, refumeh' &. *%***?£**** -«% *•*?& apudDe- 
mofthenem contra Neaeram opponitur rS *V**^>r7m, ficutapud Latinos 
Agnitio Iiberorum eft/contraria abdicationi. Cenfet ergo *>*M-h* figni- 
ficare agnitionem Chrijh, a Patre velut anteu abdicati. Reza id repildiat tan- 
quam argutiam inaneoi. Nos tamen cum magnis auftoribus utraque 
manu amplexamur. Nam & genio • linguae convenit , & doctrinant 
pnebet eximiam. Ante triginta tres annos miflfus erat a Patre Filius ad 
opus' redemtionis ; in quo perficiendo ita laboravit corpore & animo 
ut videretur a Deo derelidus, & quafi negle\Sim habitus ; fed in adfccn- 
fione Chrifti ipfo fafto declarat Pater fe ipium pro Filio fuo agnoscere , 
• & 



De Adfcenfionc Chrifti in coelum. t%% 

& honore ac gloria coronatum velle. Eft ergo in hac «***&" JW#r/# 
Chrifti, i Tim. ur. 16. * - 

XXIII. Sed & alibi Chriftus ipfe adfcendkffe dicitur. Huc pertinet 
'a««^ vocabulum. Joh. xx. 17. Eph. 1 v. 8. 9. 10. Cui geminiim 
eft verbum «-•^•##, ab ipfo Chrifto frequentatum. Joh. xiv. 2. 3. 12. 
28- & in hiitoria adfcenfionis repctitum Ad. 1. 10. 11. Significantilla, 
Chriitum, utentem jure iibi per obedientiam & perpefliones quaefito , 
viam fibi in coeium invenilfe. In refurreciione ex mortuis demonfiratm 
erat Filim Dei i» &«*««. Rom. 1. 4. data ei pariter omni poiefiate in ccelo 
atjue in terra. Aiat xxvm. 18. Ea igitur nunc poteftate utitur, & 
uti Filius Dei gloriticatus, nullius amplius peccati, ut ita dicam, rea« 
tu impuratus (Paulus dixit, x»?\* wnW, Heb. ix. 28.) qui arcere 
eum paterha domo poffet, aut exeflfe vel procul (tare juberet: fede con- 
tra pmnibus ex Patris voto, fuoque pa&o, confujnmatiflime pcraftis, il- 
liufque rei in fufcitatione fui folemne na&us teftimonium, fcetus alacrit 
que ad Patrem contendit ; ultroque fe pandentibus coeli portis , debk 
tum fibi glorii thronum occupat. 

XXIV. IUud quoque in adlcenfione Chrifti notabile fttit ; quod M+^g** 
ies eum v*i>*£t fufceperit, & abduxerit ab oculu *t#m£«ft*» difcipulorum. Afr.chrifto fub- 
1.9. Id fcilicet Jehovae Deo, qui magnus eft valde, ut decoris ac Ma- r< ;™^£*- 
jeftatis Divinae fymbolum aliquod, attribuitur, quod difionat denfas nubes^tl^ 
in vehiculum fuum, itans fuper alis venti. Pf. ci v. 3 . Quod igitur Chri- Maj^*> 
ftus nube vedus caelum adfcendit, id Divinam ejus arguit Alajeftatem. 
Vbiqste creatura creatorifuo praftat obfequium : afira mdicant nafcentem y patien<* 

tem obnubunt* nubes recifiunt adfcendentem: redeuntem adjudicium comitabun* 
tur : Reda in hunc locum. Sic folet Deus jucundiffima fuorum in contem- 
platione coeleftis gloriae fpedfacula , obdufta nube , veluti fipario , re- 
pente intercipere; dum nondum tempus eft per fpeciem awbulandi, 
fed per fidem. 2 Cor. v. 7. Et prudenter humanas curiofitati imponit 
fibulam : dum permittit difcipulis , ut adfcendentem quidem confpi- 
ciant Jefum ; in coelos autem intrantem non cernant Aliquid vi- 
deri par fuit , ne praetextum haberet inciredulitas ; omnia , nefas ; 
quofuum efietfidei exercitium, in mirandis, non rimandis, interioris 
iacrarii arcanis. 

-XXV. VERITATEM adfcenfionis Chrifti luculente confirmant, Adfce*fi#- 
teftimonia L Apofiolornm, quorum numerus fufiiciens, fanctitas fupra ca- vcrh^ ^, 
lumniam, & fides certiflimo fenfuum indicio, ad quod in hac & fimili-firmau. 
bus rebus paflim provocant, fubnixa. Aft. 1. 9. 10. 

XXVI. II. SanMrum Angelorum, qui & vereab Apoftolis vifumefle 
Jefum quum adfcenderet, atqueitauti adfcenderat e coeio aliquando _ 
rediturum, pwedicanL ibidem. 

Nn» XXVH. 



1 
1 

entum 

,ti». - ; 



*84 Exercitatio XX. 

XXVII: III. Stephmt, qui ptenm Spiritu Sitn9o y intentis hs cedum 
oculis , viditgloriam Dei , & Jefum adjiantem ad dextram Dci> idque mor- 
ti proximus brto vultu hoftibns nuntiavit Ad. vi i. ff * Prorfus cre- 
dibile eft, Stephanum <wr*/ii corporis talequid vidifle, qualia ficpe vidc- 
runt Prophetae in vifionibmfpiritm ; nominatim Johannes in Apocalypfi, 

2ui vidit Thronum, & fedentem in eo, & Agnum tanquara madatum. 
L p. v. 1. 6. Conjpkiebat autem Steplianus cetlos apertos : ld quod & in ba- 
ptifmoChrifto. Mat. ux. 16. Mar. 1. 10. Hoc ad minimum fignifi- 
cat . remotionem impedimentorum, qua vifum remorabantur quo mi- 
nu* ad ea penetraret, quae geruntur in coelis. Deo autem qui vtdentes & 
coecos myopes, & perfpicacesfacit, quique homines eam artem docuit* 
ut longinqua tanquam propiora, parva tanquam magna fiftere obtutui 
queant , & per tubos opticos ea oculis objiciant, quae caeteroqutn extra 
vifionis fphxram funt ; facile fiiit aciem oculorum Stephani ita miracu- 
lofe intendere, ut , non obftante immenfo propemodum intervallo * ea 
cerneret quae in coelo apparebant 

XXVIlL IV. Pauli ; qui non femel Dommom fihi vifum narrat 
1 Cor. ix. 1. xv. 8- eodem nimirum modo quo eumvidit Stephanus* 
A& ix. 3. 4. 17. xxi 1. 6. 7. 8- 9. 14- Multa illa lux derepente e c*k 
ei circumfufa fecit ut oculos eo verteret , unde tam infolitus affulgebat 
foiendor : ibi confpicabatur Jujium iUum , & audiebat vocent ex ore iffim* 
Non eft exiftimandum , Chriftum, codorelido^ in Pauli gratiam, ad 
a£rem terrae prbximum defcendifle: id enim repugnat Aa. n k zu 
aut angelum Faulo vifum, qui Chrifti perfonam ac vices gereret : nefas 
enim eft vel angelos, vel alias auafcunque creaturas ufurpare verba Dei 
Alterutrum ergo necefle eft>vel PauIumChriftum vidi{feinfymbolo 9 C[x&xn- 
admodum Ifraelitae Deum viderunt in Sinai: vel, per miraculofam fe- 
cultatis videndi elevationem, ipfum Ckrijii .cerpm confpexiffe in coela 
Quod omnino innuere videtur, quum fe iis. aggregat qui Chriftum e 
mortuis redivivum,incorpore utique, non infymbolo fblum,confpicati 
funt Et certemca/tfeum vidit, quando in Paradifum raptus, audivit 
ineffabilia verba 9 qox majorem vim babebant ac virtutera, quam ut huma* 
no fermone explicari pofleht ; quaeque nifi in paradifo audiri non coo- 
veniat, quipperefervatafiituro feculo, & qua non licet bomini loquii hoc 
eft, quae nudo homini dicere fas non eft: tantae videlicet praeftantiae, ut 
^ qui ea loquebatur ma jor homine* agnofcendus fit z Cor. xi 1 . 4. Non 
enim fine caufta tautologia in Apoitoli verbis eft ftatuenda. Ea ut vite- 
tur, convenientiffimura eft, prim coli membrum ad audientem reterri, cui 
verba ea fuerunt #/»«"»> pofierim ad foquentem, cuju^kmta erat pneceUen- 
tia, ut nifi Deo omnibus ita loqui nefas fuerit 

XXIX V. Johaimis. Ap* XI I. 1. %. 5. Etfignum magnum vifum efi % 

emble* 



De Adfcenfione Chrifti in coelum. *Sf 

emblema eximium rerum praeftantiffimarum. In cwlo, linde revelatio» 
nes omnes contingebant Johanni, & quo ad eas confpiciendas jufliis 
erat adfcendere. Apo. iv. \. Mulier , Ecclefia Teftamenti Veteris. . 
Ami&afole. Non ut aitera illa, quas ami&a eft purpura & cocco , & 
inaurata auro & lapidibus pretiofis &; margaritis. Ap. xvi i. 4. fed ra* 
diansluce Divini verbi, accenfa a Filio Dei ; qui eft vera lux, joh. 1. 9. 
hodie & heri idem. Hehr. x 1 1 1 . 8- Et lun* fitb pedibus ejus , generofo 
animo terreftria, caduca, & tranfitoria calcans. Luna enim, planetarum 
infima, continuifque obnoxia mutationibus, inftabilkatis mundanac in- 
ftar eft. Et in capite ejus coronaflellarum duodecim. Regina eft Ecclefia & 
RegisfiKa. P£ xlv. 10. 14. Hinc coronata viiitur. Stellae duodecim, 
funt Patriarchae, Prophetae, Sandixu. tribuum. Namxn. tribusan- 
teChrifti nativitatem in unum coaluerantRempublicam: & quotcun- 
que olim ex fingulis tribubus fan&i fuerunt, ii ad decus & iplendorem 
Ecclefiae illius feciunt Et uterftm gerens , virtute Divinarum promiflio- 
num deMefliaexpopuloIfraeJiticonaicituro. Clamabat parturiens y & 
cruciata sdpariendum. Parturitio ipem & exfpedationem fidelium ejus 
temporisiignificat A&. xxvi. 6. 7. Clamor,precesardentes,quibusad- 
ventum Mefliaf urgebant Cantviu. 1. Cruciatus, oppreffionem Ec- 
clefiae, partim per Herodem, juratumregniAleflise hoftem ; partim per 
Pharifeos & Scribas, quiponderofisEcclefiamoneribusgravabant, ob- 
fcurata interim & ferme ablata do&rina juftitiae & gratiae Chrifti : quibus 
rebus defiderium Meffise in fidelibus acuebatur. Et peperit filium niarem. 
Chriihis, robuftus ille heros, natus eft tandem , fecundum fpem & ex- 
ipe&ationem fideiium. Qui pajiurm erat onsftes gentes virga ferrea. Suos 
hoftium poteftati eripiens ; hoftefque comminuens , dracone etiam 
coado regnum ei in gentes concedere. ET RAPTUS FUIT FILIUS , 
EJUS AD DEUM ET THRONUM EJUS. Poft acerrimos cunt 
dracone confli&us, ex morte & inferno, five fepulcro> virtute Patris 
coeleftis, raptus eft ad Deum, fufcitatus ex mortuis adfcendit in coeium, 
&confedit ad dextram Dei,regnaturus in gentibu&Quae paulk) altius re- 
petendafueruntuttampraeddriemblematismentem non ignoraremu& 

.XXX- VI. Spiritus e ccdo miJJL A&. II. 33- Itaque dextera Deifur* 
fum fublatu* , & promiffum Sftritum Santlum adeptt» a Pafre, effudit hoc 
<pod vos nunc cernitis, & auditts. Spiritus enim njfi Chrifto ad Patreni 
prtrfe&o venire non poterat. Joh. vi i. 39. xvi. 7* 

XXXI. VII. Magnorum & admirandorum operum poft adfcenfionem 
patratorum , quae gforiae fuae confeflionem invitis hoftibus extorfe- 
runt Mat XXV 1. 66. Quin etiam dko,vcbis y Ab hoc tempore videbitifiFi- 
lium hormnis fedaitem ad dexterampotentia Dei r & venientem in nubibu* calu 
Viderunt hoc, quum Spiritu in Apoftolos effiifo Hierofolyma tota 

Nnj ' ftupuik 



*86 Exercitatio XX. 

ftupuit j auditis eorum concionibus , confpedifque miracolis. Vidc- 
runt , quum Paulus^ unus ex perfecutoribus , ipfum e coelo fulguran- 
' tem , feque compellantem , vidit & audiyit. Viderunt , quum juftiffi- 
ma feveritate templum ac rempublicam ipforum everfum venit. DeC- 
cerifus enim %n nube , iram quandoque & vindidam notat , ut re&e ob- 
fervavit M.wnonides. Vide Je£ xix. i. Videruntdenique, quum Chri- 
ftus Evangelio , veluti triumphali curru , vedus in campeftribus , & 
decore fuo pro/pere equitans cum verbo veritatis , Pf. xlv. j. regnum qua- 
quaverfum per gentes omnes difFudit. In quibus, & confimilibus ope- 
ribus , ett fpectatio adventus ipfius in nubibus appropinquantis. 
chriftum fuil XXXIL S , cd & NECESSE ftiit Chriftum adfcendere in altum, Nm- 
adrccndTrc. **e bac Q? QKI UYT pati Ckrijium', s$ introire in gloriam fuaml Lucxxiv. 
26. I. Ut (atisfieret Propbetiis. II. Ut implerentur typi. III. Quia id 
& Dei Patris , & Cbrijti, &/7^y?r/plurimum intererat 
1. utfatu- XXXffl. PRjEDICTIONES hujus rei, & frequentes & difertac 
ph«us. r °" P 23 *** ^os brevitatis gratia binas modo ex facris canticis , unam ex Je- 
faia exponemus. Pf xlvil 6. Adfcendit Deus cum clangorejebova cumvo- 
ce tuba. Fieri* equidem poteft, utveteresPfalrbum hunc cecinerint, 
quum inferretur Arca in Zionem vel in templum : ( quanquam haec 
niera conje&ura eft ) attamen per illationem arcae in fedem fibi deftina- 
tum de re longe nobiliore admoniti funt Significabat eaChrifti in coe- 
los *>*x>^. De hocvaticinaturPfaltes. Eafadla cum clangore , & cum 
voce tuba : tam antecedente , x nam fama Chrifti ex mortuis fufcitati , non 
Hierofolymam modo , fed & Judaeam compleverat univerfam ; quam 
concomitante , fadaenim eft gaudentibus , plaudentibus & teftantibus an- 
gelis; uti Scconfequente; nam praeconium Apoftolorum, Spiritu Chri- 
fti repletorum , & cartera illa magnifica Chrifti opera , de quibus mo- 
do diximus , cujufvis tubae voce efficaciora funt. Atque haec Chrifti ad- 
fcenfio, fiquaealia, cantici, jubili, effufiffimaeque fidelium laetitiae, 
caufla & materia eft. 

XXXIV. Memorabilis quoaue in hanc rem Pfalmus lxviii : eft in 
quo poft multa emblematica ad Chriftum & Ecclefiam pertinentia , ora- 
tione ad Mefliamconveria in hunc modum Pfaltes canit. verf 19. A d» 
fcendijii in altum. * Tu , quiad falutem generis humani procurandam e 
coeio in terram olim defceridifti , nuncabfoluto redemtionis operecoe- 
lum poftliminio repetis : ideoque fruftra eft , quod montes ac cacumina, 
id eft %ggna 9 populi Ditecefes , fibi invicem infidientur , non profuturis con- 
teftationibus fingulae fibi thronum Dei vindicantes. In coelo eum ha- 
bet. Inde gubernat Ecclefiam. Captivam abduxifii captivitatem. De 
domitis hoftibus illuftrem in modum triomphafti : fuperboque inimico 
fpolia fua ademifti. Jef xlix. 24. a j. Mat xi 1. 29. Pro exemplo Pau- 

Ius 



De Adfcenfione Chrifti in coelum. * »87 

lus fit : quem Chriftus in triumphc circumduxit , 2. Cor. 1 1. 14. (id enim 
fignificat \ox$p*,u£»*(,. VidecoII.11. i{.) tancmam inligne caftrorum 
hofticorum fpblium , imo antefignanum: qui aliquando ad fanguinem 
ufque contra Chriftum infaniverat, & inter primos in acie contra ip- 
fam fteterat Eum mimdo oftentavit , ita*^«AJWA**«" , ut nullum man- 
ripium magis Domini fui eflepotuerit, quam PaulusChrifti: qui & 
ipfefc ftigmata Cbrijti in corporefuoferrepxoGtetur. Gal. VI. 17. ift fervi 
olim y tam in Oriente, quam apud Romanos , literati erant , id eft no- 
tisDominorum fuorum inufti. Vide Lipf Ele&. Lib. 1 1. Cap. xv. Acce- 
pftidona. Data tibi a Patre poteftas eft iivomnia : ut ex fpiritualium ad 
codeftium opulentia thefaurorum nihil non Ecclefiae impertireris, quod 
ei ornandae atqye amplificandae idoneum eft. Neque in tua faltem per? 
fona condigna meritis praemia nadus es : fed & In hominibm : quum eninr" 
iUitui fint, a Patre tibi dati , a te redempti , membra corporis tui my-. 
ffici ; nihilque ipfis detur nifi virtute tuae fatisfa&ionis ac meriti ; & quid- 
quid iis datur , ad tui , ceu capitis, gloriam ac decus redundet ; tu ao 
cipis in iis-, utoperse tuae pretium, quidquid illi accipiunt tuhcaufla, 
Confer A&. n. 33. Atque etiam refraSarios , fcilicet, accepifti: id eft 
Jndaeos , olim rebelles , pro haereditate tua habebis ; ut quum pridem, 
jnftoDeijudicio, habitaverint fiticttlofam , verf. 7. oninis gratiae ac con- 
folationis expertes , nunc habitent 7P decentiant ; five pulcritudinem Jehova. 
fP enim aiiquando abftrafte ufurpatur , utPf. lxxxix. 9. eftque a TW 
Jer. x. 7. quod decmtiam notat. Porro habitare puicritudinem Jehovae, 
eft adjungi EccleGae Chrifti : ubi amoenilatem jehovae videre & frui da- 
tur. Vel fi cui id minus placeat , in hunc fenfum vertat , ad habittmdum, 
id eft , ut tu iniis habites , per gratiam&Spiritum , O JAH JEHOVA, 
DO/VtlNE , DOMINE. Atque ita hic luculenfom oppido de adfcen- 
fioneChrifti, illiufque fru&ibus , habem^s vaticinmm ; quodApofto- 
lus quoque exponit. Eph. 1 v. 9. 

XX AV. Adde Jef. li 1 1. 8- &* cearSfatione & judicio nj?^ adfumtus eft. 
Prorfus vox Hebraea refpondet Gnecae ^r**»^*** > de qua nuper , fignifi- 
catque hic adfumtionem in locum ac gloriam codeftem. Ita & de He- 
nocho Gen. v. 24. ETnSftt WW npl *3 W* Non erat amplim 9 quia 
adfmferat eum Dem. Et difcipuli Prophetarum Bethelitae 2. Reg. 11. 5. 
Elifeo dicebant, num nofti ym* rw rrp7 rwp BWV*3 Jebwaw 
hoMe adfumturum Dominuin tuum defuper capite tuoif adde ver£ ?. 9. 10. 
Nec abludit idquod modo ex Apocalypfi audivimus , */*-*va* *& «v 

XXXVI. Nobiliffimus Chrifti in coelos adfcendentis TYPUS, faitJ;J££* 
Pontifex Maximm , femel quotannis , decimo die menfis feptitni, cujuscypi, 
Cafendas annum vulgarem , five civilem , inchoabaat , cumfufo vi- 

' dimae 



v ftSg Exercitatio XX 

ftimaecruore, intravelutn, infandumfandorumintrans, interceflurus 
: s _pro populo. Levit xvi. Ita & Dominus Jefus , in initio anni gratiac 

&lbertatis, ftifo (anguinefuo, rupto velo carnis fuae, in facrarium 
non manu fa&um , fed coelefte , viam nobis initiaturus , intravit : ut 
virtutem fatisfedionis fuae Patri repnefentans continuopro nobis inter- 
cederet. Heb. ix.24. & vi. 19.20. 

XXXVII. Eodem ducit Marma in urna five ciftula aurea depoOtio 
coramfaciejehovae, utibi fervaretur, omnis corruptionis > & putre- 
fedionis expers. Exod. xvi. 32. 33. 34. Quo fignihcabatur, eum qui 
defcendit e coelo , uteflet panis vitse peccatoribus fine ipfo indubie mo- 
rituris , iterum in coelum adfumtum iri, utnulli ampiius inlirmitati ob- 
noxius , in immarcefcibili gloria aeternum aj>ud Patrem vivat. 

XXXVIII. Adde HenochiSc ElU raptus. Gen. v. 24. 2. Reg. 1 1. quo- 
rum ille tiibprotnffione, ifte fub lege in coelum tranflati funt ; ficut Chri- 
ftus fub gratia , in exemplar fidelium omnium aetatum. Obfervanda in- 
terim ingensinter Chrifti adfcenfionem illorumque raptum difterentia. 
Uli enim nulla fua potentia , nullofuo jure , fed potentia Dei ac virtute 
merkorum Chrifti , & futurae illius adfcenfionis , quae virtus jam ab ini- 
tio fe coepitexferere , gratiofe a Deoin ccelum tranflati funt: Chriftus 
autem fua potentia acpoteftate , & jure tam Deitatis fuae , quam altero, 
Mediatorio, perpafliones quaefito, in coelum, velut infua, ipfe ad- 
fcendit Hinc clarorem accipit Chrifti iilud Joh. 1 1 1 . 1 3 . NuUtu adfcen- 
dit in ccdum , nifi qui defcendit e cceh : Filitss bominu qui efl in ccefo. Praete- 
rea ilii non guftatamortetranflatifunt; quippe quibus non incumbe- 
batpropeccatisfatisfaciendiofKtium: Chriftus vero adfcendit, morte 
obita, & dum moriebatur mortevi&a, dum refurgebat triumphata; 
quippe cui non ni&purificationepcccatorum nofirormn prius Jvr fe fpfum fa* 
8a , confidendumfuit ad dextram Majefiatis iUm in excelfijjimu. Heb. 1. 3. 

quu int«- XXXIX. Et interfuit profefto Dei PATRIS, ut unigenitum Filium, 
ewtDei *+ fcn c i M f Has quotidianas , Prov. viii. 30. qui tot jam annisvelut exful 
in terris egerat , domi tandem amplexaretur : utque legatus ille hono- 
rarius, omnibusriteperadis, a tam diuturna peregrinatione , ratio- 
nem redditurus ,- in aulam reverteret Exigebat gloria juftitiae ejus, 
ne Filio unice diledo tam infignis obedientiae , openeque tam exade na- 
vatasmerces, non nifi in cogto pendenda,interverteretur.Je£xLix. f , tf.7. 
stchxifti. XL. Intererat CHRISTI, ut jure fibiparto gauderet, fortiterque ac 
feliciter proftratis hoftibus , triumphali curru veftus , ringentibus dia- 
bolis , plaudentibus angelis , ftupentibus impiis , accinentibus fidelium 
choris, non Romam aliquamaut Capitolium, fed Hierofolymam coe^ 
leftem, Templumque fine manu fkaum, lartus ac gloriofus intraret ; 
poftprolixum animse fu« laborem fuaviter ibi quicturm Apoc 111. 



De Adfcenfione Chrifti in coelom 3S» 

ftf . Abfolverat fene omnes officiorum fiiorum pactes quibus, defiur 
gendum flli infiatu huniiliationis erat fed reftabant in fingulis officiis ali- 
qua, quae nifi in coelo geragi non poterant Ibi qua Profbeta Cathedrant 
erigendam habebat, ut Spiritu fuperne radiante intus fuos erudiret. Jofcu 
xvi i. 7. 13. Ibi qua Sacerdos habebat comparere coram facie Dei; id« 
que tam pnetifo neceflitate, xxtfi in terris remanfijfet 9 ne qttidem Sacerdos no- 
fierejfefotuerit. Heb. vi 1 1. 4. Oportuit enim eum aut omnibus nu- 
meris efle Sacerdotem» aut prorfus non efle Sacerdotem. Porro id quo- 
que Sacerdotis eft (fummi nimirum, de quo agimus) intra velamen in- 
gredi, ad intercedendum pro populo. Hinc talu nos decsdt tontife^ qsn 
poftquam semet ipfum obtulit , fublimior cmltsfaHmfit. Heb. vt 1. 26. 
27. Ibidem regni Thronus pccupandus erat , ut Angelos in circuitu 
Throntmagnavocejubilantes audiret: Dignm efi jlgnm Me maSnttm, <jui 
acdpiat fotejiatcnt, &divitias, &c. Apoc. v. ia. uthoftes, nequicquam - 
ferocientes, ex altcf defpiciens derideret PC 1 1. 4. ut denique ex arce 
illa validiflima invincibilibus fuppetiis fuos tutaretur, ampliflimifque do- 
nis munifice ornaret Jef. lvii. i f . 

XIX Intereft & NOSTRI , qui hoc pafto ab omni rerum terrena-scf & *•- 
rum cogitatione ac ftudio eramus abducendi. Tale eft ingenium car- ftu v***- 
ms y nt externis intenta prefidiis mentem ad coeleftia minus evehat, re- 
lidifque potioribus circa minutiora occupetur. Ipfi pro exemplo Apo- 
ftoliunt , qui quamdhi Dominum corporaliter fecum habebaht , vix 
aot ne vix quidem a corporalis acmundani regni exfpeftatione poterant 
abducL Voluit igitur Dominus cotporis fui confpeftum acpraefentiam 
nobis auferre, ne in externo iUo & corporali haereremus ; ied in roeri- 
tom ac Spiritum e jus refpicientes non mii coeltftia ac fpiritualia medite- 
mur. ' Idcirco etiam amantiflimis fui non permifit poft refurreftionem 
amplexus,&ofcula, autfimiliafuetae familiaritatis officia : Joh. xx. 17. 
ut pauUatim difcerent corporis prsefentia carere, Spiritu contentl 

XLIL Sed prater haec omnia , diciprofeftononpoteft, quantumQ^P 1 ^ 
UTILITATIS ex Chrifti in coelum adfcenfione ad rios redundet Non ch^Ad. . 
dicam nunc, aliter fieri non pofle , quin tatri fplendida Regis fui m-fcenfione 
augoratione , tam fuperbo triumpho, omnes ipfius fideles tobdWva-J^^u,. 
lide afficiantur. Quid iis jucundius contingere queat , cjuam ut Domi- non foium * 
numfuum totnuper tantifque indigniflimarum calamitatum fluftibus ob- ^^"i" 
rututum , ipfoque Orci gurgite propemodum fubmerfumvnunc novo «^£»4«* 
fciritualis corporis fplendore coruicum, nimbos ac feva tonitrua, 
iolem ijpfum ceififlimaque.aftra, fubpedibus calcare, coelifque omnibus 
fublimiorem,gratulantibus angeiis & juftoruip confummatorum fpiriti- 
bas , parem ratri Thronum occupare , cernant ? Laetus Ifraeli dies il- 
le erat, quo arca Domini in civitatem Davidis deportabatur, & in taber- 
Symb. Afofi. O o naculum 



*90 Exerdtatia XX, 

nacnlum quod ei tetenderat Levita? geftare eani humero ; Prhtcipei 
eorum, agnatos fuos cum inftrumentis muficis,. nabliis, citharifquc 
ac cymbalis comitari ; Ifraglitae oranes deducere cum ciangore & fooo 
buccin* tubarumque ; Rex ipfe David, paludatus pallio byfEno^ geftirc 
palam ac tripudiare ; omnium ora in ketiflmias refolvi canftis : Vidumt 
inceffmtuos y oDeus, incejfm Deifortit, Bggumei, ia fandstarto trace* 
debant cantores 9 pqfifidicines, in mediopueUarum tytupana pulfantium. h cm* 
gregationibm benedicite Deo , Donrino e fcaturigine Ifrakit. P£ LXVlll. af . 
26. 27. col. cum 1 Chr. xv. Quid tamen illa arcse in civitatem D* 
vidis deportatio, niii rudis admodum adumbratio erat Chrifti in coekm 
adfcendentis ? quaequum tammirifice Ifraelitascommorerk, inquod 
nos exfultantis animi gaudium erumpere par eft, dum nonumbram 
cupide profpedamus,fed rem ipfam tanquam praefentem ufurpamus ocu- 
lis ? Adfcendit Dem cum clangorc> Jebova cumforn buccuue* PfaUite Deo, f[d« 
Ute > ffaUite fygi nofiro , pfallite. Nam fyx totimterra efl Dem 9 pfaBitefjkL 
uiodidafcalico* Vltqlviu 6. 7. 8» Quo die SalomoungebaturinRe- 
gem Ifraglis, tamprofofa erat populi laetitia , tamimpenfusplaofas, 
tam fonorus tibiarum ftreprtus, utfrideretur terra pr* voce eormn* 1 Reg. 
1. 40. At quanto nobis laetior ifte illuxit dies , quo Salomonis antity* 
pus ac Dominus folemniter regnum capeffivk ? Tunc angeKs, tuoc 
piis omnibus coeli terraeque incolis, jun&is manibus plaudendum, jun* 
(ftis oribus canendum fiut : Jebova regnat, exfultet terra * latentur regb* 
nes plurima* Jehova regnat y commoveantur populi 1 infidet CBerubinu , n+ 
tet tcrra* Jehova Zione magnm , etiam altmfupra omnes pepulos* F£ XCVI I. 
1« xcjx* 1.2. Haec enim iacra carmina, ifti accommodata tempori» 
pm dudum Ecctefiae fetidicus pravit Spirkus. Enimvero non araat 
Chriftum Regem, cui volupe non eft gioriofum ejps triumphpm latis 
canticis celebrare. Joh. xiv. 28» 
***** XLIIL Sed aliud praeterea nunc agitur, Noba r Bobis Sh Cbrijti 
*^»coin! adfcenfio cmducti* Joh» xvi* 7. Uti nobis natus, nob» vixit r nobis pa£ 
modum : fus , iiobis mortuu* eft ; ita & nobis refurrexk; nobis m coefum ad- 
wh^dt &***&& Etidcirco quidem L Uti pro nobis oraret 9 id agendou* tir- 
tus omnis ac valof latisfeftionisfuae nobis imputetur. Rom, vi 1 1- 34- 
Videtur aliquando tamprocul a nobis remotum efie coelum, precumoue 
noftrarumtamdebilisfermo r utvix fperare audeamus , eum medias 
cmenfum nubei, fupremi numinis aures ferituf um cife. At quanto iftod 
folatio eft, quod advocatum in coelo habeamus , rerum noftrarum 
uti gnariflimum v ita enixe fetagentem, cpi p-opinquus numini ac fom- 
Karis & necefikius, nunquam cauflam noftram non agit; &, uti in otn- 
nibus exauditur, ita quicquid vult indubie pro nobis t)btinebit 1 Joh. 
11. 1. D, Ut locum uompara. Jok xi v. 2. Jam olim n paratus erat 

lDUHU! 



De Adfcenfione ChrifH in codum, 29 1 

.ifflmotebaiarternoqueDeidecreto: ftrwtos&inftro&isaja&smundi 
ftmdamentis : Mat. xxv. 34. acquifitus aobis Chrifti patientis, mo« 
rientis,&admferosdefceqdentismerito: id folum reftabat, ut noftro 
qqafi loco ac nomine eum pofleflum infeflfiimque iret Nam velut />**• 
curfor nojier ad interiora velamirtit fro nobis ingreffut eft. Heb. VI, «O. & nos 
VNA coUocati fitmus in ceelit kt Chrifto Jeju. Eph. II. & IIL Ut fua 
inde in nos dona, auro contra non cara, prohmderet. Arca fbederis 
in fedem fuani introdufta impertitus eft David toti multitudini Ifraetitam 
runt, tamviri^ quamfceminis, traSam farm^ & fruftum carnis , ££ lagenam 
trink 2 Sam. vi. 19. Sed iongepotiora a Chrifto in coelum fufcepto 
exfpe&anda fuere : non panis, aut caro, aut vinum, corpori folum fu- 
fientando idonea ; fed vis vivittca fu* camis nuper Patri obfatse, &/r#- 
mentstm illud caelefte, quodj$tvenes, muftum myfticum, quod virgktes facunm 
datfacit. Zach. ix. 17. IpfeChriftus oleo Isetitiee fupraconfortes uber- 
rime delibutus, nonguttulas ejusaKquotinfuosfliUat, fed pleno eos 
imbre proiuit JoeL 11. 21. Jef. xliv. 3. NonuthujusfecuiiReges 
argenteos fortafle velaureosaliquot nummoscoronationis fuae fefto die 
in populum projiciunt, quos pauci, & audaciflimi plerumquc , fibi ra- 
piuat ; ita & fuos minutiis quibufdam ac veluti crepundiis contentos efle 
jubet : fed ea omntbus largitur, quae non infigni auro Ophirio, aut Sar- 
dio pretiofo, aut Sapphiro, aut nitidiflima gemma, aut Topazio iEthio- 
pico aeftimari queant Job. xxvi 1 1 . dona nimirum Sacro-San&i fui Spi« 
ritUS, qui efkSpiritusfitpienti* & inteBigenti*, Sfhritm confilii & fotcnti* y Sfi- 
ritm fcknti* & reverenti* Jehov*. Jefxi . 2. Sfiritm denique Adoptionit 9 
perquem clamamm abba Pater. GdL iv. 6. IV. Ut inde aliquando re- 
diens eo nos affumat^ ubi fitmc ipfe eft. Joh. xiv. 2. xvn. 24. Oquam 
beata erit ilia dies, qua anima noftra ex serumnofi hujus corporis erga- 
ftulo emancipata, ab angelis fupralunam, folem, ac fidera omnia, in fu- 
perbum niaximi Regis palatium, ad coeleftium gaudiorum fruitionem, 
pLatide deportabitur ! At quanto hac beatior illa eft, qua corpus, jam glo- 
riofum, jam (pirituale, accoelefte fadum,animaereunietur; noique m 
corpore & anima una cum beatis omnibus rafiemur mnubes, in occurfum 
Danmi in aiira^ ut Patriarcharum Angelorumque mifti choris , femper 
atm Domino fimus. 1 Thef. iv. 17. 

XLIV. Fieri non poteft, quin is qui hanc fpem fovet ea ad eximix Qpa 
& fubiimioris alicujus fanditatis ftudium excitetur. Cujus in ip& £*£.** 
Domini adfcenfione habet L CauffmJExemplarem. Chriftianorum efti 
jugiter intueri infidei ducem ac canfismmatorem Jefum , qui pro profofito fibi 
gaudio fuftinuit crttcem , ignominia contemta 9 £ff ad dextram throni Dei 
cmfedit. Heb. xri. 2. Is igiturquum relifto. inferioris mundi luto 
fuperapetierit,nofter, ut|modo audivimus, Pr*curfor 9 quis dubitet, 

O02 quin 



%$% Exerdtatio XX. 

quineademnobis premenda fint veftigia ? Qputnque nonSlker cum 
nunc fequi valeamus, quam precibus, defiderio, fufpiriis, conatibus, 
animique furfum tendentis nifu; fic faltem nec eum deftituamus, nec 
defimus nobis. JL CauJ/am Procatarfiticanu A. Ubi Thefaurus , ibi 
Cor. Non tam ibi eft anima, ubi animat , quam ubi amat Corpora 
fuis feruntur ponderibus; gravia deorfum > furfum levior& Animae 
pondus amor eft * eo fertur, quocunque fertun Si itaque, uti par efo 
uncero ardentiqueamore Jefum profequamur; amor ifte alas animat 
addet* quibusfurfumevolans, ad Dominum tendet, ut, quantumpote» 
familian ejuscommercio, in coeleftibusmeditationibus^orationibus» 
Jan&fque mentis elevationibus , potiatun Non poteft, nec vellet 
ctiamfi poflet, Jefum coelo deducere ; cupit tamen cumipfo uniri, ipfo 
frui: quid reftat ergo> quamut> fpretis leculi infidiofis voluptatibus , 

rnerofk fandhtatis nifu ad aftra eat ? B. Quam indignum foretfetinus, 
capite in coelis auri inftar purgatiffirai rutilante, membra arcani otf- 
poris in pulvere terne, fpurcitie peccati> foedoqueorci cceno, turoiter 
iefe volutarent? Hoc eflet Chriftum in monftrum transformare, Coloflo 
Nebucadnetzaris geminum, cujus caput quidem ex auro erat ; fed pe- 
des partim ex ferro, partim ex luto coenofo. G Si Chriftus prfciverit, 
locumnobis in dpmo Patris paraturus, gloriamque tam illuftri loco 
dignat», quamindecoraforetabje&animi huniilitas, in apinis, tricis> 
quifquiliis hujus mundi haererc > eas ambire > iis diftrahi , vel abftrahi 
etiam a quaefitione tantarum rerum, quas cum Chrifto apud Deum ad- 
fcrvari nobis aedimus ? CoL iii. i. 2. IIL Cauffambyperpbyfico inpt» 
xuefiicAcem. Chriftu&caput eft : fideies finguli, membra myftici cor- 

Soris. Propter ardtiffimamunionem, Spiritus e capite in membra de- 
uit 1 Joh. vi. 1 j. Is, uti e coelo venit, ita quibus datur eos in coe- 
lum evelut : ficut folares radiiterram calefacientes vapores furfum de- 
vant Facit autem id Spiritus paullatim, & certis quibufilanf ^radibus, 
L Evehit fideles, fan&is defideriis & amatibm : quo referri folet Canti 1 u 
€» Quanam efi iUa qma adfcendit ex deferto, velut fuffumigata excitatu fum % 

fhmgata tnyrrha & thure y praeftantiore quam mtnis pulvifculm armatarn ? 
^iwMw^iw,acorporefejunftam, reapfe in coelum transfert, ad 
dlem ufque judiciLChnfto pnefente fruituram. 111. JDenique & totm 
hontinem transferet» ubi Chriftus eft. Atque hunc ordinem fervat Do- 
minus, ut non nifi a primo gradu tranfitus detur ad altiores. Faliitur 

Juifquis fe coeto receptum iri praefumit, qui non fe Spiritu Chrifti act 
ibhmia accoeleftiaquaercndaimpelli fentit, & impulfum fan&o vidc 
ioftitutQ comprobat 



£XEEU 



*9$ 

E X E R C I T A T I O XXL 
»» 

SESSIONE CHRISTI AD DEXTERAM 
DEI PATRIS. 

BREVIARIUM. 

U 2. J- Jucundafidelibus efimeditatio glori* Cbrifii. 4, f ; 6. TaMun- 
tur, qui iocum ad finijlram ec, qui ad dextram efi> prifcis bonoratioremfuiffe 
cmtendmt* 7.8.9.10. N$n tamen y quia Chrijiut Patri dexterior, ideo 
major* 11. Scflionis vocabulum quam empbafin habeat. 12. Cur Ste~ 
pbanm Cbrifium ftantetn videriK I 3. SeJJiome addcxtram Dei dcjwitio. 
J 4* Qu^figmficatfummamCbriJHghrianu 15. itf. 17. EamqneCbri- 
fioproprimu 18. 19» 20« Tamrejpettu perfbnae. 21. g?40foffitii 
22. Xggnum Cbrifii dupkoc* 23* ggnum Mediatorium, pro dijparitatena- 
turarum y diverfimode Chrijbu adiit* 24. /<£p?r z/f / Vnrocrfale eft * vel 
farticutare* 2f. Q//*f rtr/a tempore exbnh fibimodo Cbrifim vindka» 
biK 2& Hggni iUitu quk tcrminru 27. I{egia Cbrifii dignita* in cuferu 
qaoque muhera dervvatur* 28- 29. 30. 31* Summa bac CbrifK cxalta- 
Ho % curafcquando Fatri attribuatur T alibi ipfi Chrifio* 32. Tendit ea h 
ad gtorim tatru* 33. 34» 37. //. Ad vaiidam Ecclefi* confoLitioncm* 
3& IIL Ad terrorem bnpiorum. 37. /P. ^&f iqgeneraudos nobis aff*» 
8m tantatanti Hegisgforia dignos- 

I y^^VUI i* 1 anuno Chriftum diEgit, ef multis; noTnfnibus fucun-g«mfa r 

m \ dam efle necefle eft meditatioaem! mimenfe ilfius gloriae %£&£» 

\C^m H ua ^udtum eum atque ornotum Pater voluit Non poteft gioiSrchii* 
V^^^hdelibus iUuftriu8 fplendidiulve, aut gratkis ettam fpe6t^^ 
G&inx coacingere» eo ad quodinvkantur Can* 1 1 r. 1 1. Prodite &$e~ 
fttittpuelldt Zionis^ i^ejpnSalcmcmemi cu>n corvna: quam curanjit eimater ejut y 
Sejfonfaliorum ejtu, & dic Utiti* anind ejm.. %ex Salomo T Domfnus Jefia 
cft, Caput Ecclefiae, Filius Davidis* Princeps Facis , SapSentra fuprema. 
Diet SponfMiarum ejus ,. eft tGnpm Tefiamenti Novi» eonfirmati ac con- 
%nati &iguihe Mediatoris;; quo teftamento initiato iin terris, Tpfe 
coetos conicendit, ut^. Spiritu gratiaer ac iibertati^ inde miflb, perpetno 
cum Ecclefia cohabitaret Idem voeatur dies fatiti* animi ejur* mm Sc 
ipte tmcy poft exantlatos: moleftillimos bbotes it oteo* gnu&i inunSm efi 
tr* ctmfottibm fuk. P£ xlv. & & ocxafionem nadua magnitudinem 

O03 gratiae 



«9+ Exerdtatio XXL 

gratiae & mifericordiae fuae luaileatiffimis in fuos beneficiis explicandi, 
quorum fruitione fupra quam dici poteft exhilarentur. Non poteft au- 
tem non laetari Chriltus, quiim dile&os fuos gaudio perfundit , facitque 
ut jucundentur in bonis fuis. Je£ lxii. f . Corona capiti ejus injpoli* 
ta, fublimem Regni coeleftis gloriam notrft ad quam pertktet multitudo 
fidelium fubjedorum, qui i^u funt TKBiinS , ad ornandmnfe* Jef. uc. 
2 i . Eam gloriam fine dubio dedit ei Deus Pater : ficut & Salomo reg- 
num fuum Patri debebat Davidi. Hic tamen corona a Matre curata 
dicitur : quia uti Bathfeba impenfis atque accuratis precibus coronam 
filio fuo ambiverat ; ita etiam Ecclefia, exqua Chrijim ejifecundum cmtem , 
Roni. ix. ?. quaeque ipfiim foe & exfpeaatione concepttac peperi^ Apoc 
xii. 2. id in primis votis fuis habuit, ut, defuoftus acerrimis certa* 
ininibus, quiete ac gloriofe in mediis hoftibus dorainaretur. Praeterea 
eos quoque parit verbo fidei qui funt gloria Chrip. a Cor. vi 1 i. 23« 
Ad eamcoronamyjte#*»*£i»*, devotarum mentium piis meditationibus , 
in vitaotur Eli* Zionit ; ideilfidelesomnes,quotquot in toto mondo 
pertinent ad regnum illud Chrifti quod ipfi in Zione datum e(l Juben* 
turaue eum in finemjpra&re, egrediemundo & populisfuis 9 Pf. xlv. 1 1. 
ex te ipfis quoque & ratiociniis carnis, oculis animifque ab omnibus aliis 
rebus ac perfonis abdudis : quippe qui in unius Chrifti contempiationc 
abunde reperturi fint quod ad pleniffimam fetietatem fufficiaL 

II. Nos itaque, tam biandae obfecundantes invitationi, in illius nunc 
gloriae pia meditatione deliciemur, quam Scriptura Chrifto attribuit, 
quum eum AD DfiXTERAM DEI PATRIS CONSEDISSE tefta- 
tur. Qyicquid enim ad feriam rerum indaginem Divinae j eritatis col* 
tores (Hmulare poteft , id in illuftri hac materia concurrere comperi- 
mus. Ut fublimitas & frudus ejus eft fingularis ; fic ejufdem quoque 
magnaeft difficultas, variisveterum & reccntium Theologorum con- 
troverfiis agitata. Intendamus ergo animum, ne a genuina graviffimi 
dogmatis mente aberremu^ Et prinio quidem vocts confideremus, kt* 
de ad accuratioremra meditationem progreflurL 

IIL Shrafm quod attinet, non tam expendendum videtur, quid dextra 

fignificet (id enim exiguam quaeftioni huic lucem adferet) quam quid 

notet ALICUI AD DEXTRAM ESSE. Inquirendum praeterea, an 

qua emphafis in SEDENDI voce lateat 

wiuntur, jy. Non defunt qui exiftiment, per feffionem Chrifti ad dexteram 

STfoifaTm Dei defignari glortam quae Divina aliquanto fit inferior ; ea indu&i ra- 

eo qui ad tione, quod apud antiquos is qui ad finiftram eflet potior cenferetur eo 

^""^quiaddexterameft Primus, quodfciam, cuiid in mentem yeait, 

norauorcm Antorim Nebriffenfis eft: cui auum nihil incongruentius & magisinde- 

^S^ corumvideretur.qu^m quodFilius priorem locum occupet, quem, 

^^^ tametfi 



Dc Seffione",Chrifli ad Dexteram Dei Patris, 29% 

twtctfi natura Patri sequafis , qoa Filiuslamen, & qua homo , etcedere 
debuit, in eamfufpidonem incidit, ahucn fuiffe apud antiquos. fedendi 
ordinem, quam qwfitnoftristempotibus; & conquifitis veterum ali* 
auot teftimoniis evidfle fe arbitratur, quod qui ad finiftram eft locus 
aignitate judicatus fuerk praeftantior. Vide ejua Qgtinquagenas. Cap. 
xxxix* Idempaftea, addtos no vis argumentis , tuituseft GorepimBe~ 
cmm Hierogtypb. lib. 1 1 \.p. 41. &feq. Baronim etiam novamopinionero 
novo paxillo fufpendit, in honorem Pontificis ftn Romani, cujusle~ 
gatosin antiquis conciliis ad bevam aliquando fedifle conftat. Quod . 
neSacrafedi pnejudicet* contendit, apud Romanos, iniacris , fim~ 
fbum potk)remfemperlociHnhabitumefle, dexterum vero pofterio* 
rera. Adamtumccxui.SeSf.yi^ Iternmque^ Armum cccxxv. SeSL 
tn. & feq. Sed rationes a Becano addudfes , nihtl minus quam ratas ; 
itipulas potius ac palearn efle , qoae prhnum examinis (gnem non ferant; 
invi&e oftendk Upfim Ele9, Ub. 1 k Cap. 1 1. Confer Turnebum. Ad~ 
w/ Lib. XIV. Cap. XXIV. & Lib. XVI II. Cap. XXIX. Sc Cafaabomm 9 ad 
Sueton. Nero. Cap. xi 1 k ubi iftam w*v££*>«v*f*mU> felfe ridet, Baronium 
autemipfa reievidentia revetiit Vult enftn cum Tbeodoreto T Epifco* 
pum i^um qui in concilio Nicaeno prhnam fedem in dextro ordine 00 
cupabat ,&Imperatoremac&n»eft, Euftathnim Antiochenum fuifle*. 
De qua re nunc non dilputa Id nnum obfervo ; Felicem , Pontificen* 
Romanum, Epifieia ad Zemnem Auguflum de deppfitione Petri Antiocheni* 
Euftathium ut praefidem Nicaeni conciKi laudare. Ita enim ille : 

JU 'Z»rm&* <& «>«A#9wy r ntu mO&AFOX rmt TIH tiywf **ri{»t h N«uM»«ty«<r£fW*r, 

Jb#i#i#i^ San&orum Patrum* 

qmmjHic** ctmvenerunu Id fi verant eft, certe prima fedes m dextro 
tirdine, ouae prefidis fiiit, nonpotukinferior cenferialtera aliquaitt 
finiftroordine. 

V. QmtxpiiiddeB^nutmfk; cfc Hebmu certe conftat, dexteram par~ 
tem finift» fiufle honoratiorem, Hmc Apoftolus Jif 4» w wbmmt » 
dtxteramMajeftatisnu*Cupat Heb* 1. 3- Scdextram tbroni Majeftatis Mius* 
Heb. viii. i> Vir dextr* Dei dicitur, Pf. txxx ig. qui in maximo 
amd Deum amore atque honore eft. Cor fitpientir eft addextram ejm T 
g? corfiolidi ad lavam ejus. EccL x. 2. iliedextra , hic finiftra fequitur f 
itte honefta y utflia, praftantia animoagitat, hic contra. Jofephu» 
flios patri Jacobobenedicendosoflferens , ita eosprosetati^ratione coU 
lacavk, utMcnafle y quimajor erat, Ifraeliadextera: Ephraim, mi- 
nor , afiniftra eflet Gen. xlviil rj. Job, ubt adolefcentium adver- 
f»fe feftum cxagftat, imp rVT» pir iy , ad dtxteram» inquit , 
adoUfcentts cmfiftwjtr Job.rsxx. rz. ideft; eanuncdeventumeft, utim- 
bCTbes adofcfcentiili fe mihi , licet kniSi honoratiori, protcrve ante~ 

ponerc 



39* Exerdtatio XXt 

porierenonverecundentur. Denique Chriftus eledbsad dexteram (bam 
ftatuet , in fignum honoris & amoris , hircos ad finiftrara , m teftimo- 
nium contemtus & ignominize. Mat xxv. 33. Et quid opus eft in re 
clara multa congerere ? Ad Hebraeorum autem morem Sacros fcriptores, 
refpexifle , non puto anxie probandum. 

VI. Veteres Chriftianipro confeflb id fumunt Bafilim: « hte £»'*» 
fa#i r« v rit *(t*s*/*4w>> Dexter locm fignificat farem digmtatu atque botmk 
fraftantiam. Cbryfofiomus ad Hebneos 1, '& y*c WAww **'** *W«« • ** ** 
bwtf •» &{**» «aa* i| *?*$&. Si voluijfet hmuere minorem ejfe , nm dixijfet, 
adextrk ; fed a finijhru. Tbeophyla&us ibidem. £«»><#. *m hkim. Wi' 

tram , ^f? /// exceifis , #v* aqualis cum Patre bonoris ejfe commonfiretur. Maxi- 

tnm Taurinenfis in HotniL de Sl Pentecof. Pater Chrifto Filio tbrmi fuiojfert 

SUBLIMEM cehfejfum, & HONORIS GTATIA, addextram fuam U. 

lum aternafede conjtit/nt. Id ergo ratum fixumque efto ; ad dextram ali- 

cujus federe dignitatis atque honoris argumentum eft. 

Ho«tttm«ft» VII. Quidtum? inquies: numChriftus, quia Patridexter, Patre 

2ttVatrft U roajor eft, & honoratior ? Ita quidem Socinm cum Scblicbtingio fuo deli- 

«jexterio* rat , diftans , Chriftum aliquo modo , & fecundum quid , m bonoratiore 

ifeo majo* j^ umcfefae q Uam jpf e jj^ jj e(i a bludit Maldonatm, ad Pf. CX. afle- 

rens , phrafin illam fignificare , non folum Cbriftum *qualem ejfe , fed 

etiam majorem > adminiftratione fcilicet regni ,• nan autem re ipfa. Sed nihil 

cogitari potuit Jneptius. Quum enim Scriptura -dicit omma Chrifto effe 

fubje9a 9 palam eft hoc dici excepto eo qui fubjecit ei omnia. i Cor. XV. 

37 Etquum Divina Majeftas atque iwx* prorfus infinita fit , nihil 

vel mente concipi , vel cogitatione fingi poteft , quod ullo adfpeftu 

Deo fit pneftahtius , aut fuperius. Indigna quoque res eft , eos nunc 

Chrifto gloriam Divina quodammodq majorem attribuere , id eft va- 

nam , & aualem nunquam fibi ipfe arrogavit ; qui caeteroquin io eo 

depreciando , & vera iua gioria fpoliando , toti funt Bene, is quem 

, modo laudavi , Maximur Taurinenfis: Cur autem ad dextram Filiusejfe di- 

catur, moveat aliquem fortajfe. Licet eriim dignitatk gradus non fit , stbi 

flemtndo eft divmitati : tamen ideo ad dextramfedet Fiiius 9 nonquo p^afe^ 

ratur Patri , fed ne inferior effe credatur. 

VIII. Sed quid tandem fibi vult, Quod Chriftus Patri dexter fta- 
tuatur, quum honoratior Patre nonfit? Adcujusnodi folutionema 
Viris dooiflimis obfervatum eft,ubi quis ad dextram regis, honoris gra- 
tia, collocatur, non tam ad perfonam reeis attendendum efle, quam ad 
thronum ; ac thronum ipfum confiderandum efie ut bilaterem,qui fedem 
habeat non ad dextram folum, fed & ad iiniftram j ita quidem ut dextri 
lateris fedes honoratior fit illa finiftri , utraque tamen fublimior ipfa re- 



De Seflionc Chriffi ad Dexteram Dei Patris. «97 

gisfedesinmedio throno. Medius enim locro onmium honoratiffi- 
museft. Vide Vojf. Hirrm. Evan. Lik 111. Cap. yi. §. vu. Pertik 
net huc ambitio filiorum Zebedaei, per matrem rogantium , ut alteri 
ad dextram Chrifti regis^ alteriad finiftram , federe daretnr. Mat xx. 
21. Adde Suetoxii i]lud> Tibe. Cap. vi. Dchincpubefcens* ABiaco trittmpho # 
cmrum Augu/B comitatm ejl finifteriore fmali tquo, quum MarceUus Q&avia fi* 
lim Jexteriore vehcretur. Dexterior equus, ut honoratior, Marcello daba- 
tur, quippe cui Auguftus imperium deftinaverat : qui tamen Attguftus 
ipfc, medium, hbc eft, fumraum locum tenebat, Primus igkur locus me- 
dius eft, prbximus dexten 

IX. Addunt viri eruditiffimi, non efle neceflarium ut tertius aliquis t 
quifinifterior , regi adjungatur ; concipitur enim fedem ibi vacare qui 
occupari queat Cujus rei exemplum habemus in Salomone , qui ma- 
trem Bathfebam honoris gratia dexterq lateri adfidere juffit 1 Reg. 1 1. 
19. Nam fi juffiffetoccupare latus finiftrum, vacante fede lateris dex- 
tri , vifiis fiiiflet unum praeferre matri cui is locus refervaretur. Nunc 
proximum iili a rege honorem defert Chriftus igitur Patri dexterior 
eft : auia Pater confideratur ut medium thronum infidens, cui proxi- 
nros dignitate eftChriftus,quaMediator. HincdiciturSwfer* in Tkrcm 
tatris : non utique exclufo Patre ,aut fupra eum ; fed cum Patre. Apoc. 
n 1. 8i. Quippe cujus dignitas Mediatoria in fliatu exaltationis ad Di- 
vmam proxime accedit 

X. Acute haec quidem funt a Viris do&iffimis bbfervata : attameii 
hypothefibus iftis , & quaefitisJbrfan fubtilitatibus , fine incommodo 
carebimus, modo id fimpliciterteneamus; quum fieri non poffit , ut 
quifquarn rege in fuo regno major fit atque honoratior, quem dexterio- 
rem fibi rexfecit,eum quidem honoratiffimumeftecupit,nontamen fibt 
ipfianteponit Ad dextram fummi effe, eft fumrui honoris fecundum 
nnnmum ; aut, fi res ita ferat, honoris etiam sequalis. Nec opus eft co- 
gitare de fede vacua a finiftris. Pfalmo xtv. ia Bggina ad dextram Ifc- 
ps flat. nbi nihil de fcevam daudentibus. Nero apud Suetomum Cap. 
xr 1 1. Tiridatem Armeniae Regem juxtaje latere dextro collocavit. Quo* 
cum judiciofe contendit Cafaubonm Etmapi illud in JEdefio : k*J ** ww» 

»f i*i'xtT6 r&Quts nm iv*<Lpu*t , mt i pb fimrfni* imbduu ri v«r dvrS ». x*i kffsitfi 

rinhwt u&f » #5f rir Ma, *•*/£«» "'*"• Claudius apud eundem Su** 
teniuffcCap.xxiV.AuIo PJautio ovationem decrevit y ingreJfoque obviam progrefftK* 
€£ in Capitolium eunti , & inde rurfus reverentis , latus teocit, id eft Eu- 
trofio interprete , l*vi* inceffit ; non utique depreciando Plautio , 

?uod Becatius vellet , fed extollendo : abfit tamen , ut fupra fc. 
Tnde Uquet, Principes eos quos honoratos capiebant quantum fie- 
ri.poterat maxime, ad dextram fuam collocafle, fine confideratione 
Sjtnb. Afofl. Pp loci 



*9i Excrdtatio XXL S 

loci tertii, cujtfc adfpe<Jhi princeps medius eflet. Ad eum morem cx- 

plicandum^eft, quod Chriltus Patri dexterior dTcatur : videlicet eum a 

rdXxteveQmn ejfe infummamfublimitatem y ac donatum nomine quod efi fispra 

omuenomen. Phil.11.9. Jelaias dixit Cap. lii. 1 3. fUJl KlMl DYV 

•JKD Supervebetur, &cxtolletur. & fublimis erit valde. 

seffioDis. XL Inouiramus nunc quae vis itx SESSIONIS vocabulo lateat Si- 

vocabuium gnificat id L Honorem. Minifirorum eft adfiare: Domini y confidere. De 

phX^hL iUu vide iReg.x.8. Dan. vn. 10. Unde Angeli vocantur ***% 

bc«. Dan.vu.i6. &CD«TDlpn Zach. 111. 7. ADSTANTES. De hoc 

Dan. V 1 1 . 9. Videbam^ donecfolia abjeSa furit, gc? Antiquus dierum SEDIT. 
Adde I Reg. 11. Ijf. & Efth. 1. 14. Septemprincipes videntes faciem ifc- 

git> runn cm»wi SEDENTES PRLMO LOCO in re^ Job. 
xxix. 2 ?. " SEDEBAMprjmariiu. Chriftus ergo Patrem adhdens, ho- 
norcm habet angelis omnibusfuperiorem. Cui enim Angelerum dixit : 
Sede ad dextram meam ? Heb. 1. j. IL Potefiatcm judicialem 4c regiam* 
Mat. xix. 28. SEDEBITIS in Thronis duodecim JUDICANTES JUr. 
cim tribm Ifraelis. Ap. xvi 1 1. 7. SEDEO REGINA. Sic etiam dc 
Chrifto. Zach. v 1. 1 3. Hgportaturm efi decorem, & SESSURUS ac DO- 
MINATURUSi»/^9w. Addejef.xvi.f. III. Quietcm, poft exant- 
latos laborcs. Gen. xvi 1 1. 1. Mich. 1 v. 4. Joh. 1 v. 6. Beata haec & 

?loriofa Chrifti quies aperte fatis indicatur in allocutione Patris,quanda 
Ihrifto federe juflb, quod reliquum eft operaein triumphandis inimicts 
fibi fumit Sede s donec pefuero. Pf. cx. 1. IV. non turbatam longi 
temporis in eodem Joco commorationem. 1 Reg. 11. 38. Sedit Shnet 
Hicrofohmis diebus multis. Aft. XV 1 1 1. II. 'EjuJSw , Sedit itaque itticau- 
num & fex rnenfes. Sic ISt Chrifto fua gloria conftans ac perpetua erit 
Oportet enim eum regnare ufque quo omues inimicos fuppofuerit pedibus ejm+ 
i Cor.xv. 2f. 
cor steph*. XII. Non repugnat feffioni huic quod Stephanus Chriftum viderfe 
<K£ ADSTANTEM ad dextram Dei. Aft. xi 1. s<S. Non enim crafle dc 
Mmvidecic. corporis habitu cogitandum, fed de re quae per iftum habitum defigna» 
tur: quae eftquiesChriftigloriofa ac plena poteftatis. Stantis autem 
fpecie confpicatus eum Stephanus eft, ut fignificaretur Chrifti, in ea 
gloria conftituti , parata promtitudo , ad Stephanum tuendum ac fir- 
mandutn , fpiritumque ejus fufcipiendum. Cfonfer Mich. v. 3. Dan. 
XII. I. Gregor. Mag. HomiL xxiX. infefio Adfcenf Cpnfiderandum no- 
bis efi y quid efi quod Marcm aiti Sedet a dextris Dei > & Stepbanm dicit: 
Video coelos apertos y & Filium hominis ftantem a dextris Dei 
Qirid* efi % quad hsmc Marcus SEDENTEM , St^pbanus vero STANTEM , 
fe videre tefiatur ? Sed fcitis % Fratres % quia federe judicaotu efi 9 fiare 
vtro % pugnantit vel adjuvantis* Quia ergo fydemtor mfier adfumtus m 



De Scffione ChrMK ad Dexteram Dei Patris. 299 

c&luin, & nunc omnia judicat y & ad extretnumjudex omnimn veniet^ hunc pofl 
sdfumptionem Marcm federe defcribit : quia poft adfcenfionh fu* gloriam judex 
mfine vidcbitur. Stephanut hunc in labore cerfammis pofitm ftantem vidit, querft 
adjutorem-habuit: quia ut ifte in terra petfecmtorum tnfidelitatem vincerct, pro 
ih de cotlo illius gratia pugnavit. 

XHI. His de vocibm zcphrafi pramiflis, rtm ip(am nunc expendamus ; %£££ oa 
quam ex antedi&is in hunc modum explanamus. Seffio Chrifti ad dex- defimtio. 
tram Dei Patris, eft fumma ipfm &propria iaperfima & Hegio potijjimum of- 
ficiogloria^ poft adfcenfionem in cotlos a Patrefibi collata 9 ab ipfo fammo jure occu* _ 
fata, ad Dei Patris gloriam 9 &perfe&am Ecclefi* falutmu 

XIV. Dubium non eft quin furrnna Chrifti gloria hoc di&o expona- 0!« fi r»^ 
tur, quam certis quibufdam gradibus confecutus eft. Primo enifn dum mL^chJi» 
in humili adhuc conditione eifet,radii quidam gloriofe Majeftatis fubin- tfoxiam : 
de emicuerunt. 2 Pet. r. 16. 17. Deinde exaltatus eft ex conditione 
mortali,ad immortalem, inHsfurreSione: quae eft glorificationis initium. 

Poftea ex immortali quidem, fed ha&enus terrefti, ad coeleftem, in AA- 
fctnfione : quae eft glotie progrejfm. Denique in coelis id eft confecutus ut 
ad dextrdmDei federet Mat. xvr. 19. Surfum raptm eftin ccelum, acfe^ 
iit ad dextram Dei : in qua re glorificationis apex & coronis eft. Heb. vi 1 1. 
I. Confedit ad dextram throni Majeflatis illim in aelis. 

XV. Nequeyirwwa modo haec gloria, fed & uni Chrifto propria x eft* JSET 
Tranfcendit enim longe angelorum omnium, Heb. 1. j. nedum homi^pdam :^** 
num, dignitatem, Eph. 1.20. 21. CoBocavit ad dextram fuam in aela^ 

longe fupra omne imperium acpoteftatem^ &potentiam, & dominationem, & «»• 

ve nomen quod nominatur nonfolum in hoc fcculo, verum etiam in futuro. Id 

eft, fupra omne illud quod exceifum atque gloriofuni eft, tam inter bo~ 

nnnes quam inter angelos, tam in prifco feculo T. V. cujus extremidies ApO- 

ilolo hsec fcribente nuebant, quo feculo magnum erat nomen Mofit, 

Propbeta, Pontificis Maximi ; quam in feculo T. N. quod futurum ab Apo- 

ftolo vocari potuit, refpe&u ***JW** , ex/pe&ationis veterum,& quia tem- 

plo ad huc ftante nonaum Ecclefia plena fua libertate utebatur. In eo 

feculo maxime claret, nomen Chrifti efle h*q>*t»r$p*t. Sed & ad futurum 

feculum gloria haec extendenda, ut innuatur, Chriftum multo fubhmio- i 

rem omnibus angelis efle, quibufcunque etiam titulorum eminentiis ! 

gaudeant: & fi quae fint adhuc iis nominibus auguftiora angelorum | 

vocabula, quae illis adfociati in futuro demum nofcemus feculo,iis quo« 

que Chriftumimperitare. 

XVI. Hadenus ergo uni Chrifto propria eft haec gloria, ut cum nulla 
eam creatura partiatur. Quod enim fideles in throno Chrifti feffuri dican- 
tur, Ap. 1 1 1. 21. vel ad dextram ejmftare ; P£xlv. 10- id intelligendum 
eft de eorum communione cum Chrifto , per quam iit ut in gloria 

Pp % Chrifti 



joo Exerckatia' XXI. 

Chriftitanqiiaminfuaglorialaetentur^ ipfique pro fio modulo gto- 
riam nanciicantur, Chriftiglorise quam in naturahumana poffidet qiao- 
dammodo fimflem, neutiquam parem. Qiia mcnte Divkia etiam «w- 
fortes dicuntur natura. % Pet i. 4. Quidquid fideles habent, nonpo- 
• teft excedere eam prceftantiamquam creaturas, Dei beneficentia beatas, 
habere par eft Id quod Chrifto datur,. dignum eft Filio Dei unigemto 
& ifiMi» y dignum ofEcio ifto, ad cujus confortium non-Deus admitti 
non poteft. 

XVll. Sed numquid eam eum aftera Divinaperfbm communem ha* 
bet ? Refpondeo, eam qua de agimus gjoriam Oeconmiatm cfle , qus 
Chrifto quu Mediatari competit Sicut ergo Meditationis officiumex 
tribus Deitatis perfonis. folus fufoepit Filius ; itaetiam gloria ea,quae utu- 
neris bene obitipraemium ac merces elt £bli cpmpetit Chrifto. Nuf- 
^uam Scriptura dicit, Spiritum Sanflum ad dei dextram federe. Inte- 
nm, quatenus gloriahsecinvolvit ywtpx/i* Deitatis, ac « Mn/ur, farita- 
tem hworis cum Patre, fuhdatam in unkateDivinx eflentia^ eaadfpeftu 
a gloria Patris ac Spiritus San&i feparari nequit Hadenus eft commu- 
nio ejufdem gloriae ac throni. Luc. ix. 26- Ap. 1 r 1.-31. Servata ta- 
men diftin&ione ;.non gradu$ x multd minmfpeciei 9 fed ordinU tantum ;qui 
efle poteft inter eum, qui honorem dat r five qui aliquem omnibus fub- 

E" j&is-parifecum honore afficienduniiefle oftendit,&inter eum* quiea 
oaare afHcitur, aut aaquo cultuhonorandus declaratur. 
StiBio* XVIILGloria haeebimembris eft ; alia ratione' Eerfona\. alia ratibne 
n *' Officii, ac potiflimum fygiL Utranjaue eleganter complexus eft Zacha^ 
rias :. Cap. VI. I J. ^eportaturus e$ decoren^ %§ Sejfurut ac dominatutus m 
filio ipfius :. fcilicet Jehovae. 

XDC Glomperfona attendt poteff,partfm ratfone' Natur* Dmm.% 
partimratione Natut* Bumana* Ula nihil eft aliutfquam Divinae Ma- 
jeftatisChrifti,ex humanae naturae gk>riarefucentis r illuftriffinia aflertia, 
vindicadoacpatefaaio^aaiutFiliu^Dei^Iiibhuniilis humanse naturft 
, fekhfuam, in terris, contexerat gloriam;. adeo ut rarae falhmillius; & a 
plerifque defpeft«e,emicuerint fcintflrae : fic contra, & carnein gloriam 
fiibvefta,folis inftar,difcuira humilis ac obfcurae conditionis nube,iifoftri 
ac fublimi fijo fulgare^emicuit ; & Filium homihis efle Filium Dei,ac ve- 
jumDeum Juculenter ac gloriofe declaravit,ac declarat.Quam etiampo* 
ftulavit Chriftus folenni hac orattbne : Johjcv 1 1 . 5;. Clovijka me, tu Pater 9 
eagioria apud Te, quaut habuiapud Te^jpriufquam hic mundus eJJefiHoc eft, me 
elle filium tuumaeternum&unigenitum gloriofedecIara.Quxxlpraecipue 
in collocatkme ad dextram, tanquam glorificationis faftigiOyComperitun 
XX. Gloria human* natur*, conflftit in fiimma perfe&hnis exceXsutia, 
tsask quoad aninwn, quamquoadc^^i &^^gtoriofifErno prop- 

ter 



De Seflbnc Chrifti ad Dexteram Dei Patffc - jpi 
ter utriufque perfe&ionem. Perfe&io anim*, eft fcientiae illius & potentise 
ad fiimmum ufque gradum amplrficatio ; quas ianctttati priffinae (quar 
ab ortu fiait ac manfit perfe&a) acceffit. Corpora vero perfectio , fiim- 
fnum robur ac pulaitudinem , formam ac fpfcndorem eximiam, com-> 
pte&itur. De qua Phil. 1 1 r ♦ % r. Qua etfam ratione feflionem Chriftf 
ad dexteramDei oculis percipi pofle, Sacrae titerae atteftarrtur. ^Mat, 
xxvi » 64. AdL vi x. { & Haec perfettionis fiiae fcientiar ac fenftw grgnit 
gaudhtm gloriofiim & ineffabife, de quo ipfe in haec verba gtorratur r PC 
XVf. II» Scirefacies me femitam vitat Satretas gaudiorum eft cumvultutuoe 
ieleStationes funt in dextera tua infecuium. Videfodes Gomari Thefes, quibus 
totam hanc peribnae Chrifti gioriam exa&iflrma accuratione deKneavit 

XXI. Gloriaratione Officir, notat adrmniftrationem gloriofiflimam^F*™ 
Regnf ChriftL Ideoquequod a Pfafte federe addexteram vocatur , P€ r 
cx. x. iHud ab eodem Dominari , ver£ 2. a Paulo , f^egnare exponitur. 
I Cor. xv. 2f. Quod habet ^» ad oppofitum Miniftrare , m fta» 
tuhumiH Mat. xx.28^ PtertinethutfPetri illud : Aft. ir. 36. Ccrt* 
fciat ergptotadomut Ifratifc y quod Detu hunc fecerit Dominum &? ChriftunH 
Fecerit % , id eft , fatefecerit , vindicata ei & aflerta eoram omoibus crea* 
toris ea praeffantia ac poteftate, quae tfo&a Der digna eff, ex qua patfeat 
Dominium ejus fupra omnia. Vel Fecerit, etiam revera. Non quoad 
Damhiiiinitium: mmnam t&Dominw* Luc. n. 11. &inprofiindrflima 
humilifate manfit Dominu* Gtori*. 1 Cor. n r g. Sed quoad dommii 
gradutnfummum , & perfettionem gloriofem. 

XXfL Kggnum Chriftrduplexeft I. Divinum, {breEJfentiafe, qwod^^J™^ 
cum Patre acSpirituSan&o cpmmuile habefc* II. Mediatorium % five p ic*/ 
terfonate; quod habet qua $uu$pm&~ Non tamen ita accipienda hsec 
diftioftio, cjiiafiDominiumiftudChriftrMediHtorisinEcdefiam, qua* 
tenu&involvit ptenitudinem proteffatis, & iromenfupra omne nomen , 
m quo omne genu fle&endum, in re differat a Regna Divmo, aut dicat 
Majeftatem Regni inferioTem regno Dei AltiflrmL Tale enim eft hoc 
regjnim, ut iinportet foKdam demonftratronem verae- Deit^th Chriftr, 
& r^ if^iwtw ac hrinfu* cum Patre r verbo , ut non poffit competere . 
nort-Deo. ^C xxx:irr. zz, Nanrjehvavindexmfter y Jehova Legiflator 
noftet, Jeheva B^xnofter.. 

XXIIL Adltio regnl Mediatorif y pradiverfa ratrone-diiparfum nata-^B» 
larum in perforia Chrifti dfverfa quoque eft: Sf Divinamnaturam atterv ^jT^. 
das y eft vtndicatfo 8i diemonftratfo poteffatik fllius , quam fiKus Def , d^»« 
lomofeflus» jurefuo, habet,. abraeterna habuit, & aetemumhabe-5^ 1 ^^ 
bit , m omnfa. LFt enim regni fiii gloriai ad temptis frurniliationis, fe chxiftu» 
quodammodb exinanivit;' non privationer afiqua Dtominif, qtrod a* 41 ^ 
Dekate infeparabile eft^ fed ilfius fub forma fervi veJatione : fic conttu 

P p y *** 



|o» Exerdtatio XXI. 

regnum accepiffe dicitur , depofita fervi fpecie ; non novae potefhtis 9 
qua antea caruerat , acceffione, fedpriftini regni, quod perpetuo ha- 
iuerat , revelatione , atque confirmatione iiluftri : quk ab omnibus 9 
Dominus , licet-carne veftitus , agnofcatur. Sin humanam naturam lpe- . 
ctes , aditio regni fignificat ufum gloriofum poteftatis illius maximae, 
finitae tamen , ac Deo fubordinate , quae Chrifto homini data eft longe 
fupra omnes creaturas; cui , propterunionemhypoftaticam cum t* xiym 
parem nec habent , nec habere poffiint , eminentiffimae angelorum clat 
fes , utinter omnesprimas teneat. CoL I. 18- 
^vctfii XXIV, Porro Zsgnum Mediatorium^ vel Unherfale eft, quaomnibus 
^, 1V vci Vm. creaturisfumnia poteftate imperat , cum certo tamen ad Ecclefiam re- 
*"iarc fpe&u, quatenus in iUius commodum creaturis omnibus utitur. Mat 
xxvin. ii. Eph, i. 20. 21. 22/Phil. n. 9. 10. 11. 1. Cor.xv. 27. Heb. 
11. 8- Velparticulare: quod eft fuprema ac gloriofa conftruendi ac 
confervandi£cclefiam, ex omnibus gentibus colledam, poteftas, P£ 
II. 8- CX. I. 2. 3. Eph. 1. 22. Conftituit eum caput fuper omnm ipfi Ec~ 
clefia. 
Quod cctto XXV. Eam poteftatem eximio modo fibi afleret Chriftus^auando vin*. 
SJSTJ fibi dicato populo Iraelitico , Antichrifto fede fua deturbato , & corruptis 
modo chri. corruptoribus terrse , ad vocem tubae feptimae voces magnae in coelo 
«viu 111 ^ audientur , dicentes : fa&afunt regna mundi Domino noftri & Chrifti ejut? 
&regnabitinfeculafeculorum. Et viginti quat uor feniores dicent: Gratias 
tibi aghnut, Domine Dem omnipotens , qui eft , $§ qui erat , ^ qui venit? 
quia accepifti potcvtiant tuam magnam & ]{exfa3us es. Apoc xi. if. 16. 17. 
R STi«iT XXVL Seflurus eft Chriftus ad dexteram Patris, id eft, regnum 
quMtetai. ^^ Occonomicum obtenturus, ufque queomnesinhnicosfuppofueritpedihm^ 
ejus. Deinde erit finis , quum tradiderit regnum Deo ac Patri. Nam poftquan* 
JubjeBa fuerint ei omnia , tunc & ipfe Filius fubjicietut ei qui fuhjecit ipft om- 
nia> ut Deusfit omnia in omnibm. 1. Cor. xv. 24. 2?. 27. Quae qua mentc 
difta fint, haut indiligenter expofuimus Excrdt.x. Tmemate xxxix. 

ktgu chii- XXVII. Sciehdumautem, dignitatem hanC regiam in reliqua etiam 

tocL g t«r* Chrifti munera derivarL Prophethm enim nunc exercet Hegiam ^ per 

quoqaema-poteiitem Spiritus S. cum prsedicatione miniftrorum cooperationem ; 

t«. adciiva " at 9 ue * ubipoftularet utilitas, per fubfequentia figna miraculofe. Mar. 

XVI. 20. Iui profeSti pradicarunt ubique Domino cooperante , £# fermonem 

confirmanteperfignafubfequentia. i, TheC 1. ?. Sacerdotium quoque He~ 

gium exerczt, dumnon humfliter, fedgloriofe, ut Rege dignum eft* 

cauflam noftram in coelis agit , Sacerdos in aternum fecundum ordinem Mel~ 

chifedechi. Pf cx. 4. Heb.vn. 24. 2J.2& Zachar. vi. 13. £rit SA- 

qerdos 1n solio ejus. 

xxviil 



Dc Seffione ChrifU ad Dexteram Dei Patris. joj 

XXVHI. Summus hic exaltationis Chrifti gradus aliquando ad ^-^^T^ 
trem ut cauflam refertur , aliquandoad ipfum Chrijium. Eft enimubiutio, cur 
Pater dicitur Chtiftam addexteratn fuam coUocajfe. EpL I. 20. Huc P^-^j^^ 
tinet A&. 1 1. 33. Dextra Dei<*xaltatia. & v. 31. Hunc Dews dextra fuafur^C^t^m 
pm fublatum conftituit Principem. Heb. 1 1 . 7. Cloria & honore coronajli eum> ipfi ckrift». 
conftituijii etimfuper opera manuunu Eft etiam ubi Chriftm dicitur confedijfe 
aJdextram DeL Mar.xvi. 19. Heb. 11. 7. viii. 1. & gloriam illam 
fuojurefihifumfifle. Zach. vi. 13. -nrt t<V*\ & accipiet Majeftatem. 

XXIX. Neutrum caret fua emphafi, Fater enini id Chrifto dedit , 
expadoconvento, fecundumj/^;//Viwi* quae exigit , ut exaltatio Chri- 
fti gloriofa humiliationi fpontaneae exadta proportione refpondeat. Ha^c 
autem quumadiniimum fe demiferit gradum, conveniens eft ut illa 
quoque ad fummum pertineat. Jus hoc Chrifto partum docent verba 
ilia P£ II. 8- f*t* * nie , ex pa&o convento , & Aabo gentes in pojfejfit* 
nemtuam. & jefLlil.21. »7 IDCIRCO portionemei dabointer multos^ 
■WK rW\ EO QUOD effudit admortem animamfuam. Pf. XLV. 8* Ama^ 
fti juftitiam , odifti iniquitatem ( haec fuit obedientia Chrifti ) pSjf > PRO- 
PTEREA unxitte , Dem , Deus tuus oleo latiti*jr& confortibus tuis. Haec 
non eft undiogratia, in terris , fed Gloria , in coelis. Metaphora ab 
hilaribus feftifque conviviis ^efumta. Con£ Pfxxui» j. Je£ lxi. 3. 
Luc vi 1.47. • ' » 

XXX Quaado alibi hujus gloriat datio gratU imputatur , ut Je£ 
XVI. ?. Ktt» TDn3 pim, &Jlabitituseftittgratiatbronus. &PhiLlI. 
9. *%&nif«r» gratiofe largituseft nomenfupra omne nomen ; duo docentur : 
primo exaltationem Chrifti , nonminusquamhumiliationem, efle ex 
gratiaerga eos qui Chrifti funt ; dein, Deum magnaamoris propen- 
fione Filio collatione hujus gloriae gratificatum ene. Nam &*'&**** 
Hefychio interprete, eft iifi» *» xixh*'**'** gr*t* ffcere. Nequaquam 
.autem gratia vocabulumhic torquendum ad depreciationem j#r/i, quod 
Chriftoquovisoptimononunecompetit Id enim Apoftoluseo iplb 
loco luculente aileruit Et quidem duplum ; alterum, naturale x furi- 
datutn h r«f ipuueJf ( fuit enim u V«cf? *<* > id eft verus Deus , & ut talis 
etiam manifeftatus ac cogoitus : necexiftimavit ejferaptum ** ;»« Sm 9-t*> 
koc eft , credidk , ut res eft , pofle (e fine facrilegio & infufta invafione 
Divinae gloriae > aeoualitatem cum Deo palam proftteri, licet, rebus fic 
ferentibus > eam aa tempus diffimulaveriL vert 6. ) alterum > quafrtum, 
fundatum Jn foontanea qbedientia , juxta pa&um. FaSfus obediem &a 
QUA PROPTER etiam Deus eum imcfrm. verf. 8. 9. Vigilius Lib. v. 
€tmtra Eutycb : An forte negabuat , Domino Jefm Chrifto ob merittfm pajfionk 
& mortu bac omniafuiJfexoMata ? Legant JpoJhluAtdkenfcm deipfo : Humi- 

liavit 



304 Escercitatio XXL 

iiavitfe ipfum , fatfus obediens ufque ad mortem , mortm autem crucu : PRO- 

FTER QUOD & Dern ipfumexaltavit &c 

XXXI. Chriftus autem ipfe confediffe dicitur, quatenus jure (uo utens, 
poft exantlatos labores , placide quiefcit : gioriamque optimo iibi ju- 
redebitam, ac prorfus fuam , occupat , afTerit , vfridicat , & ad Patris. 
gloriam, fuorumque ialutem, convenienter conditioni coelefti, ma-- 
gnifice oftentat 
-ftndit etu XXXIL PATRIS GLORIA hic agitur , quae ab illa Fflh feparari 
PAmj! IUm fte( l u ^- P^il. XI - l2 ' Omnis lingua projiteatjtr Jefufn Cbriflum ejfe Donti- 
mmi^ adgloriamDeiPatrrs. Quippe Veritas ac Potentia Dei , ex prsepo- 
tenti ac conftanti promiflae feffionis pneftatione ; JuflitU , ex debita prae- , 
miiac gloriaetributione; Gratia, exhumanaeChriftinaturce longe fii- 
pra omnes angelos eveftione, noftraeque falutis eo modo procuratione, 
elucefcit Nec hoc tantum. Sed Pater honorari non poteft , neque 
abhominepeccatoreprbPatreagnofci, nifiinFilio. Joh. xiv. 13. Ifr 
glorifUetur Paterin Filio. Gloria Dei eft , non tantum quod is cognot 
citur aeternus, perfe&us, potens, creator, hominisbonum, & finis* 
dignus obedientia , &cultu; fedetiam, quod is cognofcitur, ama- 
tur , honoratur , ut Deus , juftitia , juftificator fandtificator , glori- 
ficator peccatoris. Haec autem gloria Deo non datur , nifi in Filio > 
primum humiliato , dein exaltato. 
n. Ad vtu/ XXXIII. Sed & NOSTRA hinc SALUS pendet I. Univerfa haec 
tol*JZfc capitis noftri gloria ad nos redundat Quum enim Chriftus ipfe , quan- 
toioucml tus quantus eit , nofteriit; illius quoque gloriam noftram efle necefle 
eft. Eph. 1.22.23. Conjiituit eum caput fuper omnia ipfi Ecclefia , qua efi 
corpus ipfius , & complementum ejus qui omnia hnplet in omnibus. Quod , uti 
judiciofe a Celeberrimo interprete obfervatum eft , hunc habet fenfum: 
Dedit illumEcdelfecaput, perpuodJEcciefia conftitueretur fupra oni- 
nia. Ecclefia , inquam ; quae corpus ipfius efl , data nimirum & conjun^ 
flaChrifto, ut cam viyificaret &in ea viveret per Spiritum fuum. E* 
plenitudo ejus qui completimnia in omnibus , id eft completum Dei , quod 
compleatur non folum a Deo , fed & Deo ; ut fciiicet Deus fit in ea om- 
nia , & non !int in ea ficuti nunc , aliud caro , aiiud (piritus ; aliud vi- 
vens , aliud moriens ; fedomniain incomprehenfibilem gloriamacgau- 
dium convertantur. Vel etiam plenitudo qua compleatur ipfe Chriftus, 
uti adcapitisperfeftionemcaeteracorporis membra faciunt, & capitis 
gloria a gloria membrorum feparari nequit , Id enim agit Apoftolus ut 
oftendat, eandem virtutem Deum exferere eiga nos, quam exferuit in 
Chrifto collocando ad ddxtram fuam. Et fane eodem nos ducunt verba 
Pf. v 1 1 1. 5. 6.7. Quod enim ibi de Filk bominu dicitur , non tantum 
de Chrifto , fed& deEcciefiaoportetintelligi : quamjuara de Chrifto,ut 

capite , 



De Seflioife Chrifti ad Dexteram Dei Patris % joy 

capite, de Ecclefia, utcorpore. Nam dequo homine dicendum fuit , 
eum indignum fuifle ut viiitaretur a Deo , de eodem , poftquam vifi- 
tatus firit a Deodicendum eft, quod gioria &honorecoronatus fit 
Quod tam adcorpus quam ad caput pertinet, Quemadmodum ergo 
Filio hominis Capiti, ita etiam Filio hominis corpori, omnia fubjici de- 
benL Et hoc eft quod Chriftus dicit, Ap. , 1 1 1 . 2 1 . Qm vicerit tribumn 
ei /stfedeat m tbrmo meo. &c. Nori exiguum huicloco clarorem adfert 
obfervatio Ludovici de tiieu : nimirum thronum Regis apud Orientales 
ampium&latumefle le&icaeinftar, fulcris aliquautulum fupra terram 
eve&um, ac tapetibws ornatum ; adeo ut prarter fedem Regi proprian? , 
aki quoque \ quos honore adficere cupit Rex , in eodem throno 
fedes habere queant. Conferri poflimt quse de feptem thronis Magni 
4 Mogol,imprimis ampliflimo illo quem Tamerlanes inchoavit,curiofe an- 
BOtat Jofhannes Baptifta Tavernier^ iyr**ln<> ftiner. Part. 1 f . Lib. 1 r, Cap. V 1 1 !• 

XXXIV* II. In ifta conftitutus gloria continuapro nobis intercedit? 
nec dubium quinfemperexaudiendus. Poftquam SalomOmatrem ad 
dextram fuam confidere jufliflet , nihii fruftra petituram fpofpondit 
1 Reg. 1 1. 20. Multo mtnus fieri poteft ut caflae Chrifti, adPatris dex- 
tram confidentiG , preces iint : quippe qui fuftineat omma verbo fuo poten- 
te,& purijicatione peccaterum noftrorum perfe ipfum pnusfaSa tum demutu 
amfcJcrit ad dextram tnajcftatk Heb. 1. 3. Hanc confoiationem egregie 
incukat Apoftolus. He&viu. i. 2. 

XXX V. UL Ex iftogloriae throno/w populo fiio dicet cauflamque . 
tjus adverfus quofcunque hoftes fortiter ac feKcker tuebitur , quippe 
qui daminatur inter mcdios hofles. Pf. cx. 2* JeC XV 1 . j. Etftabilietur be~ 
rrignitatc foiissm cui infideat conftanter intentorio Davidis, judex & procurans 
jm & promtrn *d juftitianu Adde Pf vi 1* 8-9* 10. xlv. {. 6. 7. Fnx- 
ftra funt impiorum hominiim , & infernalium <temonum, nefanda 
adverfus Ecclefiam molimina. Sedcns iu caslis ridet? Dominw fubfamtat 
m. P£ 1 1. 4. Nequicquam frementibus improbis , frendentibus Dia- 
bolis, regnat, aeternumque regnabit Jefiis ; quiutinanetoUetomncitn- 
pcrium ^ & omnem aucloritatetn *$ poteftatem. 1 Cot. XV. 24. Regnat 
ettatn an & cum Chriftd Ecclefia , quse ma cum iffo in <;&!* cotocata, Eph. 
11. & vanas hoftuim irasexaito difpick: ac ' 
Celfior exfurgit pluviis , auditquc ruenteis 
Sub pcdibm nimbos , & feva tmritrua cdcaL 
Jebova rtgiat celfitute mdutus: Jebovarobore accingitfe, ctiam ftabilitur.er- 
Us babutMlis , ne dimoveatur. Stabile cft folium tuum ab iUo tcmporc ; m- 
. Jc a fcculo tu rwuu. Utut attollant ftsnkina , Jchova attottaut flumiaa fo- 
mmsfuum ^c P£ xci 1 1. «1 Aa 

XXXVL Valida quoque eft confideratio gloriae imjus , qua nunc^"^ 
Symb.Appft. Q,q Cfea- 



jo6 ' Exercitatio XXI. 

creaturas omnes fuperemiuet Jefus noftcr, ad TERROREM 1MPRO- 
BIS iiicutiendum. HuiC fini ipie eam allegabat : MaL xxv i .64. Conf er 
Je£ X I. IO. ik 19. A& IV. 3. 4. P£ XCVI I. 1-5» Jehova Bfguat-Nubtf 
C$ caligo circumjtant eunulgtus ante eum $rocedit % & infiammat circumquaque 
bofiesejus.PerluJirantfulgura ejus orbembabitabilem &c. Aperite tandem OCU- 
los mortaJium vefanHIimL & excutite torporem illura quo ha&enus ob- 
riguiftis.. Hic eft ipfe ille Jefus, quem tam negiedmi ac contemptim 
habuiftis, cujus verbum fpreviftis, cujus fervos ludibrio ac contumeliis 
affeciifo,cujpsfubditoaopprefiftis, cujusgratiamproterverejeciftis, de 
quo dixiftis, nolumus hunc regnare fuper nos. liic jam fuperbo Divi- 
nae Majeftatis throno infidens aeternum capeffi vit regnum , virgam fer- 
ream manu fua gerens, qua totam terram cum aeueo & ferreo fuo robo- 
^ re, cum fplendore aurea atque argenteo , non fecus comminuet quam # 
figulina vafcula : & contundet tanquam pulverem coram vento, friabit-* 
oue tanquam lutum platearum. Agnofcite & colite tanti regjs Maje- 
ftatem & horrefcite e coucla vibns veftris. Colite Jehovam cum reverentia* 
&exfultatt cum tremore. Ofcuhmtini Filium p ut non irafcatur , & pereatk 
ifl via y quum exarferit vel mininunn ira ejusj?{. 1 1. 1 1» 12» 
l Mc^dT XXXVII* Denique omnibus nobis,qui in animo credimos Chriftunt 
SSwTTffcT ad Patris dextram federe , ingenerare debet tanti Regis gloria L SAN- 
au^tant* CTAM REVERENTIAM- Si enim exigui quidam fplendoris hu jus. 
™iu*£* radii, per tenues quafi rimulas emicantes, tanto ftupore pios perculerint 
toot. Ipeftatores: Gea xxyiii. 1% Luc. v. g. quanta nos reverentia 
tangi par eft , qui integro inacceflae illius lucis fufgore velut cfrcum* 
fundimur? Si talem ebm intentis fidei oculis confpiciamus , qualis 
confpeftus Johanni eft; Ap* 1- 13-17* mirum ni & nos ad pedes 
c^slacrihorrorispleniconcidamus. IL AMOREM DOMINII Chri- 
ffit ia cordibus noftris y quodtam gtoriofum eft in coelis. O quam ala~ 
eriter ei aperiendae funt urbium T a^dium „ animorum noftrorum por~. 
te I P£ xxiv. 7* ia. 1IL , CONTEMTUM RERUM TERRENA- 
RUM* ac defiderium coefeftium. Yidemus enim in capite noftro 
Chrifto, quafit/pes illa vocatioms ipfim y & qua opefglori* hareditatis ipfim 
infanftis* &c Eph. 1. 18. 19.20. t Cut tanta propofita funt praemfa * 
quique nunc eoxum arh^bonem ac primitias habet in Spiritu gloriae 
quo donatus eft T eumne fks-efi circa minutias hujus feculi ac mera re- 
rum hidibria pueriliter ineptire 2 Qpin generofe mente fcenicum hunc 
piundiapparatum defpicimus? nihil quippe hahentem quod noftra fit 
dignum amhitione : adfpiradtes interim & anhelantes ad fc*&i» illud 
coelelle, amarantinam illam gjoriae coronani, quaredimiti ad dextram 
Moiiarcbae noftci Jefu aeternumquieturiactriumphaturiconfidebimu& 
Yotis etiam occupantes & acceferantes iliam toties faais oracuEs pro- 

miilanx 



Dc Reditu Chrifti ad artemum judicium. 307 ' 

mfllam gloriofam manifeftationein regniChrifk interris, atque Mcia 
ea tcmpora, quibus ' * 

— redeat concordia 9 vhrtm^ 
Cumque fidepietas alta cervice vagetur. 
Aut, ut facri potiusvatis carminibus utar, quibus vumtespacem poputo pro- 
ferant y & cotles propter juftitiam : ut qaum J^fcendi^pluvia fuper feSian her- 
bam i qaam imbres, irrigatio terra : quibus deniqac jforeat juftm 9 &amftitu- 
defacis ; Jonec nonfitluna. P£ LXXIL 3. 6. 7. 

EXERCITATIO XXIL 

DB 

REDITU CHRISTI AD jETERNUM 

JUDICIUM. 

BREVIARIUM. / 

*. DoEfainAaiermjudiciiexfttndamentalibmeft. 2. Quatuoruniverfalia Dci 
judicia in genm bumanum. 3. 4. 5. JEterni judkii certitudo. S. Dem 
generatim, judex eft. 7. 8, 9. 10. Etfieciali appropriatione,Cbriftm. II. 
AuSoritatehon aliena,fedfaa, & fumma. 12. 13. In demonflratione ma- 
ximagloria. 14. if. Cum tuba Dei. 16. Etnumerofo angelorum comi- 
tatu. 17. QuifuaChriftofraftabuntTmnifteria. ig. 19. SanSH homines 
proprie toquendo non erunt adfejfores Chrifti injudicio. , 20. Nequidem Apo* 
ftoli. 21. 22, Boni angeli an judicandi fint, non liquet : de malis, conftat. 
23. Homines omnes judtcabuntur. 24. Sufer omnibm aBionibm fuit. 2f- 
26. 27. Numpeccata piorum injudicio ttiam publicanda fint. %%. 29. 
Caujfie cognitioncm, non opcrofam, attamen exafifam, 30. 31. 32. 33. 2&> 
cipiet fententU pronunciatio. 34» Hanc, cxfecutia. 37. Locus *judicii erit 
in aere & nubibm." 36. 37. 38. 39- Qaade vaUe Jofaphati a nomaffi» 
buc trahuntuty parum foiida funt. 40. 41. 42. De tempare qua notanda 
fmt. 43.44. 45. Praxis hujm articatL 

I "TPlkRincipibus facratiflinra religionis noftrae elementis, ac funda- Dotoju 
I JP mentalibus articulis,accenlet Apoftoius dochinam de ^TER- ^fi^ 
■ NO JUDICIO. . Heb. vi. 2. Quod quum noviffimus Rc-damcntaul 
JL gni uirifti attus, & luculentiffima Divinae iHius gloriae de- toeft * 
monftratio, & fpei Chriftianae anchora,& validum carnalis fecuritatis an- 
tidotum>furentiiunque cupiditatum frenum, & folicitae pietatis incenti- 

Qq Z vum 



30« Exercfcatio XXE. 

vum fit ; oon minori profe&o quam cartera omaia accuratione acd& 

gentia pertra&andum nobis eft. 

^?»»*. II. Publica atqtfe univerfalia totius bumani generis judicia quatuor- 

S^ldfdL 'Scriptura memorat Primum in Paradifo, in generis humani parente* 

kigenusbiH Gen. iii. g. &a Atterum in mundum ahtediluvianum. Gen.vr. j. 

manum. Tertium in fbcietatem humanam ad Babylooicum flagitium in campis 

Sinear congregatam.Gen jk 1.5. 6»y.Quartum denique noviflimum illud* 

de quo nunc agimus : quod omnium maxime unrveriale erit, in omnes 

Cne exceptione homines,non vivos foium, fed & mortuosw 2 Tim. 1 v. i„ 

jEtcmi |n- III. Judicaturum aliquando de univerfis ac finguKs Deum CoIIigi po* 

diciicati»- teft. I. Ex tibro cwmtunis Providentia. Hicerrim bonorum malorum- 

** aue feta colnmixta, ac confufe vices font Eccl. ix* 2. Imo imperante 

florentequenequitia, virtus non iblum pr«niiscaret,verpm etiam fce- 

leratorum pedibus fubjefta calcatur , & loco fecinorum fupplicia luit 

tremit mfonteis Dcbita fceleri noxia p<ma : At perverfirefident cclfi Moresfolio > 

fan&aque calcant Injujjta vkc coUa mceuteu* Latct obfcuru condita virtm Cl&* 

ra tenebris , juftufque tulit Crirnen iniqui. Pf LXXIII. 3. Laboraret autem 

Divina juftitia, nifi mutatis aliquandorerum vicibus, dies aliquis piorum 

atqueimpiorum vaftum difcrimen igne liquido Bquidrus demonftraret 

MaL III* 16. 17. I§. Tunc timentes Jchovafrequenter pradicant^alterapuS 

sdterum : enimvero attendrt Jehova & audit % atcfuc confcriptum eft 01 libro com* 

ntentarii coram.eo>pro thncntibm Jehch^ & cogitantibm de mmine ejw* /B 

erunt mei > ait Jebova eocercituum , quo die ego confeSurm fum pecufium* - 

Tunc converfi videbitis inter jstfium §§ hnprobum quid interfit T inter colentes 

J$eum & eum cm nan colit ipfunu IL Ex iibro Confcientia , quae fiiis hic 

judicandi vicibus funda ,. reos omnes ad tribunal Oei citat, iterum 

ibi ac feverius judicandos. Rom. ii.ij. 1 Joh. iii. 20. HL Ex 

Iibro Scriptur*, quo tota hujus judicii fcena * pro majeftate fupremi 

judicis fuperbe inftru&a, cum omni fuo apparatu exhibetur. Ia qui- 

bus pluriAia funtqiKenaturaprorfus ignorat, alia quae nonnifijmper- 

fede ac confuie docet 

IV. Quatuorhicexpendenda. I JUDEX. IL TUDICANDL IIL 
SENTENTIA. IV. Circumftantiae LOCI ac TEAfPORIS. 

V. In JUDICE confideranda L PERSONA. II. GLORIA. HL 
COMITATUS, 

»«* gcno. VL JUDEX, Deus eft, nulla Divinarurn perfonarum exclu&, qoa- 
•^» jftd» ram una fdentia, voluntas, poteftas, fententia eft. Eccl- xi. 9. O- 
gnofce fo/rcy utprvpter hac onmia adducat te Dem ipfe in judicium. & XI r. 
14. Omne opm Dem ipfc adducet m judichtm. Et Paulus memqrat diem 
ir** & jvfti juiicii Dei. Rom. 1 1. ^. praedicatque Deum judicem mt- 
mum. Heb. xxi. 23. Niminim Deus, eo ipfo quia Deus eft , hoc 

eft 



De Reditu Chrifti ad arternum judrcrora- jo^ 

eft ens infiirite perfe&um, creaturarum rationaliura Rex & Legistator tft 
Jac iv. 12. Ideoque &;W«c, fecundum Iegem iftam de aftionibus ho- 
minum cogniturus,& vel pracmia vel poenas fecundum legis fandionem 
diftributurus. Qui reddet uoicuiquejecundum operafua. Rom. IX. 6. 

VII. Sed fpccialioeconomia Judicium attribuitur CHRISTO: de]^J£ 
qua re plurima & notabilia in utriufque inftrumenti tabulis teftimo-tkmc, chi*. 
nia exftant JeLxvi.^. Meffias nuncupatur7"<k*> & procurans jus % ***- 
£? fromtm adjufiitiam. Eodem retulerim illud Cap. xxxi 11.22. Jeho- 
va judex nofier, Jehovi legislator nofier y JefavaBgx nofier y ipfe Jalvahit nos. 
Omnia enim haec, epitheta funt Meffiae fofpitatoris: qui uti a Deo inun* 
dus eft in Regem Zionis» ita etiam legem tulit in panegyri Ifraelis : 
Aft. vn. 38- fecundnm quam Ifraelem judicabit totumque orbem ter- 
rarum. fizech. xxi. 27. promittitur venturus v&vnn v> IVH, cujm 
efi-jus, vel judidum $ qui&jus habet ad coronanr incorruptibilem at- 
iue inalienabilem, domui Davidis proniiflam, &> quia Rex eft> pote- 
ftatem habet judicium exercendi iii omnes. Neque de alio Interpretor 
-~ illud Michse IV. 14. Virgapercutiunt in maxiUajudtcem Ifraelis. Nam & 
Chrifto hanc injuriam illatam effe ex Evangelio conftat ; & quis praeter 
eum judex Ifraelis dici poteft> qui a Judaeis percuffusfit>& in cujus vin- 
diclamRomani remjroblicam deftruxerint ? Nam de deftra&ricibus eo- 
rum legionibus hoc commate agitur. EodempertinetPf.LXxn. 1. O 
Deusjudicia tua J^ggi da , & jufiitiam tuam Fiiio regis. Ufci Chaldseus 
non prorfus incommode : NttSo TVT7 rTH2 NtrrPD NoSnV 
Hfgi MeJJU, Filio Davidis X$gk Sed fatius eft cogitare *»<*« Jty ipfrfps , 
ut denotetur Rex , #w «*i &&* , qui non haeres eft ullius hominis in 
regno fuo, fed Fihus veri regis, Patris DeL In Teftamento novo cre* 
berrime idem inculcatur. VideAdhxvii. 31. Rom. 11. i& *Cor. 
y. 5. 2Tim. iv. 1. 

VnL Imprimis memorabile eft Chriftiillud: JpL v. 22. Pater van 
Judicat quenquam^fedjudicium amne, vel totum y dedit Filio. Cui repugnare 
videtur alterum iHud ejufdem Chrifti ; Joh. vi 1 1. 1 5:. Ego nm judica 
quenquam, & verC f a Efi qui quarat © judicet f nimirum Pater. , Coiw 
ciliationis haec eft ratio. Pater noniudicat quenquam L Seorfim aFilio. 
IL In forma vifibilL IIL UtRexOeconortiicusEccleik. Non-tamea 
idcirco omui fe judicandi poteftate, vel exerckione etiam,abdicavit. Fi» 
lius eaim venit in nonfine Patris. Joh. V. 43. neque potefi afemet ipfo opera* 
j7> nifividerit Patrem oferautem. verf 19. ideoque Piater judfcat per Fi- 
lium ; Deiu, per virumquem definivit. A& XVil. JI, Domin/u per Jsfum 
Chrifium. Rom, n. *6. Quando autem Chriftus negat fe quenquam 
jadicare, iditaintelligendum eft. L Ut non fit minifter condemnaticu 
ni» >^ktli& erat Mofe& % Cor. 111*9* Mw emmmiftt mm Dem 9 utjudket 

Q.q J wundumy 



fio . Exerdtatio XXIL 

tnundumi Jelutmundusferveturpereum. Joh. lir. 17. II. Ut non ju- 
dicet feorfim a Patre. Id eniui inhuunt verba fequenda verC 1 6. Et fi 
judicem vero ego , judicium meum verum eft : quiafolus non fum , fed ego & 
Sater , qui nte mifit. Confer. verf z%. Ame nonfacio quicauam , fed quem* 
admodum me docuit Pater meus , fic loquor. ' % 

IX. Exponenda etiam ratioeft, cur Patri placuerit omnem judican- 
di poteftatem in Filium tranfcribere , quae^ edifleritur Joh. v. 27. Ei 
au&oritatem ei dedit etimn judicium exercendi , "° r ' EO QUOD* Filius hotm- 
minis eft. Cujus * t T»x*yi'«t hic eft valor. I. Quia Filius Dei voluntaria 
x$f»<ru filius hominis fa&us eft , ut per ea quae in affumta carrie faceret 
& pateretur , hoftes regniDei deftrueret-, falutemque impetraret fuis; 
accjuum fiiit ut judicium quoque exerceret in debellatos hoftes , & quam 
fuis impetraverat falutem eam iis adjudicaret. Hinc viftoria ipfius & 
judicium cohfociantur. Ap, xix. 11. II. Quia FiliusDei, mformaFi- 
lii hominis , legi fe iiibjecit ; & judicandum condemnandumaue fe iro- 
probis homimbus ftitit, uti temere fibr arrogate Pivinae Majeftatis 
reum : conveniens eft ut verfarerum vice , legis Dominus demonftre- 
tur, & iniquorumfuorumjudicumjudex; affertaeinonementitaeDei- 
tatis gloria. Huc provocabat, quum reus ac fordidatus , ad Judaid 
confelius tribunalftaret. Mat xxvi. 64.. Auguftin. Serm. lxiv. de Verk 
Z>om. Sedebit judex , qui ftetitfubjudice. Daninabit veros reos , qui faBus 
eftfalfus reus. III. QuiaFilius hominis eft , poterit in ea natura ab om- 
nibus confpici, &judicium exercere #>*-** «*< «W***. Apoc. u 7. Ec- 
cevenitcumnubibus^ ^§ videbit eumomnh oculus, ftiamqui eum tranfixerunt. 
AuguJHn. tib. 1. de Trin. Caf. XI 1 1. Ita diSum eft^ Pater nonjudicat men~ 
quarn , fed omne judicium dedit fiiio : ac fi diceretur , Patrem nemo videbit m 
judicio vivorum & mortuorum , fed omnes filium , quia &? Filius bominis ejl , 
utfojfit ab impiis videri. 

X. Judicium exercebit Chriftus fecundum utramque naturam : Drui- 
na comerente infinitam majeftatem, fcientiam, pdtentiam : Hunta ns m 
aftusjudicandi vifibiliter& audibiliter exercente. 

Auaodtm XL NonfacietidChriftusauftoritatealiena, delegata, ut tabellio 
non anena, aliquis , .& interpres alterius : fed fua , fumma, autocratorica. In no- 
frmmaV * niine quidemPatris omnia facit, ut oftendimus thef. vm. tumqaia 
Filius eft, &nonnifi a Patre operatur, tum praecipue quia communi 
Trinitatis confilio , cujus principium a Patre ut prima pertona eft > oeco- 
nomiam muneris mediatorii fufcepit. Attamen quutn eadem fit Chrifti 
& Patris uti Deitas , ita etiam voluntas , quicquid Chriftus in exercitio 
munerisfuifecit, id facit au&oritate quoque fua , Divina nimirum fl- 
la, &fumma, quam cum Patre communem habet Et hoc certe quod 
nunc tradfcunus «W^ Divinam majeftatem involvit , aut fupponit ; 

neque 



De Reditu Chrifti ad aeteroum judfciunr* ^ 311 

neque patrari poteft a nok- Deo. Sine dubio gloriam Det nonaliena- 
Memadrtruunt ilh Dei verha Je£ xlv. z$. Permejuravi T prodii* ex ore 
meojujium verbum > quod non revocabifur * mihi incuruatup* iri omne genu 9 
juraturahtotmiemlinguam. Ea autem Chrifto , & judicio per Chriffuni 
exercendo applicat ApoftoIusRom. xi v. 10. 1 1. Augufiinm V~S~ Filim 
hmunis judicaturm ejt T nec tamen ex humana fotefiate y fed ex ea quia Filim 
Dei ejf* Et rurfm y Filim Dei judicaturm eft T non tamen ineafermaiapfarenr* 
m qua Detu efl 9 aqualis Patri : fed in ea r in qua Filim beminu ejl+ 

XIL Gloria Chrifti ad judicium venientis erit longe marxima. Ma- l ^SuT 
gpa fiiit quum Iegem ferret In monte StnaL Exod. xix. Deut xxx i 1 1 . maxima* 
%> Sedmajorerit, quumfecundumlegemiUamjudkaturuseflt Qf-**° riafc 
jm vox tuac concujjit terram * nunc autent denunciavit , dicenr ? adhucfemd egv 
cmutiian mnfolum terram r fed etiam cctlum* Heb. X 1 1 * 26- 

XIII- Confiftit illa l Injpiendore Drvma majejtatu ,. flluftriffimis radiis 
in humana etiaiti nafcura effidgente. Mat xxy. 3 1 * Quum autem venerit 
Tilim bominh ingtoria fuajunc fedebit mtbrono gloriafuaJic ne quis gJoriam 
DivinaacinfiiAamkiorem fufpicetur,, dicitur, Ckctftumventurum in 
gkria PatrisfuL Mat xvr. 37. Mar. Vi 1 r. 38. nou quam , veluti alie- 
natn, a Patre , ad tempusmutuetur, fed quam, *<* rt ip****** rapi* 
oaai doaducensir* <»«* <*-«. e«*. cumPatre communem habet Unde 
Tocatur #1* «Jt» k*< rr rr*Tf;> Luc ix. 26- Ita Patris , ut aequo jure 
fca Gt Divina autem gloriaifta t*ton ir«««*«r7*r$«** r»Pcfc v. 1. iti afc 
fiimtacarne. Ufurpabitur enim cundEorum oculis. Mat xxvr. 64* 
Videbitfs Filium bomnis fedentem addexterampotentiai & venienteminnubibm 
azlL Mat. xxiv. 30. Ormes tribmterr* videbunt Fiiiutn bominis venientem 
in nubibia codi cum potentia & gtoria multa* 

XIV. IL In magnificentia voe» ac tubae , quae adventum ejus co- &£ "*• ' 
mitabitur. x. TheC iv. itf. Ipfe Dominm defcendet e azlo # frwWr^ 
CUM HOXTATIONIS CLAMOf(E r quo iubebit & feciet vivos atten^ 
deretequeadiudicium accingere. CUM VOCE ARCHANGELUd ef^ 
ea jufTionis Ebc efficadtate qua fe demonftret principem Angeloruns 
ifle » eofque convocatos fecum adducat Unum enim folummodo Ar* 
changelum Scripturatradit; qui Chriffus eft , \\rmn ynn Angetm Do~ 
minuf, MaL lll. r. Cnfut omnis intperii ac potejtatis* uoL I r. 10^ Per 
quem& Arigeli conditifunt. CoL i. \6* &■ de qaodidfumeft, adorent 
iumonates Angeli DeL Heb. r. 6. cui denique ipfi AngeB& fotejiatesr ac 
virtutesfubjea«fynt* i.Pet 111. %%- CtfMTUBA DEI* quautDeus 
excitet mortuos. Joh. v. 2& 

3CV. AlibiquocpiebujusTUB^mentioeiL Matxxiv. $n i.Con 
xr. fr. Per quam quid intelligendum fit y nottuna modoexplicant 
fecretioris, %ientias confulti. Sunt qui propcie eam interpretantur, 

his 



yi% Exerdtatio XXII. 

his indudiratlonibus. 1 Quia fmc neceffitate non eft recedenduiH a 

litera. II. Quia in promulgatione legis clangor tubae vehementer ftre- 

pentis auditus fuit Exod. xix. 16. Quidni idem futurum efle creda- 

mus in judicio fecundum iftam legem ferendo ? HL Quia in Hierichun- 

tts excidio vox tubaeDivino juflu infonuit. Jof. vi. f. Unde infertur 

ut probabile, idem quoquefuturum quaado rlierLho h jusmundi cor- 

ruet Alii metaphoram fubefle malunt: quam tamen exponunt diver- 

Gmode. Nonnulii de tonitruis , qualia Deo pubiice loquente adhibita 

funt. £xodxix. 16. Joh.xn. 29. Aliide articulata YOce> ab An- 

gelis in aere formanda 9 qualis illa Mat. xxv. 29. Ecce Sponfus venit 9 

txiteinoccurfumtjus. Nobis fimpliriflimuin , & fcripturse ftilo con- 

vcnientiffimum videtur,uti intefligamusdeefficaciflimo, ommaqueper- 

vadente, & virtutem fuam in omnibus oftentante, Chriiti Jmperio. 

Nampate&diovirtutumsDeiinjudiciis , ad cjuamcum ftupore homi- 

nescogantur attenderc , per ciangorem tubse in Apocalypfi defignatur. 

111 e autemjuflus Chriftitubae comparatur. I. Quiautifonorusadmo- 

dum tubae vehementiori fpirku inflatae dangor eft , ita imperium hoc 

Chrifti vim fuamlongelatequeexferet; non per omnem modo terra- 

rum orbem, fed & ad defunftonim receptacula , & ihaceeflas infcro- 

rum fpecus penetrans : unde & «^^ ^ r*-r*m dicitur, IL Quia 

tuba convocari Tolebat Iiraelitica panegyris. Num. x. 1 . 2, Tunc autem 

convocabuntur omnes incolae terrae. UI. Tubaetiam fefti dies indice- 

bantur. Lev.xxi 11*24. Nuulxix,i. Caeterumhicdies totiEcclefiae 

erit feftiviflimus. 

Bt onmera. XVL UL Infrequtnti Angelormn fiipatu. Ita enim prophetavit lep- 

fo Angeio- t j musa kA^ mo E noc h USf dicens, Eccc venit Dotninm cumfanBismiUibus 

wmsQmxtoj*^ j^j ^£ ^ jg^ p au j us j^fj-at revelationem Domini Jefu de ccslo curn 

Angelis fuis potentibus. a.Theff 1. 7. Qnorum iliuftris comitatus quin 

ad gioriam Domini 9 tot coelefti6 aulae fatellitibus cinfti , plurimum fe- 

fturusfit, eccuipoteftefledubium? CerteitanosarbitrariipIeDomi- 

nus jufllt Mat. XXV. 3 1. Quum venerit Filius hominis cum gloriafua 9 & 

omnes fancti Angeli cum ea 9 tunc fedebit in tbrono gUriafu*. £t Luc. IX. 

26. Filiushaminis veniet crnn gloriafua & Patris , fanStorumque angelorum. 

qu fetr XVII. Sed prseter hoc alia tunc Chrifto minifieria praeflabunt L In 

^JL jttdicandorum congregatione. Mat xxi v. 31. Mittet angdesfuos & ce- 

«Liiuaeaa. gtnt ele&osqus a quatuorventis 9 a ccelorum extremo ad eorjtm extremum. Hinc 

junguntur adventus Dommi nofiri Jefu Chrifii , & mfiri adeum aggregath. 

.2. Th 11. i. angelorumvidelicetminifteriopatranda. Mat xii*. 27. 

II. In congregatdrnm feparatione , Mat xi 1 1. 49. tta erit in confum- 

^ matione feculi 9 prodibustt tmgeli , & fegregabunt maJos e wedh juftorum. UL 

In impiorum ad locum fupplicii detrulione. Mat xi 1 1. 41. 42. Mittet 

filim 



■1 



1 



De Reditu Chrlfti ad aetetnum judicium. 313, 

Tdltu hominis angelos fuos , qui coUtgent ex ipftm regno omnia offendicutd , & 
eos qui dant operam transgrejjioni legis } projkientque eos ihfornacem ignis. IV, 
Inpiorumad coelumfubvectfone. 1 Thef. iv. 17. Rapieraur cum iis 
m nubes , in occurfum Domini irt aira , & itafemper atm Domino erimus. 
Quem raptum pioram tam judicandorum , verfus Chrifti gratiofum 
tribuual, quata judicatorum , ia coelum, Angelorum fa&um iri opera , 
exinde coiligimus , quod iidem Angeli piorum animas , a corporibus 
morte fejunctas , in coelum deferunt. Luc. xvi. 22. Quid ni confi- 
mile officium praeftare credamus integris eorum perfonis. 
XVIII. Qiiaefitu dignumeft, num fanfti quoque homines Chrifti m a " ncspr ^, 



in hoc judicio futuri fint adfeflbres ? Ita quidem multi opinantur,prop-P"cioqucn- 
terilludPauli dictum 1 Cor. vi. 2. 3. An ignoratis fanths mundurn J*-e° U mAdfef- 
iicaturos ? An ignoratis fore ut Angelos judicemiu ? Sed dubitare liceat, an forcs chiuu 
illatio ea fatis fit folida. Nolim profecto eos exagitare, qui dicunt£ h ° c J udi ~ 
fenftos mundum judicaturos efle locutione quadam impropria,quatenus 
H fecient in Chrifto capite fuo , cui adunati funt per fpiritum & fi- . 
dem, & cujus gloria, quantum ejus fieripote(t, cum membris commu- 
nicatur. Confer Eph. 1 1. 6. Ap. 1 1. 26. 27. II. Sententiae Chrifti ap- 
probatione Ap. xix. 1. 2 III. Virtutum fuarum exemplo , quo pa- 
fto 8t minus malipejorescondemnaturifunt. Mat. xn. 41. 42. IV. 
Sui juftificatione. Nam piorum abfolutio impiorum erit condemnatio. 
Confer Heb. xi. 7. Attamenfcriptura pios potius ut judicandos a Chri- 
fto,iquam ut illius in hoc judicid adfeffores, aut fubordinatos judices de- 
fcribit Frequenter quidem promittitur ut cum Chrilto regnet, nufpiam 
ut cum eo in die judicii judicent. 

XIX. Nam Pauli locum necefle non eft ut de noviflima die, aut ftu 
turo feculo interpretemur. SanSfi judicarunt mundum> cjuando Chri- 
ftiani facti funt Magiftratus & judices , tempote Conftantini Magni, & 
deinceps. Id quum fanctos , Apoftolo hsec fcribente , maneret , in~ 
dignum iis efat fuper rebus minutulis coram infidelibus litigare. Pote- 
ratque Apoftolus de futuro hoc fan&orum judicio, utide re nota loqui : 
quum Daniel olim. yaticinatus fit, fore ut poft deleta quatuor imperia , 
quae gravi ecclefiam mundumque tyrannide preflerunt , judicium confi* 
dent,l*S) donimatm ultimo Regum ablatus, una cum amplitudine regno- 
rum quae fub toto ccelo funt, populo fan&orum excelforum detur. Dan. v 1 1. 
%6. 27. Quod quo tempore impletum, implendumve fit, nunc definire 
nihil attinet : id fuffeceritobfervafle, tempus defignari quo fantti fub 
Chrifto Rege ac praefide, inhocfeculo, fubcoelo, judiceftt, amplum- 
que dominatum habeant. Et crcdibile eft ad hoc Danielis vaticinium 
Apoftolum , dum haec fcribebat , relpexifle. Sed & Angelos judicant 
~ Sandi : I. Qpando demonftrant, eos quibus gentes hactenus fervierant, 
Symb. Apofi. R r * non 



3*4 Exerdtatio XS3L 

non efle Deos, neque bonos genios, fed foiritus nequam, fiye malos cte* 

monas. II. Quando verbo & fanguine fuo eos vincunt , & viin eoram 

co&cent. Ap. xu. 10. n. III. Quando orationibus fuis eos corpori- 

bus obfeflbrum ejitiunt Marc xv i . 14. Quod diu etiain poft Apofto- 

lorum tempora in Ecclefia viguifle , alibi docuimus. 

k**™**» XX- Sed an non Apoftolis faltem haec attribuenda dignitas eft , ut 

Apoit© . Q^jftj j n no viflimo judicio adfeflbres fint ? quum ipfe Dominus dicat ; 

Mat. xix. 2 g In regeneratione, quumfederit Filius botnmis in tbrmo gloria fu* 9 

fedebitis vos etiam in tbrunis duoaecimjudicantes duodecbn tribm Ifraeiis, Ve- 

rum ne hic quidem de univerfali judido fermo efle videtur, quoniam 

folarum mentio eft tribuum Ifrafilis. Etjam indeafuiinccehimad* 

fcenfione , confedit Dominus in throno gloriae , ad dexteram Patris* 

Tempufque occupati regni , & effufi Spiritus merito vmxfytnri* dicitur : 

initium quippe feculi novi, quo novum cmlum, novaque terracreata , JeC 

lxv. 17. &novafa8afunto»mia. 2C0T. v, 17. Neque necefleeft>*£- 

candi vocem in ftridiffimae fignificationis proprietate fumere : fepe enim 

tantum valet quantumpr^^/T, /ur«W7<»»r » quia plerumque prafides ju« 

ri dicundo vacant unde mjno Hebraeis prafeftura dicitur : ut erudi- 

te obfervavit Grotius. Senfus ergo eft : proximum mihi Regi ho- 

norem occupabitis. Sumta tranflatione a veteri ftatu regni Ifra£lititi , 

in quo •< *»>*tx» proxime ad regiam Majeftatem accedebant, & in pu* 

blicis coetibus juxta ejus folium fedebantinfelliscurulibus: ita tamea 

ut Principibus Judae & Jofephi ** w^rtU obtingerent Quo credibile 

eft Zebedaei uxorem refpexifle, quum ea filiis fuis depofceret Confer 

Luc. xxi 1 . 29. Ubi & alterum additur, adfefluros ipfos menfe regiae» 

ouod efle folebat maximorum procerum. Defcribitur ergo improprio 

fermone Apoftolorum prae caeteris omnibus Ifraelitis dignitas, tamin re- 

gno gratise quam glorise. Con£ Ap. 1 v.4. Vide fis Molin.Vat. Ub. 1 1 XUtp.v. 

& Hemvmond. Differtat. 1 1 1. qua eft. de omnibm Evangelii periocbi. Cap. I 1. 

Ubi multa erudita in hunc fenfum. Si tamen judicandi proprietatem 

urgere velis , non abnuerim connotarfvalidum Apoftolorum minifte- 

rium ad plenam covidionem infideUum ac refra&ariorum. Nam ficuti 

fecundum Apoftolorum^dodrinam , Chriili nomine praedicatam, judi- 

tiumlatumeftinrebellemjudaeorum gentem, quodhic fignificarivi- 

detur: ita fecundumidemEvangeliumomnesjudicabunturdienoviffi- 

mo. Con£ Joh. xi 1 . 48. Rom. 1 1 . 1 6. 

^irtcS ^Xl. Adalterumnunctranfeamuscaput, quodde JUDICANDIS 

diiTnt, noneft. Ubi & perfona attendendafunt, Scopera. PerfbnaB funt creatuifc 

maiu : dc rahona * cs » Angtli , & Hotnines. Angelorumf quum boni alii, aliiarai- 

£l i<011 " /ifint,- de illis quaeritur , num & judicandi fintpovifEmo die? Quod 

quidem ego non aufim adfinnare I. Scriptura id nufquam docet 



De Rtditu Chrifti ad aetemuni judicium. jrf 

ffi Defcribuntur paffimut Chrifti judicis comites atque fatellites. IEL 
Jam judicati funt, & confirmati in ftatu confummatae beatitudinis, qui 

Sforum cefpectu non videtur capax incrementi : nifi quatenus gloriam 
ei illuftrius emicantem confpicient in operibus gloriae, quam haftenut 
fedum eft in operibus naturae vel gratiae. 

XXII. De angelis malis , conftat ex 2 Pet i r. 4. & JucL verC &. 
Nunc quidem propter rebeUionem fuam codo deturbati, ac tartaro ve- 
lut carcere inciufi, vinculis aternis tenebrarstm conflriSi ajfervantur. Quibus 
vincmlity praeter virtutem irati Dei, qua conftridi tenentur ne evadere 
fupplicium ejus queant,commode inteliigitur miferabilis quae incumbit . 
fllls male agendi neceffitas, ex vehementi amore mendacii atque injuftU 
tiae, & inelu&abili odio Deiatque hominum : quibus accedit perpetuus 
confcien&e ad flagellum Dei trepidantis horror. Jac. 11.19. Ea vin- 
cula aterna dicuntur, quiaubi iint femper eos & ubique mifere urgent , 
durabuntquead noviilpm judiciidiem, non toUendatunc,fedaggravan- 
da. Additur epithetum tenebrarim : quianulia lucis, vel honeftae, vel 
jucundae, fcintiua iis ineft. Gaeterum quum fceleribus necdum fuis mo~ 
dum terminumve ponant,citabuntur olim ad tremendum feveriffimi ju- 
dicis tribunal : Sc poft iatam juftiffimae poenae fententiam,femper incluli 
orco, exquonunc fingulari Dei difpeniatione ad tempus emittuntur; 
pHvatique infana iUa voluptate, quam ex noxa piis illata & perturbatio- 
ne rerum Dei quafi percipiunt, incredibilem irae Divinae atrocitatem, 
fine remiffione, aeternum experientur atque perfeiitifcent Id fibi im- 

Iieaderenon ignorant Hincquerela iita: Mat vm. 29. Quid no- 
isttcunty Jefui-Ftli Dei vivi 'f ventfii huc vexatum nos ante confiitutam temfus. 
Adde Ap. XX. IO. Et Diabolus quifedstcebat eos conje&tss efi ih fiagnum ignk 
& fulfburis, ubi & be/iia iUa & ffeud<hfrofheta % & torquebuntur die ac noite 
infeculafeculorum. 

XXIII. Praeter Angelos judicandi funt homines, & quidem onmes. ^^J^ 
Quod patet I. Ex notauniverfalitatis. Jud. verf 14. Rom. xiv. 10. cabuntuc: " 
11. 13. fcOor.v. 10. II. Excolle&ivi nominis ufurpatione : totimorbis. 

Gen. xvi 1 1. 2?. A& xvi 1. 3 1. III. Ex fingulorum diftributione. Ju- 
dicabit Deus fium & imfium. Eccl. 1 1 1 . 1 7. Magnos & fufttios. Ap. xx. 

12. VivosScmortuos. Aft.x.42. 2 Tim. iv. 1. 

XXIV. Ea fuper quibus judicabitur, funt omnesin univerfum omnium ^g™™* 
aSiones. EccLxn. 14. FACTA. Rom. 11. 6. aCor.v. 10. Ap.xx. 12. bZfo£ 

13. DICTA Matxn. 37. tam inania* ver£ $6. ideftbonae irugis ex* 
pertia, quae neque ad Dei gloriam neque ad proximi faciunt «edincatio- 
nem : quam dura . Jud.verf.if. ideftarrogantiaacfeva: 1Sam.11. 3» 
five adverfus Deum, dequibus Dan. vi 1. 2? . xi. 3 6. five adverfus proxi» 
mum. P£ xii. 3. 4.5. COGITATA. Ecdxu. 14. Rom. 11.1«. 1 
Qor.iM- Rra XXV. 



1 



3i<S , Exercitatxo XXII. ' 

Kuro pccca. XXV. Lubet hlc nonnullis fcifcitari, an peccata piorum & falvando- 
Infudic^ rum Efjw acimpioruin injudicio publicanda fint. Sed profedo quasri 
ctiam pubii-id facilms a nobis, quaindecidi poteft. Non defunt in utramque par- 
♦tadaiint. temprobabilia.argumenta, Pro ajente hae rationes ftant. I. Generalia 
funt quae modo protulimus Scripturae effata de omriibus omnium ope- 
ribus. II. Juftitia judicis exigere videtur, ut omnia cauflae momenta ex- 

Pendantur ; non minus ea quae contra eos, quam quae pro iis funt 111 
iorum peccatain facrorum librorum monumentis aeternitatitranfcrip- 
. ta funt: quid ni eadem in novilfimo rememorentur judicio ? IV. Prae- 
fertim quum eoruui manifeftatio in majorem Divinas clementiae ac me- 
ritorum Chrifti laijdem cedat : quorum effectum effc virtute, ut tot tan- 
torumquecriminumlabe impurati non modo recipiantur iii gratiam » 
fed & confortes conftituantur regni. V. Neque id dedecori piis eft, qui 
Divinse mifericordiae falutem fuam lubentes debent , nihilque fibi glo- 
riofum autumant, quoda Divina eft fejunftum gloria, in qua omnis eo-v 
rum 4a»rijU* prorfus abforbetur. - VI. Denique uti haec fententia pieta- 
tis ftudium acuit, & a pecbando abfterret ; ita altera ilfe fecuritati fo- 
inentum oblique faltem fuppeditare videtur. 

XXVI. Verumtamennecnegansparsfuisdeftitutaargumentis eft 
L Pro ea fecit defcrip x tio proceflusjudicialis quae exftatMatxxv. ubi 
non malorum operum, fedfolummodo bonorum,a piispatratorum,me* 
moratio eft. II Promiflio Dei, quod nolit recordari peccatorum nojbroruni 
amplim: Jef. xliii. 2f r Jer. xxxi. 34. fe&projeBuriu ea poft tergum fuum i 
Jef XXXV 1 1 1 . 1 7. & merfurm profundo maris fit. M ich. V 1 1 . 19. Quae 
vero a confpedu fuo removit, qui id fibi placere potis eft, ut ea in con- 
Ipedum producat angelorum atque hominum, amicorum & hoftium ? 
Aut qua fpecie quse omnibus oceani undis obtecta olim voIuit,nunc iit 
dem eruta in celebf atiffima univerfi totius pancgyri quibufvis patereju- 
bebit ? III. Officium ChriftL Ipfe eft i***i>i*. Rom. 1 1 1. 25. Id He- 
braice dicitur nilEDi opertorium. Ergo non propalabit fuorum pec- 
cata.- Advocatm. 1 Joh. 11. 1. qui clientium crimina non detegiL 

.Amicm fuorum. Charitatis autem eft operire deli&a. Pro. X. 12. lV. 
Norma judicii non erit Lex, peccata detegens ; fed Evangelium, ea te- 

fens. V. Concipi vix poteft quomodo eapeccatorum propalatio non 
t incuffura fidelibus pudorem ; & quo pafto conveniat cum gloriofa 
illa Ecclefiae conditione, qua Deo fiftetur fancta &inculpata y fine micula* 
autruga, ullave fimili deformitate. Eph. V. 27. 

XXVII. Hautinfciteh-ec, &fpeciofeutrimquedicuntur : (juunrta- 
mennon defitauod finguhs rationibus obtendi queat, modeftius tutiufc 
que eft quaefiti hujus determinationem in eum refervare diem qui do- 
cebitomnia* 

xxvin 



De Reditu Chrifti ad aeterimm judiciunL 317 

XXVIIL Ad SENTENTIAM, dequatertio loco nobis didcnduiiigjj^^ 
crat, tria pertineflt. I. Caujfa cognitio. II. Sententia pronunciatio. III. non opero-' 
Exfecutio. fam • att *- 

XXIX. Caujfie cognitio non erit operofa. LPropter Judicis omnifcien-S^ 
tiam. MaL 111. f. Joh. 11. 2j. Heb. iv. 13. II. Propter confcientiae 

1 lumen , quod nihil homini occultum efle patietur. Hoc modo Domi- 
nm iUujiraturut eji res tenebris ocultatas , & manifejla faciet confilia cordium. I . 
Cor. iv. ?. ... 

XXX. Sententia pronunciatio duplex eft : Abfolutoria & Condemnatoria. Jf* d **? 
Illa narratur ut praeceffura. I. Ut pateat, judicem ad condonandum pron^cu- 

2uam condemnandum proniorem effe. II. Admajus Eleftorum gau-tio. 
ium, qui jam abfoluti fecurius & laetius rehqua fpeftabunt. IIL Ad 
acriorem impiorum dolorem. In utraque fententia erit tam commemora- 
fio operum , iive bonorum, five malorumf quam ajpgnatio pramii vel pma. 

XXXI. Sententia abfohens totoztitgratiofa , juxta Evangelium ftricte 
diftum. 2. Tim. I. 18. Det ei Dominus ut inveniat mifericordiam apud Do- % 
nunum die illo. Quod patet. L Ex confideratione operum , auae Iicet 
mullis maculis turpatatammagnificis tamen verbis a judice Iauaabuntur 
ut ipfi id fan&i non line admiratione audituri fint ; tanti ea a Deo fieri 

' animum advertentes , quae fibi tantilla videbantur. II. Ex confidera* 
tionepraemii, quod non in ulla vel operum vel perfonanim dignitate 
firadatur, fed in Ele&ione, Amore Patris , Adoptione: auae omnia 
gratuitafunt IIL £x confideratione *&%»* quas bona fideljum opera 
ad praemium habent Quippe quae memorabuntur r L Utdocumen- 
ta fidei& unionis fidelium cum Chrifto, &adoptionis , & aniicitiae cuni 
Deo, & fendificationisilliusfinequanemoDeumvidebit. II. Ut in- 
dicia enixi iftius ttudii , quo potthabitis hujus feculi commodis , & . 
fpretis voluptatibus carnis , quaefiverunt regnum Dei & juftitiam 
ejus : quam quaefitionem Deo dignam fruftrari dignum Deo non eft. 
III. Uti effeda Divinae gratiae , quibus iapientiffuria proportione re- 
fpondebitcommunicatio Divinae gloriae , quandofua ipfe dona coro- 
natumveniet 

XXXIL Sententia cmdmnatoria pton\mcl?h{tm 
«m». Rom. 1 1. 13. Quicunque etiamfine lege peccaverunt, fine lege qxoquc 
feribunt : & auicunque m lege peccaverunt , per legem dantoabuntur. 

XXXUI. Non immerito quaeritur , cur nuftorum hic operum men- 
tio fiat praeter iUa mifericordiae erga Chriftum , quum nec illorum pa- 
tratio videatur poffe imputari , nec illorum defedus exprobrari , mul- 
tis hominum millibus qui nihil unquamde Chrifto audiverunt, autoc-. 
cafionemhabueruntChriftoinmembris fuis benefaciendi. Tanti haec 
difficultas nonnuliis qua Veterum qua Novorum vifa eft> utin animum 

Rr i • U- 



3i8 Exerdtatio XXIf. 

induxcrint negare , quod hic Chriftt fermo delineationem tmirerfe& 
judicii contineat Nobfs ita videtur : univerfale judicium hic defcribi 
diferta commatis 32. verba evincunt Et cogentur coram eo ontnes gentes. 
Adde , Scripturam non nifi unius judicii in iHtimo Chrifti, adventu per- 
agendi mentionem facere. Id autem prorfus univerfale fore, invi&e 
nuper probavimus. Nufpiam docetur , aliud tribunal ereftum iri iis 
quibus Evangelium praedicatum eft, altud iis quibus non eft praedica- . 
tum. Eodem die revelationis jufti judicii Dei reddetiir unicuique fe- 
cunduffl opera fua : tam iis qui iine lege peccaverunt , quam qui in le* 
ge. Rom. 11. f.tf. 12. Nontamen quicuuidad univeriale judicium 
pertinet , ex hoc uno Chrifti fermone difci potefb Contendenda alia 
Fcripturae teftimonia funt; ex quibus demum fimul fumtis id omne con- 
ficitur quod de hac re nos condocefacere Spiritus Dci voluit Quae 
hic a Chrifto memorantur , exempli duntaxat gratia allegari credibflo 
e(t Quis enim exiftimet , nihii in hoc judicio expendendum efle 9 
etiamcirca eos quibus praedicatum eft Evangelium , praeter illos chari* 
tatis efFeflus vel defedus circa affii&os jpios ? Quod autem talia potiffi- 
mum Chriftus allegaverit , id ex catechefi veterum Hebraeorum efle vi» 
detur: cujus rudera exftantinParaphrafiChaldaica Ecclefiaftis ad cap. 

ix. ver£ 7, t<vhy nn Tiy * anp riROJ mna ppw -nam 
arnnm -|onSNtnro d;b bwrvvM ^bjio nt^t» Sy\ /wo? 
Nnon 3» aSsvwn pa im Ky»nbi irap xnxv n "pnSty -p 
1 w *im tstiyh miuiot ■ponf «tSn py pa y> jponn Dmt 

Salomo in Spiritu propketia a conJ}e&u Domrni : Futurum eft ut Dommm mundi 
iicatftngulu juftis infacie unimcujmque : Vade , gufta m Utitiapanem tuum t 
qui repofitm eft tibi propter panem tuum quem dedifti pauperi £? humiii qui etat 
efuriens , £f? bibe corde jucundo vinum quodrepofitum eft tibi in paradifo , pro 
vino tuo <\uod mifcuiftipauperi & bumiliquifuitfttienu - Amavit autem Do- 
minus Jefus in concionibus fuis eas adhibere formulas quas pridem ex 
fapientum fuorum pre pietatis fedatores audiverant : ut prolixa exem- 
m^^^plorumindudione a viris eruditiflimis comprobatum efl 
14«., XXXIV. Pronunciationem fententiae mox excipiet Executio. Mat 

XXV. 46. Et abibunt ifti ad fupplicium *ternum : jufti vero ad vitmn aternam. 
Si verborum Chrifti ordinem fequamur , ab impiis executio incipiet; 
fententiae pronunciatio a piis: quorumuti hoc admajorem inipiorum 
terrprem,itailludadmajuspiorum gaudiumfecit. PfLvm. 11. L^tabi- 
turjuftm quwHvidcbit ultiouem. Utrifqueattribuitur atemitas 9 ve\ fuppiicii, 
vei vita quae vere vita eltSupplicium non damni folum erit, fed Scfenfm ; 
ubibunt enim in ignem aternum quipafatmeft Diabolo §£ Angelm ejm. Mat 
xxy. 41- con£ Ap. xix. 1 1. xx. 10. Vita confiftet in confummatiflima 
Dei cognitione , amore , fr uitione , & gaudio inde orto. Utrumque 

fate* 



Dc Reditu Chrifti ad aeternnm judiduot 310 

fbturtzm eft aeternum : alterum fine fpe intermiffionis aut remiffionis; 
alterum fine metu amiflionis. 

XXXV. Circumjiartti* iunt Loci nc Temporis. LOCUS communiter toou jndi- 
ddknaturper^r«»&»^x. i.Thef. iv. 16.17. Matxxiv. 30. Ctarg^J^ 
ibi f L Ut locus ilie , omnium confpe&ui expofitus , ampliflimum bita. 
magnificentiae Divinae Amphitheatrum fit Ap. 1. 7. Ecce venit cum nu- 

bibm 9 &videbit eum omnu oculm. TL Nubcsnon femel proponuntur ut 
regalis Thronus , & Currm Dei quo vehitur, P£ ci v. 3. Chriftus ergo 
in nubibusvenienseoipfofe Dominum gloriae efle comprobabit Mat 
xxvi. tf-.cujus gloriae pradudiura fuit in transfiguratione Chrifti, quan- 
do nubes lucida obumbravit ipfum. Mat XV 11. <;. III. Filius Deilegempro- 
mulgans in nube venifExod. xix. 9. Quid crgo convenientius, quam ut 
fecundum legem Wkamfententiam pronundaturus, iterum in nube veniat? £*"? Tfh 

XXXVI. Non contenta communihac loci defignatione ulterius m- a^onnSuu* 
quirit humana curiofitas , in quo traftu terne omnium hominum ad ultu *»« txahna. 
mum judicium congregatio futura fit*? Et definire audet vaUemJofapbati 9 SuJTiS* 
cui mons oliveti immineat , unde Dominus in coelum adfcendit Quaa 
Pontificii, aliquantulum interpolata a Judaeis mutuati funt Funda-' 
mentum hujus opinionis eft Joelis vaticinium Cap. 1 1 1. %. Congregabo 

etiam omnesgentes , @* deducam eas in amvattem Jofaphati , ut difceptem cum 
ei&ibi. Iterumquecommate IZ. Excitabuntur & adfcendentgentes iftaim 
cimaUm Jofapbati: nam ibifedebo adjudicandum onmes iftasgentes undique. 
Cui Cbriftopborm a Caftro addit A& I. 1 1. Hicjefm quifurfum receptm eft a 
vobis in codum , ita veniet quemadmodumJpeBaftis ipfum adfcendentem in ccelum. 
Cmtelim vero a Lapide ad jungit etiam rationem , quod juftum fit ut Chri- 
ftusibi gloriae fuae majeftatem oftendat, ubi fummam ignominiam fu« 
ftinuit; ibiquejudicet, ubijudicatuseft 

XXXVII. Caeterum nihflhorum non ««*«" eft. Nam , ut a Cornc- 
- lii ordiar ratiocinatione 9 etiamfi Divinae proceflum Sapientiae , ita om- 

nia ordinantis ut primis extrema conveniant , attendere noftri fit officii ,~ 
quando fuum nobis confilium revelavit : a modeftia tamen noftra pcr- 
quam eft alierium , ut ipfi nobis nefcio quas convenicntias fingamus fe- 
cundum quas ageijdum Deo fit Nifi ergo prius de Dei voluntate con- 
ftet , temere id genusratiunculasconquirimus. Nihil autem de volun- 
tate Dei quod hanc rem attinet ex allegatis teftimoniis concludi potcfl 
Certe Ad. 1. 1 1. non agitur de *♦'*-? , led de^w adventus Chrifti. 

XXXVIII. Etquae exjoelistertio capite inferuntur , merae hario» 
lationes funt L Incertum eft an vallis Jofaphat fit nomen proprium, 
an appellativum ; imopofterius & rei ipfi , & phrafi prophetiarum aeni- 
gmaticae , magis videtur efie confentaneum. II. Si (jetur efle nomen 
proprium , incertum remanet , quis terrarum tradus ita nuncupatus fifc 
jtfuki exiftimantillam vallem defignari in qua Jofaphatihoftes perierunt, 

ipfe- 



3*o Exercitatlo XXII. - 

ipieque Dominum laudavit , &. ubi di£erat , Dem nojtcr , an non juJicim 
exerciturm ejjes Mtllos f 2. Chr. xx. 1 2. Verum ea vallis EenediBimh qui- 
dem dicitur- verf 26. nulquam-, five in fcriptura , five a Corographis, 
Jofapbati. Etcertumelt,. eam procul fatis ab Hierofolymis fitam effe. 
Quippe propinquam ifti loco ubi clades hoftium contigit, quorum con- 
gregatio erat in Hazezon Thamar , quae eit Kngedi. verf 2. quo profe- 
t\i funt lfratrlifce per defertum Thekoa., verf 20. quod , Hieronymo 
teite 12. milliaribus Hierofoiymis diftat : uti poft partam vkloriam & 

feractas gratiasiteringrefli iunt ut redirent Hierofolymaip , ver£ 27. 
ieri itaque nbn potelt ut credamus eam vallem adjacere Oliveto. Alii 
, ergo fuipicantur denotari locum Hierofolymarn inter & montem oUva- 
rum : qui Jofapbaii diceretur , vel a fepulcbro Jofaphati in eo fito , vel a 
fabricis quibnfdam Jofatbati , puta arcum triumphalcm iii victoriae fuae 
memoriam ibi ere&um. Sed eorum hoc , incertum omnique audori- 
tate deftitutum •, illud , prorfus falfum eft. Sepultus enim eft Jofapha- 
tus in civitate Davidis. i. Chr. xxi. r. non extra Hierofolymam , in 
valle aliqua. Cornelii autem a Lapide error x Tarteflia mursena grandior 
elt , quam vallem Jofaphat vult effe vallem Cedron , & fimul in ea ponit 
Gehennam , five vallem filiorum Hinnom. Nam valiis Cedron fuit ad 
orientem Hierofolymae inter templum & olivetum , uti conftat At val- 
ks HUorumHinnomeratadmeridiem. JoCxv. 8. 111. Ubi& qualit 
cunque fit vailis ita dilta, non poteft fuftcere tot millenis hominum my- 
riadious qiiot fiftendi funt judicio. Nam quod Cornelius ille nofter ha« 
riolatur , vallefli illam longiflime protendi pofle , vicinis complanatis : 
tum etiam reprobos folos in terra conftipandos efle, lan&os non inter- 
ra , fed altius & judtci vicinius in aere , alios pro meritis fupra alios , 
quafi in tabulato aerio excelfius confefliiros, ea febricitantium infom- 
nia, aut delirantiumfuaviludia funt: non Evangeiii oracula. 

XXXIX. Sed quod caput rei eft, non agitur apud Joelem de ultimo 
judicio. Quod , ut alia omittam , ex eo perfpicuum eft , quia poft 
hoc judicium , a vcrfu 17. defcribitur ftatus Ecclefiae gloriofus in terra. 
Quid ergo 7 Continet haecprophetia enarrationem iliuftrisalicujus vin- 
di(fbe Dei in hoftes Ecclefise Teitamenti Novi : non abfimilis ei quse con- 
tigit tempore Jofaphati. Ad eam enim hiftoriam aliuditur : hac mente. 
Quemadmodum Moabitze , Ammonitae, & filii montis Seir expeditio- 
nemfufceperuntadverfusjudaeam, Regejolaphato, acperveneruntad 
vallem benedi&ionis ,. ubi ad cantum BraeJis veluti oeftro quodam per- 
citi mutuis vulneribus corruerunt,ita utmanifefto appareret Jehovam ju- 
dicem , *ac vindicem populi fui efle, ita etiam Deum admirabili fua pro 
videntia res gubernaturum efle , ut gentes quae Ecclefiae vicinae & non 
uno nomine ei quodammodo cognatae funt , confilium fufcipiant con- 

tta 



- 1 



De Reditu Chrifti ad aeterrium judicium. ~ '32 r 

tra Ecclefiam ab earum communione fcgf egatam , & irigrediantur tei^ 
minum Ecclefiae, eamque in tatitas redigant anguftias , ut quemadmo 
dam Jofaphatus confilii inops fuit ita ctiam Ecclefia imparem fefe tan- 
tac muititudini hoftium feteatur. Fore tamen tit Deusin illo confilio & 
conatu gentes fos opprimat, ac inter fe committat, ut fe mutuo oppu~ 
gnent, & vires fuas confumant ; & hoc fatio demonftraturum ; fe in li- 
«e ifta, quam temere moverunt Ecclefoe, judicem efle, quam Iitem pro 
Ecclefia decidet, ut laetis ab ea canticis celebretur. 

XL. De TEMPORE notandum. L Diem certum a Deo defi*itum** r ™£ 
$e , Ad. xvi i, 3 1. Rom. 1 i. f . eumque fore diem fecuii noviffimum, £JP *°" 
quo futura eft mortuorum refarre&io , & confummatio omnium. 
lCor. XV. 23. 24. 2Peklii. 10. I2. II. Eum effe hominihus incogni- . 
tum , neque inqmreneUtm. Chriftus id prohibuit Aft. 1. 7I Paulus non 
duxit neceflarium de«eo icribere. 1 Thef v. 1. Ne angelis quidem coe* 
leftibusdeeo conftat: necipii Chrifto conftitit, fecundum humanatn 
naturam,inftatuhumiKationis. Matxxiv. 36. Marc,xin.32. No- 
iuit autem Deus eum nobis cognitum efle, utin fenda perpetuo veria- 
remur folicitudine. Mat xxi v. 42. 

XLL III. Ita quandoque Apoftolos jamfuo tempore de ultimo die locutot 
rffe 9 quafiproxime infiaret. 1 Cor. X. 11. Philip. iv. f. Jac. V. 8-9. 
* Pet iv. j. 1 Joh. 11. 16. Imo eft ubi'Apoftolus fe iis annumerare 
videhir, quos dies ifte vivus deprehendet 1 Cor. xv. f 2. 1 The£ 1 v. 14. 
Quod tamen non ita eft intelligendum, uti Grotim commentatur, quaii ^ 
exiftimaverint Apoftoli tam prope noviflimi judicii diem eflfe , ut ipfis 
viventibus venturus fit Nam praterquamtjuod M non conveniat cum 
fecraruin infallibilitate literarum , quas Apoftoli non ^«r^f fcripferunt 
ex fua conjeftura, fed «r^^^w^ & afli a Spiritu San&o ; muita prje- 
dixerunt Apoftoli quae intra vitee fuae fpatium abfolvi nonpofle fci- 
verunt, & de fua ipfi morte Aquae poft eam eventura eflentlocuti 
font A&xx. 12. 2Tim. iv. 6. 2 Pet 1. 14. Et exprefle Paulus 
momrit, non tamprope efle diem Domini, neque in eam mentem inter- 
pretanda efle fua Verba. 2 Thef 1 1. 2. quamvis in fuis locutionibus eo- 
rum quandoque perfonam in fe fufcipiat qui eo die vitturf funt ; quibus 
qU32 QK^ntura fiint , tdifigura quadam ttansfert ad femet ipfuwu I Con 
iv. 6. Videfimile «•«&** exemplum 1 Pet. iv. 3. Quod autem de 
die Domini uttam propinquo loquantur, id, fi nop aliquando exponi 
debeat de judicio Dei in rebeliem gentem Judaicam, idcirco fieri vide- 
tur, quia fecundumDei computationem, & fi tempora noftra cum aeter- 
nitate contendantur, tniUe aitaifuntficut unm dies. 2 Pet nr 8« 

3QLIL IV. Cbriftum not/u quafdam temporum in Scriptura expreffijfe, 

& monuifle de iqGgnibus quibufdam in Ecciefiamutationibus, quae 

$ynb\ Atoft. S* temo* 



l%% Exeratatio XXII. 

, zemotwis vel propms ukinram ejus advcntum anteceflurafunt QuaKa 
fant I. Scena Antichrifti ftru&a > inftru&t , deftrufta. IL Ifra€li» 
*fc* gentts felutarisreftitutio. III. Gentram populorumque conver* 
fio, majior fortaflls atque illuftrior» quam quac vife eft ha&enus. IV. To* 
ttusEeele&e ianda & gloriofe in terris conditio : &qufc£d genusplu* 
la nunc per fpecies perfequi nobis non licet 
5«^jV*» XLIlt Ad PRAXIN veniamus. Etprimo utilis efthujusarticuli 
conftderatio ad excutiendam hommibmfecuritatem , & ingenerandum ani- 
mis horrorem, quo ad tam iUuftris ac terribilis dfei memortam contrc* 
mifcentes tota menteadOeum fe convertant Audite & expendite 
haec quificuri haftenus criminibus veftris indormiviftis > & cuticulam 
curantes profanos Ifraelitannft iftorum mores aemulati eftis „ de quibu* 
Amofi vi» Veniet, veniet olim iile dies quo riiiis veftercumejulatu 
commutabitur- Jaav. i- — f. Audite profani hrifores» 2Pet.11 1.4» 
10. Audite bomines camdes* qui in Iongum hsec tempus rejicitis. 1 TheC 
y*3„ ^d^in}ufiiflMiume^effores. Matxxiv.48. &feq* Audite 
§celerafi fapacrita* Ronu 1 1 . 1 tfl Audite obtreSatores fratrunt* PC u 2o«. 
ar. Aumte injufii quxfiores* Luc. xvi.2. Auditequotquot bxmorigeri 
ka&enua fuiftis Evangek^ 2 Thef. 1. 8. Heb. 1 1. 2. 3. Audite deni* 
que amnesnnprobi % quibus curae non fuit vitam veftram ad amuffim Divi» 
aa&voluntatis^xigere: Veniet aliquando ille dies quoomnium fafto» 
rum>di&orum, cogitatorum, rationem Deo redderecogemini Om* 
nifcius erit Tudex, judidumfeverum> cortdemnatio terribilis, executio 
promta* norreftite igitur, cavete, contremifcite. 

XLlV.Sed quam terribilis naec iudicii dies impiis eft ; tam cptata vo tik 
^ue omnibus expetenda efi piis. Hic aUquando innocentia opprefla lan- 
guet fub catumnia improborum : fed ibi proferetur in lucem. Mich* 
vi 1. 9* 10. Videbuntibi Iuxuriantes olim impobos, jufto nunc tradt*. 
tosexitiQs.&deleftabuntur JudiciisDominL Pl liil 8-9- Ap. xvr. 5. &. 
7. : Ipfis vero dies erit confummatae felidtatis* Os accufantium ipfos 
©bturabitur* Rom, vi ir. 33. 34. Judex Amicus ipforum eft, & Para^ 
rfetus* & Sponfor ; ipfepro iis condemnatus injufte, ne jufte unouam 
condemnari poffint Sententia gratiofiffima pariter & gloriofiffima 
«it VENlTE,nuIlustimor 5 nulla vos criminum confcientia deter- 
reat, accedite intrepide; BENEDICTI PATRIS, cara Deo foboles , 
mihi a Patre dati> a me redemti, muitifque pridem beneficenti» 
Diviae muneribus aufti atque ornatL POSSIDETE REGNUM 
PARATUM VOBIS A JACTO MUNDI FUNDAMENTO. 
Ex humili illo fervitutis ftatu ad libertatem gloriofam tranfite, 8c 
jregni mei confprtes non ejus folummodo fruimini bonis , fed & 
mecum in throna Goofidete > immarceffibilis glori» coroaa re- 



De Reditu ChrifH ad «tertmm judlcium. 3^1 

dimfit Videat mundus quam folidum vobis praparaverim ^andbm: 
vkteat, &intabefcat eo deftitutus. Plenum nunc& confummatum hu- 
manae fortis boaum poffidete , quod toties hoites veftri impetivere, <& 
cujus exfpedatio in animis vcftris tot olim dubitationum infultihus con- 
cufla fiiit Videte quam folicite id vobis fervaverim, non obftante veftra 
qmim infidelitate tum infirmitate. Nunc omnes abftergite lacrymas, 
onmis obUvifcimini mceroris. INTRATfi IN GAUDIUM DOMINI 
VESTRI , nulla iterum triftite miftura taminandum. O dulcis fententia, 
quac fide jam praecepta ineflabilem gignitlaetitiam ! r Pefc i, 8* 

XLV.Dehique accuratum nobishicdies ingenerare dcbetftadiutn?ieta- 
tiSySc exadam attentionem ad omnes a&iones «oftras-aPet 1 1 r.io. 1 1 .1 2. 
Yenittficutfurin noSe dies ille Dmini:quo cmUcumftridoretr*ter&ant^lenti*it& 
vero *Jluanti(i folventur^ terraaue & cma iri eafunt exttrentur. Quurn igitur h*C 
mmadiffohendafint, QUALES OPORTET ESSE VOS W SANCT3S 
CONVERSATIONIBUS ET PIETATIS OFFICIISl Exfr8*ites &fro. 
ferantes adventum diei Dei. O fi femper illud animo noftro obveriaretur, 
omnium aiiquandoaftuumnoftrorumreddendam efle Deo rationem* 
quamanxie nobis caveremus k peccatis ! quamdiligenter idfaceremus, 
qil6d faftum vellemus noviffime 1 quanto ftudio rationes noftras compo» 
neremusquotidie, neimparatos nos dies ille offenderet ! VIGILATE 
1TAQUE, QUIA NEQUE ILLUM DIEM, NEQUfi ILLAM HO- 
RAM SCITIS, QUA FIUUS HOMINIS VfiNlfiT. Mat xxv. 13, 

" 4 J — ' - ; ; ~ 

EXEKC.ITATIO XX2L 

. DB 

SPIRITU SANCTQ, 

* 

B R E V I A K I tr M. 

t. Cypriani put ad Sph-itim precet. % 3. Spiritus w* non sm fempn 
ntente de Deo ttfitrpatttr. 4. Tertiaperfona eie3e Spiritos dicitur, nonprop- 
terMm^mfmpliciJTmm,fedob^to<xf^oras modum. f. 6. Santti 
epitbetttmadOtcahomiam perthtet. 7. Perfonafitas Sptritm SanSi adfkrm» 
tur. L Ex proprietatibus. %. U. Ex apparitionibus. 9. III. Et 
Operationibus. ia IV. Qmapeyfmu pari kco & ordmejm^tHr, 1 1. /te 



32* Exercitatlo XXITL 

ebjtat ferfimafitati Spiritus, qkod eo baptizemur, 12- fetqued Vktur 
Dei vocetur, fi modo ita vocetur. 13. Uti nec quodhominibm dari, autab 
iUu accipi dicatur. 14. Jiec ferSpkkumS* defignatur DoShina Evahge^ 
HL 1 {. Sptritum SanStum verum ac fummum Deum effe probatur. 1 6. 
17» 18* 19* 20. 21. L Ex Dhkus nominibus. 22. 23. 24» //* 
JfccAttributis 25* 26. 27. 28» 1IL $x Qperibus» 29.30.31.32. 
( 33. JF. £xHonore^cuku» 34. -Spirift» & peribnadivinaeft, 4 

.. Jtor* @* J*#* diftinfta» 3 f . Adpraxm bujm artkuli facit^ ut agaofcamm 
Spiritum S. nobis a Deo datttm effe. 36. Quiuti nsva in fidehbm vkstase* 
8cr eft. 371. Ita & Chrifio m auamarSiffmte unit. 38* Omniumqste bmso* 
rum ejmfartkifeyfacit. 39« Acjuavijfwte confolatur* 40. Qg* Spirkusgra* 
ti* eferatiimes a quibufvit aiiisper infoafebi#wr**dijcernuntur. 41. Spiri* 
tmgratUnsmquamfrorJm amittitur. 42* Hofiraerga Spiritum S.officuu 

Stft J* y^\OandoqnideiD' SACER De£ SPIRITUS omnfc Eamanar 

^tu» fjl^ fl ■ au&or eft fapientiae : Job. xxxi 1.8* tmprinatt myfticae it 

** ., M^P tius-acfalutaris, quaenosC^ 1 Cor. bi» # k£ 

V^^^quippe cttjus benefkio & fcripturas habemos> 2 Pct 1. 21» 

ex qnibus omnia coghofcimus ; & adapertos mentis oculos, quibut 

eognofciraus j Eph. 1. 17. ipfum & nobis non rite cognofcr, non pie 

^ugnoki,ph$ quam nefes eflet Videri aiKem non poteft, nifi fuo-Iunii* 

jae r nec cognofci agnofg ve, nifi fuo munere ac dono. Unde & difleEte» 

tionem hanc noftram eadem ordiri prece ju vat,oua fermonen* ftunn de 

Spiritu Sanfto Cjprianm, rel quifquis fermonfe iftfus a&ftor eft. Adefio 

SanSe Spiritm 9 & paraciefim tuam exjpe&anfibm iSabete cmfitm ^fanctifica 

temptum corporu nofiri 9 £# confecra in babitaculum tuum : defiderantes H smi» 

mat tua frafehtfa Utifica: Sgnam te habitntm dmum cmpotre : adoma tha- 

iammn tustm, & quietis tu* reclinatearium circumda vorietotibm virtutum rfier~ 

m fovmtentn pigmentis t niteot monfio t£a carbuncutk fiammeu % & gensmarum 

Jflendoribm^ & omniupi charifmatum intrinjecm J£kent odoramenfa : afatim 

batfami lityW fragrantia fua cubicnlum tutpn Zibstat, & tbig&s Sfde qsridquid 

takdssm efi, quidquid corruptela femmarium^fiabile & ferpetuum bocfadm 

gaudktm nefirum, & creatknis tst* renavatumem in decore kmnarctjjibitifolides 

mternum. ' . \ l 

*&***** IJ.Noiinufla Bfc prsecognofcendaja&di dittinfteprvbanda fhnLFrtcogmfa tpa 

J^r^* 'fthto. 1 <&Gt^afmiftcattfy&L S/^in^x in Divini^ vematll.Cur /er^M 

^cnttdt prfana ekde SPlRITUSdicatw. III. Cur ei nonuoatim elogiom SAN- 

^"^CTI attribuatun 

III. Spkkm quando deDeo didmi^fohikurvd ^^^vrf ^r#r-rf^> 

▼rf pmmwpiMMu 'a*rw)tk* quaodo dc Deo praedicatur qupad effentiam om» 

nibus perfo^coawnuijem ; irti Joh. %t. 24* 't******* quui^ uni ^icui 

, / . t ferfinth 



D$ Spirita Santffc $zf 

ftrfkh* attribuftur : idquc velfocund* ; Marc. u< g. | Cor XT4?. Rora, 
1.4. iTim.iif.i5. 1 Pet. 111.18* 19* velttrtia. MaLxxvxii.j* 
1 Joh. v. 7. Mirw^, quum <$£&i qu?edam ttut 4nM aotat : u£ Jok vi 1. 
|9.Ubi fpiritus Cgnificat dona iU& de quoram effufione vaticinatus erat 
Joel, aliiqueProphete. Ita enim Hebrxi dicere folent, Spiritum San- 
dum fub templo fecundo nou fuifle. Eodem retulerim di&um id dfc v 
tipulorumjohaonis; Ad.xix.2t 'axx' «tt, •< *>&?* *y»fW», ini*f»~ 

IV. Quando tertia perfona elefte SPIRITUS vocatur, noafit jd ob,*J*^ 
eam rationem quae iui cum Patre & Filio communis eft , nknirunispifjt» <u» 
propter effentt<mfimflkijfmiam y cogitantein,omnifqueimperfedionis cor-**^ 11 ™ 
poreae expertem: fed L Propter yroceffionu fua modum. Nam rm. »fciSSi5iii. 
vnvt**, Spiritm, pxoptie jlatum fignificat Gtn. ▼111. 1. Joh. 111- 8^ d ? ma,, ^ 
'&»»'c<»r<r autem Spuritus Sanfti,quae indicibilis & incomprehenfibilisno^ccirrdhiT^ 
bis eft, exfpiratioui alicui comparatur. Pf xxxi 1 1. 6. Sfiritm «m»»*»*. 
Dd. Job. xxxi 1 1, 4, afflatm evmifotentu. Confer JeC xi. a. 2 The£ 

11- 8. Cuirei refppndetfymboium a Cbrifto ufurpatum, . Joh.xx. l%[ 
II. Propter operationesfuas : tates enxmei adfcribuntur, quae flatui & fpi- 
ritui funt proprise, movere, vivificarev focillare» Jotu nug. Adt 1 1. 2. 
ac facere ut & nos fpiritus fimus» Joh. m.^. 

V. SANCTI hrfhr» ei nominatim additiir, mn cum exclufione Fatru*****^ 
aut Fi/tf, Nam & Patri tribuitur ; Joh. xvi u 1 1. & fi/ia, Luci. jj » oc^-" 4 



Aft. 1 v. 27. Jfo etiam quadaiu »*"<♦*? > quafi hxc peribna aliis fan&ior 
fit Nam omnibusexaequo adfcribituc, Jef vu 3. Et Oivlna San? 
ditas, quum infinita fit, comparationisgradus non admittit Sed quia 
fecundum opesationum Divinarum oecononuam Sm&ificatio fidehura 
eiattribuiiblet 1 Cor. vi, 11, aThef. 11. 13. Sed nec illud itaao 
cipieodunv quafinon&Pater&Filius nos iaa&ificent Nam fendifir 
catio» ZW opus eftoommtiniterJExod. xxxir 13. Ezecb.joc i2.xxxvi 1, 
Z%. 8$ fpetiatim Patru ; Joh- xvi 1. 17, col. cum verC 1 1. ac Filii. % > 
Cor. 1. 30. Sedhsec eft dii^fatiocperatioinun Dei^ ut quamvis ejusr 
demvoluntatiscoinmuniconfiKo^e)afderaqne po eadem efiSca* 

ckate peragantur, oonnulla tamen fingulis perfonis ^eciaC quadam ap* 
prppiatrone vindicentur. . Spirituiautem ianxSo, quc Spiritus FiGi , & 
tertiaperibaa eft,«a norainatim attribuuntur quae confequuntur meiv 
.tum Filii. In quibus regenerario & fonctfficatio noftra eiL - 

VL Hi$ pr*cogmtis tria de Spiritu Sand^ cHftin&e/r^/^ font Qjod 
^fit L Perfona* II. Divmafetfona, UL JDivina jerfona a Patre & K- 
hoJiJiin&a. Perfoiulfe» 

VIL PERSONAM eHe Spirftiim San&yn probatur. L Ex^vr/i/i.^ 1 ^ 

A» perfonaiibm ; qua^ fpnt inteSe&m & voiuntas,.. JntelkSfum Spkitui Sando ftruitw. 

JPapbjjp attriblrit I ^or. 1 1 * XO I i* Spifitm ammafcrutatur, etidnttrofunditd^ u ***£*: 

S 8 x ^p^wh^ 



$uF Excrdtatio XXlli. 

tes DeL Qutfunt Dcivmo novit nifi Spiritus DeL Ad bomJnem btt 
«ran&rteSpiritu Dei praeditam, putidufli ha&reticorum comnientum 
efc Spiritusenkn Dei ib hominibus eo praditis uti paffim diftingui* 
tur ; i . Pet 1. 1 1. 2. Pet. r * 1 & ita & hic. NOBIS retexit ta Dem PER 
SPIRITUM SUUM. Accedit cjuod Spiritus Deiita fe haberedicatur 
ad arcana Dei , ut Spiritua hominis ad hominis cogitata. Quae antem 
eft analogisecoucinrritas , fi hominem' aliquem eodem modo compa* 
ratum efledicamus ad «a quae funtDei, quo modo menshominis 
comparata eft ad ea qtiae hominis funt ? Adde , tam penitam cognitio* 
nem profunditatum uti auguftiorem effe quam ut in mortalium ali- 
quemcadat: quodfuo loco mox probabfmus. De votuntateSpmtm 
eadem ad Corinthids Epiftolaagltur. Cap. Xri* 11. Onmia bac agtwm 
'••••' idenujueitteSpiritus , diflribuenf privafim fingulu ficut vult. Notandum aQ« 
temeft, Spiritum hoc capite diftingui , uti dmmtem* donh ; v. 4. plane 
ficuti Danumu^dffingmtm^tniniftmu; v.f. & Xfe*omnia agens, afufe 
iperationibm* v. €. Adeo ut prorfus hic innuatur perfonarum Trinitas; 
lrimirum Pater , qui abfolute Deus dici folet , Filius , qui Dominus v&* 
catur i 1 . Cor. vi i r. 6. & Spiritus San&us. 

VHL IL Bx apparitklnibt* perfonaUbm. Mat. III. tS. Vidit Sphitm 
V?£^£* DeiJefcendentemquaficdumbatn^ & venientem fuper ipfum, Luc* ZII.2L 
£1* Defcettdit$piritmSan9mcorpmaJpechj tanquam columba fupra tum. QjlOfl 

autem e eodovenit & corporea fe fpecie induens confpiciendum pn* 
bet, quomodo perfona non fit, quis concipiat? Perfonas fpmtuaies, 
angelos nimifum, ita de&endiffe, ac mortali conipedas efle forma, 
frequenter in facris tegtthus. At qualitatem aliquam Ipiritualem defcen- 
difle 5 autvifibaemahquamfpeciem fufcepifle, nufquam deprehendi- 
mus. Nam quod ex Jac. z^i 7. inferunt de iis quae iubftantiae nonfiatC 
impropriequandoquedidquoddecoelo defcendant: eademque adum- 
brari pofle externa quadam fpecie , queinadmodum fadumeft teta ittt 
peotecoftc , ubi ftcultasdiverfarum hnguarum vigidique fermbnis oon* 
cefla Apoftolis , adumbrata eft fpecie diverfarum lgnitarnmque Engua- 
Timw Aft. 11. j. id argumentationis noftrae vim neutiquam inftfagit 
Non ehim profedo negamus, Dei dona , quae non femper fubftantde 
funt, e coelo defcendere; idunumureemus^nihilnnquaraaliundeve- 
nifle corporea fpecie indutucS , quod perfona non fit Difpertitae lin- 
gux Apoftolis inftar ignis infidentes , non proxime atque immediatc 
noiabaritfacukatem Knguarum , fed perfonam Spiritus Sandi facultat» 
iftius aiuftorem , qui dabat iu effari , uti exponitur v. 4. 

IX. III. Extperati<mibmperfinaliln*, 4 Quales memorantur A<ft. viiK 
SSSST^ Xi 1«. 3* Rom. vih* a& Et alibi paffim. Nec eft quod excipiant 



*< 



De Spirita Santfa. $tf 

actadam ,, per metam; fi&*onem perfbnae: Spfrittn Sao&> talia attribar* 
fpjalia alibi attribuuntur charitati i. Cor. xi t r. autpeccata. Rom„vr r. 
i u aut literae legi& 2- Con. 1 1 k &. Nam praterquam quod nulla hic_ \ 

figurae iHius indicia ftnt, quae mantfefta fcnt alibi; eft ubi Deus quafT 
«fcta opera ca vit , ne talem nobis perfotiae fiftionera , ubi de Spiritu oao» 
flo fermoeft, imaginaripoflemtjs; uti i.Cor» xii.9» ubiPiauIuscha» 
rifaata quaed^ ^fr/^w nomraedefignaverat» mox tamen v. n. acj 
«w»i Sfiritum charifmatum iftorum diribttorem, veluti ad veramper- 
fonam , cunfta refert Neque unquam T ut opinor, oftcndent adver- 
ferii , tales operationes > quales focis a nohis afiegatis memorantur , ut 
rafere aliquem > iicere fefarate tmhi qms ego vocavi ad ofus , intercedete pra 
dhwoy competerenanperfoms. 

XJV.Ex eo qula ferfonisfari loca afqae ordinejungitur y nutfj difcriminu no- vr* Qj*« 
u, Ita Mat xxvi 1 r. 19. ApoftoKjubentur bapfcizarenon mmus inno- ^j^^ 
mine Spiritus San&i quam Patris & FiliL Qpkt autem eft alicu jusnomr- o«u^[«u». 
ne aEquid focere nifi id facer e illcus auftoritate & juflu l £a po*ro audlo tfw- 
ritas hxc proponitur ut aequalis , vel una potru? trium eonrai» Quem- 
admodnm ergo Pater & Filius ea phrafi au&ores baptifini efle defigna» 
tur, ad eundem modum & Spiritus Sanftus. Qui fi perfbna noa efiefc, 
quomodoad eum referri pofletinftitutobaptifmi? Excipiuntquidem 
Pneirniatomachi, etram easresquae peribiHenpnfuntineadem oratkv 
nis periodo perfonisjungiruti Aft.xx..}2. PauIusEcdefiaml^comnien- 
dat, & verfogrtti* ippt^apod eft EvangeUunx. Coa£ ASLkivjj. Addunt, 
etiam nomina non pertonarum jungi nomini perfanaa. Ap. tiu iz» 
Jnfcribam einomen Dei mei r gf nemen civitatis DeimeL At refpondemus 
nos : L Nufquam dicitur aliquid fieri in nomine ejas rei quae perfbna 
non eft JL rfon quia A#Vt* r»r xb*+* aH>i Evangefium ffgnificat* 
ideo necefle idem ea Phrafi figmficari ASL xx. 32 Nam pro circum- 
fiantiarum varietate * & diveria rei exigpntia , variant fepe ver&orum 
fignificationes. Non difphcet nobis Fnmcifei Gornm obfervatia, per 
fmnmemgratia Dei Chriftunt hic intelligi: qui &• ^ryfr^apudja^ 
hannemex CatechefivetenmiHebt^onimnuncapatur y &A;^ 
fw^, fermo gra$U ab efFedu dici potefl, quemadmodum 1 Joh. u 
I» *iy&* %mi* : ( quali etiam phraff Deum ontms gruti* Petrus durit " p 
iPet 1. 10. & Spiritum ^ntfiWPauIus. Heb. x. 29. ) &deniqueyjT* 
megratia Dei, quia quamediatorfavorem Dei nobis.conciliavit&aA> 
nuntiavit Haec ut de Chrifto ita interpretemur potius quam deEvan» 
gelio, fuadet Apoftoliti fermonis concimiitas. Longe enun conveiMi^ 
tius efle videtur Ecclefiam Chrifto commendari, qusnEvar^eKo ;; quod 
commendari folet Ecclefi^. 1 Tim. 1. ig. 2 Tim. 11. 2. Sttamm 
omnino de^vangelio exponere vtfis> mpropria iftalocutia hunc bah^y 

ftit 



3«? Exerdtatio XXIIL 

bit fenfiim , ut fideles commendentur DeO, dofturo & confolaturo 
eosper praeconiurn gratise : atque ita Evangelium Deo fociabitur, uti 
caulla inftrumentalis princjpali. Cui in tettiitonio iilo , ex quo nunc 
argumentamur , nihii eft fimile. 111. Noti urgemus, iilud omneper- 
fonam efle , cui nonien attribuitur , aut cujus nomen nomioi perfonas 
jungitur, fed idincujusnominealiquidfieridicitur, &quidemeodem 
modo auo id fit in nomine eorum qui fine dubio perfonae funt 
w» ©wu* XI. Inftes fortaffe , fi perfona idefle Yideatur in cujus nomen bapti- 
Ssp^l^zamur, idqsso baptizamur perfona efle nequit: quemadmodum nec 
quod co ba-aqua qua baptizamur perfona dici poteiL Quum ergo Chrifti fideles 
ftttemvr; spiritu San&o baptizari dicitur , Mat. iit. n. Ad. I, ?. i. Cor. xn. 13. 
parumne liquet , Spiritum San&um perfonam non efle ? Relpondeo : 
fi ulla huic argumentationi fequela infit , eadem illatione conficies , 
quemadmodum veftisquaenobis circumponitur, aut panis quo vefci- 
mur , perfona non eft ; ita nec Chriftum, quem induere jubemur. Ront 
xi 1 1* 14- GaL iii. 27. &quo ceu pane vite alimur , Joh. vi. 41. per« 
fonam eflfe. fiaptizari Spiritu Sandto , quid aliud eft , fi propriis uti 
verbis malimus , quam gratia & donis Spiritus Sanfti locupletari ? Quid 
autem obftat quo minus is perfona efle ccnfeatur , cujusinnos gratiaft 
donaconferuntur? Adde, ne nos quidem velle quotiefcunque Spiri- 
tusSan&ivoxin facris occurrit, totiefc eaperfonam defignari; quum 
haut illubentes fateamur , alicjuando metonymice per eam fignificari do 
na Spiritus. Id ergo fi & hic obtinere demus , quum Spiritu Sanfto 
„ dicimur baptizari , qua fpecie inde concludes idem intelligi deberc 
quum in;ejus nomen baptizari dicimur ? quandoquidem tanta eft phra- 
feos diverfltas. 
vd <pwd XII. Opponunt adverfarii , Spiritum Sanftum paflim in facris literis 
virtus d« irirtutem Dei vocari : in quem finem proferunt Luc. 1. 3f. Luc. xxiv. 
^^i^ 49. colLcum Aft. 1. 4. f. 8r Aclx. 48. unde inferunt, eum perfooam 
▼oceoix : non efle. Caeterum ea illatio prorfus imbellis eft. Nam & Simon Ma- 
gusa fuisditiuseft, S *»>*&* e» i ?**>*. A&. vm. 10. & Chriftus, 
Dei #«•/** vocatur. .1. Cor. 1. 24- Hebrsei vero vocem J-nujn , <p* 
fotmtUm fignificat , epithetis Dei annumerant. *jbS m?8 Jiwn HO 
rmxin. Quid refiondit Mofes coram fotentia , ideftDeo? fcribiturin 
Cod. Sabbat. \fideri de hac re poflunt Eliat in Tisbiid vocem naa. ***- 
torf. in Leoc Talm. Ex hac confuetudine exiftimant nonnuiii EvangeK- 
ftamMarcumlocutumefle. Mar. xiv.62. Videbitis Filium himimfti& 
tem 1* hi£» r$t &**(**< , a dexteris potentia : quod Hebraei dicerent JHP / , 
rrx\23n. . Non poteftigitur oerfonalitati Spiritus San&i obftare; fi 
quando virtus Dei vocatur. Sed nec hoc probant adverfarii quod vo- 
cetur ita. Si entm rede rem putemus , videbimus omnibus lods aUe* 



Be Spiritu Sanfto. 519 

alkgatis Spiritum Sanftum & potentiaoi diftmgui. Lac 1. 24. Sjprtfj* 
&«/#<?, uti perfonae Divin# v adlaibitur wr/i* alttffimi, uti propnetas, per 

?uam,& fecunduoi quam oper atur : quippe quae eft « ****** r» *Wpi7$M. 
,uc. 1 v. 1 4. ^inuliter Luc. xxi v. 49* w/^ tx alto aoa notat imme- 
diafe Spiritum Santtum, fedmagnitudinem illana auimi qua inflruendi 
eraot Apoltoli, cujus originem Spiritum S. efieinnuitur, dum dicitur cx 
alto venire. Hucnosducit A&. u%. aaw ai^s* Xp*^, iw&Ka®* t* 
iyi* ™ip*i®< i$ vfiHt , id eft,virtuteui quam nandfcemini afupervenien- 
te vobis Sptritu. Ad eundem modum Aft. x. 38. innuitur primum 
baufla, Quemunxit Dem Spiritu San&o: tum effeftus, Scvirtute. 

XIII. Sednequeilludvalidius eft, tjuod adverfus Spiritus S. perfo-uti ncc 
nalitatemexco argutantur, quodhominibos4nr/, velao iis accipi dica r ^«° d Jj 01 !*- 
tur. Lucxi. 13- Joh.xiv. 16. 17. : Rom.v. f, Ioh, xx. zz. Nam^ b ulu 
I. Deosipfe femetipfaoi nobis dat inmercedem amplam valde : Geaxv. i.^ccipidic^ 
& portio uxcpeculium fidelium eft. Ttire. 1 1 1. 24. ler. x. 16. II. Chri- ! tuc ' 
ftus etiam a Deo datm 9 Ief ix. 6. IoL 1 1 1. i& a fidelibus acceptm di- 
citur. Ioh. 1. 12. Col. n. 6. atqueitaquideqiait io corMus bforum b^ 
VueL Eph. 1 1 1 . 1 7. prorfus ut de Spiritu San&o. "IIL In iifdem etiam 
Iocis ubi Spiritus Sanftus donumdici£ur t afiquando uti perfona defcribi- 
tur,& ab efte&ibus fuis diftinguitur.Ut Rom. v. ^.Charitax Dei effufa eft m 
ccrJAm noftruper Spiritum SanSum qui datm eft nobu.C\*\\3$ pericopae haec eft 
mens : Spiritm S. datus eft nobis, ut non minus nofter fit, quam Pater r 
aut Fifius noftri fiint : atcjue ita totius individiue Triados communione, 
reddamur beati. Per Spirituni S. id eft virtute & opera illius, habemus 
in cordibmnoftru 9 five fentimus & reipla experimur, ckaritatem Dvi, eam 
icnprimis qua nos enixe difigit, &quidem^fry#»,five uberrimam, Hoc 
eium ad confolationem , a qua denominatur Spiritus S. potiflimum 
pertinet, quod charitatem Dei guftandam nobis fentiendamque exlii. 
beat Similiter Gal: 1 v. 6. de perfona Sg. S> dicitur, emifit Dem Spiri* 
tatmjiliifiiii ficut verf. 4. de perfona Filii, emifit Dem Filium fuunu 
Porro is Spiritus qui a Deo miflfus eft ut in cordibus noftrisfit&ope. 
retur, is clamat, id eft, ita facit nos clamare, ut nofter clamor ipfius vox 
fit Tam aperte hic perfona defcribitur, ut Crellius ad profopopoeiam 
confi^eere cogatur, cui fimile Tchema exftet Cap, 1 1 1. 8. fcriptttra pravi» - » 

Jet. verum nihil ibi fimile. Scriptura praevidet, quia Spiritus Scrip- 
tur^m didans praevidet Ibi metonymia eft, non profopopoeia. 

HV. Abfurditatem omnem fuperat, quod per Spiritum San(flum N «f« s ^ 
intelligi do&rinam EvangeJU velint, cui per profopopoeiam operationeSdoarina at,u 
perfonales attribuantur. 2 Cor. 111.6. Qui etiam fecit ut idonei ejfemm*"*pX&. 
mimftri itovipa&i^nonliter^fedjpiritm: nam litera occidit * Spiritm autem 
Synib. ApofL . Tt viyi- 



330 ~ Exerritatio XXIIL 

vivijkat. Eodem torquent aCor. xn.3. Nempotejt JefunrJUcentb* 
winum mfi per Spiritum San9um. Qpafi mens Apoftoli effet , ; neminem 
probe Jefiim pro Domino agnofcere , nifi id ei per Evangelium rcvele- 
tur. Quemadmodum & illi gui Evangelium recipiunt, » Spiritu effe^di- 
cuntur. Rom. vi 1 1. 9. Sea fi rem amamus dicere , quid eft Scriptu- 
ras petulanter ^*^& , fi hoc non eft ? Singula teftimonia videamus. * Si 
daremus 2 Cor. 111. 6. per Spiritum , Evangelii do&rinam metony- 
mice intelligi, id quod Evangelip ibi impropric tribuitur in genere caut 
fe exemplaris, id perfonae Spiritus S. proprie tribuendum eft in gene* 
re cauflae efficientis principalis. Sicuti etiara id quod tribuihir litene Ie* 
gis, eadem analogia tribuendum eft perfonse Iegiflatoris. Jac. 1 v. *2. 
Sednon videtur necefle, ut eo deveniamus. JSon vocatApoftolusle- 
gem literam , Evangelium Spiritum ; fed docet in Iege effe literam , 
in Evangelio Spiritum, ita ut qui miniftrant legi, miniftrent liter» ; qui 
Evangeho , y Spiritui. Literam vocat id quod primo ac per fe non po- 
teft hominem convertere, autfpem vitae facere peccatori,hedumuteum 
vivificet Per Spiritum irttelligit, & perfonam iflam, & gratiam illius vi- 
vificantem, qux fine involucris panditur in Evangelio, & per illud eft effi- 
cax. Ccrte verf 3. Spiritum a do&rina diftinguit, quum Corinthios vo- 
cat Epifiolam Chrifii , fcriptam non atrantento, fed Spiritu Dei vivL Quam 
autem obtrudunt interpretationem commatis tertii ; 1 Cor. xi 1. ea au- 
daxperverfio e&lnjpiritu toqui, eft loqui ita ut docet & movet Spiritus. 
conf. Aft. 1 1. 4. Spiritus autem toto hoc capite non do&rinam Evan- 
gelii Dptat, fed eum petquemdtiturfermofapienti* & cognitionis, & quiau- 
dor eftffdei. verf. 8. 9. Et Rom. vi 1 1. 9. infpiritu vivere dicimur quan- 
<io per efficacem perfonae Spiritus S. operationem vivimus vitam novam 
ac fpiritualem : firaili phrafi, qua naturae univerfalis beneficio, dicimur 
in Domino vivere, qui ipfe dat omnibus Yitam & halitum & omnia. Aflt 
XVII. 25. 28. \ 

sririm» XV.' Aflerta haftenus PERSONAtlTATE Spiritus Sanfti, nunc 
s»ndtunTe- eum DIVINAM Perfonam , verum Jehovam , fupremumque Deum 
SUn* d^ effe, demonftratum camus. Etquid ni iifdem uteremur argumentorum 
effe,*K>b*- claffibus, quifeus Divina fefeveritas fortiter ha&enus ac feliciter tuta- 
*" : taeft? Cui in Sacris Divina adfcribuntur Nomina, Attributa* Opera, 

Divinus item bonor cultufque, eum pro vero Deo agnofci Deus ipfe 
jubet. Non eiiim tam fuae prodigus gioriae eft , ut ea quae diximus 
omnia cum non-Deo ,communicet. Neque adeo communicare po- 
teft. Attributa enim Dei ab effentia ipfius revera rion diftinguntur. Ope- 
rationes autem attributorum iftorum quaedam quafi emanationes funt, & 
. vivaindicia. Honor &cultus quidnifi pia agnitio eft Divinae illius excel- 
knti^ quae tam ftupendis fe exerit operibus ? Nomen atitemDei, impri- 

mi 



De Spirfcu Sanfto. }}f 

mis Jehovae iUud, omnia haec fignificatus fui {denhudtne comfcleftetun 
Porro nihil horum eft, quod non Spiritui San&o competere viaeamus. 

XVL Ut a NOMINIBUS ordiamur: fatemur equidem nufquam ^JSJj 
difertim totidemque verbis fcriptum exftare , Spiritus San&us eft fum-bu* 
► mus ille Deu$ : attamen ex Sedula Scripturarum collatione invi&e col- 
ligimus , eum qui alicubi Spiritus San&us, eodem loci, vel in loco pa- - 
latieio, Jehovam & Deum nuncupari ; eaque de Spiritu Sanfto diti, quas 
citra controverfiam de Jehova praedicantur , & de non-Jehova praedi- 
cari aon poflimt Neaue necefle eft, omnia , etiammomentoiiflima» 
Theologiae myfteria exfertis verbis exponi : quum fapientia noftra eX ' 
tryx^ft *»*p*\i*£* hauriri debeat i Cor.-i 1. 1 3. 

XVH Expendanius primo Pfalmi xcv. myfteria. Isquife verf 9» 
10. 11. a Judaeorum majjoribus in dcfcrto tentatum frobatumquc dicit,. 
poftquara expcrti ejfent opus fuum: qui fafiidic habuit gascrationcm illam , 
qui juravit non ingrejfuros effe in requicm fuam 3 eum nemo, opinor , nega- 
verit fummum Deum ene. Idem ille eft qui ver£ 7. & 8* dicit , Ho± 
ikcfi voccm ejus , fcilicet Filii Dei, qui Deus nofter, & Rex magnus fupn) 
omnes Debs, & fupremus animarum paftor eft , audieritis, ne obdurpth 
immutm vejhrum. Nam ab ultimo membro verfus feptimi iifque ad PfaU 
mi finem continua ejufdem perfonae oratio refertur. Subfumo nunc : 
atqui Spiritus Sanftus is eft cujus tota eft haec oratio. Id enim Apoftolus 
HOS docet Heb. 1 1 1. 7. Qga propter , ftcut dicit SPIRITUS S. hodiefi \ 
voccm cjm audicriti &c. £t prpfeclo Spiritus ofEcium eft de Cbrifio Re- 
gztejiari, Johu xv. %6. eumque glorijicarc. Joh.xvi. 14. Undeindecli- 
nabUi fequela colligitur, SpirkumSan&umeum efle Jehovam quem ten- 
tarunt Hraelitae in deferto, &qui magnificis operibus fuis julfcaque in re- 
belles vindida fe Deum Ilraclis efle afleruit Quod excipiunt adverfar% 
Spiritui San&o ea verba attribui non quafi ex ipfius perfonapronunciata» 
fed ex perfona Davidis , impulfuSpiritus: id ex tota fermonis r»«<H* 
refelhtur. Non enim quae dicuntur in Davidem conveniunt, fed in fo- 
Jum Deum. Nec potuiflet etiam DavidSpiritus S. impulfu facra ea ca- 
nere, nifi Sp. San&useflet lehova. In eo enim cujus impulfu loouuntur 
vates, bmnisdidorumaucloritasfundatur : quae quum Divina ut, non 
«fiinDeofttndatipoteft. Confidera fodes Petri illationem ^Pet i P 
19. 20. zu Ubi omnem Prophetici fermonis firmitudinem, au&orita- . 
temque, qua ad fidem & obedientiam obligamur, in eo fundat, quod 
adi a Spiritu S. locpti fint fan&i Dei homines. 

XVIIL Aliud addamus. Jehova, & quidem folus, Ifrafiliticae e& 
peditionis per defertum dux fuit Deut xxxi r . 1 2. Jehova folus duxit 
eum, ncc fuit cum co Dcmforth alienigma. Quod quum dicimus , clarum 
c& <k fupreipo nos & autocratorko ducatu loqui , ne qiiis nobis 

• Tta 11 Mofea 



33» Etwcitatio XXIIL 

Mol«idb^faf, qiiifubDeo, uti iBiusminiftenpopufemei^gypto 
duitiL Porro eum Jehovam Ifraelitae exacerbarunt fiia rebeffione, 
ExocLxviii*7- Haec autem omnia Spiritui Sando Jefaias. vindicat 
Je£ LXIli. 14. Vt jumentm» m convattem defcendens Spiritm Jtfova quiete 
egit emn. & verf 10. Ipfi rebeilarunt, & dolere affecerunt Spmttmt Sa*3ita- # 
tis ejm. Quid aliud hinc mferri poteft , nifi Spiritum S. ijpfiim iflum 
rife Jehovam , cui tam parum acceptam tulerunt Ifrafilitae Iiberationem 
fuam, cujos tamen univerfa gloria ei debebatur. 

XIX. Non minus etiam in hac quam nunc dicemua obfervatfone va- 
loris eft Quero Jefaias vidif celfo infidentem folio» adftant&us fiiper~ 
ne Seraphinis ; quem Regem fflum , Jehovam exerdtuum vocat ; ex 
cujus ore haec verba audivit : L dic populo ifti , audite mitfinenter 9 atne 
intettigatu, pinguefac corpopuii iftim&c * is, nemme mficfafite , verus& 
fupremus Deus eft. Jef. vi. Ubi ergo probavero Spiritum S. etrni et 
fe qui haec Jefkiae dixit, nihil ad Deitatem ejus adftruendam ultra defide- 
rari pofle videtur. Id autem Paulus docet Aft.xxTiir.2f.25. Bene 
fane SPIRITUS S. LOCUTUS eft^ per Jefaiam propbetam patribm noftrie* 
dicent y Vade ai poputum iftam , &dic s Auditu audietu G?c. Potuitne 
quicquam dici difertius ? Potuit , inquiunt. Non enim ait Paulus, Spi- 
ritum San&um haec dixiffe JefaU , fed per Jefahtm patribm. Qpafi pei 
Iefaiam ea dicere potuerit, nifi prius dixiffet Iefaise. Imo vero ea- ver- 
fea y quae Spiritui S. attribuit Apoftolus , Abi » vade atf pepulunr iftum 
& dk y non proximc neque. immediate ad Patres, fedadlefeiam, di- 
jredta funt Ejufdem fubtilitatis eft 7 quod hac argumentandi ratione 
confici pofle eavillentur,Spiritum Sanftum efle Chriftuui : quippe cui r 
ex noftra quidem interpretatione , eadem verba attribuantur loh. xi k 
41. In quo profefto&git eos ratio. Confici poteft ac debet ex horum 
tocorum coUatione, Spiritum San<fhim unum eundemque cum Chri- 
fto Deum effe : eandem perfonam eflfe, eonfici nonpoteft. Id enkn quod 
luc dicitur tale eft, ut nifi Deo competere non pofut Non eft tale, ut ai& 
imi perfonae competere non poflit Imo plurium hunc fermonem eflfe^ 
qui tamen unus Deus fint, ipfe Dei apod Ie&iam phrafis innuifc. Qgnm 
MITTAM ? ^ epA iturm eft Nobis? leC vr. 8: 

XX. Adferri etiam in hanc mentem folent noriffima Davfdis diftsi 
% Sam. HHI. 2. 3~ Spititm Jefjeva ^Z Tin lomtm efi m me & fer- 
vtoejmper linguam meam» Dixit Dem Ifraiik t mibi hcuta eft vupef Ifirat* 
Us. Ubi is qui primum Spiritmjekov* vocatur r detn Dem Ffraelis, & ru- 
fes Ifra&ts ex mukorum fenten tia dtcftnn Verum enhnvero cmod citra 
invidiam Bceat 7 aHter panHa inftituere hfc nobis lubet Non patst» 
mus comma tertkimkaexegeticum effe fecundi, ut Deos & rupes 
Ifraelis eandemperfonam uotent , qui antea Spiritus Iehovaedidus eft. 

Con* 



De Spiritu Sanffoi 3^5, 

Convem'entfus vfdetur per Deum Ifraelis, /Wtow intefltgere ,• ^trrufem- 
tfraelh , Cbrifium, qui Ifraeiem fuftentat r & eum fibi tanquam fundamenr- 
to inaedificandum fufcepit ; per Spiritum Jebova r tertimn ferfonam* 
Atque ita totam hic fnvenfmus Trinftatem , & de Spiritu Sando ea 
quae Deitatem ipfius ihvide arguunt Quando David dicit, Spritm Jc~ 
Uva locutm efimihi, vel in me, vel fer me y quomodocunque vertere 
Ebeat : oftenditfeproMuciaefaaBfundamentahabeFe, non Samuelis, 
non Nathanis , non Gadis verba , qui inftramenta erant , fed Spiritus 
Sanffi cfifta , qui & per cos fibi locutus erat , & virtutemajore ac plane 
Divfnafe animo ejus infinuaverat , & ex ifta fidei v**p4*fo loqur fece- 
rat ad alios. Unde tate exfurgit argumentum : qui princifaliter focutu* 
eft Davfdi , in Davide, per Davidem , is eft verus & fummas Deu». 
Atqui Spfritus S. Ergo» Majorem propofitionem ipfenobis praeformavit 
CrelKus. Afliimtio ex eo confirmatur, quia fe finguanique fuam Spiritu* 
illius inftrumenta efle fatetur. Cujus autem inftrumenta vatcs funt , fc 
oraculorum prihceps caufla efi , 

XXL Validiffimum pro Sp. Sancfi Deftate argumentum Petrus no~ 
bis fuppeditat A& v. j. 4. Ubr id de Spiritu San&o tradit, quod oftenw 
debat mendacium Ananiae teterrimum gravSfimumque efle peccatum. 
Nihfl autem peccato ilfi exaggerandoapthis eft, quam obfervare, non 
comnuflfum illud efle adverfus nudos homines, quales Apoffdli erant r 
fed adverfus Spiritum Santfum. Porro , nihil magis arguit, men- 
dacium Spiritui Sanfto diftum graviflimum eflfe pcccatum , qnam haec 
akera obfervatfo, eum qui Spiritui San&o mentitur ipfiDecrmentiri; 
Quac Apoftoli illatio non procederet, fi Spiritus San&us noir eflet Deus- 
Duo hic excipiunt adverfarii r ac primo ouidem , Ananiae diri quod 
mentitm fit Deo , non dici quod mentitm m Sfiritm SanSfo : fetf quocf 
menttim fit Sfiritum SanEhtm. hx Graeco enim exftare , ^^ « r# 
wn*r* W iyis> , quod fignificare poteft , vef fimulare Spiritum SanSfum, 
Bt Erafmus aliique , vdfaHere Spiritum San&um , ut Plfcator cum affis r. 
neqoe fortuitam effe hanc cafuum mutationem , ne quis Deum eunt 
Yocari arhitraretur qui modo Spiritus Sanftus diflus fuerat. Deinde;. 
etiamfi noftra vaieret fnterpretatio T non magis ind? inferrf pqfle 
Spirftum SantSum efle Eteum , quam Apoftolos efle Deum ex coiifi* 
mifi argumentatione PauK r The£ rv. §. Broinie qur nos adjpernatuir 
mnadjpernatur homnem ^frJt Deunr. Rel|)onfio noftra haec eftL f. Grae- 
ci fiaum +twrmrS*i conffruunt iridifcriminatim cum dattvo velaccufitt 
m E multis exemptis quatuor hsec ihfficiant Je£ lvh. rr. t^ ^^ 

tturm ty&Snr nm i^'*r» fit ' % EuripidcS m fyfogtnia : 'BfW iT w <p*ft& r 
tmiftf m m bptir«r: JofrfHm Altiq. Lib. II T. Cap. X ^tue+fUtn rfr £>}fm M 



y 



334 Excrcitatio XXffl. 

THf yipstt • nm rif 9*1 p wr* r& •{««?. Herodidmrt tib, t U Cop* Jf. n*fr II 
wSw ixii f{«7<#r»», «f */**«*■• «» ifr< wtrtiirm. Itl quibUS OmtlibUS teftimO- 

nlis nonpoteft ea vox cum accufativoconftrufta , aliamquam mentien- 
di imponendique fignificatum habere. II, Erafini expofitio ptbrfus alie- 
na eft. Non enim ifta pretii interverfione de qua agitur fmiulare Ana- 
nias poterat fe SpiritumSan&um habere. Tum etiam ipfe Petrus expo- 
nitaliter commate?. , Quid eft cur corrvenerit inter vos ut tentaretis Sfiri- 
tum Domini ? Fallere autem Spiritum San&um , quemadmodum Pifcator 
interpretari maluit, id eft operam dare ut faUas , vel nihil aliud eft 
quammenriri, vel etiam aliquanto plus. Haec ergo eft Apoftolicae de- 
monftrationis conftrudio^ quicunque id operam dat , ut meildaciis 
fuis Spiritum San&um fallat, quod tu Anania fecis, illius peccatum atro* 
ciflimum ac plane Diabolicum eft : is enim non hominibus mentitur, 
fed Deo. III. Non fequitur fene ex ailegato Pauli teftimonio Apofto- 
losDeumefle: feddocetur, contemptum fermonum quos Apoftoli 
didante Dei Spiritu prsedicabant in iplum Deum recidere. Sicut & hic 
mendacium Ananise , quo fucum facere Apoftoiis conabatur , ultimo in 
Spiritum San&um redundabat , qui confequenter Deus eft. Si enim 
voluiflet Petrus dicere, Ananiam mentitum efle Apoftolis, per Apofto- 
los Spiritui Sanclo , per Spiritum San&um Deo , nc ut Spiritus , velu- 
, ti medium quoddam inter Deum & Apoftolos , a Deo diftinguatur , 
dixiflet ; non mentitu s es h ominibus , non Spiritui San&o , fedDeo. 
n. ejju. n XXIL Sed &ex ATTRIBUTISDeinohnullalibemus, auaeSandto 
«ibwtifc Dei Spiritui Scrtptura vindicat Ubi primo occurrit jETEkNITAS,.. 
de qua Paulus Heb. ix. 14. Cbrifim /wSPIRITUM ^TERNUM fe ip- 
fum.obtulit inculpatum Deo. Longemihi videtur concinnius ut vocem 
Spiritus de tertia hic perfona quatn de Divina Filii natura exponamus. 
Diftinde enim hic detignatur , primo Sacerdos , qui Chriftus eft , potifli- 
mum fecundum Divinam naturam , iive ut cum Apoftolo noftro dicam, 
fecundum vhn mdijfolubilis vit*. Heb. VI 1. 16. tum vi&hna , qui eft idem 
Chriftus , praetipue fecundum humanam naturam , in qua pafliis eft 
& mortuus. Hekix. 1 3. & denique myftkusignis, qui eft Spiritus Sanftus, 
fen&ificans viftimam , & gratam praeftans Deo. De Sacro igne coeK- 
tus delapfo , vide ,Levit ix. 23. 24. Is aflervandus in ara jugi Sacerdo* 
tum cura erat, ne exftingueretur. Levit vi. 12. Hoc fenfu atentm 
dici quodammodo poterat, quemadmodum & Romani dUerms Vejl* fux 
ignes laudabant Is autem facer ignis Sandi Spiritus erat fymbolum : & 
ignis vocatur, Dan. vi 1. 10. & flammas Divinae caritatis excitat , CanC 
vi 1 1. 6. 7. & , quod hic imprimis attendi meret, viftimas omnes Deo 
gratas fecit Ronv XV. 1 6. Ut oblatio genttum fiat accepta^ fanSificata per 
SfMtum SanQum. Porro quac in Sacro igne fymbolica duutaxat aeternU 

tat 



De Spirita Sanflo. $}f 

te entt,ea in fllius antitypo, Spiritu Sanfto , vera eft ac fblicfa : noii 
modo quia quoad operationes gratiae fuae exftingui eum nefes eft : i 
TheC v. 19« fed cum maxime quia uti in initio jam exiftens Mofi 
memoratur. Gea 1. 2. 

XXIH. ^ternitati fuccedat IMMENSITAS. PfaL cxxxix. 7. 
Quo irem a Spiritu tuo, £# quo a facie tua fugerem ? Non aufim explo- 
dere obfervationem Anonymi in Catena Graeca ad hunc Pfabnum. 

Per Spbtitum, ipfim, Spiritum SanBum inteUigit : per faciem autem, migmitum 
Tilium. Videamus qui haec flrmatri poffint. Omnino vkletifr/wte Dei 
aliquando Filium notare. Promiferat Deus daturum felfraelitis viae du* 
cem, Angelum in cujm medio nomen fuumfit. Exod. XX 1 1 1 . 20. Deinde 
irritatusfoeda Ifraglitarum /***•*■•** , fe quidem cum iis iturum negat; 
fed Angelummittnrum, qui inimicos promilfe terrae incohs expellafc 
Exod. xxxi 1 1. 2. 3. Exoratus autem a Mofe, iterum tandem pollicetur 
fore utfaciesfua praecedat, ibid. verf. 14. Quid hic facies Dei aliud eft 
quam idem ille Afigelm in cujm medio nomen Dei efl ? Adde Mal 1 1 1. 1. 
Ecce ego miffurm fum Angelum meum y Johannem Baptiftam , qui expediat 
viam ^jsS faciei mea. Quaeautem eft Deifecies,eum prseeuntem infe- 
CUtura ? Bgpente veniet m templumfuum Dominm quem vos quaritis, & An- 
gtius faderis quo vos dek&amini. Alia mitto, brevitatis caufla. Ratio au- 
tem denominationis iilius manifefta eft : quia nimirum Dei glorig ac 
ptilcritudo illaquae amabiliseftpeccatori nufquam clarius confpicitur 
nifi irt Ghrifto. Joh. x 1 v. 9. Qurvidit me 9 vidit Patrem. Non eft haec 
obfervatio otiofa. Si enim faciesDti fumenda hic perfonaliter eft, idem 
omnitro eftftatuendum de Spiritu. Et fic totius adorandae Trinitatis do* 
cetur immenfitas : quoad effentiam verf. g. nn KD#. Ibi tu Scien* 
tiam. ver£ j. 4. ?. potentiam, Sc efficacem operationem. 

XXIV. Adde OMNISCIENTIAM. 1 Cor. 1 1. iq. 1 1. SpMtmfcr*. 
tatur omniaj etiamprofunditates Dei. Quuemm bominum novit ea qua funt 
hommis, nifi Spiritm hominis qui eftineo ? Ita enim qtsafunt Dei nemo novit mfi 
Spbritns Dei. Obferva* I. Spiritum Dei nofle fimpliciter qmnia. fi. 
JLtiamprofunditates Dej : abditiffima Eflfentix,Perfeftionum,Ccmfiliorum 
Divinorumarcana* III. Ea "nofle tam exa&e quafi qui magna axafcru* 
tatm fit. Conf. Jer. xvi 1 . 10. Pf. vi 1. 10. IV. SecretHmna Dei co&- 
filia nofle, uti fuaipfim confilia> quemadmodum mens hominis ea novit 
quae hominis iunt V. Haec omnia fcientise prorfus Divinae argumenta 
eflfe. Profunda humani cordis noflefolius Dei eft 1 Reg. vi 1 1. 39* 
quanto magis nrofunda Dei ? Rom. xi. 33. liberrimam denique 
VOLUNTATEM & OMNIPQTENTIAM Spiritui Paulus attribuk, 
eo loco quem fupra excuffimus i Cor. xi : i» 1 1 . 

XXV. 



33$ Exercitatio XXIH. 

SJ** *** XXV. Ab Attributis Divinis ad OPKRA tranfeamus. Ubt primo 
occurrit CREATIQ. Ea utique Deo fe Audori aflerit. Je£ xu 26. 28. 
^//wDeifolius, & quidem immediatum opus fit Jef xliv. 24. Job. 
ix. ig. Spiritui autem Sancto adfcribitur : tam Macrocofmi , quam Mu 
crocofinixefpe&XL De Macroccfino invenimps Gen. 1. 2. Sfiritm Deiin* 
cubabat fuperficiei aquarum. SimilituW) eft ab avibus defumta , quae nido 
incubant & pullos fovendo exciudunt Confer. Deut xxxi 1. 1 i.Adeua- 
dem modum DeiSpiritus informi illi maffie incubans , fua illam virtute 
tot puicherrimarum creaturarum foetam reddebat BafiliusHexaemJfonc 1 1. 

Confentiunt Talmudiftae in Cbagiga. Cap* 11, FoL ij* n»ma rwa 
J^ljJJIJ rrrW n\J3 Sy. /tf/?*r colstmbaqsiaincubatpuUisJiiis 9 nequetan» 
gende Udit. Similia habet Salomo Jarcbi in L L Fortaffis metaphorae huic 
ortum debet fymbolica iEgyptiorum Theologia de mundo ut ovo a 
Deoprodeunte. Addejob. xxvi. 13. Spiritu fuo aelos ornavit, DeMi- 
crocojmo apud eundem Jobum exftat Cap. xxxi 1 1. 4. Sfirtitu Dei firtu 
fecit me , & afflatas onmipotentis vitam indidit mihL 

XXVI. REGENERATIO etiam foliusDei efi Eftenimnovacre* 
tioquae voluntatis juflu peragitur. Jac 1. 1& Eft & adio Dei imme- 
diata, fi efficientiam realem fpeftes. Nam media non nifi moraliter 
agunt Sed & haec Divini Spiritus eft. Joh. 1 1 1« j. 6. Nifi quis fuerit 
genitm ex aqua & Spiritunon potefi wtroire in regnum DeL Ubi aqua vel 
eandem rem notat cum Dei Spiritu , ut JeC xuv. 3. vel baptifinum > 
quemJavacrunt regenerationis ApoftolusnuncupatTit. in. j. qui tanien 
quum nonnifimoraliter agat, omnemfuam virtutem a DeiSpirituha* 
bet Vel fortaffis aqua idhic fignificat quod generationis noftrae natser*. 
Jis eft materia , ut jef XLVIU. 1« qui ex aquis JutU prodierunt. Praeter 
quam gencrationera naturalem ,' qua ex aqua nafcitur bomo , alia exi- 
gitur fupernaturalis , quaex Spiritu nafcitur Spiritualis bomo. Omnia eo 
tendunt, ut regenerationis noftrae initium DeiSpiritum efle agnofca- 
mus. Bffiovatuy Spiritm SanSL TlL 1 1 1 .$. Spiritus.vivificat. 2. Cor. m.& 

XXVIL Simihter SANCTTFICATIO folius Dei eft. Ezech. xx. 
12. xxxvi 1. 28. Sed & Spititui vindicatur. Ezech. xxxvi. 27. Sfi- 
ritum meum ponam in medio vejbri 9 quo faciam ut infiatutis meis ambulet* , 
$§ jura mea obfervetis , facientes ea. 1. Cor. Vl . 1 1. SanSificati ejlis fer Spi- 
ritum Dei nofiri. 2. The£ 1 1* 1 & PerSan&iJkatienem Spiritm. Porro ali- 
ter nos Sandificat Spiritus , aliter verbum: ne quis & Spiritum inftru- 
mentalem fandificationis cauflam eflfe exiftimet. Omnis enim verbi effi- 
cacia moralis abhypefphyficaSpiritus efiicacitate pendet Hinc Spiri- 
tus cum fuis operationibus verbo quidem jungitur, fed a verbo tamen di- 
ftinguitur. Jef ux. 21. 

XXVIIL 



Dc Spirita Sanlto, jjj, 

XXVHI. Demquc MIRACULA fca virtutc prtrafc , fofius Dei 

opuseft. Pf.UCXlI.lg. Dem Ifraete facit mirabtiia folm* Sed & ca 
Spiritus janftus fua virtute fecit Rom. xr. 19. Virtute fignorum ac frodi* 
poruniyvirtute Sfiritm DeL Adde 1 Cor.x 1 1 .9. 1 o.Imo-& Chriftus quicquid 
bac in parte fecit, feck virtute Spiritus, quae & fua eft. Mat xu.z& Per 
Spiritum Dei ego-ejido damoma. 

XXIX. Sequiturut dc Divino iUo HONOfUs accultuagamns quinr. hh*. 
Spkitui (ando debetur. £t primo quidem ad&atwnem xekgio&m furaa-^ c * 
mus, cujus , quicquid obnitantur aiii , erga Spiritum praeftandae /**t 

cefta , praftfce exemfla , ifl Gtcris literis habemus. ' Acpr*ceptum quidem 
cxftat Mat IX. 3 1, Bgyite Dvmnstrn mtjjis ., /rt emittat oferarhs in mef* 
femfuam. Donlinus meflis, qui operarios extrudit, Spiritus Dci eft, ut 
colligimus ex A& xi 1 1. 2. ubi praccepti hujus in venimus executionem. 
Uis autem \ fumn minifteriutn obeuntibm Domino , & jejuuantibm , dixit Sfiri* 
$m SauBus^ fefarate mibi Earnabajn & Saulem ad ofm ad quod eos advocavi. 
Ad pcecesi Prophetaaun ac Dottorum Ecdefise Antiochcnse rcfpondet 
Spiritus : quam ob rem ? nifi quia ab iis invocatus. Ifque Spiritus, ut 
Dominus, pro fiia audorkate declarat, quid Barnaba ac Saule fieri velit . 
feque eiua elTe aflerit, qui ad minifterium eos vocavit 

XXX. Neque excmpla defunt Pauli Ulud notiffimum eft. 2 Cor* 
XI II. 13. Ubi ficut gratiam a Domino Jefu Chrifto> & charitatem a De$ 
Patre , ita & commumcationemfui a Spiritu fanSlo petit Non abludit Jo- 
hannis votum Ap. !• 4. J- Jobanhes feftem Ecclefm quifunt in Ajia : Gra~ 
tut ftt vobis &faxa Qui , g£ Qm erat^ £? Qui venturm eft ; & a SEP- 
TEM SPIRITIBUS fti iuconfl>e8u tbroni ejmfunt: & a JtfuCbifto, qui 
eA fidm iSe tefiis. Aacujus loci inteiiigentiam expendendum L Quid 
ieptera Spiritus notent IL Quo modo eos Tohannes invocet Noa 
defignantur hic per feftem Sfiritm Spiritus quidam creati> five Angelici, fi- 
ye humam ,• fed tertia Deitatk ferfonaz quod tam ex confiderati^ne antiqui 
fymboli*quod alluditur, quam ex facne Apocaiypfios ftilo, coUigimus. 
Alluditur ad candeiabrum aureum cum feptem tais lampadibus in Ta- 
bemaculo Mofis. Eo enim nos ducunt verWIVpoc. Cap. iv. ^. Seftem 
lamfades igata. ardentes ante tbronum 9 quafuutfeptem Sfiritm Dei. Nimirijm ^ 
TatonacdumfymbolumtratEccleJuei Candelabrunh Sfiritm fanSti , unde 
Ecdeilae omnis iua lux. Id in fe unum erat , Jiftem tamen lampadibus 
diftindum. Spiritus iancti una perfona eft , fed gratia ejus abundantif- 
fima, & crtnmmmatiflkna. Nam feptenarius numerus multitudinis 
«c perfedionis fymboium eft. Septem illx lampades continentis operis 
erant^ exipfo lychnucho prodeunte& Exod. xxv. 3 1. Gratiae Spiritus 
&ndi ei, ut ita dicam 9 eflentiales &nt, & ex omnifuflScientia L)ivini- 
tatis ejus prodeunt Propterea ab iis denominatur , Sfiritm fafienti* & 
mte&gentU &c. Jef xi. 2. Sed & ipfe Apocalypfios ftilus huc non ducit. 

Simb. 4foft. Uu Vo- 



338 Efceratatio XXIff. 

Yocantur enim feptem hi Spiritiis Sphitm DeL Ap. i f. f . Quo nomine 
creatum nllum fpirituni in facris dici, non meminL Collocantur inter 
Patrem & Filium, ut ejufdem dignitatis* Dicuntur cernua & oculi Cbri* 
fli Ap. v. 6* Nimirum Spiritus fenftus Chrifli Spiritus eft GaL i v. 6. Rom» 
vi 1 1. 9. Qui fub cornuum emhlemate proponitur, propter t***** Spi- 
ritus paflim praedicatam; & Oculorum y yt\ propter fcientiam» vel quhrin» 
tuitus Chriffi eft intuttus amoris, & amor in datione Spiritus» Ronuv. {. 
Dcnique, nunquam legimus Spiritus hos Deum adorare, quod fatiunt 
animalia & feniores. Sed e contra invocantur a Johanne : qui honor 
creatis lpiritibus non convenit Ap. x 1 x* io* xxi r* 9. Quomodo au* 
tem invocat Johannes ? Pari modo, pari cultu quo Patrem & Filium.ut 
audorem cumPatre acFilio gratiae & pacis» fine ulla difcriminis nota. 

XXXI. Accedit & atterum quod in nomine Spiritus ktptizemur- Mat 
xxvi 1 1. 19. Qui honor plane Divinus efL Nam is in cujus notneq 
baptizamur. L Agnofcitur verus Deus, lacramentorum au&or,£cdefh* 
Dominus ac legislator^ quod praeter Jehovam nemo eft. Jefxxxr 1 u 22. 
IL Et confidimus; ut qui rem mcramento fignificatam conferre ac pra- 
ftarepotefL Qiiod iterum folius Dei efL Quis enim non-Deus prafta* 
hit nobis Det gratiam,communionem, fruitionemjquae facramentisobfi- 
gnantur ? IILEinos faaamento dedimus inobfequiumJEftenm inhaptifr 
mo Jiipuiatio bona confcientU ad Deum* 1 Pet. 1 1 1 .21 . Atque hic rurfiis ho* 
fior amplior eft quamutin creaturam cadat Hinc Paulus tanta eum a fe 
follicitudine removet I Cor» 1. 1 3* Num in nmnen Pauli baptizati fuifiis* 

XXXlLAdde quod Spiritui ftnfto in Temptum confecremun 1 Cor. 
UI.16. An ncfcitu vosTemplssnt Dei ejfe> & Spiritum Dei babitare in vobis* 
*I* 12.-4« ignoratis carptts veflrum effe templitm Spiritta fan&i s qui efl in vo- 
bis. Teraplum autem folius Dci aedes eft ; donm *dificata nomini Jehou** 
I Reg. V. 3. 4* fanShsarium JebovaAtt LXULi&foliumglorU &excelfi Jen. 
xviKi2.EtintempIocuItusfoliDeofacerexercetur. Pfxxix. 9. Ne- 

2ue eft quod excipias*fideles nonnifi metaphorice templum dici.Id enim 
verum eflet> fervanda tamen analogia erat Quemadmodum ergo do- 
musaSalomone exftrudf !RiipIum erat propter Divinitatis inhabitatio- 
, nem quam 71T3V Hebraei dicunt : ita & fideles propterea Spiritus tem- 

Slum funtr, q^uia ille uti Deus in illis eft atque haoitat Verum enimvero 
deles magis proprie templum funt quam Hierofblymitanum iSucL 
QuippequodnguraduntaxateratiUiusrei, cujus veritasin Chrifto pri~ 
mum r tum&infidelibusefL ^Convi. i^. Eph.1r.2r. 22. 

XXXIIL Neque omittenda videtur Religiofa illa obeJientia quant 
ut Spiritui fendo deferamus- Appftolus urget Heb. 1 1 u 7- 8* 9* Q**- 
fropterficut Jicit Spiritm iUc fan8m y Ro&iefi vocem ejm audiveritu y ne oQu- 
tatccordaveJhra,ficut in exaarkatione iih^ in dit tmtatmk in deferta, ubi 

tent*- 



De Spiritu Sanfto. S» 

tetttaverunt ntepatret vtfiri &c. Alerito indignatur Dei Spuitus, non fait 
fe fibi eum facrse obedientiae honorem delatum, qui Majeftati fua^debe* 
batur. Sed & peccatum aliquod memorari in facris hteris videmus r 
quod fingulari modo in Spiritum fan&um illiufque oeconomiam com- 
inittitur, tantiquea Deoaeftimatur, ut fupri caetera irremiffibile efle 
dicatur. Mat xi i. 3 1. 32. Heb. x. 26. 29. Si autem Spiritus fendus 
fummus ille Deus non eft, quae caufla dici poteft , cur peccatum quod 
adverfus ipfum committitur tantse diritatis atque atrocitatis efle cenfea- 
tur ? Non tamen hinc intuleris , Sptritum fan&um majorem ac dignio* * 
rem Deum efle quam Pater fit aut Filius. Detim efle, jure concludimus , 
quippe adverfus quera ele&e & *#r' #*%%> peccetur. Majorem Patre 
acFilioDeum efle, concludere nonpoflumus, quuminfinitas Deitatis 
difparitatem omnem excludat. Quod autem peccatum adverfus eum 
commiflum nunquam remittatur, nonexeo procedit quod Patre-aufr 
Filio dignior fit : fed ex natura peccati, quo proterve ac pertinaciter re- 
jicitur earDeigratia obiata, cognita, agnita, iine qua non eft falus; & 
maiitiofe iis refiftitur Spiritusiandi operationibus, quibus ille foiis peo 
catores Deo ad falutem unit 

XXXIV. AtqueitaSpiritus fandi /^rfw^i Dw^/fw fatis nosconfir-spiritus. 
mafle arbitramur ; nuncquodreftabat, oftendamus eam PERSONAMPf* 1 " ™ *** 
Divinam efle a Patre & Filio DISTINCTAM- # Hucfacit L DifHnB* n* JSi *V 
tenfto. Hagg. 1 1 . f , 6. Ego vobifcumfum* dictum Jebova eocercituutH, cum K° **&** 
VERBO &c: & SPIRITU MEDfimtew vobis. Mat xxviu. 19.^ 

2 Cor. xiii. 13. II. Trium enumeratio. ijoh.v.7. III. Diferta*&- 
ftin3ionis particula. Joh. XIV. 1?. 15. Ego vero rogabo Patrem , & 
ALIUM paracletum dabit vobis 9 ut maneat vobifcum in aternum , nempe Spi~ 
ritmn illum veritatk. Huc etiam viri Dodiffimi referunt Zachariae 
illud Cap. ix. 12. -|S 3VK ru»D T30 DVn Q^quodvertunt, 
Etiam bodie indkem alterumreddm tibi. Index dici poteft Spiritus fan&ua 
ab officio, auod eft indicare occuka. Joh. xi v. 26. xv 1. 1 3 . Alter, di-? 
ftinftus a Cnrifto, qui prior eft miflus, de quo com. 9. %$ddendm> partim 
quia jam indeaZacnariae temporibus extraordinaria Spiritus fancti miflio 
adChriftum ufque ceflavit, partim quia dandus erat locoChrifti ad Pa- 
trem profedi. Proprietates autem charafterifticae Spritus fandi funt, 
L Spiratio paJfivaaPdtre&Filio. H. Tertius ordo fubjijkndi. III. Ter* 
tius ordo operandi. Confer Exercitationem feptimam. ^dpraxi* 

XXXV. Haec quidem nobis de Spiritu San&o ex vero cognofcen-hujus arti- 
da,& fincero pietatis affeftu agnofcenda funt : attamen fides in Spiritam Jj^JJJJJ 
S. quam in Symbolo profitemur plura compleditur. Non fubfiftit easpkitum 
fidesin frigtda perfon* Divinae contemplatione; fed pergjt ad ^ "?^*™^ 
mam myftic» inbakitationis in fidelibus, & arcanae virtutis quam 1^4^«^ 
cordibus eorum exferit De quibus rebus porro nuncnobis differen- 

Uu z dum 



34* Exercitetio .XXIfL 

dum erft, ut do&rmx hujus medultem ac nucleum teneamus. Haec 
crgo fidelium praerogativa eft , quod Spiritu a Deo donati , in inttmo 
eumammoramfuorumpenetrali exoptatiffimum mcokm habeant k 
Cor. 11.12. Nos enm nmfciritum mundi accepnnm , Jed Spiritum qm efi ex 
Deo: utfcimrm qu* Dewefl mbis gratificatw. Idque adeo eft uaiver&& 
ter verum , Ut qui Spkitum Chriftinonhabet u nequeChrifiifk. Rom. Yltt. 
7. Opera porro dtoda eft * ut quotquotSpiritus iffins fafti fomus par- 
ticipes , ilhim etiam m nobis habitare fciamus.. An ignoratis corpm vefirum 
*Jfe templum Spbritw $an8i 9 qui efi invobis , quem a Deo kabetir? 1. Con 
v i . 1 9. Hac enkn re ignorata fieri non poteft , ut noftrae ctnn Deo ac 
Chrifto unionis , in qua omnis falutis noftrae cardo vertitur* certi firaus*. 
I. Joh* IV. 26. Per hoc cognofcimw , notinipfo habitare y & ipfum m nobu f 
^auod de Spirhu fuo dedit nobis. Non poterit autem id certtus cognofci , 
t^uam ex dfligenti aniniadverfione earum operatkmum quibus fe Spiri* 
tus ut Spirkum grafciae & Chrifti confcientiis approbat Uade eadeu* 
opera colhgetur , quantafitDivkri iUius doni praeftantia* 
iimmrn<v XXXVI Operationes iftae Sphifeus hggfunt potfflimum.. Sicut nt 
weinfidcii. mundi primordio aquisincubando novae iis vitae femina mdebat» unde 
JS^Ja tem concmnae motuum vices, tam variae creaturarum Ipeefes prodie- 
runt; ka poftquam fe ete&orum infirruavrt mentibus , novae m iis r 
IpkitoaKs ac Divinae vitae auftor eit Joh. vi. 6 j. Spiritw efi quodvivifi. 
cat. Incipere autem vita ilta videtur a novaluce m mente per Spiritum 
accenfa. %, Cor. iv. 6. qua & nos ipfos cognofcimns cum omni crimi. 
num noftrorum atrocitate, &quemea inducunt reatu , & mundi in mav 
lo jacentisvanfcatem , & creaturarum omnkim adnos beandos impo* 
tentiam, & Evangelicaram revelationum Diviham veritatem , quod- 
que reicaputeft, Chrifti Domini ad falutis noftrae conftimrnationenr 
omnknodam fufficienriaui,& Dei in Chrifto amabilitatem, & virtutis de- 
nique, qu» Dfei imago eft y decoram pufcritudinetar. Quia vero iir- 
teuedum mter ac volustatem nexus eft ardfffimus, hinc eodeni Spiritu 
auftore ii in voluntate motus excitantur r quiiftis intelleftus ideis re- 
foondeant. Profunda mmirum noftricoram Deohumiltatio 9 & dolor 
fle admiflis criminibus m quantum e? Divmae adverfantur fanftitari , & 
contemtu&mundi, &fanaadenobisipfis omnibufque creaturts defpe- ^ 
ratio , & vfva EvangeKt fides , &femes fitifcrae Chrifti illiufque quae in 
lblo Chrifto eftgratiae , Sc vthemens Dei in Chrifto amor , atque ardens 
virtutis ftudium , quo Deo quantum fieri poteft evadamus fimillimi 
Qiiae omnia dum in mente virtutem fuam exferunt , evenire aliter non 
poteft, quki eandem virtutem cum corports etiam membris communi- 
cent, quae fefe fiftunt arma ac ferva jujiitia ad fanShnoniam. Rom. vi. 
19. Atque ita novus quafi gratee- muodus per Spkitum Sanftum 

in 



/De Spirita SawSa $41 

Jn homine prodocftur , qui fecundum nwEores motus regulas gubtr- 
natus, vegetkjue plenus vigoris, generofis vitac aclionibus auaorein 
fiium Spiritum refert- Rom. yi i i. i. GaL v. 25. 

XXxVIL Porro id quoque fccit Spiritus nt fideles non inter fe fi>-ft*&°cu» 
lum , fed & cum Cbrifto * unumfint* 1. Cor. XI 1 . 1 3. Etenim per unum JJJ^m- 
Xpritum nos omnes in unttm corpm baptizati funtut , iUud videlicet. eorpus , ftiifiar 
qubd Chriftum effe aiodo monuerat Apoftolus. Spiritus Chrifti , fua- "** : 
vi quidem, fedtameninvifta, &, utnumero dicam , lubentifica vir- 
tute fua noftrum fpiritum verfus Chriftum trahit , ad eum apprehenden- 
dum &amptedendum. Chriftus etiamgratiae fuae coramunicatione ad 
oos defcendit; atque in hocmutui amoris jucundiflimo congreffu fit 
myfticaac fpirftualis unio , & > fi ka loqui fes fit > commhctio , ut fide- 
& anima quafi difibivatur & lioueicat in Domino Jefu , & unm cum ipfo 
Spiritwfat. j. Cor.vi.,17. jGloriabatur olimfponfe, Je diletfifui, £# 
dile&um fuum efle. Caitf. yi. 3. Sed ecce majushic quippiam quara 
tneum aut tuum. Non unio tantum mediaiite Spiritu , fed & unitns. Uni- 
tas adeo no$ Chrifto uniens, ut in ea inftar quoddam fit perfe&iflim» 
illius unitatis trium in eadem Divina eflentia perfanarunu Joh. xv 1 u 
21. Ut omnes unum ftat , ficuttu , Pater, in me 9 & tgo inte 9 ut & ipfi 
m nobis unmtfmu O Divini amoris in hac fpiritus fandi operatione elu» 
centis ftupendum mkaculum l 

- XXXVIII. Nam & ifiud hinc fequitur , ut Chrifti partieipes fefti , ^™JJ^ 
farticipes quoque fimus ornnktm honorum ejus. St noe Chrifti iumus per ^ ejwT 
Spirkum y quseowque Chrifti , eadem etiam noftra funt. 1 . Cor. 1 1 1 . p*™*** 
&2- 23. Ipfe in fe fufcepit quat noftraenmt. Noftrum autem nihil erat**" l 
prarter peccatum & miferiam. JeC uik 4, Ut qtwe fua fijnt noftra face- 
nt , conferenda nobis per Spiritum ; ex iis quae Chrifti funt fumentem 
ouod nobis det. Joh.xvi.14. Itanobis Chriftus dicit , quod Pater 
jtle fiHo : Luc. xv. 31. Fili tufemper apud metru* Omrie meum tuum ejL 
Domine Jefu ! Omne tuum noftrum l Nunquid ergo pauperculi noa 
homunciones, thefaurorum tuorum omnium , &immenfae illius opu^ 
lentfaegratiaetuaeconforteserimns? Quidni,Domine? fitunofterfis 
per Spirkum tuum , cur non & tua?- 

XXXDL Forro Spiritus Hte cdnfolator fidelium eft ; idque non uno ac fuaviss. 
moda L Quatenus Di vini iis amorts figillum e(t Eph. 1 . 1 3 . Poftquam {^j™^ 
tredidifti obfiguati eftu Sfiritu itto promijpohu Sa*8c>* Emphafim fiiam ha* 
bet, quod Sph-itutprwxjfiMis dicatur: noneo fblum nomine quia ipfe 
promriTus eft , fed poriflimum quta ipfius eft promiffiones fivangelii uv 
timare y infcriberr y obfignare m confibu» fidelium. Obfignatw au^ 
tem quum fit fimilitudmfs quae ih figillo eft expreifio in re obfigna- 
ta , qua di^iofcitur iliius eflc cujus knpreffum fignum gerit , vel 

Uu 3 ^ qua 



34« Exettftatio XXHI. 

quainftrnmento alicui plena conciliatur fides ; qoid btc per obfignatto- 

nem ihtelligemus aliud , quam communicationem efficacem Divinae il- 

liuslucis, puritatis, lanoitatis, juftitiae , bonitatis, gaudii, quae in 

Spiritu fanaoeft ; quibus rebus evincitur faos tales Dei efle peculium , 

quod facrum fibi & mviolabile praeftabit ; quibufque certi redduntur de^ 

reltquis promiflionibus Divinae tam gratiae quam gloriae. 2. Cor. 1. 

21. &Z. Qui confirmat nes vobifcstm , e? qui unocit nos 9 Dem efi j qui etiam 

cbfigiavit rtos , indiditque arrhalonem Spiritm in cordibm nofiris. II. Et hic 

aiter modus eft quo nos confolatur Spiritus , dum arrha tfi hareditatu no- 

Jh*. Eph. 1. 14. Arrha autem eft pars pretii in anteceflum dati , utde 

toto fecuturo conftet Ac credibile eft refpici hic ad defponfationis ri- 

tum , ubi fponfus fponfae nummum annulumve dat , in teftimonium 

communionis omniurh bonorum. Habemus ergo in Spiritu I. non fi- 

giUum tantum, fed & primitia* , Rom. viu.23. quaeaion^**» modo 

plenae meflts , fed SHvsgufium etiam exhibeant III. Aliter quoque nos 

y exhilarat Spiritus , dum docet ea qua nohis a Deo donatafunt. 1. Cor. 1 1. 

12. Idfacitarcanoad fpiritum noftrum: &cumfpiritunoftro, teftU 

monio. Rom. viti. i& £t fane fola vox fpiritus eft , quae animum 

aeruntaarumfuarum oriere prefiiimerigere valeat Etiamfi& hominum 

aliquis & angelorumiinguis loqueretur , non accedente interno Spiri- 

tus inftin&u, mifer confoiator , audiet. Unumautem Spiritusver- 

bum plus valet cjuam milleni omnium Prophetarum , Evangeliftarum, 

Apouolorum, lmoipfiusDomini Jefu externi fermones , fejunfti ab 

interno Spiritus alloquio. IV. Denique quum feda verbis multo po- 

tiora ac potentiora iint , iis quoque non finit fe «r*cTvp> Spiritus Dei , 

fideles quafi manu apprehenfos in conclavia & ad ofculum Regisdedu- 

cens , vt\ etiam in locura convi vii ubi pro vexillo amor eft , eaque eos 

coeleftium mulcensdulcedine deliciarum , quas terr eftres animae necfe- 

piuntnec capiunt, &quse Mannaeabfconditaefymbolo eleganterpropo* 

nuntur , ob hanc prafcter caeteras rationem , qoia nemini notae nifi cui 

guftatae. 

Ojise spirk XL. Neque difficile admodum fidelibus eft, modo eam quam debent ' 

ius giatiae ^fligentiam attentionemqtie adhibeant , has Spiritus gratiae operatio* 

t P q"^u°fv^ nes , ab illufionibuscarnisautmali daemonis , vel etiam communioribus 

ainspet in- perationibus Spiritus non fan&ificantis , dignofcere. Huc facit illud 

«#i4?<« Domini : Joh. xi v. 17. Spiritum veritatis murtdus non potefi recipere , quia 

difcccnun. Tjon conjpicil emn , nec novit estm : vos autem nofiis estm , quia apud vos mahet p 

m ' & in vobis erit. Dignofcuntur autem hae operationes , tum ex fe ipfis t 

fi fingulae confiderentur , tum ex ordine illo quo fapienter neftuntur , & 

rx*<ro quam aliae ad alias habent Ea fingulis inefi claritatis , majeftatis , 

efficaciaepraeftantia, ut nonmagisluxmeridianafolem, quamillaeSpi- 

• ritum 



1 



De*Sp?ritu Sanffo- 343 

ritum auftorero arguant. Dum fan&ificat fidetes , purioris ifs fndft vir- 
tutis ftndium , quam quaevis gentrlium probitas y aut fucata Pharilaro- 
nmi fanftitas > Quae uti pro principio fui amorem habent , ita in ipfum 
hominem male definunt r Spiritus autem adeo animo9 afficit ut fui am# 
plius efle nolint* fed abnegatfsmalefuadaecarniscuptditatibus, Deife 
efle meminerint , fecundum cujus voiuntatem atque exemplar , & ad cu- 
jus gloriam omnia fua comparata efie velinfc Dum confolatur > ea fe fua- 
vitate mentibusinfinuat, qroe uti jucunditate fua omnia fuperat, ita 
nihil terrenae admiftum habens fecis, tantum abeft ut grayet animum, v 

ut potius Hmpidrorem eum * & ad Dei minrfterium alacridrcm reddat 
Etqiram omnium agit remiflHfime , tum tamen vitam fpiritualem ixw 
ter totmalorum daemonum infidias > & lethafiapeccatorutn venen?,tu&v 
toratqueconfervat: eofque fidelibus animos addit> ut nequidem in 
maxima debilitate fua vidtoriam hofti concedant \ fed vel proftrati cte 
genubuspugnamredintegrent Breviter» ea eftSpiritus m omnibus 
iftis operationibus efficacia , utfacuftates animae extollaf adea meditan- 
da , defideranda , conanda> agenda , quseeorum qui Spiritu deftftu* 
ti fiint vires plane fuperant* Eo ettam orSne operatur , ut confolatio» 
nes fuas non nlfi contritis corde , ac ferio de peccatis dolentibus, con- 
cedat Je£ tvir. 1 f . nunquametiam blanditiis fuis animos demufceat; . 

2uin Gnjm eos adDei amorem , gratitudinis ibricitum ftudium , qua** 
tiffinfc pietarfs praxin acuat Quae ubi eo modo atque ordine junffa 
fiint , non eft quod quis de Spiritu fibi donato dubitet 

XLL Sed & hoc nonparum doni hujus praeftantiam auget , quodypihWgi*. 
amitti iterum non poflit Joh. xi v. 1 6. 1%q rogafo Patrem , & alimt aJ» t&rtm*. 
vocatum dabitvobis , ut maneat vobifcum in aternum» Ntmis quam chara^JJ^?^ 
ac defiderata Apoftolis erat D- Jefu prarfentia. Sed quantumvrs ea ch&- w* 
jra eflet , carendum tamen ea aliauando fuit. Imo eocfedwit m ut abiret 
Dominus > quoille fuccederet Advocatus, qui &plura: praeftaret, quam 
praeftiterat praeientta carnis ChrifH, & non eflet abiturus in aeterrrum. 
JoLxvi. 7. Etcur abiret? An viexpulfiis? Atqui Spiritus Dei eftr 
cui nonpbteft pracvalere fpiritus mundi, atque lnferormru An quia , 
maleafidelibushabitus? Sanecontriftaturnonnunquam eorumpecca- 
tfa: fed & tum vicifltm eos contriftat , ut ad fatutarem poenitentiam 
compurKftismaneatfignacnlum ad diemredemtionls. Eph. fv» 30. Se» 
cedit quidem ad tempus quoad infipxum confolationum fuaru m , & con- 
c^ffionem afacritatis in vita Spirituali : fenper tamen remanet r ut fbns 
Titae y &vincuIumunioniscumChrifta EfcunSia tnanenr- r.Joh. ik ' 
»7» &f<mraqu*fhlfenttii8vitamaternam. Joh. iv: 14. Ex qutbusom- 
nibusliauet , quantamnobis charitatem praefiiterit DeusSpiritumfcum 
Iargienao. 
- XLIl 



344 Exercitatio XXHL 

J^*5?* XLII. Verum enim vero noftra quoque nobis erga himc Dei Spjti- 
€cu/ tum conftare debent officia. L Quandoquidem Spiritus S. fummus ille 
Deus ell ; Scripturas, ejus inftinctu prolatas» reverenter admodum.ha- 
beamus, non minus quam (i Deum ipfiim prefentem, & e coelo nos al- 
ioquentem audiremu& Omnis quae prophetis atque Apoftoiis tafertor 
contumelia, in Spiritum Dei redundat A&. vi i. s * * Je£ uaii. io.IL 
Internas illms compellatioites, fuafiones, conviftiones, debita reveren- 
tia recipiamus : nec quicquam contra agere audentes, nec ceflare ubi 
jios excitat Hoc enim eflet Spiritum San9um ctmtrifiare , praebendo et 
caiiflam indignationis,efliciendoque ne folitasnobis delicias faciat, ac 
Spiritum lartum fe exhibeat Eph. i v. 30. III. Ignem illum facrum folu 
cite cuftodiamus, ne extinguatur, tamin nobis, quam in aliis. 1 The£ 
v. 19. fed potius ii*£**vp*M*. 2 Tim. 1. 7. IV. Ei nos intempla confc 
cremus, eaque ian&aactnunda fervemus. 1 Cor. 1 1 1. 16.17. v1.19.io. 

, EXERCITATIO XXIV. 

DB 

ECCLESIA , ET COMMUNIONE SAN- 

CTORUM , AC FIDEI NOSTRiE CIRCA 

UTRAMQUE OPEROSITATE. 

BRE VI ARIUM. 

1« 2. Chrifim & Eccjefia 9 quumfiabili amnubio jm8ifint y inmeditationibmno- 
firit nonfunt drveUendi. 3. 4. f. Voces Xw*y**n > E*H*tnrm> n**iyvn**ex~ 
pjonuntur. 6. Ecclefi* definitio,per fingulas partes explicata. 7. Duplex Ecel* 
fi* forma efi. £. Sicut duplex vocatio. 9. Duplexfides. io. Duplex 
fanBitas* 11« Duplex comtnunio fiederis gratiofi.. 12. Altera EccleJU 
forma externa, & Difibilis, altera interna ac myfiica ejl 13. Ad myfiicm 
Ecclefiam wnpcrtxncfitnifi ele&i, @* verefidcles. 14. lUiufque reghnen 
foli Deo in Chrifio *&*** competiL 1 f . Extern* Ecclefia osconomos Dem 

• prafiituit , qui ab iUim communione arcere mn poffunt, qssotcanquefidem 
m refipifcmtiam verbis profitentur, nec faBis dperte refeUunt. 16. fflnc 
in externa ifia Ecclefia mali mifii bonis. 17. Tria Ecclefia Epitheta. l8- 
/. SanSa. 19. IL Catholica 9 quie vox neque in Sacris exfiat» 20l 
Et wikwnpfr efl. 21. ///. Chrifiiana. 22. Cur dicamm , Credo 
JEcclefiam , *m , In Ecclefiam. 23. Profitemur eo verbo fidem de 
~ , Ecclefi* perpetuitatc. 24. Cujm diverfu periodi, Deique circa eas nurabilis 

mcone* 
±1 



De Ecclefia , & communione Sanft. &c 34? 

oeconomia y retigiofenobis attendenda funt. 2?. Sed & communio nobis cum 
Ecclefia colenia eft. 26. A qua non eft quod nos abjierreant navi quiAam^ 
mt aliorum crimina. 27. Modo veramje Cbrijii Ecclefiam effe probet t 
Evangelica veritatu profejfione. 28- Qg* nuBbi intemeratior eft , quam in 
eorumc<etu % qui Rgformati dici folent. 29, 30. QtucquiddeiUimnovitate 
inepte vocifcrentur Hpmanenfes. 31, Ad folidam falutk jj>em requiritur in- 
terna commumo cum Ecelefia myjlica, 32. 33. 34. 3f. Cujm attributa 
quadam & gnorifmata enarrantur. 36. iUim longe beatijfma conditio , jU 
delibm <td confolatknem fuam meditanda eft. 37. Quippe tujm finguli pro " 
juaportioneparticipesfint. 38. 39: Fides de Ecclefia noftrf erga eam pieta» 
. tis ojficia infert. 40. Articulm ^CbmmunioneSandorum, quumfere 
idem t fit atque ille de Ecclefia , in mtdtisprifcorum Symbolis omittitur. 41. 
Sanfiti dicuntur Dem , Angdi y Homineu 42« lUi omnes quidem commu^ 
nionem inter fe aliquam babent. . 43. Attamenin Symbolo potijjhuum de San- 
Sorum bominum communione agitur : qua vei aelitum eft inter fe : 44» 
Vel eorum , qui in terris degunt , cum ceditibm : 47. Vel San&orunfin ter* 
ra degentium inter ipfos. 46. 47. 48. Praxubujm articulL ' 

L "^J^ "TUllum cnimvero corqugtsm vel reipfa dari , vel mente fingi gJjSj * 
j^^J poteft, quod & pulcrim , & arSHm copulatum , & mutuo ^omftatt. 
I ^j amorejucmdimik , eo quod intercedit inter Deum 8c^popu-u connubi» 
JL 1 Iumfuum> inter Cbriftum & Ecclefiam. Hic pulcritudo&ve- ] ^££ 
nuftas omnes fuos numeros habet In Chrifto quidem ea confumma-tionibutno. 
tiffima eft , quippe cui acdnitur P£xlv. 3. oik yao rrw , niulto J* S^ 
pulcrior esfiliis bominum : ubi ea radicaliutn literarum in Hebraea voce ge- i«uu. 
minatio fignificationis intenfionem auget In Ecclefia vero tanta, ut 
is cui judicium competit de ea pronunciet: Eccepulcraes,Amicamea> 
ecce pulcra es , oculi tui columbini funt. Imo totapulcra es , Amica mea, & 
vifiumin te exiftit nuUum. Cant iv. 1. 7. Unio autem tam hic *r<9* eft, 
nt vix ulla inveniri quiverit fimilitudo quae illi exprimendae fufficiat Ma- 
trimonium, quale in hominibus eft, individuam' vitae focietatem , hu- 
mani juris periti dixerhnt Scriptura dcfinit, duos unamcarnem fieri. Gen. 
11.24. quo certenihil dicipotuit proprium magis , atque efficacius. 
Atqui hic amplius aliquid eft: Nam qui Domino adharet , non unum fo- 
lttfiimodo cum ipfo corpus , ex carne ejm & ex offibm ejm ; Eph. f . 30. fed 
& unm cum ipfo Sphritm eft. 1. Cor. v 1 . 17. Et quis dubitet quii} inter tam 
pulcros , tam bene jundos > dulcifiima mutui amoris reciprocatio fit ? 
Hic profedo Ulud obtinet : Quam pulcberes , ^ quam ammm , oamor 9 
in deliciis ! Cant vi 1. 6. Non eft el-go committendum nobis, ut qusp 
tot fibi nexibus implicita funt ea in meditatipnibus noftris diveilantur ; 
fed poftquam de Deo , Cbriftoque , & utriufque Spiritu ± difteruimus , 
Symb. Appft. Xx hune 



34« Exerciiatid XXIV. 

nunc nobis de ECCLESIA agendum eft, <juam Hegit PATER , Rede- 
mit FHiUS, SPIRITUS autem Chrifto unitam ofibfignat ad diem ple- 
niflimae vindicationis. 

IL Quatuor hic exponenda veniunt I^ Nomen. II. B& ipfa. DL 
Ipitbeta. IV. fiiei noftrae circa Ecclefiam ita defcriptam operofitas. 
*•*• v- IIL Gracca vocabula, quae confimilis admodum fignificationis funt, 
ju^£ tria occurrunt , swwfi^n^, n*r»'w*. x*,*y*yj refpondet voci 
ju.wf*u Hebraicae my, & plerumque in Novo Teftamento fignificat coetus 
"""' Judaeorum, quihic & illic, in variis locis atque urbibus, religionis caut 
fa habebantur. Etquemadmodum CurU nomen, quod primum homi» 
nibusimponebatur, qui de Republica curam una fufcipiebant, tradu. 
ftum eft ad locum in quo illi congregabantur, & /*«*? apud Graecos non 
fenatum modofignificat,fed etiam locum ra quo fenatus habetur r idem 
accidit voci S«nagog*>uti mantfeftnm exLuc. vn. f. aliifque locts m- 
numeris. Vix tamen unum in Sacro codice inveniri viri DodtfEmi 
obfervarunt, ubieavox Cbriftianorum focietatibus denotandis adhibeatur. 
Paulus quidem Hebraeos hortatur nedefererent Wr htwwngy^ «w*. Heb. 
x. 2f . • Sed ibi cum Hebneis agens, eorum fe locutionibus accommo- 
dat; nectameneademprorfusvoceutitur: neque *«•**«•>>#*» idem ibt 
valet quod Ecclefia. Ecdefiam enim Dei aut CbrijH dicere Apoftoli fo- 
lent borum vel iUorum Ecclefiam dicere non.folent Notat ergo ipfam 
iidelium coBe8ienem> five coitionem : ficuti & 2 Thef. ir. i. Ubi bene 
Beza tranftulit, aggregatienem. Jacobus folus meminit w *****&* Chri- 
ibanorum. Jac. 1 1 . 2. Ubi tamen an locum conventus intelligat, an con* 
ventum five coitionem, an ceetum qi\i convenit in unum ; non libetnunc 
fcrupulofius anquirere. Sed &