(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Historia naturalis Brasiliae : auspicio et beneficio illustriss. I. Mauriti Com. Nassau illius provinciae et maris summi praefecti adornata : in qua non tantum plantae et animalia, sed et indigenarum morbi, ingenia et mores describuntur et iconibus supra quingentas illustrantur"

WT 






• . j» • 



}: 




i2Aa^^.£^^zMJL c^^- 



I 



-^ 




A9 



13^&. 0.. 



- / 






T~i^ 



-L^-d. 



u 



^x^-r-o 'Li^^ 



Q 



( /'/L r«xV^^ ^/^> €^ c^£tr^- U^-<r-fi~ 



'-Z^J 



^ 






2^ ^ 






C2-' 



i^' 



/ 






~sr-^ 



i-/^r 



Ut^ry^ /'-^ 



//V ly-/^ 



^l— *tX?T*--^ 




^l^^-?^ ^^>-*/, 



/^ 



J^t^Jif 















Zi-^r-t-yt. 



. ^: 



^'-cfi-»^/ y/P^^i-*»» «VT rt.>.f , 






^mm mJiJ?^mr^ Auipicio et Beneficio 

^^K^^^7 tantum Plant£l^ninialia,fed et In| 

J\.o;?**i3^^^Hw^'^^"^''^^""^ morbi, ino-enia et mores ^leicribi^r eY^ 



^■^^m 



M 



Iconibiis iupra q^umgeixtas iUuStran-tur.. 



'.^: 



r4 » 









i=?^5Ser==i,fe 






-f^^ 



--^-A 



1% 



w 



,W. 



' M 



r-%_ 



N^ 



^ 



'^'-y A 



^ 



7j 



r 

^\)i:^ 



# 



^? 



,uc 






^t^-~H~ 



zevirjujjj ' ^^^^* ^ 



.1^67 H 



\ 



G U I L I E L M I P I S O N I S. M, D. 

Lugduno.^Batayiy 

T> e 
MEDICINA BRASILIENSI 

LIBRI CLVATVOR: 

L De Aere , Aquis , & Locis. 

I I. De Morbis Endemiis. . 

III. De Veiienatis & Antidotis. 

IV. DeFacultatibusSimplicium, 

E T 

GeorgI MarcgravI de Liebstad, 

Mifmci Germani, 

HISTOKI& 

RERVM NATVRALIV 

B R A S I L I i£, 

L I (B (^I C T 0: 

QHomm 

Tr^i- priores agunt de Piantis. 

Quartm de Pifcibus. 

Quintus de Avibus. 

Sextm de Quadrupedibus & Serpentibus. 

Septbms de Infe^lis. 

OBay^us de ipia Regione, & illius Incolis. 

C V M 

appendice DE TAPUYIS, BT chilensibvs. 

I AKK E S D E L A E T, 

AnHverpianuSj 

In ordinemdigefrit& Amiotationes addidit , &vana ab Audore 

Omifla fupplevit & illuftravi!:. 






Digitized by thejnjemet Archive 

in 2010 with funding from 

Boston Public Library 



http://www.archive.org/details/historianaturali12piso 




CELSISSIMO PRINCIPI, 



G U L I E 





DEI. GRATIA. PRINCIPI. AVRIACO. COMITI. NASSOVI/£. 
CATTIMELLIBOCI. VIAND/E. DIET ZI^.LING/£.MEVRS/E. 
BVR/E. LERDAML VER/E. VLISSING/E QVE. MAPvCHIONI. 
BRED.<^. GRAV/E. DITIONIS. CVKIANi£. DIEST/E. GRIM^ 
BEPvG/£. HERSTALLL CR ANENDON CKI. VARNESTONL 
ARL/EL NOSEROEL S. VITL DASBORCHL POLANL VVIL- 
HELMOSTADIL NIRVARTL ISELSTEINI. S.MARTINODICL 
MONTIS.GERTRVDIS. C ASTELLORENARDL SVPERIORIS. 
ATQyE.INFEPvIORIS.SVVALUVV/£.DOMINO.BARONIQ\^E. 
ANTVERPI/£. BISONTIL BVRGRAVIO. H/EFvEDITARIO. 
HOLLANDI/E.H/EREDITARIO.MAPvSCHALCO.GELBl.I/E. 
HOLLANDI/E. ZELANDI/E. VVESTERISI.^. ULTRx\]ECTL 
TRANSISVLANI/E. ET. GRONING/E. G V B E R N A T O P..I. 
EOEDERATL BELGIL TERRA. MARIQVE. IMPERATOB.L 
PATERNi£. ET. AVIT/£. VIRT VTIS. AC. GLOPvI/E. H/£REDL 
UNICO. GENERO. REGIO. 

T>Ofnme ClementiJ^ime , 

Rafilia Meciica, qiium faiutiferos liios 
fauros io natali tibi Batavia, tam- 




qiiam illaiiriiiimo Huropx theatro , ui- 
verfi cxYi folique homioibus exponere 
& condonare conilituifTet, Tua: Celfi« 

Tuo be- 



tudini 
c 



ap 



areprimani 
neiicio apudca^teros uticonvenieiit 
fimum putavit. Neque mereri parum 
fibi vifa eft Principalis Nominis audoritatem , qiiiini fiim- 
mam non folum & incredibiiem adferat, quam prominimo 

deledationem; fed iifdem facie quoqoe ac 

figura 



tamen iui 



^ 3 



fip-ura jucundifsimisfpeciehus,quopoftiiuncca'lo delatum 

fpiriEum iiuUum majus bonumdatummortalibus, fanitatis, 

bonx corporis ejufque fenfuom habitudinis , vita^ tcend^, & 

fxne, fi fas efl: dicere , fataiium ac decretoriorum temporum 

prorot^andorum novasrationesproponittotiusactanti orbis 

incoiis& prsfentibus & futuriSjneque Huxas & amifsioni auc 

oblivioni obnoxiaSjfedxtemislitterarum notisilligatas.Fuic 

iila prifcis fecuiis regix eruditionis pars eximia percontari na- 

turam & ccsii ac terra: mariumque cenfusatque opes fcrutan- 

do eruere, combinatifque Apoiiinis &Martisfl;udiis,qua(i 

majorem regno poflefsionem fuamfacere. SicCasfar media 

inter prdia & amiac^oeli piagis fuperifque vacabat. Ipfum 

quoqueSoiomonem&Zoroafl:remreges,natureproprietates 

rerumqoe caofas non modo cailuiffe, fed pie & fapienter in- 

terpretatoseffeexlibrispius quam Hifl:oric^ veritatis novi- 

mus. Alexandrum Magnum inflammatum cupidineanima- 

lium naturas nofcendijdelegaOe eam commentationem Ari- 

fl;oteii, eique aiiquot millia iiominum,quos venatus, aucupia, 

pifcatufqueaiebantjparerejufriile, Plinius audoreft. Cujus 

decoris exempium in liluftrifsima Tua Naflbvia domo iiic 

prxterireres ipfa vetat, quia fcio Iioc etiam tua^ pietatis & ma- 

gni animi c[(c, Ceififsime Princeps, quod tuarum certus, Co- 

cTnatorura tuorum quoque laudcs libenter exaudis. Excel- 

lentifsinius enimComes I.Mauritius, inlndia Occidentali, 

domitis provinciis compiuribus , terreftribus navaiibuique 

pra:iiis decertatis, reiigione fincera defenfa & auda,inter tan- 

tos labores ^cihmmx reicuramj quodadcorpus animum- 

que recreandum vacui temporis fibi concedebat , unico pro- 

pemodum tribuei^at avocamento, ingenii cultiii, adeoque 

abacum & do6lum iilum pulverem Arcliimedia: fubtiiitati 

a:muius agfitabat : tum & conatus liofce noftros circa Hifto- 

riam Naturaiem ita promovebat , ut ipfc non modo infi- 

tam multorum vim perdifceret, fed ad publicum frudum 

prodendorum eorum viam aperiret. Equidcm, ficuiquam, 

mihi 



mihi hanc rern coiiimodam accidiirehic fateri libet , qiii iiiter 
honorata minifteria , qua^ pro fplendidifsima Societate, atqiie 
Illuitnfsimo Comite NaObvio, fubibam , hac mea peregrina- 
tione patria: (imui & mihi infervire,atque ad pofteriratem ali- 

quid tranfmittere deilderavi. Quamobrem Hiftorix Natura- 
Jispartem domeftico meo G. Marcgravio coramiii , partem, 
quantum per muneris curasindefeiTaobfervatione licuit, ipfe 
collegi& in ufus applicavi , terra: & animalium , ipforum de- 
nique hominum vifcera luftravi,fpecierura (imilitudines acl 
vivum delineavi, vires & poteftatesiimpliciftyloenarravi, 
6c quantis inde profedibus Medicinx fcientia augefcere pof 
lit,demonftravi. x\udiant,Iicet,qui pertinacia majore dubium 
an infcitia in folas veterum obfervationes jurati, atque eo- 
rundem veftigiisaoxieinfiftentes, artem medendiomnibus 
partibus confummatamexiftimant, &altius abdita natura^ 
rimari atque inventisufque addere, religioni habent, dum pi- 
gritia: fux velificantur, & prscedentmm induftria fervitu- 
tem aut foporem imponi iibi patiuntur. Eniinvero, ficut an^ 
tiquorum inftituta adhibere & venerari grats pietatis eft , iic 
nobis omne jus dodrinarum fines ac poiiia?ria proferendi in- 
terdicere invidia &c detredlatio debet cenferi. Nequeenim 
(ut Wmii verba mihi vindicem) quaiilaiTa & efFxta natura eft, 
ut jam nihil laudabilepariat: neque ilii hac fini fcripferunt^ 
utnos ab iimili conatu deterrerent, fed uc exemplar opera: 
egregie coUocandjg haberemus. Quod fi caftifsimi illi natur^ 
facerdotes Hippocrates & Ariftoteles abinferisexiftere poi^ 
fent, illostamquamdegeneres difcipulosejurarent, & vifo 
novi hoc orbis theatro , non parcioribus , opinor , tot rerum 
ignorantiam lacrimis, quam Abderitanus ille fortis ntriufque 
caius rifu , conteftarentur. Sed eos quidem res ipfa fatis con- 
futat. Tu vero, Celiilsime atque InvidePrinceps, accipefe- 
reno vultu hoc Am.ericae inrer I?£tifsima exordia imperii ac 
principatus tui, Tibi fe comraendantis, Teque patronum iibi 
adopiantis,non vile,nec fpecie magis,quam ufu asftimandum 

^ 4 donum» 



donuiii. Veronenfem illum libroruni helluonem , non con 

feromecum: 

Sedlonge feqmYj^ 'veftigiapronm adoro. 

Tamenrenonmultum(iifferimus,eiqiie Hiftoriam Natura» 
lem Carfari Tito Vefpaiiano , deliciis populi Romani , infcri- 
pfiffe honori fuit. Tii noftrx delicicE: Tuorum majorum du- 
du BelgiE, quonavigaile magnum fuit, eam provinciam feci- 
mus j qux nihil nifi ferrum & mortes minabantur, ita naviga- 
bimus, utnonmodoauri talentis&preciofifsimis mercibas 
nos diter, kd etiam corporum noftrorum vitx fidelia admini- 
cula pra^beac: Tuo fe perieveraturum infide noftrahoc pi-J 
gnore, velut rato omine fancit. Itavelit faxitque Deuslm- 
mortalis , qui quavis in miniraa naturarum fua: immenf^ po^, 
tentis , iapientia: , bonitatis notas impreisit : Idem Celiltudi- ' 
neniTuam cum omni illuftnfsima domo fofpites & incolu-'^ 
mes diu propitius fervet , ut omnibus defideratis potiti in 
profperis perpetuifque fuccefsibus quamiongifsimum a:^vum 



exigatis. 



Celfitudinis 'veflm 



Devotiflimus 6c Humillimus Cliens 



A 



GULIELMUS PISO. 



Beke- 





E N E V O L 



L E C T O 



' Auca de puuipuu hraflU Medkis , miniifque ante 
haccognitu rerum naturalium qualitatihs exhikre 
confitui. ^uaram Hifloriam nec altim extendere, 
multo minm adpompam exornare volui, ^od veri- 
_____ tatifmul ac hrevitati fludens , qus vel incerta vel 
fuperfljtiofa [ficut non pauca quidemefl reperire permfiamillam Arne- 
ricanam Barliariein) in alios derivarem. Facile equidem vulgate illud 
vitium condonandum fore exiflimo, fpeciofis fcilicet titulis frontifpicio li" 
Iri prafxis , fuperlire. At vero iliud majm mihi videtur emendandum 
fotim quam culpajidum , feculi cacoethes , tumido S pracoci opere in um-^ 
ka domi enutrito , pofieros demereri , totque crudisS inexpertis exo- 
iicis ex remotifimis mundi cardiniim hinc indecorrafis , paginas tantum 
replendo errores propagare. Cum vel circa ea qua trita in Scholis , tot- 
queretrofeculisante oculospofita non leviter etiamnunc cacutiamm, Ego 
quidem omne tuliffe punclum videlor , f me veritatis aniiflitem , nec 
huic , nec illi vitto ohoxium , hofque tenuiores conatm, Sileno AlcHtadis 
potim, quaniT^emplo Aegjptiaco fimiles , dqua pofleritas judicaverit. 
Invitatm enim quondam ah Anrplifimis Societatis hidia Occidentalis un" 
devigintiViris,ut IlluflrifSmo Naffavia Comiti,tum quoqueBrafilta,qua 
paret Belgis , in arte Apollinari praefifem : puhlics utilitatis fore me- 
cumarhitratifunt Spe^atifimi Viri D. Alhertm Coenradi Burg , S 
D. loannes de Laet , primi Mufarum fautores , moleflamhanc provin- 
ciam mihi impoftam natura indagatione horis fiuhcifim lenire, Cui fmul 
oneripuhlico S privato ut ferendo par efiem , Georg. Marcgravium 
S H. Cralitimm Germanos , Medicins S Mathefeos candidatos 
mihiadjungivifumfuit, Hicimmatura morte fufocatm: Ille fdulm 

pcr 



ADLECTOREM. 

pr fexennmm Medkerraneorm locorum explorator^ nieis primum >> 
moxlllufir. Comitis fdfidiis fufultm ,partes fum circa Geographicas, 
Aftronomicas , Hiftori^que Naturalis oifervationes , acriter tutatm 
eft, Atque in Africam tandemtransfretans fuccuhit, ^amohrem 
ne illim Viripetiret memoria,Aftronomica Clarifimo D.Vrofeffori Golio, 
aliquando edenda : Htftoriam vero Natufalem- curs Frdftantiftmi Viri 
I. de Laet , de Americanis meritifimo , per likftriff. Mamitium Naf- 
fovium tradi curavi, Atque ut defunbli cinerilm fuaperfolverentur pra- 
mia j opm ejm pofthumum meis tradatiimnon intermifceri , fedadjungi 
volui. 

^dcunque itaque ohfervatu digna ex heatipimo hoc natura theatro, 
velk me eruta, vel k primis incolk nobis tradita funt , examini & praxi 
fuhjeci, ac quapotui ftdulitate^ finceritate , vera kfalfis , noxiah 
falutarihm difcrevi. Tandemque eorum imagines ad vivum a piBore me- 
cum per deferta peregrinante expreffks, adjunxi. Si hoc qualicunque 
opere conjunUis virihm peraUoy & campo quafi poft futuris nunc aperto^ 
fertilifmam hanc America partem k crafis illis caligtnihm aliipuatenm 
vindicari poffe Benevoks LeBor cenfuerit , plus quam digno lahoris 
prmiome.afeUumarhitraior. 



G. PISO. 



S V M M A- 



S V M M A R I A 

LIBRORVM SEQVENTIVM. 




ff^ Iber Primvs agit de BraJilU Aere, 
f^quis ^ Locis. 

LiBER Secvndvs de (Jliorbis Endemiis : 
mmirum Cap. 

I. De Febribui. 

II. De Oculorum vitiis. 

III. Be Spafmo. 

IV. Be Stupore^ . 

V. Ve Catharris. 

VI. De prolapjli Cartilaginis mucronata. 

VII. De obfiruBionibtis Vifierum naturalmm. 

VIII. De Ofplatione Hepatis & Lienis. 

IX. DeHydrope. 

X. De Lumbricis. 

XI. DeVentris fiuxibm. 

XII. DeTenefmo. 

XIII. DeCholera. 

XIV. DeDyfenteria. 

X V. De fiuxu Alvi hepatico. 

XVI. De Vlcere & Infiammatione ani. 

XVII. De Morbis nmlieribm ^ infantibas fa- 

miliaribm. 
X V 1 1 1 . De Morbis contagiofis. 
XIX. DeLueVenerea. 
X X. De Vulnertbus & Vlceribm. 

XXI. De Papulis & Impetigine. 

XXII. De externis malis. 

LiBER Terti-vs agit de Venenii eorumque 
Antid.otis : in quo funt Icones novem. 

LlBER Q_VARTVS agit de Facultatibm Sim- 
flicium: in quo fmzt lcones decemfupracen- 
tum: d^^^fCapita. 

I. De Saccharo. 

II. De CMandihoca. 

III. De Melle Silvefiri. 

IV. DeCopaiba. 

V. DeCabureiba. 

VI. De Acaja arborc^. 

VII. De Icicariba, & iliim refina Icica. 

VIII. Deletaiba^ejmlachryma. 

IX. De Caopia arborc^ . 

X. De PalmiSy earumque variisjjeckbm, 

XI. Dei^roeira. 

XII. DeVrucu. 

XI I I. DeZabucayo arbore^. 

XIV. DeGueticoroya. 

XV. Delanipaba. 

XVI. De Acaia feulbimetara. 

XVII. De Tapia arborc^ . 

XVIII. De Araticujpeciebm. 

XIX. DeCaaroba. 

XX. DeEmbira,feuPindaiba. 

XXI. Delbiraec^. 

XXII. De Ambaiba. 



XXI II. De^nda. 

XXIV. De Guabiraba. 

XXV. DeAracalba. 

XXVI. DeGuaJaba. 

XXVII. De Bacoba ^ Banana. 

XXVIII. DeLPHangaiba. 

XXIX. De f^barcmotemo. 

XXX. DeVmbu. 

XXXI. De Cebipira guacu. 

XXXII. De (JMureci. 

XXXIII. De lito, vel Vrafe guacu, 

XXXIV. DeGuabi pocaiba. 
X X X V. P^ Zamouna. 

XXXVI. De Andira ibaiariba. 

XXXVII. DeCamhui. 

XXXVIII. De Loco arhorc^ . 

XXXIX. De Cupouna. 

X L. DfPinhones doBrafil. 

X L I . De lurepcba. 

X L 1 1 . De UVLamajtga. 

X L 1 1 1 . De CManaca. 

XLiv. De Pagimirioba. 

X L V. De Camara juba. 

X L V I . De K^natiM. 

XLVII. DeBetiis,velB£tre^ . 

XLViii. De7S(h)ambi. 

X L I X. De Caa-apia. 

L. De Acaricoba ,feu Erva do Capitaon. 

L i . De l^hambuguacu. 

L I I . De Tangaraca. 

L II I . De leticucu , feu Mechoacan, 

Liv. DeCaapeba. 

LV. DeTajoaba. 

LVi. De Inimbaja , feu Silva de ptaya. 

L V 1 1 . De Hhandi , feu Pipere longo. 

L V 1 1 1 . De lacape, vel Sape. 

Lix. De laborandi. 

Lx. Delacuacanq_a. 

LXI. DeSaJfafras. 

Lxii. Delupicanga. 

L X 1 1 1 . De lamacaru. 

LXiv. DePotincoba, feuPulgcra. 

Lxv. De Ipecua-nha. 

Lxvi. DeCaacica. 

L x V 1 1 . De luricuara. 

L X v 1 1 1 . De Capijpuba. 

LXix. D^ Salfadepraya. 

L X X . De t^ninia. 

L X X I . De Aguaxima , feu Malua d Ifco. 

L X X 1 1 . De Caapomonga. 

L X X 1 1 1 . De Murucuja. 

L X X I V. De miuructija-miri. 

Lxxv. De ^iya. 

Lxxvi. De Aguaraquiya. 

L X X V 1 1 . De Agtiaraciunha. 

L x X V 1 1 1 . De fecunda Caapo?mnga. 



LXXIX. Ds 



t X X I X . De CannA Silveliri. 

Lxxx. DeBafourinha. 

I. X X X I . De Caa-ataya. 

-L X X X 1 1 . I>e Caraguata. 

Lxxxiii. De Treuo , feu Erva damor. 

SLXXXiv. DeTapyrapecu. 

L X X X V. De Herba lanuginofa, "- 

L X X X V I . Dc Vite ArhiHina, 

LXXXVII. De CManqlcs . 

■L XXXVIII. De Curmu-ape. 

Lxxxix. DeTimho, 

xc. DeParatura. 

xci. Delbirarema, 



X c II . De Aninga feri. 

xciii. DeMeeru. 

X ci V. De Alhara , feu Pacivara. 

xcv. DeTupaifi. 

xcvi. De lnc[uiri , feu Caaeo. 

xcvii. J9^ Erva d'Impigc. 

xcviii. Faifonsdlmpige. 

xcix. De Mafarandpiba. 

c. De Amonq-eaha. 

c I. De ihiptanga. 

C II. De laniparandiba, 

ci 1 1 . De Globulo hovino , illiufq^ue ufu. 

Ci V. De CoraUio albo Brafdia. 




GUI- 



/ 




GVILIELMI PlSONIS, 

\ D E 



D. 



MEDICINA BRASILIENSI 

LIBER PRIMVS 



\ 




Qui digit de Brafili^e Aere , Aquis 6c Locis. 

IcTURusde humani corporis malis , eorumque remediis in novi illa orbis 

parte familiadbus , opersepretium fadurus videor,ri de Aere,Aquis & Locis 

feu de natura coelifolique Brafiliani pauca qusdam prxmittam.Quod vel id- 

eo necefrarium cft , ne fideribus deinceps aut regionibus feitilifrimis omnino 

& faluberrimis perperam attribuatur , quod vel incolarum vel advenarum in- 

fcitisE aut intemperantiae eft imputandum. Eorumimprimisquiextremas& 

incognitasmundiplagasadeunt, utprofeffioneartis, falutishumance prxfi- 

diis,mortalibus operam prseftenfMagni tamen Hippocratis efFati immemores,tam in fanitatem 

confervando, quam in coUapfam erigendo . non raro deficiunt. Brafiiia autemprsftantifll- 

ma facile totius Americae pars pcnitius introfpeda , jucunda impriraisfalubrique temperie ex- 

cellit ufque adeo.ut merito cum Europa atque Afia de clementia Aeris & Aquarum certet.Si- 

tum fi fpedcs & figuram,a fecundo ab /Equatore ad quartum fupra vigefimum latitudinis ora- 

dumcxcurrens, trigoni oblongi fpeciem refert : cujusbafis/Equatoriobveria, ab orientein 

occidentem reaaprotenditur. Latus ad orientem fpedans Hefperiis /Ethiopibus objacct, va- 

ftiflimo mari interpofito : unde tam corporis obkaamento, quam fummo vitx ac valetudinis 

bono , habitata ejus frons, bbndum & benignum Subfolanum ab auris matutinis natimi, con- 

tinenter recipit ; quo homincs cxteraque animaniia demulcet , & ab intolerabili folis vertica- 

lis aeftu vindicat. Qui , fi mare accedat , fummo quidem mane , fi recedat , adultiori aurora 

perfentifcitur. Nec languefcit circavefperam, ficutfolctmultis Indiarum locis , fedintendi- 

turadeoacomitantefoleutultramediasnoais horasnon rarovigeat, condenfatioqucaeris 

noaurnanequeatdilatationem& motumillumnaturalemAeris facile hebctare autvincere. 

Alterumverolatus (quod a Peruanoregnoceifiirimamontium juga&immenfadifterminat 

fpacia) Zephyrus licetinfilubGr, mediterrancufque ventus,propterinfinitos quosperflatpalu- 

dofosiacus.feranoaeinfeflet: tameni montibusmarivicinisperpetuo coercetur, adeoq- ab 

aura marina pellitur,ut ad littora ufquc vix queatpenetrare.Qui,fi ahquando ob pluviofasma- 

lacias,per diem integrum (quod rarilTmie quidem obfervatum eft) fpiralTe conftiterit,remotio~ 

res a mari , occidentique obverfos , vehementius ; maris vero accolas & imprimis nautas una 

vixleucaalittoreremotos benignius exercet. Quemadmodum )ucundiffimisacconftantif 

fimis his anni tempeftatibus haudmagnae mutationes, itadiurnis & nofturnis evidentiores 

contingunt, quoddics&nodcsnon magis pares fmt fpatiis, quam difFerentes calore &fri- 

gore. Nam Sol altius alcendens , poftquam terrarum & hominum poros aperuit , profundius 

& pavi intervallo fe occuiit , unde condenfatio aeris major extremam partem nodis ma^is ro- 

rifluam efticit. Hincrigidum&pcnetrans frigus a tertia hora nodurna circa gallicinium ad 

exortumurque Soliscorporaferit. Ita ut hanc tcrram recens ingreflls moleftum fummeque 

noxium eire foleat. Quod qui non evitat , haud facile vitam beacam in hifce vel aliis Indiarum 

oris exordietur. Cujus rei non ignari Brafiliani focum pcrennem in tuguriis juxta le£los pen- 

files alunt , ejufque bencficio nod-urnum frigus tolerare & vcnata infefta arcere queunt. Por- 

i^f vore- 



3, GviLIKLMlPlSONlS 

ro redus afcenfus & defcenfus Solis breviflima facit crepufcula , noaefque adeo diebus pares, 
utne quidem unius horse difcrimen agnofcant. Noftibus aeftivis , frigus intenfius: hyber- 
nis, quod mireris , mitiusfa;pe perfentifcitur : aere fcilicet tranquijlo & nubibus undiquaque 
prcffopluviasmoliente. Ruricolae poft nodes folitofrigidiores, diesferenos; Medici vero 
firmam validamque corporis conftitutionem polUcentur. Contrarium fi tepidae & humidae 

noftes praEcefferint. 

PluvialistemporisinitiumfitmenfeMartiovelAprili, Augufto finitur •, quoSol reduxex 
Cancromateriampluvij£CXpartediirolvit inventos. Vnde procellae &turbines fubindena- 
fcuntur , quas mox vernum tempus excipit, eafque blandiflime componit. Diverfitatem qui- 
demumbrarumnuncin Auftrum, nunc in Septentrionem projedarum agnofcunt Tropico- 
rum Incol jc , qui Amphifcii proinde didi ; verum nuUam circa anni tempeftates mutationem 
bis accedente & retrocedcnte Sole , ut multi exiftimarunt, fed folummodo abeunte ab /Equa- 
tore vel ad Tropicum Cancri vel Capricorni , ufque dum eo redierit & aequino£lium abfolve- 
rit. Projper Alpmm duplicemaeftatemunoanno dari teftatur in y^gypto , non adeo quidem 
a Solis , quam miro Nili acceflli & recefll] pronatam. 

Brafiliae incolas Anta:ci funt Hifpanis & /Ethiopibus, Periaeci Javenfibus, Antipodes Aureae 
Cherfonefi incolis. Duo tantum dantur anni tempora quorum unum cahdum & ficcum, 
iEftasdicitur: alterum caliduni&humidum aeftatiEurop3££efimile,Brum3evicemfupplet. Id- 
queinomnibusIndiisintrautrumqueTropicumverifllmum deprehenditur. Licet cnimhy- 
beini & xftivi temporis initium & finis , ob particularia incidentia loci, tum & /^quatoris ma- 
jorem vel minorem vicinitatem non in idem incidant ; plerumque tamen Annus , fcx circiter 
menfibus ad humidum, & totidem ad ficcum vergentibus abfolvitur. Et quidem ea ratione, ut 
in multis Afticie & Afiae , ejufdem nobifcum latitudinis oris, maxima exinde intcnfio & remif- 
fioarftus, hicnuUavel faltem exigua percipiatur, Sole, Ucet Brafilienfium Zenith, menfc 
Odobri & Februario tranfeunte , radiifque fecundum angulos acutiflimos reflexis terram fe- 
riente. Qua; diverfitas iftarum Regionum incolis ob crebras malacias , noxiosque tepores, 
interitum , hifce ob dominatricem auram , falutem promittit perpetuam. Vnde facile eft col- 
ligere Anni tempeftates , non tam immediate a Sole ejufque motu , quam ipfa Ventorum fpe- 
cie, aftrorum adfpedus diverfitate , regionifque qualitate & fitu pecuhari difcerni deberi. Ea- 
demcaufafolemnibus illis Torridae Subfolanis velFavoniis reddipoteft. Quinin locishifce 
mediterraneis , paulo verfus occidentem no£l:es funt frigidiores quam in maritimis , ufque 
adeo, utaliquandopruinacapillos quibufdam riguifle conftet. Etenim In Indiis cum multa; 
admiranda , tum illud imprimis omnium phyficorum ingenia fuperat , quod in eadem coeli pla- 
ga, pari Solis acceflli receflTuque^iifdem anni menfibus ab ortu eirca Oceanum aeftas & ficcitas, 
ab occafu trans juga montium & paludes Brafiliaj, hyems , nebulae & pluviae. Vtin tanta loco- 
rum vicinitate,quod ad rationem tempeftatum attinct,iidem penepopuli fibimutuo antipodes 
videantur efle. Quam diverfitatem diflbnamque naturae varietatem atque alia ejufcemodi , fi 
quisdiligentiusapudfereputet, profedointelliget , antiquos multa de /Equinodiali circulo 
&torridaZonaopinatosefle. Proinde contra Ariftotelis & Piinii alioiumqucmentcmnon 
folumhabitabilehocCUma, fed temperatum & fertile utique reddunt, tum rores perpetui. 
tum pluviae & jucundi a pelago flatus , dum vapores mane furgentes & ncbulas tempeftive dit 
cutiunt , xftumque meridionalem temperant , ac foles purifllmos & nitidiflimos reddunt. 
Hinc porro humorum , qui in nobis funt , a putredine confervatio. Neque tamen praecipui 
falubritatis vel longaevitatis ratio , utquidam voluerunt, j^quatoris vicinitas, ob aequalita- 
tem tempeftatum , quam imaginantur. Nam multis fub linea aequinoftiali locis habitatis, nec 
folumneccoelumeft falubreficut InfulxD.Thomae, Guinea, aliaeque provinciae teftantur, 
ubi corpora a torrente calore arefcunt & refolvuntur , minimeque longjeva fiunr. Quoniani 
attraftivapores, aSoleUcetverticaU & praeftantiflimo , obperpetuas malacias non difper- 
guntur , neque aquae ventilantur fed ftagnant. Tum fi qui perflant venti , languidi funt & vel- 
uti e longo itinere defatigati , ventis fubitis vel mediterraneis facile fe fubmittant. Vnde tepo- 
res vaporofi , ncbula; & putredmes enafcuntur. Qupd fub /Equatore navigantes mifcre circa 
penuaria & aquam imprimis experiuntur, qu.£bisterve fcetoremac putredinem concipitin 
vafis, antequam durabilcs omnifquc corruptionistandem expersfiat. Brafiliae vero vaftiflfi- 
musoccanus tumpluviis, tumimprimisventisperpetuammateriamfubminiftrat, qualittus 
cxhilarct, non tcpiclam, ficut cxtra Tropicosfubinde folet , fedveluti gelidam& ficcam , eam- 
quea Solcilluftratam aboricnte inoccidentem admillaria aliquotperlpirat. Acccditquod 
paluftribus&olcntibuspluviis cxcontinentiortis ,numquam infeftctur: Cum infulisvicinis 
(quibus multx India oricntalis & Africae partes cinguntiu: , turbidifque vcntis agitantur) hsc 
rcgio carcat. 

Cxlum faepe quidcm nubibus ex oricntc verfus occidentem latis obduftumvidcas, fcdra- 

riflimis 



DE Medicina Brasil. Lib. I. 3 

rilTimis & tenuiflimis , inque fublimi aeris extcnfis , exceptis diebus pluviis. Sol oricns & oc- 
cidensimmotisoculis adfpicipoteft, ordinadxque tumfcre magnitudinis &coloris, appa- 
rct, itautdiametcrejusmenfurari queat. Mira cnim undique Jeneritas eft, prcefcrtim circa 
velperam: qu£enulIosumquamfuccedentiLun:Etradit vapores velnebulas, fed noftcsred- 
dit adeo claras ut vetus & novilunium uno eodemque die confpiciantur , litterxque ad qua- 
drantem Lunx commode legi poflint. Aftronomo denique ad coelcftia intcnto, circa Eclip- 
fcs, nubeculas magallanicas,vcnerem falcatam poil: emerfionem a Solc,Mercurium fcintillan- 
tem&corniculatum, appulfus Lunx ad fixas ftellas aut Planetas, cartcraque phoenomena, 
partim antea in Europa non vifa multa promittat. Sicut multotics in emincntiori obfervato- 
no Aftronomico , pcr Illuftrifl'. Nafllavice Comitem exftrufto, anobis obfervatum eft. 

/Ether pro diverlitate adipcdluum Planctarum , acccdcntibus caufis inferioribus fuas reci- 
pit intemperies. Crcbris fulguribus abfque tonitru ccclum fub vefperam corufcat, tempcfta- 
te vel maxime ferena, fed ficca. Tonitrua fi quce circa aequinodia fuboriantur, rarifllme caque 
cum imbribus finc fragore multo in Pernambuco, in Maranhon proprius ad jequatorcm vehe- 
mentius & crebrius exaudiuntur. Multa; irides, Holones , dracones ignei volantes apparent. 
NuUa: nubes neque ncbulae, grandines ne vix quidem confpiciuntur ; nec altiflfmios montmm 
apiccs ulla canitie brumalem detinuiffe faciem (ficut monti Pico in Canariis perpetuo contin- 
git) hic umquam obfervatumeft-. 

Pluviarum gutt^E admodum funt magns , gravique decidunt impetu , quas fuftbcativus ali- 
quando tepor prxcedere vel fcqui folet. Ros hic Europaeo tum pinguior , & nitro multo im- 
pregnatus foecundior •, tum multo penetrantior & tenuior, praEcipue aeftatc exiftit. Quod pa- 
tet in omni metallo & ferro imprimis (ut materias minus folidas praeteream) qux abfque uUo 
nubium adminiculo facile exedit. Intenfior folis radiorum fervor , poros corporum fubluna- 
riumaperitulqueadcodedie, utnodurno rori fubtilifllmo profunde fuppcditet introitum. 
Undc per quotidianam viciflltudinem humiditatis & caloris , illata jamputredine, vcrmium 
diverforum generum fiat generatio , moxque totalis rei comfumtio. Verum quantum his o- 
mnibus noxius.tantum aliis ros proficuus,imo neceflarius, ne a:ftate pluviarum inopia, grami- 
na & pafcua torreantur, fed qua; in locis avidis & fitientibus funt eo fere folo rcfocillentur. 

Etcfiisfeu anniverfariis ventisfereniflimis hae orx diverfis temporibus gaudent. Scmeftri 
enim hiberno five pluviofo ex nubilofa auftrina plaga intenduntur & Vulturni veluti naturam 
induunt, tantoque vehementius, quam Aquilo menfibus aeftivis , dominantur, ut dudus aqua- 
rum, a menfe Martio ad Odobrem iUis obfequia praeftent. Reliquo anni tempore ex Septen- 
trione in Auftrum maria coguntur. Circa Africae latus occidentale Brafiliae oppofitum, plane 
diverfo modo res fe habet. Quippe ab Aprile ad lulium menfem verllis Septentrionem rapi- 
dus eft fluxus , inde ad Ottobrem tranqliillum mare. Hinc ad lanuarium verfus nieridiem O- 
ceanus truditur : Mox circa medium Aprflis denuo nuUum Cnrrens (ut fluxum illum genera- 
km Verulamius appellat) maris experiuntur nautae. Atque ha: diverfitatcs potiflfunum qui- 
dem intra Tropicos libero aequore navigantibus percipiuntur. Adeo ut hi venti gcncrales, 
Tropxi dicti, minimc fcgucs, partim regendo Cunens maris , partim proprio flatu (non fpon- 
taneo aliquo raptu ab ortu in occafum , ut dodiflunus Scaliger aUique intcr vcteres imaginan- 
tur) id efficiant, ut nequeant hinc navigantcs verfus Africae vel Europx oras, eadem redire, qua 
venerant via. Unde fit , ut non adeuntibus Brafiliam fed inde redeuntibus tantum , tranfitus fit 
pcr Infulas Elandricas & miram illam lenticulam marinam Sarcafo Hifpanis diftam : qu2e lono-e 
lateque difperfa, adco tcnaciter fuperficiem maris obfidet,ut folum non falum diceres, obortif- 
que malaciis navibus haud lcviter refiftat. /Equor Brafilienfe rarifllmis proccllis infeftatur, & 
ut plurimum tranquillum eft. Cui temeritas Barbarorum fc.fidcns , gemino ligno fuberoib in- 
fidentes , fecure pifcaturam exercent aUquot leucas a littore remoti. Ccerulea & fubnigra efl: 
exteriorejusfacies, interius viridis : agitatumnoauigncfcit, fortiufquelumcncmittit: tum 
falfius quoque deprehenditur quam verfus Polos, adcoque pcUucidum , ut pifccs ultra viginti 
ulnarum profunditatem aurcocolore micantes, exaltispuppibus commode confpiciantur, 
meridiano tempore, Soleque fplendente. Ac tum fimul intueri licct, quam diverfus & contra- 
rius fubinde fit motus in profundo mari , ab eo qui in fuperficic a tumultuariis fit ventis , quod 
jafl:as bolides, aliafque artis nauticx conjefturas non parum cludit. 

Licet autem circa littora aeftu fatis vehcmcnti falum intumefcat,non tamen agros invadit aut 
vicinas terras dcpreflTas inundat , fed ingenti fremitu rupem quandam five maris teniam Reciffo 
Lufitanis di£tam,pulfat ac potcftate impetuofa verberat,quam fummo naturae miraculo & be- 
neficio conceifam omnes fateantur oportet:quod crepidocautium longo traftu excurrens,in- 
ftar muri, violentiae Barbari & indignantis elementi rcfiftat,ac fidam tutamquc navibus ftatio- 
nem & portus rcddat. Opulentiflfmiam quoque magnatum jedibus matcriam , qua Olindae & 
Paraibx monafteriafupcrbiunt, fuppeditat. Maximam Brafilia: partem,nunc interrupto, nunc 

A 2 conti- 



4 ■ GVlLlELMlPlSONlS 

continuato dudu tuetur. Ejus latitudo planifllma eft & quafi arte in fupeificie levigata , ^d vi-' 
ginti, fubinde triginta pafius & ultra fe extendit. Tantae vero altitudinis eft ut vix ftimmo x&u 
inundctur. Mare novo & plenilunio ad duodecim pedum altitudinera fquodin Parnambu^ 
cenfi littore fit circa horam quintam) attollitur, aquafque evomit ac parem depreflionem pa- 
titur , dum funditus prope multprum fluviorum alveos reforbet. Verum non rite obfervata 
fexhorarumviciflitudine,fedpro ratione decurfus fluviorum&pelagiintemperie, velcitius 
veltardius xftum vaftifilmus Oceanus abfolvit. Ita tamen ut menfibus aeftivis diuturniores & 
vehementiores accefl us,hybernis vero receflus dominentur. Quid, quod fluxus lunares, pau- 
cis a littore milliaribus ; currens vero maris per univerfum aequor perfcntifcant navigantes, 
Cxterum ad extricandas perpetuas nautarum controverfias circalongitudinem hujusconti- 
nentis,fcire intercfl,magis ad occidentem a natura collocatum,quam peritiflTimi quoque Geo- 
graphi hadenus opinati funt. Operae pretium itaque duxi illud addidifle quod exfedulaob- 
/brvatione Eclipfium Lunarium nobis conftat. Initium fiquidem deliquii, quod in vigefimum 
Decembris,anno millefimo fexcentifimo trigefimo oftavo incidit,inter01indam Parnambuci 
& Uranoburgum Dani3E,tribus horis & quatuor minutis differre deprehendimus. Unde redu- 
fto calculo , facile erit coUigere , quje caufa fit erroris ; cum plerique naucleri ultra quinqua- 
ginta minuta a nobis difcrepent. 

Univerfa Brafilia Coloniis & Praefeduris quatuordecim , totidemque circiter fluviis nobi- 
lioribus (ab aliis fatis memoratis) diftinguitur. Horum beneficio territoria fertilitate & com- 
moditate diflerunt. Przeter tot torrentes & amnes pifcofos, non limofos, fed faxofos, habitata 
orientalis pars , rivis, fontibufque inclytis & utcumque herbofis fcatet , iifque paflim, mira di- 
vina bonitate,ut potum hominibus )uxtaacpecoribusabundefubminiftret,irrigatur. Armen- 
tafilvcftria fitiaeftuantiaeo confiagiunt;feque ad luxum dulciflimis inebriantes aquis non raro 
prxda fiunt venatoribus. Rapidifuntplerique fluvii pluviis menfibus,& tunc fubito altiflime 
excrefcunt ac ripas egrediuntur , aufto aquarum pondere , ruptifque obicibus vakntius ruunt 
in campos. Is autem qui S. Francifco facer eft, totius Praefeaurae Parnambucenfis facile maxi- 
mus, infulifque & fcopulis horridus,ac tempore quidem aeftivo, incerto quidem gurgite,aquis 
exundans, altiflimuseft. Hyeme vero modice tantum inpelagus fefe cxonerat. Diverfitatis 
caufam perhibent eflfe immenfam originis difta*ntiam,tum etiam pluviarum ex alto allapfarum. 
Caeterienimfluvii nobisvicini aftate navigari non pofliint , quodaquis deftituantur, acfiin 
continenti intus abforberentur.Cum nuUi tamen alii in hac Americas parte reperianmr amnes 
quitantosimbresalveofuoexcipiant. Sedconftatratio. Vaftiflima montiumjuga haudpro- 
cul a littore fficutin regno quoque Peruano; demittunt vim iUam pluviarum a tergo , & exo- 
iierantfe verfus occidentem. Moxad rapidiflimos ('ne dicam & totius orbis maximos^ altero 
brachio verfus Septentrionem in Amazonum &Maranhon flumina: altero , adS. Francifci, 
atquc illa quas de la Plata & de laneiro dicuntur, verfus auftrum erumpunt. Haec reccptis in /e 
quibufdam amnibus invalefcunt & ad milliaria aliquot in Occanum labuntur, tanto impetu, ut 
procul ob oftio in ipfo mari dulces a Nautis hauriantur latices. Porro & Lacus juxta littora re- 
pcriuntur , qui mari licct vicini & quafi contigui, aquis tamen funt dukifnmis. In defertis re- 
motiflimis, cxiguiquidam rivi e lacubns oriundi, dulces hycme, fubfalfi aeftate exiftunt , quod 
ftawnantes Solis afliduitate adurantur. Praeterea putei paucis ante annis in Infula Antonii 
Va^ez, circa ipfum littus, quoufque maris aeftus pertingit , effofli, potabiles aquas & dulces, in- 
cognito vel dubio venarum commercio, impertiunt. Unde percolatas omnifque falfedinis ex- 
pertesprorfushauriredatum: quaelicetfontanis fint inferiores , tamencibis coquendis opti- 
mae habentur. 

Tellus hsec amoenifllma ex diverfo naturae lufu conftat. Qua enim in planitiem longe late- 
que fternitur, glebofa & ponderofa,praepingui rigaoque eft folo, 'vergea didla Lufitanis,muIto- 
rum fruftuum ferax ; cannas Sacchareas imprimis, tum&credita quacquefeminamultiplici 
reddit foenore. Prata & aprici campi minus aeftate, fed menfibus potifllmum pluviis (licct fo- 
lum tunc habitantibus triftius videatur) laetiflime virefcunt , locaque meflem negantia pabulis 
vigent. Frumentum & fecale nimis celcriter profunduntur & in germen evocantur a Jugi per- 
petuoque Solis fcrvore & agri indulgentia, quiproinde multa verfatione (ncc enim interquie- 
teumquam indiget) fatigandus eft , additaque potius arena quam ftercore , fcrendis frugibus 
aptior redditur . Secus cnim alia florefcendi exinanitio fequitur, germinationem nimis fcftina- 
tam adurcns vcl exhauricns. Qui ab exoticis fcminibus proventum expeftant , maturationem 
retardcnt oportet , quod diutius in terra foveri expetant ; nc in ftipulas faftigiata; herbx multx 
maturefaftx, granis tamcn & feminibus cafliie, agricolarum votis minimc rc/pondcant. Mcn- 
fc Februario & Martio quando finema:ftatis excipit tcmpeftas humida, plantx & femina terrx 
committuntur, idquc prima vcfpcra, non dc die, nec adulta noftc fict i convcnit. Omnia qux 
profundius , quo folarcs radiinon pcrtingunt, inhumantur, vitx difcrimcn incurrunt,quod fub 

cutc 



DE Medicina Brasil. Lib. t. I 

cute rua intenre frigida terra, prxcipue aeftate, taleas & femina facile enecct. Cujus rei advense 

& novitii agricolx non fine magna jadura experimenta fccerunt. Semina ficut & fruftus colli» 

guntinlocisacclivis&fitientibus, diverfo plane tempore , quam declivioribus &uli^nnofis. 

Qmdjquod haec omnia toto anni tempore plantantur & producuntur : Felicius tamen vel infe- 

licius pro locorum & plantarum diverfitatc. Quod evidentiffime apparet ex pluribus : praefer- 

tim verocirca proceras illas arboies quas Cocos & Palmai nuncupant; qux citra ullam anni 

temporis, feniiquearborum obfervationem tranfplantatx jucunde virefcunt , eximiifque fru- 

aibus confpicu JE excoluntur. Quod a nemine accuratius quam ab Illuftriffimo Comite Naf- 

faviae tentatum , omnibus veteranis incolis admirationi fuit; quod adultje licet , nihil pateren- 

tur tamen ab alteratione illa quam fubirent, fed fteriIe,arenofum,& perpetuafalfetudine imbu- 

tum littus natale folum haberent, coque gauderent foveri : modo radices quas infinitas & bre- 

viifimas habent Icviter tantum terra cooperirentur. Harum enim cxterarumque Brafilix ar- 

borum radices adeo a frigore fubterraneo abhorrcre videntur,ut nonnumquam defiderioSoIis 

prorumpentes , vix tcrra /e condi patiantur. Plurimae arbores & frutices toto fere anni rempore 

fiores & frudus feliciflime producunt, fimulque Ver,/Eftas & Autumnus in iis confpiciuntur. 

Horum facile principes Murucuja,Mangaha,Bacoba, Banam, lanipaba^f^raca, Pindova Coceiro, 

tJMamaon , Pinhones , Piementa : Qoibus annumerantur, vitis, citrus , malus medica , aliaque 

plurima ex Lufitania atque AngoIa,oIim & nupcr e Belgio addudta legumina, radices & olera, 

pafllm nunc in hortis exculta atque in culinis domeftica fada. 

Qui racemos pertotum annum dcfiderant, vineas diverfas , diverfis putant menfibus,matu* 
rafquepoftea uvas colligunt, unde nonignobilevinum & Creticum jemulans, exprimitur. 

Atque ha: omnes plantx &fruci:us hortenles, Ucet ab infedis noxiis non plane immunes 
fint; prazcipueautemaformicisillisgrandioribus nonrarodepafcuntur, ab impigro tamen a- 
gricola facillimo negotio, vel ignis, vel aquie beneficio arcentur. 

Nonnullx arbores & quidcm nobiliores, ficut i^caJu,CaJa,Fbipifanga,Anda, Zabucajo, Mu- 
recy, letajba, y^raticu, Guabiraba,Ficus ^ Myrtm Americani& : frudus Ananas & alia femel dum- 
taxat in anno florent, verno tempore, quod eft circa Oftobrem, repullulant : mox fruaus pro- 
trudunt, idque mediocres tantumSoIeingrediente Capricornum& durantultra tres menles, 
pofteaque quiefcunt. Solus, quantum conftat , ix.wQiv&Guitycuroy , femelperbiennium; fru- 
ftus autem arboris ibirae^ five Guaici Brafilienfis vix per quadriennium producitur. Paucje ar- 
boresnativaehaaenusadfativasrelata:: filveftres tamen cum fint , frudus elegantes &gratif- 
fimi faporis proferunt , maxima quidem ex parte frigidos , cum adftringendi facultate. Quafi 
natura benigna hasc mortalibus immodice aeftuantibus folatio dederit , ruentibufque humori- 
bus frenum impofuerit. 

Qualacuftris hasc regio, ob perpetuam uliginem, prcEcaeteris jucundiffime funditus aeque ac 
in fuperficie viret. Tum diverfo plane Herbarum fruticumque paluftrium genere , adeoque 
mira naturx folertia luxuriat, ut folum non aquam diceres , amphibiorum; aique & pifcium la- 
tibulis deftinatam. Circa oftia vero fluviorum , ubipaludemaquamarinafingulis acceffibus 
inundat, ab immenfa oflreorum & cancrorum multitudinc perreptatur, atque tortuofo illo ar- 
borum genere Guaparaiba five CMangle dido, ita obfidetnr , ut viatoribus prorfus fit inaccefla. 
Qua in acclives coUes, vaftofque montes, nunc glebofos, nunc grandiffimis faxis veluti ftratos 
attoUitur , fertiUffima quoque & raro fterilis vel otiofa apparet BrafiUa : arbuftis filvifque den- 
fiffimis paffim veftitur, ut multo olim labore Lufitani adpixidem nauticamiter fuumin- 
ftituerint. Quod hodie quoque fitin muniendis viisin defertis. Unde tot fragrantiffims & 
praeftantifrimae arbores lucri caufa , ob colores & tinfturas varias, aUofque ufus eximios , huc 
apportantur", ut funt /^ir/?/'//<i;2^4 arbor illa BrafiUenfibus K,a,T l^oxJu) itadiaa&rubratindura 
notiffima. Dein Tatajba five Pao amarello,Arariba cortice i\}bxo,Iacaranda,Antuniba five cedrus 
alba, & aUas multx, quae aedificationi & ftruendis navigiis aptiffimae,quod aquis minus pervije, 
xtatemque ferentes fint. Ex quarumdam corticibus nunc funes ignarU in militantium ufixm, 
nunc in navium neceffitates torquentur & r udentum materias nauticis fubminiftrant, fupplen- 
te cannabis defedum Barbarorum induftria. Si quae loca fint arida a ftcriUtate , mirabiles iUas 
herbas fuperius defcriptas.feufunes potius «(pyPAou?, generaU nomine Tmbo & Cipo appeUatos 
producunt , quae fua fiexilitate & tenacitate apud fabros & vietores ligaminum ; contufa apud 
pifcatores, coriarios, naupaegas , Rhois & ftupae vices implent. Denique e coIUfis Ugnis Cara- 
guata & imhaiba aUifque ferulaceis plantis ibidem nafcentibus ignis luculentius, quam ex con- 
cufTo filice, a barbaris eUcitur. 

Nemora haec cum non quotannis foliis veftianturnec priventur , non eodem fimul,fed di- 
verfbplaneidaccidittempore, quodab Autumni& Veris permutationibus nihil patiantur. 
Prxterea non omnis quoque arbor foIUs fimul omnibus orbatur,fed parte una decidente,altera 
tamdiu manet, donec prior repuUulat. Accedit quod varii generis phafeoU, Arundines proce- 

A 3 j:je,Hc- 



6 GviLIELMlPlSOMIS 

rXjHedcrxque perpetuo vkentes luxurienr, qux nunc humum longiflime perreptantes, nunc 
ad rumma arborum cacumina pertingentes, tametfi filvas prirao intuitu quafi inaccelTibiles re- 
priefentent, obledamento tamenTummo exiftunt.quodtopiarii inftar operis perpetuam um- 
bram prxbeant. Unde inter virgultorum opaca ferx & hiomines nutriantur, fecrctique trami- 
tes venandi fuppeditent fummam voluptatem ; qux filvarum fontiumquc prxrogativa, maxi- 
mx parti Africae occidentalis habitatx dcnegata eft, ac propterea torridae regionis nomen me- 
ritoobtinet: abimmodicoenim&ingentixftudchifcitilla, utadfluvios umbrofofque faltus 
difritiflimos pecorum greges amandari necefllim fit. 

Porro , ficut Peruvia crebro ex xftuantibus cavernarum latebris , ita nufquam hic Americas 
traftus oricntalis terriemotum eft pafllis ; quod metallis & ignefubterraneo , Spirituum & va- 
porum gcnitore deftituatur. Atque haec de diverfitate terrx nobis cognitae. 

Illasautemdefertas inhumanafque folitudines, jugisarduas&inoccidentem ultraviginti 
leucas excurrentes Antropophagi tenent. Qui inveftigandis iocis incognitis vaftifllmos illos 
<?cfragofosfaltuspenetrarunt , teftantur fe non minus fertUes herbofofque montes&conval- 
les, omni animalium genere confpicuas illic vidifle, quam in maritimis habitatis terris. Quod 
ipfumquidemdeindeveriflimumcomperi, fedineopotiflimum difirrre ab iis , quodquoad 
raediterranea loca penetres altius, eo plura metallica eaque ignobiliora invenias corpora , fed 
fontium inopiam , rariorefque amnes , atque ob auras defatigatis a;ftus diurnus major, & no- 
ftium frigus intenfius : frequentiores vero lacus, paludes,ftagnaque pifcofiflima, hybernse plu- 
vicE in aeftivam penuriam fuppeditant : nam mediterranea opemplurimam decoelo imbrido 
habent, non circa vegetabilia foluni , fed ferarum & pifcium miram pinguedinem, ut obfonari 
cos oleo vel butyro non fit necefle. Tumloco fruduum Acaju, palmis, melleque filveftri 
abundant. Carduis quoque & Rubis, caeterifque fpinofis fruticibus pafllm horrent. 

Du2 tantum indomitx feras in tam vafta regione extimefcendae reperiuntur.Tigres & Apri; 
quorum illiE infidiofs velocitate valent, hi tardiore funt curfu ; utraque autem familica exiftit. 
EKdempaftx, quodmirerctantaignavia a venatoribusdeprehenduntur, utabipfis Tapuye- 
ris & gregariis etiam canibus infugamconfeftimagantur&capiantur: adeopotusubiquefa- 
tietas, non homines tantum, fed & feras enervat. 

Notatu dignum,quod eximix tot arbores, frutices & innumers herbje, figura, foliis & frii- 
dibus a veteris orbis vegetabilibus, paucis exceptis, diffimiUimae appareant. Idem de avibus, 
animantibus & pifcibus deprchcnditur, ut & Infe£i:is alatis atque alis deftitutis. Quse ineflabili 
colorum pulchritudine & portentofa multitudine generantur , partim nota nobis , partim in- 
cognita. Ex quibus utique apparet,quam miris & variis modis divina natura ludat in orbe ter- 
rarum. Ac proinde merito beati incol?e habendi forent, fi verum horum omnium Creatorem 
cognofcerent. Quiun e diverfo tam uberrimo & nitidiflfimo fub coelo, tam agreftia & diftor- 
taiilisfintingenia. 

Haec breviter de aerc, aquis & locis difta fufficlant. Quprum optima utique temperies pa- 
rum culpabiUs ex fe. Qiiippe cum neque Solis calore torreatur haec terra , neque fqualore vel 
aquarum penuria reficcetur , neque frigore violcfui- , fed i-ore pcrperuo & imbribus multis at- 
que fontibus irrigetur , feraciflimam eflc , multaque iUic tempeftive nafcantur oportct. Prje- 
terquam enim quod nativis balfamis , oleis, meUibusnon unius generisrenideat, hcrbis acra- 
dicibus medicis ad tutandam valetudinem potens fit : quxftuofiflimam quoque culturam dat, 
quantum ex aliquot retro annorum mefllbus coUigi potuit. Animalia denique omnia & boum 
imprimis armenta vel maxime abundare , crebriufque parcre certum eft. Unde prudenter 
quondam Hifpani fenes, valetudine minus profpcra utcntes , ex patriafua & diflTitis quoquc In- 
dus ad aerem & aquas hafce coeleftes fe contulerunt , tanquam duo vaUdiflima ad vitam & va- 
letudinem rcquifita. Pra;mature enim pubefcunt, tardc fenefcunt incoloe. Quo fit ut fupra cen- 
tefimum aetatis annum, viridi & longa:va feneda Brafiliani & ipfi quoque Europxi hic potian- 
tur. Acfifervor juvcnilis, frigorcfenedutisrepreflus, temperatiorem eaminhiscalidioribus 
plagis relinquerct. Pueri enim advcnarum crebris Ucct morbis infeftentur , vixque tcrtia pars 
eorum infantiam egrediatur, non tamen id coeli intempcriei adeo, quam prxpoftero nutriendi 
modo dcbct imputari. Exemplo erunt vel maxime Brafilianorum liberi vivacifllmi,qui ventre 
duro & prominulo, folidis toris, fubucula tantum leviori induti , injurias coeli lecure contem- 
nunt , brcviflimoque temporis fpacio fignare humum nituntur. Rident matres incptam no- 
ftratum in vcftiendis & cducandis parvulis induftriam , qua perfpirationem impediri & cathar- 
ros multos gencrari a junt. NulU Straboncs,Lufciofi,CIaudi aut gibbo deformati inter iUos in- 
veniuntur, cumfafciisaut lintcolis infantes numquam involvantur, autEuropxorummore 
ligcntur. Frigida frcqucnter lavantur : idem provcdioribus quoquc proprium , cum ob inna- 
tam huic genti mundiciem, tum ad firmandam & tuendam corporis fanitatem. Porro alacres 
funt & fucculenti onincs , vafifquc amplis , brachiis cruribufquc lacertofis & firmitcr compa- 

ftis. 



»E Medicina. Brasil. Lib. I. 



7 



ais, miniis tamen pinguedine fardis. Moribus non admodumfunt agreftibus, neccorporis 

ftaturavaldc proceralittorisaccolx, qui nobifcum militant: mares maribus /mulicres mu- 

lieribusfimiles, quodpaucioribus anni tempeftatibus obnoxii , rariora quoque vitia prima 

feminis effbrmationc co incidant. Plcrumque enim hominum inftituta , mores&naturam 

pro varia rcgionis conftitutione mutari videmus. Rariirmic adverfa valctudine afficiuntur! 

Longarvi funt admodum. Primo quod athleticis nati parentibus , incomparabili ifti aeri , ven- 

torumque ferenitati & xquabilitatiexpofiti: tumvcimaximequodcuras, caeteraque animi 

pathcmata, corporisquoquevoluptatesvelutiignorent. Sub eodem tefto , levi, prceIon<^o, 

pice, calce, codoque lapide dcftituto , fed arundine & palmarum foliis inftrato , raulta; fimul 

familia- degunt , idquc peregrinantes deferunt pro tempore , curtamque omnem fupelleailem 

libcrofque impigrae humeris portant foeminx. Eodem femper viftu & ami(5lu , eoque fimplici 

gaudent: quippe folum goflypium ad vcftitum , & radix altilis Mandioca cum melle filveftri 

adviclumillislufticit. Nullus denique illis habcndi araor, paupertatique fe addicunt volun- 

taria; , ea quidcm «quitatc , ut cui plus eft , lubens impertiat aliis minus habentibus , pari 

dandi & pofcendi invicem facilitate. Cjcteras radices alimentolas , quod dignitateMandioca; 

cedant, imo ipfunl panem ex Milio aut Oryza , apud Afiaticostantopere expetitum , contem- 

nunt. Poma Jcaju cxteris frudibus prieferunt, quod ad vi£tum&potum pariter fulficiant. 

Nam ficutvinum indc expreflum depofita immunditie ad menfes refervant : itaprgeftantiflTi- 

mas eorura caftaneas in penu recondunt. Vina praeterea , liceat ita nominare , e variis frudi- 

bus, 'vX\ipnxms Pitcova , Ananas , Mangaba , lanipaba, C?r4j;«4/^ expreflTo fe inebriant. Idemfit 

ex radicibus Mandioca , Patata , Milio Turcico , Oryza & aliis : qux a vetulis mafticantur , ma- 

fticataque multa cum faliva exfpuuntiir. Hic Uquor mox vafis reconditur , donec ferveat , foe- 

cefque ejiciat. 

Medicamentisutuntiu-fimpUcibus, rioftraque derident, quia compofita. Inquo veniam 
merentur , quod fimplicioribus qui ipfis contingunt afteftibus & humoribus , nulla arte , ied 
communi quadam animi notione, contrarium remcdium opponunt. Nam calidius & tenuius 
quod evafit , refrigerando & incraflando reftituunt , & vice verfa , fi quid turget , evacuant , & 
ficporro. Quifque fibi & fuis , prxcipuefeniores, facili negotio omnis generis medicamina, 
undiquaque in filVis acquifita , conficit. Qux tanta fagacitate interne & externe illos adhibe- 
re videas , prxcipue in morbis a veneno natis, ut hic quis illorum manibus tutius & fecurius fe 
tradat , quam imperitis quibufdam fciolis , fecreta fua in umbra educata profercntibus , qui- 
que propterea, fi diis placeat, Rationales dicivoiunt. Vel corncis cucurbitulisperfuaio- 
nem vel per fcarificationes ipfamque phlebotomiam , redundantem fanguincm educunt , dcii- 
te pifcis Lamise , loco fGalpelli , adhibito , fine quo vix umquam illos peregrinari videas. 

lugumfcrvitutisneutiquamtolerant. Saltationibus & potationibus impendio funt dediti, 
ftataque ciburn capiendi temporaignorant. Redte autperperam fadis, nihil poft mortem 
premii aut fuppUcii fupercfle exiftimant. Licet vana quaedam fabulentur , eorum quos fua 
morsextinxit, animos immortales forc. Otiumamant, magnofque labores declinant, fed 
fecurc & in dicm vivunr. Cujusratlonem cnm Hippocrate eam efle arbitror, quodrerum 
actemporumunomodolchabcntium, eademfacies, focordiam ingeneret; varietas autem 
animum & corpus ad labores excitet. Quin etiam otio & quiete ignavia crefcit ; exercitatio- 
nevero, mentis&animi robur(quod inmeticulofumhuncpopulum haud quaquam cadit) 
alitur. 

iEtatemacvitxdecurfum, cum veram numerandi artem ignorent , exfruauAcaju, qui 
femel dumtaxat in anno provenit , metiuntur. 

Poeminae mire foecundae , faciU negotio pariunt , rariflTime abortientes. Maritus tem- 
porcpuerperUuxorislocodecumbitprimisapartudiebus, &puerperae inftar, beUarUs&e- 
pulisfruitur, fubindicans necefTitatcm lapfas vires reftaurandi. Praepoftcrus fane mos, qui 
tamen ilUs laudatifllmus videtur , cura pleraeque puerperae ftatim poft partum , nemine ob- 
ftetricante, furgant aut obambulent; irao adfluviura vicinum corpus ablutum properenr, 
vidumque hinc inde conquirant. Liberos extinftos ultia biduum aut triduum non deplorant, 
matribusmifcrandoeiulatutotamdomuraimplcntibus. Profufis lachryrais , quas inpotefta- 
te habent , cognatos reducefque amicos excipiunt , quorura calamitates & laborcs peregre 
exantlatos , multis fufpiriis & gemitibus dcflent , circuradatis collo brachiis & capite ad 
peftus adpreflb. 

Quiinter Belgas & Lufitanos degunt , Chriflura fcquuntur, fed frigidius , & adulticirca 
facra noftravalderemiffi: nec vix placita noftra, nifi tenellx aetati , nondum prazoccupatis 
animis, remotifqueparentibusinftillaripoflunt. Linguainterlehaud diffferunt. Etquamvis 
quondam ex Antrophagorum profapia orti, tamcn mutuo cum Europxis commercio & 
confuetudine exculti •, exutaque barbarie , humanitate nonnulli cum noftratibus conten- 

dunt. 



g. GviLIELMlPlSONIS 

dunt. Mediterraneicontfaagreftes, truculenti , immancs , fine lcgc, fine religionc , ferino 
proi-rusritu, in hunc ufque dieni , nullafixa autftabili fede, huc iliuc, pro viftus ubertate 
autpenuria, pifcibus&ferismirafagacitate&celeritate infidiantur: validiflimis lacertisja- 
cula , ftupenda arte , fine arcu torquere norunt. Ominibus tantum & auguriis dediti, ariolis & 
impoftoribus quseftui funt •, alii Tonitru , alii Vrfam minorcm , aliaque fidera pro numine ha- 
bent. Viripariteracfoeminx, nullo circa pudenda velamento, fufis capillis , diverfa licet 
tonfura , cxteris partibus corporis depilatis , incedunt ; aviumque difcolorium plumis fe ex- 
ornant. Colore quodam fufco exlanipapa pomo expreflb , corpus turpiterpingunt. Etne 
facies ornamento deftituatur, lapillos viliffimos & longiftimos, perforatisaprima infantia 
auriculis tum labiis inferioribus Sc maxiliis infigunt. Quod licet vifu foedum , illis tamen re- 
<Tium videtur. Soli vivere amant, omnemque hominum prsefentiam averfantur. Tuguria nec 
latibula ferunt , fed fub dio pcrpetuo viditant. Ita ut pauca , qux de ipfis dici aut fcribi me- 
reantur, occurrant. Tantaeft interillos confufio & diverfitaslinguarum, ut exinde folum 
atrociflima bella & crebra nafcantur. Ita ut inimicitias inter fe exerceant perpetuas , fupra- 
que fis humanitatis & odii faevas : imo vel ipfos ludos aliquando in ferias casdes & mutuas la- 
nienas convertant. Cum In morbum eorum quis incidit, amici accedunt, quifqueinge- 
nium advocat , remedia quorum notitiam experientia fibi comparavit , profert. Mox fpinis 
arboris Carmih, pifciumque dentibus , quibus fagittas afperant , in torofis brachiorum&: 
femorum partibus alte cutem fcarificant&incidunt, ut fanguis abundeprofluat. Idemfere 
Drxftant per validiffimam fudionem, ore pando parti dolenti applicato, membraque inte- 
graamorbis & lafTitudine vindicari autumant. Sudum illum ad Medicinam fpedlare novit 
Homerus , qui de Machaone Menelaum vulneratum curante , fanguinem , inquit, exfugens, 
lenia medicamenta adfparfit. Vomitum vi concitant contortis Girmil>a foliis, guI^Equeim- 
miffis. His & fimilibus remediis fruftra adhibitis , nihii ultra tentant, nec tamen legrum relin- 
quunt, fedunanimiconfenfu, tanquamdeejus falute defperantes , clavis ligneis illumferc- 
citer interimunt : gratificantes tamen illi & ille fibi, quod mafcule interire ipfi contingat, om- 
nibufque miferiis eripiatur : Hoc enim tetabundi in ipfo mortis articulo gloriantur. Non mi- 
noricumapplaufuinparentisquamvidihoftis cadaver faeviunt, illudprae turpi amore, hoc 
prae immani vindida , crudeliffimarumferarumritudiianiantes. Utriufque carncs offa tenus 
dentibus abrafx dirje ipfis epulx exiftunt. 

Nemo itaque mirabitur fi longe majorem herbarum cognitionem habuerint Afiatici,quam 
Americani : cum hi animantibusnon contenti , in rationalia quoque ruant, membrifque foe- 
tidis, nunc crudis, nuncligneis verubustoftisavidifiimc vefcantur. Illorum autemmulti, 
ex inftituto Pithagorae , vegetabilibus maxime vitam fuftineant. Non abs re fore exiftimavi, 
a propofito , fada pauliiper digrefTione, aberraffe, barbariemque illam miferam, tumqus 
huic genti patcrna & annata funt , paucis perftrinxifTe. Denique ut conftet , nuUis creaturis 
adeo voluiffe novercari naturam quin exade alimenta & medicamenta a venenis eas diftin- 
guere docuerit. Quod cum in aliis animalibus & plantisquam plurimis folertifTime , tum in 
radice Mandioca Brafili;^ alimento imprimis videre eft. Cnjus rafi.u-am falutiferam a noxio & 
venenato fucco vindicare norunt. Prasf crea ut demonftrem longe hanc a nobis diverfam vi- 
vendi rationem & temperamenta, diverfos aliquando morbos, & medendi modos fuppeditare. 

Reftat itaque confideremus, qux valetudini potiffimum vcl profint vel adverfentur & unde 
originem ducant morbi. Inquit enim Hippocrates, confpiratio una, perfpirabilia omnia, 
compatibiliaomnia. Quprum fi vel unum deficiat, tota hominis ftrudura facife corruit. 
Enimverocumfubzonatorrlda, omniaaftraverticalia vehementius agant , idque motuan- 
nuo, exceffu fubinde caloris «Sc humiditatis : motu vero diurno , perpetua viciflltudine calo- 
ris & frigoris , eofdem microcofmus fortitur eflfedus. Qui fi adventitius & in tempore labo- 
ret, commovetur, nonnumquam etiam evertitur, fiferendo impar fuerit. Vtenim planta 
novclla , aeris , terrse & aquarum mutationes , tanquam naturx ejus minus convenientes, li- 
cet in melius tranfplantata , faepe non fert : Ita multi Europsei , aut imbecillitate naturali, aut 
rite vivendi imperitia , aeri & aquis hifcc faluberrimis , primariifque vitx fnlcris , minus affuet 
cere poffunt. Vnde non raro illis dc laffitudine fpontanea querela; , qua: , ex fententia Hippo- 
tis , voay!jjLci,'QL (^p^^am. Borcalcs, licet nonminusquamMeridionalescorporibus habeantui: 
compaais, tamcn moUitiem carnium ex hcpatis intemperie incurrunt, nifi tempcftive ca 
cochymicafaburraexturbetur: miifis compofitis , folis fimplicioribus , tcnuiorumque par- 
tium alimentis fe tradant. Nctarditas & craffities humorum fomitcm obftruftioni , obftru- 
(ftiopcrfpirationi &circuIationi fanguinis impcdimentum aftcrat. Adeoque fi Hippocratis 
cffatum ^vfiTmoioi, iMct locum habcat , hic fane ejus , tam ncceflTitas , quam perpetua veritas clu- 
cefcit. Quippe immodico cxiftcntc calore , fi perfpiratio undique cft libera, nullaexinde per- 
fcntifcitur moleftia j fin minus , pondcrofius fit corpus , ac brevi fomes matcriaque morbi 

futura, 



DE MedICINA BrASIL. LlH. I. fj 

fiitura coUigimi'. Ciixulatione cnim naturae pcirpctua , accntto ad circumfcr entiam , im- 
peditaj humoribuslpiritibufque, fiveabintcrna five cxtcrna cauia, cohibitis, ingcminatuc 
tcrvor, pejurqueindequemlibctfehabercoportet. Quod ficutin omni vitx officioveriffi- 
mum , ita in Ibmnomanifcftumdeprehenditur. Idemcogira fi laifo vel fcbricicaati intcm- 
pcftivc mcdicamentumvclcibuscxhibcatur. Abhisitaque fequcutibus vitae inftitutumfiat. 
QiiifqueinlociscxceUiscxoccidcnteobjedis, atqueorientc apertis, habitarc cligat , ubi 
cx continenti crafllim vcntum arcere , tenuem vero auram folifequam perpetuo cxcipere pof- 
jfit. Pcftorisacftomachiregioneprobeteaa, domiacforisquilque vivat, quod nihil hifcc 
corporispartibusmagisinimicum, quampoftxftum diurnum, frigus nodurnum. Quolit, 
ut, claufis cutis mcatibus, fudores retro pulfi, varios morbos progcnerent. Quibusenim 
rempcftivc llidores fluunt, rarius valctudincm adverfim incurrunt, aut fi quando in mor- 
bum incidant, minori negotio rcftituuntur. Econtra fit iis, qui diificulter fudant. Aquae 
thermales vel balnea hadenus incognita funt. Artificialia humida &ficca, contra externa 
& interna mala , maximo falutis commodo in ufu exiftunt. 

Qu3E ex herbis , quas Brafilia producit , odoriferis eximiifque conficiuntur. Cavendum 
tamen, prcEfertim noviciis &advenis, ab immoderato vel frigidorum vel calidorum ufu, 
quorumillatorporcs&obftrudioncs, materiamintuscogendo, hxc membrorumlanguo- 
rcs, carncfqueefFoeminataspropterfpirituum exfolutioncm cxcitant. Quamobrem nehu- 
mor alimentalis attraftus refolvatur , fideiiter oleis balfaraifque nativis cavent incolce. Quafi 
barbaries commune quidhabeat fubinde cum crudita antiquitate, cui famiharisohmfuit, 
licet nunc exoleverit, undionis ufus. Porro exercitia prietcr ambulationes , fedulo vitan- 
dafunt. 

Aura hxc , licet blandiffime tcrram exhilaret , Solifqde ardores clementer mitiget , tamen 
hiotu defatigatis obeft. A vento enim adiapneuftia : ab immodcratiori vero exercitio , fum- 
ma humorum fpirituumque accenfio atque acrimonia proficifcitur. Tempus oportunum ad 
ambulandum eft raane , modo acceffus maris auram intendat & maturet , ut exhalationes 
noaurnse domentur tempeftivc , atque tu nc blandc ftringitur & concentratur calor naturalis. 
Maxime autem conducit circa Solis occafiim prima vef pcra , quod vires corpori , robur & 
appetitumftomacho reftituat, ob temperiem optimam aeris & auram intenfiorem. Aura 
illavefpcrtina, Seren a Lufitanis dida, quxaliisEuropaErcgionibuscaHdioribus, ccelofe- 
renoextimerifolet, hicfalubriscftprorfus. Peritifnmi quique incolce , labores &motasve- 
hementiores tum animi tum corporis, maxime obeffe : lucubrationibus quoque mentem tur- 
bari , memoriamque imprimis Iabefa£tari afferunt. Hoc certum efl , difficllius vigilias , infe- 
riorefque longe labores ob citam virium exhauftionem tolerari fub Zonis torridis quam 
temperatis : torporemque & defidiam advenas tacite fubeuntes licet, primo invifam placidam 
tandem contrahere. Somnusdiurnusbrevis, quemaprandio inledis penfilibus promifcua 
multitudo capit , commendatur. Lifuetis tamen aliquando obeft , ac propterca multum con- 
cedendum hac in rc confuetudini. Corporisvigilantis decubitusmeritofomnopra:ferendus 
eft , idque eo loci, quo aura marina quidem, non tamen radii folares poffunt pertingere. Som- 
/ nus noCturnus in ledo molliori & plumis avium referto , admodum improbatur , quod vif- 

cera accendat. Qui fanitati confultum vult, pedibus nec coxis dcteftus jaccat: prcefertini 
poft mediam noftem. Denfato enim corporis habitua nofturno vento, venx artericeque 
meanti fanguini , tum halitui invifibili & fudori exitum prjEcIudunt : ac tum quidem ob tran- 
fpirationem cohibitam , poftridie pejorcs&graviores fehabent. E diverfo illi qui cooperti 
fomnum capiunt , jucundeacoptimevalent, Icviorefque fc fentiunt corpore , fudorelevi&; 
tenui, roris inftar, madefcente. 

Qui Venere abutuntur , ardorem iuvenilem extinguunt , & fene£I:utem ante tempus matu- 
rant , perfpirationcm & circulationem fanguinis reniorantur , unde cruditates facile ad ambi- 
tum diffunduntur , catharros in cerebro, in iL.orde palpitationcs moventes. Quare coitus , fic~ 
utubivis, hicismaximeconducit, quo quis natura turgente , nonvagaautincempeftiva libi- 
dineabrcptus, Venensincendiumreftinguit, idquetutius nodu, interdiupejus. Latameii 
ut neque hunc cibus , nequc illum cum vigilia labor ftatim fequatur. 

Animi pathematis , praecipueMelanchoUa;, quifrenum injicere nefcit, utraotus naturae 
& fpirituum perpetuo fit liber , hujus cxli temperici fcrendas impar habetur. Liediam ha;c re~ 
gioimpatientiusfert, antc omnia biliofis vehcmenter obeft; qui fi flomacho forte vacuo 
fomnum capiant , faciletumcapiti, tumcordimalaaccerfunt. Proinde a-gris iuxta &finis 
conducit modice & fr piufcule cibum & potum capere , qui quo minus compofiti vel calidi, 
eo conducibiliores adfanitatem. Quicunquc cnim ad altam& bearam feneclutcm pcrtin- 
gere velit , five advena five indigena , caveat fibi a vino & carnium ufu quotidiano; quod quae 
cxnutrientum atque calefacientium funt genere, fiquidem vincantur, cilcficiunt; fin mi- 
nus, contrarium evenit. 

B Omnia 



10 GviLIELMlPlSONIS 

Omma aiiiara& acrla, impi-imis mane, evitanda. Poma veroaurea, Limonia, Citria^ 
Granata, JVlelo pepones, Mnrticuja, Citrulli, reliquaque refrigerantia , five cruda five con- 
ditautilitercomedunturajejunis, quibus inter delicias facra liabentur ; quod hepati confe- 
r unt , tutn & menfibus imprimis xftivis ad j ucundilTmiam maturitatem perveniant. Unde in 
proverbiuniabiit, NonintratsdesMedicus inquarum veftibulo crebri Aurantiorum corti- 
ces mane confpiciuntur. 

Sedulo cavendum frudus ullos colligere, antequam radii folares ab exhalationibus noftur- 
nis eos repurgaverlnt. Praeftat illos ante, exceptis aftringentibus, quam poft paftum, tum quo- 
que faccharo conditos, quam crudos, apponere. Quod fugaces cum fint multi, facillime cor- 
rumpantur , imprimis iis , qui imbecilli & intemperato funt ventriculo . Ego quideni 
Galenum imitatus , perpetuo fuafor fui aniicis , ut raro fugacibus fruftibus ki^s. oblefta- 
rent , unde ipfis diu multumque bene fuit. Qui in quotidiano ufu frudus , hi potiftimum funt 
(nam reliqua ad Hiftoriam naturalem pertinent) Ananas , Mangaba , Acajtt , Araca major & 
minor , Guajaba , Murucnja diverfiE fpecies , ibapiranga , CMa:^aranduba , Acaja , Araticu, 
Guitacoroy, Biringela , Mamaon , Bacoba, Eanana, Cocos', Ficm Indicse varia;; Piper dome- 
fticuni multorum generum. Hiomnes inter patrios habentur , quorum aliqua pars fponte 
aut in a^^^ris provenit : nonnuUi a Batavis & Lufitanis in hortis excoiuntur tam feliciter , ut ipfi 
frudus vilefcant. I nter fabterranea funt radices Bauta , Nhamhi & Vn^ibt •, tum glandes Ame- 
ricani Mtmduy optimi faporis & nutrimenti , atque fecund^e menfse deliciie. Non procul a lit- 
tore in locis arenofis & falfa xquoris unda imbutis , adeo luxuriant Portulaca & Brafliqa mari- 
na quaedam , ut folum lateat fub ilUs. 

Inter ipfas feras , piurimae exiftunt , qux vidum adminiftrant. Apri majores & minores, 
umbelico in dorfo prxditi , carnibus optimis & faluberrimis cenfentur. Amphibii porci, 
Cdpiverres didi Lufitanis, haud multum dignitate cxtcris inferiores, integris militum & 
Barbarorum cohortibus alimento funt gratiflimo. 

Quod fi crudioris cibiconcodioni, aqu^ potumminus fufficere experiantur; pulverem 
€x fale & modico piperis Brafilienfis praeparatura, luquitaya didum, intermifcere norunt, con- 
dimentumqueinde conficiuntfaluberrimum , atque in omni peregrinatione merito circum- 
ferendum. AM^ctiAm lucifugx fmira afpedu animalia) carnes guftatu bubulas planerefe- 
runt. Caprese , Pacas & Cotias quas nominant, tuni lepores & cuniculi Europsis haud cedunr, 
Tattifi^ denique loricatae & infignes illse Lacertze , Vnuana & Teju dids , palato gratifiimse & 
indelicatioresepulasexpofitx. Nequehxctantum, fed&alia identidem filveftria &dome- 
ftica, catervatim in faltibus oberrantia , nupera Lufitanis, moxBatavis, inveda funtpeco- 
rumarmenta, imprimis boves , porci, arietes. Iiiter haec nefrendes teneritate carnisexcel- 
lunt, ufque adeo, ut legrorum distam ingrediantur , & ovillx longe prseferantur. Suum enim 
& gallinarum imprimis fumnium eftincrementum & bonitas ob coeli temperiem. 

Avibus filveftribus , partim in nemoribus , partim in aquis viventibus, optimi guftus, haud 
quaquam deftituuntur. Licet non fit hu jus inftituti omnes enarrare, eas tamen prxterire nolui, 
quje palato & faluti inferviunt. Ut funt , qux in montanis habitant, Perdices , lambi, Phafiani 
Brafilicnfes diverfi , Barbaris Macuagua , lacu & Aracua didi. Mouton pavonis magnitudine, 
fed nigris plumis, carne optima & tenerrima. Pfittaci , Palumbi , Picedulje, Turdi , Fringillx 
diverfi admodum generis. Accipitres iteni a quorum numero Nifus, quem Guavilaon Lufita- 
ni , Brafiliani vero Tegu.ito & Inaje nuncupant , gallinis & columbis infidiantes. Ex amphibiis 
celebrantur anates filveftres , quarum qusdani Europaeis niinores , qua:dammajores& anfe- 
rum magnitudine funt. His adjungo lacana miri & lacana guacu gallinas paluftres , quae toftx 
menfis inferrifoIent.Cseterumtotvolatiliumgenera Ardeas, Grues, Cataradas, Coturnices, 
Struthioncs, tanquam ignobilioris carnis pra;tereo. Hxomnesambra^grifcce primariifunt 
praidones , quam durante maris tempeftateinipfolittore certatim devorant , antequamma- 
ris accolie eo poflint pervenire. 

Pifccs fquamatos afperos , Isves, cum fluvii & lacus, tum mare pifcofiflimum vicinum 
abundefuppcditat. Qui in hifce regionibus ita falubres judicantur, utneque febricitantibus 
noccant. Cancris quoquc, Teftudinibus, Gammaris, Squillis, Conchis, Oftrcis, omnibulquc 
tcftaceis & cruftatis , pra;fertim paludes receflu maris fubinde exficcatx , maximopere fca- 
tcnt , gratiflimoque ahmcnto omnibus pariter incohs cxiftunt. Multi pifccs mari &fluviis 
communcs funr , maximc mcnfibus pluviis , quod tunc aqua fluvialis in mare prolabatur , fiia- 
, qucdulccdinepifccstrahat. Undcincdialtius afcendunt(ficutquoquc tcmporcpleni&no- 
vilunii) ibique immorari deledantur , quod herbis fuaviflunis , quibus plcrumque fundi luxu- 
riant , incfccntur. Intcr fllviviatilcs numcrantur, Dtija, Piajubn , Acarapucu , Alburnum Euro- 
pxumrcfcrcns, Cyprinifaxatiles, pcrca; optimi&pulchcrrimi pifccs, varioquc colorc in- 
figncs. Lucii e quorum gcncre Robalo, quihycmctantumcapiuntur, AnguiUxitcm, Con- 

grus, 



bEMEDIClNABRASIL. 11 

grus, ScArus, & hujus generis alii, quibus ruperfedco. In finubus vcro & lacubus me- 
diterrancis (qui Alagoas Lufitanis dicuntur) pifcium immcnla cfl multitudo , quorum facilc 
optimi cxiftunt , Smdia , Gueba & Kljjd , qui Iquamis carcnt , Tam-atce fivc loricati. Qui liccp 
fluvialibusdicanturinfcriorcs, haudmultimi tamcn ccdunc, quod non ftajnantcs vcrcfint 
aqux , fed peripirent , indeque fluenta & rivi cgrediantur. Pifccs dcnique vel fok cxficcantur 
veiIale(quicopiofifllmein lalinis hic colligitur) condiunrnr, inquc penu & falfamentariis 
confervantur : Intcrquasprxccllunt, CHrmaparati{l^UhiX^^c\g\s.) 

OmncsparitcrBarbaricodcm obleftanturobfonio , coquelane pra^ftantiffimo, quodex 
olco&acetopra:ftantiori & cllicaciori contra pifciumphlegma, cui multum piperis Brafi- 
lienfis immergitur , prx^parant. ' Qui recens capti a pifcatoribus cx Occano ad nos dcferuntur 
ac celcbrantur , hic potiffimum rccenfco , eorumque nomina Brafilico idiomare , vcl Lufita- 
nico, quatenusvulgonotiora, exprimoj Ptraca^ia , Piratrmbu , Ptrapimme , Carantia , (\m 
pifcis eft coloris rubri. Cyprinum noftrum Europxum ccmulantem, fed paulo majorem. 
Caetcrum Carapatitangele^cicx cftfimilis. Quem \cx:oCu?iapu vocant, Lufitani/t/fro, Ba- 
ravi,3i»tf Ob CbCrtf3/ in mari Juxta & fluminibus reperitur. Huicfimilis eft Ptrataapua^fcd non 
sequc crafllis. J^w^^' pifcemC^?'^;z//.iperomniarefert, excepto coIore& dcntibus. Beyupira, 
CuarapucHCzvnWo &ilAravallo & Carapitanga, marinorum pifcium facile funtprincipcs. Hi 
omnes quovis anui tcmporc capiuntur,& pifcatoribus Fundt Pifces dicuntur, quod fundo fcm- 
per adhxrefcunt. Nam qui a:ftateiblumcapiuntur , plcrumque in fupcrficie maris cernun- 
tur, ut AuratxmarincE, HifpanisDor^is'^.?; iXtmditPtfado , P ic u do {cii Lucius nofter, VVariba- 
na optimi palati , verum difticilioris concoctionis : Corcovado non multum abfimiUs , fed 
dorfo cxruleo , nimilque rotundo. Orbium, Scombrorum, Acuum,RajarummultK fpe- 
cies edules. Praeter hxc denique lupipiapre veluti Tritones , Lufitanis Peixe Mulhier difti, Ba- 
lenx , Vaccx marinae , aliaque prodigiofa Neptuni pecora , inter qux Delphini & Thynni infi- 
gni velocitate csteros fuperantes, confpiciuntur. Lamiae porro , Brafilienfibus Cacaon , Bel- 
gis l^apcn , & ferrse qux illis Araguaqua nobis ^feaett^jffC^tn , inter rapaces primum lo- 
cum obtinent. Illiformidabili ridu pifces non tantum, fcd&homines fub aquis urinantes 
devoranr: HipcrpetuumcumCetisbclIumgcrentes, eorum pra;cordia gladio , acutiftlmis 
radiis horrefcente fodicant , ut mare cruore tingatur. Cetorum enim prsfertim menfibus plu- 
viis magna apparet copia,fc£tufque ibi eduntjmari autem rccedente,contingit eos in vadis hx- 
rere aliquando, atque hinc multum olei inde redundat. Quos vero volare videmus pifces, func 
edules, atque plus minus hakcis magnitudine. His provida natura opinor alas addidit, ut ho- 
ftes , qui omnes pifciculos minutos gregatim natantcs perfequuntur , evadant. Cujus rei non 
ignaripifcatores,vivos hamis affixosprofundo immittunt, magnoque fcenore illos redimunt. 

Potus porro ufitatiflTunus & longefaluberrimus ^fupra illum quem ex tot frudibus exprimi 
diximus) aqua eft limpidifllma, divinitus hifcc regionibus concefla. Quoe jucundo refrigerio, 
Solis ardore & longo itinere fraclos refociUare ac fummopcre recrearc folet. Largius & cre- 
brius pota > nullos in ventre vel hypochondriis flatus aut tormina cxcitat , neque vcntriculum 
debilitat; fedmelius quifque inde fe habet : modoci'£^ciOT<56^@-& regionis tcmperamento 
conformis fuerit. Atque hinc quidem ilUco fudores & urinas provocat , adeoque appctituni 
ftomacho acuit , ita ut voraces incolas rcddat. IUa qux cx amnibus Parayparatybi fluit , a cal- 
culofis imprimis & articulorum morbis pra;fervat; rarifllmxque dc duobus hifce malis quae- 
relaefLmt. Conftat, plurimosbeataadmodum fenedaarot ocrumnislibera, ccntefimumat- 
tigifle annum , nec alium potum pr jeter aquam toto vita; curriculo guftaflc. Cum enini aqux 
haeplera:que nive&metailisdcftitutx e fublimi prolabantur & profundis e fontibus orienti 
obverfisfcaturiant, longo itinere afilduoque SoUscalore excoquuntur, dulciflTmix & tenuif- 
fimxevadunt, nihilque flibfidcnt. Hibernis menfibus minus quandoqueUmpidx, ob cre- 
briores pluvias nec aeque frigidae. /Eftivis ob auram intenfiorem frigidiflimae ittnt, nec tameii 
durse , fed molles , Icves atque concoftu faciles. Aquce cx imbribus colIe£tjE , leves quidem, 
fed calidx & facilc putrefcunt , quod ex plurimis & divcrfis conftent , ravimque inducunt, nifi 
cxcoquantur. Quae ex tumuUs & montibus his , metaUis fere deftitutis , profluunt , iis qui 
vcntreluntdurioreconveniunt. Si qu3e vero aqux faxa & ferrum refipiant, iis conducunt 
qui humidiori & moIUori funt ventre, quod ventres cogant & reficcent. Veterani non minus 
folcrtes funt in aquarum differentiis guftandis , quamnoftratesin divcrfis vinorum quaUtati- 
busdifcernendis , quos imprudentiae infimulant, fi nullohabito difcrimine aquas hauriant. 
IlUenimtenuiffimas&duIcifTmias, nihilquefubfidentes hauriunt, quas fublimioribuslocis 
('fubtertancis ob teporem negledisj in urceisfidiUbus , noftes diefque fub dio refervant , ubi 
invitis radiis vetticalibus , intenfiflime ipfo momcnto rcfrigcrcntur. Hippocratcs Aphorif- 
moxxvi.Ub. V. Aqua qu3ecirocalefit&citorcfrigeratur,leviflimacft. /Eftuantibustamcn 
cam , licet gratifTimam, nifi ofFa conditurje ante dcguftata bibere non convenit. Cum e 



B 2 con- 



12 GviLIELMlPlSONIS 

contnrio noftra pubes nautica & rufticijpcflima omnino confuetudine, frigida largifllme hau- 
fta, vinum ftillatitium ob nietum cruditatum fuperbibant. Quafi ejufmodi vehiculo opus cflcr, 
equeduobushifcecontrariis, hepatis aliorumque vifcerum tonusnihil pateretur. Prxterea 
militum & Afrorum promifcua turba , olenteillo&nimio familiari potu, quiGarapa vulgo 
appellatur, fe implent, quem caupones lucriones ex nigro faccharo & aqua conficiunt , & vix 
defoecatum , vili pretio divendunt, additis nonnumquam foliis arboris Acaju, quorum calore 
vapores excitantur > citiufque inebriare faciunt. Conceditur tamen modice , fi ritc concin- 
netur , vetufque fadum fit. 

Dilutum quoque alium ex aquafontana , Saccharo & Limonibus i mulicrculis noftratium 
confcdumfanipariteracaegriindeliciis habcnt. Vini Abfinthitx , cerevifia^ Europxa; , vini 
imprimis adufti , maximum in his oris ufum, quidam voluerunt , fed immerito. Vinum Rhe- 
nanum & Gallicum vel quod nimiis fuffimigiis infeftum huc deferatur , vel delatum minus bc- 
ne confervetur , minus fanitati conducit. Vinum Hifpanicum per omnes Indias , quod pcr fe 
fine arte fubfiftat , caeteris vinis Europseis longe eft prsferendum. Cujus ufus modicus vcfpe- 
rifacer, mane profanus. Necleviterpeccant, quitorridishifce plagispaulo plusjuftoillud 
potant. Quippe nimiquam expertum eft potus frigidioris exceflum , tantum nocuifle , quan- 
tum calidioris , quicquidnafutioresrefragentur. Galen. in Hippocrat. comment. lib. v. dc 
Sanitate tuenda. cap. 1 2. 

Haftenus de ufu & abufu rerum, ut inde conftct,hunc orbem habitanti, quibus & quo pafto 
tueri ac firmare valetudinem poflit & debeat. Antequam autem dc lapfa reftituenda agamus, 
paucis pcrftringendum duxi , quinam morbi quxcunque anni tempora , conftellationes , prje- 
cipue Lun?e , seftufque aquarum refpiciant : quique inter diverfas gentes , vel difcrepantes vel 
communesfint. Primumquidem, cum ob conftantiam & a:qualitatemtcmpeftatum, hsc 
plaga faluberrimam tempcriem ex cafido & humido fit nafta verifimillimam , mutationes nec 
tam magnjE , nec tam crebrje , ut fupra a nobis diftum , fiunt , unde certa falutis & longxvita- 
tis indicia proficifcuntur. Quia, ut ait Hippocrates, mutationestcmporumpotiffimumpa- 
riuntmorbos: & in ipfis temporibus magnae mutationes autfrigoris autcaloris, &aliapro 
rationeeodemmodo. Semeftrifiquidempluviofo, licet humiditatis ptjedominium , tamen 
a jugi Solis fplendore , accipit moderamen. Quod fi ex debito & tempeftive fiat , annum 
proximum fequentem faluberrimum & a multis morbis immunem praenunciat.Semeftre xfti- 
vum, rorecopiofiore imbrium rarietatem compenfat , & prxfentiam Solis diurni lenitj ut- 
cunque tamen media sftate , nimirumDccembrivellanuario, fole redeunte a Tropico Ca- 
pricorni , terra iis irrigetur aquis , quas pluvias de Acajia appellant : quibus fi non prorfus de- 
ftituantur , nec nimium obruantur , dumpraediftaarborfloret, optimede Barbarorummef- 
fe&vindemiaagitur. Hifce temporibus a:ftivis , ficutmorbicitiusdefinunt, ita acutiutplu- 
rimum & boni judicii funt. Secundum illud: Ex conftitutionibus anni (Hippocrat. lib. 3. 
Aphor.xv.) inuniverfumficcitates, affiduis imbribus funt falubriores & mmus mortiferae. 
Hinc lateralcs morbi, febres ardentes, raro lethales. Per ficcitates enim febres acutx fiunt, & 
fiquidem annus maxima exparte talis exftiterit, qualem efFecerit conftitutioncm , talcsut 
plurimumquoquemorbosexpedtareoportet. Verbigratia, caecitates vel diurnje velnoftur- 
nJE , dyfenteriae , hjemorrhoides , inflammationes ani , pruritus totius corporis , impetigines 
cx adufto fanguine gcnerari contingit. Lepra autcm & fcabies incognitae funt. 

Hibernis menfibus fi Aufter perpetuus corpora exfolvat , humeftet , languidaque reddat, 
qui gencrantur morbi praecipue funt febrcs putrida:, multa capitis ac vcntris pituita (juxta illud 
Hippocrat. Aphorif. 16. lib. 3. AflTiduisimbribusmorbiferefiunt, febreslongx, fluxiones 
alvi , putredines) lapfus cartilaginis enfiformis , albus alvi fluxus , hydrops , Hernia. Om- 
nium autem maxime , oppilatio hepatis & ventriculi imbeciUitates : quae vifccra fimul cum 
anni tempore mutationes accipere folent. (Hippocrates de aere, aquis & locisj) Spafmus, tor- 
por, ftupor, cxterique nervorum aftedus in Indiis inter advenas frequentes funt,atque pra; ca;- 
teris , pifcatores , fabri , piftores illis infeftantur. Porro pedum ulcera , tantx funt maligni- 
tatis, utvixcurationem, nifiaeftate recipiant. Morbi aliiad alia tempora bene velmalefe 
habent , finc mcdicamcntis aliquando auftore Hippocratc. Plcrifquctamcn his morbis a;ftas 
nonvacat; ad Aphorifmumdecimumnonumlib. 3. Quihbetin quibufvis anni temporibus 
morbi fiunt , tum cxacerbantur. Atquc hi omnes enarrati affcdus huic rcgioni tanquam pa- 
trii funt. Africae autcm oris occidcntalibus Scorbutus, Cachexia & Synochus putrida. In Chili 
caeteris malis pracdominantur , tanquam endemia , ftrumx quidcm in parcntum lemine latcn- 
tcs, fcdortaepotlffimumcxaquanivali, quac illis cx altifllmis montium jugis allabitur. In 
Java Indiae orientahs infula(j. Bontius dcmcdicina Indorum) Bcrybery, paralyfeos fpecics, 
familiariscft. 

Quantum ad xtatcm , infanria & ) uvcntus , ut didum cft fupcrius , morbis frequentioribus 

infc- 



»E Medicina Brasil. Lib. I. 12 

infeftantur : fenes vero rarioribus , Aphorifmo 3 . lib. 2. Et qusdam xtates ad anni tcnipora 
& vidusgcnera. Etpaulo poft Aphorifmo trigefimonono lib. 11. Magnam partemienes 
juvenibus minus jegrotant. Catharri.quifrigidioribusregionibus fenes, hic potiffimum in- 
iantcs & juvenes infeftant. 

Morbi diverfis in nationibus variant. Noftratibus , imprimis novitiis , funt compofiti plc- 
ruraquc&Chronici. Atquceorumlonge plurcs morbis corripiuntur frigidis quam calidis, 
quod a no£l:urno frigore minus fibi cavcant & a diurno xftu caiorcm innatumevocari patian- 
tur. Tum quoque cx nimia nutricntis cibi & potus ingurgitationc , calor naturalis inftar fiam- 
niieimbecillis, cuimultumoleiconfcrtiminfiinditur, fuffocctur-, undecorpora nonfolum 
noncalefiunt, fcdc^frigida vitiagignuntur. Quippetam pertinaces incurruntvel vifccrum 
obftruftiones, vclalvifluxus, utpafllm languentcs dccolorefque ac vivacadaverainccderc 
videas. Lufitanis minus compofiti , fed acutiores folcnt obveniremorbi. Brafilianisrari, ii- 
quc acuti & fimpliccs. 

Qiiod fi jeftas admodum ficca fuerlt , biliofis & mclancholicis ob nimiam aduftionem male 
cft. Humidum fiquidcm , quod in ipforum corporc adhuc rehquum eft , calor dcpopulatur & 
deficcat, partibusvilcofis&.craflfioribusmanentibus. Pituitofis hsc omnia e contrario ob- 
vcniunt. Hyeme autem nimis pluviola, teporibufque nimio flatu fufcitatis , corpora non 
conftringuntur , fcd cerebrum ncrvique humiditate ac uligine opplentur , quje , acccdente 
acftatc, aeftuque, ac mutatione fubito accedente, circa /Equinoftium Autumnale valde noxia. 
Nam quia vcntcr a redundante humore liberari nequit , aquam intercutcm, profluviumalvi 
ac difficultates inteftinorum inde enafcantur oportct. Sic mulieres quantumvis foecundx, non 
tamcn concupiunt , crebroque abortiunt , aut fi quando parturiant , difliiculter fcctum cni- 
tuntur, eumqueimbecillemacdebilem, breviquc interiturum , autcertevaletudinarium. 

Quod quidem potiflTimum de advenis mulieribus di£tum fit. 

Quantumvis tempus a:ftivum hiberno magis fitfalubre, quoniam in Brafilia ficcitas hu- 
nuditati prarvalet , naturarum tamen aliae ad xftatem , alije ad hyemem bene vel male fe ha- 
bent. Proindemulieres&infantes, cumcorpore fint magis pituitofo^ Eeftate melius quam 
hyeme valent. Contra , biliofa corpora & gracilia melius hyeme, pej us autem xftate. Et hiec 
quidem de intemperatis , qux moderato contrariorum ufu conlervantur , corrumpuntur a 
fimili. Contrarium vero in temperatis ficri confuevit. Ca;terum a morbis qui e vaporibus 
ex terra aut lacubus ortis, nafcuntur, non cft prorfus libera Brafiiia. Coelo enim exiftente tur- 
bido, & vento marino a terreftri vifto , fubito fiunt catharri & raucedines. Ab iis tamen qui 
Epidemici dicuntur , & a maligno fiderum influxu , vitiofaque qualitate coelitus dimifla , cer- 
tis temporibus faeviunt , immunis femper fuit habita. Anno millefimo fexcentcfimo quadra- 
gefimo & tertio , seftate admodumficca anthraces apparuerunt. Triginta annorum decurfu 
remel duntaxat Afri ex Angola huc variolis laborantcs devefti , reliquos nullo malo contami- 
natos, ingentimancipiorumftrage,inquinarunt. Pari propemodum modo contagiofa lues 
inter pecora domeftica , hyeme pluviofa , aliquos greges depopulata eft. Eo tamen maIi<Tni- 
tatis contagium adfccndifle , utpeftisfficut in Peruvia a tergo Brafilis fit)aut morbuspefti 
affinis, inde exortus fuerit, ^ ncmine umquam compertum eft. Quafi afllduitas Euri ab Occa- 
no fpirantis aerem ferenet &quafi verratus adeo, utfeminaria contagii impediantur , haud 
aliteracalido&ficco, quamfubZonis temperatis a frigido & ficco exftinguuntur. Morbi 
fiquidemEpidemiciquantumc^Eteris vulgaribus funt vehementiores , tantum maiorem aeri 
admutandumcorporishabitum&adpejus aut melius difponendum, inefTcvim quamindi- 
da&cseterisnonnaturalibusapparet. Pleni & novilunio , imo& quadrantibus finguUs, al- 
terationes manifeftas corpora recipiunt. Qlio fit ut Medici non nifi necefTitate urgente 
segris medicamenta porrigantj tunc enim dolor exafperatur & pejus habet jeger. Idcm 
cogitadeSoIismotudiurno, cumfuprafidemcircamicridicm, biliofimorbi, noftu veropi- 
tuitofi ingravefcant. Motus Lunx diurnus fingulis fex horis , non minus quam menftruus mu- 
tationesevidentesfufcitans, obfervatu dignifTima operatur. Singulis enim fex horis , modo 
accedente mare , morbum ingravefcere , ac dolorem mitigarivicifTunfexaliis, modorece- 
dcnte, cruciatus paulatim minui, ipfi azgri teftantur. Quod in acutioribus juxta ac minus 
acutis morbis , praecipue in iis qui e fluxionibus & plenitudine oriuntur , apparet. Adeo ac- 
crefentibus aquis , aeftuque maris in plenilunium incidente confliguntur cum infirmitate non-* 
nulli , ut ctiam vitam cum morte commutaturi videantur , cum tamen vix quenquam tunc in- 
teriifTe meminerim. Plerofque autem pelago decrefcente extingui legrotos , quia prjetcr alio- 
rum tcftimonia , ipfe toties experientia comprobatum habeo , confidentius affirmare aufim. 
Idcm in partu fieri ab obftctricibus fuit obfervatum. Ita ut validiflTimx ha.: influcntix & occul- 
tx coeli qualitates , eofdem cfFcdus nafcenti & dcnafcenti impertiri vidcantur , & hunc a vi- 
tx anguftiis , illum a carcere & vinculis uteri materni abfolvant. Hcec cadem de animantibus 

B 3 brutis 



3^ G V I L I E L M I P I S 0'N I S 

bi-utis affirmant, quod a me tamen nondiim expericntia exploratum fateor. Ariftoteles nnU 
lum animal nifi fcftu exfpirare inquit. Plinius quoque Natur. Hift. lib. 1 1 . cap. 1 02. ita de Ma- 
ris & LuniE poteftatc habct : '■^-m vero conjeSfatio extjlit hMdfrufiraJfmtHfnJidm Lanx xjiima- 
vi. Et hoc ejje quodtenaifdturet , accedenfquecorpora. imfkat , abfcedenfqtie inamat . ideocumin- 
cremetito ejm amen co7ichylia & tnaxime Jpiritttm fentire , c<nihtu fanguis non esL Sed cr fangtti- 
nem hominum etiam cum lumme angenacminm, frondcs qiioque & fakiUfenttre , eadem 'viin 
omnia penetrants^ . 

Aplurimis experientifllmis vlris accepi , Senes Empyricos inpraxiexercitatiftimos j ad ho- 
ra^lpaciummortemfibiprxdixifle-, &tuncdemum pronuntiafle poftquam jam aqua^recef- 
fiftent; cumqueiliumdefluxumevafillent, fpemcertam concepifle ad fcquentem recefllim 
fe fore faperllites. Quod ipfum itacontigit, temporeque modo did-o occubuerunt. Hxc 
utadmiratione digna^ ita Medico perquam neceflaria, utde alterius filute fuoque honore 
minus periclitetur. Hanc latentem naturx vim anxie difputare , non eft hujus propofiti. Suf- 
ficiat per cffeaus fcivifle , quod perturbatio hxc criticum , aliqnando fymptomaticum quid 
prx fe ferat ; pro difpofitione naturge aut virium mareria: morbificx. Sicut enim nox , Apho- 
rifmo xiii.Iib. 2. crifim pra;cedens, xgris moiefta.elTe folet, quce vero fubfequitur levis, 
ita opprelfio hxc aquis decrefcentibus defmens , quo gravior fuerit, eo levius & melius dilpo- 
fitum relinquit corpus, fi modo requifita ad crifim adfint : fin minus, mors co certius fubfequi- 
tur. Obfervandumautemquodhx perturbationesnodu fortiores, quam interdiu exiftant. 
Qu,afi hi motus , Lunje plerumque motum fequerentur , qux nodu magis quam interdiu vires 
fuas exerit. Porro crifium obfervationes frequentiflime occurrunt , modo prarfentis & prze- 
teriti temporis conftitutio rite examinetur ; morbi natura dignofcatur, principium casteraquc 
morbi tempora non negligantur. Et totum hoc quidem in fubjeais ad coeli foliq; hujus tcm- 
periem conftitutis , vcriflimum comperies. Omnium autem maxime in Indis , eorumque ri- 
tu viventibus , felicius morborum eventum pra;fentire , plurimaque ex libris folum nota , ex- 
perientia tandem confirmare licet. Crifes fa-pe perfeda; fiunt , & quidem tempore jeftivo po- 
tifllmum , quia magis conftantia & jequalia tunc funt tempora. Quapropter Hippocratis 
Aphor lib.iii.verifllmum quotidie experiri datur.Conftantibus temporibus fi tempeftiva tem- 
peftivefiant, morbiftabiles&bonijudiciiaccidunt; inconftantibus autcminftabiles& mali 
judicii. Sxpe quidem per hxmorrhagias , fxpiflime vero per fudores , quos calidos & raagna 
copia e corporibus fluentes , maximc falutares comperi , idque diebus imparibus , juxta 
Aphorifmum trigefimum & fextum lib. iv. fin minus, ut ex defedu virium fit, & citius 
quamdiefeptmio,malum. Necminuscrebroperfluxusventriscrifes manifefte apparent. In 
quantum fymptomatici fluxus alvi , miferos mortales perpetuo in his terris excruciant , in tan- 
tum natura critice per eandemfe exonerare amat. Denique ficut longo alvi profluvio detento, 
vomitus, artc concitatus, prodeft, ita fponte fuperveniens , fepiifimefolvitmorbum. 

CiEterum, qucmadmodum vetercs morbos nonnumquam cxtingui contigit; ita novos 
&coelifiderumquehoc influxu&tcrrje Auftralis tcmperic , generari conftat. Namprjetcr- 
quam quod aftra . aer , anni tcmpora , aquarum & ciborum diverfitas, ratioque vivendi pror- 
fusalia, facilc tcmperamenta immutcnt , acceditvariarumnationumconjunftio. SicEuro- 
pxi cum /tthiopibus concumbentcs Mulatas ; cum Brafilianis MamalucM , ut vocant , proge- 
nerant. Afri & Americani Europxis , per quofvis familiarcs vivendi modos , fua mala com- 
municant, & vicifllm. Undenuncimplicati &diverfi, nunc novi generantur morbi, qui 
exercitatifllmosquandoqueviros ita defatigaruntin praxi, utcircamorbidiagnofin, quam 
maxime vacillaverint. Ita ut in tanta rei incertitudine , non minus hi circa morbos cndcmios, 
quam illi fuam olim in luc venerca, aliilq; id genus morbis dignofcendis & curandis, inicitiam 
ingenuc fint confefll. Donec tandem rcmcdiis cxquifitioribus inventis , morborumque tem- 
poribus accuratius obfervatis , quofdam cxpulerint. Nonnulli morbi ex partc novi videntur, 
quiapcriodum, tempus , eademquc accidcntia nonrite obfervant, curanditamenratione 
nonfcmpcrdiftcrunt. Qu3Eomniautredcdignofcantur,foIerti& fagaci judicio, multaque 
cxpericntia opus cft. Ego quantum temporis publicis curis fufl^urari potui , obfcrvationibus 
hifcecolligcndisimpendere, iifquc , quibuslampada, inPatriamrcmcans, lubens nunc tra- 
do , impertiri volui. Spe certa frctus , fore , ut fuo ingenio atquc induftria , ca quie adhuc 
defidcrantur , aliquando fuppleant , aut fi qux minus rcftc dida , candide rcftituant. Ingcnuis 
cnim, liccttcnuioribushKcc conatibys, principii gravitas, incultaquc barbaries facile pa- 
trocinabuntur. 



Gvi- 



1$ 




GVILIELMI PlSONIS,M. D. 

LIBER SECVNDVS, 

Qui agit . 



D E 



ENDEMIIS & FAMILIARIBVS 

MORBIS IN BRASILIA. 




C A P. I. 

T)e Fehrihm. 

Uemadmodum multa in tam crafTa barbarie cruda vel corrupta, artequc 
Hippocraticaindignareperiuntur : ficetiamnonpauca utilifTima, antiqui- 
tatemredolentia, qux vel eruditiflimos Mcdicos advenas difciplinae fubji- 
ciunt , obfervanda occurrunt. Quippe cum multarum artium rudimenta 
velabipfisanimantibusbrutis(quibusbenigna niater natura arte infitaim- 
primis curandi morbos deftitui noluit) ad nos redundarc fatendum fit. Quis 
dubitet ab his mortalibus licet remotiflimis a doaimatica & rationali meden- 
diarte, nonplurimanobiliillma&fecretaremcdiaatqueantidota, medendique modosve- 
teribusincognitos , quotidie ad pofteros derivari ? Quibus paulatim ad raanum traditis , & 
tandem quafi in fuccum & fanguinem a Rationalibus converfis , doftorum Schote & libri fu- 
perbiunt. Experientia enim tum authorum teftimoniis conftat, omnes paftim fervidarum 
plagarumlncolasEmpyricos, morborum caufis negkais, fumpta indicationea morbis & 
fymptomatibus ad duo potiflimum auxilia , fcilicet evacuandi & refrigerandi przecipites ferri 
atqueibidemfubfiftcre. In quibus medendi conatibus , quantumvel fibi conftent, veldefi- 
ciant , fokrtiores facile viderint: ex hac qualicunque Medicina Brafilianorum a me per feptcn- 
nium obfervata & quam potui fuccinde tradita. 

Java , vafta illa India; orientalis Infula , oftavo circiter a linea /Equinodali ficut Brafilia 
gr adu verfus Auftrum, ab intermittentibus febribus habetur immunis, paucofque morbos qui 
ccrtam periodum cum intermifllone obfervent, iftic gralTari teftatur J. Bontius, in Indiis 
quondam Archiater. Morbis autcm epidemiis & peftilentialibus, tum Synochis putridis, om- 
nibufque febribus continuis habitatores affliguntur. Idcm de Angola, ejufdem nobifcum lati- 
tudinis gradu , aMedicinicperitis Jefuitisaccepi. InRegno Peruano &Chilenfi provincia, 
regionibusatergoErafilixoppofitis, fed frigidioribus , promifcue pcftem, omniumque fe- 
brium genera , ficut in Europa reperiri , teftatur fenex Hi/panus , quondam in Potofi pradicus 
fcliciffimus. Brafilia pcfte, ciieterifque cpidemiis & graflantibus quidem plane deftituitur : non 
lequc tamenfcbribus, Synochis & putridis , cum impeditx circulationes & ventilationes, faci- 
le obftru£tiones & p utrefadiones generent , accedente fruduum fugaciura & horariorum nl- 
mis frcquenti ufu , ac am bicnte aerc calido & humido. 

Febres continucie ardcntes ex biic eritginofa ortje & cum furore aliquando infurgentcs, om- 
nium fa:pifnme hic reperiuntur. Tertianis quoque cjeterifque intermittentibus veris & fpuriis, 
hxc terra non caret , qucecum cxquifita: & fimpliccs non raro fint, vchementiuscitiufque 
tcrminum foknt abfolvere. Noftrates imprimis Baccho indulgcntes, prceter jam enarratas 

febreS 



t6 G V I L I E L M I P I S O 1-J I S 

febres , Qaartanas non minus hic quam in Europa gravcs , licet minus durabiles incurrunt, 
quod ingentem aduftionem recipiant huraores aeftate exiftente ficca , ob confumptioncm te- 
nuifllmi, & permanfioncm acerrimi & cralTifllmi. Quibus, maio cxiftcntc in Hcpate, non ra- 
ro Hydrops fuccedit. 

Quptidiana; rariflime hic dantur. Cum Galcno aflercre audeo , me numquam quoque ul- 
lum juvenem aut virum , natura calidos utcunque & biliofos , iis febribus corripi vidifle, exci- 
pe pua-os voraces , Iiyeme imprimis exifliente calida & valde humida. Ephemeros ob accen- 
fionemfpirituum, velexfolamora fubSole vcrticali experimur, quas multa frigidxirrora- 
tione pcrtotumcorpusfacla, Empyricircftituuntin athletis, inftinftu naturaU, anHippo- 
cratis & Galeni praeceptis dudi , ignoro. 

Hipleriquemorbiprognofi & curatione aliquando abEiu-opseis differunt, iifque partim 
ex veterum inftitutis, m.cdemur. Inquibufdam vcro, Regioni, viftui, csterifque admo- 
dum ab Europ^eis diveriis , plurimum concedendum. Empyrici folertiores fynochos illas at- 
que ardentes continuas promifcue fanguinis creberrimamifllone , tribus modis, fcilicet vcna- 
rum arteriarumquefedione & cutis fcarificationibus inftitutis ; accedente frigida; potu & Ibla 
ptifana ex radicc Af/? Wwc^ fafta , pafllm emendant. Nonnulli veropotioni exaqua fonta- 
na , cum facchari momento & recenti Limonum fucco , ad lyrupi confiftentiam co^tae , fe fi- 
dunt, eamquecalidamfeUcicumfuccefllireiterant , bis terve de die, atque hoc modotur- 
gentemfervidumillumhumorcm, aciditate tanta fremant fedantque : ficutin olla buliienti 
fxpe contingit. 

Somnumpcr externa foporifera, eorundemque hauftus conciliant, (ad amara quoque 
/Egyptios confugcre teftis eft Profper Alpinus) tum imprimis cum imtempeftivx , utfolent, 
comitanturvigilige , atquefebrisfubjcftum effbeminatum , arque ab immoderata forte venere 
exhauftum , corripuerit , utLufitanis pariter ac Indis frequentifllme contigit. Tunc cnim 
prxfens jadtura virium & fpirituum humorumquc acccnfio , magnis illis remediis cvacuanti- 
bus omiflis , per narcotica , qnx coagulo fint ruentibus humoribus , reftitui poftulat: quod to- 
tius corporis, pr.xcipue capitisUndione & diverfis medicamcntis , accedentc vifcidaquadam 
& frigida materia e ramulis cardui littoris contufa , inftituitur. 

Porro ncgledus in horum morborum principiis , ut ubivis terrarum , itain Indiisnocct; 

nec attendendum ad Avicennse confilium , qtii non nifi poft concoftiones , venas fecandas 

prazcipit, principio & ftatu morbijamclapfis. Febres cnim acutx qux mcntem dejiciunt, 

adeo invalefcunt , fi ipfo ftatim initio magna illa enarrata remedia non adhibeantur , ut 

non raro lethumfecum trahant. Ita ut poft fccundum diem non movcndnm, quod rao- 

tum non cft : imo in acutifllmis turgente materia fspe poft primum , ob exolutas vires 

fflendum fit.^ Cujus rei veritas ut experientia dcprehenfa in Grxcije infula Co, fic indies magis 

magifqueinBrafiliaelucct. Atque has quidem fanguinis evacuationes inter advenas &no- 

ftrates potifllmum ftriftius obfcrvandas cenfcbis , quod Lufitanorum calori aflueta corpora, 

ampiis vafis, raraqj pinguedine infarda^ Indorum folida, dcnfa & compada tutius & diutius fa- 

tigarc licet. A prima namque infantia ad ipfam ufquc feneaam (quie utraque valida & firma ut 

pluriumm efle folct; cito,tuto & jucunde non tantnm Chirurgi , fed amici profpero fucceflu, 

vcnas incidunt. In illo Rhafin, in hoc Aviccnnam imitantcs, invitis tot Galeni aliorumquc ve- 

terum interdidis. Celfique Ulud didum lib. 1 1 . refpiciunt , non quse xtas fit , ncquc quid intus 

in corpore geratur , fed quae vircs fint. Ea tamen cautione , ut quantum Europa:is & Borcali- 

bus iterationc & promtitudine prxftent; tantum UU quantitate, qux unica vicefit, defi- 

ciant. Nec uraquam Hippocratisprieceptum affccutos memini , ut ad animi dcliquium fan- 

guincm emifcrint , quod rcquifita adiduno fubjefto raro concurrant. Invcgeto& juvcniU 

plethoricocorporcvixfeptcmunciascxccdunt, quatcrtamen, imo quinquicsdie codemfe- 

licitcrincifioncmrepetunt. Raro hirudinibus, quxfimt Europ2:isminorcs, utuntur. Sca- 

rificationibus autem frequentifllme ; tum & cucurbitulis corneis rite applicatis , phlcboto- 

mix defcaum in mulicribus pinguioribus , fcnibus dcbilioribus & infantibus raoUiori carne 

prxditis optimc fupplcnt. Soluscornearum cncurbitularum apud Aracricanos ufus exiftitj 

cjeque funt taurorura parva; perpolitx , quibus altera extrcmitas latifllma , altera anguftifllma 

parvo mcatu conftat, quas non igne vel aqua calcnti,fcd oris fuftionc, retrafta rcfpirationc cu- 

ti validilfnne ailigunt, rcitcrantquc pro libitu. ^am tutum cr validum fit rcmcdtmn ufus cu- 

curhilularum contraflurimx mda cxterna & interna, jir^ter Galenum & Cclfum , Orih^ifiin de He- 

rodoto refert lih.vwi. cap. 1 7. Hoc idcm faciunt fanguincra volcntcs trahcrc cadcm cutc fca- 

rificata , hincquc copiofior quam cucurbitulis cduci Iblct. Vcrum diftx UIx raagncu fcarifica- 

tioncs ablquc cucurbitulis , nec attrahcndi modo ncc fanguinis quanritatc cum Europxorum 

conveniunt , quippc cx raro cultcllo , fcd Ipinis arborum vcl dcntibus pifcis Lamix profunde 

inftituuntur, noninmaUcoUsadvctcrumnormam, aliUquccxtcrnismcmbris ficut /Egyptii 

alii- 



D E M E D I C I N A B R A S I L. L I E. I. I ^ 

aliique folent, fcdfemoribus, furis, brachiistScomnibustorofis corporispaitibus, vtilncra- 
quc aqua calida irforant. Hac ratione libras fanguinis educunt, non fccus ac pcr vcncelcdio- 
nem, plurimumque adeo dilferunt a cucurbitulisfcarificatis. ("Oribafius pcftc laborans duas 
circiterfanguinislibrasperfcarificationem eduxifle fibicumfucceflu, defeipfotcflatur.) Ut 
vero doloribus fcarificationis fuccurrant , antequam opus aggrediantur , non folum fnaioni- 
bus , fcd & manuum vapulationibus crcbris, fliuporcm quafi membris inferunt. Peraclo opere 
cafuccis &balfamisleniunt anodynis. Atquc hoc folo remedio plurimos alFcdus, fcbrcs 
imprimisnonraro refl:ituunt, internalque partes nobiliorcsanoxiis liberant humoribus abf- 
que multa virium jaftura. 

Cxterum rcligiofifunt in prxfcribcnda dia'ta. Sxpius & fl:atis intcrdiu horis cibant. Defe- 
ftum enim quamexcefllim argrisplusfemper in Indiis quam ahbi nocuifle , multis cxpcri' 
mcnris ratum habent. In quo tamen medium cordariores tenent , juxtaillam Septalii animad- 
verfionem xx i . Errores i?i tenui vicinprievale^ite indicatione lirtuiis , dcteriores m defeBir, prti-^ 
'vdente morho , deteriores in exceffu •, inpari indicatione , pares errores . 

Porro fyrapi & conditarefrigerantia&putredinirefifl:entiacordiaIia,ha:cabiIIismaxime 
probantur : Syrup. de CAiurucuja ( quod eft celebre illud granadill^e pomum) Limoniis , Au- 
rantiiseorumquefloribus. Frudus CMangaba, Vbipitattga, ficus indicae fragantioris , lama- 
carudiStTZ: pulpa cucurbitKmajoris&pomi lanipaba: tum pyrorum & prumorumpunico- 
rum; qux Araca & Guajaba vulgo dicuntur, cofta aut faccharo condita , melones itcm 
aquaticx five citrulli , Balancias vocant Lufitani. Tum & radices fucculentas liibonsrmbi 
(qujE dignitate & fipore citrullis haud cedunt)mirifice ardorem & fitim exftinguunt, vircfque 
imprimis reftituunt , quibusEmpyrici, quod xgri inlndiiscitiusprofternuntur^ atquefcrius 
quamqui frigidiorcs plagasincolunt , convalcfcunt , cautiflfune femper confulunt. Quam- 
obremmorboUcet profiigato, inquifitiflTimam vivendi rationem diutius inftituunt, adeo- 
que cavent, ne vel foli aurceve fubtiliflimse caput exponant convalefcentes , utex noftris 
Belgis quofdam pdulo rigidioris vitje regiminis prjevaricatores , ab ipfis prorfus derelidos vi- 
derim. Neque cnim conccdunt, ideo folummodo in frigidioribus terris, praedidiones falla- 
ciores imperfcdafque fieri crifes , quod acris cibi potufque craflTioris , tum humorum & mor- 
borumcompofitioraajorfit: quin&abea, quae ipfo morbi principio, unoperperaminpro-r 
greflTu peraguntur. 

Si purgandi fit neceflfitas, ufque adeo abftinent a medicamento fortiori , ut ultra Tamarin- 
dosveiJVlechoacana: recentis condituram vix afcendant, atquead clyftcres confugerema- 
iint. Quain retamen folertiores difpcnfant, ne nimis impingant in prsecepta Hippocratis: 
quippecamhumores undcfebres hs. nafcuntur noninalvo, fed in vcnis contineantur , eli-. 
guntpharmacum, quodhumores e venis educat: qualia funt purgantia proprie dida. Cx- 
terura conftitutio & teinperamentum Regionis , viftufque ratio fimplicior , & alia, dirimunt 
facilelitem, utrum majus haberi debcat remedium , venae fedio an purgatio : adde, quod 
tum criticx hsmorrhagia; , tum praxis quotidiana, circa morborum rationem & curationcm, 
phlebotomije praerogativam fatis demonftret. Quse cita , parva & crebra , eaque omni diei 
noftirve hora inftituitur .In quo nec /Egyptios planc imitantur qui a fumto cibojnccEuropa^os 
noftros qui jejunis folis fanguinem educcre amant. Sed medium tenentes inter utrolque, 
niane ad concentrandas vircs,iypothymiafque evitandas offam conditutcE cum modico frigidi^ 
potu prsfcrendam exiftimant. 

Si vero & venx feaione & purgationc evacuatio inftitui poftulat, licetminustutumillis 
habeatur, alvum laxare antcquam vena fuerit incifa; medicinse tanicn confultiores , nimis 
lubricamcompefcere , aftridamque laxarc folent. Arteriotomiam,urgentibusvigiIiis,phre- 
nitide, febribus, cruciatuum magnitudine, & membranaiaim capitis afFeftibus , pra:fcrdm in- 
veteratis , admittunt: licet ob difliciliorem illius fanguirus reftridionem , minores in fummi§ 
artubus arterias , quam majorcs aperire malint. 

Catharfis vero , tardepotius, benignc & rarofiat, oportet, tantumque in hifce meridio- 
nalibus terris poftponenda, quantum in feptentrionalibus prjEponi folet, five confervandas va- 
ietudini, fcu morbotollendofiat: quod tamenftridius interprimos incolas, quamadvenas 
feptentrionales , vidu crafliori utentcs , chronicifque morbis obnoxios , obfervandum eft, 
Ad haEclicetannitempeftaresinter fe differant parum , fimilefque fibimultum fint ut alibi di- 
ctumeft-, fubSoIftirio tamen hiberno,SoleCancrumingrediente, tumquoque fubCane& 
antc Canem,ob ventorum raeridionaUum tcpores, & humiditates pra:dominantes , non xque 
facileinftituunturpurgationcs. Idem cogitadeSoIftitio xftivo,quod in Capricorno fit, ob 
niniiasficcitates: fiexhibendumfitpurgans, idfiat maneante Solis ortum, ne purgationis 
tempus ultra meridionales fervores protrahatur. /Eftate potifllmum per fuperiora , quod ob 
bilis dominium , nimiumquefruduum ufum plurimi fint faciles ad vomitum: Hyemevero 



Xg GVILlELMlPlSONIS 

per mferioracoi:pus purgare convenit, ob redundantiam pituita: , imprimisrimateriapec- 
cans infrafeptum tranfverfum hsEreat, ad Aphorifm.^.lib. iv. Cujus necelTitas fi tanta in 
GtiEcia, in Brafiiia faciie majorerit. Quippe Picroclioloi-cato qui dicuntur, lcevitatibusin- 
teftinorum infeftari folent , purgationelqueper fiiperioraliaudfacileferunt: Aphorifmo 12. 
lib. IV. Siquismedicalnentoex officinis dcprompto potius, quam nativo medicari velit, 
confideret quce fimplicia magis vel minus durabilia , ut iunt potifllmum , Rhabarbarum , Caf- 
fiafiftula, Turbith,Zalap,Scammonea: Eleauariafereomnia. Infufiones, fucci , frudus 
& f^ores omnes pe£torales, Radices PsonitE, Angclicx & Bryonia: : Valeriana, Althea, 
Meon , femina frigida majora , hordeum : Parinae , & fi qux funt alia , nobiliores partes depo- 
nentiaacterreftresretinentla, modonihilalienum acquirant: Gutta camboides vero,sAloe, 
folia Senje, Coloc\'nthis, aUaquehujusgeneris, imprimiscxtrada chymica& mineraha, vix 
ullum detrimentum e mora patiuntur. Hinc dubium plerifque artem medendi profitentibus 
haeret, quarefubZonis torridis, medicamentorum fimpUcium dofis in officinis excrefcat: 
cum tamen a prxceptoribus edofti fint, tutius fortiora medicamenta, majorique quanti- 
tate interrisSeptentrionalibusfubminiftrari, ubi lapfus virium &humorum accenfiominus 
extimcfcenda. Quamobrem diverfitatis hujus ratio altius petenda , quam e fohs medi- 
camentis , fnam hcet recentifllma & maxime vcgeta , non tamen tam valide quam in pa- 
tria, operantur)potiffimum quidem, ex difpofitione individui} quodfubhoc coelo calor 
vitalis , ab extraneo ambicnte attraftus , minufque concentratus , debilius agat in id , quod 
a circumfcrentia ad centrum trahere debet. Porro circa medicamenta praeparandi mo- 
dum ab Europxis differunt Americani , quod remedia ex diverfis compofita admodum 
averfentur , fed fimpliciora in quovis medendi genere ample£t:antur , quod in plagis his 
fcrvidioribus corpora noftra minus compofita non ufque adeo irritent: adde quod nuda 
& genuina efficacia fimplicium clarius elucefcat : cujus indagationi ftrennue incubuifle 
in hoc novo rcruni incognitarum raundo non inferioris utilitatis fore exiftimo. Vtx- 
terea Lufitani «que ac Brafihani Empirici ex aqua limpidiffima , nativi medicamenti in- 
fufum raro igni , fed aeri & rori matutino verfus Orientem exponunt. Ex quo frigidiuf- 
cula aura, fubtiUffimufque ros vicem corredlorii attenuatione fua prxbet , dum medica- 
menti acrions & caUdioris vircs moderatur , terreftrefque partes ab aereis efficacia pene- 
trabili feparat. Eximia; utique eft efficacix ros BrafiUas : pecora namque & homines a;ftuan- 
tes & a ipiritibus diffiifis fraftos roborat , fi prata mane pauUlper obambularit. Adhxc uri- 
nam provocat , concentrandoque colorem nativum ingeminat ac appetitum perditum 
reftituit. Quid denique boniautmaU, vel extus vclintus adhibituspraeftet , inmorbis par- 
ticularibus diftum eft. 

C A p. 11. 

T)e Oculommvkm. 

MErito quidcm Hippocratcs lib. de Aere , aquis & locis pag. 3 7. & alibi, oculorum mala, 
tumimprimislippitudinesduras ac vehementes meridionalem plagam habitantibus fa- 
miliares efle, tum quoque iis quibus carnes calidce & Ciccx funt, teftatum reliquit. Inter Brafi- 
lije enim calamitates haud poftremum locum fibi vendicant oculorum mala , miUtes pra; cx- 
teris & penuria preffbs fparfim non gregatim infeftant , vivendi facultate vitiata & corrupta. 
Ex his quidam Sole occidente, quod minus lucis prxbeatur , quam opus eft, maxime tempore 
plenilunii: nonnulUcrepufculomatutinovideredefinunt. Prior affedus vvKQ.XuTna, pofte- 
rior j?/*£^A&)777* Grxcis didus. Quibus fipertinax capitisdolor accedat&non in tempore 
remediis fuccurratur , pcriculum cft ne prorfus tandem coecutiant , vocaturque Gutia Screnx 
five d[A,cwfiucns. Omni quidem anni tcmporc, fed xftate potiflunum ficca qua; aquarum exors 
fir, invadit hic oculorum affeftus advenas, juvencfque vix indigenas infeftat , rariufque 
nunc quam olim dominatur. (Qupd noftrates quondam advcntitU , rerumque America- 
narum ignari , multorum morborum origenes nondum habuerc profpedas , quas poftea 
cdofti cvitarunt , eorumque principia declinarc didicerunt. ) iivjiQ^AcoTijci. hxc Iponte liu 
curatur, aUis ad feptimanas fex imo menfes totidem protrahitur, nec rara rccidiva eft. 
Duplex cft hoc malum. Extcrnum quando nubcculx tranfparentcs vel non traniparcn- 
tcs fiipcrvcniunt. Intcrnum, cum nihil omnino cxtcrius in oculo apparct. Pofterius hoc 
priori frcqucntius infcftat, & difficUius curatur. Vtrumquc cxtcrnam & intcrnam caufam 
fomitem habct. Paupcrcs & militcs grcgarii , corruptis falitis ixpc alimcntis vcfcun- 
tur. Aquis prxtcrca ftagnantibus , vinoquc ardcnti rancido ac tbcculcnto uti vidcas. 

Addo, 



deMedicinaBrasil. Lib. I. i^ 

Addo quodintolerabilis ille folis vemcalis percufllis, adexuftum & torridum litms (^quod 
nouraroplantas pedum viatoribus comburit) oculorumaciem veliementcr obfufcet& de- 
bilitet , ulque adeo , ut line Ipecillis viridibus vix tutum fit , meridiano tempore , apertis ocu- 
lis, littus legere. Sicut fajpillime in caftris liluftr. Comitis NaflTav. a me eft obfcrvatum^ 
Accedit, quodper vaftiflimas hafceregionesiter agentibus, ardentiflTmioque Solis fervore 
toftis , fpiritus viforii pravc aiiiciuntur & dcbilitantur 5 catarrhi quoque ad nervos ufque 
opticos folvuntur. Mox delaflatis , porilqueapertis &totfjepe nottes fubdio, luna plena, 
flante mediterraneo vcnto recubantibus, fluxiones figuntur. 

Haec incommoda oculorum atque caligiiies , incolarum ritu , hoc modo tolii & felicifTime 
cmendari folent. Primo interdidis illis alimentis , qux diu in penuariis recondita , mucorem 
atque fitum contraxerunt, in eorum locum recentia, ficca, temperata fubftituunt , quod labe- 
faftato ventriculo fpiritus viforii cralTis & vaporofis halitibusfacileinficiantur, oculorum- 
que aciesnon ieviter obtundatur. Prxtcreatam xftumdiurnum, omnequeobjedum jufto 
fortius •, quam frigus noaurnum , quod caput replet , arcent. Ad hxc fortiora cephalica pur- 
gantia aliquotics repetunt. (Hippocrat. lib. de vifu , commendat qux caput purgent ; tum cer- 
vicis fcarificationcs.) mox venas temporum & poft aures aperiunt. Dein rafis capillis , afper- 
gines, cucuphas adhibent. Sternutatoria ex pulvcre Arboris Gmbiraba & Tabaci momento, 
c^Eteriique fimilibus exficcantibus apprimeprjeparant.Mafticatotia itemex r^dicz laborandi 
nonexiguum ianeufum prasftant, modo tempeftive exhibita, nuUamnoxam irritatione iu- 
ferrequeant. Cucurbitularum cornearum &hirudinum quoqueufus, imprimis incervice, 
commendabilis eft. Tum & fetones in nucha , cantharides , fonticulos dcnique applicant, 
eodem modo quo in Europa , ad corroborandum vifum , ardorefque oculorum extiiTguen- 
dos. Tum in hoc cxterno &-interno ; tum in aliis oculorum afFedibus , aquam , qux ex fra- 
grante illo flore arboris Guabiraba & e canna Sacchariferarecentideftillat, eximia virtute pol- 
kre, quotidie experimur. Tum &rosfimplex, veldilutus ceruflacumla^temulierisj deni- 
que liquor ille prxftantiiTimus ex Ipinis arboris Zamouna expreflus, oculifque infufus vel 
circum circa iUitus , vifum acuunt & corroborant. Externo autem oculorum vitio cum nu- 
beculaovum recens adhibent adduritiemcoditum, additis tribus Sacchari Candi & pulveris 
C/^^^/V^^^ partibus , &una vitrioli aibi. Exquo liquor expriraitur , quicubitum iturioculis 
immittitur. Idemquoquepra£ftataquayI/<i«//>«£'y4 cyi)i^6\cc Mandihoca , qujelicetpotavene- 
nofa habeatur , oculis tamen prodeft , vifumque emendat. Quod fi malum ulterius renitatur, 
fumus contriti carbonis e cortice C^^^^/V^^^&Tabaciinoculos aegrotiinfuffiatur; moxma- 
fticato allio jejuno orc, lingujeque impofitis Guabiraba cineribus, cilia ejus identidem lambun- 
tur. Cantabro cuidamMedico familiareeratremediumhocfequens. Aqua exalbumine ovi 
deftillata, cumviridis aeris momento, quarite praeparata cum aquaflorum Auraicorum & 
Guabtraba oculi lavantur.Prxter remedia modo di£ta,Lufitani xque ac barbariidiots fincrafia 
quadam vifum reftitui teftantur jecore pifcis Lamiae recenti vel fale paulum condito , mandu- 
cato. Quod ipfum I. Bontius de Indis Orientalibus memorat. Quovideturquoquelpedare 
illud Hippocrat. diftum lib. de Vifu. Unum aut duo frufta prout maxima devorare poteft de 
hepatebubulocruda, inmelletinfta exhibeto. Mihi utriufque enarrati remedii feUcem fub- 
indeeffedumviderecontigit. Hifcepotiffimumremediis accedente tenui diasta curatio ab- 
folvitur; modoceger a fupra didis caufis externis & internis fedulo , diuqueetiam reftitutus 
fibi caveat , prcefertim cum intus dominatur affedus , nervufque opticus dudum receperit 
fluxiones. Atque haec quidem mala plenUunioimprimis ingravefcunt. Undehumoresmoti 
non parum augentur, quo tempore caputpurgia evitare prxftat- 

C A p. III. 

T)eSfafmo. 

CUm nihil ferc moderatum fub hoc coelo corpora fublunaria recipiant , a:ftus & frigoris 
exceflushaudquaquam evadunt. Undefit, ut, ficut acutiflrimi& calidiflfimi, itafrigidi 
imprimis &Chronici morbiinlndUs magis fint familiares , quaminEuropa. Et inter acutos 
quidem facile primus fatale hoc Spafmi genus,Graecis rg/ff-jaof^Belgis ^cHICtW/ nuncupatum: 
quod frequens admodum eft , didoque citius hominemftantemfedentemveinvadit, &rigi- 
dum tanquam ftatuam, nunc Tctani, nunc Opifthotoni inftar, tenet. (Hofman. Inftitut. liJ>. 3 . 
cap. 86.) ItautperintcrvalIamiferandofpedacuIoretrahatur& concidat. Vnde tandem fit, 
utSpafmo cynico interveniente , ablataquerefpirationisacdeglutiendifacultatc (ob convul- 
fum credo diaphragma&cefophagum) terrifica nonnumquam fymptomata concurrant & 
murmur quoddam horridum , Epilepticorum ritu , exaudiatur. ( Vide Hofman. ibidem 

C z paragr. 



2,0 GVILlELMlPlSONIS 

paragr. 6.) NonnuUivero tardius,citraquetot difta accidentia corripiantur,dentibiis primum 
ftndentibus, ore rnox diftorto, adeoque occlufo , ut vi ac fpeculo ferreo effringi debeant fi de- 
glutire & rcfpirare velint. Tuncquidem non raro fuifocationis periculuni incurrunt, ex- 
crementaque retinere ncqueunt. f Hippocr. in Coac. pra;n. 3 5 5 • ex vulnere convuHio letha- 
lis.) Infeftantur potillimumlioc aifeftu vei levilTu-ne vulnerati, Pifcatores,Pabri, Piitorcs: tum 
quod interdiu madidi ac fudore aeftuantes^ab ingruente noaurno frigore fibi non caventj tum 
quod crafliori & veteri alimento aflueti advence obftruaiones lienis graviores incurrant,inde- 
que quafi novum & calamitofum Scorbutifymptoma nafcatur. vide Scnnert.de oris convulf 
& Scorbuto. Tempeftive itaque remedium adliibeas oportet , fm minus, ante quartara & vi- 
ccfimam a convuKione horam, xger fuccumbit. 

Primum, finullumgrave contraindicans obftet, confeftim venafecandaeft,moxacribus 
clyfteribus.aliquoties rciteratis infiftendum. Pofthxc fudorifera ex Alexipharmacis.Theriaca, 
Diafcordio, cornu Cervi &Rhinocerotis, boloarmena,exhibenda. Symptomataenim& 
curatio , malignum quid adefle teftantur. Quod fi protrahatur morbus , decodo Salfaparillx, 
corticum Guajaci, Chinas radicis, quce lupicanga dicitur, Saifafras, lahormdi , Betiis , 7{har/jhi, 
aliarumque ejus generis, Brafilianorum mdigenarum herbarum, fuccurrendum eft. Haec fub- 
fequantur balnea humida & ficca , fuifimigia e ftercore cabalUno , cum Benzoin , Anime & 
fimilibus aromaticis. Poft hxc fudoribus alte abfterfis , friftiones vaUdae inftituendjE funr. 
Mox inun£tio colli , fpinx dorfi,partiumque vicinarum fuccedat ex oleis & balfamis appro- 
priatis, nativis & exoticis. /£ger perpetuo probe cooperiatur, calideque maneat in conclavi, 
corpore perpetuo fudorc diffiucnte. Sscpe & modice cibctur, ob lapfum virium , bibatque ca- 
lidum. Nequeraro, fi prjEdiaaobfcrventur ,eluaatur; pr2;cipueverofifebris,veIaIviquo- 
que profluvium luperveniat , quod evacuet materiam convulfivam tranflatam e nervis ad 
venas. (Hippocrat. lib. iv. Aphorifm. 57. Spafmo aut Tetanovexato, febris fi accelfcrit, 
morbum folvit. Et Coac. 35 8. Convulfiones autem dercpente ortas fcbris fblvit ac alvi flu- 
xus) Sinminus; medicufque acipfexger velaftantes officu immemores, vel leviflTmio er- 
rore, antequam materia peccans vida fuerit, commiflb, certo certius de vita erit adum. 
Quod aliquando accidifle memini, ore arde claufo, ac motu convulfivo immaniter per paro- 
xifmos, maximis cum doloribus & ejulatibus infurgente. 

C A p. I V. 

T>e Stupore. 

INter Chronicos Brafilix morbos familiares eft ille qui nervos tentat, altumq; membrorum 
torporem inducit.Cujus naturam nemo, quod fciam, tradidit. Eum Lufitani appellant v4/>, 
quod ab aeris inclementia & ex incompleta obftruaione, intemperieque frigida nervofarum 
partium oriatur. Pituita cnim lenta & glutinofa , loco fpirituum , nunc ex capite promanans, 
nunc efpinalimedulla in artus deftillans , facilenervos occupatac tendines brachiorum vel 
pedum, velutrorumque fimulinfeftat: accidcnterefrigeratione nontantumnervorum, fed 
& venarum, atteriarum, carnis, membranarum, cutis. Idexdifledione/Ethiopis, ex hoc 
ftupore dum viveret laborantis, animadverti, cujus nervifrigido & tenaci phlegmate obdudfi 
erant. Scnfus non in totum toIUtur , piflfu exiftente exiguo & debiU cum profundo & obtufo 
dolore , pondcreque mcmbrorum fummo , ac cum titillatione fubinde fenfus oberrat , 
Stupentis fenfusac titillationisvera ratio ex Rod. aVeiga Comm. inGalen. delocis affe- 
dispetenda. A paralyfi differt quodfenfus hic perpetuo adfit, licetflrpe moleftus. A Spaf- 
mo , quodconvulfivismotibus utcunquedeftituatur, quiaattusprolongantur noncontra- 
huntur, humore frigido & humido injundlurasfeinfinuante, ita utligamenta &ncrvi inde 
laxentur. A Bcribcry diftinguitur , quod hoc malo divexatis , membra minus contremifcant. 
Aliquando prxtcr medullofam nervorum fubftantiam, membranofam quoque cum paroxyf- 
mis ac vehcmentibtis doloribus tentari comperi , prxcipue circa vcfperam ac xftus maris vi- 
ciffitudinem. Vfqucadeo invalefcithocmalum, ubifubjedumfuumacritcrinvaferit, utob 
maximos atque continuos cruciatus , facultates omncs de tono dejiciat . Ajffcdus potius 
jcrumnofus ob diuturnitatem, quam lcthalis per fc ; nifi forte recidivus cx alio morbo, ut frpc 
fit, fpirituumquc dcfcdus fubfequatur: cum mcntis& vocis intcrccptionc , adfentcntiam 
Hippocratislib. i. dcprccdiaion. Vocisintcrruptionescumcxfolutionc, ftupore dctincntc 
funt pcriculofe, tum & illa qux fubito in iitramquc partcm tranflabuntur. Multiscnim cx 
obftruftionc morbis fupcrnafcitur , iifquc prx cxtcris fiicccdit, qui mali iudicii funt & tranf- 
lationc /ymptomatica formidabilcs fiunr. Quibus fi acccdant gravitatcs & acuti capitis dolo- 
i'cs, convulfiones ficri f blcnt , quod ab Hippocratc in Coac. confirmatum eft. Citius cvadunt 

xgri. 



deMedicinaBra&il. Lib. I. 21 

agri , Ti febris acccfTcnt , quoe non talis fit , utfruftra cicndotenaces liumorcs opprcffionem 
faciat, lcdacutaquxnervos & mufculos iis liberare, intempcriemque frigidam exficcando 
corrigcre valcat. Illis vero qui calori diurno aut frigori nodurno caput & lumbos derepente 
exponunt, rolutionevelcompreffioncpituita in nervos partelque vicinas labitur , ibiqucra- 
diccsagit. Adeout paucos antc trium vel quatuor menfium decurfum , quofi-iam neanni 
quidem intcrvallo , rcflitutos viderim. Vix fubito unquam , fcd plcrumque fcnfim & pcr 
gradus invadit magnus hic moibiis, ac magnis generofifquc remediis propulfaripoftulat, qui- 
bus defedus viriuni non raro contradicit. 

Primo, aernonnifiafolisradiis repurgatus admittatur, ventus imprimis nodurnus, aura 
frigidiufculaexcludatur, quod /Lidantibus illis maxime obfit,porofque permeando perfpiratio- 
ni lefiftat . Nodu aer fuffimigiis tepcfiat. Potus fit vinum dilutum a£tu calidum vel decodum 
ligniSaflafrasnativi. Cibusoptimi, ficcitamenefto nutrimenti. Avesmontana; , pcrdiccs, 
phafiani , palumbi , cjeterique id gcnus alites tofti aegro exhibeantur. Si eUxatis plus deleftc- 
tur, roremarino , falvia , majorana & aromatibus condiantur. Allium quoquc&cepaspi- 
perque Brafilienfe, fi febris non impediat , atque evacuationes jam inftitutx fucrint , adjician- 
tur, quceex jufculis &Iadtecaprinopota, roburaddidifleac multum profuifle memini. Se- 
mel atque iterum purgationes inftituantnr ex Mechoacana indigetia, qua: recens & fucculenta 
fit , additis correcloriis e fpica Nardi & Zinzibere , tum & ftimulis ex Hermodadilis & colo- 
quintide , fi extradum Mechoacanas in pilulas redigatur.. 

Ad ha;:c balncis & fnffimigiis ficcis potius quam humidis , nempe ftercore caballino , cum 
thure, myrrha cxterifquefimUibus accenfis ad decem plus minufve dies utatur. Moxpoft 
hauftumdecoftumSarfaparillx &Saflafras, altis friftionibus fudores abftcrgantur, coUum, 
fcapulx , totaque dorfi fpina ad focum fideliter inungantur ; accedente adipe colubrorum in- 
digenarum. Confultum quoque validifruno per cucurbitas corneas fudu fpiritus attrahere, 
tum imprimis per altas illas fcarificationcs partem afFectam Uberare. Tandem fi neceffitas ur- 
geat, fcrrocandenticutcmpertundente , membralanguidaroboranda , lentaque nervorum 
pituitadigerendaeft. Convalefcente cegro, nodles diefque partes afFedxita obtcdxfintut 
nullum aerem admittant, fitque excrcitium & membrorum perpetua agitatio. Mira equideni 
tum tuendx fanitatis ergo , tum in plerifque morbis fanandis , frictionc & un£tione frequcnti 
incolxprxftant; illam in frigidioribus & chronicis , hancinacutioribus adhibentes. Qux 
remcdia lubentes advcnx imitantur , & ut par eft ex legibus artis , ha^c & plura medendi Em- 
pyricorumgeneramoderantur. QuKpaffimdocetGalen. Iib.^2. De fanitate tuenda, &CeU 
fus cap. 14. / 

C A P. V. 

T>e Qitarrhls. 

RAriffimis dcftillationibus veterani incolaz, creberrimis advenx juvenes & puerimole- 
ftantur : EjeqLte vel a frigore noaurno,aftrido & comprcfTo capite : vel a caloribus a^ftivis, 
rarefa£tis carnibus exoriuntiu". Quas plurimas fxpe noxas vel per fe vcl ratione partis in quam 
fiuunt, fccum trahunt. /Eftivo a;quetempore , acpluviofo oriuntur, humoribus capitis in 
fauces , quandoque in afperam arteriam partefque diffitas decidentibus. Quemadmodum 
enim omnia opplcti capitis fymptomata in primigcnia febre ftefte Hippocratc & Galeno) fta- 
tim enafcuntur ; ita non minus aliquando vis Solis cierc catarrhos animadvcrtitur, e cu jus af- 
fiduitate maxima intcrdum mala oririfolent. Ut cnim aquae ftillatitiae , fubtradto aut extindo 
igne, profluere ceflant; ita catarrhus ab intenfiffimo folis calore fufcitatus, nonpriusfub- 
fiftit quam ^ftus deferbuerit. Hyeme pluviofa , perpctui redundantes humores vifcera laxiora 
pervadunt , unde tuflTes , tabes prcEcordiorum , maxime vcro ventriculi oppletiones , alvique 
albi fluxus (qui cerebrales vulgo pra£ticis diftij cum phlegmate ex capite defcendente , profi- 
cifcLintur: f vidc Aphorif so.Iib. 7.) Quid quod ipfanervorumparia, fpinakmque medul- 
lam invadunt , quod humores oppido mobiles , partiumque facultatcs retentrices minus va- 
lidjE in his terris deprehendantur. Maxime vero homines recens fanitati reftitutos , recidive 
quafi iteratoque corripiunt Catarrhi , tantoimpetu, utomnespcne ncrvoSj^occupent, unde 
cxcitates in opticis, ftupores & tarditates in fenforiis & motoriis excitantur . Atque hxc om- 
niagravioraoriri cxiftima, fiventusecontinenti oriLmdus ante diluculum, apertis fLidariis 
caput & pedus frigido malignoque vapore fubito feriat, tranfpirationemque cohibeat. Porro 
fiquandocontingatvirilem vel fenilem xtatem ftillicidiis e capite, vagifque artiuim dolori- 
bus (Curime?2tos vocant Lufitani) tentari , diuturni & curatu difliciles efle folent : qui tempore 
plenilunii , tum accedente & retroccdente mari , prcefertim poft folis occafum , exafperautur 

C 3 ufque 



2,2, GVItlELMlPlSONIS 

ufque adco , ut mifia canfla , folis fepe fymptomatibus occurrendum fit. Si utroque rcmedio 
TcilicetpurgaLionis&venxfeaionis utendumfit, praecedat venxfeaio cx Galeni prsccptis, 
ut moti Iiumorcs divertantur , fluxufque e cerebro excidentes fjftantur. 

Catharticis validis & cephalicis ex alto pituitam provocare, haud confultum habetur:fuffi- 
cit enim inftituilTe unam atque alteram purgationcm ex fequentibus catapotiis , quorum con- 
fcdiohsceft. RecipeAloesSocotrinjE,Gutta;Camboid.an.p.3. Colocinth. Gummi am- 
moniaci med. part. aceto vini acerrimo diflblvantur , ponantur in vafe vitrco ad folem , dein 
fortiter cxprelfa & percolata matcria cxponatur rurilis donec contraxerit confiftentiam 
maflx^ilularum, cujusdofiseftaBj ad^jS. Hisfiforte ruens humor refragetur &gravius 
periciilummineturaftupefacientibus, quod eximiifint in fimili neceflltate profcftus, non 
ulterius abftinendum -, quaetamen cautius exhibenda, quandiufigna repletionisin capite& 
pedore apparent : nam tunc eorum loco fudorifera , frictiones & unftiones prseferendx: 
raaximeverOjUbiacresdeftillationes vifcera&membra jamdiu obfederint. Recipefummi- 
tates Bafourhina, radices K^ninga , falft do Praya^ Bct/is , Lauro fhefre , laborandi , malna 
d'lfco , Cafca de Cepipira y folhas lapoaratidiha , Caaroha, Camara, Firnente filveftre longo. Ex 
quibus, accidentibus foUismyrti, & radicibus d'Araca, balnea & fomenta concinnentur, 
partefque dolentes aliquoties laventur . Mox fpiritu vini & thure liquefado ftupa afpergantur. 
FriaionesdeniqueexoleoRicini, Chamomeii&MyrtiAmericani,in quo thus aliquandiu 
maceratumfit, inftituantur. 

Praecxterisprobaturlinimentum, quodex pinguedine vermium x.o^omm larumaiSzvt- 
nenofa rana Cotora , conficitur. Poftea emplaftrum cx pricftantiflimo Elemni gummi 
Icicatha, nuce myriftica , caryophyllis , rore marino, adipe capra; & pice , partibus afiiiiais 
apponcndum. Quod ab empyricis & rationalibus, profpero eventu inftituitur. Fonticulo- 
rum denique neceiritas , fi uUibi , his terris magna eft , modo temporius , ob majorem humo- 
rum mobilitatem , inferioribus jeque ac fuperioribus membris applicentur, quia veluti per 
cloacas , noxiam fentinam a nobilioribus partibus detinent , & sque exiftenti morbo quam 
prxfervationi valetudinis opem ferunt. Adde mafticatoria, quorum principem locum facile 
obtinet/^/^orW^decantataillaradiXjquxmanemodicemanducata, grato acore pituitam at- 

tenuat &educit. 

Cibus fit temperatus ad caliditatem & ficcitatem inclinans, totalifque abftinentia a Venere 
& Baccho. Ad hsec ab illa pcrpetua viciflitudine nodis atque diei fibi caveant , ne modo ca- 
lor, modofrigus, quidmoveant, quod incautis advenis familiareeft. Probe teganturutfu- 
dores fluant , ne ventus aut blandiens aura admifla fluxiones magis concitet. Poftremo potus 
fii: defecatus ex aqua fontana , quemque r^ir^^/cortices , farfaparilla , faflafras, liqueritia na- 
tiva ingrediantur. 

Ca-tcrumcum cerebrum piruitae efle fontem Mcdicorum princeps affirmet •, eam p^rtim 
gignit, partim calefaaum , ut ficpenumero hic fieri folet , etotocorpore trahit, acrurfusin 
pulmonem demittit , eumque exulcerat aliquando, unde Tabes enafcitur. Cujus peculiarem 
curandi modum operiE pretium duxi paucis addidifle. Cum enim non minus beato catlo folo- 
que Kic Americs tradus gaudeat , quamltalia velGraecia, Galenum imitarilubuit. Quiut 
tabidos ad Infulam Tabiam, ita ego adfaluberrimum montem marivicinum, pulmonela- 
borantesablegarcfumfolitus, sedibus verfus ortum apertis, Euroque expofitis, occidentem 
vero fpeftantibus , obteftis. Qupd quidem non menfibus pluviis fed ceftivis fieri convcnit, 
cum eximia illa aeris tenuitas & ficcitas , pulmonis ulceribus amicifllma , collapfis vifceribus 
vitalibusroburreftituat. Aude, quodprseter aquam Olindanam a Sole excodam, illaqux 
circaParaybamfcaturit, fulphur nonnihil iapiens, admodum conducat. Accedit aviiunfil- 
vcftriuminfinitacopia, laccaprinum, prsecKterisveropuImcnta, emulfiones, boleti, pla- 
centae "e Tipioca cxficcantes & confolidantes , qua: reliquis alimentis medicamentofis facile 
palmam praeripiunt. His addantur aqu?e flotum Aurantiae & Guabiraba. Loco confervac 
Rolar. illaqujeex fragrantibus prunis&pyris granatenfibus fit prxftantiflima , fubftitui fo- 
let. Navigatio quoque modica circa littus , cxlo ac mari clemention , animo & corpori pro- 
ficua habetur ob motum aerifque mutationem. 

C A p. VI. 

2)c TrolapjH C^nilaginis MucmiaU. 

MOrbusillccujus Codronchius, Scnnertus & alu vidcntur mcminiflc, Sfinela Lufitanis 
appcUatus, intcrquc Endcmioshabitus , non infrcqucns inhis tcrrarum oris graflatur. 
Pernelius mcminit v i . Patliolog. cap. 3 . fingultus orti cx comprcfllonc vcntriculi a coftcc cx- 

trcmo. 



deMedicinaBrasil. LiB. I. 25' 

tremo. Hanc cai-tilnginem prolabi non poflc, incmTad pofle putat Hofman. Inflitut.pag.494. 

Corporistotiuslangaorcm inducit, cum dolore Stomachi, aliquando vomitu, lumma 
refpirationis diificultatc , quce ex refrigeratione pedoris mufculorum , tum imprimis mu- 
cronatJccartilaginisprolaplu&comprcHioneoritur. Hincmox ex dejeftione appetitusma- 
gna virium imbccillitas /ubicquitur, & atrophiam minatur. Chronicus efl: morbus & frio-idus, 
nontamen icthalis, nifi cx accidcnte, paulatimquc invadens & cognitu in principio diffi- 
cilis. 

Hiipani Empyrici primarium , ut putant, ejus fignum ex infjjcaionc & contadu colHgunt 
brachiia:groti, inquofivahailarum inftar nodos comperiant, morbum hunc adeflepronun- 
tiant. Diftert ab oppilationc cacheftica , quod pedoris hoc vitio moleftati , vultu tamcrfi 
dejeao iSc trifti , non tamcn dccolore & livido fint , nec pondus aut duriticm utriufque hypo- 
chondrii fentiant : tum comedendi quoque concupifccntia primajque concoftionis inftru- 
mcntum langueat. Frequentiusforte eft , quodpauci fcntcntiam Celfilib. i . cap. 2. tam ftrifte 
oblervari debere cxiftimant , quando ait. Si quis interdiu fe implevit , poft cil^um nequc fri- 
gori neque xftui nequc labori le debct committere. Pcdorc enim dcnudato in publicum pro- 
dire, ventoquefeexponerenodurno, pedoris, &ventriculi refrigerationem & coctionis 
dcfedum cauiatur. Curatio autem difcutientibus, calefacientibus &corroborantibus, tani 
internis quam cxternis abfolvi poftulat. Internafuntpilulx ftomachicx,Tabelia; diarrhod. 
abbat. Aromat. &fimilia. Vinum generofum & guttse aliquot Balfami de Copaiba diSoXutv: 
decofta Salfaparillce Saflafras , cum femine Anyfi & Cinnamomo , pugilloque pulveris 
'Xlh.imhi. Jufcula, quibus utitur jeger, croco terreftri Vrucu, pipere Brafiiienfi fativo & filveftri, 
&finihil impediat, ccepis atque allio condiantur. 

Externafunt, cucurbitulae ficcss multoties reiteratce , mammarumque regioni appofitar. 
Moxftomachi &pedorisinunaionesexoIeocortic. aurant. Artemifia; & Mentaftri. Scu- 
tum dein ftomachalC;, ex herbis corroborantibus •, atque confortans tandem emplaftrum 
fuccedat, quod fir compofitum cx decantato illogummi Icicaribi, ovorumviteUis, croco, 
oleo de Copaiba, ballamoque Cahureiha admixtis. 

Non indigna obfervatu topicorum&extcrnorumomniumremediorumneceftltas, quo- 
rum infignes eftedus vidcre eft etiam ab ipfis morborumprincipiis: tum qucd eorum effica- 
cia cutis & carnis poros patentes altius penetret, quam in frigidioribus regionibus 5 tum quod 
vifcera nobiliora in morbis admodum languentia , cerotis & inundionibus refocillentur, 
virefque manifefte acquirant. Cucurbitulas quoque corneas, qua: per exiguum foramen folo 
fudxu ex alto trahant , omnes pariter inccljEfelicilfimofuccefluapplicant. Egototprofperis 
effcctibus motus, ufum earum Chirurgis noftris commendavi , iifquein coliciscruciatibus 
&ventris fluxibus fanguineis fiftendis, atque principio atrophiciemembrorumoccurrendo, 
hifigni profedufum ufus. 

C A p. VIL 

T>e OhslrvBiomhus Vifcemm J^Qauraliuni-^. 

VBique tcrrarum confervatio humani corporis , interaliain circulatione fanguinis motu- 
queperpetuo, intraTropicos, ut plurimum, vehementiori confiftit. Qui fi inordina- 
tus , pertinaciores pleruraque & graviorcs vcl obftrudiones vel fluxus concitare folct. Hinc 
fanguinei ilUac perniciofiventris fluxus non immerito Indiarum pefteshaberfur , cumintcr 
niorbos acutos nuIU tanta vehementia graflentur , autpluresmortales e medio toUant. Qui 
quoniam ex variis caufis , potiflimum vero ex impedira tranfpiratione primam ori^inem tra- 
hunt-, de frequentioribus obftrudionibus , qux vifceribus naturaUbus fupervcniunt, ante- 
quam ad fluxus defcendo, pauca prxmittam. Mefenterium , Hcpar , Lien & Inteftina , a vcn- 
triculo multa patiuntur mala , qui , licct pcr fe tot morborum caufa non fit , tamcn ab intcm- 
perantia vivendi toties tentatus , vegeto fuo calore tandcm deftituitur , craflifque ac crudis hu- 
moribus obfitus , offxcioritefunginonpoteft. Neque ventres hyemc inhisterris caUdiores, 
ficut iuEuropa, teftante Hippocrate , fed frigidiores potius funt, multoque humore abun- 
dantcs ob crebras pluvias aeremque calidum&humidum, acproinde pauciori aUmcntoin- 
digenr. Juvenes imprimis adventitii, maxiraopere hoc malo afliiguntur (vetcranos cnira 
obftrudionibus rarius infeftari vidcas) tara ob laburram cacochymicam , rccens ex itincre 
fecum dclatam, quam , qux ex immoderato fruduura crudorum , tum cibi potufque ftrcu- 
lenti & compofiti immodico ufu contrahitur. Enimvero promifcuamultitudo , nuncncccf^ 
farnsad fex res non naturales deftituta, modo eifdem abundans , faciUime obftrudiones in- 
currit. (Optimis namque cibis & plurimi nutrimenti fupra modum aflumptis niorbos frigidos 

sene- 



Z^ G V I L I E L M I P I S O N J S 

o-enerari, experientia & mtio docent.) Potu vilifTimo exfacchari fecibns &aqua confcdc?^ 
tum vino ardenti cx codempotu concinnato , avidifllmc feingurgitant, unde ebrii faepeac 
ccftuantes, totique fudore diffluentes , humiprocumbunt, acmalignis vaporibus cxterraaf- 
cendentibus corpus denudatum per integras noftes exponunt. Quofit ut venis arteriifque 
corporis occlufis , circulatio & perfpiratio illicoceflent, moxque tonus ventriculi & robur 
Hepatis enervetur. Undc debilitas ex intemperie frigida cum multo labore & laflTitudine 
fpontanea , tantaque naufea fucccdit , ut ferendis cibis ac medicamentis impares f-cpe cxifl;ant. 
Cui fi forte initio non fucct . :is , confuetam perfpirationi viam aperiendo , vifceraque exo- 
nerando & roborando , h^c n.J-a fubfequi videas , manente tamen priori calamitate. Chylus 
fiquidem craflus &crudus, quia minutiflamas venas mefaraicas permeare haud potefl:, cas 
obftruit, fuumque jecinori,inteftinis, cseteroquecorpori, non quam debet, fed quam poteft, 
miniftrat. Hinc fun£tiones naturales impediuntur & ob diaphragmatis fympathiam , ex pon- 
dere Hepatis & Lienis enatam , magna comitatur rclpirandi diflicultas: accedunt fudores 
prjeterea frigidi in partibus fuperioribus , fummus viriuni languor , durities atque murmur 
utriufque hypochondrii , deniqueexventilationis defedufebris &fitis. Quid, quodfufFufio 
flavjE bilis ex fchirrhofo & obftrudo Hepate prognata fsepe fe jungat , ficut de India Orientali 
('cum qua America plurimos morbos habet communes) teftatur lacobus Bontius. Unde tan- 
dem hy drops non foium fed Metaftafin Phrenitis fubiequuta fuerit , manente de jeaione pul- 
tacea & ftercorofa a bile in venas regurgitante. Si quem fingulari naturse beneficio a tot 
cErumnis vindicatum conftet , hoc per liberale alvi profluvium & biliofum nonnumquam 
contingit : hinc enim obftruftiones fluxu tolluntur. Sed antequam ad ipfam curationem, quas 
medicamentorum adminiculo fit defcendas, optimam & ftriftam dioetam pcr multum tem- 
porisinftituas. Illa potiffimum fit ex ciborccenti,partiumquetenuiumacdigeftufaciIlimo. 
Potus fit aqua fontana. Vena^fedio fi non febris prxfentis refpedu, faltem futurae conferr. 
Quippecaufa morbi remotahcetfrigidahabeatur, complicatatamen &compofita eoufque 
calores concipit poftmodum, ut Hepatis quoque inflammatio merito extimefcenda fit. 

Blandioribus primo medicamentis incidentibus &aperientibus,nevires dejiciantur, tor- 
mina cruditatefque ex alto provocentur, infiftendum, ut funt radices herbarum K^cAricoha, 
Itiripaba, Caapomonga, Pagimirioba,Papyrapecu,Alcacu, Jguape, Araca, Aguaxima coftio. Li- 
monum & ibiraee unde apofemata ex arte conficiunt , & aliquandiu reiterata feliciffimos 
eftecLUS edunt. Ventriculi debilitati , emplaftris Stomachicis ex gnmmilcicariba & melle fil- 
veftri per os exhibito , fuccurrunt incolae , fi febris abfit . Denique vinum in quo dragmae 
dnx radicis Ipecuanha maceratae fuerint : tum caftaneam nucis A?ida ixgroto propinant ; ut 
tuto materiam praeparatam exturbent per alvum. 

Quoniam verode iis morborum caufis , quse adScorbutum qnoque faciunt , egi, pauca 
hsec de ejus curatione addam. In Mari potius quam terra viventes affici hoc malo folent, qui 
miflTis falitis , rancidis & fxculentis cibo & potu , folo cibo potuque recentioribus , frudibuf- 
que hortenfibus reftituuntur. Interhos primas tenentnuces quas Cofoi appellant , quarum 
liquor, medullaque prseterquam quodgulaelenocinentur, faluti profunt , ut& mala aurea, 
citrea, eorumque fuccus recens, melones aquatici , Tamarindi , Caraguata , Guajaba , Ananas, 
Murucuja : BrafTica denique marina ut portulaca , recens conditae aceto , admodum condu- 
cunt. Potus fit ex aqua fontana, Limoniis & Saccharo. Accedat corporis motus quam pof- 
fibile fuerit. Atque his folum remediis , mifTis cxteris pharmacis , paucorum dicrum fpacio, 
fi non cum aliis compofitus fit gravioribus obftruaionuni morbis , pdftinae multi fanitati 
redditi, corporis vigore vel cum Athletis certartint. 

C A p. V 1 1 L , 

T)e Oppilatione Hepatis &- Lienis. 

SI quis morbus popularis , hxc fane eft oppilatio hepatis & lienis , qux vere endemia ccnferi 
debet. Eft nutritionis defedtus cum anguftia peftoris, dif^iciliquc ref])iratione & laflitudine 
fpontanca, cx obftruftione hepatis& licnis orta. NuIIus Chronicorum in nofocomiis no- 
flris hoc ipfo frcquentior , prcecipuc mcnfibus pluviis exiftit. Clam glifcit & paulatim invadit 
morbus , undc difliculter fxpe c jus principitim cognoveris. Per fe haud femper lcthahs , nifi 
fortcmoradiuturniorc hydropem comitcm aut fubfcqucntcm habcat , autalium quenquam 
rccidivumfccumtrahat. Sicut morbiarticularcs, nifiopulcntius vivcntcs invaderc amant, 
&ob id icgritudincs divitum appcUari folcnt; ita hxc oppilatio, duntaxat penuria prciros 
molcftat. Milites macic confcftos ac mortua veluti corpora paffim incedere vidcas vultu 
decolore & palicfccntc, adcoquc in cibum inhiantcs , ut pcrpctua famc cos laborarc crcdas. 

Stoma- 



DE MedicinA Brasili Lib. II, 3^ 

Stomachiis liquidem debilis, juftoque calore deftitutus , facilius congerit, quam feliciiis dis-c- 
rit,ruoquc muncre rite funginon poteft, undeprima concodlio impedita, & chylus obftrufto 
me/enterio malc diftributus , a fecunda in Hcpate corrigi non potcft. Hujus mali caufa ante- 
cedcnspotiflimum cftfrigus intromiirum,perfDirationem& circulationcm fiftens,compofita 
tamen & mixta, ex diflbluta & inordinata vivendi ratione. ( Aerem pro refpiratione attractunii 
non minus ventriculum & intcftina ingredi , quam pulmonem , eleganter probat Hofmannus 
Inftitut. pag. 3 5+) Fitenimplcrumquc utviatorcsIongotemjT^-eexhaufti, intenfiflimoque 
Solis ardorc aeftuantes, ad gclidiftimos lacus vicinos properent, f..amque immodieis hauftibus 
extinguant. Qmbus ubi adOinopolium ventumeft, potum Carapa, cjufque extradumfive 
Spititam alfluentius fupcrbibunt , fiigida calidifllmis mifcentes. Quo fit, ut vifceribus, & prx- 
cipuenaturaiiumnobiliflimis, nonexiguum damnum infcratur. Prxter hacc, putrcfcentc, 
mucida ac dilTSciiioris concodionis carne , larido item olente & rancido vefcuntur. Pcdore 
& vcntriculi rcgionc fcmper deteda , fudoribufque diftlucntes humi procumbunt , pluviis in- 
fuper ventoque nodurno fc cxponunt. Quid mirum fi Lien ofticii immcmor , Jecorifque 
tonus lccdatur , & vifccrum horum valde obttrudorum pondus , diaphragma dcorJ um trahat, 
& liberumilliusmotumimpcdiat. Unde mox refpirationis aeventilationis defeftus exiftit. 
Exquo imperitiorcs prxcipuam &primam malicaufam pedoriattribuerunt; quamvis non 
injuiia vidcri poflit pectus pcr confcnfum laborare, ex nimisinterrupta & diflicili reipiratione, 
Videatur locus notatu dignus apud Galcnum 4. de locis affcftis, cap. ult. 

Signa manifcfta cxiftentis morbi funt ex colore livido , laflltudinc fpontanea , re(piratio.i 
nis defedu , vifu vitiato , temporum ac colli arteriis plus folito puifantibus , duritie atque ar~ 
dore utriulquehypochondrii&febre lcnta. QuamobremcumfimileminScorbutohabitum 
cachedicum , iifdemquc rcmediis apcrientibus & aquas ducentibus curari a fekdioribus 
pradicis teftaiumfit, quis dubitcthunc afl^edum non fimulcomponi exScorbuti quadam 
Ipecie. 

Qupd fi radices egerit malum, annum circiter, aliquando etiam longius durat, rarilTime fe- 
ncs & viros affici videas. Infantibus , puerifque advenis imprimis , aeque infeftus morbus ac 
juvenibus ; illis pene nullam eluftandi fpcm , his mcliorem plerumque relinquit. 

Ego, ficutinmultisaliis, ita in curatione hujusmorbi, confuctudini & difciplinae hujus 
rcgionismefub)icerefumGoadus, eo tamen moderamine , ut diaEtam pharmacia exciperet, 
Namquicquidetiamviri peritiflimiobludenturnihil tamcn antifcorbutica & hydragoga auc 
certe parum proficiunt ; quod kmina mali relida poftea morbum denuo rcpullulare faciant* 
Ca:terum incoIsEanrequamadmedicamcntagencraliadefcendant, peroftoautdeccm, plus 
minuSjdies certam vivendi formulam cegrls piro^fcribunt.Primum in locum editum ac (alubrio- 
rem concedere jubent, ssdibus qua meridiem &occafum(pcd"antprobeobtedis, &vento 
auftro exclufo. Ad hxc variis ladiciniis & acetariis exportuIacaimprimis&SoIdaneUa re- 
centibus , carnibus denique bcne toftis vefci, aquamfontanam, cum vcl fine femine anifi 
& liquiritia bibere : ante omnia motum corporis , quod ob difticiliorem refpiiationem feden- 
tarii fint, injungunt. Atque hxc omnia toto curationis temporc,quje circiter duorum menfium 
intervallo abfolvitur, rite obfcrvariimpcrant. Diceta hoc modo inftituta, robuftioribus Anri- 
monium vel vitriolum Romanum porrigunt,quibus fuccedunt fyrupi prceparantes ad inciden- 
dam materiam: Dcin ipfius mali quafi antidotum per triginta,quandoque quadraginta dierum 
fpatium concedunt , prout morbi pertinacia & xgrotantis natura expofcunt. Recipe pulveris 
Vbiraee {cy\)\xs quoque pugillus fimpliciter tempore intermedio ex ovo forbili prodeft) Scoricc 
fcrrian.^ij.mllii Indici ^j.fabarum minorum,cucurbit.amar.fcm.& puIpae,foliorum Scnx an.gj. 
Qua: minutiflime trita inqucpulvcremredadaexhibenturad^). mane& vefpcri tantumdem 
pulmenri e Tifma cum Saccharo. Qu^ibus vires paulatim reftituuntur : exercltatione corpus 
fatigant, quoticfcunque dofin prcefati pulveris ailumferunt. Mox reftif :;ti a curfu, cpulisfa- 
cilis concodionis & digcftionis iifquc recentioribus fe refocillant. 

Prjcterquam Cnim quod in omni medicamento quod chalibem vel ferri Scoriam recipit, 
motus corporis conduccrc vidctur ; itain hocmorbo praecipuc, in quo facultatcs naturales 
funtoppreffaeneccirariorcquiritur; fecusenim ftatima pultefumta, de onere conqueruntuc 
JEgri •, tum quod utrceque iUa: excrctiones urinie & fudorum minus fufcitentur. 

Chalybis uius laudatur a CcUb lib. 4. cap.9. Etiam fine fubfequcnte motu vclexercitio 
chalybs inkdo cumfruduab asgris aflumitur. P. Zacchia de mal. hypochond. pag. 138. 
Sudorem nonconvenircinufuchalybis. idcmeodem loco dicit. Tum quoque licnemper 
lotium vix cxpurgaripofle probat Scptal. 7. caut. 62. 

Mirum forte videbitur nonnullis , remedio hoc populari, tam gravem morbum radi- 
citus exftirpari pofle ; verum cum bafis medicamenti fit chalybs & cortex Vbiracc (quod 
cft Guajacum Brafil. ; quorum hic primo gradu calidus , temiium partium , dulcis & 

D arQmv> 



2,6 GviLlELMlPlSONIS 

aroiliatici rapoiis, mefaraicas & Hcpatis vias valide apcrit ; ille lentos in omni vifcerum oppila- 
tionehumoresincidens, maximeque lieni fit deftinatus , merito csteris remediis prsefcrtur. 
His itaque omnibus accurate obfervatis , plurimi convaluerunt. Nifi forte aliquid pejus 
in hepate dehtefcat; quod accedentibus reliquiis &debilitate vifcerum, recidivam faciat. 
- Quapropter confultum , ut fublato mah fomite , morboque cxpugnato , cx artis prrefcri- 
pto , deco6lum Salfaparillae fimplex, didis religiofe obfervatis , aliquandiu exhibere. 
Tametfi autem haec medicamenta eorumque utendi methodus , neque ratione , neque ex- 
perientia, deftituta fint , & minime improbanda; necefle tamen ad rationis amuffim ea 
exigere, &:nonnihilinventis adderevel tollere. 

* Cap. IX. 

* 

T)e Hjdrope. 

CUm multi fint morbi in hac alterius mundi regione nobis cum Europ?eis communes -, tum 
illum inter pra:cipuos referendum cenfeo , qui aqua intercus Latinis dicitur, pucros atque 
juvenes praecipue infeftans. lUis enim praeter requifitas ca;teras caufas ex imperita educatione- 
&tranfpirationeimpedita,hisexvivendi intemperantia aquifque paluftribus vifcus illudfan- 
guificationis affligitur , omnifque gencris hydrops vel primario inducitur , vel fecundario aliis 
morbis ut Cachexiae, Iftcro, Dyfenteriis,quartanis febribufque acutionbus male expurgatis,ut 
Hipp. paflim comprobat I. de affeft. fuccedit. Quemadmodum omnes hepatis aflieaus in hifce 
Indiis facilius & crebrius quam in frigidioribus plagis generantur ; ita non adeo infeliciter 
curationem recipiunt ii qui non ex alio morbo nati fuerint. Facilius tamen quam caeteri morbi 
recidivam patiuntur. Hinc cautio in prognofi & curatione exfurgit, fecundum illud Hipp. effa- 
tum. Hydropsqui Medicinserevenit ac concedit, defperatus eft : pra:cipuefiexaliomorbo, 
quodfaepefit, profedusfuerit. Quippefi atonia hepatis velfcirrhusj extinftio itemcaloris 
fanguifici-, omnes denique alienatae vcl impeditx virtutis fanguificae caufx inferantur, multum 
quidem folatii ea remedia aegrotanti tunc conciliant , quibus abdomen & pedes detumefcunt: 
fed ceflante Medicina (a qua neceflitasfraftaeque vires faepe nosrecedere cogit) morbusia 
perennitate caufiE morbificxrenafcitur. In cadaverum difleftione , eorum imprimis, quiex 
Anafarca aut Afcite laborantes interierant , quandoque hepar colore albicante rimifque fatif^ 
cens reperi , ne veftigio quidem fanguinis in jecinore apparente. Vnde facile liquet quce fpes 
aut defperatio Hydropis a vifceribus captanda fit. Contrarium vero non raro contingit , fi a 
vitio folum tertiae concodionis,ut vocant,malum hoc cadat in fubjedum vifceribus bene mo- 
ratis , cxterifque requifitis praeditum. Tunc enim & per cognitas & latentes vias infperatcs ex- 
cretiones, naturs & medicamentorum virtute, tum per alvum utramque feliciffime ; tum per 
circumferentiam corporis tranfpiratione recuperata, egeruntur. Quas vias fi fponte fua natura 
inveniat , non exiguum folatium aegrotantiprceftat, quodverbaHlpp. in Coac. deHydrOpe 
c.xlx. fentent.vi il. comprobant. lam vero ineunte Hydrope ,fiaqtiofa, tncidnt diarrh^a cruditatis 
expers , morbum exolvit , fecas enim £ger non morbm tollitur. Si vero medicamentorum admini- 
culo opus , confultius hoc per Perirrhaeam quam diarrhaeam inftituitur , quoniam difficile eft 
excretionem illam hydropici humoris fufceptam , ex lege critica per inteftina perficerc. Tum 
alvus , arte liberaliter mota , merito in his terris fufpicionis plena habetur , quod in diuturnum 
imo lethiferumprofluvium nonraro degeneret. Perirrhaea tutiusaquae educuntuf, tum ob 
majorem in vifceribus pororum apertionem; tum ob eximiorum medicamentorum indigena- 
rum affluentiam, quae aperiendo,ficcando,aftringendo mlrabiliter fane curationem abfolvunt. 
Quippe non raro contigit , utfolaradice diuretica Caapeba (in tradatu fimplicium diftaj cx 
vino vel aqua Paraybenfi, fubindc aegro propinata, latex intercus fuerit edudus. Idem prxftant 
mirabilis Peruan^e, Caapomonga, arboris filiquofae radices, laborandi , Safllafr. Carcaparill. liqui- 
ritia, radix quae Chinae dicitur, cortic. Limoniorum & prunorum Granatenfium , radices /«;y- 
peba&LA-lalvad'lfco. Quibusnativisutpotcrecentibus &validifllmis, plus confidcntia: quam 
exoticis effatis & ad naufeam fxpe refervatis , ponendum cft. Theriacam & alia cjufmodi qux 
pcr fudores diflblvendi & educendi vi polleant cxhibuiflc oppido conducit , quod per laxiorcs 
abdominis& vifccrum poros multi evafcrint. AIvus purgatur commodcfcqucntibus rcmc- 
diis. PillulisPanchymagogisnoftrisfupradefcriptis, qua:Guttam Camboid. rccipiunt; Ncc 
non Mcchoacanna; rccentis vel foecula, vcl cxtrado. Quorum ultcriorcm pra:parandi modum 
videre eft in capitc de fluxu albo. Balnea conducunt qax parantur cx foliis pipcris longi , mali 
aurcae , betel, artcmifix, falvix filveftris , Camara , Bafonrinha , lauri filvcftris , althex , Albahaca 
lahoarandiba, aliifquc quam plurimis. Hisadftringcntiaaddifolcnt, ut funt Cf^/^/>^, radiccs 
prunorum & pirorum Granatcnfium, frudus & folia Myrti Silveftris. Inundiones ex praedida- 
rum herbarum olcis inftituuntur. Acccditolcum cxcorticibus Auriac, & citridcftillatum, 

quod 



D E M E D I C I N A B R A S 1 Li L I fi. H, i? 

quod validc coiToboiat & digeiit.Non exiguo quoque commodo Paracenthcfis, quaemaxime 
afciti convenit, folet inftitui, idque ex lege Magni Prxccptoris , ubi fexto Epidemion. Aqmfos 
citofecari debereprxcepit. Quod per epicrafm ter quaterve uno die, mediantibus pcrpetuis cor- 
roborantibuslit. Sinminus obviriumjafturamlicuerit,pedibusexlcucophlegmatia tumen- 
tibus, cutis fupra & infra talos,inciditur. Plurimi ex ulcere in crure, modo fponte ortOj modo 
ignc comparato , curantur. Multis denique profuit navigatio, vomitufque a motu aliquoties 
concitatus mediante Pharmacia «5c dia;ta convenienti, aerifque ficcitate perpetua. 

Cxteruni HernicE in ventrem inferiorem, prazcipue vero in fcrotuni defcendentes, non raro 
hydropum comites funt, Inexpeditionibusper afpera& confragofa loca milites armatiiter 
facientes hanc calamitatem incurrunt: moxfradi, toto corpore a:ftuantes , frigidiflimam 
reftinguendo calori affluentius hauriunt; fomnumque fubaperto ]ove capiunt. Hincflatus 
generantur, &peritona:um nonnunquam rumpitur. Ratioverocurandieadem quseinEu- 
ropa, fomcntis icilicct, inun£):ionibus, ligaturis & fimilibuSo 

C A P. Xd 

T)e Lumhricis. 

kUam nihil in hac orbis parte a putredine fit liberum , omnes quictinque fub zon^ tof- 

.rida vivunt experiuntur . Unde infedorum , maxime vero vermium tantus proventus , uc 

nihil propemodum intaftum ab iis relinquatur. Eodem modo cum Microcofmo feres habet, 

quera non minus quam totum hoc univerfum , varii generis vermes identidem exagitant > 

tamquc vifcera intuspuerorumjuxta acadultorum; quamforinfecus vulnera atqueulceras 

a calido & humido ambiente, miris modis infeftant. Hi Chirurgorum opera , qua:que vulnera 

& ulcera mundificant, profliguntur; illorum curationem pcriicere, totque latentes hoftes 

exturbare, levenon eft,propteringentemconcepta£putrcdinispropagationem. Hincfebres 

graves , ne dicam & malignae , generantur , aliaquefymptomata lubfcquuntur. Quippe non 

folum ano & inteftinis fimiliares , fed farpiflime quoque ventriculo reliquifque vifceribus 

nobilioribus vermiculos innafci , anatome notiim fecit. Qui cardialgias , deliquia animi , pal- 

pitationes cordis , ftridores dentium & horrores no£turnos infcrunt. Unde fit , ut his malis 

divexati , cachexia, raultoque halitus fcetore , viva veluti cadavera, vix mortem effugiant, nifi 

forte ipfo morbi initio fummum ftudium adhibeatur. Theriacam, non infimae alias dignitatis, 

ob febrlum incendia raro admittendam cenfent. Barbarorum aeque ac noftrorum ufitatif- 

fimaacprxcipua remediafunt, recenteNfrudusacidiflimi C^r4^«<i/<«dii3:i, eorumque liquor 

dcftillatus , idque exigua quantitate cochleari exhibitus, obvehementiam addito mellisfilve- 

ftris parum. Semina citriorum rccentia ex fyrupo Arantiorum & Caraguata pvopina.ta., mul- 

tum profunt. 01eiaranriorum& Citriorum praeftantiflimi , quod ex corticibus per alembi- 

cum eUcitur , guttulae quinque vel fex cum diftis fyrupis , vermibus tum cardialgii': ventrifque 

torminibus contrariantur. Laridum recens ano immiflum , fi lumbrici in inteftinis, inferiori- 

bus hcereant , eos expeUit. Dein nuccs arboris Angelyn ab indofta multitudine valde com- 

mendantur; fedquia nullamin hoc efficaciflimo remedio obfcrvant Dofin , fimulcum lum- 

bricis , vitam infantibus aliquando intulifle memini. Licet autem a quibufdam animantibus in- 

fl:inQu naturali, ut&ab Indis&rufticis validioribus atque jetate provedioribus tutocontra 

hxc & alia mala expctatur, tamen, ob indomitam vim , jufta dofis ac prceparatio requi- 

ritur. Nimium fiquidemeft, quod dimidium fcrupuli excedit, ficutpoftea fuo locoktiu$ 

demonftrabitur. 

C A p. XL 

De Ventris Fluxihus. 

Vlfcera naturalia oppllata , ac toties ab humoribus qualitate & quantitate peccantibus la- 
celTita, tandcmcxoncrationcm moliuntur. Ettunc quidemfluxus variipro diverfitate 
partis affectiE & naturie humoris vel bene vcl male morati, lcquuntur. Undevelcritici, vel 
fymptomatici judicantur. Sicut enimexintemperieventriculi & chylificationis fruftratione, 
fymptoma Licntcria; feprodit, & fluxumhcpaticum Ia:fa hepatis fubftantia &venarumme- 
faraicarum regurgitatio profert: PtiEterea ficut inteftinorum eorumque venarum erofio, 
ulcus dyfcntcricum ; itaaniexcfio inflammationem & putredinemcauiatur, quce Bicho Lu- 
fitanis dicitur. Adhxc orgafmus acerrimi humoris ex aere & fruftibus calidis & humidis 
prognatus , cholcram , multafque colicas pafliones producit . Horum omnium proximx & 
immediatx caufce impeditx tranfpirationes vel obftrudiones nonfunt; lcd illorum potifli- 

D z mum 



2,S GVILIELMIPISOKIS 

mutn qui diai-rhea & fluxusalvi vocantur. Siiivero ab aliqua acrimonia & maiignitate ma- 
terice morbificx , vel atonia partium incidant tales , qui DyfenteriaE fiuxus hepatici vcl choicrae 
appellantur, fymptomaticihabentur. Diarrhxa fimplex , velcxarte, velperfe facile& cito 
curationem recipit ; fin minus in pejores fluxus degenerat, qui vcl cx calida aut frigida materia 
oriuntur. Qui cx frigida, aibum alvi profluvium fine febre vocatur (excipitur autem ille quem 
Gaknus abadipe, acalore igneo Uqucfado proficifci tefl:atur) quando nimirum crudus ac 
pituitofus humor perpetuo delabitur , xgrumque abfque magno dolore paulatim languefcere 
facit. Atque hic quidem fluxus omnem promifcue retatem, hyberno potius quam a'ftivo 
tempore infeftans , ad multos fjepe menfes , nonnunquam ad annum durat. Tametfi fine fcbre 
minufquc lethalisfitquam cxteri , non inter eos cenferi debettamen , quem Hipp. in pracdid. 
1.2. f 2. mitem&parum durabilem efletradit; quod hic diuturnus & difficilis admocium de- 
prehendatur. Cum hujus mali caufa fit cruditas pituitofa redundans ex frigore , qux tranfpira- 
tionem & circulationem impediat, colleda,& a prscipuis corporis partibus ad inteftina abeat, 
curatioprimo a clyfteribus abftergentibus qui melfilveftreimprimisrccipiant, incipit. In- 
terim corpus fyrupis ahquandiu fimilibus prasparatur. Dchinc zd vidicem Ipecacuanha , tan- 
quamadfacramanchoram, confugiendum , qua nuUum prxftantius aut tutius , cuminhoc, 
tumin plerifque aliis , cumvelfinefanguinc, fluxibus compefcendis , natura excogitavit re- 
medium. Quippe praeterquam quod tuto & cfficaciter tenaciflTunos quofque humores per 
ipfam alvum, faepifllmeautempcr vomitum ejiciat , & aparte affedaderivet, vim quoque 
aftridivam poft fe relinquit. Non enim vomitus folum fponte fuperveniens , ut ait Hipp, 
Aph.15.1.6. fed &arteconcitatus, fub eodem Aphorifmo comprehendi poteft. IUud vero 
hoc modo perficitur. Dragmx dux Radicis Ipecacuanha in |iii) . vini coftae , vel pcr nodem 
maceratie , cujus infufumcum vel fine oxymelis |j. exhibetur. Poftridie femel atque iterum 
pro re nata, fecunda imo tcrtia ejus decodio rcpetenda , tam quod xgri debiliores eam facilius 
feranf, quamquod aftri£toriae)usvis tunc magis eflftcax appareat. Cieterum nuccs Pinhonis 
(quibus vulgusimperitumnontamutiturquamabutitur) cum vehementer pervomitum& 
feceflum exturbent,fi ex prsfcripto exhibeantur, haud exiguum commodum pricftant.Rcc.nu- 
cleosfexvel fcptcm, ablata tam interiori quamcxterioritunica, conterantur amygdalarum 
inftar pro emulfione , addito momento facchari & fol. fen. g). vel gjl?. feminis anifi gi^. in pul- 
verem trita mifceantur , fiatque paftiUus in furno ficcandus. Sic nuces Jnda , quarum nuclei 
quam Pinhonis prxdifti benigniores , etiam citra uUam praeparationem , dignitate iUis non ce- 
dunt. Deinol. dcCopaiha guttx aliquot faccharo diflblutae, oriex ovo forbiU, fiveanoper 
clyfterem immittuntur. Qu,od firemediahxc enarrata, fortc nonin promptu fint, eorum 
locum Mechaocanna, vel pugilius feminis Ricini Americani in fpiritu vini macerati , fup- 
plerefolent: hoc fiquidemhumoremvitiofumacredundantemfortius, iliudvero benignius 
educit. Non parum quoquc hoc morbo exhauftos reficit decoftum ligni Cacaranda & Saflafras 
indigenum. Accedant jufculagallinarum additoaromatummomento ovivitello, atqueim- 
primis croco tcrreftri Fr^/f « , qu3evirtute& tin£turaipfo croco non multum inferior. Em- 
plaftrum fuper ventriculo imponaturexGummi Icicartiba, hzli^zmo dcCabureiba&c Copaibay 
vel ex pafta de Tipioca , vino dc Acaju , pulpa item prunorum Jraca , flore Nhan/bu , atque duo- 
bus ovorum vitelUs. Adhxc tofta potius quam liquida aut frixa aUmenta eUgat , idque faepe & 
parum. Vmum non aquambibat, eiqueindantur guttulae aUquot olcicort.arant. pra;cipue 
tum,cumventriscruciatus inftarcolici,adfit, quemvefparum quoque ( Maripofas Hifpanis 
didae) niduscx vinopotus, velventriimpofitus, clementermitigat. IdcmfcUciterprxftant 
Herbae caftae five mimofae in aceto frixae. Quando neceflTitas ad magis corroborantia & aftrin- 
gentia compelUt,his & fimUibus remcdiis quae BrafiUa profert,utendum Summitates fruduum 
Bacoba aut Banana femitofta aut arefada cx vino rubello vel vino de Acaju & immaturo pomo 
lanipaba. Teftse teftudinrs fluviatiUstoftaerafuram&corallum albummaritimum omncsin- 
colaein hoc fluxus genere , feliciflime propinant, quod valideaftringant. Idem prxftant je- 
curcapreae toftum &ex arte exhibitum; & caftanea celeberrimx arboris Cedri BrafiUenfis. 

Cap. XII. 

T>eT^enefmo. 

CUmomniaquxadventrisfluxiones fpeftant, inexamcn revocafle neccflTumfit, opcrx- 
pretiumduxi,caquKcircaTcnefmum, (Bclgis ^jupploop/ Lufitanis Pticho did:um) 
cottidieobfcrvavipauciscxhibcrc. Morbus nimium familiaris & mcrito formidabiUs prx- 
gnantibus , quod foctum fimul cum focta , mifcrc cxtinguat. Irritus cnim hic conatus cx quo- 
vis acri & ulccrifcro humorcano adhxrefcentcnatus, nuUam aliquando nififpumx vclfan- 

• guinis 



bEMEDICINABRASlL. Ll8. IL i^ 

guiiiis aut puris cxcretionem comiteni habct. Quibus/i oculi niftantes, inquietudines, crucia- 
tus, long3E vigilia: atque excubiae nofturnx accedant, tunc aegre finirifolet. Exaliis fubindc 
dyfentcncis fluxionibus nafcitur hic morbus , quibusmedetur acfinem imponit, curatuque 
tunc eit facilior , cum tantum fint reliquiae &fanies ulceris inteftinirefti. Interdum veroex 
pituita acida & bile mordaci dyfcnteriam prscedit, quac 11 non exturbatur /eam lcthalcm effi- 
cit. Quemadmodum enim omnes morbos fuccelfione deteriores fieri conftat , ita prxcipue 
huncobjaduramvirium&doloresprargreflbs. Quando ex fuperioribus ventris partibus , vi- 
delicct ventriculo, mefenterio & intelUnis materia cruda delabitur ; praeter inceftiones & re- 
liqua qua; anum refpiciunt , caufa fovens revulfione per vomitum tollenda, idque praeftantif- 
fimoatqueufitatifllmo illoremcdio, Radice IfepAcicmha. Eadem porro curandi ratio fere 
circa externa, quxeft infanguinis profluvio,eaque humidis fuflimentis & fomentis aftrin- 
gentibus tepefa£tis ex foliis arboris ^^-mV^, Araca, AcajnSiL fimiHbus,fi protuberctaut hiet 
anus; fiulcus adfit,facculis exlade, femine pfyllii & cydoniorum , ^^yo^rc fummitatibusac 
niaivie floribus, inftituitur. His enim. tumintus tum foris continuc admotis, multum promo- 
vetur ; quippe quod fymptoma ipfumque adeo morbum tollunt. Allium quoque affatum , fi 
caufa plane frigida , cumfucceflfuadmovetur. Somnus qua fieripotcft, concilietur •, primo 
pukibus ex Carima. & hordeo. Qu^ibus fi minus provocetur,lcnocinia foporiferaaddenda fiant, 
interponendo clyftercs abftergentes. A motu quoque & exercitio corporis abftinendum, 
quo fpedtat illud Celfi confilium haudquaquam negligendum : Cumin ommfiuore ventris, tum 
in hocprttctpue tenefmo , neceffe eft, non quoties libet dejidere , fed quoties oportet, ut hac ipja mora in 
cottfuetudinem ferendi oncrii mtcfima deducat. Si tandem aftringentibus remediis internis fluxi- 
bilitalem humorum cohibcre conducat, pra:ter fuccum ftillatitium pomi/.?;^/^/z^,jimmaturi, 
rafura infuper ligni fandi Brafilienfis , QXi^i&Iacaranda, ut & nuclei fruftus Gueticaroi triti & 
jejime ex convenientiliquorchaufti, eximie profunt. 

C A p. X 1 1 L 

T>e Cholera. 

PErniciofus nec infrequens his quoque regionibus eft fluxus ille qui Cholera dicitur. Mor- 
bus femper fymptomaticus & vere acutus, ab aere calido & humido , corpus perpetuo am° 
biente , immodicoque fruduum fugacium & horariorum efu proficifcens. OmnemiEtatem 
omni anni temporc infeftat. /Eftate tamen ab aeruginofa porracea atque jeftuante bile , potu 
calido intempeftive accedente , juventutem vehementius exercet , cum fubita qaadam fpiri- 
tuumefFufioneaclypothymia extetris & fuliginofis vaporibusorta; adeo, ut fi ante viginti 
quatuor horas non evadant , fuccumbant. Quod ex manifefta diagnofi conftabit , fi nimirum 
pulfus debilior , autimpedita rcfpiratio, exccriorum membrorum, tum fudorum frigiditas, 
fummum interiorum circa cor incendium , convulfionefque interveniant. Hunc humorem 
efFerum & quafi orgafino adfuperiora & infcriora dclatum compefcere, res profedlo haud 
exiguae diificultatis eft. Primum ad ea remedia quae cor, vcntriculum ac inteftina modice refri- 
gcrando & aftringendo corroborant & furorem acerrimae bilis retundunt, confugiendum. 
Corpus cnim evacuare (etiam invita Plethora & Cacochymia)quamvis benigne,periculo non 
caref, tum quod vires collapfae atque exhauftae, ulteriori irritatione reformidandae fint. Ultra 
Tamarindos,quoshaecterraproducit, quasque biliofos & accenfos humores rcfrjEnant nihil 
tentandum; fed fyrupis potius & condkis dc Murucuja , lanipapa, limoniis, arantiis, Araca, 
Guajaba ; ut & Ficubus Indicis, Ubapitanga,Murccy, imprimis Tipioca uteris , caeterifque me.^ 
dicamentis roborantibus, & refrigerantibus ex Tipioca. Externis quoque fequentibus infiftes. 
Eomenta&inundionesfintexaftringentibus & refrigerantibus. Tum cataplafmata expor- 
tulacarecentisplantaginis, myrto, Araca, oculis arboris Imbaiba confcda, qua: cumaceto 
praeparata rite aegroto impofita, praecordia fovent, vcntremque ac anum affli6luni demul- 
cent. Clyftcresejufdemgeneris^modotantillum temporisfuperfit) requiruntur, cjEteraque 
remediaincapitededyfenteria &inflammatione aniprolixe enarrata. Verum, quemadmo- 
dum haec faepe auxilio funt,non raro confuko ob tcmporis anguftiam & morbi f3:vitiein,omit- 
tuntur , confeftimque ad foporifcra dcvenitur. Qu^e duo potiffime funt decantata illa fuperius 
tradita. Extradum Croci Bontii , & conditum nofh-um magiftrale , tam in anum per clyfte- 
rcra, quaminospcrpotioncmcxhibita. Linimenta dcnique opiata , capiri & pcdori admo- 
vcrc convenit. Adeo nihil tutum nifi fomnum omni induftria concilies. Cholcra ficca eifdem 
remediis fere curatur , maximefiregionehepatiscornex cucurbituIaeappUcentur, quaecum 
potentiffime per fuftioncm opcrcntur , merito de iis hoc teftor , quod Galenus de Europaeis, 
quas in colico affedu incantamenti inftar opcrari tradidit. 

D 3 Cap, 



30 G V I L I E L M I P I S O N I S 

C A P. XIV. 

T>eT>yfe?iteria. 

SEquuntui- fluxuS cum febre & fanguine, ut funt Dyfenteria, fluxus hepaticus & inflammatio 
ani, Lufitanis5/c^oabufive<ii£ta. Affedus Dyfentericus nimium his terris efl: familiaris. 
Oritur potifllmumexfudoribusvi frigorisnoaurni acventi mediterranei fubito admifll re- 
troaftis ; tum fruftuum fugacium&fieculentipotus immoderato ufu, acccdenteaerecalido 
&humido HjECcxcretiolanguinolentalicet pari vchementiaperomncs Indiasfa2viat,num- 
quam tamen in Brafilia morbi Epidemici inftar graflatam , alioque per contagium migrafle, 
conftat. Qoo non parum Conferre videturinfignis aeris fereuitas & motus , fiquidcm a folis 
& venti oricntalis airidua illuftratione atque agitatione , femma quafi contagii difpelluntur ac 
prohibentur. Itautperpetuonobisfporadica&popularis, nunquam vero Epidemia exiftat 
Dyfenteria : cum alias pertinaciflima aliquando malignitas , fi in alio quopiam, in hoc morbo 
imprimis apparet. Quibus excrctio biliofa, adifta & fpumofa, ut in Juvenibus fepe videre eft, 
merito ab Hippocrate habetur calamitofa atq; fun<-fta; quippe <\nx nuUis remediis cedat, licet 
hxc tellus , nobiiiflTima minimaque vulgaria auxilia mcdica producat contra malum tam 
familiare , & prsftantiorainduftria ac folertia hominum indies fufcitcntur. Verum miflls iis, 
qjce fatis fuperque jam anre ab aliis de natura & curationcDyfenterix dida funt,ea tantum pro- 
fequar , quibus potifTimum differant ab iis fluxibus qui in Europa grafl^antur. AfFedui huic 
(prsfertim fi multa cacochymia adfit) tot fimul folcnt fupcrvenire Symptomata, tamque hor- 
ridi cruciatuSjUtfaEpiflTime anguftia rei &temporisIegirimammethodumremorentur. Hac 
itaque neceflTitatc exigente , venam tundere , haud confultum habent (nifi ipfo quidem princi- 
pio , aut febre atque hepate afFcfto id maxime poftulautibus) quoniam , etiamfi revellendi 
indicationi fortefatisfadumeatur; malignitati tamen materiae morbificae &virium inopiae 
malefit, quodrarooccafiodeperditumrefarciendi, adfit. Porro,veIfoloRheo, vellaxativo 
quovis benigniflTimo mordacem humorem provocafl^e, partifque affeda: cruciatus ingemi- 
naffe , aegro pernicicm nonnunquam attulit. Si quando tamen evacuationi locus , radicem 
Jpep.icuanha , exquititiffimum naturae munus , fyrupis laxantibus , caeterifque remediis pvx- 
ferre conducit: quamvis ingenue fatear, omnes pariter incolas ad fudorifera & cordialia,quam 
adpurgantia, benigniorahcet, inclinare, etiamtunccum acquemagna cacochymixquam 
ulcerationisfignaappareant. Interim morbodurante praeter confolidantes , abftergentes& 
refrigerantes clyfteres , nutrimentis & anodynis cx jufculo gallinarum hordeacco aut furfura- 
ceo , lade caprino chalybeato & fimifibus infiftendum. Pras caeteris pulmento ex Tipioca & 
emulfionibus inde fadis , quod multis indicationibus fatisfaciant , utcndum per inferiora 
aeque ac fuperiora , quippe mirifice confolidante & refrigerante qualitate partes afflidas de- 
mulcent, fluxionesquoque ruentes compefcunt atque coagulant & orificia venarum clau- 
dunr. Quod fi neceflTitas ulterius infurgat, viribus corroborandis &fiftendis fluxibus , hoc 
eleCtuarium magiftrale opiatum a g f? ad | j. identidem exhibere foleo . Rec . pulpa: fcu 
carnis cydon. 5 v j. Conf rof rubr. de Araca & Gtiajab. a ^iiij. Diafcord.Fracaft. liij. Confed:. 
Alkerm. Diacinth. an. Sij.Trochifc. Deterrafigillat. Decarabean. §iij. Coralrubr.pp. lap. 
hjrmatit. pp. an. Biiij. ambr. grif Brafil. 9ij.f5.fang. dracon. laud.opiat. an. giij.Bol.Armen. 
Biiij.fpec.Diamargar. frig. gij.requies Nicolai 5). Rob.fruft.Mureci & Murucuja an-lij.Syrup. 
Granat. Diamor. Araca-goacu an. q. f F. Eleduarium. Vel optimam illam Bontii opiatam. 
Rec. opii eleft. fang. Drac. Benzoin. Croc. Oriental. an. p.e. ambrae nigrae partem terriam, 
conjice in vas vitreum oblongum & coUo angufto , afFunde aceti e vino fortiflimi tantum , ut 
maflam fuperemineat in fundo tres aut quatuor digiros. Vitrum bene claufum & obtura- 
tum, radiis folaribus expone. Haec omnia hoc modo colata, fortiter cxprimantur, expreffa vi 
folis condenfentur , inque confiftentiam extradi cogantur. Hujus dofis agr. fex ad novem, 
in formam catapotii coadavelincochlcari convenienti liquore diflbluta , porrigantur , ma- 
xime noftu, quod fummoperc tunc inteftinorum mala cxafperari Iblcnt. Ea quoquequx 
lumborum , vcntris & jecinoris refrigcrio & robori funt , neutiquam intcrmittenda. Prxtcrea 
fingulis vicibus, quibus alvusdcjicirur , fomentis tcpidis , iifque qux confolid.int , immiflTis, 
putredincs &calorcs, vclptaefentcs, velfuturi avertantur. Dcquibuslatiusdiccrurincapite 
dc inflammationc ani. Porus quo aeger utatur,ptilana fit.cx dccofto de Carima. Ovum quoquc 
forbilc cumtribusquatuorve guttulis olci Copaiba admodumconducir, quodconfortando 
fimul p.irtcs Ixfisconfolidct, ac proinde totidcm guttulx cum albuminc ovi cx bombace 
ano inditaevclpcr Clyftcrcm injcdae folamcn adfcrunt. Aflata clixatis prxfcrantur. Pacola 
& iB4;?4w/t fcmitoftas , faepe proaUmcntomcdicamcntofoaccipiat.Iidcmquoque fruftus dif- 

fccan- 



deMedicinaBrasil. Lib. II, 3i 

fccantiir Sc in fole ficcantur , atque in maflam , addendo aceti momcnto , coguntur loco pa- 
nis. His accedunt plurima alia rcmedia nativa, aftringendi fimul & refrigerandi qualitate pol- 
lentia, quxprimi incolx partim utarcana celant, fecumqueinterirecupiunt, partiminno- 
tuere & in tradatu de fimplicibus tradita funt. 

C A p. XV. 

T)e FIhxh ahi Hepatico. 

ANno 16 3 8. uibc Salvador in Bahia, menfibus admodum pluviis obfcfla, nulla clades xque 
exercitum noftrnm attrivit , quam fluxus fanguineus , fignis & curatione nonnihil a Dy- 
fenteria diverfus(vide de Iiujus morbi caufa Platerum & Sennertumjqui,licet non minus quam 
illa pehiiciofus , fymptomatibus tamen longe minoribus comitari folet. Sxpe enim ad finem 
ufque,abfque uUis torminibus,cruciatibus,exulcerationibus, cumque facili excerncndi modo, 
exirtit. Dejedio autem hsEC eft, vel puri fanguinis, vel cum grumis vel loturie carnis fimilis; id- 
que dupliciter fit : vel ab atonia hepatis , qux licet curata , ad priftinam cruditatem rcdit : 
velaquantitate exvenismefaraicis atqueinteftinisregurgitante, qua^plus timoris quamde- 
trimenti inferat, & juventutem maxime infeftet. Quippe tales excretiones aliquando febrium 
acutarum criticiE habentur , exque eutonia jecinoris, non inteftinorum exuiceratione cau- 
fatze liint. Fit demum hic fluxus ex qualitate fimul , orificia venarum corrodente & referante. 
AtquetuncquidemDyfenteriampropter ulcus&dolores inteftinorum mentitur. Eaquxex 
hepatcprofluxio fit, iis remediis oppugnanda , quae confirmando jecinori liiam operam tam 
intrinfecus quam extrinfecus dicarunt. Raro in principio folamen uUum a clyftcribus confo- 
lidantibusautanodynis accederevideas. Vensefeaio , tametfi inreliquis fanguinis profluviis 
vix admittatur , inhoctamenaveteranisincolis laudabilis habetur: noftratibus veroutique 
mollioribus, intenfiorique calori nonafluetis, cautius ac parcius inftituenda eft. Immoin 
cucurbitulis revellentibus , lumbis ac natibus impofitis , aliquando fubfiftendum. Reliqua 
qujE tradu temporis exfurgunt circa curationem , quumDyfcntcrlcis affedibus magiscom- 
munia funt , iifdem remediis , in capite de Dyfenteria monftratis , propulfantur. Ad eum au- 
temfluxum qux exatonia hcpatis nafcitur , compefcendum , irriti, ut plurimum, curandi 
fiuntconatus, itautprxviriumlapfunequidem Rhabarb. myrobal. aliaque fimilia adhibere 
confultumfit, acproindeadopiatafxpenumero confugiendum. Utfuntimprimis Extrad:. 
illud Bontii , noftrumque conditum magiftrale fuperius tradita. Quod fi ex acrimonia malum 
profluxcrit , ad femina frigida recentia accedendum. Tum ad ca omnia quze urinam benigne 
provocant, utfunt ,decodum Iuyipeha m3.ns , x^dicis Jraca , frudus Alkekengi , rad.liqui- 
rit. Erfamoira, Erva de Capitaon Sc Fagimirioha,atqiic fimili^um qujehepatis & venarum mefa- 
raicarum ardores mitigant,& onficia demulcent.Horum prae csteris palmam obtinentEmul- 
fiones & pultes qnx Carmta did^e ex Tipioca de mandihoca. Inter frudus in pretio habentur, la- 
nipaba , Mmacuja, Guajaba , Araca minor & major, qux pyra & pruna funt Granatenfia. Aqua 
quoque ftillatitia ex canna faccharea & flore Guabiraba cum albumine ovi pota , addito mo- 
mento fucci aurantiorum. Denique cataplafmata ex portulaca & Erva moira cum aceto tem- 
perata , dorfo & ventri applicata , mirifice intemperiem hepatis folantur , fiuxumque inor- 
dinatum compefcunt. 

C A P. X V I. 

T>e Vlcere &■ Liflammatione Ani, 

QU^e a Barbaris meaque longa experientia circarationem&curationem tam funefti &la- 
mentabiHs mali confecutus fum, in medium proferam. Hunc alfcdum Lulitani Buho 
^?f/C;^/oabufivevocant, velquod dolor pruriens principio fentiatur, velquod gangra;nam, 
sequeacpedumillivermiculi, inferat. Ufquam terrarum adeo quam in Brafiliahoc malum 
graflari attemine obfervatum memini. Nil autem aliud eft , quam incendium & corruptio ani 
cum ulcere depafcente , fine vel cum fanguinis fluxu dolorifico. Hunc morbum , aut prxce- 
duntfluxionesDyfentericjecuminteftinorumcaloribus; autper fe, &citra ullum morbum 
prsvium ingruit. Cuni Dyfenteriam priEcedentem habet , & ob medicinam adhibitam Sym- 
ptomata excretionefque ccflant , non nimium fidcndumcft: nifi forte fudor caUdus&muI- 
tus pulfufque ac caetera omnia refpondeant, Detenta fiquidem materia acerrima , a calore ni- 
miojamaccenfa, maximequeafquaflente & fordida corporis colluvie intus alta, magnum 
putredinis gradum , cum tam atroci dolore & inflammatione acquirit, ut mufculum fphin- 
derem atque ora venarum hasmorrhoidalium ftatim exedat. Unde fluxus cruentus exoritur, 

alti- 



g^ G. VlLIELMtPlSONIS 

altiurq; adinteftinorum tunicas afcendit, tam deformi afpcdu, ut anus late didudus eioacce iil-> 
ftarlivido & plumbeo colore appareat, ac turpiter patefcat. Nonnunquam vitmmlioc per fe 
manifeftatur,nimirumexdoIore,cum retentione excrementorum, qux^ jccinoris ac Mefarei 
calore arefeda atq; indurata,non fme maxima difficultatc & cruciatu cgcruntur, egcftaq; nigri^ 
cantia apparent. Aliquando vero, ingenti licet conatu,niliil prorfus ejicitur (ut ipfe in me quo- 
que expertus fum ) ano multum prominente. Hinc atroces ixpe dolores ex retentis faecibus 
fufcitantur, quos febrcs poftea , laffitudines, vigilia:. pulfus vehementes , cpndtatio ftomachi, 
ac capitis imprimis dolores & ^rdores fequuntur. Quamobrem, antequam malumferpat (fer- 
pit autem citifllme ) internis & extcrnis laxantibus & refrigerantibus remediis refiftatur. Cly- 
fteres cjufdem f^cneris femelatque iterum admoveantur. Suppofitoriis,inunaionibus lava- 
cris bahieis , fufFumigiis perpetuoinfiftendum. Vensefeaiones praecipue non ncghgantur. 
QLubus omnibus fi niorbus non brevi cedat,proculdubio inlethiferumdcgenerabit. Mul- 
toties pr2etereafiericonfuevit,utnullomorbointeftinah, vel quovisalio figno prscedenti, 
parti minus fenfibili feminarium clam infinuctur, ipfumque a;grum & mcdicum in principio 
lateat. Quod , quoniam gangrxnam non raro inferat , incurabile habctur. Si autcm prodat 
fe malum, prxvia utcunque hac diagnofifieri folet,ut, fpontanea laffitudine, capitis& mem- 
brorum doloribus, appetentiae cibi languore , cahda totius corporis intemperie , infomnus, 
pulfu arteriarum inxquah nimifqueceleri,abfquemanifeftapodicisaffli£tione, nifi forteali- 
quoprurituautinaniexonerandialvumdefiderio. Qiiamobrcm in omni inteftinah prxcipue 
afteau,de anidifpofitioneMedicipercontarifolent. Quo incolx Empirici non contenti, vifu 
«5c tadu explorant podicem,num aliquid preternaturale appareat;mox pulpae hmonum affriau 
partes illas tentant & dolores excitant. Differt autem ab hxmorrhoidibus hic afFcftus , fe- 
quentibus potiffunum fignis. Gravis capitis dolor adeft , ac hiantis late ani oftium fatifcit. 
Dein, ratione prognofeos, quod morbus hic Bkho (ut barbare loquar) nonnunquammortcm 
& quidem confeftim adferat ; haemorrhoides autem non item, quaz eifdem, quibus in Europa 
mcdicamentis , imo fohs hirudinibus Brafilienfibus curantur , & liquore pulpae Nucis Cocos 
putrcfaftx faipius admoto, mitigantur. Cacterum, qui contra hanc labem fe tucri ftudet, aqua 
marina frigida vel tepida&hmoniorumfuccorecentium,anum,quotiesventremexonerat» 
probe abluat. Quando vero ex mdicus fupra didis conftiterit malum invafiffe & ferpere altius, 
doloris atrocitas, haud permittit , acribus medicamentis vel per anum , vel per os uti , fcd 
blandiffimis. Si lapfus virium contra indicet venaefeaioni, cucurbitulae infra dorfumaffigan- 
tur. Exinde ad clyfteres refrigerantes , confolidantes & adftnngentes , qui anodyna imo ftu- 
pefacientia opiata recipiant, progrediendum. Pofteaveterumincolarumritu, aquafaccha- 
rea, ^ummi tragacanth. amyl. exTipiocadcMaKdihoca^folmz, duobus digitis infertis pofte- 
rioraproluantur. Pofthasc,diIutumexcerufra,aquarofarum &fior. Otiahiraba, faccharo ru- 
bro, ovialbumine&IaacmuUeriscummomentoopuconcInnandum, in quo txda made- 
faaa , ano profunde immittatur, idque frequenter. Idem fere praeftant herbae qua;dam nativJS 
mx cxteris contra hunc morbumreceptaeufuquelongocomprobata;; utfunt, foha &flo- 
resutriufque Pagiminoba & Tapta arboris longe prxftantiffima; , addita ErojaMoira, toties 
infertaquoties defidendo tieda: vel fuppofitiora intromiffa removentur. Qupd fi pars affliaa 
manuumattaaumreformidet, fuffimenta ex emolhentibus & ficcantibus fubftituenda funt. 
Porroquantum ad viaus rationem , alimentis frigidis & roborantibus maxime uti convenit, 
irritantia autem cane pejus & angue dechnanda. Abfit motus corporis. Quum vero opu ufus a 
multis tantopere extollatur per omneslndias, ubimorbiacutifllmi,imprimisventrisfluxus 
maho-ni , graffantur , profeao advcrfus hunc ani affeaum cgregie opirulari , expertus fum . 
Convenit ut vcntriculo vacuo nec cibis deinde replendo, aflumatur : Tum & poft totius cor- 
poris cvacuationes ; fecus enim peaus opprimit hoftemque introcludit. Si dolor atrox vcro 
cx reliquiis tantum materiae calida: & mordacis fuperfit,morbumfimuI&fymptoma toUunt 
opiata . Qupd certe aperte propter tria quae adfunt hic fieri confuevit , nempe infomnia , 
fluxiones contumaces & vkium proftrationem ex ingenti dolore. 

C A r. XVII. 

T)e Morhk Mulieribm &- Infantihus Familiarihus, 

QUod olim a prima ftatim hujus regionisinvafioncMcdiciLufitani dcMuheribus & In- 
fantibus,antcquam vitia yitarc didiciffent, id ego jurc denoftratibus hodie conqucror. 
Maxima enim caium pars calamitates incutrit partis iftius nobihoris,qua/fAr«w dignofci- 
mus; imprimis quidcm f rigidam utcriintempericm , undecxtcra mala,tam matri quam in- 
fanticnafcuntur. Infucta: calori diurno & frigori noaurno mulicrculaz noftrac obeliorcs & 

fcdcn- 



deMedicinaBrasil. LiB. II. 3 3 

. rcdentai-iit; , aei-em fngidiorem dejeais veftibus ac ftragulis, captant. Quo fit, ut paulatim no- 
xium lioc & penetrabile frigus , foecundumillum alias natura; agruni , dcbito & naturali ruo 
caiore defraudet, fterilitatemque , finon penitus inducat, tonum tamcn ureri dcjiciat. Ita 
utfivitalem , rarotamen longaevum foetum edant. Accedit potus illc frigidiirmius , quem 
domi ex acidifllmis Limoniis conficiunt : tum nimius & alfiduus frutluum horariorum 
ufus. Unde tandcm cum ipfo ventriculo uterus , ob atfinitatem mutuam , fummc rcfrige- 
ratur, profluviumque & hydropem patitut; imo propter debilitatem ac laxitatem hga- 
mcntorum, ejusahquando procidentia fuccedit. Quidmirum figcncrationi dcftinata ma- 
trix ob ortam intempericm magno illo natura: opere deftituta , cloacx inftar tot excre- 
" mentorum & cruditatum fiat reccptaculum , inque varias caiamitates mulieres detrudat. 
Aftirmare aufim noftratium ut & Judazarum (quae intcmpeftivis balneis ex reli<Tione ob- 
ftriftas ) ne quidem dimidiatam partem profluvia uteri evadere. Quod , vel ex pudore 
vel negUgentia dum occultare ftudent, palhdx , exfangues, triftes & viris ingratx, tanto 
temporis decurfu , conduphcare malum folent. Hifce morbis , partim ex inftitutis au- 
thorum , partim methodo Incolarum remedus nativis occurrere oportet. Cum enim 
hic affedus , hcet aliquando compofitus , ex frigiditate tamen potifllmum natus cenfca- 
tur, cahdis curari poftulat. Quamobrem abftinentia fit a fruftibus frigidis, laducis, po- 
tuque omni frigidiore & crudiore. Ob imbecilhtatem corporis fint coopertce , nodu im- 
primis, loco a mediterraneo vento hbero vivant. Venjefedliones requifitai vel ad de- 
plenda vafa , vel ad humores derivandos , fuccedant. Purgationes ex mafla noftra Pan- 
chymagoga , ad pituitofam cacochymiam praeparandam & minuendam inftituantur. Cx- 
tera evacuantia, prxfertimtunc, cumprofluviahscmodum , tcmpus & colorem variant, 
fecund. Aphorifm. 36. lib. 5. non negligenda , quibus prxmiflis opiata fubfequantur, 
quod iis mirum in modum vires reftituantur , humorefque ruentes coagulentur. Deco- 
ftum poftea Carcaparill. & radicis Fifqtietra atque Fbiraee ad fudores & urinas moven- 
das , quodque robur addant partibus , dies ahquot exhibendum. His ahifque ej ufcemodi praz- 
miflfis, locus affeCtus confiderandus , cui imprimis conducit mel filveftre decantatiiri- 
mum remedium in hoc & fimili affedu , infigniter abftergens & confortans •, tum ven- 
tricuh & inteftinorum , mox renum & uteri cruditates & vifciditates , digerens. Exhibe- 
tur jejunis utcunque vel fimplex vel compofitum hoc Medicamentum addito vino Hi- 
fpanico & aromatibus , tum & caepis fi nihil impcdiat , ad confiftentiam vini coftum. 
His fuccedat exercitium. Si neceflitas major urgeat ante didum potum exhibitum , per 
fpatium femiliorae circiter ingrediatur balneum ex aquae fontanae partibus tribus & una 
vini confedum, cumMyrta, artemifia, foliis piperis longi , Betele, CMalva ifca Czmomcl 
filveftris , <^lbahcica , Mentaftro , laborandi & fimilibus , quas profert Brafiha. Hsc per 
duodecim vel quindecim dies pro re nata continuentur , ex quo fingulis vicibus probe 
abfterfae , corpori corroborando aliquid aUmenti capiant. Veftitce fedcant , & fi de do- 
loribus uteri quaerantur ., per infundibilum , fuflitum ex calefacientibus & ficcantibus ac- 
cipiant , tum & peflaria fyringafque , fi maritatac fuerint. Quin minime contcmnendum 
olcum ihud ex toftis vcrmibus in palmis viventibus, confeftum-, quod circa umbihcum il- 
hnitum , multum prodeft. His & fimilibus remediis haud vulgares effedus vidifle conti- 
git , & qua; inter fteriles habitx , fibi & generationi convaluere. Ex imprxgnatione ma- 
gnum fubfidium ob ficcitatem & duplicatum calorcm iubfequi folet. Hadenus de Mu- 
heribus non gravidis. Sed quia uterum ferentes magis diflblutum fxpe modum infti- 
tuunt, laxatis appetitus habenis, plurima vitia incurrunt: quibus haud facile eft appli- 
care raedicinam quod vel difiicultates pariendi vcl abortus promoveant. Infantes enim 
in iucem editi , vel levifllmo extinguuntur morbo , minorque pars ad pueritiam pcrvcnit. 
Huc accedit quod pracduris ilhs ac ftriftiflimis fafciarum involucris non cxiguo fanitatis 
difpendio , conftringantur. Cum tamen Indigenae ipfique quoque Lufitani , miflls iis qua: 
fummopere perfpirationem impediant , ab ipfa nativitate denudato corporc, capite prcE- 
fertim , infantes feliciter educari frigidaque eos tempeftive lavari fatius exiftiment. Nutri- 
ces denique Brafilienfes & /Ethiopiflse , lafte fuo faluberrimo complures noftratium 
infantes enutriunt ; cum Europzeis muherculis lactis vires ingenita; , ob fupradidum vi- 
vendi genus , non raro depraventur aut extinguantur. Prieterea haud tutum exiftimant 
Incolae ante biennium fubftrahere nutricem; quod tenelh , rautationi huic ferendje impa- 
res, fcnfim deficiant; vixque bimuh, morbos graves incurrant. Hincfit, ut toties triftes, 
decolores, aquofoque humore inflati , ob debiliora vifcera extenuentur, durifquc paula- 
tim hypochondriis contabefcant. Si quae medendi pra:fidia adhiberi contingat , raro pro- 
funt. Quaedam tamen , longo ufu comprobata ab Erapyiicis accepi , eaque potifllmum 

E extcrna 



34 GVILIELMlPlSONIS 

externa, ut unftiones , friaiones, fuffumigia, illotiones, cataplafmata , & emplaftta emoi- 
lientia , attenuantia , & aftringentia. Ex omnibus probatiflimum quidem amplexus fum 
(nuncemplaftri nunclinimenti forma pra;paratum) quod ex radicibus d' Erva de Capitaon&C 
Nimphes, cumolcoearundemhcrbarumAninge& capparum, atque fimiiibus concinna- 
tur, & per multum tcmpus applicatur. Internofiremediolocus, extradum ex cortice F/&i- 
raee ad mcllis confiftentiam aegro propinatur , gratumque & tutum eft medicamentum. 
Prseter lumbricos inteftinorum , quibus divexantur pueruli , vermium quoque genus exi- 
guum & fordidum in ventriculo (ut in diffeaione infantium aliquoties vidi ) generatur, 
quorum morfibus proveftioris quoque a^tatis homines , invitis medicamentis , interire faepe 
continf^it. Nihil horum videre eft in Brafilienfibus Mulieribus vel carum fobole. Nam 
robuftae , vegetse agilefque , five prsgnantes , five pucrperje , vivacem enituntur pro- 
lem. Antequam finiam , illud fubjiciam , quod non prorfus extra limites inftituti no- 
ftri fit , fed mter Ariftotelis forte difcipulos de viribus imaginationis & fuperfoetatio- 
ne , lites movebit . In Paranambuco Anno 163». ex Athiopifla & Lufitano Ge- 
melli Mafculi nafcebantur , validiflirai , alter alba cute , alter nigra , crifpis capillis , ocu- 
lis csfiis, 

C A p. X V 1 11. 

T^eMorhisContagiofis. 

Vldere eft in Brafilia morbos Endemios familiares , imo malignos , licet rarius , e tetris & 
fuliginofis cxhalationibus , terrse paludofie & aquse ftagnantis natos^ nulli autem ex 
mutationetalitempeftatum, quxftatistemporibusfaeviunt, autfyderummaligno influxu & 
noxia qualitate cjelitus defcendente, oriuntur. Anno 1639. magno noftrorum com- 
modo, juxta finum omnium fandorum, tertia pars claflis Hflpanicx maligno & conta- 
giofa febre extinda eft. Quippe hoftis longo& faftidiofo itinere defatigatus, & fubxqua- 
tore diu propter folitas malacias hxrens, multa fst.da pluvia , cibique ac potus corru- 
ptione & penuria fraftus , paulatim attritus eft. Contigit quoque pecora femel atque 
iterum , miro aftrorum afpeftu , pluviis ex continenti ortis , ac moUioris venti mediterra- 
nei afflatu , morte repentina periilTe. In tantum vero aeris malignitatem unquam accre- 
vifle , ut peftis exinde enata ac graflata fuerit , nemo unquam expertus eft. Mihi bis tan- 
tum contigit toto feptennio , febre petechiali laborantes videre , maculis per totum cor- 
pus diffufis , morte poftridie fequente. Antbraces maligni crebrius , fed non contagiofi 
graffantes , ac curatu multo quam in Europa faciliores , dantur. Magnos autem & fre- 
quentiflimos illos Dyfentericos ac malignos afleftus , nunquam in Epidemios tranfiifle 
admiratu dignum. Vlcera porro (ut hoc obiter dicamj luis VenereK & alia mala con- 
tagiofa & ferpentia, beftias squeachominesmutuaconverfationeinficiunt. Idem faciunt 
foetida illa Variolarum ulcera. , 

Qupd autem ad Variolas & Morbillos ("quos Befigas nno vocabulo Lufitani vocant; at- 
tinet, etfi non evadant eos Meridionalis Americaslncolae, benignius tamen corripi iis fo- 
lent. Citius curantur laborantes , ob perpetuam pororum apertionem , vidum fimplicem, 
humorumque minorem foeculentiam , modo ab aere nodurno ambicnte fibi caveant fe- 
dulo. Queraadmodum autem ventum declinando facile reftituuntur •, ita per aerem vet 
clementiffimum retropulfae, mortem accelerant. Cum febrespaulo vehementiores & ar- 
dentiores praecedunt , Lufitani non verentur in principio fecare venas , idque cum fuc- 
ceflti. Epidemia: ex accidente bis quantum conftat faftae funt variola;. Neque enim pcfti- 
ferievariolxvagarifolentin pueros ficut Profp. Alpinus de /Egypto bisanno fieri teftatur. 
Primo , ante annos triginra /Ethiopes Angolenfes Brafiliam ingrefli , & variolas ex A- 
frica adducentes, infigni mancipiorum ftrage, reliquos infecerunt. Etnuper Anno 1641. 
idemfcre accidit. Ita utaliunde derivata, non inter nos nata Epidemici iftius morbi prin- 
cipia, humidiflima acccdente hyeme, per integra rerritoria prope annum, graffata fue- 
rint. Lufitani autcm his rcmediis vulgaribus, tanquam facras anchorae fc fidcbant, fuof- 
que non infeliciter curabant. Fimum equinum arcfadum & in pulvercm tritum ex con- 
venienti liquore itcrum atque iterum aegrotanti propinant. Poftca pcQori & gutturi 
defcndcndis , gargarifmo & potionem ex albo Grxco , canna; faccharcx & aurantio- 
rnm rcccntium fiicco concinnatam praeparant. Pro alimcnto mcdicamcntofo cx Tt- 
fioca de CMandihoca pultcm optimam , pro potu , ptifanam fcu dilutum ex eadem 27- 
pioca , exhibcnt. Utrumquc hoc ardorcs compefcit & nutrimcntum fuppcditat. His 
facccdit mcl filvcftrc vcl fimplcx , vcl , fi calor obfit , dilutum cx aqua cannx faccha- 

rcci; 



deMedicinaBrasii,. LiB, 11. 55 

tcx qiiod hydromelis inftatr immundities peftoris & Virccrum abfterget, jegfOf«iue fuaviter de- 
mulcet. 

C A ]?. XIX. 

) 

T>eLue Venerea, 

LUcs quxdam cx coitu non tantum per contagiilm, Vel parentum lijer editario malo in libe- 
ros, icdexleviori attaduatque per fe contrahitut , orta potifTuiiumex aUmento foetido 
& falfb , potu rancido & corrupto.Jnter Afros non folum atque Indos , fed Lufitanos & Bcl- 
gas quoque f aevit, tumoribufque fcliirrofis & virulentis ulecribus, totum corpus infeftat. Quas: 
quidem lues huic regioni cft Endemia & Bubai ab Hifpanis & Brafilianis appellatur. Et ficuti 
citius fanatur a folis remediis indigenis; ita citius contaminat, quam illa qux lues gallica vulgo 
.vocatur & ad Incolas huc defertur. De qua differtationem inftituere non eft propofiti mei, fed 
deprxfenti, qu:^ licet in quibufdam conveniat cum illa; accidedtibus &curatione tamen 
maxima ex parte diffcrt. Empyriciinitio data opera eam negligunt, quod curationem ante 
quintumvelfextuminvafionismenfemperperaminftituiajunt, humorifquC tenacitatem, in 
quo mali fomes maxime inhxret , tot menfium intervallum requirere ad prseparationem , crc- 
dunt. Vitam interim intemperatam vivere interdicunt, aquoecalida; lavac^rainftituunt, fri- 
gus nofturnum , ne perfpiratio cohibeatur , maximopere arcent , carnes recentes , imprimis 
ferinas , toftas , remoto omni pifcium genere , prjecipiunt. Vinum permittunt, quod fudores 
& fuligines non fine aegrotantis levamine, per poros expellere, comperiantur. Qui abhoc 
medendi modo recedunt , fymptomatum quidem pro tempore levamen allaturos , fed poilea 
recidivam artuumque dolores fucceffuros, ratum habent. Tandem praeparato hoc modo 
corpore, evacuationesinftituunt:mox, eos,quiprcefertimtenuioris fortisfunt, admolendi- 
nasfacchareasignefque lucuIentifTmios ablegant •, &foIo decocto, cujus bafis Caaroba & Car- 
caparilla, curationem ex inftituto propemodum Europseo, felicifTime abfolvunt.^UIcera quo- 
que folo attritu aut lotione Caaroba aliarumque herbarum exficcantium & abftergentium 
lucco, tollunt. Indiautemfohis Caaroba nwxxc codlis probalneo, nuncore jejunomaftica- 
tis, ulcera, quce perfe non evanefcunt , exficcant & malignitatem extrahunt. Quodipfum 
aliquoties per Chirurgos in Nofocomio imitari juffi , & voti nos compotes reddidit. Ne quis 
autem fallatur , hsec lues five ex Hifpanica mixta,ut fccpe fitj five fimplex Endemia, Euro- 
pceis prsefertim , non adeo parvi facienda five in principio five in progreffu. Neque enim ut 
quidam exiftimarunt, intra ^'•■'opicos levior ob haUtuum a fole perpetuam cxtradionem; gra- 
vior tantum in feptenrrionalibus regionibus datur. Ac fi no£turnum frigus modo leviter ad- 
miflum, apertos diurno calore poros noncum fummo detrimento sgri altius occluderet, 
difcufllonem tetrorum vaporum impediret, verfufqae perioftium, in quo dolor, repelle- 
ret. Sicut quotidie fit, veliEgrorum vel medicorum incuria, qui differentias diei&nodis 
contemnunt. Et tunc quidem male morata ulcera, quibus hoc malo infeftati turpiter fcatcrc 
folent, fimaligni illi halitus minus exfpirent, cariem in offibus , csteraque fymptomataj 
seque acinpatria caufari videas. 

Addam qus de Gonorrhjea , Scantamento Lufitanis dida , notatu digria exiftimavi. Go-- 

norrhiea fimplex, ficuthauddifficilis habetur curationis , itafacile acquiritur, modo afola 

equitatione fub seftu meridiano. A purgantibus initio fibi caventin omni Gonorrhaea, vixque 

blandifTima 'ex Manna , CafTia , fyrupis laxantibus exhibent , ne quid cacochymicumprovo-« 

cetur aut irritetur. Tamfalutaria contra hunc affedum domi nancifcuntur renledia Incol^e , 

utraro in exotica, qua;in officinis proftant , inquirere illis necefTumfit. Prxferunt, Guabi- 

poiocaiba , Lufitanis Pao Fodre, quam cgo Arborem Siliquofam , in traftatu de fimplicibus ap- 

pellavi. Ejus radix in taleolas diffefta & in aqua ex canna faccharea deftillata , macerata , ae- 

riquecxpofita, eam abfterforia & diuretica qualitate imbuit , quzemane & vefperi pota , pa- 

raftatas & renes infigniter mundificat. Cavendum tanlen ne immodice hoc medicamento 

validoutare, quod fanguinem ducat. Wiszzccditlunpeba, Canna/^f^^^c^^^^? didafilvcftris, 

radix item laborandi , qu3£ noftu (ub dio macerata in aqua fontana diluitur , ejuique diluti 

quatuor plusminus unci^e perquindecim circiterdies bibuntur, undc renes & vefica repur- 

gantur. Poftha:c pro potuquotidiano, ejufdem cannse filveftris decodo utuntur. Atque 

alternatimob calores fufcitatos, manephtifanamfculiquoremex77/'iof.^exhibent. Dilutuni 

^z6xc\s<icMalvalfco, Vagmirioba, Fedagofo ,Caapomonga, EmuIfionesexT//'ioc^, nuceCoco 

recenti & feminibus frigidis, cannseque facchareos aqua prseparatse/amiliariaiUis funt remedia. 

Contra rerentiones & inflammationes lotii, poft frigidam dorfi & pcrinaei inundionem, geni- 

talia emoUientibus fomentant, nempe decodo fummitatum Baffri??ha & Imbaiba, floribufque 

malva: Americanx & fabarum vulgarium , atque id genus aliis. Calorifica vero , tam a medi- 

E 2 camento 



36 GviLlELMlPlSONIS 

camentis quaai epulis procul efle jubent, ne virulentia & incendium invalefcant. Ego tamen 
nimium refrigerantium ufam aliquando noxam intulifle cxpertus fum, quod tonus genitalium 
inde debilitetur. Semper enim condonandum efl: Empiricis , utpote exquifitioribus in exhi- 
bendis medicamentis quam in difl:inguendis morborum caufis. Qu;ppe ficut ex his mc- 
dendi formulis apparet, profluvia geniturae cum Gonorrhxis videntur confundere. Quod 
quilevitarevelit, adeatPlat. Ob.pag.7z9. Lang. Epift.2.1. 5-Solenand pag.ipp-v. 45.Hof. 
pag. 5 40. Quocirca in Gonorrhjta virulenta malignitate exturbata fubfiftunt peritiores,quando 
indicatio aftringendi , confolidandi & ficcandi eft. Quod quidem optime tit balfamo Copatba, 
faccharo vel oleo olivarum diflbluto atque per os & penem injeao. 

C A p. XX. 

T)e Vuhienbm &" Vlcerihm. 

TAmetfi pleraque vuhiera & ulcera ejufdem ferenaturce & curaeinnovo hocorbe acin 
patria exiftant ; ea tamen in quibus differunt, filentio priEterire nolui. Sicut enim in mul- 
tismahs internis confiderandum qus infrahepar fintautquaefupra; ita maxime in externis. 
Qua^fupernefunt, prxcipueincapite, multo benigniora &curatufacilioraexiftunt. Tum 
quod ab humorum peccantium aftiuxu Ubera,tam quod capitis vulnera aeris calidioris benefi- 
cio & fola mundificatione reftituantur faepe. Ea autem (\ux in inferioribus partibus corporis, 
maxime inpedibusexiftunt, difficillimcE curationis funt; partim ob perpetuum defcenfum 
& mobihtatem calidi humoris in acrimoniam degenerantis ; partim ob facultatem reten- 
tricem debiliorem. Atque haec quidem verifllma deprehenduntur , fi tempus anni refpon- 
deat , nimirum conftitutio calida & humida ; aeftate enim ficca , fponte vel felicius faltem cu- 
rantur. Quid mirum , fi hac regione qux toto coelo ab Europa diftat , vulnera & ulcera 
aeri expofita, diverfum quid & peculiare habeant, cum authores paflTim teftentur, non- 
nunquam obdiverfam urbis autregionis fitum, aut pejora, autmeliora tum capitis, tum 
pedum malafieri. Longa expericntia obfcrvatum eft ab Incolis , oleis , unguentis aut empla- 
fl:ris, minusprofici quaminEuropa, ob impeditam perfpirationem halituum. Haud facile 
fedimoveripatiunturavegetabilibus qu3e aftringendifacultatepollent; ctiam tum, cumob 
malignitatemaltiorem, ad/Egyptiacum, prxcipitatum , alumenuftum &fimilia afcendere 
debent. Tamen ab ipfo principio ufque ad curationis finem , five loci affe£ti corruptelx , five 
vicins carnis mollitiei invigilantes , nativas fuas aftrigentes & ficcantes herbas , refinas & pul- 
veres non deferunt Quod cordariores , praemiflls generalibus purgantibus , tentant. A vino 
&frudu imprimisillo cclchn^mmj', fibi cavent. Quia non folum curationemvulnerum 
& ulcerum remorari , fed & inpejus difponere, recidivamquefacereconftat, quod calore 
infenfo humores accendat. Diaeta utique illis tenuis & refrigerans eflfe folet. Porro iis , quibus 
recensinfliaafuntvulnera, duopraecipue hic obfervanda funt. Primo acftum diurnum devi- 
tent, ne fanguis attenuetur, venarumque orificia aperianrur, quod ingenti viriura ja£lura 
ob diflipationem fpirituum & febrilis caloris accenfionem in caftris aliquoties contigifle 
memini. Deinde ne nodu fub dio cubent, unde maximam calamitatem, fpafmos, convulfio- 
nesmortemque ipfam pofteaincurrant. Cum veroin curatione vulncrum &ulcerumLufi- 
tani plerique & Brafiliani pcritiorcs longo ufu fa£ti , & filvas remediorum quavis regionis 
parte, omnique anni tempore fibi inpromptu habeant, eaproferamquaeoppidoapprobata 
& a noftris recepta , longaque rerum experientia confirmata funt. Optato fuccefl u balfamis 
illis fragrantibus Cabureiba & Copaiba , vulnera reftituunt , haimprrhogiamque nontantum fi- 
ftunt , fed & internc ac externe exhibita nervis opitulantur. Gummi illud prieftantifllmum 
admodumfamiliare, Icicariba (quodEIemni veredixeris) nervorura & capitis affcd:ibusprcE 
cxteris remediis medetur. Tipioca autem , ficut pota fluxus fanguinis hepaticos & dyfente- 
ricos internos coercet , & incraflat •, ita haimorrhogias a vulnerc concitatas , five haufta, five 
plagis emplaftri aut cataplafmatis forma applicata , mundificat , temperat & ianat , quod ex- 
cellens remedium fi tamen fimplex exhibitum minus profit , opiatum aliquod admifcendum; 
ut coagulentur fimul humores moti. Porro fuccum ex arboris Ambaiba fummitatibus expref- 
fum mira opcrari perhibcnt , quippe graviffmiis quoque inftillatus vulncribus iblatium adfcrt. 
Populare cft mcdicamentum hoc corroborans , mundificans & cxficcans , quod cx radicibus 
Araca & Limoniorum myrtiquc foliorum fucco fit. Communia dcnique funt rcmcdia , folia 
Nympheae, Lava^ratosjimpeba^coxmncpc AQ.coOi^,Figticro d' Inferno,Hcrva de "Njffa Senhora, 
Pagtmirioba, Cuipotma , Ambaiba, Tapia, Folhos do Spinhera, fuccus Bacoveira, aliaquc pcnc infi- 
nita incolis ufitara , dc quibus mox in hiftoria fimplicium. Addantur , fi fimul pcdum tumorcs 
adfintjbalncavelfomcnta cxcorticibus arboris Ccpipira, fummitatibus ^«w^<» , Myrto fil- 

vcftri, 



DE Medicina B R A S I L- L I b. II. 37 

veftri , Bafourinha , Guabiraba , Camara & fimilibus. Gangrxnam, Europicis relidis rcmediis, 
folis foliis recentis Tabaci contufis, toties ab Empiricis reftitutam vidi, quippe majores facile 
ipfis redeunt fruftus in curatione multorum malorum , ex nfu foliorum viridium corumquc 
fuccis &: oleis ; quam cffteris orbis incolis,ex fumo exficcatorum. Furunculos &Apofte- 
mata maturare folent foliis Araticu vuigaris , Bredos , Tulgera , Pagimirioba , Herva Mimofa , &; 
bulbis Lilii Brafilienfis, Meeri didi : Tum & radicibus mirabilis Peruanae rubrx. 

C A p. XXI. 

De Tafulis &■ Imfetmne. 

INter vitia Cutanea nondum Scabiem , Lepram , Elephantiafin obfervafle contigit , ficut in 
/Egypto aliifque fervidioribus regionibus graflari teftatumeftab Autoribus. Sedpapula: 
feufudamina, quibus cutis exafperatur & rubet (vulgo ije liOCtl^ont) advenas fereomnes 
recens Brafiliam ingreflbs, genioque imprimis largius indulgcntes, fummo cum prurituin- 
vadunt. Vid. Tulpii Obf 44. 1. 3 . Hx puftulx totum corpus farpcnumero arrodunt, fixeeque ac 
ftabiles totam ventris regionem occupant,ut Zona dici poflint. Q£od malum,baIneo quidcm 
aqujE marina: frigidx cum liiiioniorum fucco compofito, abolere plerique ftudent, fed mmus 
tamen confuetum eft exhibere quod ardores intropellat , feu frigid.^ lotione, balneoque nimis 
aftringenti id fiat, five per fortiora purgantia acrem humorem a circumferentia rcvocare infti- 
tuas. Si vero malum nimis excrefcat Jongiufque ferpat,leves admodum & faciles purgationes 
extemperatiscomponantur,qux hepatis calorem.fentinxque corporis , mefcntcrii fcilicet, 
obftrudiones tollant, ut funt.fyrupus ex novem infufionibus & ex cichoreo cum Rheo. Cre- 
mor tartari Tamarindi. Decofta radicis Iunpeba dc limoniorumquce cichoreiivicem fup- 
plent. Venajfedioni femel atque iterum infiftendum eft. Externis ita utare , utfudorecrebro 
abfterfo , fubuculam frequenter mutes. Mox fomentis ex aqua fulphuris & nitri , albumine 
ovi, feminibus frigidis majoribus, cum aceto & limoniorum fucco coftis , immiflfo lintea- 
mine, corpus defrices. Qus, licet primo attaCtu acres fspe dolores excitent, cutemque 
vellicent, ftatim tamen ceflTare folenf, quos, fiquisimpatientiorferrenonpotueritjcorum 
loco, baineotepido cxrefrigerantibus & emoUientibus herbis utatur. Sciendumeft, quod 
pleriquequamdiuhocmalo tentantur ac pruriunt , a multis morbis fint immimes, acpro- 
fperevaleant. Quamobremqui hxc incommoda fanitatis gratia aliquatenus obdurarema- 
Unt, meoquidcmjudicioreaiusfecerint. Ante omnia moderatam vivendi rationem infti- 
tuant , ciboque acpotu frigidiore utantur , ut mareria attenuata , feUcius per fudores evoce- 
tur, ne ex intempeftiva illa materix biliofasrepreflTioneadinterna, ftuxusventris Dyfenterici 
cnafcantur , quod aliqucties faftum memini. 

Quumveroeruptioneshasbiliofacper porosexitum fibi qujerentes, intra cutem detentse, 

vique ftigoris aut aurae fubito admiflrxrepreflTae atque obftrudae in acres & igneos halitusde- 

generent, cum multamateriafalfa& adufta, in orbem quafi fe cogunt & conglomerantur, 

pertinaciterque ad annos fjepe cuti adhxrefcunt. Et tunc quidem perverfam & plane alienam 

naturam induunt. AUquando autem mobiles puftulae fejugatae non fine cruciatu, maximoque 

fcalpendi ardore ac pruritu , praecipue asftate juvenes ut plurimum infeftant. Has Hing-teJ0?l11 

noftrates, Lufitani Empige ab Impetigine vocant. Quando inftar Herpetis exedentis, ali- 

quandiumalumduraverit, externis fupradidis facile refragatur. Intertopica tamenremedia 

quje requiruntur cxadiflfmia illa graminis junceifpecies, Er^uad^Empige dida &SiUquxfil' 

veftres longiflimx , inter fimplicia defcriptx primarium obtinent. Horum attritu morbus 

non leviter emendatur, imo in totum nonnunquam tolUtur , Interdum locus alfedus mutatur 

& aeque vehementer poftea hominem fi ab interna caufa foveatur , divexat. Quamobrem 

medicamentum compofitum ex fuccis fupradidis adlavamenti vel unguenti formam , parti- 

bus affedis appUcuifle , eximiam utilitatem prseftitit. Rec.fuccigraminis &fiUquarum prx- 

di£tarum partem unam , fulphuris vivi & nitri partem dimidiatam , Turbith. albiparum ung. 

refrigerantis caphurati partes duas. (Videporro remediorum infignmm copiam co-atra impetiginem, 

qtiam FauhndJEgineta & alii nobis fubminijlrarunt .) In tradu Paraybienfi exercitatiores in- 

colx nuUum remedium praeferre folent cortici Cebipira , cujus aflridus & lotio , ficut fca- 

biem, maUgnaque quxvisulcera exficcant& curant; itaabftergendibeneficiohanc quoque 

impetiginem feliciter reftituunt. Multoties tantx maUgnitatis hic aftedus confpicitur, ut vc- 

naefedionibus , purgationlbus fudoriferis ex farlaparUla fimiUbufque remediis , & dixtx refri- 

geranti, licetriteinftitutis, vixcedat. TunccurationemnifiperipfumMercurium, tanquam 

proprium antidotum,non recipit. Ex quo tamen intempeftive intus aut externe fumpto, non- 

nullos ardentioris pruriginis impatientes in morbosanimiq; deliquifinon fine vitas difcrimine 

E ,' inci- 



3g GviLlELMlPlSONIS 

incidifle vidi, ob matedam vimlentam ad cor ufque repuiram,quod facile fit, fi pe£tus, coUum 
&cmunaonaobflta, MeLcurii litum non ferant . Enecare autemhominem, perfe hocma- 
lum li corpus cinxerit , ego fane, quidquid authores fcribant , nondum comperire potui. 

C A p. XXIL 

T>e Externls Malis quorundam hfeBorum. 
Bicho cios pes. 

Mlnutiflimos vermiculos Lufitanis Bicho , Brafilianis Tmga hsc terra nutrit . Qui fsEpe 
cum pruritu, raro cum dolore pedum digitorum extremitatibus innafcuntur. Ma- 
ximopere infeftant prae cxteris eos qui nudis pedibus, loca arenofa perambulant; in qui- 
bus utpotc calidiflimis vivere amant invifibiliter, fugiuntque pavimenta lythoftrata. Initio 
in cute exteriorialiquandiulatitant. Moxingcnti cum pruritu,pr?ecipue circaplantas pedum, 
cutem fine noxa penetrant, inqueeaferecondunt. Nihil cum Guineenfibus vermiculis com- 
mune habent , qui longi, lati & albicantes chordarum fpeciem referunt. Hi vero exigui intuC- 
que paulo profundius occuitati & veficula orbilata inclufi , nigricantes apparent , eofque per 
Msefocopium explorare oportct 5 fecus enim ne a lynceo quidem exa£te fatis perlpici poffunt. 
Tandem ubi ad juftam magnitudinem, quod eft circa triduum vel quatriduum excrevifle com- 
pertum fuerit , tunc maxime de excifione cogitandum , quod folius aciculae aut argentea; cu- 
fpidis beneficio a Brafiliano aut/£thiope, facillimo ncgotiofieri confuevit. Eafolumadhi- 
bendacautio, ut vermis membranula inclufus integer eximatur, nevitiofus humor quidam 
contentus , quod fxpe contingit , difpergatur. Tunc enim nova parti vitiatx exfurgunt acci- 
dentia. Rupta enim vcficula, ftatim novi generantur , qui vicinas & illasfas partes depafcunt. 
Et tunc quidem non minus calamitofi , quam illi in Guinea tiabentur , adeoque gangraenam 
ipfam intulifle memini , utpcdumdigitos amputarenon femeIcoa£tus fuerim. Videremihi 
contigit in Nofocomio, cutem in calce pedis callofam , fub qua innumeri latitabant vermicu- 
h, militibus penitus fuiffe refeftam. Remedium quo prxcautionis gratia Lufitani aeque ac Bra- 
liani inungunt plantas&digitospedum,eftmordaciflimum illudoleum glandium, qui po- 
mis arborum Acajn adnafcuntur. Quod quidem oleum fit extraftum ex immaturis & crudis 
glandibus; nam fi maturuerint, qualitate uftiva caret, & gulje potius delicias, quam huic 
affedui remedium prsebet . Lachryma flavx arboris Camacari di£tx admotura eidem malo 
prodeft. Quod ipfum quoque gentem nauticam pice navaliprxftarevidemus. 

MaribondaZ?//r Sr^/. Copuerugii. 

INfeftifritHa vefparum examina in arboribus nidificantia non armenta, fed viatores,aufugien- 
tes licer, perfequi amant ; imo turmis equitum non parcunt irritata , Marifofas vel Maribun- 
da6 Hifpanis appellata. Nidus earum quem in ramorum extremitatibus fabricant , in medici- 
nam receptus eft, atque contra frigidos afFe£tus, tum interne tura externe potifTimum abhibe- 
tur. Magnitudine & figura Europseis vefpis haud diffimilia funt , fed crabronibus atque ceftris 
omnibus infenfiora. Noxiahsec infeda velocifTima, ipfo eodemque momento, quoinful- 
tant, aculeo rigidiffime faciem petunt , atquemox avolant. Unde atrociffimus dolor cum 
ardorefummoexlurgit, duratque ultra horam, manenterubore&elatacute. VixuIIumfa- 
tis praefens tam immani cruciatui exiftit remedium conveniens , quod pars eorum balfamis in- 
digenis, atquerefrigerantequodamunguentode/»?^^/^/?; parscauteriispotentialibus, calo- 
rem extrahcndo prxftat. 

MofcitesZ^/ ^rcif. Marigue. 

ALiudporro genus datur vcrmicuU alati nigrum, adcoqucparvum, uttadus fenfupo- 
tiusquam vifus pcrcipi folcat. Culicum more gregatim volitant. Nunquam apparent 
nififumma cxiftcntemalacia, idquc vcfpertino tempore potiffimum, circa fluviorum ripas 
inter paludofas illas arbores Mangucs didas , hjerent. Mcrito ab omnibus paritcr incolis exti- 
me(cunturha;c infcfta molcftiffima j quippc adco cxcrcent &lancinant agricolas , utnon fb- 
lummcmbracorumnuda, fcd&lcviter vcftitamorfu dolorofo infcftcnt, acuumque mucro- 
nesrcfcrant. Scapha fluvium lcntogradu afccndcntibusmccumHifpanis, adcointnmucrat, 
vcficifquc ac ruborc confperfa crat nobis facies, ut \ familiarilfimis nc quidcm dignofccrcmur 
amicis. /Ethiopcm iufTu domini f iii palo affixum , pcrquc intcgram noctcm (mirum fiipplicii 
gcnus) rclidum , pof\ridic dclirio captum , cx mcris doloribus , mcmini. Pcrcgrinantcs pcr 

dcferta 



DE VfiNENlS EORVMQVE AntiIJOTIS L i B. 11 I> ^9 

deferta dcnfaquc Brafilix nemora , quo defatigata aura marina vix pertingit, prcEfentioreni 
cautelam non ampleduntur , quam ipliim ignem integrofque rogos : tum quoquc balfamum 
Copaiba. &cCabuberiba, quibus membra nuda inungunt. Ante horam unam atque altcram, 
humores & pundura: evanefcere folent, modo non nimia fridione velfrigidaE'afperfione irri- 
tenturparteslasfce. Dolores apprime fedanturmucagine carduilittoralis, tum&lierba Pagi- 
tmrioba^lmbaiba, ca:terifquee)ufdemgenerisfuccisinlpiflatis, qu3E frigida tSc anodyna qua- 
litatc pollcnt. 




GuiLIELMI PlSONIS, M. D' 

i 

LIBER TB RT IV Sf 

Qui agit 
T>e Venenu eommque Antidoti^, 

Agno venenorum proventu, quibus paffim animalia , plants , ae mineralia 
I turgent, univerfus Orbis terrarum luxuriat. Prxter primum Naturae inftitu- 
> tum accidit, ut quiddam alicui fit malum & noxium, Nam quod multis ali- 
mento, quibufdam efl:veneno; ac vicifllm,quoduni efl: veneno, utcicuta 
jhomini, quibufdam animalibus ut Caprae & Sturno efl:aIimento. Sic radix 
laltilis Mandthocx a venenato fucco nondum repurgata , homini lethalis, 
equis&bobus c^terifqueanimantibusnutrimentumprxbet. Celebris quo- 
que illa herba Mimofa Iuquiri difta, oves & capras pinguefacit , interimit homines. Bafilifco 
venenum efl: naturale & aliisanimantibus minime. Non autem Plinio aflentiendum , qui in 
eum finem a natura produci tefl:atur, ut iis pro libitu homo , incurabili vel animi vel cor- 
poris morbo detentus, utatur ac violentis toxicohaufto cruciatibus & vits finem imponat. 
Nifi hoc forteattribuendumhuic gentiBarbarx,artibufqueMagicis fupra modum deditse & 
in omnibus prope venenis dignofcendis mire folerti, quibus hoftes & focios , lucri aut libidi- 
nis caufa , pari forte exftinguunt. Mancipia illa ex Africa huc dedufta, ubi horrendi voti com- 
potesfieri nequeunt, cumdominorumvitxinfidiantur , duriflimae fervitutis jugi ,inedi.x ac 
variarum calamitatum impatientes , ad unicam illam libcrtatis viam , nemini non perviam , 
confugiunt. Veneno ubiqueobvio ,fibimetipfis atrocesmanusinferunt.GratuIantesfibina- 
turx renuntiare , vindidamque , dominis plus jufto feveris , reponere . Sed hxc , relido ab- 
nfu, fecus interpretanda funt : cum animali nonfolumrationali, fed & irrationali inftindus 
fit datus , per quem creatis omnibus dextre utatur , bona & vitx utilia feligat , fugiatque no- 
citura. Ecquid enim , per Deum immortalem , ex quo non aliquam percipiat utilitatem ? ex 
ipfis viperis adverfus viperas conficit Antidotum , quo venenisomnibus&venenatismorbis 
refiftat. 'EyiMa-adihoca radice, maximo fcatente vcneno , optimum alimentum non fblum, 
fed & Antidotum concinnatur. A Scorpio, Scolopendra , Colubro , reliquifque Serpenti- 
busidus, ab iifdempetit remedium . Elephantiacosviperarumefu frequenter fanitati refti- 
tutos Galenus auftor eft. Nec exiftimandum benignam naturam remedium denegaflTe , ubi 
morbum invexerit , fed omni veneno alexipharmacum indidifte atque oppofuifle. Bafilifci 
lethifero veneno, muftelae virus, falivamhominis jejuni ,Serpenti, Viperx, Scorpio cste- 
rifque venenatis adverfari conftat. Adeo placuit Naturae nihil eflTe fine pari. Equidem vix dixe- 
ris venena an alexiteria plura fint pronata •, & ubi fpecificum incognitum , Diafcordii & 
Theriacx ufus, vicem fupplet. Sic folia, flores &frudusHerbarum Tangaraca. 8cluqucrij , 
venena Brafilix facile prima, propriamfuam unaquxque radicem, oppofitum habct Anti- 
dotum. Bufoni Cururi aliifque infcdis venenatis, folius Tihambi decantatx illius Panacex 
fuccus fuffufus, prxfentem morteminfert. Plurima aliahujufmodihicproducuntur, Barba- 
ris multo quam Europxis ac eruditis , notiora. Qui viperarum pinguedinem & caoita , tum 
&integrainfeaaquxvulnera intulerint, ex arte parata, audafter & felici cum fucceflfu , ve- 
nenatis iftibus applicant. Adeoque per ipfos effcdus comprobare nituntur in omni venenato 
contineri fuum Antidotum. Videatur locus Galeni lib. 11. de Simplicib. cap. de Dracone 
marino 5 & libr. de Theriaca cap. 1 1 . 

Quamvis autemoccafionemultoties defideratamulta nondum explorare licuerit, ea ta- 
men qux affequi atque addlfccre potui , pofteris ultcriusindaganda relinquo. Nec enim facile 
eft- veneni fpeciem cito diftinguere •, neque etiamfi cognofcatur , protinus illius proprium 

alexi- 



40 GviLIELMlPlSONIS 

alexipharmacum ruccurrit. Accedit, quodaliquareperiantur, quxinEuropavencnata, hic 
vefca, vcl faltem minus noxia fint , &vice verfa ; quippe ranx & pifcicuh hic dantur pra;tcr 
opinionem venenati : E contrario formicx illx grandiores, tum carnes aUquot ferpentum, la- 
certorum , bufonum , vcrmium & gUrium filveftrium , primis incoUs inter dehcias habentur. 
IdcmPhniusdeAfricaconfirmathb.vi. cap. 29. Celfushb. v.cap. 36. ScahgerExcrcit. 139. 
fcd. 4. Inlndia atque /Ethiopia non fokmiinnoxios ferpentes mukos , fed etiam efculeritos 
dari, ita ut Ophiophagi dici poffmt. 

Prjec2eteris autem in Brafiha , centipedes Carafnu,^ Caramouriiu virides & nigri , tofti & 
evifcerati ; tum imprimis vermes ihi larumai & Caramatori , pingues & albicantes , inque nie- 
duhofis fiiveftrium palmarum truncis vivcntes, in pretio ihis funt. Phniushb. x vi i . cap. 24. 
i^hanus hb. xiv. de Animahb. cap. 1 3 . narrant vermes in ufu mukis Indis efle. 

Innumera aha portentofa a Tapuyeris fando accepi, quae,quod eorumahqua forte fabulofa, 
filentio prcetereo ; tantifper donec ukeriore inveftigatione atque experimento eorum veritas 
magis ihuccfcat. Muka equidem inter hxc notatu dignifflma , a nemine tamen , quod fciam, 
Lufitanorum, fcriptis mandata , adeoque neglefta, ut ne veftigium quidem horumac fi- 
mihum naturx mirabilium exftet , unde lucubrationes Phyficas quis iUuftrare poflit. Qux- 
dam nativa recondita habent veterani agricolae , quibus fibi fuifque Europxis remediis de- 
ftituti , coguntur fuccurrere. Quamobrem maximam partem , mukis precibus a Barbaris ex- 
torquere necefle fuit: qui ficut tencbriones funt in porrigendis venenis & pertinacifllmi in 
revelandisejufmodifecretis; ita ofticiofi inexhibendisantidotis; didoque citiusubi de na-, 
tura veneni conftiterit , infilvisefticaciflinias herbas cohigunt , quascontufas inftar potionis 
xgris fubminiftrant, animafque pene exftinftas fufcitant. At vero , his remediorum generibus 
non contentiniiferimortales, ac fuperftitiofi barbari , futiha illaac illicita, ut fafcinationes, 
incantamenta , phikra ac fortiiegia ampleduntur. Quod tamen ex parte condonandum huic 
genti profanx , utpote nulhs hteris vel Dei cultu imbutis, fed Styghs tantum atque infernalibus 
augurus , ukra quam credi poteft, deditx. Illud mirum, reperiri etiam inter Chriftianos, quos 
infana hxc & ridicula crcdulitas involvat. Pudet profedo , quam indigne homines cxtera 
cordatos , mancipiorum & pecorum fuorum externos & internos affcdus , nefcio quibus prx- 
ftigus a fe curatos gloriari , meamque incredulitatem haud parum accufantes , audiverim . 
Quum tamen quse primum technis impoftorum, veneficiis ac magicis incantamentis obvelata 
erant , longo poft tempore ingenii aciem intendcntibus , detefta ftolidam opinionem exeme- 
lunt. Nemo equidem tam excors, quin fateatur plurimos prxter expedationem Medici, citra 
artem, abfque manifcfta cauia fanitati reftitui velfola imaginationisvi; quin imovxcordia 
potius eflet, omnia manifeftis qualitatibus afcribere & occukas ihas totius fubftantiae proprie- 
tates toUere . Videatur Andrxas Ca;falpinus qusft. xii i . Sed hxc nihU ad prxftigia aut patroci- 
nium impoftorum rcfpiciunt. Verba & charafteres funt Medicinae daemonum, fyrupi & Apo- 
zemata hominum, inquit Paracelfus. Ex Agyrtis & circumforaneis qui plufculum iapiunt, no- 
runt quotempore& quibus morbisfua amuleta inftituant. Si fucceflures careat, aegerin- 
CLifatur. Inminimo enimquipeccat; omnium fitrcus. In myfteriis magicis , qui cadk fyl- 
laba, caditcaufa. Plcbecula maxime dedita ejufmodinugis, plus fidei & ipei hs concipit, 
gaudens falhfpecieredi. Orationcscumcertiscxremoniisdicendas fufcipk, & jamvix de- 
murmuratis verbis vi fortifllmx imaginationis , aliquam convaleicentiam fentire fe clami- 
tat. Quodipfum quoque Galenus his verbisteftatur; pluresfanat, cuipluresfidunt. Unde 
merito crcdulos Agrippa ad ficra magiae cxremonialis admittit. Sed iongius provedus , dum 
me tantx crcdulitatis pigettxdetque, revoco rae & ad venenatorum enarrationem redeo. 
Quorum occultx qualitati , abdita quoque mcdicamentorum proprietate (qua: per experien- 
tiam fuerit revelata) fuccurrendum. 

Inter venenata Brafihx animantia , Serpentes primum locum occupant, e quorumnu- 
merocircitervigintihadcnusinnotuerunt, utiunt ,Botgmcil , five liboya, Arabo , Boiobi, Boi- 
cininga, Boitrapo , Eoycupecmga, Boipeba, Cucurucu, Caninma, Curucacutinga, Guinpaiiaguaray 
ibyara, lacapecoaja, ibiboboca, lararaca, Manima, Vona, Tareiboya'& Cacaboya, Jmoreptnirna, quo- 
rum tres noviflimi funt angues aquatici. Frequentiores cedes & filvas perreptantes, in hoc ha- 
bitato Parnambuci traduattingo; reliquorum minus cognitorum naturam,cogor pra;terire, 
Horum Scrpentum Amcricanorum aliqui, Europxis minus funt noxii, utcunquc tamcn majo- 
rcs& vegctioresiisexiftunt; quafi harum regionum calor cxtcrnus , nativum in hifce frigi- 
disanimantibus intendat. Prxter Galeni aliorumquc tcftimonia, multa funt argumcnta ab 
ipfa cxpcrientia defumta, qux cvincunt tcmpericm nadamclfc frigidam, omnem laccrto- 
rum & Scrpcntum cohortem , contra Aviccnnx opinioncm . Nam non folura coutadus 
ipfe frigidus vcl maxiraa xftatc, hoc arguit , fcd corum nonnulli ad mcnfcs , nonnulh ad 
fcptimanas aliqiiotvivi abfquccibo rcfcrvati , hoc confirmantj cunuamcn fi quidcfculcnti 

iUis 



deVeneniseorvmqVeAntidotis LlB. III. 41 

iilis prxberetnr , comcdcrent. Idcm teftatur magnus Scaliger Gommentariis in Hiftoriam 
Animalium , lib. 11. 8cc. 

BOICINININGA. 




Primo Serpens ille , Boicmninga , qucm Ca/cavcl6c TangedorHifpzm nominant , propterct 
quodfonituminftartintinabulicauda edat, in triviis juxta acdeviis locis ccrnitur, tamquc 
celcriter proreptans ut volare videatur. Huic tam pcrniciofo colubro, benigna natura , cautio- 
nis quaft gratia , nolam addidifle videtur , ut illius fonitu admonitus quiiibet tempcftive fibi 
caveat a vicino hofte. Brachii eft craftitie , longitudine interdum quinquc pedum , lingua bi- 
lulca , dentibus longis & acutis, colore fufco & adflavum vergente. Quotannis articulus, quo 
infeftarefolet, incaudacrefcit, cujusextremitateinanumhominisimmifla, mortem infcrt 
confeftini; vencnumautemquodoreveldentibusinfcrt , multo lentius vitam tollit. Exvul- 
neremox fanies cruenta effluit, carolivet, ulcufque paulatim ferpit. Ad remcdia extrahen- 
tia , vulnus dilatantia , fcarificationes , cucurbitulas , & fi pars Isefa intercipi poftlt , ad vincula 
feftinandum, idque junco /^f^jf^t?, cuiremediomaximcfidunt Brafiliani; finminus, cautcrio 
utendum eft. Interim dum vencniqualitas ad cor pcnetrat, curandum utinterius prsemuniatuc 
Ttfm.i hauftu , fudorefque evocantibus infiftendum. Praefentiflimum prse csteris remedium, 
quod Barbaris contra hujus aut qualifcunque Serpentis morfusreftat,eftipfius nocentis caput, 
quod contundunt, contufum emplaftri forma vulneri calcns applicant : cui remedio fimul ad-. 
dunt , in omni fere morfu , falivam hominis jejuni , qua perpetuo partem afFeftam demulcenr, 
(Pliniuslib.vii. cap. 2. Galenushb. x.SimpIic. Scaligcr in Hiftor. Animal. lib. ii.cap. 18. 
hanc falivje vim quoque agnofcunt) adeoque his duobus Antidotis nituntur, ut defperent,fi in 
illis voti compotes non fiant. Ego h;EC & fimiha remedia, quce longa illis cxperientia didavit, 
.jubenteneceflitate, lubenter fumimitatus. Non intermittendo tamen ea quxa vcncrand^ 
antiquitate & authoribus nobis funt relida. Ne nimium temere hifce novitiis , aut pertinaciu§ 
veteribus videreradhxrere. 

CucuRucu. 




CucurUcu cft anguiscraflus , cineritiicoloris, interius flavus , externis maculis nigris 
diftindus, & iifdem ut C/^/^^^-f/fquamis vcftitus ; novcm & interdum duodecim pedes longus, 
Maxime eft venenatus & plurimum metuendus , licet caro ejus prjtparata a Barbaris comeda* 
tur. Pra:cipuum illi venenum incapite, ideoqucBrafilianiinterceptoquancociuscaput am- 
putant & coopcriunt humo. Ab illo i£Ius, corripitur vertigine , tremoribus, torminibus, ani- 
mi dcliquiis , febribus atdentibus , quibus fudor frigidus ac ipfa denique mors , intra diem na- 
turalem, aliquando & celerius fuccedit. Prjetcr enarratas qualitates, peculiarecfthuic Ser- 
pcnti, quodmorfucjusvirulentOjVenze erodivideantur, tantamque inflammationem & ar- 
dorem efiiciar, ut fanguis bulliens mox e naribus, auribufque , imo manuum & pedum ungui^ 
bus promanet. Huic malo fi quse Medicina detur , ipfius Serpentis , qui morfum intulit , ca- 
put emplaftri forma, vulneri applicatum; tum & foIiaTabaci reccntia, leviter tantum ab 
ignis flamma tada, mirabiliter profunt , cauterii loco. Idem prxftat contra hujus , aliorumque 
Serpentium morfus radicis Caaapia decoftum . Deinde fuccedunt fudorifcra , vel ipfo ftatim 
initio convenienter exhibita , ut funt radices ltirepeb.e , Vrucu , Mahifco , laborandi , inter finv 
plicia fatis fuperque defcripta. 

BOIGUACU. 

B o I G V A c V , five liboja , Serpentium omnium facile maximus , pedus fere hominis craf- 
fus, l^n{\tyc{i%CobredeVeado6,\€tViS, quod Dorcadcs integras devoret , idque fugendo potius' 
quam mafticando.Ex horum genere quidam ododecim vcl quatuor & viginti pedes reperiun- 
turlongi; Cineritio, fpadiceoTariegatofuntcolore.Non lequeveneno, utmu!tialii,turgent. 
Carne eorum non folum Indigenje & Nigritx, fed & nofttates vefcuntur. Famelicus hic 

F anguis 



4i G V I L I E L M I P I S O N 1 S 

anguisvelcxdumctisprofilit, caudxque fuaenitens, horrcnde fe erigit &ftrennue cumferis 
&hominibus ludatur, & fibulatirritatus : velexarboreinfidiofeinviatoremdefiUt,eumque 




validifllmis cingit amplexibus , ita ut velfola complexione interimat: nec minus validi atque 
feroces exifluntjduoingentcsilH^r^^o &cCucurMiu, hominibus aeque ac capreis infidian- 
tur. Quippe omnes hujus generis foUdis vertebris & coftis prseditos ex Anatome animadyerti. 
Iftus eorumvix cenfetur venenatus , & per fe aUquando , etiamfinuUo vel leviori faltem ad- 
hibito remcdio , curatur. Ita ut hi inter iionvenenatos Serpcntes, de quibuspafTuTi audores 
multa teftantur,debeant numerari : quibus Cmina.nA, Ma.vina & Vocin annumerare Ucet, quod 
nihil vel parum faltem hominibus noceant. Vide Voflium de Idololatria GentUi Ub.iv. cap. 5 s . 

Iararaca. 
BrevisefthicScrpcns, raroquefemicubitilongitudincmexcedit , venis quibufdam in ca- 
piteprominentibus, inftar viperarum , &haudaUterquamiUxftridens: rubris & nigris ma- 




culis infignis , c-xterum terreo colore : ejus morfus vcnenatus non minora adfcrt fymptomata, 
quamvelreUquorumSerpentum, exceptisiisquilente& clamvitamdepafcuntur. Ipfa fera - 
poftquam vulnus inflixit , a cute , cauda , capite & intraneis repurgata , & in aqua radicis Jure- 
peba, cum fale, oleo , porro, anetho & fimilibus coda , avuIneratiscomeditur,magnoque 
illis folet eflfe pr£efidio..Convenit denique prx caetcris , Caatia , quae mcrito Herva de Cohras di- 
citur, quod foris & intus exhibita, hujus aUorumque Serpentum morfus facile reftituat. Idem 
feUciterpra;ftantaciniarboris Gmbira , contufi &morfibusappIicati. 

B O I T I A P O. 

Boitiapo Brafilicnfibusj Lufitanis , Cohre de Cipo, anguiseft vix brachium crafllis , fcptem 
pedes longus, Olivacei coloris , viftitans ranis. Maxime venenatus, ac jEque calamitofis 
malis auftor exiftit , quam morfus Cucurucu , quippe eadem vi , eodemque modo ab cxtremi- 
tate mcmbrorum fanguis diftillat. Rcmedio autem vix ulU cedit,nifi igni forte vel ferro,modo 
pars Ixfa. tam violentum remedU genus admittat. 

I B II A R A, 

Ibiiaram viperam ( Iconem vide apud Marcgravium ) Cobre Fega , vel , Cohra dedos Ca- 
becM appellant Lufitani , quod duo capita videatur habere, fcd falfo. Ipfe Plinius , qui idem de 
eademteftatuf aIiorumforterelatu,deceptusfuit. Familiaris &frequenseft, fubruderibus in 
terra latitans-, Tormicis vefcitur: digitl eft craflltie , fefquipedis longitudine , atqucargcntci 
coloris. Ejus morfu nihil eft virulentius, non tamcn citra fpem curationis cxiftit, fi fupradiftis 
remcdiis tempeftive interne & externe utaris. Qua; , quod nihil immutandum occurrit, totie.s 
rcpctere fupervacaneum duco. 

Ibiboboca. . 




Ibibococa BrafiUcnfibus, anguis pulchcr, Lufitanis Cobre dc Corais appcllatur.duos pcdes 

longus, 



deVenenis eor vmqje Ant I doti s Lib. III. +3 

longus, pollicem autem crafTus, colorc niv^eo, & nigris, rubrifque maculis variegatus. Morfus 
illius venenatiffimus, non cxtemplo vitam depafcitur , fcd tarde fe promovet. Sanatur empla- 
rtro e capite Serpentis concinnato & efficaciter appofito. Pulvis plantas Nhambi, tum 6c fuccus 
foliorum Caapeba & CaUtu , vulneri inftillatus , extrahit virus. 

B O l O B I. 

Bo lOB I Brafilienfibus , Lufitanis Cobreverde , ulna^eftlongitudine &polIicis craftitic; 
coloris porracei &: pulchre micantis. /Edificiis gaudet , neque ulli nocet nifi irritanti ; morfus 
tamcn illius venenatus, remedio quamvis eximio vixcedit. Radix autemillanodofa hcrbx 
Caa-apia contufa & ex aqua pota , fummopcre prodeft , cceterifque herbis antidotalibus facile 
palmaminhoc cafupra;ripit. Milesquidam gregariusanguemhunc intcrarbuftalatitantem, 
dum pede forte conterit , ab co in fcmore demorfus, paucispoft diebus, toto corpore tu- 
mefafto & livefcente , deficicnte radice Caa-apia, ca;teri(queremediisfruftraadhibitis, prs- 
fentibus commilitonibus , quam miferrime exfpiravit. 

Caninana. 

C A N I N A n A Serpens , ventre eft flavo , dorfo autem viridi , ofto circiter palnios longus. 
inter minus venenatos habetur : ovis viditat & vOlucribus : Capite & cauda refedis , ab Afris 
&: Amcricanis comeditur. De peculiari ilHus antidoto , nihil adhuc certi affirmarepoflTum. 
Vulgaribus alexipharmacis five Europaeis , five indigenis fupra enarratis , malum fi quod infert 
facile expugnatur. Familiare autem illud decodum antidotalc , ex radice lurepeba , cum 
pauxillo falis, huic aliifque morfibus velpundlurisvenenatisfxpeapplicandumeftj necnon 
frudus Ananai viridis , ifque in cataplafmatis modum contufus. Denique fi neceflltas ulterius 
urgeat, parslsfafcarificetur , moxquevivusgallinaceuspullusimponatur. 

I B I R A c o A. 

Ibiracoa Brafilienfibus , Serpens eft variegati coloris , albis , nigris , rubrifque maculis 
infignis. Ejus morfus eft admodum vcnenofus , & peflima fymptomata infert , haud fecus 
quam Cucurncu , ut a Brafilicnfibus accepi ; quippe fanguis quantocius a morfu , ex auribus, 
naiibus & oculis profluit & nifi ftatim fubventum fuerit , moritur vulneratus. Si virus nondum 
ad cor abierit , carne ipfius anguis cofta cum radice lurefeba , laborandt , Malva ifco , Caapeb^^ 
Capypuba , additis fummitatibus Nhambi , ex vino internc exhibitis vulnerati reftituuntur. Ad- 
datur cxternum remedium , ex capite ipfius fer^e contufo & cum Herva de Cobre , aliifque ejuf- 
modi ante enarratis , prceparatum. 

Tareieoya &Cacaeoya. 
Poftremo angues duo amphibiorum more , modo in lacubus, modo in ficco degentes con- 
/piciuntur, ac proinde hydri vel natrices jure dici poflunt, tametfi non jeque perniciofi ac no- 
ftri Europsei efle perhibeantur. Atri funtprorfus nec valde magni. Irritati nocent, vulnufque 
facile curabile infligunt. Prior Tareyboia, pofterior Cacaboya appellatur, qui lutei eft coloris, fex 
palmas longus, ruricolis potius extimefcendus quod Gallinas devoret, quam quod homini le- 
thale venenum inferat. Tamen fecuritatis caufa Herbx T^ambi & Erva de Cobrds appofitce cx 
arte , vim vcneni , fi quod modo fit , retundunt. 

Crocod ilus. 

Crocodili in fluviorum , ftagnorumque latebris degunt , Africanis CrocodiUs fimiles , (ed 
utlque minores: raro quinque pedumlongitudinemexcedunt, 74f/?r/Brafilienfibus,noftris 
C3pitt9t1l0 di£ti; hominibusnatantibusinfidiantur, riftulatedidudo,acutiflimifq; dentibus, 
ingentia vulnera inferunt. Quse vulgaribus remediis coalefcunt , prcefcrtim vero adipc ipfius 
animantis. Vulnerati pariter , & non vulnerati Crodilos fummo ftudio veuantur, partim pro- 
pter virtutem Medicam adipis ; partim ob ipforum teftes myrothecium infigniter redolentes, 
quos magno pretio divendunt. Omafus quoq; hujus lacare exficcatus & in pulverem redaftus, 
contramorbos calculi ab incolis exhibetur. Ovaquxplusquamviginti vcltriginta fubinde 
profert, anferinorum ovorum magnitudinem excedunt, nec folum a Barbaris , fed & militibus 
noftratibus expetuntur & comeduntur. Idem de ipfa carnc Crocodili exenterata didum volo. 

B I B o R a. 

Inter tot lacertorum exercitus , quipalTim in filvis, a^diumque ruderibus conipiciuntur , 
unicus tantum , quantum quidem conftat , reperitur venenofus , qui Bibora dicitur. Cxteris 
lacertis non adeo quidem difllmilis eft , fed minor , digitique majoris magnitudinem vix exce- 
dit. Cute eft cineritia & magis albicante. Corpore omnibusquemembriscraflloribus,vene- 
noque tumentibus-, caudadeniquemultobreviori&Iatioriexiftit. Plaga abeoillatadilutam 
foetidamque faniem effundit , cum tumore livido , cardialgia , torminibus , ac magnis crucia- 

F z tibus. 




4+ GviLIELMlPlSONlS 

tibus. Pcculiare huic malo antidotum nondum eft inventum. Quapropter hxc aliaque com- 
munibus alexipharmacis tam exoticis quam indigenis , exturbanda funt. 

SCO LOPENDRiE. AmBVA. ScoRPlO. 

Scolopendrx grandes & exigux , ut & centipedes hirfuti Ambua didti , ac arcuatim fepen- 

tes ad Venenatorum ordinem referuntur. Illx asdeSjhx 
filvas perreptant , olerumque hortenfium frutices non 
folum , fed & homines infeftant. Scorpiones Europacis 
funt fimiles , licet non acque noxii , proinde idus eo- 
rum curatu minus difficiles. Verum cum horum trium 
infeftorum natura & curatio ab AuCtoribus paflim 
ante me tradita fint , ncc quicquam ad ulteriorem illu- 
ftrationem occurrat,acquiefcam.Quippe folum oleum 
quodeorumvivcntium qualitates abforbuerit , contra 
morfus vel idus cum fucceflii appUcatur. 

N H A N D V G V A C V. 

Ex Araneorum genere infignis & ftupendae magnitudinis hic reperitur ( forte idem cujus 
Plinius mcminit in Indiis palferis magnitudine confpici ) qui in ruderibus & veterum arborum 
concavitatibu<: nidificat, TSlhmduguacu appellatus. Eum cjcterorum minorum ritu texere non- 
dum compertum eft. Exuvias deponit ; niger eft hirfutus, dentibus acuminatis & praelongis ar- 
matusjob pulchritudinem & ufum in pretio habitis. Irritatus vcnenatum aculeum cuti infigit, 
ita tenuem, ut vix confpici poflfit. Hinc tumor lividus non fine cruciatu, multoque dolore ex- 
furgit. Nonnunquam ratione partis percuflae &fymptomatumfupervenientiummaIumadeo 
exafpcratur , ut incurabile reddatur , omnibufque remediis , cum ab Indis , tum a me inventis , 
prorfus rcfragetur. Proinde ratio habenda ut vulnus dilatetur, remediaquepaflimex officinis 
& authoribus petita, forinfecus & intrinfecus adhibeantur : Inter qux fit Cancer Aratu prjcpa- 
ratus eodcmmodoficutincapitedePifceCa^w^^^r^ fumdi£turus. 

PiscEs Venenati. 

Inter planos Pifces cartilagineos dantur Paftinacx marinae , Torpedinum & Rajarum fpc- 
cies , lives , csrulese , fine fquamis vel aculeis in toto corpore , prjetcrquam in caudae princi- 
pio , ubi duo breves non ferrati , fed ad fagitta^ figuram formati apparent , ac proinde hi Pifces 
a noftratibus merito ^ijlttct^t^t ; ^ Brafilianis Narmari appellantur. Iconem vide apud Marc- 
gravium. Non procul a littoribus degunt , vefcuntur Pifcibus , quibus ex occulto infidiantur, 
radiumque iis infigunt, quo ablato edules funt , ficut fere omnibus illis terreftribus & marinis 
pecoribus contingit , quse i(5tu vel morfutantum venenum infundunt. Pars vulneratainfeftiffi- 
mo dolore , aliquando & paralyfi mifere afficitur. An aculens ctiam mortua paftinaca vires 
fuas fervet , atque non folum in animantcs , fed & in faxa & herbas, exferat eas, ficut Oppianus, 
iElianus,& alii teftantur de Europaea paftinaca, ego nondum comperi. Dolores f-dantur opti- 
ma illa radice 'JMangue aflata , eodemque modo ficut in ictu Pifcis liiqui diftum eft. Dein di- 
latato vulneri ejufdem Pifcis jecur, & teU ipfius cineres cum fucceflii appUcantur. Ita uthic 
quoque Pifcis veneni fui antipharmacum in fehaberevideatur. 

De Brafilienfi Torpedine , ejufque malo , vix ad horam unam atque alteram durabili , quia 
cum Europjea in plerifque convenit , iifdcmque remediis & eodem modo curatur , particula- 
tim nunc agcre fupervacuum duco. 

M o V c I c V. 
M o V c I c V Brafilienfilbus , excrementum maris pellucidum •, pulchre rubrum & lcviffl- 
muni; bullae inftar, figura varia, nunc ovali , nunc triangulari fere, aquis fupernatatj fla- 




tuque intus contento turgidum , ftrepitumedit fi vi rumpatur. Qui nudispcdibuslittoraob- 
ambulant , buliamquc hanc vencnatam minus providc conculcant , magno dolorofoquc 

ardorc 



dbVeneniseorvm^^veAntidotis Lib. Ili. 45 

«rdore afficiunmr in plantis pedum licet callofis. Ad horas aliquot duiat maluni , invito 
quovis remedio refrigerantc & anodyno , ad quod confugiunt faepe fruftra : ego felicius 
caufticis & calidis ad extrahendum ardorem ufus fum : applicato mordaci ilio Oleo caftanciE 
de /^c^_;« diflroluto in fpiritu vini. 

Noxiis pifcibus annumerantur quoque uterque illi , qui Niqui dicuntur Brafilienfibus. 
Aculeis in capite 6cdorfo praditifunt admodum noxiis, quibusirritati, tanta vehementia 




pungunt, utdolornon folum intenfus inde exoriatiir, fed membrum paralyticum pro tenl- 
pore maneat , praefertim fi tclum (quod aliquando fit) in parte vulnerata rdinquatur. Pra.-fen- 
tiffimum remedium eft , dilatatio vulneris , applicatamox radice (Jl€af^gue zSAta 8c contufa. 
Unde quidem dolores in inftanti exacerbantur, fed mox ceflant. 

Haftenus de Natura Serpentum eorumque animantium , qux morfu vel i£tu virulento 

hominibus infidiantur & toxico fuo nocent. Qujbus calidas & humidas hafce regiones abun" 

dare haud mirum eft , quodpaucaagricolarum induftria excultx , nec vifngorisa venenatis 

& noxiis animantibus repurgatx , cx in immenfum multiplicentur. Nunc ad illa venena quK 

intra corpus aflumuntur defcendamus. Qujequidem duorum funtgenerum, nempe venc» 

nata tantum , vel etiara manifefta qualitate nocentia. Utrifque fua remediorum genera , ma- 

nifefta:vel occultze qualitatis oppofitafunt, quaslicctdiveda, tamenin curandi modocon- 

veniunt. Namcujufcunque generisvenenaorepercepta, fiinprimaadhuccorporis regione 

haereanr, pervomitum &cIyfieresexturbareconvenit: finin corporisreceiTus abierint, cir- 

cumferentiam verfus trahuntur. Interim cor adverfus hoftem admifllim , muniri debet , raodo 

vera& infallibilia figna veneniintus afllimti compareant. Non enim aeque manifeile hicat- 

que in morfu vel idu Serpentum morbi caufa fe profert, fed ferc latet , quia qui venena fubrai- 

niftrant variis technis dolura non folura tegunt, fedexecrandisartibus, novasquotidieraix- 

turas comminifcuntur , applicando adiva pafllvis, & qualitatibus , aut addendo, aut de- 

■mendo , ut longo tempore poft , figna illa & fymptomata ulla vix fe prodant. Nec cnim (ut 

fieri foletiis qui forte improvide fimplex aliquod venenum hauferint) femper anirai & Virium 

defedus, cordis anguftia , vertigo, vomitus , torvus aipeaus , afiaquefirailiafubfequuntur, 

ficutGalcnus docet cap. vi.de iocis affcdis evenire. Quid; quod fubinde vix uUa prirais 

menfibus triftitia aut leviflimum xgritudinis indicium in iilis notetur. Donec tandcm longo 

temporis intervallo , ungues & corporis extrema livere incipiant. Aliquando nihil nifipoft 

mortem exterius apparet prorfus , atque unum vel alterum vifcus corruptum ac tabidum per 

anatomen fcfe oflfert. Cur & quantum venena lateant docet Thora. a Vega Com. in loc. 

AfFed. Utinam Barbarorum nequitia numquam excogitafl!et tam perniciofos horum vc- 

nenorum abufus , minoriquefolertiaprxparare noviflcnt, ut ociusvel tardius operarentur. 

Nam licet obma)orem vclminoremfubjedi refiftenriam, eaarte concinnareilla neiciant, 

utftatahorainterimant -. tamenutexperientiapotius quamrationeconftat, ignaviorem cfle 

cicutasacopiiopcrationem, quamarlenici autfubUmati: ita venenailli habent velliraplicia 

velcompofita, quxexhibita&admota admenfesaliquotfepultamanebunt , antequamfuas 

facultates exerant. Undc liquetvenenahaud unaeademqueratione operaii, nequcredaad 

cor fcmper ferri , fed eam partem maxime occupare , cum qua occiTlte inimicitiam cxerccnt: 

Cumalias tefte Avicenna oporteret omnia venena eflefrigida &ficca. Nam ficutSoIanum 

& Hyofciamus ; ita quoquc fel pifciculi Guambajacu cum capite aniipathiam habet. Fungi & 

MA-aipuera nervos infeftant, Ipafmos convulfionefque mortiferas inducunt. ' 

F ^ Suppli' 



46 GviLlELMlPlSONlS 

Supplicium quidam Brafiliani vencfici fubituri , mihi obnixe roganti , ut me horum arca- 
norum priufquam e vita difcederent , participem facerent, inviti pauciora quxdam rcvela- 
runt.fafllquefunt, impunenon folumfehaec&fimiliaveneficiaexcrccre; fed & regium effc 
laudemque mereri inter fuos , ingeniifolertia excellcre, novafque veneni mifcelas excogitalTc. 
lili namque fagittas , aquam , aerem , veftes , cibos & fr uftus crefccntes inficiunt , ut tardius & 
pcdetcntim, non ftatim iiomines extinguant. 

Sic fellis Bufonis Curum & vermiculorum ex venenato fucco M.mipuera pronatorum, 
herbarum Acm(\i\e Tangaraca , luquery , fruduum Ahouay & Mucum aliarumque multarum 
Vircs artificiofe &variis modisab illis intenduntur ac retunduntur. Itautin his ac fimiiibus 
venenis , ad innatam abditamque corum vim , occulta qujedam mixtura acccdat , ac proinde 
curationis aliquandofitcxfors. Quaproptcr ipfoVcneno, quo noxa cft illata, incognito, 
ad communia primum antidota, paffim a Diofcoridc,aiiifque authoribus prodita, dein ad pro- 
priailla nativa, abincolisprimiscelebrata, confugiendum. Multa fane ad hanc doftrinam 
facicntia defidcrantur , acfortafTefemperdcfiderabuntur, invitofcdulo acindcfefTo, occulta 
remcdia inveftigandi ftudio , adverfus tot abditas & tam malignas rerum qualitates, calamitofo 
generi humano infcftas. Si vcro contingat figna vencnorum calidorum&frigidorum, tuni 
& obftruentium , fuffocantium atque erodentium in asgris apparcrc , fingulis ftatim qualita- 
tibus fua opponcnda efle remedia contraria nemo ignorat. Minus tamcn confultum folis 
illis fiderc; quia licet manifeftarum qualitatum fymptomata multa graviora videntur, aliis 
latentibus, occulta tamen magis exitialia adeoquc pluris facienda funt. 

C u R u R u. 
IntervencnaqucEdclcteriapotiflimumvi poUenteft bnio Cururu, infignis&tumens, du- 
ploqueEuropseomajor, cincritii vel fpadicei coloris , nimium notus, ac quovis modovcl 
mi£tu & faliva exrerius, velintus, longe qui- 
dempejus, fangaine, imprimis fellc aflum- 
to, inficit. Hos pcrditiflTimi Barbari aliique 
eorum aemuli torrefadtos in pulvercm redi- 
gunt, & Icthalia inde pocula conficiunt , ea- 
que vel minima quantitatc clam propinant. 
Hinc faucium ftatim & gutturis inflamma- 
tioncs, ficcitates, anhclitus, fxtores , fingul- 
tus , vomitus , dyfenterix , animi deliquia, 
oculorum caligines , convulfiones , deliria, 
ac pallores. Siremedio locus, corpus fta- 
timper fuperiora&inferiora evacuant&li- 
berant a reliquiis vencni , excrcitio , balneo, 
aegro in furnum calcntem vcl animal difcit 
fum impofito . Gcneralia alexipharmaca, 
compofita, per dics aliquot, juxta & TipiocAy 
tum radiccs nativas antidotales ex vino pro- 
pinant. Prae cxteris vcro ^vzxh^iNhamhi, quce prazrogativam ^benigna natura vidcturacce- 
pilTe , tam magno malo adverfam , exhibenda. Nam etiamfi bufo , hic tam perniciolb turgeat 
veneno, non tamen ita invincibile eft, ut fuo contrario non ccdat. Quippe fblus fuccus 
ISIhambi, exprefTus &capiti veldorfo bufonis (praefertimprius interram fricato) inftillatus, 
illum dido citius interimit. Ranae quoque dantur variae , terreftres & paludofce , partim edu- 
lcs , partim , ficutin Europa , non edules. IdemPlinius lib. xxxi i . cap. v. de quibufdam ranis 
teftatur. , 

C O T O R A. 

IUaquae Cotora a Brafilianis nuncupatur, intus afTumta , veneno cft , quod fupradiftis reme- 
diis facileexpellitur : forinfecus vcro applicata & cx artclinimcnti vcl empiaftriformaprxpa- 
rata, doloribus articulorum & membrorum ex frigore natis, medetur. 

PiscES Venenati. 

Inter tam immcnfa fluviorum & marium pecora Americana , qucedamin totumedulia, 
quaedam parte aliqua vel externa , vel interna vcncnata habentur. Quod ut in aliis animanti- 
buSjitain Serpcntibus& quibufdam Pifcibus cvcnit. Sicut enim Draco marinus in Europa 
folisfpinis, Paftinacafoloradio, Julidcsfolo morfuvencnum infundunt , ahis partibus fine 
pcrnicieedulibus: ita imprimis in his Pifcibus Guambajacuvx^CKc'^-, quinon mini.iscxtcrna 
facic, quam interna qualitate funt admirabilcs. Ca:tcris autcmcjulUcm fpcciei prxcminet 

familia- 




deVjeneniseorvmqjveAntidotis Lib. III. 47 

familianfTima rana pifcatnx , Gmmbaiacu atinga, parvus , vix palmam lon"-us , pidlus, pulchris 

oculis , rotundus , qui intcr Orbes habitus , Lufitanis & Bclgis mcrito fufflator dicitur , quod 

mirum inmodumab aquis extraftus ronchum qucndam cdat & ad orbis figuram feinflct, 

atque inmomento intumefcat ac detumefcat. Multum cxpctitur & pro epulis, maximo 

intcrdum vitx difcrimine, ab imperita plebe apponitur, fi .7 foUiculo fcllis non probe Ubcretiar. 

Inrrahorxnamque fpacium, cjus particulavel ciceris magnitudinc aflumta , tam horrcnda 

(ymptomata infert , ut mox a:gro caligent oculi, mens vacillet , lingua tardefcat , membrorum 

tremor , fudorque frigidus fubfequatur , facultates omnes rcfolvantur & fileant , moxquc ve- 

neno extinguantur. Scd benignamaternatura, prxfcnsac facilc rcmedium huic calamitati 

oppolliit. Cum prxdicti enim orbcs Gmmhajacu juxta fliiviorum oftia, ubipaludcs &fta- 

gnantia loca fingulis a;ftibus inundantur , fedem figant , iifdem quoque locis plurima Cancro- 

rum gcnera vivunt & arbufta habitant paludofa. Quos inter non ita magni repcriuntur , mul- 

tipUci ac variegato colore, cxruleo, albo, rubro , violaceo , chelis aequalibus armati , quorum 

crurapilisnigricantibusfuntveftita. Wos Aracu appcllant Brafiliani. Exhisunus contufus& 

exvino, citra moram afllimto veneno (namante horasquinque velfex kthumfa^pe infert) 

propinatus, per vomitum virus exturbat, quahtateque occulta malo validiflimo refiftit. Prx- 

miflislpecialibus, communia quoque praefidia fuperius tradita non negligenda , ut funt Ti- 

pioca 4e M.indihoca, radices laborandi, Ipepaaimha, Caiapia, Vrucu, aliaqiie fimilia remedia qu;e 

neceflitas excogitavit. Nec forte naturadiffert IiicCancerBrafilienfis, abillo dequoGale- 

nus in libro fimplicium contra Pelopemprsceptorem fuum contendit , Cancrum rabiofis 

confcrreqccuIta,non manifeftaqualitate. EtPIiniuslib. ix. cap. 3 1. eos contra Serpentum 

idlusmederidicit. Etimprimisilludlib.v.cap. 3 2. Cancrifluviatiles trifipotique exaquare- 

centes , contra omnia venena profunt. Morfis vero a cane rabido , item PI¥aIangio , Scorpio 

aliifque venenatis prodefle etiam apud Ariftotelemlegere eft lib. i x.cap.v. Diofcoridem lib. 1 1 . 

cap. 12. &GaIenumhb. ix. de fimpUcium medicamentorum facultatibus 3 /Etium lib.vi. 

cap. 24. /Eginetam lib. v. cap. 3 . 

Alius datur Guamajacuguara BrafiUenfibus diftus, priori multum fimilis, fed viridioris colo- 
ris. Noxam fcre eodem modo inferr fel illius , fed longe remiflTius , quam praxedentis 5 cura- 
turauteni eifdemremediis. 

Tertius denique Guamajacu-ape Brafilienfibus, ejufdem quidem generis, non tamen orbicu- 
laris , fed potius triangularis •, a fquamis quoque ut ca:teri nudus , verum quafi fcutiferus 
& loricatus. Hicfi ex cacabo ferventi accipiatur &calidus comedatur, adeo mentemfta- 
timturbat, utnonnulliebriis , quidam & phreneticis fimilesvideantur: Sinvero coftus per 
integram nodlem fervetur, cxteris pifcibus dignitatc neutiquam concedit, atque tutocon- 
vivis apponitur. 

F V N G I. 

Novem fungorum fpecies diverfis nominibus funt diftindx , ficut aUbi traditum eft , quos 
omnes generali nomine Carapucu nominant. Horum quoque in hoc Americje tradu , ficut 
in Europa , aUi venenati , qui confradi varU funt coloris , lividi &; cafii , ex SterquiUniis Ugno- 
que putrido protuberantes : aUieduIesac copia tantum nocent, qula ventriculum frigore 
& flatibus nimUs diftendunt , caloremque naturalem extinguunt & craflTo lentorc ftrangulant. 
Ob regionis temperiem calidam & humidam , noQium denique frigus & vapores venenatos, 
minus tuti judicari debent qualefcunq; Fungi,quam in aliis regionibus frigidioribus.Inter iUos 
pejoresquifunt, fingultum excitant , inteftina exulcerant , corporiac facieiinducuntpallo- 
rem, urinam remorantur, arterias intcrcipiunr : ad hxc frigus , tremorem , fudorem frigidum, 
mortemdeniquealFerunt. Prjetcrcommunia alexipharmaca calidlora , eximium& prafens 
natura produxit Antidotum , utramque nimirum radicem lahorandi , de quibus fuo loco age- 
miis , qu3E fudores & urinas cun£lantes provocant , & colorem nativum fuftbcatum a frigido 
malignoque vapore vindicant : imo deiperatos revocanta letho, fiflatima fumtoveneno, 
fuccus illarum ex hauftuviniexhibeatur. 

Tangaraca. 

Tangaraca omnes fpecies lethiferae (ficut in tradatu fimpUcium dicemus) ac proinde inco- 
lis & advenis pariter deteftabiles habentur. Quarum folia & flores , facie licet externa , non 
tamenefficaciadifterunt: foUis enim aut floribus deguftatis, corpusmoxintumefcit, mens 
turbatur; oculiincipiuntcaligare.vertigines, animique deliquia oboriuntur, deniquemors 
ipfa fequitur , fi remedium non protinus adhibeatur. ReUquis antidotis merito praferuntur 
radices illae decantatae Pecacunnha & Caiapia , toties defcriptx. Aliqui pr^e c^etcris Antidotis 
tutiflfmium exiftimant, ipfi radici hujus plantK Tangaraca fidere, quam miro ac feUci cum fuc- 

ccflli^ 



48 G V I L I E L M I P 1 S O N I S 

ceflu, indifcreta quantitate exhibent. Barbara hffic gens uro certxdofi nititur , qUafi id cu- 
jufque judicio rclinquens. Quod quidem in his Antidotis , aliifque medicamentis , illis empy- 
ricis nonfolum, fed & rationalibus praaicis familiare eft. InexcefTuenimpeccaremalunt, 
quam in defedu, ne Antidoti inopia forte a veneni copia vincatur . 

Herba Casta fiveMiMosA. 

Eximije illse herbse cafts five Mimofic a CIufio,aliifque Exoticorum confultis defcripts,fed 
a nemine adhuc, quod fciam, earum qualitates bona; vel malx explicatx. 

Primo quidem carum folia in pulverem redada, &cxigua quantitate aliquoties exhibita, 
clam exitium hominibus inferunt , pecoribus aUmentalia exiftunt. 

Secundo radices carum non minus tutum praeftant Antidotum , quam folia perniciofo tur- 
«^ent vcncno , fi multum & faepe in ufum adhibeantur. Providi autem cft Medici in hoc & fi- 
milicafu, prsterfpecificaadgeneralia quoque confugcre alexipharmaca, fiveexotica, five 
domeftica. Tumquod fcelerati homines h3ec& fimiliavenena, varie componant& clam 
cibis immifceant , tum quod fubinde in principio vix quicquam evidenter ac fignis prxviis ap- 
pareat , fenfimque vitam depopuletur. Quippe non folum pro fubjefti refiftentia fed veneni 
quoque mifcela & quantitate, tardius vel citius vitam depafcitur haec herba, ut cachedici , an- 
helofi, triftes incedant, donec tandem vita defungantur. 

Manipv era. 

Tamctfi in traftatu de Mandihocs radice , de medica & venenofa qualitate egerlm in ge- 
nere, ordotamen nuncpoftulat, non intaaum reliquifle venenum tam familiare, nedicam 
domciMcum, Ma%iipueram , ideft, (uccwmdiQ Mandthoca , quipotatusvehementerinflatcor- 
pus , ventriculum afficit dolore , cum rudu , naufca & tenefmo : hinc mox oculi obfufcantur, 
vertigines, pcrpetuique dolores capitis accedunt , tandemque extremorum frigus , animi deU- 
quium, & ipfa mors fuccedit. Quapropter famuUs hanc radicem praeparantibus , ne a noxiis 
vaporibus inficiantur , flores TO'^»^/ & radices rr«f« , efculcntis & potulentis admifcerene- 
ccfle eft, ad muniendum cor, & ventriculum. Sed diabolici venefici tam praefenti veneno non 
contenti, exfuccohoc, ftudio refcrvato ufque adtotalemejus putredinem, alriorem corru- 
ptionis gradum ex vermiculis inde pronafcentibus ( qui Tapuru ipfis dicuntur; quasrunt , iif^ 
que in pulvcrem redaais,hominibus pro libitu infidiantur,ita ut exigua Ucet quantitate, vitam 
certifllme & citiflTune adimat , fifimplex exhibcatur-, ficompofitum & viribus imminutis 
(quod potifllmum pulvere herbx de :^f[a Senhora & Nharnbl fieri folet; longo poft tempore, 
ne nefanda fcelera inpublicum prodeant, mifcreinterimat. Multa quidem remedia contra 
hoc malum excogitata , omnium tamen praeftantiflTuna funt , quae ipfo ftatim principio morbi 
pervomitoriainftituuntur. Horum Ipecacuanha^ Caiapta facilc praecipuafunt, quodalexi- 
teria & vomitiva vi fimul polleant. Clyfteres veneno frigido refiftentes , ac flatus tctros dif- 
cutienres mox fuccedant , eofque Tipioca & radix laborandt imprimis ingrediatur , quorum an- 
tidotalis vis alte pofita cft aNatura. Pofthaec praeter Diafcordium & Theriacam , malum per 
fudores& urinas ec^ucentia, familiaria praefidia funt , radices de cJW^/^^4 //co , Piede Galinha, 
Hhambi, lacape, lurupeba , Vrucu^ Vtfcjueira. , Caapeba. Adhaec radix & praefertimfuccus fru6tus 
c^w^»^, largiter & crebro hauftus. 

Araticvpana. 

Sequitur fruftus arboris AraticH pana , qui ('licet a nonnuUis comedatur , quia copia tamea 
l^editj dum frigorc nimiocaloremnaturalemopprimit, eademqueventrisfymptomata exci- 
tat, quarvenenafrigidafolcntmovere, ad venenatorum claflTcm rcfcrri folet. NihU ulterius 
dehocfruau dicendum reftat, quodin praecedentibus fitintaaum, quippeiifdem medica- 
mentis, quibus Fungorum & Manipuera noxiae qualitates, hac quoque expugnatur. 

MVCVNA GVACV. 

tj\Iucuna guacu faba , in tanta Siliquarum & Silvcftrium multitudine , caeteris pulchritudine 
ac magnitudine facile prjEcelUt. Crefcit ex arbore qux ejufdem eft nominis. Faba autem hxc 
nigra pcUclapidis fcre duritiei , pilis flavis molliter eftveftita, manumlonga, &tresdigiros 
lat^a. Vi cffiaaa, pulchcrrimi globuU , interftitiis divifi, exinde prodcunt, tres quatuorve, 
punicei & rubri coloris , rotundi , laeves , magno hylo , qui fi in aqua macerentur vim no- 
xiam expartc dcponunt, &cumT///oc4 ^^/l/W/^ocrfpraeparatiBarbariscduIcsfiunt. Itaut 
vcncnara corum qualitas , non ufquc adeo alte pofita ^ natura videatur , quin rctundi fe 
patiatur a corrcaorio convcnienti. Quippe cum interior fabac fubftantia aeris fir&mordi- 
cans, vifccravcUicct&ufquc adeocorpus turbct, utvomitusviokntus & alvus moveatur, 

Rcfd- 



»E Facvltatibvs S I m'p L I C I V M LlB. IV. 49 

Refrigcrans & dcmulcens,alimentum lioc medicamcntofum ex T/^iocahaam , cxtens An- 
tidocisprafcrnlolct. ' • 

A H O A Y. 

Diiplex datiir A h o a y arbor- altera Ahoay-guacn, fivc major, altcra Ahoay-mm, fcu minor 
dida. Proptcr arboris non folum , fed &: fruduum quoque magnitudincm, differunt. Quippe 
hxc pofterior vix nucem avellanam, cui multtmi fimilis ell, adxquat : illa plus quam caftancjc 
magnitudinis nuces profert. In diflitis tantum nemoribus ha- arborcs reperiuntur , foliis ma- 
gnis oblongis, deterrimi odoris, quarum frudus monftrare, toties hegarunt Baibari,prx mctu 
ne aliquando in illos ha.'c cuderetur faba. Cum enim prajfcntius venenum , quam nucleus prx- 
difti fruftus , ab illis nondum fit inventum , id fecretum fibi fervandum arbitrantur , ut tuto ve- 
neficia fua diabolica exerceant. Nucleos enim illi in pulverem redados , variis dolis & tcchnis 
prxparant, & clam ciborumobfoniis vel Nicotianx immifcent, ut ocius vel tardius vircs excr- 
ceant. ScrupuU cnim plus minufve quantitas ore affumta, graviora facilc fymptomata , quam 
ab aUis illis vcnenis illata,inducit. Quibusfpecificum antidotum ad ha:c ufq; tempora nondum 
eft inventum, quamobrem mortem quantocius adfert,f 1 generaha «Sc communia alexipharma- 
caniliU profint. Horum fruauum putamina, duriflimafiuit & tinnula, quare ab illis tintmabii- 
lorum vice ufurpantur , & brachiis pedibufque circa talos in faltationibus potiirimum circum- 
danturornatus gratia. Quomodo filise gofFypio inter feconnexa fint, videreeftexlcone, 
quam dedit C. Clufius in Exoticis, in notis ad Hiftoriam Garcia: ab Orta, Ub.ii, cap.xi . 




GUILIELMI PlSONIS, M. D-. 
LIBER ^VARTFS, 

Qui agit de FaciiltatibusSimpliciiim. 

C A P. I. 

T)e Saccharo, 

O s T Qu A M illa America; pats, quse nunc vulgo B r a s i l i a dicitur, inter 
duos Havios Marauhofi. &cde/aFlata, fita, paulo poft Capralis accefluma 
Vefputio Emmanuelis Regis PortugaUice aufi^icUs , pauloaccuratiusanno 
circiter cl o I D. effet explorata , Lufitani , intra promontorium Olindx 
a.mc£niffm-\umSclnfula.m/u>fMraca?n, primum Uttoraantea inco'>nita le- 
gerunt. Ubi juxta rupem fiflam Brafilianorum tugurUs confpeais° ad ter- 
ram appulerunt , & de nomine loci foUiciti , quantum potuerunt inquiren- 
tes, Parammbuco, hoceft, mareperforatumvocari, aBarbaris refponfum tulerunt. Unde 
hodie quoqae omnium Praefedurarum Brafilienfium feUciffima & princeps , ideni nomen 
obtinet. Cujus receffuscura altiusexplorarcnt, indignum exiftimarmit, Ugnorubro, Ucec 
maximi proventus ad tingendos pannos, acquiefcere: praefertim cum pra;ter confra^-ofos 
montes& faltus inacceffos , miro Dei bcneficio , longe lateque partimin planities foIiiTas, 
partim in colles clementer afTurgentes terras confpicerent ; tum & pr^eftantiflimis fruftibus & 
frugibus Europxis inveftis, rnirabiU proventu , ea producere & foetificare experirentur. Tan- 
dem foecundum hoc folum cannis Sacchariferis aptiflamum judicarunt:eafque a campeftribus 
quondamhominibusdetedasinlnfulisFortunatis, huc detulerunt, qux tandcm obfuavcm 
fuccum quafiadmanustraditx, ufumqucmpoIUcebantur, olim filveftres, nuncexcuIt.T& 
domefticae, toto fere generi humano prxftant. Ita ut coelefte hoc donum, Attico mclli multis 
partibus prsferendum , excclfis incluf um arundinibus , hifce regionibus imprimis conceftlim 
fit. E quibus tum aquaria mola, tum boum indefeffo labore agitata, dulciffimus liquor cxpref^ 
fLis,inahenis excoqucretur,quemadmodum hacfequentiimagine exprefllim videtur, 

Multjchodie Lufitanorum& Batavorumhujus generismachina; hic confpiciuntur. Nec 
ulla hujusterrjemerx eft-, exquaplus lucri &emoIumenti ad negotiatores redundet. Nam 
Saccharorum cx omni Brafilia olim colligebantur Arobs decies centies mille , idque quotan- 
nis, atque in Europam dcveda, certifruno compendio divendebantur. 

In/EgyptoSacar Arabicum (undeSaccharum noftrumdiaumvolunt) cxhumili & cxi- 
gua planta, inftar cryftalli vi Solis coagulatur. I n India vero Orientali, ex Manbu arbore arun- 
dinea (videGarc.abOrtacap.xii.) & nodof:i , populo infigni non abfimiU, Sacar Mattbu, 

G queni 



V 



LIELMI PlSONlS 



50 \a V I L I E 

quem Tah^xir appellant, vifcofum albicantemque liquorem promanare conftat, ut Avicenna, 
Rhalis , & Serapio teftantur. Tamen altcrutrum vel infita qualitate , vel conficiendi dextcri- 




tate adxquari huic arundinacco poiTe, ncmo credat. Planta fiquidem haec noftra fruticis inftar 
firmitate prcedita , fucco dulciturget. Silveftriarundiniexternafacieeft fimillimaj iiifiquod 
hxc crebrioribus articulis aliquando diftinguatur , imprimis fi anni , terraeque intemperies mi- 
nus rcipondeat. Qoo enim majora internodia , eo feliciorem meflem , quo breviora eo infc- 
liciorem agricolae prsenuntiant. 

Hsc arundo , Vtba. Brafilienfibus dida, minus in montibus & collibus, licet irriguis , quam 
pratls glebofis & pinguibus , luxuriat , ficuti videre eft in Parnambucenfis prsEfecturx maxima 
fertilitate & planitie agris,optimeque canhiferis: qui inclytis undiquaquc amnibus dividuntur, 
& a pkxviis & inundationibus ripas egredientibus rigantur •, quarum beneficio a formicis cse- 
terilque infedis noxiis liberantur , ficut per nivem in Europaeis regionibus folent. Sed mifla 
digreflione ad propofitum redeo. 

Primo agri vomere invertuntur , cratibufque aut ferro ancipiti farriuntur , inque re£tos& 
xqualiter diftantes fulcos profcinduntur. Qmbus cannarum taieae ita inhumantur , ut fummi- 
tates utriufque fe contingant: atque ea ratione iacunae vomere faftae , manent repletae , qux 
ipfa eadem terra poftea adimplentur. Plus terrae aeftate, qua operiantur, requirunt, ne intenfior 
Solis aeftus pcnetrct, cannafquc exficcet : Hyeme vero minus, ut facilius uligine imbuaniur, & 
terrze pondus germinationem retardet. Qup major humiditas,eo citius exfurgit arundo,hinc- 
que quilibet articulus novam producit cannam,ab omni parte cannas fuas ac radices,ex lacuna 
cui impofita eft, extendens. Nodo cannx circumcirca pullulatturio, a quo, terrae incumbenSj, 
truditur, frutexque emergif. itautdeccmautadfummumduodecimmenfiumfpacio, canna 
maturefcat, inque juftam longitudinem excrefcat. Expertiores agricolae menfes Auguftum & 
januarium plantationi confecrarunt. Augufto tamen,qui menfium hibcrnorumpoftremus,fe- 
licius hsc inftituunt, quod tellus noviflimis pluviis imbuta,plantas fuo gremio mollius foveat. 

Arundo maturata tempore praefato exfcinditur;nonnunquam & ad annum ufque fequentem 
in agro relinquitur , & tunc canna vetus nominatur, quafi feges rcftilis. Intra hoc tempus nova 
denuo progcrminat, quae poftea fimul cum veteri refecatur. Si intra biennium non fcindatuty 
nuUiusexindepretiihabetur: paulatim enim in agro marcefcit, acdeficiente humore extin- 
guitur; nifi forte peculiari terrae beneficio prorogetur ultra ordinarium durationis tempus. 
Plants tenells & juvenes bene inhumatae, denuo propagari numquam fcre indigent, quod diu- 
turnitate tcmporis non emoriantur, ne ad quadragintavelquinquaginta annos quidem •, ita ut 
fuapte natura vel nemoris durationem adaequare valeant,nimirum folo bcnepingui ; nam quae 
in fitienti & arduo crefcunt , vix ultra quinqucnnium vivunt. Interitum autem ex accidenti 
cannis inferunt , fideratio , caries , potiffimum vero fi immiflb a;ftate inccndio , ncc fuperve- 
niente pluviaad radicem ufque prienimia ficcitate comburantur, magno. hercle pofieflbris 
damno. Proinde qui cannas inutiles & frugiperdas exftirpare, fuoque bono comburcre cogi- 
tat, utnovxrenafcantur,hyberno tempore, nonaeftivo, hoc inftituat. Immodica quoquc 
inundcitionc cum nulla C3cumina,cmergunt,canna; fuffbcantur: ita ut urriufqucexcefli], nimio 
leftu exare(cant,nimiaq', fluviorum illuvie,eaque ftagnante refrigcrentur, unde ftirpitus evelli, 
alixque dc novo plantari poftulant. Genus denique quoddam vcrmiculi nigri alati Gtiirapcacoca. 
Brafilicnfcs , -pao de Gulinha. vulgus appcUat , in locis potifllmum uliginofis , radiccs corrodit, 
cannafquc iutcrimit. Poftremo ab herbis voluntariis malc illis fit,qux mirum in modum fa:pe 

luxu- 



DE FAcVtTATIEVS SlMPLIClVM LlB. IV. 5i 

luxntiantes , hifce fativis adraodiim obefTe folent. Proindefingulisannister quatervc, imo 
&fepiusaliquando, fi tcna poftulet , ageua noxiisherbis hberetur, idque tantifpet , donec 
adtantam maturitatem pcrvenerint talex, iJt fuo robore zizaniis obniti potrmt. Terrafi- 
quidem earum herbarum quas fponte profert mater eft , cseterarum vero quas quafi vi coafta 
fufcipit , fiepcque invita fovct, noverca judicatur. 

Porrocannx maturazfaax, circafundum ac inipfo geniculo abfcinduntur, quod in eo 
aqueus quidam humor contineatur . Mox amputatJE, frondibufquc, quibus maximam partem 
veftiuntur, refe£tis, in fafciculos coguntur & currui imponuntur. 

Molendinatribusgravifllmis axibusex fohdiflimo ligno confeftis , circulifque ferreisob- 
duclis , nituntur. hiter quos arundo continenter inferta & axium fc contingentium angu- 
ftia comprefTa, hquorem fundir dulcifllmum. Mola aquarianullis indiget jumentis, aquae 
fiquidcmimpetucircumagitur, qua^IongifTmio canale deduda, lapfu impetuofa exaltoin 
fuper nos eximia; magnitudinis rotae Hntres decidit. Qiiod quidcm licet celerius fiat , plufque 
facchari inde rcdundet , quamafexvelodorobuftifTimisbobus: eorum tamen contentionq 
exadius & fidehus canna exprimitur. 

. Ca;terum liquor hic qui in Saccharum ipfum poftea abit , ad viginti quatuor duntaxat horas 
durat , moxque acefcit , & ad conficiendum Sacctiarum prorfus fit inidoneum : fed fi diutiuS 
fervetur, bonum inde nafcitur acetum. 

Axes afferefque per quos fuccus expreffus fluit , tum & alveus , per quem decidit , bis 
fpacio viginti quatuor horarum, veluna Tareffa (TarefFa eftfpacium terrje, cujus quadra 
viginti circiter eft pafluum , & tot cannas profert , quot per diem Naturalem moli pofl unt) 
lavari debet. 

Cannaprimo a tergo axium excepta , vicino denuo immittitur, ut fi quidfucciin ea fic 
reliquum , penitus exprimatur , tunc Bagajfo vocatum , quod tanquam inutile excrcmen- 
tum flammis abfumitur . Adeo corufcantes & formidabiles , node dieque conftruuntur 
ignes, quiahenis fubjiciuntur, utaquindecim lignoruni vehibus ad quadraginta ufque fpa- 
cio diei naturahs , pro ut cruditas liquoris requirit , abfumantur , integrxque filvje exfcin- 
dantur. 

Succus (\ucmCaldo vocantHifpani, percanalcs& duftus ligneos , in ampiiffimos sercos 
cacabos derivatur , in quibus continenter, nunc vehementius nunc lenius, toto quomolze 
agitantur tempore, fervefcit , frigidjEque afperfione intenfior ebullitio coercetur , ut fubftantia 
minus confumatur. Abhoc fuccoinprimo ahenoconfiftente, modicoque fubftrudo igne, 
paulo foeculentior & copiofior fpuma aufertur , vocaturque Cagajfa , quce folis pecoribus 
efcam potumque fuppeditat. 

Sublata Cagajfa , liquor feu Caldo in proximum ahenum, Caldera de mellar Lufitanis , effun- 
ditur, inquocoquitur& praegrandicochleari, crebris foraminibuspertufo, a fbrdibus hbe-- 
ratur. Utexquifiriusimmunditiesfecernatur, fortequoddam lixivium affiinditur. Hincper 
linteum percolatur , ac tandem fuccuseo pado noviflimum excrementum , fi quod habec, 
deponit. Hie faeces mancipiis vidumfuflSciunt, qui iiscontenti tamimprobos atque inde- 
fefTos laboreS exhauriunt : quippe toto femeftri aeftivo, nodes atque dies perpetuo molendina 




agitantur. Vinum quoque exinde, vulgo C^r^'/»^ di(3:um , conficiunt, intermifcendo aquam: 
quod avidiffime expetuntincolae, eoque.fi vetus fit redditum , feincbriant. Vinumitaque 
Sacchareum, vinum aduftum, acetiim, mel codum, ipfumquc Saccharumex primo hoc 
licjuorc concinnari poffunt. 

G 2 Forrp 



53 GviLlELMlPlSOMIS 

Porro minores qui fubfequuntur cacabi, Tach^ts appellant , quidam funt ad concutiendum? 
quidam ad coquendum parati. In quibus fuccus jam didus, tantifper condcnfatur , donec Se- 
rapii & mox Saccliari confiftentiam acquirat. AdhJECvehementi & arduo labore , primum 
inmajoribus, tuminminoribus ahenis inter coquendum, capacilfimis cochkaribus agita- 
tur , quatiturque , & ad altitudinem viginti plus , minus , pedum attolhtur , unde rurfus in 
vafaprolabatur. 

In Cacabis minoribus ob ignem intenfiffimum vehementioris ebulHtionis habenda efl: 
ratio, ftatutifque temporibus olei modicum guttatim inftilletur , ne ignis vehemcntia Saccha- 
rum aUquid detrimcnti capiat. Obfervatu dignum, quod oleum fi maioribus inderetur ahenis, 
inquibushquor, primo C^/:/'' didus , purificatur, Saccharoconficiendoplaneforetineptus. 
Viciflim, fiminoribuslixiviumficutmajoribus, infundatur, asque impoflibile , Saccharum 
conficere. Sideniquemomentum fucciLimonii, velacidi quid injiciatur, Sacchari confi- 
ftentiam numquam acquiret, fed in totum perditur. 

Formx porro fiftiles innumerae , quando fuccum fluidum acceperunt, ordine afleribus per- 
foratis, inampUlfimis aedibus(C^jQ^(?^«/-^^rvulgo)imponuntur; mox fuperimpofito luto 
humefafto, difta vafa, a meUe, quod fubfufco antea colore Saccharum tingebat , repurgantur . 
E formis excufllmi , candidum a nigricante., Mafcovado difto, feparatur , & in ftuftra redadum 
foli fereno exponitur , probeque exficcatur , donec ciftis recondatur. Haec omnia incredibilis 
funtlaboris &ingentium fumtuunij prxterquam quod operariorum multitudo; jumento- 
rum infuper & mancipiorum affluentia, multum ex emolumentis derogat. 

Medica Sacchari auxilia, quoniam maximam partem Europaeis cognita, paucis tantum 
funt perftringenda. Cannae viridis fuccus frigidus eft , multoque fi deftilletur per Alembicum 
durabilior & efficacior ; multis oculorum malis , tum hepatis , renumque ardoribus medetur. 
Sedcum meduUahaec cannarum tot mutationes fubeat , antequamrepurgatain grana redu- 
catur, primam naturam deponit , imo alienam induit , palato magis gratam , quam valetudini 
proficuam. Saccharum enim , muItalixivUfortiflimi vi albefadum , in deUciis quidem opta- 
biUus; fed qualitatem facile acrem, vifceribus& capiti infeftam retinet. Qusimobremillud 
quod fanitatis gratia culinae velPharmacisE infertur, prxftat ut modice tantum repurgetur: 
quippe quod ingenitas refervet vires , intenfiufque ferapia , eleduaria & fimilia dulcificet. 
Imo rubrumSaccharum, alias inferiushabitum (ficut &illudquod exlnfula S.Thomxaf- 
fertur , omnis lixivii expers) minime contemnendum , praecipue in clyfteribus. Saccharum 
itaque primo gradu licet caUdum & humidum , tamen quo antiquius & defecatius eo calidius 
eft, faciliufque in bilem convertitur , atque intenfius digerit & folvit. Recens vero non folum 
pedori & Stomacho , fed & veficae renibufque prodeft. In omni denique aegrorum condi- 
raento, veteri Saccharo & nielli longe debet anteferri. 

Cap. IL 

DeMarMoca. 

FRumento complures Indiarum regiones ad hxc ufque tempora caruerunt : ca tamen , qui- 
bus hominum & animalium fuftentatur vita , defiderari , benigna mater Natura noluit. Ra- 
dix enim fativa feu altilis , quae Mandihoca Barbaris appellatur, in farinam redada tritici 
locum fupplet. Qua planta licet Angolac & Hifpaniolje atque aliarum Infularum incolse gau- 
deant ( ubi radicem hanc Hiuccam , praeparatam & in farinam redaftam Cajfavl vocari Mo- 
nardes teftatur ) BrafiliaetamennaturaIem,fummoqueftudioexcuItamconftat. 

Plures hujus fruticis, quem Maniiba & Manduha Brafilianivocant, dantur fpccies: qux 
licetprima fronteinterfehauddifferrevideantur, tamen abexperientibusagricolisdignitate, 
caule , & colore diftinguuntur ac diverfa fortiuntur nomina . quorum hasc praecipua funt: 
Prima , CMandiibabuarx. Secunda , CMandiibparati , albicantibus radicibus & truncis. Tertia, 
Mandiibucu. Qnarta , CMandiibumana. Quinta , i^ipi. Sexta , Tapecima. Septima, Arpipoca. 
0£tava , Mandtfupeba. . Nona , Macaxera. Hae feptem pofteriores rubcntibus funt & la£te- 
fcentibus radicibus & cauUbus. Omnium harum ftirpium radicibus folum Mandihoca nomen 
inditum , & alimcntofis , medicamentofis , vencnofifque qualitatibus , licet impari inter fe 
gradu, poUcnt. Quas proprietates , utpote admiratione digniffimas, pcnitius introfpcxiflc 
operaepretium crit. Hae fruticcs omnes eleganti ac ftellatim fcfc cxpUcantcfuntfolio. Caulc 
refto, nodofo , hominis ftaturam raro excedcntc. Ejus craflltics pro foecunditatc foU, coe- 
lique tcmperie, varia. Florcmfcrtcxiguum,fcmcnautcm, Ricini Amencanifcminifimile, 
fed mutile. Rcliqua cxipfaplanta ad vivumdepidacognofccrelicct. Frudumvcrofubtcrra- 
neum , ipfam fcilicct radiccm cfculcntam Mandihocam , paftinacx haud diffimilem produ- 

cit, 



D 



E Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 53 

cit , qux lafteum trahens ruccum , ab oculis prorumpentibus , e trunci internodiis natis , hoc 
liquore cgregic intumefcit. 

Terraminime glebofa autirrigua, ut canna faccharifera gatidet , fedficcapotius, fitiente 
&montora, atquein tuberculos, quafi a talpis, egefta. Adeo humiditatis omnis inimica 
eft, ut aeftivis dumtaxat menfibus, terra: committi veUt , idque locis apricis ac minimeum- , 
brofis. Quod , ficuti in hac , ita in quavis plantatione obfervandum , quia guttatim ex arbo- 
ribus deftillans aqua perquam noxia habeatur. Cum adeo acclivc & arenoftim folum requi- 
ratur, maluntincolxdcnfiflimademolirinemora, dcmolita exurere , eaque arvis6c fcgeti- 
bus ( Chocas Lufitanis ) deftinare. 

Tres hujusplantxtrunci, frondibus fpoliati, figura propemodum pyramidali , haudpro- 
funde fimul terrje grumis, trium circiter peduminterfediftantia, infcruntur, prominentef- 
que adpalmxaltitudinem, fuperius feinviccm amplcftuntur. Quifoliislicetdenudati, no- 
vis tameniUcoveftiuntur, nec quicquam radix inde detrimenti patitur , modo caulis integer 
&illa:fusmaneat. 

Dignitate & mole Q.\ce[\it Mandihoca , fi anni terrsque temperies ficca fuerit: tunc enim 
quxUbct radix fefquipedem, vel duos, interdum etiam trcs pedes longaevadit, craflitiem 
habensbrachii vel etiam cruris humani, quando fatis adoleverit. 

Rariohabenda ut ager a zizaniis, quse valde fuppuUulant , ter quaterve repurgetur, do- 
nec plantae adoleverint , ad odo nimirum vel decem menfium fpatium. Maturitatem afle- 
cutae radices, quodannuocirciteraplantationefpatio fieri foIet,adtertiumvixfub terra du- 
rant; alterotamenplcrumqueannoparsillarumputrefcit&corrumpitur : ideo ad fummum 
linquunturannuofpacio, & denovopertaleasplantantur. Ingruente nimise humiditatis ne- 
ccflltatc , exfcindi ftatim poftulat , fcx menfibus ante juftse maturitatis tempus. 

^JHandibd qux x oczmr: Mandubumana omnium citiflime crefcit & maturefcit , atque opti- 
ma inde conficitur farina, Hxc planta maxime gaudet folo arenofo & magis ambufto quam 
reliqux. Primaria omnium, inque quotidiano ufu&lucro, producitur quidem promifcue 
in quavis terra , vocaturque Mandiibparati. 

E terra evulfxradices, vixpertriduumdurant,etiamfifideIiterhorreisrecondantur. Mun- 
dat3e,& a cortice,quem tenuifllmum habent,IiberatiE,mol3EtrufatiU, cujus Iconem hic daturi 
fumus , a duobus hominibus circumaftx, admoventur, fcrriq; culpide conteruntur ;& contu- 




farum radicum farinam excipit alveus. AUi radendi modi pedetentim exolcverunt,ob majores 
labores & fumtus. Pauperibus tamen ufus Scobinae manualis fupereft, quxablndigenis Ta- 
titi nuncupatur. Rafura deinceps torculari vel prxlo fubjicitur , quo magna vi humor ille fu- 
perfluus&noxiusexprimitur, ut ficca atquc abfqueulla humiditatemaneat. Mox cribro, 
Vrufeba didopercolatur. Exinde plahefado fiftiU aut xneoinjicitur, in quofubftrudo igne 
circumagitatur tantifper donec coquatur. Semicofta vero &adhucmoIlis efculentaeft, & 
\oc2Xm.Farinharelada,<\\\.oA cft farina cocta non exficcata. ReUquum quod fupereft & re- 
fervare volunt, fupra majorem vel minorem ignem pro arbitrio mifccnt , atque exa£te ficcant. 
Farina enimhjec quo plusexficcata&excofta, eo durabilior eft. Optimetamenficcata & 
fideliterab aere defenfa , ultraannum vixfervaripoteft: namfivel leviflamauligo eaminfe- 
ccrit, corfumpitur, unde nonparvam militumftragem in caftris exortam vidi. Qiiapropter 
noftri , Barbaros imitati , eam inbolos , quos vocant Bejti^ , paftillos & liba cogunt , fuperque 
craticulos modico igne induratam in penu aliquandiu recondunt. 

Ex hoc frutice expreflb manat liquor mianipuera Barbaris didus , qui vafi infufus poft 
duas horas fundo adhxrefcit : cxquoaliafitfarina, meUorpriori, ac majoriaffluentiafloris, 

G 3 quam 



54 GVILIELMIPISOMIS 

qiiam crcinorem de T/pmavocant. Ex aqua farinae in fundo fubfidente , bolos quoque con- 
ficiunt, Tipioceto diftos, optimi fapods. Tum Guramiquoddamfcupotius amylum ex ea 
fit , atque eidem ufui infervit. Hic liquor Mmifuera , quod dulcis fit faporis , ab animalibus 
avidifTimehauftus, viquadamvenenata ea ftatim exfLinguit : ex radice tamen non cxprcffus 
( quod mirum ) cxtera animantia , cxcepto homine , nutrit. 

PriEterea e radice aSole exficcata, aliafarina&pollens albicans, imo &panisfiligineiis 
&'bifco£las, qualis e tritico (cui &fimillimuseft) pinfitur. Hoc alimentum intcgrum & 
non comminutumpro )umentis &pecoribus , quibus in pabulum cedit , refcrvatur. 

A vermibus & integris formicarum cohortibus , hsec planta miferefoletinfeftari, magno 
agricolarumincommodo, non folum folia atque caulem , fed ipfam quoque radicem depo- 
pulantur, ferarum greges &animalia domeftica. Ipfi Brafiliani , /Ethiopes , & noftratium 
nonpauci, hujus plantxfolia amant, adeo ut contufa, cofta&probecondita pro cibis & 
laftucis apponant, atque in maflam efformata , Manicoba nuncupant Brafiliani. 

Porro radix hsec quatuor aut quinque dierum fpacio in aqua macerata & emoUita, Mandio- 
j)iba dicitur, quseafTata, maxime ab agreftiori Indorum & Barbarorum multitudine expeti- 
tur & manducatur. E fedimento hujus confiftentiie , farina mollis notaeque melioris confici- 
tur, quamBrafilianir//'^?^^^ Lufitani, Farinha fiefca cognominant. 

Ex Mandihoca contufa , butyro & faccharo , infignes fiunt boh vel paftae , ad cdendum 
optimae. 

Pultisdenique genus prxparant ex Mandiopeba , quodnomen acccpk Mingau-petinga, 

Mandihoca illa mollis , illis Puba , igni impofita exficcatur , exficcata appellatur Carima. 
Ex hac Angolenfes panem optimae notje conficiunt , quem Aiufam vel K_Angit , interdum 
Enfonde appellant . Omnium autem prxftantiftimum pultis genus condiunt , quod vocant 
Mingati de Carima , cui aromatum loco raomentum piperis Brafilienfis, & floris Nhambi ad- 
mifccnt : quod optimi cum fit faporis , fanitatique conducat , frequens illis in prandiis c&. 
folet ; nec fuaviter fe vivere cxiftimant nifi hoc alimento utantur. Sanis seque atque aegris 
ejufinodi pultcs, emulfiones, atque adeo ptifanas faluberrimas inde confedas exhibent . 
Tipioca fiquidem & Carima pota , vel fyrupi fpecie cum aqua florum auriacorum & pauxillo 
facchari exhibita , antidoti loco plerumque eft. Ego quanti dignitates Ttpioca & Carima, fa- 
ciara, in defcriptione morborum Endemiorum fatis explicavi. Tipioca enim, fimulta lo- 
tione defoecata atque exficcata, probe abomnihumiditaterefervetur, Tabidis & Dyfente- 
ricis ex arte propinata , medetur. Febricitantes , animo deficientes , veneno infedos reftituit. 
Prjeter h^ec , violento exercitio fraftis vires recuperat , fudorefque immodicos compcfcit, 
Ptifana illius fimplcx. Quafcunque hasmorrhagias , imprimis ex vulnere infli£tas , tum intus 
afllimta , tum emplaftri forma applicata , cohibet. 

Y.yiMacaxera optimurafitvinura, ferumla£tis fapore referens. CMandihoca rafa, vulne- 
ribus&ulceribusantiquisimpofita, eamundificat, atque artemperat. 

(JManipiiera co£ta crafTcfcit pultis inmodum, alimentoque convenientiexiftit. Quodfl 
oryzam &Saccharum , cum aqua deftillata ex floribus aurantiorum fuperinfundas , con- 
fervx gratiffimje formam induet, mutatoque nomine Marmelada de Mandihoca a.ppc\htnr. 
Poftremo illa fpecics Macaxera, praetcrquam quod vicem farinae prxdiftae fuppleat, igne 
etiam aflTata, abfque uUa alia prseparatione, coraeditur, ac Macapera appcllatur. 

A csetcris radicibus abftincndum eft , quod prsefens fint venenum. Dantur enim quxdam, 
quas citius combuflreris,quam ut virus fuum deponant,& ad edendum idonea: reddantur.Quin 
ipfi Brafiliani olim minus exercitati, in feparatione alimentofi & venenofi , multoties mortem 
oppetierunt: nunc eruditiores fadi, nonfolum illis pra^cipuo exiftit vita; fuftentaculo , fcd 
omnibus Lufitanis & noftratibus. Idque pani triticeo prseferre non verentur , licet minoris ha- 
beatur nutriraenti. 

iE-thiopes & Brafiliani inter edendura pugnos farina: plenos in os injiciunt , ut manu quo- 
que longius ab ore reraota , vix tamen mica pereat. Raro aut parura inter prandendum potu 
utuntur, quod farina aquam nimis imbibat, & ftomachum inflct. 

Cura aratrum ejufque ufus hic ignorctur , & iraprobi ac multi jugi laboris txdia declinent, 
facilcm hanc & nirais ^erumnofam agriculturam , tam vitae ac rei familiari tuendx , quam aeri 
corradendo, cgrcgieadhucaraplcauntur. Quippe uniusdumtaxatmancipii induftria &Ia- 
borc, ccntura tubcrculos , aliquando unius diei decurfu abfolvunt. Hujus autcm farin^e una, 
quae viginti cantharos noftratcs continet, aut fefqui Alkeira , hoc cft , modius unus aut fefqui, 
homini robufto & laboriofo, in menfem integrum pleriunque fufficit. Quem modiumfex 
aut fcptem aut ad fummum ofto folidis comparavcris. 

Hxcfunt qux ufu &fcdulain hanc radicem inquifitione , arufticis & hortorum culto- 
ribusrcfcifccrcpotui; qux fiUius& cxplicatiuspcrfcquivolui, quodhxcplanta ubiquc fre- 

qucns 



» E F A<: V LTATIB V S SlMPLlCIVM LlB. IV. 5^5 

quens fit & domeftica, tamque excellentis ufus, ut vaftjflimi orbis Americani incolis , abunde 
Victumruppeditet. 

Tapuyeri vita «Sc-moribusagrcftiores,necMandihocam hanc, necquicquamfimileplan 
tant,fedarborumfruaibus,variisherbis&melle agrefti fe fuftentant. Inter radieesquas eo. 




amant , eft LMandihoca quaedam filveftris, fponte proveniens. frutexque arborefcens J 
n fativae fimillima, fi caulem & folia confideres, verum diirnitate lonee infpHnf 



medere . ^ . x .^^wo. 

cxterum fativae fimillima , fi caulem & folia confideres , verum dignitate longe inferior. 
Mediterraneis Cugmcucttremu, mznszQCoYis Cmcti-mandijba (XiSta.. Cujuslconemexpref- 

C A p. IIL 



fam hicvidere eft. 



T)emelleSiheJln. 

"X/Tlflis iis , quje vel ab aliis ante me traftata , ut Ambra grlfea & nigra , Lapis Bezo^r , vel 
•^-'^Aaliunde huclunt tranflata, ut Zinziber, Tabacum, Oriza, Goflipium , Milium Tur- 
cicum, Aml, vel Indigo; aliifque praeteritis, quxpotiflimum quxflui , non autem Medi- 
cince funt comparata : Illa tantura perftringenda duxi , quae Incolis longa expericntia innotue* 
runt, atque in Medicinam funtrccepta, atque ame ad artis noftriE incrementum profpcro 
ufurpata fucceflu. 

Inter primaquidem, Brafilianorum folertia , etiam antequam Canna faccharifera hic co- 
leretur, melSilveftre , quodipfi /ir<? vocant, ex vaftiflimis filvis & faltibus fibicomparavit, 
quod in ufu atque deliciis , Europxis aeque ac gentilibus , tam fanis quam a'gtis habetur. 
Cujus dignitates ingenti mortalium bono quotidie magis magifqueiUuftrantur. 

Apes , Eiruba. illis didx , diverforum generum hic reperiuntur , quie in aiboribus , miris 
& variis modis nidificantes, noflris quidem nonplanefuntdiflimiles, fed utcumquc paulo 
minores , quarum examina ubique peregrinari videas. Regem vcro eligant , nec ne ,, non fa- 
tis haftenus conftat. Reliqua quiEdeillarumregimine produntur, obdifficilcs adeasin ne- 
mora aditus, nondum cxperiri datumeft. Ignavum pccus, fucos, crabrones, oeftra, vcf 

pas 



56 GVILIELMlPlSOKfiS 

pas melliferas & non mclUferas , pluraque alia infeda fimilia , de quibus in Infedorum Hi- 
ftoria dicetur, qua: nimis quam multa Brafilia nutrit, viatoribus & armentis infeftiffima, 

nunc prxtereo. ' ' r -i a 

Induftria atque ufus prsftantia , caeteris omnibus inf^ctis alatis, prxcellunt facilc Apes 
mcilificantes , quaruni duodecim adminimumgeneraobfervantur , ut funt Amanacay-mm, 
Ammacayneu , Aibu , Mumhuca , Pixum , Vmttfctra , Ttihuna , Ttimba , Eiriicu , Etxu, Cuhiara, 
Curufireira, quarum ultima Car^/imr^ aBrafilienfibuscontemnitur. Qua; autem inter illas 
omnesmeritoobfervanda:, funtpotifllmum ha; fequentes. 

Primo Eiriricu, grandiores , non pungentes, qusbonumfaciunt mel, licct non quoti- 
diani ufus. In concavitatibus arborum nidificant , e quibus.veluti alveariis Brafiliani arte & 
dolo mel eliciunt per dudus aliquos ut foras emaner. 

Deinde Eixu & Coptf apes minores , nigricantes , exterius in cortice nidum aftabre con- 
ftrudum componunt inftar alvearii , favis ex arte & concinne difpofitis , ac propoli & ccra 
candida veftitis , equibusoptimummelcoUigitur , fed minore quantitate , & quia infignitcr 
aculeo appropinquantesinfeftant, minus expetitum. 

Denique apes Munhuca flava; & exiguae in arboribus nidificant : optimum hoc mel, de quo 
potifllmum ago , & faluberrimum producentes , quod ab Indigenis arbores proceras con- 
fcendentibus , ad Europa;os incolas , magna quantitate , exiguoque pretio aftertur. Maxima 
autem copia hujus repcritur in Infula Maranhon , cum multa cera nigra , ubi copiofius colligi- 
tur, vafifque integYis completis , seftate, cum flores Silveftres maximevirefcerefolent , fer- 
vatur. Interhofcefloresreperiturunicusinarborer^/«r/?/^^ flos, quem poftquam apes gu- 
ftarunt,mel amarum conficiunt , ficut de apibus in Syria Abfinthio infidentibus teftantur Au- 
thores.' Qualitate&dignitate, nihil hercle hoc Europceo melliconcedit, in fecundo gradii 
calidum , confiftentia admodum fluida , clara & tenui, odore fuavi quidem , fed Silveftri , nec 
nimia autingratadulcedine, naufeam parit , fedgratifllmoacore. oxymelis inftar, palatum 
afficit. Abfterforia qualitate, partiumque tenuitate, tantum ftomachum , vifcofis humori- 
busobfitumabftergit, quantum calidi , languidum confortat. Inteftinaimprimis& renes, 
five fuperius , five inferius exhibitum a cruditatibus vindicat , atque urinas promovet. Tum & 
infantibusadabftergeiida&demulcendavifcera, a reliquiis variolarum &morbillorum ob^ 
fita , fummopere prodeft. Simplex vel compofitum ( ut in capite de Mulierum morbis diaum 
eft; uteri intemperiei frigidxfummumadfertfolatium. 

Lono-x durationis & magns dignitatis vinumquoddam inde conficifolet, fortifllmum 
quideni'& admodum abftergens. Sin temperatius placeat , hydromel vel mulfum ex aqua 
fontana , fine codione rori noaurno exponitur. 

Pharmaca denique nonfolum, fed &cibos potu(quequotidianosingreditur dccantatum 
hoctriumapum mel, ficutinTraaatudeaere , aquis & locis didum eft : meritoque de illo 
idem prjedicare hcet quod PUnius lib. xxii. cap. 24. teftatur. MelUs naturamtalem efle, 
qua^corporaputrefcerenonfinat: tum, multosexftitiflequi feneaamlongammulfitantum 
mitritutoleraverunt. Hac tantum adhibita cautione , ne biliofis, hepatis, renum &ftoma- 
chi ardore laborantibus , nifi fumme dilutum exhibeatur. 

Cera eius , qus nigticans eft , Europazae poftponenda quidem , fed ad cmplaftra emoUientia 
&digerentia, contra^malaefrigorenata, utiliflima habetur. 

Cap. IV. 

• T>c Cofaiba. 

PRovincix Brafilix variaBalfama producunt, quorum facile princeps eftquodvocantdc 
Copatba, a nomine arboris e qua emanat. Copaiba autem arbor eft filveftris & proccra , eor- 
tice cinereo , qua; ftfperius in ramos difpefcitur. FoUa habet femipedem longa , majora quo- 
que&minora, duo fibiinvicem oppofita, in extremitate autcm duo coniunda: oblonga, 
acuminata, nervo & venis paulum rufefcentibus , fuperius viridiora , inferius dilutiora. In ex- 
trcmitateramorummajorum multi ramuU congefti funt, quibus folia frondium figurainfi- 
dent; ubi & flores cnafcuntur; quos fequuntur fruftus baccx lauri magnitudine &figura, 
initioviridcs,poftmaturitatcmnigri, cumpauciflima carne , fubdulcis faporis , aqua nigra 
cutis facilc leparatur , qux craflior eft , ut in pruni filveftris fruau : lapidem continet ovalcm, 
durum , qui nucleum album in fc habet farinacei iaporis, fcd non edulem. Frudus , qui mcnfe 
ApriU maturefcit , comeditur i Brafilicnfibus , qui fuccumcxfugunt&exfpuimt cutem. Si- 
miae valdc Ulis fruftibus delcftantur. Has ipfe menfe ]unio collcgi baccas , & mox femiger- 
minatas, mandavi terrse , Ixtequc provcnerunt , Pinguis autcm & odorifcrus Ule Uquor , quo 

vafta 



DE FACVLTATIBVS SXMPLICIVM LlE. IV. 5f 

Vaftahscarborabundat^abincifo corticead medullam ufque, luna plcna, tanta quantitate 
deftillat, ut Ipacio trium horarum, ad duodecim Ubrasolei eiFundat. Sin nihii forte pro- 
fluatjftatim vulnus cera autargilla obturandumeft,ne quid eftluere pofllt,&:duabus poft 
hebdomadis cum foenore moram compenralTe "videbis. Non adeo frequens in Pixfedura 
Parnambuccnfi hoec arbor , quam quidem in InfuIaMaranhon , ubi valde luxuriat, unde quo- 
que copiofe illius balfamum ad nos aftertur. 

Non autem folum mirifica pollet vi mundificandi & confolidandi , & ad quxvis vulnera 
primaintentione reftituenda, morfufque ferpentum curandos & cicatrices tollendas: fcdSc 
abomnibus pariter incolis & a mednterne exhibitum, infignem prasbere utilitatem, obfer- 
vatum fuit. Tam fuavis tamen odoris, ficut MafFeus vult, non eft. CaUdum in fccundo graduj 
craflum , valdeque pinguc & relinofum. 

Pedori , ad ftomachum languidum , ventri ad colicos frigidos cruciatus , ilHtum conducit: 
guttula; aliquot convenienter exhibita: per os , robur addunt vifceribus , iUifquetonumrcd- 
dunt: fluxionesmuUebres, curfusventris&gonorrhcas quoquefiftunt. Inanum pcrclyfte* 
rcs , in penem per Syringam cum Saccharo ex aqua plantaginis , vel oleo rofarum diflblutum, 
adverfus eadem mala profpero fuccefm injicitur. 

C A P. V. 

7)e C^hureiha, 

T^Uas arborum Cabureiha fpecles, non in habitata Brafilia, fed in remotifTimis dcfertis trans 
-^-^immenfaiUamontium juga, vidi. Utraqueeft excclfifrima, vaftiflTima & odorifera , fcd 
cortice & ligno differentes-. Altcrarubefcentis eft coloris , odoreque Cedro BrafiUenfi , quae 
\viZo\\s Acajacatingadic\t.vvc y nondiflfimilis. Altera, dequanosin prxfenti agimus, folioeft 
exiguo , inftar Myrti , cortice cinereo , digitum crafTo , tenui membrana miniati coloris , ex- 
terius cooperto , fub qua flavus liquor , quo totus cortex turgerc folct , latitat , qui vctus gra-. 
tiorem fpirat odorem quam fi recens fit , fitquc confiftcntije craflloris 5c coloris punicei. ' 

Revirefcente arbore circa Februarium & Martium, Iunaplena,cxIxfo cortice,penduIis 
vafcuUs , excipitur hoc Balfamum fragrantiffimum & praeftantiflTmium CabHreicka didum. 

i^des non folum , fedLucos integros gratiflimo odore, Peruviano perquam fimUi , infi- 
cit. Subftantiaeft compada & tenaci , fed calefadum fequaci &dudiU Circa fluvium poi 
tiffimum leneiro & in diftridu divi Vincentii & Spiritus Sandi , quam in Parnambucenfi , cre« 
brius rcperitur, licet non adeo magna quantitate inde ad nos deferatur. 

Ad internos & cxternos afFedus non inferiori gaudct qualitate quam Copaiba. Calidum & 
ficcum cft infecundo gradu diflblvens , digerens & confortans. Aliquot ilUus guttulje per os 
jejunisexhibits, Afthmati profunt: intemperiem quoque ventriciUi, vifccrum languores in- 
veteratos corrigit : tepidum pedori & hypochondriisilUtum, eorumoppilationes&frigidi- 
tatestolUt. Irrigatione &fri£tione capitis&cervicisex pannorubro, corroborat cerebrum 
& prcefcrvat a Paralyfi & fpafmo 5 imo debiUtatum omne nervorum genus in priftinum vigo- 
rem reftituiflTe , faEpifTmie hicfumus experti. 

Csterum Lufitani aeque ac BrafiUani adverfus vulnera& morfus venenatorum animalium 
inefreUUvirtutemquandamfinguIaremteftantur, adquam animaUa , inftindu foIonaturaU 
confugientia, corticemque deterentia , parti la^fae, praefentiflimuminveniant remedium. Quse 
omnia in caftris & Nofocomio noftro, tum imprimis mUitibus idis a fcris atque Barbaris, mc-. 
cum per dcfcrtaperegrinantibus, comprobavi. Quippe fblo hoc cximio Balfamo recenter cx 
ipfiscorticibuscoUcdo, vulneratos&Iuxatosrcftitui. Iconcm videre eft G. Marcgr. p. 137, 
Cap. 14. 1. 3. 

C A p. VI. 

T)e (t/fcajuarhore&^iHmfm&u, 

QUantum lenta folent interviburna CuprefTijtantum inter csteras Brafilix arbores emi^ 
net K^cayasba, divino beneficio harum regionum incolis conccfla. Qlke ut afpedu 
pulcherrima , iti multifaria virtutc celcbratiffima. Ac quamvis umbrofa & patula , ramifque 
proceri.fpeciofi, nontamen adeoinaltumexfurgif, fed cum reveramalus fit, variis & fi- 
nuofis flexibus fcfe incurvat , ramis humum verfiis depcndentibus. Eft durifllmo ligno a nau- 
pegis valde experito, ac Gummi optimo turgentc , quod fua fpontc aeftivis mcnfibus erumpir, 
ob facultuem, pellucidum colorcm, fragrantemquc odorem Aribicovixccdens. Arbor 
haec nufquamlocorum, quam arenofis & fitientibus repcritur. Foliis eii, finervos, fifigu- 

H ram 



58 



GVILIELMI PlSONIS 



ram fpcCtcs, juglandi fimilibus , fed firagrantioribus , nec aromaticum odorem dcponen- 
tibus nifi diftillatione forti. Multo autem magis odorifera illa folia, quae verno tempore Brafi- 




lienfi puUulant , & hinc quidem pulchre & lature rubicantia pafllm in filvis videas , annuaquc 
folia tamquam inutilia detrudunt , circa hibernum tempus. Mox flos prorumpit pulcherri- 
mus , variegatus , rofaceoque fubinde colore ; adeo odoriferus , imprimis manc ( quod Soi 
de die vires multas attrahat&hcrbarumarborumqueflores vehemcnter afliciat) ut totis tri- 
bus menfibus Septembri , Odobri & Novembri , integras filvas repleat^ & viatorem miri- 
fice obleftet . In Alembico per ignem communicant aliquem odorem aqus , minus tamen 
fortem aut gratum, 

Circa Decembrem pomiferahxc arbor incipit deflorefcere , caftaneamque phafeoU forma 
ac cineritii coloris efunimitatepomi producit, oleoadeo mordaci&cauftico, inter duos 
cortices, utcontreftanti valde noxium habeatur ,quamobrem non nifi inter erodentianume- 
ratur. Calidum cft a tertio ad quartum gradum , nec nifi cancrofis & maUgnis ulceribus , vi- 
tiofa carne laborantibus , adhibetur. Lychenes quoque , Scabiem , pedum vermiculos, Bichos 
diftos , aUaque cutis vitia expugnat. 

Maturefcente autem caftaneaipfa cum oleointus contento fenfim mitefcit , acvimfuam 
maxima ex parte deponit; quod principio quidem aufterum & acidum , dentibus ac palato in- 
gratum & noxium, mox a Sole excodum & matutino rore turgidum, noftris Europaeis 
grariflimum , & in deliciis efle folct. 

Brafilianis vcro non minus quam Arcadibus olim Quercus , pomum hoc , tum glans ei 
adhxrcfccns &fupcrinnafcens, a tot jamfecuIis,vita:foIatiofueiunt. BcUa, qujc frequentia 
inter illos excitari folcnt, cxpartehujus fruftus amoregeruntur. Vi^lores enimcaflrispo- 
fitis loci expugnati poflcflbres tamdiu mancnt , doncc omncm arboris fru£lum dcpafti fue- 
rint. /E-tatcm exinde fuomorc dimetiuntur, namfcmclinanno dumtaxat cclcbris hicfru- 
ftus provenit, idque mcnfibus Dcccmbri, Januario & Fcbruario, tunc cnim dcficit iubla- 
titudinc Parnambucenfis Praefcaurae ; quia mcflls & vindemix tcmpora pro fitu regionis mu- 
tari folcnt. 

Pomummodicercfrigcrat&fauccs conftringit: vcntriculo gratum , fi maturum , fin mi- 
nus, & immaturum inftar Limoniorum fucci , corrofivum cft ac moraaci acore infcftuni . Fi- 



gura 



oeFacvltatibvsSimplicivm Lib. IV. 59 

guraeftoblonga &tiubinata, pyrum,haud malum diceres: odore grato & fragrante, co- 
lore qua Soli obvertitur, rofacco, caetera croceo&adaureum vergcnte. Subftantia intus 
fpongiofa eft&multo faporofo liquore tumens , fed acinis & lcminum cellulis caicns. Cru- 
dumseque cupide ac coftum & prxparatum , expetitur. Saccharo quoque condituraLufi- 
tanis&noftris. 

Vmum quod ex hoc malo ab Lidigenis exprimitur , infigne eft; nec dubiumquindiu per- 
durare, & complures in annos, ubi deferbuerit, firmum & floridum fervari poflit. Vctus 
citius inebriat quam recens , non fecus ac ficera Europxa ; licct adftringat , urinas tameh 
egregie movct , ut in me & aliis comperi . Aquam quoque deftillatitiam , optimumque ace- 
tum inde elici&componividcmus, quod urceolis exccptum, vicemaLetillippIcreibkt. 

Caftaneae autem feu glandes pingucs & fecundo gradu calidas , renis leporum figuram x- 
mulantur. Crudse ac recentes, ficumvino&momentoialismanducentur, juglandes guftu 
referunt, fin aflatas aut faccharo conditas comederis , muItofuaviores,&durabiliorescom- ' 
peries •, quapropter quoque pro deliciis inter bellaria apponuntur. 

Incolse arboris gummiredaaum in pulverem, ex liquore convenienti propinant mulie- 
ribus obftrudionemenftruorumlaborantibus. Hxc dc (^c/ijii arborum Brafilijc facile prin- 
cipe, dida fuificiant. Utinam seque copiofe in defertis&remotisBrafiIicemontibus& filvis 
a natura eflet coUocata , ficuti in locis mari vicinioribus. 

C A p. VIL 

T)elckariba, &'illm^ejina Icica. 

TN arenofis & efFstis nemoribus excelfa reperitur arbor gummifera , quae i Barbaris Ickariba. 
-■■appellatur a lachryma quam fundit , qux ipfis/«fi«, Lufitanis y^/^^^a^^ dicitur. Arbor hxc 

Fagi in modum crefcit, caudice 
non ita crafTo , cortice glabro & 
gryfeo. Folia fert in ramulis, duo 
femper fibi invicem oppofita & 
tertium folitarium infine.Sunt au- 
tem pyri foliis fimiIia,oblonga,an- 
terius acuminata, crafla inftar per- 
gamenijlxte viridia & iplendentia, 
nervo fecundum longitudinem, & 
venis oblique difcurrentibus . In 
ramulis ad foliorum exortum co- 
piofi pronafcuntur flofculi , race- 
matim feu verticillatim pofiti five 
congefti , parvuli , quatuor foliolis 
viridibus conftantes, ftellulsepene 
figura: Foliola autemilla in am- 
bitu lineola alba funt circumdata, 
&in medio exftant ftaminula ali- 
quot flavefcentia. Poft florem fe- 
quitur fruftus^figura & magnitudi- 
ne Olivse, colore autem mali gra- 
nati , intas habens pulpam odoriferam , uti & lachryma eft arboris. Cortex exterior Cx manu 
vel paulum mulceatur , infignem mox odorem de fe fundit. 

Cortex hujus Arboris alte vulneratus , plenilunio imprimis,ftatim, nonnumquam poftri- 
die , aut tertio poft die gummi feu refinam fundit odoratiflTunam (odoris inftar Anethi recen- 
tis contufi ) praEftantiflfunamque , colore albicante & virefcente. Eft gummi Elenini plane fi- 
mile , quod tamen noftro oflScinarum , utpote recentius , odore , & qualitate etficacius. Cali- 
dum eft ad tertium gradum, primum molle, mox indurefcens, prxcipue frit^efadlum. In omni 
topico, five fimplex, five compofitum, ad vulnera aperta & ad interiora mala , cx frigore po- 
tiflimum nata, adeo expetitum, ut profanum habeatur illud aut ignorafle aut non appIicuiiTe. 
Hoc cum , partim rufticorum indulgentia ad me allatum , in quotidiano ufu efiet, vix ulli um- 
quam emplafiro ftomachali, vel cercto corroboranti adeo fumfifus, quam huic. Vifcera 
enim roborare , flatus diflipare & doloribus feliciter mederi aliquoties fum expertus ; ita ut in 
frequentori praxi hoc prx caeteris commendare , reliquifque omnibus prceferre voluerim. Po- 
ftremo, uthocquoqueadjiciam, capitis vulnera ,Hcetgraviflima,fanat, acprimaintentione 
reftituit; cujus reiveritasfaciliexperimentoclucefcit. 

H :: Cap, 




6o 



GVILIELMI PlSONIS 



C A P. VI 11. 

T>e letaihaarhore &• illimlachryma. 

Ai-iora quidem aromata & balfama , pro fua fertilitate, hic Brafilix tradus profert , quoad 
rcfcifcere potui, quje tamen gummi & lachrymarum copia compenfat. Interhaec per- 
pctuo virore confpicua nemora, 
prsfertim in Paraybx diflridu, 
fpiflam & fpeciolam producunt 
Arborem letaiba. , ligno duro , 
albo , cortice lcnto , punftuUs 
■ .ex albo flavcfcentibus variegato, 
& hinc inde clypeiformibus ma- 
culis , ex albo fubflavefcentibus. 
In ramis continet folia direde 
oppoflta,f:guraparva,fedoblon- 
ga, viridia, ad tadum Izevia, ner- 
vo fecundum longitudinem & ■ 
venulis tranfverfis , eleganterin- 
ferius confpicuis, pr^sdita. Fabas 
producitmagnas, miniati colo- 
ris , quibus i^arina alba edulis , 
j uxta tria lapidea grana , digitalis 
longitudinis continetur : e qui- 
bus vi fractis prodeunt nuclci 
moIles,oblongi & miniato colo- 
re nigrcfcentes , admodum odo- 
riferi , optimique faporis , amyg- 
dalis Europaeis minime iaferio- 
res,quibus animalia non tantum, 
fcd peregrinantcs farpe fe fuflen- 
tant. Ex ipfa autem arbore la- 
chrymafeurefina deftillat pellu- 
cida & nunc albicans,nuncfla- 
vens , fuccinofitmaxime fimilis 
colore & duritie ( Brafilianis le- 
tiHcica , Lufitanis anmie vocatur) 
& prunis impofita fuavifllmum 
prsbetfuiStum; facillimse autem 
eft confumtionis. 

Hoc gummi per meatus corticis intcriores dccidere certifllmum eft •, illud enim, tellure ef- 
fofia,fub arboris trunco & radice occultatum extrahere folent.Quod potiflTimum fit fub finem 
jeftatis menfe Februario. Monardes cx vulnerata arbore , in Nova Hifpania , colligi tcftatur, 
haud aliter quam Maftiche aut Thus. Eo non folum Medici , fcd & vulgus familiariter utun- 
tur , prxcipue in capitis illo afi^eau toUcndo , qui ipfis Chabeqtios dicitur , quem Cephaleam 
vcl Hcmicraniam re£tc dixeris. Solus autem illius fuflitus ad roborandum non folum caput, 
fcd & reliquas corporis partes frigore aft^edas, valet. CaUda eft & ficca in fecundo gradu. Cie- 
terum vi quadam aromatica & peculiari fuo calore hoc gummi prxftare ac partibus nervofis il- 
litum , vel cmplaftri forma applicatum , prodefle aUquoties fum cxpertus, 

Folia arboriscontufalumbricos enecare , ficxhibeantur,conftanteraflirmant. 

Interior corticis fubftantia ra(a & aquae impofita , contra ventricuU vcntofitates, adpotiun- 
culx formamprxparatur, alvuraqucfimulmovct. 

C A P. I X. 

T)e Caopia arhore ejujque facuhatiku. 

Umilis ac tcnera ha;c arbufcula guttifcra, a Lufitanis rao dcLacra appcllatur, quod gum- 
mi lcu gutta qucedctm vifcofa cx cortice e)us dcfluat. Pafllm & c quovis terrcc gcncrc pro- 




gcrmi. 



germinat, 



deFacvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 61 

Ligno efl: lento , cortice e cincrco rufeicentc : difpefciturinmultos ramo!?. Folia 
habct foUda , inferion parte ex viridi quafi rufefcentia & afpcra , fupcrna dilutc viridia & fplen- 
dentia. Florum in umbellas congcftorum rudimenta funt globuli brunni , magnitudine lcntis, 
quifucceHuteniporisprotrudunt flores quinquefoliolis conftantes, extetius ex viridi flavef- 
centis coloris, interius tomcnto albo veftitis , & fl:aminulis iuteis fubtilibus replctos. Poft flo- 
rcs proveniunt baccx, primo viridos, magnitudine ccrafi, rotundx, qua; difleftoe ex moUi, quo 
teguntur, cortice, fuccimultum eleganter flavi exfudant: intra corticemautem continetur 
pulpa alba conftans meris cylindris juxta fe pofitis, qui fibi inviccm cbharrent. 

In extremitatibus ramorum, qui florum rudimcnta aut florcs fuftinent, femper duo fo- 

liola acuminata brunni co- 
loris compafta funt invi- 
ccm , quafifemiglutinataef- 
• fcnt , & haftam five venabu- 
lumrcferunt: hsc decerpta 
ex pcdiculo croceum humo- 
rem emittunt. 

Florent ha; arbores potif- 
fimum menfe Novembri & 
Decembri: lanuario &c Fe- 
bruario baccae funt maturx. 
Si cortcx medius hujus ar- 
boris incidatur, prsetertim 
quando florere incipit, & 
linquatur per unum atque al- 
tcrum diem , exfudatlachry- 
ma croceo-rubia , cgregia, 
coagulaturque •, qux initio 
mollis , poftea indurefcir. 
Convenit colore & confi- 
ftentia cum Ghttaremi five 



Gutta gamba , & eodem fere 
modo purgat-, eft e flavo pau- 
lo ruftroris coloris , quam il- 
lud, nimirumficcatum,nam 
molle croceum : tingit co- 
lore luteo five aureo paulo 
faturatius.Diflblvi poteft eo- 
dem modo in fpiritu vini , &: 
tinfturam facit croceam . 
Nonnumquam ignes lucu- 
lenti ftruuntur juxta arbo 




rem,quorumpoteftatecortexdehifcit, majoremqiie fundit lachryma; copiam , qua;in maf- 
famcoaaainufumMedicinalemfervatur. Quod ameprimumtentatum, optimefuccefllt, 
a nemine autem antea faftitatum, Indigenae & Lufitani teftantur. 

Olimaflfriauhujus refinae in aqua diflbluta:, impetiginem tollebant. Licet autem tant^ 
efficacix non fit , quam gutta Cambides (quod an infitas tarditati , an prsparandi modo fit im- 
putandum,dubito) tamen a drachma dimidiata ad drachmam unam, perintegram noaem 
in aceto fquiUitico, autfpiritu vini maccrata,-& ex vino propinata , ventrem foivit , fortitcrque 
perinferioraexonerat. Meotamcn judiciorediusfaciunt, qui dilutum ex aceto prxdido, 
in pillulas accedente ftimulo conglobani, quam qui potiones ex illa conficiunt, quod ob tena- 
citatem difficilhme folvatur. 



A p. 



X. 



T>e Tah 



hniS) eammcjtie variis Jpedehm. 

pLurimaPalmarum genera producitBrafilia, quarnm quxdam/pontefuacrcfcunt, qux- 
^ dam incolarum induftria terrae inicruntur, inque fpeciofam altitudinem exfurgunt. 

Inter filveftres frequentiflfima eft Pmdova , cximi^ & proccraarbor, denfiffuna nemora 
conficiens. Palma autem mas & foemina daayliferaj tumimprimis Cocero , non procula 
littore in prxdiis Belgarum & Lufitanoriiin excolitur , tamque ad ofnatum , quam ufum cdu- 

H 3 catur. 




62 GviLIELMlPlSONIS 

catuf, omnique anni tempore , adulta licet , fitienti & trifti fundo , felicifllme tranfp 

folet. Circa dioscefin Paraybajenfem e remotifllmis nemoribus 

ad hortos ob elegantiam traduda Palma confpicitur , cujus bra- 

chia fiveramicaudamPavoniam aemulantur. Barbari Caranai- 

bam &C Jmche cariri , Lufitani Tamar appellant , forte , quod fru- 

d:us dadylis fimiles ferat. Eft autem arbor PahTicE dadyUferse 

altitudine : habcns hgnum rufFum , durum , craflis ncrvis intus 

conftans, nuhius tamen ufus: cortex cxterior gryfcus &carti- 

lagine a terra ad ahquod /pacium fquamatus , fquamis ordine 

cochleatim pofitis 5 quae primoiongiores, fenfim fiunt brevio- 

res, imo tandem decidunt fuperne : nam arbores adultiores cau- 

dicis fuperioris medietatcm habent glabram , inferiorem folum 

fquamatam. Squamae enim ni-hil ahud funt , quam ramorum qui 

exciderunt rehquise ; arbore in altum furgentc & cnafcentibus 

ahis ramis. Arbor in fummitate ramos fuos orbiculatim expan- 

dit, direde furfum , deorfum , & ad latera , utpalmadadyhfera, 

icd longe elegantiori afpeftu. Ramus quilibet duos vel amphus 

pedes longus , fatis cralfus , compreffus in utroque latere , fpinis 

duris nigris armatus, figura Dentifcalpium referentibus. 

Unicumin cujuflibet ramiextremitate fohumrotundum,fi- 
guriE & ita phcis donatum , ut manuarium foeminarum umbra- 
culum coloris viridis, ab extremitate ad medietatem fere intror- 
fumfedum, in multa aha carinata foha , fohis palmse dadyhferx 
ftrudura fimiha: quodhbetexhisfeftis fohis, duos circiter pedes 
longum. 

Inter ramos foha ferentes ahi prodeunt longiores , nimirum 
quatuoraut phires pedes longi , in multosramos & inramulos 
lanugine albefcente obdudos , expanfi alterna- 
tim, fivequafi exvaginula prodeuntes. Inra- 
muhs hifce alternata ferieexiftunt flofcuh pal- 
hde flavi , fine pedicuhs , finguh tribus fohohs 
conftantes. 

Poft flofculos ihos proveniunt frudus, figura 
& magnitudine olivae , primum virides , amari, 
non edules ; mox maturi nigrefcentes evadunt 
dulccs menfe Februario , & licet noftratibus 
nulhusufus.gentilibus tamen tam crudiquam 
pr3eparatiindehciishabiti,Tii^4:af<?nuncupantur. 
Tarde crefcit haec Arbor. 

Folia apprimc ferviunt ad tegendas aedes & 
corbes. 

Ea vero quae inter palmas filveftres Vrucury 
indigenis vocatur, ut & Tucu , in tantam proce- 
ritatem non excrefcunt, multoque caeteris funt 
humiliores , minufque cognitae •, fpinis afperri- 
mis horrent & ligno funt ferreo , fed nulhus 
ufus. 

Fruftus autem funt frudibus Pindovae mi- 
nores, caeterum ejufdem ferme naturx & race- 
matim quoque crefcentes. 

Qujc Pindova. dicitur, iignum albicans & 
fcabrofum corticis locohabet, ligni autem lo- 
co fungofam & intus filofam medullam facilc 
combuftibilem , e qua fana & fortiflima hxivia 
norunt conficere. NuIIum praeterea aut certe 
exiguum praeftat ufum : adornatum duntaxat 
ob infignem altirudincm & ramos pulchrc por- 
rcftos cxpetitur; iis fiquidcmelcgantercoma- 
tis & foliis radiatis utrimque vcftitis , Lufitani 
atria & tcmplorum parictcs cxornant,Indigcn« 



antar; 




vcro 



D E F A C V L T ATIE V S SlMPLlCIVM LlB.IV- 63 

vero loco tegularum tuguria fua ad pluvias & alia arccntia ftcrnunt. Fifccllas quoquc & vafa 
viminea cx illis conficiunt. Folia autcin hujus arboris non ita depcndcnt in orbcm, ut Cocociro, 
fed maximam partcm ftant furrefta. 

Propc foliorum exortum, ctiamrami provcniunt pcnduli, profcrcntcs raccmos quatuor 
Vel quinque pedes longos , plcnos flolculis , poft quos ctiam racematim provcniunt fru- 
ftus ovi gallinacci figura & molc aut ctiam majore, taftigium habcntcs acuminatum: al- 
tera autem extrcmitate infident calici velcupute, ut nuxpinca, foUis triangularibus con- 
ftanti. 

Maturus fruclusextcrius cxviridi flavcfcit, vcletiam brunefcit. Cortcxcxtcriorfilamcn- 
tofus cft , ut in Coco , verum haud craflus , fcd duplam tantum habens ovi Gallinx tcfta: 
craflltiem. Hic morfus detrahi poteft : illo dctracto apparct pauca caro crocei coloris , vix 
ullo manifcfto fipore prcedita , qux a Nigritis cum farina comeditur. Caro autcm ha;c ambit 
nuccm durilfimam, inflar Coco ovalcm, ejufdemfere craflitiei, fed fine foraminibus. Hac 
ftada , apparet in cavo , per intcrftitium more juglandum diftindo , nucleus magnitudine ju- 
glandis, albuSjduriufculus, paulo ficcior neque tam fuavis ut Coco. Coliiguntur pertotum 
annum & nuclci tam ab indigenis quam advenis comeduntur. Inaia-ndri , id eft , cocos parva, 
Brafilianis difta. 

Oleum infupcr optimum inde exprimitur, album & jucundi odoris, quod , quia rcfrigerat, 
defedum rofati fxpe fLipplct,& cum recens cft, in cibis,cum vero vetus, ad luccrnas ufurpatur. 
F, fruftus quoque cortice aliud non ignobile & magis flavum elicitur , fcd minus rcfrigcrans, 
quod tamcn ad multa mala cmollienda adhibetur. 

E faftigio arboris gummi pcllucidum, odoratum&pulcherrimumfluit , quod in locuni 
Arabici nonnumquam venit. Poftremo mcdulla coloris albicantis & recentem juglan- 
dem refipicns , in vertice ligni continctur , optimum aUmentum fi cum pane & fale co- 
medatur. 

C o c o E I R o Indica , qua; a Brafilianis vocatur Imjaguacuiha & fru£lus illius ImjagmcUy 
Pindova: (de qua jam diximus) m multis diflTimilis. Nam caudice raro eft refto , fed plc- 
mmqueincIinato,quatuor, &interdumetiam feptempedescraflb: &fxpe adquinquaginta 
pedcs alto. Quapropter mirum cft , eorum truncos pofle fic brcvibus , tenuibus & vix 
terra coopcrtis radicibus in aere fubfiftere, neque fuo multo pondere & mole, ventifque 
etiam vehemcntibus faspe eas quatientibus , humi concidere , Accedit quod pars caudicis 
humi proxima , non craflior aut fortior quam in fummitate exiftat. Caeterum eft cortice 
cinereo, & quafi vibicibus hinc indc tranfvcrfim notato per ambitum. Lignumnon multi 
eft ufus , conftat enim ex meris filamentis : eft dulce & quafi ladleo fucco turgens , 
unde arbore csfa a formicis appetitur. Caret ramis; fed in fummitate , quindecim, vi- 
ginti aut plura habet folia magna , alata , in orbem di/pcrfa , partim furrcda , partim de- 
pendcntia, grato afpedu. Inexordio fuohaecfolia alata quadam textura vefiitafunt, obf- 
cure gryfei coloris , qux folvitur fubfequcnte aha. Qaodfibet fohum longum eft circiter 
fedecim pedesRhijnlandico.S; plurespauciorefve, ac in exortu unum circitcr pcdem craf^ 
fum, difleaum in folia five alas, ordine juxta fe pofitas aut oppofitas; quodlibet tale fo- 
lium tres pedes circiterlongum eft , duos digitoslatum, fed verfus extrcmitatem anguftius & 
acuminatum , habens fecundum longitudinem nervum ofleum flavcfcentem , ac tranfver- 
fim fubtilifllmas lincas fcu ftrias virides , ac totum carinatum cavitate furfum verfus • fub- 
ftantijE inftar folii Gladioli, Istcviridcac Iplendens. Inter folia alata in fummitate arboris 
oritur filiqua five vagina duos pedes aut amplius longa , in extremitatibus faftigiata, vi- 
ridis, ftriata, quse deinde rufefcit & fponte fe apcrit. Antcquam autem fe pandat, caulis 
intus reperitur elcganter compofitus pedem longus , tres aut quatuor digitos crafllis , h\ 
plurcs ramos pedales aut femipedalcs divifus , qui rami apte a natura in theca illa compli- 
cati magnam fpicam reprxfcntant . Rami autem hi onufti funt triangularibus corpufcu- 
lis , magnitudine amygdalje excorticatoe , albis , qux rudimenta funt florum & deinde nu- 
cum . Nam rupta vagina rami hi fe expUcant & oftendunt flofculos lutcos. Hinc fuccre- 
fcit frudus, quiUbct infiftcns brevi pediculo, pennam anferinam craflb, &cupuI:E, fqua- 
mis conftanti cx rufo flavefccntibus. Pondere & duritie fumma nuces caput humanum 
excedentes profert. Toto anni tempore maturis pariter atque immaturis frudibus deco- 
ratur, qui arfte &racematim caudicis fummitati adhxrefcunt, &putaminibuscraflris,fila- 
mentofis & tenacibus vcftiuntur , quibus fublatis ligncus calix apparet , qucm fi immatu- 
rum perforaveris , aUquando fupra heminam dulcifliimi & gratifllmi Uquoris cmittet, qui 
aaufrigidiflimusUcet, potentiatamencaliduscft, & tenuiorum partium , urinamque cun- 
'£tantcm provocat. Nucibus autem maturatis , lafteus Ule humor condenfatur & coaguli in - 
ftar calami fcriptoru craflltie concavo gidhxrefcit , qui exemtus ac mfinducatus vixuUinu- 

clco, 



64 GviLIELMlPlSONlS 

cleo, quamvisfapidiffimo, dignitate cedit : nutrit enim & fuavitcr reficit : proinde a viatO'» 
ribus longo itinere delaflatis & fcorbuto infedis valde expetitur. Calidus & humidus exiftit in 
primogradu. Oleumindepremendoextraaum, in plurimos culinae & pharmacopex ufus 
rcfervatur , nec amygdalorum oleo prseftantia cedit. 

Per os affumtum pedoris malis medetur oleum, alvum quoque iaxat, fi largius exhibeatur : 
ex alto la:fis mirum in modum prodeft, urinafque cit. 

Prsterealiquorquidamftillatitius, albicans &eximiae virtutisexindeelicitur , renumque 
& Gonorrhes ardoribus exftinguendis utilifllmus , tum ^ mulierculii inter cofmetica adhibi- 
tus. Obfervandum autem aquam illam copiofiflimam & gratiflimam inveniri in medix aetatis 
nucibus : in plane maturis tantum modicam, neque ita gratam. Nucleum autem tum optime 
fapere. quum ad fummam maturitatem pervenit. 

E trunci porro vertice meduUa qusdam , arbufculae inftar novje , exfurgit , qax ex loculo, 
quo continebatur , prorumpens, cjufdem fere qualitatis , cujus concretus iUe nucis humor, 
de quo jam diximus, exiftit •, qux non cruda folum ,fcd & coda inter epulas apponitur, & cuni 
braflica Cyprina certat. Nondum matura magis refrigerat •, quocirca vicem acetariorum & 
laducarum prxftat. Sed ea ablata arbor moritur, quod non zeque contingit inferiori radicum 
parte laefa vel concifa ; hinc fit ut plures indigenaj fibi perfuadeant idem , quod Profper Alpinus 
de /Egypti populis circa dadyliferas narrat palmas, cas fcilicet non terra radicibus attrafta, fed 
aere ex fublimiori arboris paite ali ac vivere. 

Atquehaec dePahnis, earumque medicis praefidiis didafint. De caeteris illis rarioribus 
nativis & minus ufualibus ; ut & de da£tyliferis exoticis, in Afr!ca atque Afia non folum, fcd & 
Italia notifllmis, fi quid reftet in Hiftoria Naturali plura dicentur. 

C A P. X I. 

T)e Jroeira ejujque qMalitatibtis, 

ARborarenofis, Httore imprimis & promontorio Olindae frequens , Aroeira nuncnpatur. 
Myrto filveftri noftrati qualitate non valde abfimiUs,adLentifcostamen rcfeui debet. 
Praeter eximias facultates , quas cum Araca , & 
Myrto , reliquifque , aftringentibus & odoriferis 
arboribus habet communes, hifcepeculiaribus 
poUet , quod refinam fundat fragrantiflTunam in- 
ftar Lentifci , ex qua emplaftrum adverfus frigi- 
dos affe£tus componitur. 

FoUis convenit cum Cuahirah£ foliis , nifi 
quod hujus fint paulo minora: Sunt autem in 
ramulis bina fibi invicem oppofita , & quinque 
aut feptem in extremitate. Ad cujuflibet ram uli 
exortum , ramulus eft brevior , plenus flofcuUs 
minimis , qui conftant quinque folioUs ex albo 
fubluteis. 

Frudum fert exiguum fanguinei coloris , ra- 
cematim congeftum ac pendulum, cujus acri- 
monia & ficcitate carnes recentes a putredine 
confervantur. 

Oleum quoque ex fucculentis ilUus baccis ex- 
primitur, eidem ufuicumrefina inferviens. 

Folia infignem & nobiUflTimum odorem emit- 
tunt , fi conterantur , qux fubamara , cum qua- 
dam vi adftringcndi, aromaticas caUdafque par- 
tes habent conjundas, quemadmodum e bal- 
neis & lavacris, quxexUlisfiunt, vidcre eft. 

Has vcro virtutes tum profunde exfcrit, ut per 
deftillationcm foliorum, imprimis reccntium, 
odorifcra & adftringens aqua inde eliciatur. 
qux tum ad pcUcndos corporis affedus, tum 
ad dclicias fervatur. 

Tcmporc paroxyfmi fcbricitanti , Empyricorum morc , cxhibcnt cum fueceflii, oculos 
fcu gcmmas arboris ex aqua nofturno rori expofitos . 

Cap. 




DE Facvltatievs Simplicivm Lib. IV, 65 

CcEteium rciendum eft in ramis Aroeira , luxudarc fepe polypodium , illo quod e teiTa 
f rolllit longe probatius. 

C A p. XIL 

DeVmcu, cjujquequalnatibmo 

LOcum intcr arborefcentcs Plantas obtinet Frucu , filveftris quidem , fcd a Brafilienfibus 
intcr hortenfes & fvcivas jam olim tranflata; multaque etiam nunc induftriaeam cxco- 
lunt 5 partim ut granulorum folliculis involutorum , minio fcfc exornent ac pingant ; partim 
vero ut Lufitanis divendant, quxftumque ex illo faciant. Lingua ipforum hanc plantam Frucff 
di^tam, ClufiusBixam Americanam Oviediefleexiftimat. 

Foliis cft grandioribus & mucronatis, figura cordis , ut pingi folct, alternatim pofitis^ 
in pediculis , duos , tres , interdum & quinque digitos longis , nervum fecundum longitu- 
dinem & venas obliquas inferius prominentes habentibus , Isetc viridibus: caulibus ca- 
lamo fcriptorio tcnuionbus, ligno albo & cortice fufco, inftar coryli. Circa extremita- 
tem ramorum in brevibus pediculis multi proveniunt flores , in uvae figuram difpofiti: 
quilibet flos eft rofx raagnitudine, quinque foliis conftans albis incarnatis dilutis. In mc- 
dio cujufvis floris ingens numcrus cft ftaminulorum luteorum apicibus purpureis : vix 
fenfibilem aliquem habet odorem. Poft florem frudus fequitur in filiqua myrobalani ob- 
longi figuram habente, feu pyramidali rotunda, fefquidigituni aut duos digitos longa: 
quae immatura virefcit exterius , matura rufefcit , eftque tota hiipida ob fiia prominentia 
qu^E habet, fed non aculeata. In qualibet autem filiqua ultra triginta, imo quadraginta 
grana , quodque fuo pediculo innitens , continentur , figurse conicx acutje aut cxigui 
pyri, & in duobns lateribus quafi digito comprefllim. Color granorum infigniter mi- 
niatus & fplendefcens , fuccoque tali madens , ita ut ad taftum inficiat manus egregio 
miniato colorc . Grana recentia haud dura funt , fed ut granum pomi , intus carnem ha- 
bens albicantem: exterius etiam quodlibet granum punctulum habet argenteum. Siliqua 
matura fponte fe aperit : grana ficcata evadunt rubra , obfcure niliilominus tamen , ut an- 
tea, tinduram in fe continent •, & recentia five ficcata ufurpari pofiunt: Trita fimpli- 
citer in aqua fimplici feu ftillatitia, egregiam dant tinduram miniatam. CoUeda grana 
in maflam coguntur , fpherulaeque & tabellse in multos annos durabiles inde coaficiun- 
tur, qux in Europam tranfmiffalonge latequediftrahuntur. Magifteriumetiam inde, mOf 
rc coralli, prxparatur & in ufus refervatur. Grana recentia matura & exficcata, inquc pa- 
ftillos conformata , quantitate indefinita , cum pulte ex Ttpiocf. , qua: Carima dicitur , alio- 
que conveniente decumbentibus exhibent, five veneno, five aliunde infirmitatem con- 
traxerint. 

Radices ipfae , nec grana, multi funt faporis, proinde ad medendum facihores. Incola- 
rum nonnulli radices granis praeferunt , quod harum recens , illorum veroufus longefit an- 
tiquior, & vicem croci, colore & qualitate (ficut de Curucuma^. Bontius retulit) fupplet. Tum 
extradum ejus ex vino adufto confedum fibi refervant. Qupd etiam nunc hodie colono- 
rum non paucos , imitari videmus. Videaturlcon Hift. Nat. G. M. 

c A p. X n i. 
De Zahucajo , ejujque ufu. 

A Ltiflima arbor eft, cortice gryfeo, duro & inarquali, inftar Qucrcus veteris, (ex 
-^^quo atramentum fcriptorium conficitur) folia juniora ruffa funt, vetuftiora autem 
viridia, fimilia foliis Mori, in ambitu ferrata , & quodammodo contorta & incurvata. 
Capaciflimos & fummcE duritiei producit calices, ore in terram obverfo, &c operculo, 
admii-abili naturae lufu , inftar pyxidis, opertos. In iis contincntur nuces jucundi fa- 
poris , quae ubi maturitatem fuerint confecutae , excuflfo illico tcgumento , finc cujuf 
quam auxilio e calicibus decidunt , & gratifllmum , incolis ceque & animalibus fuppedi- 
tant alimentum. Semel in anno maturefcunt , mcdia videlicct hycmc. Sapore &: cxccl- 
lentia piftaceis adaequantur, & venerem fopitam dicuntur excitare. 

Potiones & pultes, tam ad Medicinamquam ad epulas ex illis comparantur. 

Oleum quoque pinguiflimum ex illis exprimitur, amygdalino calidius; nuclei enim, e 
quibus elicitur, infecundo gradu calidi &in primo ficci perhibentur. Prseftat aflatis quam 

/ crudis 



66 GVlLlELMlPlSONIS 

crudis vefci , quod caput infeftent. Plufquam tdginta ordine ipfi callci , mediante vifcofa ma- 
teda, agglutinatihxrent,figuraque feretriangulariexiftunt, MyrobalanoChebulononadeo 




diffimiles. TantiE duritiei hx pixides funt, ut Tapuyeris non folum vafa potoria , fed & difeos, 
& ollas fufficiant. Cxterum arbor infaltibus & locis mediterraneis adeoluxqriat, ut jufto 
exercitui, fufficienti fuftentaculo fruftus ejus aliquando fuerint. 

Pulchraeft, truncocraffo &reao, inque infignem proceritatcm affiirgit. Lignum exi- 
mium ufum pra;ftat , putredini mire refiftit, unde ob fummam fimul duritiem. molendi- 
norum facchareorum axes ex illo fabricantur , caeterafque arbores multum antecellit. 

Cortices prxterea contufi & rite praparati naupegis loco ftupx inferviunt. 

Aliaadhucdaturiifdemlocis^^^^/^c^^oarbor, priori fimillima, nifi quod calices magis de- 
formes producat, earum nuces dignitatcinferiores habeantur : quippe ex immoderato illarum 
ufu, quibufdam capillos defluxiOe Incolx teftantur. 



A P. 



XIV. 



T)e Guetkoroja , &- illius faculuitibus. 

VAria: arborcs cxcclfa: Guetijs diax, ejufdGm gencris fruaus flavefccntes produGunt,pauca 
came , ma2;noquc lapide ovalis figura: intus refertos; quorum fruauum ad minimum 
mihi trcs vidiflc fpccics contigit , Guemoroba , Gueti-mm , & Gueticoroya , efcuicntos quidcm 
omncs, fcdi paucioribuscxpctitos, cxccpto uno hoc coquc prxgrandi , dcquoinprcclenti 
agimus , & a magnadbus in dcliciis habctur. 

Eft autcm ha;c arbor qux Gucty-coroya dicitur , cortice gryfco. Rami habcnt folia in 

frondcs 



DE FaCVLTATIBVS SlMPLlClVM 

frondes congefta. Nimiriim pediculifuntincxtremiutc rnmorum 

^i, altcrnatim oppofiti 




LiB. IV. 67 

unum aut fcfquidigitum 
& quilibct 



lonc,. 

duo aut tria folialliftincntcs, dccem 
& plurcs digitos longa , quatuor aut 
ctiam fcx lata , ad taftum inftar corii 
Hifpanici, oblonga, lingua£ngura,fu- 
pcrius dilutc viridia, infcrius ochrje in- 
ftar flava , ncrvo fccundum longitudi- 
nem emincnte , & coftis obliquis in- 
tervallis, partim sequalibus, partim 
inxqualibus diftin£la. Adfroudesfio- 
res provcniuntjin longam fpicam con- 
gefti , parvi, flavi , pcne inodori. Flo- 
rct Januario mcnfc, Majo & Junio fru- 
ftus maturcfcit , fcmclquc biennio in- 
tegro provenit . Malum Europseum 
magnitudine cxccdit : eft tuberolus, 
deformis & maculis nigiricantibus di- 
ftinftuS; in fuperficie ubi maturuerit, 
moUis, ablatoque cortice , flava pulpa 
pinguis & carnofa apparet . Odore, 
fapore, ipfaquc fubftantia nutritiva 
confcrvam aliquam recentem &aro- 
maticam refipit. Mox fummx duri- 
tiei ac pondcris lapis , ovique magni- 
tudine, multis filamentis veftitus con- 
fpicitur-, qui vi cffradus, nucleum 
fubftantias carnof^ rubicantis & com- 
padiE continet , ingrati faporis & a- 
ftringentis. Is tritus & ex convcnien- 
te liquore xgro porrcdus , vi aftrido- 
ria immodicum alvi profluvium fi- 
ftit. Ufum, quantum quidem conftat, 

aliuminMedicinanonhabct hicfruduS; utnec ipfa arbor, qux foliditate & altitudinc, & 

duratione ipfam Quercum fuperat. 

C A p. XV. 



T>e lampaha ejufcjue facultatibus. 



VNa ex procerioribus Brafilix arboribuseft/^w/»^^^; foliis Ixvibus , cubitum longis , & 
faturateviridibus, quce fingulis annis , menfeimprimis Decembris deponit , non omnia 
quidem fimul fed partcm illorum , diverfo tempore . Mox nova prioribus multo Ixtiora 
acquirit. 

Ligno eft duriftlmo & optimo. Florem gignitexiguum, menfe Martio & Aprili, cartcrum 
Narciflo haud multum diffimilem , odorem Caryophilli Carthufianorum xmulatur ; coioris 
albi, cumunguibus interius flavis: inmcdiofloris ftamen craflTiufcuIum flavumhabens, ac 
infuper interduo foliafloris corniculum pallidum e medio floris prodiens , dcorfum incur- 
vatum. 

Frudus illius magnitudinem habet mali Auraici , vcl majorcm , rotundus , corticc tcnui, 
lento , cinereo , fub quo primum continet carnem folidam , lentam , fucculentam , flavcfcen- 
tem , faporis acidi , & refrigeraWis , odoris grati. In medio autem frudus cft cavitas repleta fe- 
minibus raoUiori pulpa circumdatis , c j ufdem cum reliqua carne faporis . Scminis grana funt 
compreffa , & fuborbicularia , fere ut Mangaba , quas una comeduntur . Immatura poma viri- 
dia funt, mox matura, mefpilorum inftar, putrefcunt atque cfui apta fiunt, unde liott-appcl0 
aplebc noftrate appellantur. Cruda non coda appetuntur: Saccharata&: condita lautiora 
funt. Contrafluxum ventris feliciter exhibcntur. Ardorcs palati &ftomachi compefcunt, 
fanifque & jcgris folatio funt. 

Vinum, quod ex illis exprimitur, in eofdem ufus refcrvatur , fed vetus rcdditum calidius ex- 
fiftit, minufque adftringens. 

I 2 Ex 



68 



GVILIELMI PlSONIS 



Expomonondummatui-o viignis liquorem extrahunt barban , quoadvcrfus eademmal.1 
utuntur. 

Ex pomi cortice immaturo pi-^ 
gmcnti quoddam genus eliciunt , 
quod recens aqueum eft , mox nigre- 
fcit, quo corpus pingunt, 'ut veftitum 
nigrum eminus , fatdo equidem fpe- 
ftaculo , mentiantur. Nullum alium 
ufumhic fuccushabet, ad nequitias 
dumtaxat exogitatus. Tindura enim 
illius corporivel chaitae illita , circa 
nonum diem evanelcit j nulla alia ra- 
tioneabluipoteil. 



C A p. XVI. 

■ De Qjfcaja qu^ Cj^ 
Ihametara. 

PR.oceriorem,vetuftiorem & fron- 
dofiorem arborem, in Brafilia me 
vidiffe vix memmi. Cortice eft craf- 
fo, rugofo & e cinereo albicante, in- 
ftar Sambuci. 

Polia illius funt Ixvia , direfte fibi 
invicemoppofita, ad quatuor inter- 
dum digitos longa , circinata , fplen- 
dentia , & nucis juglandis foliis haud 
abfimilia, verumacutiora; quxme- 
dia aeftate deponit , novifque ante 
hycmem decoratur , ut redintegrato 
quafi robore frudum melius profe- 
rat. Flofculoi habet copiofos, in ma- 
gno racemo congeftos ex albo fub- 
flavcfcentes: poft flores proveniunt pruna flava, noftratium magnitudine & figura; paucae 
quidem, fed facculenta; carnis : lapidem continentia magnum ex filamentis lignofis, nec 
durum , fed dentibus cedentem ; qui nucleum continet in fe , ex albo flavefcentem. Pru- 
ftus hic grati eft acoris ac proinde inter tragemata locum fibi vindicat. Kybernis men- 
fibus maturatur , xftate media floret , & tunica tenaci veftitur. Primo loco refrigerat & 
adftringit. 

FoUa,fucci,ocuU&cortex, externisjuxta& internis affeaibus medetur. His fuccedunt 
^roeira, Myrtus , Araca , qux omnia in gargarifmum , contra gutturis inflammationem & 
fimiUa mala prxparantur •, vel in lavacro, contra multos externos pedum & corporis affeftus 
adhibentur. Gemms prxterea huj us arboris in acetariis, febricitantibus profunr. 

PecuUare habet lixc i^caja arbor , quod volucres pica; magnitudinis , nigris & aureis 
pUimis eleganter veftits , in extremitatibus ramorum afFabrc & concinne pendulos fuos 
nidos conftruunt. 

C A p. XVII. 

T)e Ta^ia arhore , €Jufque ficuhatihus. 

IN Urbe OUnda , totaque fcrc prxfeftura Parnambucenfi hxc arbor nafcitur , in fagi altitii- 
dincm aflfurgit, corticela^vi, cinerco •, multoshabct ramos; &foUain finguUspediculis 
tria fibi inviccm appofita, Ia;via, fplendentia, fupcrnc faturatiore , inferne dilutiore virore 
confpicua , quinquc aut fcx digitos longa. 

In extremitatibus ramulorum plurcs pcdicuU, cerafini quafi, colledi, in quorum quo- 
libct flosnafcitur, quatuorfoliis conftansalbis&digitum longis , habctque cuni his altcr- 
natim pofita quatuor folioia vircfccntia, intcr qux cxftant ftaminula fubruffa multa, cir- 
citcrfcfquipcdcm longa. 

Licet 




I 



deFacvltatibvsSimplicivm Lib. IV. 60 

Licet autem hcec arbor foliis frudibufque malo Aflfyria; quam fimillima fit , tamen quali- 

tate ab jlia omiiino difcrepat , quod exceptis foliis longe inferior fit. Quare Brafilianis pa-^ 




riter & noftratibus , obfingularem efKcaciam qu^Eillisineft, vehementer extolluntnr. ?rr€- 
terquam enim , quod variis corporis afteclibus fuccurrant , immodicos fervores leniunt 6c 
atroci illi ani vitio , Bicho dd cnlo , dldio , mirum in nlodum folatium adferunt : fuccus fiqui- 
dem foliorum contuforum taedarumque, tum fimplex, tum compofitus, ano inditus , jcjund 
refrigerio incendium reftinguit , fqualorem ac immunditiera abftergit , & immanes dolores 
mitigat. 

PrjEter hsec folia illius contufi &aUribus indita reftituunt doiores capitis ex calore na« 
tos , nullo accedente alio remedio . 

C A f. xviii. 
T)e Aratku ejufque J^eciehm &- LpalitatibMs. 

A R.ATICU, arborum Brafilix indigenarum divcrfie dantur fpecies: quarum daxquM 
-^ ^AraticA-ponhe , & ^mvV^^/'/ a Brafilienfibus dicuntur, parum dilferunt. 

K^raticH-fonhe enimeftarborcaudice, ramorum figura, corticis colore Aurantix raalo 
fimilis , fed folia, flores & frudus difterunt. Foha iUius femipedem circiter funt lono-a , aiter- 
natimfibiinvicemoppofita, fuperius fatutate virentia , fplendcntia, inferius dilute viridia, 
crafla, & ad taftum folida , duos circiter digitos lata & in extremitate acuminata. Hinc inde 
flos provenit magnus , totus fiavus , corapofitus exterius & tribus foliis cordiformibus, fefqui- 
digituai longis, inftar corticismahaurantu, craflTis , erede ftantibus. Hxc in fe contincnt 
aha tria foliaminora, quorum quodhbet femiglobum excavatum refert; ita tamen inter fd 
compofitafunt, ut integrumglobum, interius cavum , magnitudinc nucis juglandisrepra:- 
fcntent ; & in eo ftamen rotundum luteum cum apice fuo orbiculari. FIos totus flavus , fuavis 
primumodoris, fednaufeabundi. FloretmenfibusSeptcmbri, Odobri, &Novembri.'FIorcs 

i i mulf:i 



70 GviLIELMlPlSONlS 

multifingulisdiebus fe aperiunt, &moxrponte decidentes , ob gravitatem , ftrepitum inter 
cadendum edunt . 

^rattcit-ape ferc per omnia huic eftfimilis: utrxque poma ex acido dulcia proferunt, 
efculenta , fed filveftria & frigida , & 
proptcrea quibufdani non expetita. 
Pigura & raagnimdine nucis pinex, 
fiavefcentia, fubftantia & carneintus 
molliori , feaiinibus ex fulvo nigri- 
cantibus turgida. 

De Medica harum qualitate vix 
quicquam mihi conftat , nifi quod 
folia K^raticii' maxime communis, 
in oleo olivarum macerata tSc apo- 
fthemati applicata, tumorem emol- 
liant, extergantque. 

Illa autem arbor quae Araticu fana 
vocatur, casteris fimilis eft, nifi quod 
masnitudine differt : Flore enim,fru- 
ftu , ligno & folio quoque eft mi- 
nore , & crefcit in locis paluftribus-, 
casteras vero in filvis confpiciuntur, 
eaeque infinitx , prxfertim circa pa- 

Aibor hsc magnitudine & foliis 
eft inftar citrii , fed magis craftis & 
fature virentibus, florepleno& ju- 
cunde flavefccnte : frudu, ficutreli- 
quae Aratuu , fquamofo & conatim 
defcendente •, cui tantuni inefle fri- 
goris perhibcnt , ut crebro vefcen- 
tesinterimat,quamobrem inter ve- 
nenahabetur. 

Radix illius leviflima eft , inftar 
fuberis , tantasque magnitudinis , ut 
integri clypei exilla fiant, qui mol- 
iioris & tenacioris cum fint ligni , telum immiflum, licet a valido lacerto, mordicus retinent, 
ne facile retrahantur. 

Notatu autcm dignum , arborisbujusinpaludibuscrefcentis radicem profunde in terram 
defcendere (quod tamen in aliis Brafilia: arboribus haudfacile confpicias ) unde credibik, 
noxiam hanc frigidamque qualitatem, qua fru£tum noccre conftat , ex infefto terra: fi:igorc 
acquirere. 

C A p. XIX. 

T)e Caaroha arhore ejufque qualhatihus. 

CAaroba filveftris & procera arbor, terris tantumfolidis&glebofis in Pra&fcdura Parnam- 
bucenfi delcaatur. Florem fert e coeruleo purpurafcentem idque menfejulio: Semen 
autem nigricans , quod maturefcit menfe Septembri : frudum rarum, fcd inutilem , phafeolo 
maximo fimilcm , qui maturus faftus aperitur , manetque vacuus. ' 

Ejus folia oblonga funt, Hnguje figura, dilute viridia , nervo fecundum Iongitudinem(Sc 
coftis obliquis cminentibus prazdita. Guftu funt amara 5 ficcata & contufa fomentis ac balneis 
peridonea. Qux cx illis conficuntur rcmedia, five interne aflurata, cxficcandi, mundifi- 
candi & fanandi vi pollent: quodfeUcitcr inplurimis morbis, imprimis autcm in Lue Vc- 
nerca curanda , fum expertus. Eadem trita atque in emplaftrum prxparata , ulceribufque ap- 
plicata, mirificc profunt, morbumque radicitus fazpe expugnant. Prxfertim, fi repurgato 
primum corporc , coriim dccodum per aliquot dics bibatur , Sc fudores provoccntur. 




Ca 



jD E F A C V L T A T I B V S S I M P L I C I V M 1 I B- I V, 



71 



C A p. XX. 

T)e Emhirafeul^mdaiha; ejujcjuefacultatihus. 

SEquitai* nuncfilvcfl:rishxcarboir£»?^/>rf, five Pinddhx diftaBrafilienfibus, juxtaOlindjc 
promontorium ipeciole ut plurimum nafcens, & ob acrimoniam fiructus , cxtcrafque 
qualitatespipcris Brafilicnfis semula. Foiia fcrt exigua & acuminata, & Olivxfoliis fimillima: 
lignum cjus eil tcnuc. Procera eft admodum arbor, & in fummam altitudinem rcda afl urgit. 

Menfibus pluviis acini iilius 
virent , fcd raaturcrcentes men^ 
fibus Decembri & Januario ru- 
bent, atquc dccidunt, qui fi fue- 
rint deficcati, nigrelcunt, urunt- 
quelinguammafticata, & aro- 
maticum quid fapiunt , ablato 
feminenigro oblongo , quod in 
illis continetur , quod Junipe- 
rum redoler. 

A jejunis nianducataftoma- 
clium debiiem corroborant & 
difcutiunt flatus. Tum contufa 
& applicata morfibus ferpen- 
tummedenuir. 

Excoquuntur ut referventur 
in officinis. Culinis quoque vi- 
cem piperis praeftant. 

Ex Arboris denique cortici- 
bus , funes igniarii , quo milite§ 
ignem fovent , conficiuntur, 

C A p. XXI. 

^e Ihiraee arhore^ejujque 
facuhatihus, 

ANtiqua nemora hanc va- 
ftam&proceram arborem 
producunt, Iridigens ihiraee, id 
eft , Lignura dulcc , non autem 
Hiouraee, utLerius & Thevetus 
prodidcrunt, appcllant. 
Eolia hu)us arboris Laurum prorfus asmulantur. Truncus cortice glabro , intus albicante, 
cxterius rubefcente fpedatpr, 

EruCtus fert flavefcentcs prunis fimilcs , gratiflfmiique faporis , verum non quotannis, 
Ligno eft prxftantiflfnno & prxduro, &putredinirefiftente quodaNaupegiscxpctitur, 
Arboris hujus virtutes auxiiiatrices foli cortici inefle creduntur , qui recens avulfus , liquo- 
rem albicantem fibiagglutinatum habet, cujus colormoxperditur, paulatimquedecrefcit, 
& cortice fimul exficcato ,- in naturam & dulcem illiusfubftantiam abit. Durifllmus exiftit, 
femidigitali craflitie, faporearomaticocinnamomum, dulccdine Glycirizamiequans. Sunt; 
qui Guiaci feu ligni fandi fpeciem efle contendunt.a quibus non difTentio. Moderate calidus etl: 
& tenuium partium, quapropter pedoris & jccinoris affedibus optime convenit. Praecipuuni 
cnim incolauum refugium efi in vetcribus illorum vifcerum obftruclionibus, ut iam diximus: 
tum quoque adverfus Luem Venercam , eximium remedium fubminiftr at deco£lum iilius ex 
aqua fontana, palato quidem non ingratum , peraliquotdiesreiteratum. 

Pugillus dcnique, ventriculo adhuc jcjuno, ex ovo forbili, jufculo aut aliquo conve- 
niente liquore alTumtus , bronchia pulmonis aperit, & ceflantem quoque urinam cducit. 
Qiiapropter omnibnsartisMedicxindagatoribus fuafbr fuerim,utcorticenihuncinuIterio- 
res ufus reponant. Succus autcm ladcus exrccenti cortice expreflus, fcabici &: tinea; capi- 
tis, prcE ccuteris mcdetur. 

Cap, 




T 2j 



GvlLIELMI PlSONIS 



C A P. XXIL 

DeJmhaihaarhore^ ejujijue facultatihus . 

ARvis quondam excultis dekaatur hxc ficus filveftris , iii quibus fpontc nafcitur , in filvis 
vero raro reperitur. Unico , eoque leviffimo & ferulaceo trunco in mediocrem altitudi- 
nem attoiiicur. Ut Europa^i Sambucum, ita Brafilienfes lianc arborem in fuos ufus & lufus ex^ 
cavare folent •, & ex radice ignem in defer- 
tis peregrinantes, coliidendo, aliisque arti- 
hxxs c"x:c-nc eliciurff. Raris & in fummitate 
tantiim cxpanfis ramis, veluti corona, cin- 
gitur,paucifque,fcdpregrandibus,fpeciofis 
& laciftiatis foliis. Julos profert albican- 
tcs, racematim copulatos,pcndulos,& ro- 
faceis tunicis involutos , qui maturitatem 
confecuti deflorefcunt & decidunt media 
neftate. Pinsiuis ex eorum fummitatibus ex- 
preflusfuccus, recentibusnonfolum, fed 
&inveteratis ulceribus felicitcr medetur. 
Polium quoq;tenerum & recens,aut levior 
arboris hujus cortex fi apponantur, tempe- 
rant&mundificant partemafFedam. Suc- 
cus e gemmis exprefllis,qui facultate refri- 
gerandi atque aftringendi poUct, pulti de 
Ttpioca inditus, calidam ventris proluviem 
fiftit. Menfes denique nimium fiucntes, 
tum & virulentum genitaliumprofluvium 
compefcit. 

TraduntTndigenarum & Lufitanorum 
peritifllmi, hoc remedium pucrperis, im- 
modico menftruorum profluviolaboran- 
tibus,infigniter prodefle,fi in modum cata- 
plafinalis umbelico apponatur, cujUs rei 
veriflimxteftem me prjebeo. 

Nihil mirum itaque fi hxcarborprimis 
Brafili:e incolis, ut & advenis, tantopere fit 
prsdicata. Digna medius fidius, cujus vir- 
tutes etiam nunc latentes , pofteri fcruten- 
tur & in lucem protrahant. 

Altera ejufdem generis , cujus mentio- 
nem fecitloannesdcLaet , ^mhaitmgn appellatur, & ramo eft rubicundo , & ligno minus 
cavo , foliis vero afperis , ut loco limx qusdam cum iis poflint laevigari. Liquorem continet 
olcofum ejufdem cum fucco Ambaiba uiiis & eflicacix. 

Cxteras ejus facultates&auxiliaMedicaquia nondum fatis explorata habco filentio prs- 
tereo. An vero fit Abiegna, dc qua Clufius in Notis ad Monardem, ego valde dubito. 

C A p. XXIIL 

T>eAndaarhoreyejuJ(juefacultatihus. 

NOn procul a littore,in locis arenofis , nunc mediocri, nuncfumma altitudine , pro terras 
tempcrie, exfurgit arbor Anda : quze ligno eft lcvi, raro & fpongiofo. Florem fert magnum 
& concavum, aurei coloris prselucentis. FoHa illius funt laciniata, ut Mamoeira, multo tamen 
minora. Fruftum feu nucem gignit cortice duplici, cxtcriore cineritio,ligneo,prxduro & per- 
forato putamine vcftitam.quo duo glandes continentur, jecinori leporino non valdc difllmilcs, 
& nuces caftaneas faporc quodammodo referentes, licet virtute & qualitate diffcrentes. Una 
fiquidem atque altera cruda manducata ,alvumducit; quibufdam fimul &vomitumexcitat. 
Olim magnates, tum & facrorum in Brafilia antiftitcs, purgans hoc & falurare remcdium, ca:- 
tcris omnibus prxfcrebant. Valida; eft operationis; quamobrem xgris morbo fradis haud tuto 
cxhibetur, nifi opportuncamanuMedicicorrcaorium accipiat,inqueElcauarii aut tabu- 

larum 




DE Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 71 

lanim formas rcdigatur. Accipe duas veltres caftaneas contufas & cum faccharo delpumato 
excodas, addito anyfi & cinnamomi momento , gratiflimum non folum erit medicamentum, 
fed & tutiirmium , infantibus , iifque omnibus qui a purgantibus folcnt abhorrcrc. 

Lufitani & indigenjE ex eadem nuce oleum exprimunt , quodlychnisaffundunt, atque eo 
corpus inungunt. E cortice autem illius uftulato , incola: optimum & familiare remedium 
contraventrisfluxum,iifque, quibus poft afllimtam nucem, alvus immoderatius ruit, fub- 
miniftrant. 

Arboris cortex contufus flumina inficit , atque enecat pifces. 

Vide Iconem arboris & nucis in Lib.III.fol.i lo. Gcorgii Marcgravii 5 quam hicrepo- 
nere non duximus operxpretium. 

C A p. XXIV. 

T>e (juahiraha arhore , ejufcjue facukatihus. 

TN confragofis nemoribus Brafiiiie, rcperitur vafta arbor , quse gentilitio vocabulo Gmhiraba, 
-^appellatur ; ligno obliquo , multifque flexibus tortuofo, altiflfimo infuper atque durifllmo j 
& contra putredinem optimo. In collibus veiro & campis eadem Cmbiraba ad longe minoveni 




molemadurgit, vix prunum ad^quans : foliaque multo minora , frudufque fert minus agre- 
ftes. Adeo dcnique obdiverfitatemfoli, difcrepantesinterfe, uthieaMedicis,illxafabris 
potius expetantur. 

Florem fert niveum, valdeodoriferum, ifque mediaaeftate, manc antequamSol rorem 
exhauferit, coUigitur, & alembico inditus, eximia; virtutis liquorem exhalat: qui refrigerans 
prc-efcrtim & mundificans , oculorum inflammationes optirae temperat. 

FruttuSjfiveglobuUrotundi, umbiUcatim prodeunt, qui maturitatem fub initiuni hyemis 
confecuti , nigrum induunt colorem , dulciflTuniquc funt faporis. 

Folia varix figura:, qusedam acuminata & penc figura cordis, quardam obtufiora/ubafpcra, 

K eminen- 



74 GviLIELMlPlSONIS 

emincntibus netvis funt foliorum pyri magnitudine: leviffmie fricata aromaticum fpirant odo- 
rcm: quarc infignem in balneis ufumprsebent, calidaad fecundum gradum. Aqua quoque 
fragrans, ficuti e floribus, ex illis elicitur. 

Quantum pulvis hujus ligniinCarbonemredaai, oculis inflatus conferat , aliasdemon- 
ftravi. 

^ C A p. XXV. 

1)6 Araca-Iha , ejujqtie facultatihus &• ufu. 

rUjus arboris frudlus a Brafilianis appellatur Araca-miri; prunum Granateniem vocant no- 
'-Ih-ates. Externa facie , frequentia , tempore , & loco natali , convenit cum Gmbiraba , de 
qua capite ptJEcedenti egimus. 

Frutex eft, ligno, foliis & floribus ut Gmjahx, (ed magnitudine differunt & fru£tu. Sed ut va- 
rius & mirus eft naturae lufi.is,omnes dignitates, eafq; eximias,frudui & radici infevit,cum Gua- 
hirubdi nullas, nec in fru«5I:u, nec in radice , fed omnes in floribus & foliis infitas virtutes dederit, 

Locis gaudet apricis , raroque 
in filvis aut umbrofis nemoribus 
con/picitur. 

Floret bis quotannis , bis quo- 
que fert fruftum,menfe nimirum 
Martio& rurfus Septembri. Pru- 
na coronis, mefpiiorum inftar, 
eleganter ornata , innumerifqae 
acinis turgentia profert , qn?:, ubi 
maturnennt, flavent, mufteam- 
que habent in fe dulcedinem , at- 
que fraga quodammodo refe- 
mnt fipore. Cruda potius quam 
cotta appctuntur , fuavifllmique 
odorisexiftunt&faporis. Opor- 
tet autem ut tempeftive decer- 
panturi nam omni fruftui , pro- 
pter intenfiffmiu Solis avdorem. 
non minor injuria fit, fi paulo tar- 
dius quam fi citius avcllatur. 

Conditus qui ex hoc fru£tLi 
fiunt , jucunde refrigerant , ad- 
ftringunt & corroborant, locoq; 
carnis cidoneorum,conferv3e ro- 
firum , aliorumque fimilium ex- 
hibentur. 

Cacterum ipfe fru£tus virtute 
medicinali non deflituitur. Ex fo- 
his fiquidem & oculis utpote ad- 
ftringentibus , optima balnea 
componuntur , tam contra intcr- 
nos quam cxternos corporis affe- 
ftus , ut fupra in capitc de ulceri- 
bus diximus. PrjE cxteris autem hujus fruticis partibus, radix diclis qualitatibus excellit. Atque 
hoc peculiarc habet , quodfumme fit diuretica , partiumquc fubtilium & fubdulci fapore cum 
adftringcndifacultatepoileat. Proinde prxter eximias quasprxftatvirtutes, lienis&renum 
affedibuscon ucit. 

Alia ejufdem generis Aracci reperitur, fed non ita frcquens , qux tamen frudum focile pra:- 
ftantiorem procreat, & multo majorcm. Quapropter ab indigcnis Ar.ua-gu.uu , id cft , Araca 
major , appcflatur , quod in juftam arborcm excrcfcat : folioque cft glabro, la^te viridi, figura & 
ft-agrantc odore Lauxo multum fimili. Frudum fcrt mali mcdiocris magnitudinc , rotundum, 
fupcrnc umbilicum contincntem: carncm habct albam.carni Araca-mirl, odore, fapore & fub- 
ftantia fimilcm : in mcdio mtiltos lapidcs, pifis minoribus icquales, contincntcm, obrotundos, 
paulumcompreflbs, cxalbofubflavos&duros, ut nuclci ccrafoium , intuscontincntcs nu- 
clcum album. Adhccrcnt hi lapidci) carni per multa tcnuifllma filamcnta. 

Cap. 




DE Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 7J 

C A p. XXVI. 

T>e (juaiaha arhore ^ ejufque facultatihus. 

' Agna affinitate inter fe conjunax funt Gtmiaba & Araca-guacu ; ejufdem quippc non fo- 
'•lum altitudinis funt, fed folia & flores qualitate & facie cxterna conveniunt. Sunt autem 
folia bina fibi invicem oppofita in breviffimis pediculis, qux prxdita f unt nervo & venis paral- 
lelis lunaribus, obliq; difcurrentibus & valde confpicuis, ad tadtum dura, inferius quidem pro- 
tuberantibus, f lipcrius profundis & quafi rugofis : Frudtus quoque hu)us granis innumeris fca- 
tcnt , unde & merito pyra Granatenfia dicuntur : fed in eo folum differunt, quod hi oblongio- 
rcs & magis flavefcentes exterius , interius rofaceo colore vifuntur. Digna profedo arbor quce 
Europx importata , magnatum & Principum hortos iliuftret. Montibus aut filvis denOoribus 
non innafcitur , fed planitiem & campos amat. Agrefl:is efle defiit, villicorum quippe induftria 
viridariis iUata, numerofas plantas concipit & procreat,ut nihU frequentius occurrat,fru- 
£luum enim grana ab avibus & pecoribus deglutita , & mox per alvum cum excrementis de- 
pofita, locislicct arenofiS(5ctriftioribus,altiffimegerminantmaximcqueIuxuriant. AUis In- 
diarum regionibus communis hs^c arbor, ac proinde hic patriam Brafiliani negant , fed 
traftu temporis,inter iUas habita eft. 

Semel per annum fruftus profert, qui album florem xftate vigentem excipiunt ad initium 
hyemis: numerofoque proventu, totis fex menfibuspluviis, maximo omnium incolarum 
obledamento dantur. Pyrahxcftomachoprofunt, quiE fi immatura coquantur,eo fortius 
ventriculum corroborant, atque alvum adftringunt. Matura croceo colore nitefcunt. Melius 
fanitati confulunt, qui cofta & faccharo condita, quam cruda, menfis inferunt : odorem enim 
gratiorem acquirunt , palatoque magis abblandiuntur. 

ConcedendumfacUeClufio&Monardo, quod in defcriptione hujus floris &fruaus na. 
tura & facie nonnihUame difcrcpent, quoniam hsc &aha exotica adiifle & experimento • 
comprobafle ipfis fortc non Ucuit. 

C A P. XXVII. 

T>e 'Bacoha &- ^amm , earumque facuhatihm, 

"CRuftus lippis & tonforibus noti,tamque famUiares,ut nuUiprorfus in Brafilia jam reperian- 
-*- tur hoiti, in quibus iUi paffim non fpedentur. Indigenae tamen hic non lunt,fed aUundc huc 
deportatK hx plantiE. Brafiliani quoque earum nomina fua lingua exprimcre non norunt. Afris 

vero atque Afiaticis olim fuifle notas , Serapion & Avi- 
cenna teftantur,qui J/«/W appellant. Hujus itaque plan- 
t<Edefcriptionem,quamMatthioIus, Clufius& Dodo- 
nsus habent , Ubenter ampleftor, paucis tamcn, in qui- 
bus hallucinatifunt, mutatis. 

Duoautemfuntejusgenera, quxob maximamaffi- 
nitatem quam habent, una (quod ajunt) fidelia hic deal- 
babimus. Pulchcrrimx fane plant^ , five fruftum , five 
folium , fivc culturie , nafcendiquc modum fpeftes. In 
quovis folo , Ucet trifti & fitientc proveniunt. Quovis 
anni tempore incolx earum fruftu gaudent, 

Caudcx feu craffior pars arboris e foUis compaftiUbus 
fquamatim coagmentatis conftat, qui frudibus decerp- 
tis ut inutilis detruncatur, nam femel tantum in vita fua 
frudum producit. Verumexcifaparente, fexvel odo 
furcuU e radice exfurgunt, qui maircm renovant& fub- 
fequente anno fructum ferunt. Seminibus & ramis pror- 
fus deftituitur uterque frutex : horum vicem ornatifli- 
ma &pulchrevirentiafolia,unico eoque craflb nervo 
obduda, fexpedeslonga, duoIata,fupplent: illorum 
germen fatislongum e medio exturgens , crebrifque no- 
duUs eft diftindum , cujus extrcmitatiturio, oviefligie 
& rubro colore infignis, adnafcltur , unde triginta, qua- 
draginta, nonnumquam ccntum lobi progerminant: Hi 
in xdibus fufpenduntur tantifper donec juftam maturitatcm confcquantur. 

Uterque tzxwBacoba. quam Bamnamx.cx. horariosfrudus, & (ut nonnuUisjpIacet) intec 

K 2 flcus 




76 G V I L I E L M I P I "s O N 1 s 

ficus recenfentuf. Uterque flatus excitat, modice refrigerat & venerem fopitam adjuvat- 
Paucifunt alimenti, pectorifque potius quam fl:omachi obiedamento , ejufque calores re- 
ftinguere Avicenna autumat. 

Banana. paulo funt longiores , cute flavefcente & quadrangulari , qua detrafta , caro fuc- 
ceditmollis , pinguis , minufque , quam Bacoba , fucculenta : ad hoc qualitate frigidior, nec 
tam facilis digeftionis, nifi valde matura. Tofta biliofis prodeft, pituitofis non item. Nondum 
matura fi afTetur adverfus alviprofluviumauxiliatur. Bacoba brevior eft, rotundior, nullifq-, an- 
gulis diftinda : pinguior infuper & digeftu facilior •, quofit utinter bellaria facile primumlo- 
cum occupet. Ad ignem arefa^ta , eodemque modo , quo Banana , praeparata , eandcm utili- 
tatem prsftat. Immatura a:que ac matura , ad ignem folemve exficcata , diu fervatur , & Euro- 
px importata, longe lateque diftrahitur. Eadem in taleolas difledla^cum faccharo & ovis frixa, 
vel inplacentas ad artocrese modum , coa£ta,gratiifimifaporis,optimiquceftaIimenti. 

Inlnfulayl/:m2w/74o;f?,ubimaximopereluxuriat,vinuminde exprimitur, non diudurabile, 
quod taraen inebriandi facultate pollet. 

Aqua vero qux ex Bacoera trunco , perpetuo humore turgente , elicitur , cum frigidiflTima 
fit &adftringens , in magno ab incolis prctio habetur , contra calidos, internos &externos 
corporis affe«flus. Quibus prjeterea facultatibus polieant , Avicenna, Rhafes, Almanfor&: 
Serapion , fufius & explicatius funt perfecuti. 

C A p. XXVIII. 

T>e Mangaibaj ejujque ficultatihus. 

'pXitnium hujus arborispomum,quod (Jl^angaiba vccatur, nec ignorandum,necprjetcr- 
'"-'cundum arbitror , tametfi ad menfarum potius delicias , quam ad Medicum noftrum 




^.^.^a^ tf&ISiBlil 



inftitutum facere videatur. Tanta cnim fuavitatc gulx lenocinatur , tanta laporis cft prx- 

ftantia. 



DeFaCVlTATIBVs SlMPLlClVM Lib, IV. 'ff 

llitntia , nt haud fciam , an venuftiorcm aut gi-atiorem fruaum Amedca producat. 

Arbor pulchra , crirpa& foecundilluna fupra akitudinem Pruni Europxs nonattollitur, 
quamfruau, praecipue vero ligno&foliis jEmuIatur. In quibufdam Bahix & Paranambuci 
locis inintegra nemoraliafceluxuriare videas. Dillribuitfeinmultosramos, ipfiqucdcnuo 
in ramufculos tenues inftar Betulie: cujus lignum & corticem yalde lemulatur. Folia fert 
parva, folida , egregie virentia , binafemper fibiinvicem oppofita, quxinmcdiofecundum 
longitudinem nervi, non tam venulas quamlineas habent fubtilifllmas parallcle difpofitas. 
Exfpirante hyeme, menfenimirum Augufto, florerc incipit , ultraque novem menfespomis 
feu prunis oneratur & ornatur. Florem producit exiguum, album & fumme odorum . fruaum 
rotundulum, efculentum, qua SoH exponitur aureum, rubrifque maculis diftind-um, Abrico- 
cumdiceres. Tenuiflima cuticula tegitur , intufque lapillos quinquevelfexcontinet, turTct 
lad:e , unde vel leviter prefllis niveum palatoque gratifllmum fundit liquorem , & licet fequax 
acdu£bilis illius pulpa videatur , tamen manducando nihil tale deprehcnditur , oriquc infeita 
ftatim liquefcit. Inarbore numquam maturefcit:, fed decidens in terram ilico maturitatem 
confequitur. Cujus rei ignari adventitii, & externa pomi pulchritudinc iilefti, ubi primis labris 
deguftarunt, ftatim ut aufterum & amarifTimum abjiciunt j quid , quod ne pecora quidem im- 
maturum curant. Probe maturum facilis eft digeftionis, ardores vifcerum domat & febricitan- 
tibus auxiliatur , ut in me ipfo aliiique multis lum expertus. Porro haud facile hcec poma no- 
xam, etiam abunde Jejuno ftomacho manducata, inferunt: nifi quodfrigida & humida fugacia- 
que alvum dejiciunt , flatuique excitant, quod folertia muliercularum noftratium , aromatibus 
corrigifolet. Lufitani integros frudus condiunt, nullifque tunc epulis cedunc. 

C A p. XXIX. 

T)e (lAharemo temo arborej ejujque facuhatihtiS, 

H^c arbor mediocris eft altitudinis, montofis locis crefcens, foliis trifte viridibus, exiguis* 
buccini fimiUbus, filiquis inutiiibus ex minio nigrefcentibus, miris variifque modis incur- 

vatis, a:ftivis menfibus confpicitur. 

Arbor cortice exterius eft cineritio , in- 
teriui, lature rubente , quem folum exper- 
tiores in iMedicinse ufum receperunt , licet 
foliis e£Edem qualitates adftringentes a 
nonnuUis attribuantur. Cortex enim qui 
guftu amarus cft, five in pulverem reda- 
£tus, five excodus , &fomentilocoadhi- 
bitus, ulceribusinveteratis &malemora- 
tis feliciter medetur , ipfumque -cancruin 
fubinde, infigni mundificandi & ficcandi 
qualitate curafle fuit compertum. 

Praiter haecquia efficaciflrime adftringit, 
balnea ad firmandas efFoeminatas carnes ex 
illis conficiuntur. PotiflTimum vero mere- 
trices iis utuntur , ut laxis pudendi parti- 
bus tonum rcftituant , jetatemque tuto 
mentiantur ; imo qua poflTibile , virginita- 
tem hoc dolopratendant. 

C A p. XXX. 

T>e %)mhu arhore 3 illiufme 
facuhatihis, 

VNicam tantum ex hocarborum genc- 
re in habitata Brafilis parte , hadenus 
confpicere licuit in pago Tgmraca. excul- 
tam: diffita; autem fylvjeinterGuojanam 
& Paraybam fluvios iis luxuriant. E longin- 
quo profpicienti,magnitudine,ftrudura & 
ftndu, parva cittus vel limonia videtur. 
K s Trunco 




78 



G V I L I E L M 



I PlSONIS 



Trunco cft fete nuUo , fcd ramis multis tortuofis , inbelle quidem fabricatis dividitur . Po- 
lia fcrt haud magna , Ixvh , Ixtcque vi- 
rcntia , guftu autem acida & adilringen- 
tia : Florem albicantem : Pruftum ex al- 
bo flavefcentem, pruno majori fimi- 
lera, fcd carne duriori, licet pauca,quod 
intus magnum contineat lapidem , licut 
fruaus ^caja, quifimaturuerit ,quod 
fit menfibus pluviis, faporis fit gratifluni 
ex acido dulcis : finrainus, adeo eftau- 
'fterus, ut ftuporem dentibus inferat; 
proindeque tunc eidem ufui cui folia , 
fcilicet ad rcfrigerandum & adftringen- 
dum refervantur. Radixautem, cuipe- 
culiarc quid prx cseteris arborum ra- 
dicibus conceflum , imprimis eft no- 
tanda : quod longc lateque, in diverfa 
& crafla , ponderofs molis tubcra fub 
terra luxurict ; fi pondus , figuram at- 
que colorem , extcrius cinereum , con- 
fideres , majores radiccs BaiaU aut If^- 
hyam£ diceres; a quibustamen ablata 
levi pcllicula , differunt: quippe inte- 
rius confpiciuntur nivei coloris , moUi 
turgidaque meduUa , cucurbitJE plane 
fimili, qucE manducata , inaquofum, 
frigidum fuccum , eumque dulciflTuiium 
atque palato gratiflTunum , foivitur. Fe- 
bricitantes , a:ftuantes peregrinatores 
mirifice reficit , ut ipfc quamplurics fum 
expertus; ncque aqux dulcedine & falu- 
britate Citrullo quicquam ccdit. 

C A p. XXXI. 

T>e Cebipira-Quacu arborey ejufque facultatibus. 

CRaflltie & altitudine infignis Arbor in rariflfmiis liemoribus reperitur, Cehipira-gmcu Bra- 
filienfibusdicta^addiflcrcntiamejus notandam ab ea quas Cehipira-miri yid eft, Cehipira 
mimr, abiliis appcllatur. Utrx- 
que funt foliis exiUbus oblongis, 
olcje fimilibus , ied craftioribus, 
i-ninufque acuminatis , ordine di- 
CTcftis , & pediculis utrimque fe 
contingcntibus. 
Utriufque arboris lignum com- 
mendatur, &non minuscelebre 
apud fabros ad axcs machinarum 
Saccharearu conficiendos, quam 
cortex apud Brafilianos ad ufum 
mcdicum exiftit. Qui craflus eft 
& compadus , faporis amari at- 
que adftringcntis , calidus infuper 
& ficcusin fecundo gradu. Bal- 
nea & dccoda cx illo folo fiunt 
prxftantifllma adverfus morbos 
a frigorc natos, pedum & ven- 
tris tumorcs , dolorcfque mcm- 
brorum , Curimcntos Lufitanis di- 
aos , ipfam dcniquc luem venc- 
ream , non invcteratam , forin- 





I 



DE 'FaCVLTATIbVS SlMPLIClVll LlB. IV. /9 

fecus & intdnfecus adhibita , reftituunt , fudorefquc provocant. 

Cum veco abftergendi facultate fimul & acrimonia quadam agant , fcabiei , tineaequc & aliis 
ejufdem geneds cutaneis affedibus mcdentur. 

C A r. XXXII. 



T)e Mureci , ejufque qualkatihm. 



ARenofa & fitientia Prxfeclurje Paranambucenfis loca , mediocris altitudinis arbores 
producunt, quarum quatuor ad minimum diverfx fpecies fub nomine Mtireci mime- 
rantur. Earum duse maximc celebres & in ufu Iiabentur , Mureci-petinga.. & CMureci-guacti 
didx. Omnes floribus pulchre flavefcentibus confpicux funt, frudlibus rotundis & race- 
matimcorufcatis , eodcmque , quo florcs , colore pra^ditis : foliis autem & cxteris crefcendi 

modis inter fe difcrcpantes, ficutcx imaginibus conftat. 

Pruaus maturi gratiffimo qui- 

xiem acore palatum vellicant , fed 

ftupoi-em tandem dcntibus infe- 

runt , fimuique aftringendo inten- 

fe refrigerant. Quapropter probe 

condiri folent & loco Berberis, 

quibus fapcre & efficacia fimi- 

les funt , a^gris ad exftinguendam 

fitira & Stomachum recreandum 

exhibentur. 

Prima harum, utpote frudu 

minus filveftri , a me maximefuit 

expetita , & in ofticina repofita. 

Ejus quoque corticibus retia & 

coria tinguntur & contra putre- 

faftiones muniuntur. Barbari ex 

iificm potiones conficiunt , ad 

purgandum alvum , quod a me 

nondum comprobatum eft. 

C A p. XXXIII. 

T>efilOy alicis Vrape-guacu 
arhore^ejufquequalitatihus. 

H/Ec Arbor eft pyri Europxx 
magnitudine , undiquaquc in 
pr^feCtura Paranambucenfi ob- 
via^ qua;, ficut ob fruftuum rarum 
afpcdum multis nota 5 ita paucio- 
ribus ejus radicis qualitates pro- 
beconftant. Si ulli figura, colo- 
re,totaque prorfus facie, racemos 
uvarum e longinquo adfpicienti 
videantur , hujus fane arboris fructus funt, quorum uvx tamea inutiles habitx , ligncjeque in- 
tusexiftunt. Toto anno apparent , verno temporelsteflavefcentcs, moxtriftisniiniaticO' 
lorisfiunt, nihilque promittunt , utnequcfolia, neque lignum ipfum arboris : fedtotumin 
corticeradicis, quodadremnoftramfaciat , confiftit. Cujus efficacia indomita adturban- 
dum & purgandum corpus , tam alte a natura pofita , ut non impune ab imperito vulgo 
traftetur. Qajppe dubito an plures calamitates ex illius abufu an optatos fucceifus ex opor- 
tuno ufu, promanafie viderim. (Idem de OHamcn & Angelin co^\tz.) Nec mirum, cum 
unufquifque idiota ad Medicina; Sacraria afpirare audens , necremediiagentis, nec fubjedi 
paticntis rationem habeat, loco medicamenti, vencnum porrigat. 

Cortex enim hujus radicis , qui faporis eft acris & caiidi in pulverem redaiaus ab indi- 
genis & robuftioribus agricolis Lufitanis contra invetcratas obftruaiones capitur indif- 

creta 




80 GVILlEL^IlPlSONIS 

creta quantkate, lemipugillus circiter. Mihi ranor fuit iliius ufus, idque nifi deficientc fottc 

benigniore mcdicamento , median- 

tibus tamen corredoriis , dc qux .^^^^^ ir 

vim purgatricem infringunt, ficut ^^^^ 

oportet fieri ex judicio Medici, prie- 

cipu6 circa validiora «Sc incognita 

fimplicia. 

C A p. XXXIV. 



T>e Guabipocaiba arbore, 
ejufque facultatibus , 




CUm primum hnec Faunoru A- 
mericanorum luftra intrarem , 
in ftuporem mepenededit, vaftif- 
fima & pulclierrima Arbor, hi- 
bernis menfibus innumeris roia- 
ceisfloribusconfpicua, oeftivis, in- 
finitis cafliJE fiftulis , inutilibus , du- 
ploofficinarum crafTioribus & lon- 
gioribus onufta , Brafilianis Tafyra,- 

Nec minus in admirationem nos 
advenas rapuit, vicinx cujufdam, ne 
dicam, affinis mediocris altitudinis, 
arboris pulchritudo, florum elegan- 
tiaminime, licet fiftularum magnitudine fuperiori cedenfis. Huic cnimcxoculis viridibiis 
prorumpunt flores comofi , au- 
rei , mox plumarum inftar fe exten- 
dentes , qui in fummitatibus ex ru- 
bro purpurafcunt , brevique pcr- 
eunt. 

Ncutra harum arborum in denfis 
inTibrofifque filvis , fed apricis cam- 
pisnalcitur. Hanc ego Siliquofam 
arborem nominavi , quod vix fibi 
conftent incolx de genuino nomi- 
nc. Quidam Portugalli Paoz/eihoSc 
Fao molle dixerunt •, quod cortex il- 
lius adeo moUis & rugofus exiftat. 
Parum admodum differt ab ea arbo- , 
re , qua£ filiqua dulcis Dodonso , 
Officinis panis S^' Joannis dicitur: 
floribus enim decidentibus, quod 
fit menfe Martio, filiquae fuccedunt, 
dulces, tortuofae &dcformes, pri- 
mum quidem virides , mox maturi- 
tatem confecutje, fiunt nigrae & pu- 
trefcunt. 

Foliis quoquc rotundulis.codem 
ordinc congcftis, & fibi invicem op- 
pofiris veftirur. 

Ligno eft admodum flexuofb, 
cortice rugofo , molli & cincrci c'o- 
loris, ficut quoquc radix, cujus facultatcm mcdicam hic paucis pcrftringam. 

Ejus mcdulla ex albo flavefccns, a leviori corticc Ubcrata. in talcolas diHecatur, exque aqua 
fontana maccrata pcr noftcmfubdio, &aIiquoticspota , nonuni malo mcdctur. Urinam 
cnim cundantcm cit, rcnum & vcficjc obftrudionibus opitulatur, cjufquedecodumvclfo- 
lum Gonorrhcas rcftituiffc vidi. 

Dilutum 




D E 



FacVltatieVs Simplicivm LlB. IV. %l 

Dilutum hoc fubaman nec tamcn ingrati cfl fapons, lurepeba, &c •^mbmyembo, xmuli. 
Partium valde efl: tenuium, & adilridionem quandam pofllfe irelinqait. 




C A P. 



XXXV. 



2)c 



ZamomUy ejtijcjue 



facuhatih 



m. 



C I quoE adfoedu mirabilis , excelfa 
'^lane eft hsec arbor Zamouna , iil- 
dcm locis quibus Cabtreiba confpi- 
cienda. Qax fupcriori 5c infcriori 
truncipartc , ordinarije eft craflltici, 
fed in medio duplo plus obcfa, iiiftar 
mulieris uterum ferentis , adeoque 
tumida apparet , ut percgrinantem 
attonitum remoretur. Totus trun- 
cus fubftantia eft intus alba , medul- 
lofa & plane fuberofa : exterius ci- 
nerei coloris , validis& horridis fpi- 
nis a pede ad verticem ufque obfefla. 
Ponderofi illius rami , quinque 
foliis acuminatis & oblongis ve- 
fciuntur. 

Ex turgidis hifce Ipinis rafis & 
contufis , fuccus elicitur eximius , 

cu)usvelexiguaquantitas, inflammatis&involuntarielachrymantibus oculisaffriftus, me- 

detur \ tum manifefte quoque vifum acuit, atque robur illi addit. 

C A p. XXXVI. 

T)e (lAndira Ihaiariha /kje 




A?igelin:,ejujq;facultatihus, 

M' 



Ediocris pyri altitudinis hxc 

-Arbor,fub nomine ^ngelin 

Lufitanis notiflima , hinc inde ia 

nemoribus , in hac prscfcdura Pa- 

ranambucenfi, confpicitur. 

Ligno eft duro , cortice cine- 
reo, foUis Lauri fimilibus , fed mi- 
noribus, oculis feugemmisnigri- 
cantibus , e quibus piurimi flores 
fragrantes , copulati , purpureo & 
coeruleo colore infignes , prorum- 
punt, 

Frudum profert ovi figura & 
magnitudine , primo faturate viri- 
dem, fed mox nigrefcentem. 

Fra£to duro putamine , granum 
' feu nucleus apparet , ingrati fapo- 
ris , cum adftrictione quadam, cu- 
jus pulvis ventris lumbricos ex- 
pugnat , ea tamen cautione , ut in- 
fra fcrupuli pondus exhibeatur, 
ne medicamentam in venenum 
abeat , quod quibufdam imperitis 
aliquando contigit , cum infantibus illud incaute cxhibuiflTent. 

L Cap. 



iz. 



GVILIELMI 



I S O N I S 



C A p. XXXVII. 

De Camhuifive Myrto fiheflri , ejufiiuefiacultatibm, 

IN pinguioribus prxfeaurae Paranambucenfis terris circa Olindam duse fpecies arbufcula- 
rum , Cambui diftie mihi innotuerunt. Qux ob fragrantiam , adftriaioncm foliorum , flo- 
rum & fruduum, Myrti filveftris nomen mcrito obtinent. Prior arborefcens, cerafum nigram 
per omnia externa aemulatur, fi lignum, ramos, folia, flores & fruftus confideres : cseterumin- 
terna qualitate eam fuperat , quod foiia & 
flores optimi non folum fint odoris, fed fru- 
ftus nigri admodum fint faporofi , grata ac- 
cedente adftridione , omnibus pariter In- 
colis expetiti, «Sc inforo publico venales. 
Pofterior autem frutex Mjrtm eft rubra , 
quantumque magnitudine prsdidie cedit, 
tantum dignitate illam fuperat , ac proinde 
frudus non tantum inter fecunds menfa: 
delicias, fed & Pharmacopea; habentur. 

Frutex hic adfpedu pulclierrimus eft fo- 
liis fragrantibus , laete viridibus , oblongis, 
acuminatis & fibi hinc inde appofitis deco- 
ratur. 

Semel per annum floret , tempore Brafi- 
lienfi verno , Sole ad Scorpionem acceden- 
te , tam grato odore olfadum quam niveo 
colore vifum reficiens. 

Fru£tus crocei baccarumfunt magnitu- 
dine, rotundo umbelico praediti , quifian- 
te ingreffum Solis in Capricornum avel- 
lantur , fucco turgent optimo , fed tan- 
dem fauces , fi multum illis vefcaris , con- 
ftringunt. Ca;terum Stomachum reficiunt, 
corroborant , seftumque fedant. NuIIus eft 
incolarum hujus deftridus , quinonad fru- 
£tus & folia hxc utiliflima confugiat, & 
medicamentum fibi ex ipfis conficiat , five 
interno, five externo raalo conveniens. 
Succi &fomentaiIlorum, tibiarum impri- 
mis ulceribus , atque aliis raalis , adftrin- 
gendo & mundificando medentur. Balnea 

fntegra,tamfluxibusalvi,quamuteridica- , , * • 

ta, cum feliciffimo fucceflu adhibentur. Omniadenique bona polhcetur hxc Americana 
^l^^if^, quse de Europxa Audores paflim teftantur. 

Qu2e nunc brevitati ftudens omitto. 

Tertia quoque Myrti fpecies hic reperitur , quae Myrtm alba appellatur , fed infrequentior 
eft, neque a me haftcnus in ufus Medicinx applicata. 
Prieftantioris Iconem hic adjungimus. 




'> 



C A 



P. 



XXXVIII. 



V 



T>e Loco, ejufiiue facultatihm , &- ufiu in J\4eclicifia, 

Erfus diftriaum Portus Calvi in pra^feduraParanambucenfi , celcbris eft Lufiranis Empy- 
ricis planta , quae Loco ab ilUs dicitur. Cujus Brafilianum nomen mihi aliifque cft in- 



cognitum 



Nafcitur tnntum circa oram maritimam locis fitientibus : folia habct parva, oblonga , &. ad 
lingua; figuram acuminata, glabra, & Myrti foliis fimilia. 
Caules ornate exiguis floribus albicantibus vcftiuntur. 

Radixquamfunditcopiofe, magnx eft efficacia: , calct infignitcr & fubamarum habct fa- 

porcm. 



DE FacvhtatibVS SimPlicivm Lib. IV. Sj 

porem. Ejus particula ad digiti longitudinem, probe contufa , & in fefquicanna aqus fontanae 
inaccrata , fi liauftus ordinarius exinde capiatur , vifcerum obftru6tioncs tollit , immundities 
rcnum & velicce cxpellit mirum in modum. Tumoribus & doloribus tibiarum, ulceribus in- 
Veteratis , imprimis autem a lue venerca relidis (quod hic frequens eft) mcdetur , fi illo medi- 
camcnto membra aftecla bis tervc de die laventur. Quamobrem facrum hoc remedium habe- 
tur omnibus quibus innotuit. 

C A P. XXXIX. ■ 



T>e CmfoHfia arhore, ejujcjue dotihus. 



MUIti multis & eximiis dotibus cxcellere hanc arborem tcftantur. Ego pauca, fed vera, & 
quce ipfe fum expertus, de filveftri hac arbore Cuipouna, quae floribus flavis dccoratur, ex- 
hibeo. Succus e cortice rafo exprefllis & cum aqua limpida mixtus , ulcera inveterata mundi- 
licat & purulenta, eaque carne replet. 

Prxtcrea eodem fucco atramentum conveniens elicitur , quo etiam ad tingendos pannos 
utuntur. 

C A P. XL. 

T)e Mimduy-guacu y Lufitanis Tinhoes do Trafil ^ ejujque uju 

in Medicina, 



ARborumBrafilienfium vix ulla aut Isetius provenit, aut majori foliorum umbra luxuriat, 
quam qu^e has nuces catharticas profert , ob facilem potius proventum & perpetuum 
frondium virorem , quibus pulchre horti muniri folent , quam ob fruduum prKftantiam ex- 
petita. Ejus ramuli amputati, omni anni tempore, omni terrs vel leviter immifli , paucorum 
dierum decurfu virefcunt, & novas emittunt plantas, frudufqueferepertotum annum ferunt, 
Quos tamen vulgus , quod ufum ab abufu diftinguere nefciat, contemnit. Nam imperita mul- 
titudo, ut rerum novarum eft ftudiofa , gul^eque dedita , nucum pulchre flavefcentium venu- 
ftate&jucundo fapore ilkaa, avideillas vorat, undevomitu& ventris torminibus mirum 
in modum exagitantur. NonnuIIi exemta membranula, quas medias illas dividit, noxiam vim 
toUi perperam exiftimant. 

Arbuftula hcec non alte afflirgit , interque frutices 
arborefcentes habetur. Ramulis eftnodofis, Ipongio- 
fa medulla ; folio mucronato & glabro , fruftibus ro- 
tundis pendulis & copulatis , quos maturos pariter & 
immaturos fert : hi a Solepoftea excofti & arefadi de- 
hifcunt, & nucleosintus nigrefcentesoftenduat; quo- 
rum tres in qualibet nuce , veluti in ccllulis & feptis 
continentur ac dividuntur. Pineis Europasis funt fi- 
miles , fed paulo majores, verum juglandc minores. 
Interius albefcunt & funt pingues ; calidse adtertium, 
ficcse ad fecundum gradum. Et quodammodo palato 
ledocinantur, ita ventriculo funt infenfiflimce, nam 
tres vel quatuor nuclei manducati deglutiti , crudos 
humores ilico provocant , provocatos per fuperiora 
& inferiora exturbant , tanta vehementia , ut in vitse 
difcrimen , prxcipue imbecillicres nonnumquam conjiciant, atquealexipharmacis&opia- 
tis rucntes humores fedare necefle fuerit. Sed ut legitimus earumulus conftet, indiuturnis 
obftruftionibus vifcerum naturalium imprimis conveniunt : quatuor aut quinque nuclei ma- 
turi, fi a pelliculis interioribus & exterioribus liberentur,& mox leviter torreantur & macerati 
e vino, additis corredoriisexhibeantur. 

Porro ad rem familiarera, uftimque domefticum hxc arbufcula a multis expetitur: ex 
nucleis enim oleum quod expnmitur, elychniis affiinditur, qnod inventum Brafilia Lufi- 
tanis debct. Teftatur Monardus cap. iv. dc oleo Cicini , in Nova Hiipania pro infigni 
cathartico rcfervari, ciufquc qualitates quas illi attribuit, hujus oleo nucLs quoque pro* 
.price fiint. Quamobrem nomine potius Monardus & Clufius a nobis difcrepant , qui 
Cnrcas hunc frudum vocari teftantur, idquc fub Ricini fpecic. Dc qua tamen ipfe meri- 
XQ dubitat. 

L ^2 Cap. 




34 G V 1 L I E L M I P I S O N I S 

C A p. XLI. 

T>e luripeha, ejufquefacuhatihus, 

NOmine Turheh, duo ejufdem gencris, fed non ejufdcm fexus , fnitices nafcuntur in areno- 
fisBi-afilislocis. Uterquepulclins &umbrofisfrondibusadolefcit, uterque gramineos 
fert acinos , more racemorum copulatos Sc e brevi pediculo pendulos. 




Prlor, & quidem mas, paulo foemina eft minor, ad hominis altitudincm vix afcendit . folia- 
quehabetminora.necmultumfinuofa, caulemquerarioribus fpinis obfitum , floremBora- 
crini fimillimum, fcd maculatiorem. 

Pofterior altior, fpinofior, folia habet grandiora , a tcrgo lanuginofa & fpinofa ornate, laci- 
niate &fature virentia; florem eundem cum mare , fed nitidiorem. Uterque obMedicinje 
ufum quotidianum officinis notiffimus. 

Tolia enim & fuccus temperandis & mundificandis vulneribus & ulceribus adhibentur , eif- 
que cgre"-ie auxiUantur . Licet autem amarum quid fapiant foUa & radices , ficut Cichoreum 
& F umaria, tamen inter calida vix recenfentur. 

Omnium autcm maximc radix virtute & eflicacia excellit , multoque amarior exiftit , prx- 
cipueveroMaris, qu3:partium adeo efttenuium. Q^ippe folumilliusdocoaum, urinam 
cunaantem cducit. Ad hepatis & paraftatum obftruftiones tollendas loco radicum aperien- 
tium , cum fucccflli fa^pe adhibetur. Ufque adeo invaluit ejus utilitas & prxftantia, ut a doftis 
pariter & indofta plebc expetatur & inter facra reponatur. 

C A r. XLIL 

T>e (SMamanga frutice , ejufque facultatihus. 

' Ammga. Brafilienfibus difta , frutex cft trivialis arborcfcens , ubiquc obvius , quem U- 
^vapratos Lufitanorumvulgusappcllat. 
Flores fcrt multospcndulos&luti[:os; &poft hosplurimas filiquas oblongas copulatas , 
primum quidcm viridcs ,fed mox nigras & putridas , & frcqucns fcmcn in illis contentum. 



D E F A C V L T A T I E V S , S r M P L 1 C I V M L I B. I V. 85 

Folia habetcitriishaud dilTimiiia, paiilo tamen longioi-a & moliiora, & qualitatc rcfri- 

gerandi & abftcrgcndiprxdita. 

Prxtcr alias dotes , quibus 
exccllunt, vulneribus atque ul- 
ccribus opitulantur, partefque 
vitiatas rcparant.Cujus reiChi- 
rurgi noitri non ignari , ca in 
quotidianum ufum colligunt. 

Raro vidcas viatorcs itcr fu* 
Tcipcrc , nifi probe hoc rcme- 
dio inftrudos. 

Succus olcofus denique e 
filiquis exprefllis , ad maturan- 
da apoftemata refcrvatur , & 
applicatur cum profpero luc- 
ccflu. 

C A p. XLIII. 

T^eMauacafmtke^ejuf^ 
que facuhatibiis . 

T Ocis umbrofis , niaxime 
-*— 'circa Aldeam Tapicirka lu- 
xuriat Frutcx arborefcens Ma- 
naca, cortice gryfco , ligno du- 
ro quidcm, fed fragili , ex albo 
cineritio, foliisacuminatis. 

Florcs fert cxiguos , quo- 
r um altcr coeruleo , alter vero 
(quod ut rarum,ita maxime jucnndum) Indco nitore nitercit : Menfc Januario vcgetus & valde 

/peciofe florefcens conlpicitur, 
atque integras filvas infigni fra- 
grantia Narcifll xmula implet. 

Flori fucccdit fruftus baccx 
Juniperi fimilis, fed inutilis, 

Radicem habct magnam , fo- 
lidam & albicantem , cujus me- 
duUofafubftantia inpulverem re- 
dada, magna in Medicina polli- 
cetur & pr^eftat. 

IncoliE p^ene omnes,tam Lufi- 
tani quam Brafiliani , hcct magni 
jeftiment, tamen ob indomitas 
opcrationes haftcnus in ufum ad- 
mittere vix aufi fuerunt. Quippe 
periculo non vacat hoc genus 
medicamcnti , quod nimis vio- 
lenter corpus fuperne & interne 
moveat. Quamobrem tantum 
hominibus robuftiflTuTiis exhiberi 
folet , idque additis corredoriis , 
rum (Scjuftaobfervata dofi, qux 
Scammonei potius inferior quam 
fupcrior cfle dcbet : ad illud enim 
validum medicamcntum proxi- 
me acccdit hxc radix^ vcrum non 
ita infipida eft , amarorc enim 
& acore nonplane deftituitur. 





L 3 



Cap. 



§6 



<j V I L I E L M 



I P I S O N I 5 



D 



C A p. XLIV. 
T>e Tagmirioha., ejufque ufu in Medicim. 

|Uum generum Fagmimha in Brafilia reperitur , quam Lufitani Herva de Bicho nominant, 
a quotidiano ufu. 
Orobi fpecies judicatur. In qualibet 




terra, prxcipue tamen arenofa, ac fponte 
fua nafcitur. Frutefcentes lijnt plantse . 
flore cereo , longis & tenuibns filiquis. 
Sature rubefcentibus , quibus femen ro- 
tundum, cinereum continetur. Quali- 
tate utraeque funt intenfe frigidx , facie 
viridi fimiles , exceptis foliis , quorum 
uni acuminatiora, alteri rotundiora exi- 
llunt, 

Plantje lippis & tonforibus notse funt 
ob ufum & frequentiam , quod nimirum 
folia earum contufa & fuccus recens ex- 
preflTus anoque infertus, pr^EfentilTimum 
quafi Antidotum fit contra calaraitofum 
illud &familiareanimalculum. 

In omni denique inflamraatione , im- 
primis tibiarum , fomenta ex illis confe£ta 
plurimum valent. Tipta , quod quae mu- 
cronatis foliis exiftit , felicius ha:c prx- 
ftet , atque in ufum frequentiorem ve- 
niat . Prster refrigerandi , de obftruendi 
quoque qualitate pollet; aqua enim ex 
floribus&foliis faepe pota urinas fortius 
movet quam Orobus, ardorefque renum 
& vefic3s temperat. 

Rotundiori quse eft foUo , agricolis 
CMatta faHa di£ta , ulceribus & anthra- 
cibus,quod calores extrahat, applicatur. 
Ex foliis quoque ejus aqux impofitis & 
puttefadis,craflaqu3edam & unguisfub- 
ftantia emanat , qua unguenti mundifi- 
cantis locopaflimutuntur. 

C A p. XLV. 

De Qimara luba , ejujque facultatihm. 

TRes Camara fpecies mihi innotuerunt , frutefccntcs & e quovis fblo emcrgentes , facie 
non folum externa , fed infitis quoque virtutibus fimiles , qu2e calidce & ficcae haben- 
tur ad fecundum gradum : neque differunt , nifi quod una illarum reliquis paulo magis ar- 
borefcat. 

Duse flore gaudent ex aureo rubri coloris; tertia autem flore albicante. Hae omncs exi- 
guo funtflore, jucunda tamen &infigni fragrantia, aromata redolent. Ex his tribus, tam 
foliorum & florum elegantia , quam odore medicaque qualitate , Camara luha , quae florc 
eft rubro & ftirpc omnium minima , caeteris antecellit . Folio eft MelifTie , fed paulo mi- 
nori, tamque odorifcro, imprimis fi fricetur, ut vel potifUmum propterea ad ufum ex- 
pctatur. 

Balnca inde conficiuntur optima , tam ad roborandum interne , quam mundificandum 
cxterne , multos namquc cutis affeftus,ipfamquefcabiemabolent. 

Poft florcs fcquitur uvula baccis plena viridibus , magnitudinc baccarum Sambuci , & 
uvula cum baccis fimilis cft fruftui chamapericlymctti Clufii. Digna eft hxc Camara , qux 
inter fativasplantascxcolaturi tamobpukhdtudincm, quamobufum. 

Quartg 



DE FaCVLTATIBVS SlMPLIClVM LlB, IV. 87 

Quarta denique Camara-miri dida cceteris annumeratur, cubitum longa, caule tenui & 

lignofo , florc unico , exiguo , lu- 
tei coloris , qui ( quod mirandum^ 
quovis anni tempore fc aperit de 
die hora undecima , manctque ex- 
panfus ad fecundam pomeridia- 
nam , atque omnes fimul tuncea- 
dem hora clauduntur , ufque in po- 
fterum diem : quod ficut verifll- 
mum, ita rariflimum efl: vifu, fum ■ 
moque peregrinantibus obleda- 
mento exiftit. 



C A p. XLVI, 

T)e (tA^nanas , ejujque 
qualitatihus, 

ACtum agere nonnullis vidc- 
bor , quod frudum toties de- 
fcriptum & ad vivum exhibitum 
hic denuo producam. Verum cum 
ea profcqui fit infl:ituti noftri , quae 
Praxinseque ac Hiftoriam Botani- 
cam illuftrent ; proferam quse de 
K^nan.ti qualitatibus, tum ab aliis, 
tum propria experientia didici . 
Rede quidem in comparanda re- 
rum novarumnotitia, foliicitein- 
lltas vires inveftigamus : fed non 
minus interefle exiftimo , etiam 
indies cognitarum herbarum & 
fruduum ultcriores dignitatcs la- 
tentcs fcrutari, ficut in hoc & mal- 
tis aUis verifllme mihi contigit , & 
proculdubio fepiflime mihi & aliis 
pofthac continget. 

K^na?in'S, aliis Nma , Monardo 
Tma,s didus,nemini in Indiis credo 
ignotus,facileque optimus fruftus 
hortenfis in Brafilia , fecundxquc menfie obledamentum & ornamentum , fivecrudus, five 

faccharo conditus, ex- 
fiftit. AltilishujusCar- 
dui fpecies cinarse in 
modum nafcitur, fpicis 
compaftilib. inftar cii- 
ftarum,in fumraitatibus 
cmergentibuS;foIiis ob- 
longis, fpino fis , & in 
fpeciem gladii mucro- 
natis. Mcnfibus ceftivis, 
Sole exiftente in Capri- 
corno , maxime viget . 
Exiguafemina feu gra- 
na fubrufa infupcrficic 
pulpx, latitant . Extu^ 
berantibus butlis cx fla- 
voalbicantibus cxtcrius 
paflim diftinguitur, & 
quafi. 





SS GVILIELMlPlSONIS 

quafi vei-miculis aut tefferulis vanatur. Hic fmclus , quia fucco coiTofivo immodicc fumto 
linguamvcllicat, acguttuds ardoixs iufert, defciflb cortice in taleolas fccatur , inque vino 
Hilpanicomaceratur tantifper, donec qualitatem noxiam deponat,quigratum faporem & 
odorem vino quidcm communicat , linguse tamen morfus & gutturis inflammationem , (i 
potetur vinum, inducit. Ipfe autem fuccus , quo turget frudus , mirificc animum languidum 
recreat, &fpiritus fopitos fufcitat, & imprimisftomachum naufeabundum reftituit. Addo, 
quod recens ejus liquor , tum vinum inde expreffum , urinx fuppreflloni & doloribus nephri- 
ticis fuccurrat- tum quoque venenis, imprimis fucco CMandihoca. adverfatur. Idem iUius 
radix , fruftu deficiente , prxftat. 

Omniahsc efficacius operaturliquor ftiUatitius e fruauvi ignis extra6h,is, fi modica quan- 
titate exhibeatur : nam fi largius concedatur , vafa urinaria infeftat , adeoque corrodendi qua- 
litate poUet , ut non tantum Unguam & palatum fuiciet , (ed & in cultro , quo fecatur , morda- 
citatis veftigia reUnquat , idque intenfius , fi non probe maturus fuerit. Atque tunc prxgnan- 
tibus non mmus obeft quam Carawata. Fcbricitantibus , tum vuhieribus vel ulceribus infefta- 
tis , prorfus abftinendum ab hoc fruftu ; adeo enim humores accendit , ut non folum impediat 
reftitutionem jcgrorum , fed & in pejus eos difponat. 

Quapropter miror optimum Monardum , frudum ^nanas frigidum & humidum dixiflc. 
Minus faUitur Chriftophorus a Cofta , qui caUdum & humidum efle aflirmat. 

Silveftres quoque dantur c^/^rf;^/^ , ex CarduorumfamiUa,quinunc humi, nunc altisar- 
boribusfupernafcuntur,quostanquaminutilespra£tereo, & ad Cap. xl. BeUomi Lcdores 
remitto. 

C A p. XLVII. 

T>e ^etys y yel ^etre , ejufjue facultatihm, 

4 ' 

FRequens tum infilvis, tum in ruderibus urbisOUndjEeflefoIet5f/7^, frutex elegans , vcl 
potius arbuiculaquatuorautquinque pedesalta; caiidice redo , nodofo, digitum craflb^ 
pallide viridi & per totum pundtuUs albis nota- 
to. Superius ad aUquot nodos , ramulos adipi- 
fcitur identidem nodofos & ejufdem cum cau- 
dice coloris. In ramis habet foUa , ad quemUbet 
nodum unum , Sc fimul unum julum . PoUum. 
quodlibet quinque , fex aut feptem digitos eft 
longum , lingux figura , palUde viridis fcu fub- 
flavefcentis coloris , fupcrius fplendens , crafli- 
tie Lauri foUis pene fimile. Denique pipcris ftirpi 
Sarm.entis , caule & facie externa fimilUma. In 
hoc tamen differt , quod foUo & fruftu paulo 
quam pipereftgrandiori. 

Juli qui ex ramulis dependent , formam pipe- 
ris longi mentiuntur , fed infipidi funt & nul- 
lius ufus . Verum licet frudus fatuus fit , radix 
tamen fapidiflima eft & celcberrima ; nam & 
aromaticum quidfpirat, & Zinziberis prxftan- 
tiam fapore , colore , atque odore aemulatur , 
prsecipue fi recens fit , tunc enim dignitate illi 
vix cedit. 

FoUorura & radicum decodum colicum do- 
lorem fcdat , dolores membrorum mitigat, ven- 
trem flatibus turgidum componit , pedumque tu- 
mores ex frigore natos amolitur. 

Idem praftant balnea & fomenta indc con- 
fcfta. 

Prster hanc Beiyft , aliceadhuc , intcr quas eft 
Betys fnemina, in faltibus reperiuntur, julisgra- 
cilibus & cxiguis botrorum modo congcftis & 
pcndulis. 



CAp. 




I 



89 



DE FACVtTATIBVS SlMPLlciVM LlB.lV. 

. C A P. XLVIII. 

"^e :7\(ijamhi, cjujque facultatfbus. 

OLimnegleaapIanta.infilvxs&nemororisdumtaxatlocisrenmrhifn,- t-.n^ 
il ius virtutibus hm-HQ ^fi- iii-,^. v, ■ ^"^^^^^^'^"^''^tuijtandemcognitis 

viitutibus, hoitis eft iUata. Pro vano naturx & culturx iufu, variis modrs cx- 

crcfcit & faciem fubinde 
mutat. Herba efl: caule fa- 
tis craflTo, lignofo, tcreti, 
geniculato , qui portulaca: 
modo partim humi fcipit, 
& hinc inde fibras in ter- 
ram a Je demittcns, radices 
agit, partim afllirgit. 

,In ramulosmultos varie. 
difpanditur , geniculatos , 
duos fibi ubiqj oppofitos, 
in iifque adfingula genicu- 
la , bina folia oppofita ha- 
bet, interdum &plura,in:e- 
qualis magnitudinis : in ex- 
tremitate autem ramnlo- 
rum,quinque,fex,feptemve 
folia fibi invicem appofita 
funt. 

Quodlibet autem folium 
figuram fcrc cordis habcr, 
obIongum,&in ambitu ie- 
Viter ferratum ( qusedam & 
laciniata) colorisdilutevi- 
ridis. 

In extremitatc ramulo- 
rum flores proveniunt fo- 
litarii, magnitudine cerafi 
minoris,c6ftantcs folo um- 
bilico rotundo finefoliis. 
Semen in umbelico (fufco 
pcr maturitatem ) ovali fi- 
gura,plane compreffum^ex 
fufco gryfei coloris /plen- 
dentis. 

Radix filamentofa , tene- 
ra, albicans. 

Flofculus, quem fert cha- 
memelo non multum ab- 
fimilem, terrx mandatus, 
paucorum dierum decurfu: 
profilit, plantamq-, afpedu 
non minus quam efficacia 

n..Sl;?' t^''? ^^ '"^ '"'?'' P'^"' ^^"Suamque pr^guftata vellicat^SL^aTctmfque hu- 
meaantes&refngerantesherbas, qu^proacetariisfolentapponi, temperat & Se, ' 

.m™bmt &commendat. Pr.terquamquodtenukatepartit;mc^Sic^^;^ 
culum frangat , vis pecuharis contra cohcos affeaus iUi inefl 

J^.^.^^::^'''''''' '''''^^'^ ' intusallumatur, aut balneis, fovendo 

Potentia antidotaU pr^ftare & toxico fummc adverfari , experimento compertum habeo 

Sl^'f^?ill L'r i'"^^^^ ^"^^^"" ^"^°"^^^ ^^^^"^ prxgrandcm & veneno «: 

midum , fucco floris & foliorum tergo leviter iiiftiilato , eum confeftim enecavit. Nec tantum 

^^ ani- 




90 



GVILIELMI PlSONIS 



animantia venenata exftinguit, fed & praecordia hominum adverfus vencnamunit, fi manci 
&ventriculo adhuc jejuno manducctur. 

Aquas hydropicorum feliciter educit , & roburaddit vifceribus. Indigense ad firmandam 
valetudincm , pultibus e <JManiihoca. faftis , hanc herbam indunt , non fine profpero fucceflu, 
Cum pifcibus quoque folet coqui & egregie convenit. 

C A p. XLIX. 



2)^ Qia-a^idy ejufque facuhatihus. 



SEcretum hujus herb^e Indigenis debemus , qui primi iUius virtutem nobis revelamnt. Pu- 
fiila eft planta & deprefTa , ied qux humiiitatem praeclaris dotibus abunde compenfet. Ex 
radice enim vel duos digitos lon- 
ga , & pennam olorinam crafla , 
nodofa feu verrucofa , filamentis 
ad latera,& inferius tenuibus prae- 
dita,exterius e gryfeo flavefcente, 
interius alba, trcs vel quatuor pul- 
lulant pediculi , tenues , teretes , 
tres aut quatuor digitos longi, qui 
quilibet unicum folium fuftinent, 
obrotundum vel oblongum , tc- 
nerrimum, fuperius fplendide viri- 
de, inferiuspaulumalbicans, ha- 
bens nervum , & inferius venas 
tranfverfim confpicuas. 

Florem fert in proprio pediculo 
rotundum,umb;:licifigura , floris 
Bcllidisaemulum, multis ftaminu- 
lis conftantem , ex quo femen 
provenit minus Sinapi. 

Radicem fundit pro mole fua 
fatis craflam , tortuofam & cepa- 
rum more fibratam, ejufdemfere 
cum Pecacuanha, prseftantise & effi- 
caciae, unde & Pecacumha abufive 
a quibufdam appellatur. Cujus vi- 
cem in vomitu ciendo , & alvi pro- 
fluvio compefcendo egregie fup- 
plet. Eo tamen difcrimine obfer- 
vato, quod primam fuam dignita- 
tem a virtute antidotali fortiatur, 
cujus vices an aliunde mereatur, 
experiri nondum licuit, quam quod vifcera tetris fijliginibus liberet. Lufitani prxter hanc, ab- 
ditam quandam & occultam qualitatem radici inefl^e contendunt. 

Diffcnvono di Pecacuafiha , quodadvomitumproritandum minusfitvalida, necpari effi- 
cacia humores peccantes per fuperiora exturbet : quo fit , ut radix , quae odore & faporc alteri 
cedit, majoriquantitate exhibeatur. 

Indio-enie integram plantam contundunt , & fucco prcelibato virus a ventre excludunt : a 
colubristefi aut fagittis vcnenatis percufll, eundemantidotiloco, vulneriinftillantnonfine 
fucceffu. Datur hic & alia Caa-apu fpccies, priori per omnia fimilis; exceptis foliis , qus qui- 
dem ejufdem funt figurx , fed in ambitu ferrata & hirfuta , quidam & pedicuU horum raris vc- 
ftiuntur piUs. 

C A P. L. 

T>e oAcaricoha > Lufitam Erva do Qifitaon , eju/que Vmhm, 

Et de Jgnape. 

PLanta rcpcritur pricftantiflima , locis irriguis , maximc vcro circa rivos &aquas falicn-i 
tcs , qux ab Indigcnis {^carkoba , a Lufitanis £rva. do Capiaon appellatur. FoUum habet 

rotun- 




DE FACVLTATrBVS SiMPLIClVM LlB. IV. 01 

rotinuium, glabmm, & iatis ciafllim, atque Nymphea minori perquam fimile. 

Florem fcrt ex luteo albefcentem . Radice gaudet multa , albicante , humi repcnte , & 




quafi nodis diftinfta , longa , bulbofa , fucculenta, & Petrofelini quodammodo faporem refe- 
rente. Eft tenuium partium & calidarum , guftatu perquam jucunda & aromatica. Pra:cipux 
qualitates quce Iianc herbam commendant, inhcerent radicibus , interque aperientes haud 
poftremum locum mercntur. Hepatis & renum obftruftiones, & intemperiem calidam emeni 
dant , tam feliciter , ut nuUum remedium illis praetukrim. 

Inter illas herbas qua; mundo Occidcntah cum Europa funt communes , Nymphea eft , illis 
Jguape dida, qujelacubus&ftagnispaflim innatare confpicitur. Ejusfolia&floresficutex- 
terna facie , ita qualitatibus admodum conveniunt cum communi Europxa , iifdemquefunt 
ufibusdicata, apud omnes paffim incolas. Quippefolia fola, tibiarum ulceribus, inflam'- 
mationibus & eryfipelafi applicata , medentur. 

Oleum radicis Nymphcce quoque praeftantiflTimum exiftit , atque contta internos & exter- 
nos affedus calidiores in quotidiano ufu receptum. 

Radices hx Aguapea. diftje , longa: & fucculentae funt , coftiE five leviter affatx inter medi<; 
camenta alimentofa numerantur, & pro epulis apponuntur inter acetaria. 

C A p. LI. 

T>e 3^amhu (juacu , /ilpe , Figuero dlnfemo, 

Icinum duorum generum producit Brafiha, majorem quidemunum, minorem autem 

-akerum. Uterque eftarborefcens, fpeciofafacie,nec filveftris fblum , fed&hortenfis& 
altilis. Caulibus eft proceris & flore ex albo luteo , floribus vero pulcherrimis , ftcliatis & in- 
terfcctis, latifluneque fe extendentibus . Viret perpetuo , jundimque viridia /emina imma- 
tura , nigra vero matura & cineritiis maculis diftin£ta profert , a Lufitanis Carapatos appcUata, 
quc: echinatis lappaceifque inclufa cellulis , mox fponte erumpunt , pinguique ac medul- 
lofa fubftantia turgida, & quovis annitemporecolle£ta,inSoleexficcantur,arcfaaa con- 
tunduntur&ex aqua coquuntur, oleumque fupcrnatans ab indigenis excipitur. Belgx vero 
& Lufitani olivarum inftarfolent exprimere. Lychnis affunditur, eoqueoleidefcdusfup- 
pletur. Nec proinde tamen ignobilcj quum omnibus paflim incolis in ufu fit quotidiano 
contra affedus frigidos tam internos quam externos •, ita ut optimi olei Europxi viccm 
prjeftet. 

Calidum habeturadtertiumgradum. Refolvitapofthemata, & matricis ventrifque tor- 
mina &flatusUlitumdifcutit5 prodeft tinnitibus aurium ; rcftituit tenfos convulfofque ner- 
vos. Trcs vel quatuorguttulas, ex conveniente liquore fubinde per osvel anum exhibitx , 
fanantrigidosarticulorum affedus & fimul alvum laxant. Cutem quoque a pfhora, reliquif- 
que externis corporis afFcdibus vindicat . Umbilico inunftum lumbricos pucrorum ex- 
pugnat. 

Semen illius catharticumeft, & multo vaHdius quamolcum: humores enim crudos per 
fupefiora & inferiora cxturbat , ac proinde prxparatione indigent. Convenit in fpiritu vini 
optimo, loco correftorii , macerare fcmina multa, &inde unciam circitcr e cochleari exhi- 
bcri , ut venter benignius a crafTis humoribus cvacuetur. 

Si ipla feminis grana infubftantia acciperemalis , minus tutumexiftimantincolce, fcpte^ 
narium numerum excedcre , licet Dodonxais id fuadeat. 

Eolia aqua vel acetomacerataHerpeti authujusgenerisaffeftibusmederiprsterDiofco- 
ridem , teftcm habeo quotidianam experientiam. 

M 2 C A p. 



9- GviLIELMlPlSONlS 

C A P. L 1 1. 

T>e Tangaraca , eju/que facultatihm. 

T^z{\Y\twCcsTang/iraca , Lufitanifrt/^ ^o iJ<f/o , appellant eundem fruticem , idquenonfine 
•^-^ratione , quod facultate fingulati deleteria polleat , & homines aeque atque giires interi- 
mat. Ejus tres reperiunturfpecies. 

Prior , qu3£ maxime noxia eft , florem producit , primo albicantem , mox aureo colore 




ftitefcentenl: folia autem late virentia, acumi- 
nata, fefquidigitum circiter longa , & multis 
nervis atque venulis diftinda. 

Pofterior folia fert priori quidem Tatjgaraca haud diffimi- 
Ha , fed longiora & tiifte viridia : Florem autem fature pur- 
pureum & umbilicatum , cui fuccedit fruaus rubo filveftri 
haud dilfimilis. 

Licetautem foliis , floribus ac frudibus differant utrce- 
que hae plantae , Hgno tamen, natali folo, & proceritate con- 
veniunt. Csterum ubivis fere in triviis obvise , qualitate vi- 
rulenta Arfenico vix cedunt. Tanta fiquidem tum folio , 
tum imprimisflori & femini potentia ineft, ut manducata, 
confcftim hominem interimant , nifi quantocius praefentif- 
fimo Antidoto obviam eatur. 

NuUum autem pra:ftantius alexipharmacum , quodque 
efficacius noxam hanc expugnct , haftenus extat , quam 
ipfa: hujus planta; radix , qux contufa & cx vino aut alio 
ahquo convenicntcliquorepropinata, a:gros(a;pe in inte- 
grum reftituit. Ufqueadco bcnigna matcr Natura , faculta- 
tcm non minusfalutarcm, quam mortifcram cidcm plan- 
tx infudit. Sicutfufiusdiftumintraaat.de Antidot. 




C A P. 



DE FaCVLTATIBVS SlMPLlClVM LlB. IV. 93 

C A p. L I 1 1. 

T)e letkucu five Mechnacan , itemque^BatataSj Inhame&' 

(lAmenduinis, 

INtci- frudus fabterraneos alimentofos primum locum mercntur , quos Batatas , Inhame , & 
Amendumas nuncupant vulgo. Ba.tat.i quidcm diverfi funt coloris, fed qualitate congeneres, 
nutrientes , magnoquc incolarum commodo in viftum cedmit. Pingues funt & dulccs atque 
fiatulentce : hyeme demum ob mukam uliginem maturcfcunt, & in hortis tantum excoiuntur. 
Poliaillius magna , glabra , faturate viridia , fupra terram repunt. Flores ferunt exterius dilute 
virides, interius candidos. Ut videre eft apud Marcg. pag. 1 6 . 

Qui autem /;?/j^;?z^ dicunturfuntpondcrofiores, multoque majores , fedvilioresquam^^- 
tAtx, filofi ac tuberofi, a pauperibus folummodo expetiti. 

Inhame de S. Thome , Brafilienfibus Cara , Congenfibus ^^iquoiquecottgo , planta eft caule 
quadrato , & paulum hinc inde contorto 5 longiflime repit fuper terram aut etiam afcendit 
fcpes, longifllmcquefepropagat: namramuliiUiusterramcontingentes , fibras protrudunt 
& novas agunt radices. Interftitio feptem aut etiam plurium digitorum ad caulem proveniunt 
pediculi duo oppofiti, quinque aut fcx digitos longi , itidem quadrati , quorum cuilibet infidct 
folium Sagittdis noftratis figura, novem aut decem digitos longum, latum circiter fcx, ubila- 
tifllmum, quodljetaviriditatefplendet, folidum, feptcmautnovemnervis ex pediculiinfe- 
ftione prodeuntibus & per longitudmem difcurrentibus , inferius prominentibus , fuperius 
profunde jacentibus , in extremitate acuminatum. Crafla eftradix , unum pedem longa , cu- 
ticula ex cinereo fufca veftita , fub qua flavefcit , intus autem habet carnem fucculentam 5c 
quafi ladlefcentem. 




Inter KAmendumas radices, oblongje prxftantiores , quaeduos cineritii coloris nucleos, 
optimi nutrimenti & palato gratos,fed flatuIentos,atque ad Venerem incitantes,locuIamento 
includimt , ut meritopiftacei fubterranei dicantur : cx Africahuc deportantur. Ignobiliores 
bulbi rotundi Ti?w4o?^rrfw^ a Brafilienfibus nominantur . 

De ea nunc agamus radice, qus Lufitanis Batata defurga alias Mcchoaca'a,'Q^^C\Yi3.n\s litkucu. 
appellatur : paflim in agris 6c locis incultis proveniens, nullaque olitoris induftria traaata aut 



?>+ 



GVILIELMI PlSONlS 



exciilta. Adeo pcr omnes filvas iuxuriat , ut omnem terram pene impleat : Eadem plane eft fa- 
cies & eflicaciaplantx , tbliorum & radicis , cujus eft Mechoacan in reliquis AmericiE partibus. 

Species cft convolvuli fcu Smilacis , nam caulis illius rarmentofus eftlongiflime ferpens & 
fcaadens , multangularis , lentus . ruffus , atque etiam viridis. Foiia fuo proprio pediculo inni- 
tuntur,unumdigitumlonga, figuracordis, ut vulgo pingitur , duabusadlateraauriculis,adi 
tadum tenera , unum aut ctiam plures di- 
gitos longa, faturate viridia, inferius nervis 
& venulis tranfvcrfis confpicua •, nullum 
habent odorem prxter hcrbaceum: caulis 
autem incifus ladeum edit fuccum. 

Flores fert convolvuli magnitudine & 
figura, pulcherrimos , aIbos& pauco in- 
carnato dilutos cxterius , intus autem pur- 
pureos, mcnfepotiifunum Julio: quiubi 
deciderint, fuccedunt femina, pifi pene 
magnitudine , fufci coloris , verum haud 
rotunda , fcd quafidux particulx cxfedse 
cflent, ita utfermetriangularfs fintfigurx, 
quae menfe Septembri colliguntur. 

Ejus autcm radixpinguis , alboquefuc- 
co turgens, gummofa eftatque infipida: 
exterius obfcure cinerea five fufca , refi- 
namquandam rccens funditj interius eft 
alba. Colligitur opportune circa menfem 
Odtobrem : in taleolas circulares difleda, 
filoque tranflutim excepta refcrvatur , & 
contra omnem externam ii¥juriam vult 
defendi. 

Calida in primo & ficca in fecundo gra- 
du cenfetur: Blande & citra noxam pur- 
gat : fed quia agit in vifcidos potiflimum 
&: craflbs humores , indiget vehiculo & 
ftimulo correaoriiloco. 

Pulvisexvino infufo folo praeftat a dra- 
chmauna adduas &ultra, & fcecula iUius , utinMorborum obfervationibus fupraoftendi. 
Conditurje & conferv^e, qux plurimx tam e flore , quamipfa radice fiunt, non folum funt boioi 
faporis, fed blande laxant atque aperiunt. 

Plura qui fcire volet, confulat Monardem, Dodonxum, atque alios. 

C A p. LIV. 

1)e Caafeha.illiufquefacuJta" 
tihus y O^ufu* 

CLematiti non abfimilis , tenaci 
ac prxlongo farmento , nunc vi- 
cinas arbores ornate confcendit, 
nunc humi inftar colubris rcpit haec 
Herba; ob fimiUtudincm Cipo deCo- 
hrai, obcximiasvirtutes &praEftan- 
tiam Erva de noffa SenhorA a plebe 
Lufitanica cognominatur. Tenuif- 
fimo eft foUo , rotundo , la:teque 
fcmpcrvircnte; Radicetortuofa , e 
cincririo nigricante, & digitalis cir- 
citer craflitici, fijuvenis fit, finvetu- 
ftior, brachium adaequat , nigraque 
cxiftir. 

Subftantia intus cft folida, compafta & pingux, nou multi, fedtamenfubamarifaporiS;, 

nm 





partium caUdarum & tenuium. 



Floret 



DE Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 9i 

Florct planta mcnfc luiio , & femen fert magnum coloris rofacci , e capfulis (lupulo fimili, 
bmj prominens. * 

Ego duplicem radicis fimul & foliorum ufum fum expertus. 

Radixintaleolas fcfta, pcrqucaliquotdiesfubdio in liquido convenienti macerata,vim 
fuam illi communicat, nec ingrato adeo fapore aut cercvifiam, aut vinum, quo diluitur, 
imbuit ; quin potus ordinarii loco xgri illo utuntur , quod renum , ureterum & vefica obftru- 
aionibusmedeatur. Ufquc adcoCalculi expellitmatcriam (licctTarius hic detur hoc ma- 
lum) ut Magnates Lufitani aliud nuUum medicamentum huic prKtuIcrint. Ca^tcrum hsc tan- 
topcrc prxdicata herba , non tantum proptcr virtutes jam diftas , fed & cximiam , qua contra 
vencna valet , facultatcni, ab illis expetitur. Quippc fuccus cx recentibus foliis cxprcflus , fcr- 
pentumfanatmorfus : radix autcmcum foliis contufa,& e vinohaufta,vencni intus afllimti 
vim retundit , penitufque cxpellit. 

C A p. LV. 



T>e Tajaoha , ejujfie uju. 




1 vcrlas Braflica: fpecies novus hic orbis producit , quarum folia Tajaoba , ab Indigenis vo.. 

cantur. 

[ Harumunaal- 

ba.exiftit, cujus 

foIiaeduUa,uti& 

radices,laxant al- 

vum: zltcns. Man- 

garapeuna, cujuS 

folia funt fatura- 

teviridia,ut&ra- 

dicesitidem:cor- 

tices & caules 

funr rofacei co- 

loris: hujusnon 

folia , fed radi^ 

ces dumtaxat e- 

dules: tertia,qus 

Tajaoba vclMaTi-i 

gara-miri appcl- 

iatur,cujusfolia 

funt minora & 

duriora nec edulia , fed fola radix. Quarta eft Tajaoba fil- 

vcftris , alias Tajobaraon difta , & nonnullis Mangara bra- 

va. Ex qua profanum & fupcrftitiofum vulgus philtra, 

aliaque fimilia, nec minus ridicula conficipofle cxifti- 

mat. Radicem autem ejus vere caufticum cfle, ejufque 

loco profperc ufurpari , expericntiam tcftcm habco. 

QuippcpriEter balneaquaeex iisfoliscontra morboscu- 

taneos , tum imprimisfrigidos articularcs , apprime con- 

ficiuntur membra quoque affcda , pr^via Scarificatione, contufis reccntcr radicibus fiican- 

turcumoptimofucceflu. Mox cataplafmata exiifdem, partidoknti undiquaque unponun- 

tur : qux fi per vicfs aliquot reiterentur , inveterata quxque mala , citra recidivx metum , cx- 

terminare folent. ■ , r i- • t ■ r 

Qnx alia prxterea Brafllcarum genera hxc tellus producat , ad Medicmam ultcrius Jpe^ 

aantia,feduIapofteritas, ut fpero, inveftigabit. 

C A r. LVL 

T>e Inimhoja,five SihadeTraya,LuJita?iis. 

ASpcre echinatus ille&vix traaabilisOccidcntis frutex, infilvisarcnofis&littoribusfi- 
tientibus abunde pullulat ac jucundc vircfcit. Lobos echinoides quos C. Clufius vocat, 
profert, duabus vel tribus fphserulis lapideis refertos. 



96" GVILIELMlPlSONlS 

Radix cjas cft gracilis 3c dura , interius albicans, calida ad tertium gtadum, & fapoiis amari, 
HuJLis refina ad pugiilum , plus mi- 
nufve , afflimta , excitat vomitum. 
Contiraque illa venena potiflimum 
operari teftantur Empirici , qua; 
lcnte vires fuas deleterias exferunt 
& tarde vitam depafcuntur. 

C A p. LVII. 



que facuhates, 

N arborefcentis fruticis pene al- 
titudinem aflurgit fiiveftris plan- 
ta , quce Pimknta dos Indios a Lufi- 
tanis vulgo appeliatur. Caule eft 
faturate virenti, & maculis albis di- 
ftin£lo. Folia fert levia, ut Araticu^ 
& oblonga : piper ornate produ- 
cit longum , idque ere£tum , pri- 
mum ex viridi flavefcens , mox fa- 





turate viridem colorem acquirens. Orientali piperi oblongo, 
craflitie nonniliil cedit , eflicacia licet neutiquam inferius. Aro- 
matici eft faporis & infigniter iirentis , prxfertini fi maturtira 
media leftate decerpatur , fenfimque fub Sole areicat & ni- 
grefcat, atque tunc calidum cenfeturin fupremo gradu. Di- 
gitieftlongitudine, conftansfolis quafi granulis , congeftoor- 
dine, (plantaginis inftar feminis) di/pofitis : femelque tantum ia 
anno provenit. 

Paflim interra folida & pingui , maxirae autem circa oppi- 
dum Olindam confpicitur. 

Quoniara autem tot Capfici Brafilienfis fpecies in hortis 
aluntur , hoc piper non admodum expetitur. Pharmacopolia 
etiam minus illo indigent , ob rariorem illius in Medicina 
ufum. Sedtamen radices & folia , cum fummc fint fortia, 
etiam exficcata & diu refcrvata , vicem herbarum calidarum 
& corroborantium , ad balnea concinnanda , contra univer- 
fim illam frigidorum morborum cohortem, abunde fupplent. 

C A r. LVIII. 

T>e Sa^ejfhefaca^C:, cjufque ufu. 

GKamcn junccum ad hominis propc altitudincm , cx radicula gcniculatajuncca , alba , cx- 
furgit, caulc primum fimplici, inftar culmi filiginis, tcrcti , qui poftca in aliquot folia fin- 
ditur graminea, angufta, in racdio album nervum fecundura longitudincra habentia. NuUius 
cft odoris, nec tiorcm gcrit ncc fcmcn. Solo, ut plurimum, cftxto , nafccns , radices fub tcrra 

longe 



Db FaCV.LTAtIBVS SlMPLIClVM L I B. IV- 97 

longe lateque agit,& mire luxuriantes extendit, novafque herbas tenaces & dudiles protrudit, 
quibus Indigena; pleriquc iSc Lufitani utuntur, ad membrorum vulneraliganda, morfufque 
ferpentum,quo minus virus ad cor afcendat, conftringendos, donec vulnus fanatum fuerit, 

Sed mifla hac fuperftitione , vires&facultatespotiuscommendo, quxilliusradicibusjun- 
ceis fucco grato turgentibus , infunt. Multis enim profuifte experientia comprobatumefti 
fi decoclo illarum, prxfertim quibus male fuit, ex fumto aliquo veneno, utantur. 

C A P. LIX. 

T>e lahorandi y ejufcjue facultatihus &• uju, 

TTa veteribus Incolis & noftris dicitur hodie hsec Planta : quae in duas fpecies difpefcitur. U- 
-■-traque illarum nobilis eft & falutaris. 




Prior in fruticis altitudinem , inque terris tantum folidis & pinguibus crefcit ; folio 
& flore Lauro fimilibus. Caulibus aflurgit minimum digitum craflls , per longa inter- 
valla nodofis, teretibus & fature viridibus, qui ad nodos habent ramulos itidem nodo- 
fos. In his & illis folia vel adpofita, vel etiam alternatim pofita, a fex ad decem digitos 
longa, faturateviridia, fplendentia, &inextremitate mucronata. Semen julisinhaeretintenfe 
calidum & urens. Radice cft tenui & luxuriante, in qua hujus plantje dignitas quafi tota confi- 
ftit. Ad tertium gradum calida eft & ficca,fubtilium partium & caufticarum, pyretrique vicem 
merito fupplet iu praxi. 

Pofterior ob eafdem qualitates, licet non neque intenfas , idem nomen obtinet , eftquc fruti- 
cefcens, ocymononmultumabfimilis, ficcisac fiticntibus locis gaudens , fuafque virtutes, 
non minus quam prior, in radices transfiindens. 

Utriufque radicum qualitates Brafilianis, qui illas Lufitanis & noftratibus revelarunt , adco 
commendantur, ut inter Panaccas hodie habeantur, ufumque in Medicina prazftent eximium, 
& vicem Antidoli non raro fuppleant. Pugillus fiquidcm recentis radicis contufus , eque ge- 

j^ nerofo 



C}2> G V 1 L I E 1 M I P I S O N I .S 

nei-ofo vino propinatus, vim veneni pcrfudorcs & urinas exturbat. Cujus rci fpecimenBarba- 
rum quendam edidiffe vidi, fpedante Excell. Naflav. Comite. 

Mordaci denique acore loco Sternutatorii falutares edit effeaus, tum peculiari vi attraftiva 
loco matlicatorii alte pituitam e capitc ad os derivat,oculofquc a perpetuis catharris vindicat. 

C A p. LX. 

De lacuacanm , alih Taco Caatinga , ejufciue facultatihm . 

INnumera in Brafilia arundinura filveftrium genera reperiuntur. Prjeter eximiam illam fatl- 
vam Sacchari cannam , reliquarum omnium faciie reginam , in nemoribus exfurgunt admo- 
dum excelfae plumifque veftitx , ut ar- 
borum altitudinem , tibia: vero huma- 
n£E craflltiem adaequent. Qua;dam du- 
riores , fagittifque funt dicatx. E qua- 
rum radicibus decoftis , lixivium con- 
tra capillorum defluvium concinnatur. 
PlurimiE quoque dantur alice , quas fi- 
lentio prcetereo , ob ornatum vel ufuni 
ab opificibus dumtaxat aut agrorum 
colonis expetita^. 

Una reftat quae ufum in Medicina 
prxftat, bulbofa & femper virefcens , 
lacuacanga ab Indigenis nominata. 

Caulis internodiis rarioribus & mol- 
lioribus diftindus , amplis & craflfis fo- 
liis eft confpicuus:e cujus vertice,com- 
paduSjfquamatus , figura pyramidali & 
Jpeciole rubefcens flos, progerminat. 

Egregia hiec Arundo, fpongiofapul- 
pa, acidoquefuccoturgct. Interfecre- 
tiflima & optima habent remedia con- 
tra Gonorrheam , manducare multum 
hujus cannjE , eaque fola renum , vefi- 
cje & genitalium immundities expelli 
tradunt. Ego fuccum illius acidum ex- 
primi , certaque dofi , addito conve- 
nientifyrupo , aegro bis de die cxhiberi 

confultius duxi , & multum profuifte . 

fum expertus. Ea tamen cautione, ut ufus illius frequens vitetur, quod fuo acore ventriculum. 
infeftet , genitaUbus quoque obfit , quemadmodum in multis videre contigit , qui temere illo 
utebantur. 

C A p. LXI. 




T>e Sajfafras, ejufciuefacuJtatibm. 



IN vaftiflfimis & diftltis Brafilix faltibus , dux vel tres infignium & fragrantium arborum 
fpecies reperiuntur , quaeo/^^/^^/^^aBrafilienfibusdicuntur. Quarum alia; nigricant , alise 
albicant , ac proinde Cedro branco vel Canela ob odorem difta'. Quas ^nhuyba-peahya a Bra- 
filianis, merito ab Hifpanis Pao fnncho nominatur, quod infigni fsnicuh fragrantia totam 
domumrepleat, tamipfum hgnum fquode cineritio flavefcit Sandali inftar) quam cortex 
&radix. Proinde Monardi defcriptioni circa lignum ^.t//^//^^if non acquiefcendum , licctac- 
curate ufum& abufumcjus defcripferit : namcumde clelca:u& prxftantia partium arboris 
agit, corticem dignitatc longiflime fuperare&exccderelignum tcftatur, &^SaJfaJrai?ionds. 
decorticatum lignumvix dignitatis ullius efle affirmat, cum hoc Brafilicnfe cximix virtutis 
& dignitatis habeatur , atque a corticc libcratum inaliquotannos immune fervetur. • 

Ad hasc fortioris odoris eft & cflicacijcatque fecundum caloris & ficcitatis gradum exccdit. 

Tcrtia autcm fpecics <^uhifiba~wm , quantum duabus prioribus magnitudinc infcrior, 
tantum virtutibus fnpcrior, omnibus pariter incolis in quotidianos ufus rcpofita. Fo- 
lio cft Lauri, fed minori, fruftu odorifero 6c nigro, ubi maturuerit, cbque fimul cum 

foliis. 



EAndem 
Chinam 



DE FACVLTATIBVS SlMPLlClVM LlB. IV. 90 

foliis, ligno, radice intenfe calidis liltra fecundum gradum ; cortice eft coloris e cinereo triftc 
rubefcentis, ejufdemque qualitatis. 

Decodla ex his non tantum contra luem Veneream , fed & aliosplurimos morbos a frit^ore 
natos adhibentur ; fudores denique & urinas movent, tum vifcerum obftruaiones, atque uteri 
intemperiem frigidam toUunt : Janguidos imprimis a morbis Chronicis refufcitatos , hydro- 
picos quoque ab aquis jam Uberatos, a recidivae metu liberant. 

C A P. LXII. 

T>e lupicanga , ejujquefacukatibus. 

quam Chinae radicem vulgo vocant , haec quoque producit terra : fed Pfeudo-» 
, de qua Dodonaeas & aUi fcribunt , frequentius , eamque admodum nodofam 

& lignofam, quam ipfe aliquo- 
ties e terra , in Territorio impri- 
mis Paraybienfi , ubi copiofe nat 
citur, evulfi. 

Sed ne quis fallatur,tres omni- 
no reperiunturipecies, licetpau- 
cioribus cognit^ , quse omnes 
fub eodem nomine comprehen- 
duntur, obfummamquaminter 
fe habent fimilitudinem ; quas ta- 
men fiinufusapplices,diftingue- 
re necefle eft : quapropter eligen» 
da eftquje magis crafla , glabra & 
rubefcenseft: quaefacileex ma- 
gnitudine pedis plantse, tum & ex 
infrequentioribus caulium fpinis 
internofci poteft. Ejus brachia 
fpinis acutiffimis hinc inde obfi- 
ta, Clematis inftar , vicinas arbo- 
res,earumque fummitates,finuo- 
fis flexibus ampleduntur, Folia 
fert Plantagini haud diffimilia , & 
baccas croceas ad aureum colo- 
rem vergentes,ac racematim pro- 
venientes. 

In hac planta cum nihil fit fere, 
quin ab aliis Scriptoribus trada- 
tum, & ad vivum fit exhibitum> 
foUicite aut prolixe diflerere ope- 
rcEpretiumnonerit. Eautifolent 
adeadem nwlaexpugnanda, qux 
inEuropacxpellifolent: tametfi 
Chinenfi(ut,quodfentio,dicam) 
dignitate & prxftantia fubinde 
nonnihil concedat. 

C A p. LXIII 

T>e lamacam, Z)mmheba, &• laracatia^ eammque facultatibus atnue ufei. 

SI in ullaBrafiUae planta mirus naturse lufus , certe in hac Carduo five ficu filveftri apparcc. 
Vid. Marcg. Icones pag. 1 1 6 . quippe adco inter fe variant, pro natalis fbli diverfitate, ut vix 
omnes ad eafdem fpecies quis referat , nifi flore & frudlu , tum interna qualitate convenire de- 
prehenderentur. In difTitis enim & denfis nemoribus , ad quje vix aditus patebat, aliquas com- 
munis arboris magnitudinem fuperare , inUttore verofitientialiquot vixfruticisaltitudinem 
adaequare videbam. Truncus e terra primum,nunc triangulari, nunc quadrangulari figura,uni- 
cus.crafTus, horridis fpinis obfitus,profilit. Ex quo multi deinde, ramorum loco fimiles,trunci 

N 2 produ- 




lOO -GVILIELMI PlSONIS 

prodncunturj hifce fiores haudinodori, albi , Nympheee majores fi.milis , adnafcuntur. Quibus 
mox , xftivis menfibus , fuccedunt fru£tus rubri , ovi anferini figura & magnitudine , multaque 
nigra & exigua femina , candidifllraae & fucculentie eorum fruduum pulpx , intus con- 
tentcE, immerguntur . Prasterquam quod ob delcftabilem frudluum fragrantiam & ob fuccum 

ex acido dulcem, ab icftuantibus expe- 
tuntur : febricitantibus imprimis & bi- 
! liofis conveniunt rccentes, quod grato 
icore palatum affi.ciant,& fitim fcdenf, 
deniqueCor &ventriculum mire re- 
^ ficiant. Succus denique ex hac planta 
extradus , jfcbribus ex bile natis me- 
dctur. 

Admiratione quoque digna eft niti- 





diflima ha;c arbor , Vnirumheha Brafilienfibus di^la , ex familia hof um carduorum five ficuum 
Indicarum. Qjja: in defertis Mediterraneis tantum reperitur; ac 
propterca licet in ufusMedicin£enondumfitrecepta, neutiquam 
eft prsetereunda. 

Trunco eftadmodum Ipinofo, eoque rediffimo //«r^f^/i^ , et- 
iam (pecies lamararti , vere Pinum diceres , fi reditudinem & al- 
titudinem confideres, verum in cxteris diftert, quod foliis po- 
tius fe invicem protrudentibus , quam ramis in arboris fummi- 
tate, decoratur , quae rotunditate & crafllrie palmam , longiflimis 
fpinis digitos manus a;mulantur. DiflltiE hujus arboris nuper a no- 
bis detedce fructus , mihi & fenioribus Brafilianis mecum pere- 
arinantibus - haclenus minus innotuerunt: Caudicis meduUa cft 
Sambuci medulla facilemoUior, quae fefta arbore continuo cx- 
ficcatur , abitque in levifllmum pulverem , qui decidit , moxque 
ablato fpinofo corticc , relinquitur fcapus concavus , arundine k- 
vior , miris canccUis , quafi ex arte mire fabricatus : qui fi ab ignc 
acccndntur, flammam luculentcr fovet, facifque loconobisitcr 
facicntibus de node infcrvicbat. Quamobrcm fumma indu- 
ftria indc huc , tibiie craflltici , viginti circiter pcdum longitudi- 
nis fcapum transferri jufll , iSc nunc in Horto Academico Lugdu- 
ni Batavorum , apud Clarifl^ Profcflbrcm D. Vorftium refcrvan- 
clum dedi. 




Cap. 



deFacvltatibvs Simplicivm Lie. IV. 



AOJ 



H 



C A p. LXIV. 

T>e Totincoba , Lu/itan. T^^ulgera , ejufque facuhatihm, 

Eiba ulti-atibiiE altitudinem vix affui-gcns,folio oblongo, nunc maculato, nunc imma- 
culato , hinc inde pci- paludoia & aquola loca ilagnantia conipicitur , Perficarije pcr 

omnia limilis, undc eam Pcrfica- 
riamAmcricanam appellare placuit. 
Radix illius comroanfa intenfiorc 
fervore & acrimonia linguam infi- 
cit , EuropeumqueHydropiper non 
tantum fupcrat. 

Eomenta e foliis veteres membro- 
rum dolorcs diffolvunt , frigiditatcf- 
que abolent. Pubi fKpius applicata 
urinas e frigore cundantcs ciunt. 
Csetcrum recens herba inter cauftica 
primas tenet, cujus rei nonignari 
Chirurgi , ea quotidie utuntur con- 
tra ulcera putrida. 

C A p. LXV. 

Delpecacuanha, ejujque 




facultatihu 



iS. 



TAndem ad decantatas has falu- 
tiferasradices ordo nos deducit, 
qux prseter facultatem purgatricem 
per fuperiora & inferiora , omni 
veneno eximie adverfantur. Ncc 
credo prxitantius remedium adver- 
fus plurimos morbos ex longa obftruftione ortos , imprimis in ventris fluxibus medendis , 

in hifce terris reperiri 
facilc. 

DuiE exiftunt fpecies, 
neutra a nemine, quod 
fciam , defcripta , ea- 
rumve qualitatcs exi- 
mise in lucem protra- 
ftjE. Utraque eidem 
ufui dicata , fed gradi- 
bus facultatum, tum & 
facie, & natali folo,dif- 
ferunt. Una enim ea- 
rum humi deprefra,exi- 
guior in pratis crefcit ; 
Piikgio non admo- 
dum diflimilis, nam 
caulis fohis lanugino- 
fis exfurgit multis : al- 
bifqj flofculis cingitur: 
radixiUius eft crafla, fi- 
lofa, alblcans, a Lufi- 
tanis ad difFerentiam , 
Ipecacuanha BU?ica di- 
fta , qu3£ , quod minus 
turbet corpus & venc- 
nis validifilme refiftat, 
aeque pueris ac gravi- 
dis exhibetur. 

2V: s Al- 




102. GVILIELMI PlSONIS 

Altera eft longimdinis femicubitalis , tnnis vel quinis tantum foliis ornata. Gaudet locis 
opacis,&tantumindenfioribus reperitur nemoribus. Infummitate caulis baccas producit 
nigras,fedpaucas. Radice eft tenui, tortuofa , nodofa , fufci coloris , faporis ingrati , amari , 
cafidi & acris. Exficcatain multos annos refervatur, nec facile vires deponit. Ejus in pulverem 
redafts dofis eft dra^ma ; in infufo , dragmx , plus , minus , duae. 

Utriufque quotidFanus cft ufus , malunt tamen dilutum , quod vcl unius noclis fub dio ma- 
ceratione aut aaione in aqua,Medicam fuam virtutem abunde liquoribus communicct. Poft- 
ea caput mortuum refervatum , denuoque eodem modo prsparatum, in cumdem ufum ex- 
hibetur-, minus quidem efficax ad purgandum vel vomendum , fedmagisadftringens. Ita ut 
radix hsc non folum materiam morbificam,licet tenaciflimam, a parte affeaa revellat, camq^ 
per fuperiora expellat , fed & aftringendo vifcerum tonum reftituat. Prxterquam enira quod 
fluxibus ventris , aliifquc morbis medeatur , venenis adverfatur, virufque, tum occulta quali- 
tate,tum manifefta, per vomitum ftatim expellit. Quamobrem religiofe a Brafilienfibus re- 
fervatur , qui illius virtutes primi nobis revelarunt. 

C A r. LXVI. 



T)e CaiaUa, almCaacica, ejujque 
facuhatihus. 




PRceftantiflfima haec Herba , merito a Lufitanis Erva 
dos Cobres eft appellata , quod colubrum morfibus fe- 
liciflime medeatur , nec ulli Antidotalium herbarum di- 
gnitate cedat . Lippis & tonforibus , tam ob infignem 
ufum, quam frequentiam notiflima, quod in triviis ubi- 
que crelcat , omnique folo gaudeat. Exigua haec Pmacea. 
ladicefcens eft inftar Efulse, foliis Menthx non diflimili- 
bus, fedlongioribus paulo & anguftioribus exiftit , iifque 
criftatis, fed admodum triftis & fature viridis^^coloris, 
cauliculis ad rubedinem vergfentibus, radicibus miniatis, 
terrjEhinc inde infertis , humideprefla totarepitplanta. 
Ita ut licet afpedus imbellis ac ignobilis fit , qualitate ta- 
men interna compenfetur. 

Quipperecens mafticatavel contufa, &morfui Ser- 
pentum applicata , dolorem non folum fedat , fed ipfum 
venenum validiflime extrahit , & vulnera reftituit in integrum . 

Sicca vero, & in pulveremrcdaaa, fi e convenienti liquore, ad pugillum exhibeatuj:, 
munit cor, virefqueavenenolapfasreftituit. 

C A r. LXVIL 

De luricuara , ejujque facukatibus. 

IN umbrofis Brafilix nemoribus crefcit Herba /ft!w«/?>"<«BrafiIicnfibusappelIata,foIiisqua- 
tuor utcunque craflis , palmje magnitudinis, & inftar Aptri rotundis , fed exterius paulum 
afperis & minus glabris , fucco multo , eoque utililTimo turgentibus. Folia quippe hsc, 
five integra , five contufa , ter quaterve applicata , maligna ulcera Venerea mundificat & 

reftituit. 

Radices ejufdem plantx exficcatx fi contundantur, & ex aqua //^^'(•/'f^*, & Hquore nucis 
XJocoi dio expofitse , aliquoties propinentur , Gonorrheam virulentam & calores expellit. 

C A p. LXVIII. 

T)eCapiipuha,ejuJqueJacuhatibus. 

TAmctfi pauca habeam quae de hoc gramine dicere pofllm , non tamcn eam prxter- 
eundam duxi . Lufitani Pe de Galllnhx optima comparationc appellant , quod fummi- 
tates hujus herbx in tres unguiculas definant . Ubiquc locorum maximo provcntu con- 
fpicitur. 

Ejus 



DE Facvltatibvs Simvlicivm Lib. IV. 10 j 

Ejiis radix contufa & e convcnienteliquorepropinata, quodvisvencnumexturbat , ut te- 
ftantur omncs Indigena; Brafilia;. 

C A p. L XIX. 

T)e Salfa do Traja , ejujcjue ufu. 

PRxter Carcaparillam Peruanani officinarum, altera hxc 
non imbellls , licct ignobilior vulgari , reperitur. Ma- 
gnura & purpureumfert florem,folia glabra,& crafla,atq;rO" 
tunda , tenui validioque farmento, Qceani littus , infinito 
dudu perrepens,Lufitanisi'^//^^oPr^>^ five Carcalktora- 
lis nuncupata,quam tamen convolvulum maximum reftius 
dixeris. 

Sarmenta & folia recentia, tcmpcrate calida habentur, & 
emolliendi quoque vi poUent, ac proindein bahieis fadi- 
tandis ufum habent haud exiguum , tum ad corroborandura 
corpus in affeftibus prxcipue frigidis , fumme profunt. 

Decofta denique e farmentis &radicibusexficcatisper 
os exhibita , eidem ufui inferviunt. Foha recenter avulfa 
fonticuhs appofita folatium adferunt. 

C A p. LXX. 

De (t/fningd) ejujque tjualkatihus. 

[Nter tot immenfas paluflires herbas , duo frutices , fub no- 

'-mine <^mnga, ficut ob raram & pulchram faciem cxteris 

facile praecellunt , ita quahtate Medicahaudinferioresexi- 

ftunt. Utrique ultra quatuor pedum altitudinem ex aqua eri- 

_^ guntur. Quje autem ^mnga-iha. difta , caule eft redo , 

molh &)unceo, U^,fiveS4roi/^ minoris iriftar 3 tribus vei quatuor rotundis , pciEgran- 





104 GviLlELMlPlSONIS 

dibus, l.-cvibufquc foliis , Nymfhex. fimilibus , decoratur, Florc unico magno & candido , ex 
quo progcrminat frudus haud vulgaris, inftar Ananas viridis , oblonge rotundus, craflTus, com- 
padus, ac veluti granis & punftulis diftindus. Nobis inutilis habctur fere, Barbaris autem edu- 
iis cx dcfeilu mclioris alimenti. 

Radice eft crafla, bulbofa, quse fola foliis & frudui hujus plantx in Medicina przefercnda eft. 
Quippe cum praeter primas qualitates frigidas, tcnuium quoquc fit partium & deobftruens , in 
varios ufusadhibetur a Lufitanis & Barbaris. 

Contra Hypochondriorum &renum inflammationes & obftruaiones, fomenta exinde 
conficiuntur. Oleum dcnique ex Aninga. exprefllim , prarftantiflimum habetur contra pra;- 
dida mala, atque olei capparum vices fupplet. 

Siexradicibusdeniqueinurinahumanacodisbahieafiant, eaque aliquoties calida reite- 
rentur, fummo exiftunt folatio contra morbos articularcs, tam inveteratos, quamrecentes. 

C A p. LXXII. 

T)eAguaxima,Lufitams^SM.aha dlfco, 

INplerifqueBrafilislocis, maxime vero infertiUflimo illoOIinda^ Promontorio copiofe 
nafcitur hxc planta. Plurimique ejufdem generis reperiuntur frutices , alpedu non imbellest 
fed quorum qualitatcs hadcnus 
mihi funt incognitae. Exccpto 
hoc unico , eoque facile dignif- 
fimo, qucm hic ad vivum depi- 
ftum exhibeo, cujus frudus, 
folii & radices eximiis dotibus 
prseftant. 

Frutcx eft elegans , inftarar- 
bufculcE excrefcens , ad trium, 
arque ctiam fex pedum altitu- 
dinem. Caulis nodofus , teres, 
viridis , lignofus fere ut caulis 
Solani ad adfpeftum . 

Folia fert Tilise quam fimi- 
lia , paulo tamen grandiora, qux 
fingulatim pofita, quodUbct 
fuo pediculo ad nodos inniti- 
tur : funt autcm folia lata, figu- 
ra cordis , multis venis fccun- 
dum longitudinem arcuatim 
eleganternotata. 

Ad nodos , ubi foliaprove- 
niunt, etiam juli multi, quatuor 
aut fex digitos longi enafcun- 
cuntur,incurvati, figuroe ut cau- 
da muris , unde Lufitanis Pi- 
menta rahuda , hoc eft , piper 
caudatum appellantur.Sunt au- 
tcm virides , & menfe Oftobri 
& Novembri decerpuntur ,ac in 
Sole ficcati , evadunt 
Continent 

tunda, nigra inftar feminum pa- 
paveris magnitudine: ar£te )ux- 
ta fc in unam compofita , faporis acris , inftar piperis , quod ex India adfertur. 

Si ex aqua bulliat & Soli dcin cxponatur , fortius cvadit & magis durabile in omnes ufus. 

Radiccm fundit cxtcrius nigricantem , optimam atque utiliflimam , qus odorc Caryophyl- 
lum, fubtili & mordaci acore radiccm laborandi, armulatur. 

Calida cft ad tcrtium gradum,ficra & inter antidotalcs habita,cumque partium fit tenuium, 

validc apcrit,ac dcobftruit. Ncmininonobpra:cIaras virtutcs, quibusabundat, cognita. Con- 

tufa, inquc malagmatis aut cmplaftri modumpartibusaffliaisimpofita, optimematurat& 

mundificat. 

Succus 



mgri . 
autem granula ro- 




DE FacVLTATIBVS SlMPLICIVM LlB. IV. 105 

Succiisfoliorum quia frigidus , membris ambuftisefficaciter illinitm-. Ipfafolia, proptec 
virtutes, quas cum malvis habent communcs, clyfteribus induntur. 

C A p. LXXII. 

T)e Caaja?jdiyyap , aliis Qapomonga, 

St Hcrba filveftris fruticcfcens , Lufitanis idcirco rifqueira & Erva d'amor dida , quod phi- 
lanthropos quafi , lua vifcofitatc manibus & veftibus adiixreat. In locis confragrofis &: ari- 



E 




dis luxuriat. Plore eft albo & dilute rubro , & exiguo , fed pulchro : foho fiiblongo , & faturc 
viridi • radice flavefcente , fubdulci, aromatica , in fecundo gradu cahda. Quam prxfens anti-= 
dotum femper habuerunt Incolx, fi in conveniente hquore prxparatum hauriatur,quod vomi- 

tupartim, partimmiauquodcunquevenenumtutoejicerecredatur. . ^. 

Eadem prxterea Herba clyfteri indita , alvum cunaantem provocat , & vilcohtates intem- 
norum prorfus exturbat. 

Q Cap. 



I06 GVILIELMlPlSONIS 

C A p. LXXIII. 

T>e Murucuja, variifque illiusf^eciehuS) &-facuItatibiis. 

POftfcdulam inquifitionem ad minimum novcmfpecies hujus plants repperi. Quarumfe- 
ptem maxime filveftres, inque faltibus remotioribus nafcuntur ; ut funt Murucujafata, Ete, 
Mixira, Peroha, Piruna, Ternacuja, Vna, : fativis plantis Murucuji, non quidem fiuau, fed folio 
&eximiifloris facie & fragrantia fimiles : excepta unica, quxfolahabct foliaunita grandia. 
non crenata, autin plura divifa , ut Murucuja-guacu, hoc eft, granadilla major hortenfis. Hanc 




prxter alias adhuc ejufdem generis plantas, pomifque longe minoribus vidimus, quarum quac- 
dam trifolium,qu3edam quinquefolium habcbant. Flore ex coeruleo purpurafcente, pomifque 
quantum ad externam faciem fimilibus , caeterum fapore diffimillimis , quod nonnulia dulcia, 
quaedam acida erant. Efculenta tamen omnia & palato non ingrata, licet minus ab Incolis ex- 
petita, ob frequentiam & nobilitatem duorum iftorum in hortis crefcentium, quorum frondes 
jucundiflimam umbram praebent , fi hederxaut vitium inftar huc illuc fledantur, funium- 
que modo flexibiles & fequaces in fornicis formam ducantur. 

Haec planta cuivis terrae infita crefcit, totoque anni temporc pulchre virefcit: felicius 
tamen fi vinearum ritu quotannis a luxuriantibus farmentis liberetur , fecus enim fuffb- 
catur, 

Floret totofere anni tempore, maxime autem fub finem xftati?, fruftumque menfibus 
pluviis aeque ac aeftivis maturum magna copia producit. Ejus brachia & virgulta , hederie 
aut convolvuli in modum vicinas arbores ac teda confcendunt. Flores omncs pulcliritudine 
& odoris praeftantia conveniunt, difftrunt autem fola magnitudine. Omncstcrtia poftSo- 
lisortum hora aperiuntur, pauloque ante Occafum denuo clauduntur, ne dccora eoruni 
facies nimis proftituatur. Contrarium fit in floribus Mirabilis Peruvianx , qui de die clau- 
duntur. 

FruCtus mfurucuja-guacu figura eft rotunda & ad ovalem inclinante , pyrumqne Euro- 
paeum magnitudinc excedit. Odore & iaporc cft aromatico , & tam jucundo , ut nihil fupra. 
Scmine fcu acinis fcatct intus nigris , oblongis, pcrpctuaquc muccaginc dulci , tcnaci , obfitis. 
Omnium autcm pomorum C^furucuja pra:ftantifllmum cft illud , quod ab a'2;ris paritcr 
& fanis cxpctitum , cxaftc rotundum eft, glabrum , laetcvircfccns, (Scrmaculis afbicantibus 
diftin6tum5 niaturum vcro flavum , cortice craflb & tcnaci, quo pulpnm illam croccam 
& illuftrcm , gratoquc 6c vinofo acore jucundam , continct. Quo magis miroi aliquos 

('inter 



DE Facvltatibvs Simplicivu Lis. IV. 107 

(intcrquOsMonarduseft) fcribere pomum hocefleinfipidum. Nifi forte de Peruviana gra- 
nadillafintlocuti,cujus meminit Petrus deCiecainHiftoriaPeruviana, quam colorc & faporc 
ab hac noftra differre facile crediderim. Ad Medicam illius hiftoriam tranfeo. 

Pulpaqucerummofebricitantiumfolatio&obleaamcnto eft, mihiin quotidiano ufu efle 
confuevit , vicemque fyrupi cordiahs ut & Rob Ribium vcl Berberis egrcgie fupplet. Quali- 
tate refrigerandi cx*teras Granadillas omnes antecellit, nuUamque noxam, etiamfi abunde co- 
medatur, adfert: nifiquodimmoderato ejusufu dcntes ftuporc obtorpefcant. /Eftu labo- 
rantes miriiice refocillat fitimque exftinguit. Ad hxc appetitum cxcitat, ftomachi ardores 
rcprimit, fpiritufque vitales, cum recens pomum , tum fuccus ejus in fyrupi confiftentiam coa- 
£tus, &expofcapropinatus, reftaurat. Idem prxftant flores& pomi cortices conditi, qul 
vix ulli frudui dignitate conccdunt. Folia loco hedera; cauteriis applicata , multum profuntj 
ufumque quotidianum fubminiftrant, 

C A p. L X X I V. 

T)e Murucuja-mm , ejufque qualitatihuL 



E 



X fimilitudine quam habct cum filvefrri CM:urucuja. five Granadilla , minoris nomen huic 
Climaciindiderunt Brafiliani. Folioenini& crefcendi modo vix differt ab ea , nifiquod 
minus alte arbores confcendat, foliifque fit multo minoribus; viribus denique& faculta- 
tibus diflimillima exiftat. Quippc ufque adeo infignis habetur eflicaciK haec Planta (Ucet 
paucioribus Incolis nota) ut non folum jemuletur Carcaparillam officinarum , fed eam facile 




fuperet, deobftruendo,&fudoresatqueurinasmovendo. Integra enim Herba , quaspaucieft 
faporis, modo leviter attrita, & ex vino, vel ex aqua exhibita , tuto , cito & jucunde fecundinas 
& cseteras uteri immundicias expellit. Mox robur vifceribus reftituit : quod cum ab exercita- 
tifllmis reiBotanicsBrafiUanis,juxtaFIumen S'*' Francifcihabitantibus,accepiffem,quinul- 
lum remedium , huic Murucuja-mtri in obftruftionibus & frigiditatibus praeferrent 5 illud tan- 
dem a Lufitanis & Batavis noftris colonis imitandum volui , qui prolpero fucceflu etiam nunc 
id in ufus quotidianos applicant. 

Folia denique contufa , ferventique aqux , donec tepefcat , indita , atque podici aliquoties 
applicata, praEfentiflfimum prsbent remedium contra hsemorrhoides. 

C A p. LXXV. 

T)e Qmya j five Timenta da Terra. 

Clrciter decem diverfae fpecies Piperis domeftici fiveCapficiBrafilienfis rcperiuntur; qua- 
rum plerceque a Dodonjeo aliifque exoticorum auftoribus tradita; funt. Summa diligentia 
Qb ufum & elegantiam paflim inHortis Brafiliae non folum, fed Hjfpania; quoque excultx. 

2 Frutef- 



jOS GVI LIELMI PlSONIS 

Frutefccntes funt omnes atque infigni fruauum pulcntudine inter fe certant. Cseterum licet 
virium gradu diffcrant, fere omnes tamen funt acres atque infignis efficacis, & imprimis 
c)tuymii, Lufitanis M-iUgueta , £}uiya-apH!i five Pimmta rodorJa , £)uiya-ciimaci & ^iya-ca- 
rapo. Excipitur tantum unica quse Pimenta dolce appcUatur , & five cruda , five condita menfx 
delitiis infertur fine ullo calore molefto. Flores omnium funt candidi, fruftus fanguinei colo- 
ris , femine funt ex flavo albicante & ferventis caloris, foliis ocymi fimilibus , laete virentibus. 
' Indigenx , Lufitani, & noftrates hcEc piperis genera omnia, Orientali piperi longe praeferre 
folent, eaque, tum recentia, tum exficcata,concifa.cibo,imprimis pifcibus optimum faporem 
concilianr, & fanitati conducunt. In multiplicem ufum prstcrea a Medicis juxta ac vulgo are- 
fada refervantur , nec faciliores deponunt , fed potius fumunt ad ficcitatis & caliditatis fupre- 
mos cradus. Integrum piper recens (quod minoris eft fortisj deglutitum, fummopere valet ad 
difcuticndosStomachi flatus, languidamque concodionem , corroboratdenique vifceraa 
frigore obfita. Tutius autem & jucundius hsc praeftat, fi rite praeparatum ciborumobfoniain- 
grcdiatur, quod fit accto, cui integrum piper immerfum fuerit : tum quoque fi in pulverem re- 
digatur cum modico falis Brafillenfis. Recens cnim tuftlm validam proritat , corpus turbat, 
atquepedusmaximeinfeftat, fi caibonibusimpofitum, ejusfumusexcipiatur orevelnaribus, 
Oninium horum fruticum folia & radices prima balneorum calidoruin funtingredientia. 



C A p. LXXVL 



T)e (L/fpuara-quija y ejufque facuJtauhus, 

Ihil tutius , nihil praeftantius adverfus vitium illud ani endemium exiftit hac planta , undc 
Erva doMicho nonnullis , aUis Erva mora vel Pimenta de Galltnha quoque appellatur. 




Spontc in agris & deviis nafcitur , atquc in arentibus locis maxime luxuriat. 
Perpctuo vkct , folio cft mucronato , flofculo cxiguo & albicante , quo excuflb, baccae fuc- 

cedunt 



DE FaCVLTATIBVS SiMPLICIVM LlB. IV. i09 

tedunt nigrx , cxli,ux Sc eleganter copulatxj quje ubi maturuetunt, nigrum colorem in- 
duuntj itautnontantum faciecxternaSolanunicemulentur, red&virtute& efficacia illi 11. 
millimx exiftant. 

Vulneribus tibiarum , rimis papillarummulierumfolia cumoptimofuccefiuapponunturi 
omni denique excedenti calori atque infiamm-itioni profunt, ardorefque nimios exttin<Tuunt, 

C A p. LXXVII. 

T>e <tAguaradunha-acu , feve fedagofo^ ejujque qualitatihus . 

"pRuticefcens &ornatiffimaplanta, inarenofispotiffimum locis luxurians, a noftrisac Bar- 

•^ barisinufum quotidianum recepta. 

Foliis eft craffis lS[epet£ fimilibus, 
palmaz magnitudinis, rugofis,& ad 
ta£tum plufquam Vrtk^ afperis. Ex 
quibus exfurgit caulis , granulis per- 
petuis, eifque viridibus coopcrtus 
mo^c Pla?2tagmis , nifi quod fummi- 
tas ilIiuscauda;Scorpionis inftar in- 
curvctur , qux finitur flofculo albi- 
cante&parvo. 

Inter abftergentes & mundifican- 
tes numeratur hxc planta , contra 
vulnera& ulcera, quod fimul confo- 
lidandi quafitate poUeat 5 tum & 
contra cutaneos aftedus ex aduftio- 
ne natos feliciter adhibetur, fivefim- 
plex , five compofita. 

C A p. LXXVIII. 

T)e fecunda Cuapomo?iga , 
ejufiue qualitatihiis. 

"CX radice dulci, oblonga, tenui, 

-*-'Ienta & recta , & paucis fibris ve- 

ftita , tres vel quatuor progerminant 

caules, partim humi repentes , par- 

tim furredi , rotundi , nodofi , viri- 

des,atque exparte rufefcentes:e quo- 

rum nodis prodeunt quatuor folia 

fibi invicem oppofita & appofita ha- 

bentes , obrotunda , moUia , fuperne 

faturate viridia , inferne albicantia : 

quodUbct autem folium fuo pctiolo 

infidet. Summitasvero caulisflofcu- 

los habet umbilicatim pofitos , exi- 

guos & dilute purpureos. 

Celebris utique omnibuspariterlndigenis&Incolisherba, fponte inlocis arenofis luxu- 

rians.Ejusradixtenuiumeftpartium, qu^e ab iUis ex aqua fontana , fimeaudias, exaquaPa- 

gimirioba Orobi fpecie, coda & fubinde potata, urinam provocat , renibuique & veficx 

maximopere prodeft. 

C A p. LXXIX. - 




T)e Ca?ma Sihefri y ejufque ufi. 



A Rundoquxdamhicnafcitur, quam exLufitania olim huc dclatam teftantur. Excolitur 
-L ^j.im in hortis, Indigenis prius incognita. Sature admodum viret, cannce quidem faccharex 
altitudinem excedcns, cxterum illi qu::im fimiUima. Radicem habetadmodum magnam, 
dilute flavam , nodofam , atque radicis Chinje inftar ponderofam. 

EJus fubftantia in pulverem redadta, & ex vino pauxUIa quantitate exhibita , tamvalide 

, O ? urinas 



il 



IIO 



GVILIELMI PlSONIS 



unnas (Scmenftrua movere, foetumque raortuumexpelleredicitur,utquibufdamvix tutum 
medicanientum videatur. 

C A P. LXXX. 

T>e 13afoumha ^ JiveTu- 
peicayay ejujque virihus. 

''Ihil vulgarius in triviis undi- 
' quaque crefcit quam Bafoura, 
qua /Ethiopes dominorum fuo- 
rum jedes verrere folent. Alia huic 
afiinis, fed minoic, Bafourmha dida, 
in longe nobiliores ufus a Medici- 
nx peritis applicata, Brafilienfibus 
Ti^/^^/V^x^,!? nominatur. 

Herba non in filvis , fed apricis 
campiSjinviis &deviis paffimlu- 
xuriat. Vix cubitumalta, tenaci- 
bus , tenuifTimis multis caulibus 
ornate exfurgit •, qui undiquaque 
plurimis anguftis & exiguis acu- 
minatis foliis , hinc inde fibi invi- 
cem oppofitis, veftiuntur. His in- 
ferti apparent infiniti oculi virides, 
aciculae capitis magnitudine > e 
quibus flofculi dilute albicantes & 
cxrulei erumpunt. 

Totius herbae , prxfertim juve- 
nis , decoda, balnea, fuffimigia, 
admodum funt anodyna, emol- 
lientia & attemperantia , ut tot in- 
fignibus U^al-vts in Brafilia luxu- 
riantibus prxferri debeant . Nec 
memini meinTenefmo, Aniin- 
flammationibus vel doloribus , 
praefentius adhibuifte remedium tam familiarc , five extcrne, ut fupra didum, admotum? 
five per Clyfteres injeftum. 

Huic emoUiendi qualitate aemulae funt 
herbas Paratura & Jmofzgeaba, cxtcmm. di- 
gnitate multum inferiores. 

C A p. LXXXI. 

T)e C^aatajajejufque qualitatihus. 

IN pratis uliginofis & apricis campis ele- 
gans planta Caaataja reperitur : unico 
tenuifllmo caule vix palmx altitudine af- 
furgit, femperlaetevirefcens : cujusmedie- 
tati folia. haud multa , & exigua annafcun- 
tur, rotunda, glabra, tenuiflTmia, &fub- 
inde pro naturse lufu in extremitate ftriata. 
Ex caulis autem fummitate , fubtiliffima 
filamenta inutilia cmergunt. 

Radice eft fibrofa , tenui , parva, fub- 
amari faporis. 

Inter nobiliftimas & vcrc mcdicinales 
apcricntes haec herba merito ccnfctur a pe- 
ritioribus Incolis : a vulgo profano vix 
cognita, 6c nondun.7 in ufus applicata : ut- 






potc 



DE FacVLTATIBVS SiMPLICIVM LiB. IV. 111 

poteciijns manibusvixtuto permittiturtamefficaxmedicamentum. (>^ippeilliusdecoaum 
vel fuccus , tum quoque pulvis , fi exficcetur , pauca quantitate exhibitus , tam valide menfes 
movet, utnonimpuneabomnibuscapiatur. Egofuccumrecenter^xprcffLim ad jj. circiter, 
ex convenienti liquore propinatum , menftrua & urinas , tum quoque excrementa per alvum 
fatis vehementer aliquando exturbafle , obfervavi. 

Cogitet fedula pofteritas de ulteriori hujus , aliarumque plantarum vero ufu atque abufu. 

C A P. LXXXII. 

T>e yariis C<^raguata ffeciehus , earumque qualitatibm. 

TMmcnfiefletlaboris omnes«Scfingulaselegantumharum ftirpium differentias notare. Pri- 
■*-mam itaque & prascipuam Caragmta-acanga , ex univerfa illarum familia, defcdbendam 





fufcepi,qn3e fru£lu 
efculento & Me- 
dica facultate co- 
mendatur. 

E terris potifli- 
mum glebofis prO' 
venit, olim filve- 
ft:ris tantum, nunc 
ob ufum &elegan- 
tiam exculta. 

Nafcitut foliis 
in fpeciem gladii 

mucronatis , prjelongis , utrimque ferratis , denticu- 
lifque adeo acutis , ut nulla arte tra£l:ari , fruftufque, 
quem intimo gremio occultat , vix impune erui pof- 
fit. Eum Barbari proclamant divenduntque. Figura 
eft digitali , cujus longitudinem & crafiitiem ads- 
quat -j colore tam intus quam extus albo, & ad flavum 
inclinante; femine totundo & nigricante: Carne 
fpongiofa , raultoque fucco turgida , quae palato aci- 
dulo faporeapprimeapplaudit.Cavendumtamen ne 
affluentius utaris, quod dentium ftuporem non fo- 
lum inducat , fed & linguam atque fauces fauciet , pa- 
latumque excoriet , ut non immerito ^lJlptOligt 
a nautica pube nominetur. Succus Cochlearis menfura , addito pauxillo Sacchari infantibus 

cxhi- 



112 GviLIELMlPlSONIS 

exhibitus cos vermibus& orisScorbuto liberat. Adlixc febricitantibus prodeft. Menftrua 
& urinas ftrenue , imo plus jufto , fi non decenti dofi propinctur , provocat. A praegnantibus 
manducatus foetuni ejicit. Cujus rei non ignar^e merctrices , ut viris tuto fe proftituant fcele- 
ratam infanticidiam exercent. 

Optimum vinum ex eodem plantx fruftu exprimitur, & ufui refervatur. 

Haftenus de Caraguata maxime familiari; fed nec illa in totum praetereunda, quje Car.tguata- 
guacu , five magna, appellatur. Pulcherrima fane & rarifllma vifu planta , foliis praelongis acu- 
minatis , craftls & compadilibus , quse ab ipfo fundo ultra decem autduodecim pedum altitu- 
dinem expanduntur. Elegantifllmum & eximiae proceritatis producit fcapum , levem atque 
intus fpongiofum , qui maturus in fummitate multo flore flavefcente decoratur , mox ficcatus 
retibusfeuIe£lispenfiIibusportandis eftaptiflimus, ut videreeftinHorto publico Lugd. Ba- 
tavor. Ignem quoque ex attritu multo & coUifione duorum Iignor,um eliciunt peregrinantes. 
Folia ultra trium digitorum latitudinem crafla , ftuppam quandam & filofam materiam fubmi- 
niftrant, equafila&retia fuapifcatorescontexunt. Eadem punfta & vulnerata vel leviter, 
fuccum tenacem & pinguem exfudant, & fmegmatis defedum fupplent. 

Aliae denique dantur Caragmt^ fpecies , qu^E faxis horridis ex alto adhasrere confpiciunturj 
atque vifci in morem arborum ramis & truncis innafcuntur. Fruftu purpurei coloris infignes 
funr , cseterum figura Cinar^ fimili , Ananoi fiiveftres diceres : femine numerofo in caule tenui 
&re£i:oturgent. Foliaferunt denticulata, ampla&D/^/rfiinftarincurvata, qux aliquando 
medium fextarium, plus minufve, aquae limpidifllmx continent,maximo peregrinantium fola- 
cio, qui per loca deferta, nullifque fontibus irrigua iter facientes,ad hanc plantam properant, & 
fitim extinguunt. Sicut mihi cum indigenis mediterranea loca perluftranti non femel contigit. 
Polypodium prxftantiflimum hisplantisfupernafci folet, omni polypodio ad ufus Medicos 
prsfcrcndum. 

C A p. LXXXIII. 

T)e Treyo, yelErva d'amor^ ejujque uju. 

PLantam hanc exiguam quidem fed eximiam alii Trevoy 
alii Erva d'amor nuncupant, quod vifcofitate quadam di- 
gitis^adhaerefcat. Ramulis fere deftituitur , foliaque habet 
tenui admodumcauli annexaj &minutiflimas fertfiliquas 
ex filamentis pendulas. 

RadixiUius parvaeft & fibrofa, calida ufquead {ecunduni 
gradum , qua: ebuUitione ex aqua fontana vel alio conve- 
nienti liquorc prxparata > & xgris propinata , facUe inter pri- 
ma rcmedia , quae fluxibus ventris ex frigore natis , profunt, 
habetur. 

C A p. LXXXIV. 

T)e Tapjirapecu yfme Erl)a do FigadOy 
ejujquefacultatihm. 

DE qualitatibus tam celebris Herbae plerique Incolse inter 
fe conveniunt, eamque inter frigidas agnofcunt: verum- 
tamen de nomine diflentiunt, quod velex fimilitudine,vel ex 
ufu, improprie hic velille rufticus Lufitanus pro arbitrio 
imponit : nam quibufdam Lingua di Facca, aliis Rabe di rapofoj 
Brafiiienfibus appellatur Tapy rapecu in omni terrx genere 
fponte nafcitur, facie & ufu nuUiincognita. 

Caule plerumque nititur unico , qui fupra tibiae altitudinem afllirgit •, folia fert dcntata , 
moUia,obIongaquidem, fcdangufta, figura penepyramidali conftrida, donec circa fiim- 
mitatcm cauUs , foliis tenuiflimis & flofculis albicantibus ornate finiatur. 

Ha:c planta quod abftcrgendi , aperiendique fimul , ac refrigerandi prxdita fit facultate, 
omnibus contravulncra&ulccra inprctio ufque adeohabita eft, utviUnerariam nomincnt. 
Experientiores Erva doFigadonvmcxx^pzmnt, quodprxtcrcxternamala, Hcpatisquoque in- 
terna, dcobftruendo reftituat , fi decoftum illius cxhibeatur , & apofematis loco rciterctur. 
ItautMedicis jcquc ac Chirurgis dccantatafit. 

C A r. 




IM 



-cgr 



DE FacVI. TATIBVS SlMPLIClVM LlE. IV, 

C A p. LXXXV. 

J)e Herha Lanugmofa , ejuf-jtie uju, 

Paucioi-ibus cognita,& iu nupemmapercgnnatione mihitradita liEecHcrba, afpeau 
^— egia. Qoam haaenus vcro nomine deftitutam, primo intuitu Lanugimfam appeliare 

placuit, quod caulem & folia , eaque cxigua , pulchra 
lanugine obdudainvcnifTem. 

Frudum fert rotundum & viridem : Radiccm habct 
parvani & tenuem , non ingrati fed fubamari iaporis cuni 
quadam adftridione. 

Contra fluxusventris a frigore natos , apudquo/Ham 
mcditcrraneos & rcmotiores incolas , familiare eft reme- 

dium,mihiqueadmodumcommendatum, fcd nondum 
in ufus adhibitura. 




C A p. LXXXVI. 



T>t 



Vite arhujlina ^ ejujque qualitatihus. 



E: 



'X ftercore avium, quseT^/^^^jLufitanisdicuntur, ad 
■'arbores Aurantiorum depofito, herba nafcitur volun- 
taria , quce vitis arbuftina: inftar , fed foho Myrti majoris 
fimili , ipfi arbori maritatur : quam prx nimia luxuria 
tandem cooperiens , cxitiumtotaleiili infert. Scd quan- 
tum h^c Zizania Afiyria; malo noxia, tantum homini 
proficua exiftit. Quippe a radicibus & ramulis contufis 
& ex oleocommuni frixis,emanatinfignemedicamen- 
tum caUdum , cujus crebris inundionibus , ad vices ali- 
quot reiteratis, ventris & pedum inflationes , tam adul- 
tofumquam puerorum, exfrigido dcnatx, feUciflime reftituuntur. Adeo difcutere & con- 

fortare crcditur hoc oleum , prsfertim vetus, 
ut nuUi remedio cedat , meritoque a longe 
diflitis rufticis tanquam domefticum refer- 
vetur. 

C A p. LXXXVII. 

T>e varm f^eciehm ^i^VLangues ,/ive 
Mangles, &• earum qualitatihiis, 

jUantum arerumExoticarum fcriptoribus 
.didici,peromnesIndias, paludofa loca, 
falfedine vicini maris imbuta, ab hoc arborum 
genere, quod Almgue vulgo vocant, obfiden- 
tur. Cujus quoque meminit Car. Clufius. Sed 
cum potius ob rarum & eximium crefccndi 
modum, quam ufum hadenus tradita fuerint, 
opci^pretium erit penitius naturam illarutn 
introfpexifle. 

Tres dantur fpecies Mangue : Prima Cerciha, 
qus Ma?7guec[inlh:i. Sccunda Cere/hm, qux 
nonradices ex ramis in terram agit , nec tam 
tortuofo flexu luxuriat. 

Folio eft craflb, glabro, rotundo, dilute 
viridi , flore albicante , exiguo frudu & valde 
amaro , nucis avellanjE magnitudine , quibus a 
palumbis & cxteris volucribus , defedu me- 
lioris alimenti, ingurgitatis, adeo earum caro 
amarefcit, ut vix efculcnta fit. Cortice exiftit 
i* rubro. 




JI4 GviLIELMlPlSONlS 

r ubio, ex quo Rhois coiriaria, Europxa haud infcdor , conficitur , pifcatoribus quoquc ad re- 
tia tingcnda, in quotidiano ufu. 

Tcrtia & poftrcmavcra c^Mangue Guafaraiba dida , cxteris magnitudine &: prxflantia 
longefuperior. /Eftivis menfibusfert filiquas inutiles, pulpaamararefcrtas, oblongas duas 
fimulcopulatas-, ejufque admirandus cftcrefcendimodus. Sicutcnim ramos in altum vcr- 
gentes & pyri inftar frondefcentes habet , ita multi cjus rami «(pt;A\o; in radices converti vi- 
dentur, quod deorfum tcndant & fub terram fe figant , aliifque ramis apprehenfis , iis copulen- 
tur, fimulque fe protrudant, nec minus firmiter cohaercant , qliam primarii arboris trunci , ita 
ut ex multis caudicibus fimul connexis arbor conflata videatur , egregio fane fpeftaculo & fin- 
guiariarborishujusnatura. , 

RadixautemipfaqucemoIIiseft&humida, fifta&tofta, calida punfturx vencnatae utriut 
que pifcis Niqui, applicata, ejus dolores fedat & membrum Ia;fum reftituit , licet prima fronte 
dolores exafperet. Magnuni fane remcdium cft, & a pifcatoribus primo inventum nobifque 
traditum. 

C A p. LXXXVIII. 

T>e Curum-ape, ejujque qualitatlhm. 

IN tanta vegetabilium multitudine , non mirum eft , quafdam hominibus tantum , quaf- 
dam folum cjetcris animalibus, velprodefle, vcl obefTc. Intcrhas exiftunt imprimis Cu- 
ruru-ape & Guajana-Ttmho . U- 
traque in Medicinam rccepta; 
utraque pifcibus noxia. Quas 
proinde potius inter falutiferas 
quam venenatas recenfendas exi- 
ftimo. 

Hxc itaque Cururu-ape ncc 
facie , nec eflicacia vulgaris exi- 
flit. In vaftis nemoribus aliis ar- 
boribus innititur. Ligno eft te- 
naci & flexibiU , foliis decoratur 
oblongis , dentatis , cx fe invi- 
cem , ad ficus fere Indicx mo- 
dum, pronafccntibus. Ita ut non 
raro , pro naturx lufu , quinquc- 
folium conficiant , inferius duo- 
bus expanfis foliis , fuperius tri- 
bus eminentibus. 

Frudus feu fabas profert , uvx 
figura & magnitudine, cxterius 
ia;te rubentes , interius candida 
pulpa refertas , fub qua nucleus 
nigerpulchre emicat. Hifru£tus 
ad abufus potius quani ufus re- 
cepti funt : quippe contufi, aquas 
vcncnata qualitate inficiunt , ita 
ut pilces inebrientur & morian- 
tur. Folia autem viridia contufa 
applicata, eorumque recens fuc- 
cus vulneratis tantum prodcft , 
quantum fruftus afTumtus aliis 
animantibus folet obcfre.Adco c- 
nim qualiacunquc vulncra,ctiam 
primaintcntione , mundificatSc 
reftituit, ut merito intcr prxcipuas vulnerarias ha:c Hcrba numcrari mereatur. 




Cap. 



De pACVtxATlBVS SlMPLtCIVM LlB. IV. jl^ 

C A p. LXXXIX. 

Z)(? l^imho , ejuf^uefacuhatihm, 

PRjetcr cas quas gencrali nomine Cipo nuncupatas efle diximus : vaiia: & ittii-abiles dail^ 
tur Herbce a,<pv)is.oi , Tt?nbo vulgo didx , & variis ufibus & abufibus dicatae j quoe omnes 
jucundum dant fpedaculum. Qu;cdam enim inftar funium , in aere tenfe , vix pollicis craA 
fitici, ad altilTimarum arborum faftigia enituntur, indcque rurfum dcmiflfe humi fe prceci- 
pitant ; unde denuo continuato & tcnacifllmo duftu infurgunt in infinitas chordas , ita ut 
iilvas vix penetrabiles conficiant. Quxdam verofunt humani cruris craflitie, triangularis, 
quadrangularis , & rotundx figurx , arborumque cacumina adaequant , eafque nunc hcderae 
in modum ampleduntur , nunc eas rurfus deferunt, atque in nodofos gyros & concinnos 
hinc inde luxuriant , adeo flexibiles & validx , ut quoquomodo conftringas , numquam rum- 
pantur. His 7/w^o-^«/?f;^ a magnitudine •, illis TimbodeCono a vulgo nomen inditum, quod 
vietoribusad vafa liganda, contufa coriariis Rhois , Naupegis ftups vices prcebeat. Pifca- 
toribus ad retia nonfolumtingenda, & prsefervanda infervit: fed & ad Pifces capiendos , in- 
teriori & exteriori fubftantia abutuntur. Quibus ad Fluviorum ripas ( ut ipfe multoties vidi ) 
contufis, aquas atro' colore & virulentia quadam inficiunt, undePifces nontam moriuntur 
ftatim, quam vertiginofi &quafi ebrii in rctia fepraecipitant. Makquoquefit pecoribus fi 
ex hac aqua bibant. Sequitur Guaiana-Timbo nomine & noxia hac qualitate praecedentibus 
firailis, cxterum diflimiilima apparens, quje fola iuMedicosufusreceptaeft, & foliis non' 
folum non caret , ficut multa: alice Timbo , fed & floribus rubris & filiquis decoratur : quarura 
cortcxfuccumquidemPifcibusquoqueinfeftum , fedimpetigini&puerorum fcabiei, cxte- 
rifquehujusgenerisafredlibuscutaneis, proficuumcontinet^ fi probe partes affedae illo fri« 
centur fucco. 

C A p. X C. 



T>e T^aratura j ejujque qualitatihm. 



SlcntCarex, Belgis ||dnV in Hollandiae locisarenofiscircamarc; ita fere in fitientibus& 
arenofis littoribus Brafiliae ha;c Y{ciha.Paratura confpicitur . Raroad cruris humani alti- 
tuditlem afcendit ; cauleduro, ligneo, rufficoIoris,foIiis multis tenuibus, fature viridibus, 
ad tadum aiperrimis , ornate comatim afllirgentibus. 

Radix eft tenuis , aromatici odoris-, qux fuffumigiis , balneis , in ani & inteftinorum af- 
fedibus , indita , non folum emoUiendi , fed &roborandi facultate pollet, atque in pretioa 
Lufitanis habctur. 

C A P. XCI. 

T>e Ihirarema , five Tao d'Alho , ejujqueftcukatibus ; &- 'Tipi, 

ALiquot plant3£,invaftisBrafiIiaencmoribus reperiuntur,quxufqueadeo^///i qualitates 
aemulantur, utvel leviflime attaftx gravifllmo odore filvas & a;des integras inficiant, 
atque fimul capiti & naribus obfint. Duae diverfae potiflimum mihi innotuerunt, quarum 
prior ibtrarema Brafilienfibus , Pao vel Cipo d'<^lho Lufitanis nominatur. Illi enim fub nomine 
Cip compleduntur omnes illas mirabiles herbas in filvis luxuriantes , quae altifllmarum arbo^ 
rum cacumina adaequantes , eas flexuofo & tenaci du£tu ampledtuntur. 

Pofterior frutex eft arborefcens; infilvis, tumquoqueOIindxpromontorioreperitur7//i 
nomine. Utriufque facultates conveniunt&iifdem ufibus inferviunt. Barbari ad duo po- 
tiflimum mala applicant. Cortices admixta aqua contundunt , indeque vifcidum muccum, 
five fmegma vi eliciunt, quonunc puerorum integra corpora, quae febribus lentis & ob? 
ftruftionibus illis diuturnis e frigore natis , obnoxia funt : nunc adultorum membra vagis ar- 
ticulorum doloribus infcftata inungunt & fricant cum fclici fucceflu. Ego ob.ingentem ha- 
rum arborum calorem & efficaciam , pofteriorem hanc potius curationem , quam illam prio- 
rcm in pueros exercere malui. Multieniniadultia frigidis illis mufculorum, ncrvorum & 
tendinum affeftibus internis & extcrnis ( Cttrimenios generali nomine appellant Luficani ) 
crcbra&forti hujus muccilaginis inundione rcftitui folent. 

P <? Cap, 



116 



GVILIELMI PlSONIS 



A^ 




C A r. XCII. 

T)e (zAninga l^eri , ejufcjne facultatibm, 

TSlJfzgaPm Brafilienfibus didla eftplanta frnticefcens, qua: pafTim in filvis Brafiiiie na- 
-fcitur, floreexiguoalbicante, cuipaucaeuvulx e cocruleo nigricantes , Sambucibaccis 
fimiles , (uccedunt. Foliis decoratur lanugino- 
fis, ovalisfigurx, trifte viridibus quidem, fed 
afpedu pulclierrimis ; ad tadum inftar urticx 
raortux, mollibus &veluti lanuginofis , qusc- 
que nervis multis & craflis diftinguuntur. 

f olia recenter contufa vel in pulverem re- 
dafta , recentibus & invetcratis ulceribus me- 
dentur prima intentione , fi profunde illorum 
fuccus autpulvis iisimmittatur. 

C A p. XCIII. 

7)e Meeru ^ /he Canna Indica. 

INter eas plantas qus in Europae regionibus 
calidioribus ex Indiis tranflata; vigent , haec 
ornatiffima quoque datur, quam Camam Amencanam nonimmento appellarunt, quod 
ejus Stoiones CAnmrum , five 
arundinum modo firmi , no- 
dofi extus & fpongiofi intus , 
reda in odo vel novem pedum 
altitudinem exfurgant. Prima 
illarum occurrit illa quoe Mee- 
rti Brafilianis dida: cujus cau- 
lem viridcm folia folitarie po- 
fita ambiunt , duos fere pedes 
longa. Caufis fuperius in alios 
ramulosdividitur, aurei colo- 
ris flores inodoros producen- 
tes, quibus capfulafivefrudus 
echinatus,primum viridis, mox 
nigrefcens, ubi maturuerit, fuc- 
cedit , in quo pcr cellulas divifa 
funt multa feminis grana , ni- 
gra, levia, magnitudine&du- 
ritie pifis fimillima , albaq-, fub- 
ftantia quadam repleta. 

Radix mirum in modum eft 
crafla, tuberofa, longa, fuccu- 
ienta, fplendens, & inftar Cepae 
fquammisruflis praedita. Hujus 
plantx vel Cixnni& Indicx ulte- 
rioremDefcriptione apudCIu- 
fmmLib.4. Cap. 54. tumquo- 
que apud noftrum Marcg. vide- 
re eft. Ego enim ejus foliorura 
dignitates expcrientia compro- 
batas exhiberc fatago, quas ad 
fecundum gradum rcfrigeran- 
tia, tum & abftorgentiacontra 
multa mala ciitanea calida cx- 
tcrna atquc intcrna applicantur. 
Hypochondrio dcnique dcxtro 
conrra Hcpatis calorcs cum 
olco Aningx & Nymphseoe Bra- 
filicximpofita, curationem abfolvnnt felicitcr 




Cap, 



I 



DE PACyi^TATlBVS SlMPLICIVM L I B. I V, JI? 

C A p. XCIV. 

T>e Jlbara ^ aJiis TaciVtra , ejujquejacuhatihm. 

Ifdemlocisfilvcftribusatque triviis umbrofis luxuriat aliaquxdam planta afpeftu pulchraj 
Itolonis &; radicis lirmitate atquc pondere Canmm quoq-, Indicam ; (ed fummitate fua Lilium 

Americanum filveftrc jemulans: 
foliis quoque licet proElongis,an- 
guftioribus tamen cft & ex imo 
caulis erumpentibus. Florede- 
nique (licet jeque flavo & ino- 
doro ficut Canna. Indica) majore 
& cochleariformi , nuricincur-' 
vato, nunc in poftica parte inftat 
cufpidis cxtenfo. Semine eft ni- 
gro, & radice bulbofa,ficut Mee^^ 
r«,prjedita. 

Folia vulncribus &ulceribus 
utiliter adhibentur , unde Herha. 
dos feridos vulgus Lufitanicum 
nominat. Tuberofa & fuccu- 
lenta ejus radix a Nigritis come- 
ditur & ab omnibus pariter In- 
colis intenfa: habetur calidita- 
tis , ac proinde Hifpanis a;que ac 
noilris Chirurgis Batavisinquo- 
tidiano habetur ufu •, maxime in 
Apoftematis & ulceribus raa-r 
turandis. 

C A p. XCV. 

T>e lj4paipi, aliis 

Z)mcatu. 

T)Lanta eft nobilis , quse nunC 
^ liumi,nuncfuperarbore(ficut 
aliae multx plantse) fine radice luxuriat, iaterque bulbofas , quod bulbum habeat prjegrandem 
&utilem, facileprimumlocLim mcretuti Cujusfiformam externam, fi vires fpcdtes , fquil- 
lam Europasam diceres, quod illam per omnia referat; ac proindc Brafilienfes IndigensE a po- 

tiori videntur nomznTapaipi , quod bulbum 
fignificat , Lufifani Cf^oA^ , impbfuiflTe. Folia 
habet numero quinque vel fex , tribus nerviS 
fecundum longitudinem prxdita, ncc florem 
nec fruftum fercntia-, funt auteni cubitumlon- 
ga, gladiata, infcrius definentia inbulbumil-r 
lum prxgrandeni , qui meduUam Virefcentem 
pinguem & inodorum , fed fatis cfficacem fup- 
peditat. Dolorcs enim fedare ex calore natos, 
perhibent Barbari:Lufitani vero mecumipfum 
bulbum in ufum quotidianum ficut fquillani 
Europxam feliciter applicabant. 

C A P. XCVL 

T>e lucjuiri^ aliis Caaeo, fpeciebusy 
ejujcjue facuhaubus, 

T^Uas Herba; caftas vcl mimofje, (ut quidam 
-*^nuncupant) diftcrcntias notavi. 
Prior quce fruticefcens eft, in mediocrem altitudincm attollitur , caulibus ftriatis , quadratis, 

P ) Virir 





2l8 GVILlELMlPlSONlS 

viridibus , qui frequentiflimis fpinulis flavefcentibus funt muniti. Ad latera per intervalla ex- 
tenduntur ramuli , duos aut tres digitos longi , itidem fpinofi. Quilibet autem in extremitatc 

habet ut plurimum quatuor folia , 
• WK .^0. duojuxtafeappofita,fefquidigitum 

circiter longa , inferius albis pilis ve- 




ftita, fuperius Ixvia & viridia non fer- 

rata. Ad fingulos illos ramuios pro- 

veniunt tres vel quatuor pediculi 

breves,&in iis capitulum rotundum, 

villofum , album, cui aliquid purpu- 

reiadmixtum,quifloseft. Poftquos 

fequuntur filiquulx in orbem difpo- 

fitse, longis pilis albis veftitse, in qui- 

bus femen continetur. 

Pofterior , eaque nobilior herbe/^ 

cens , vix humo fe erigit , utraquc 

fpinis crebrioribus horret •, utraque 

manu contredata , licct levifllme , 

contrahitfolia, &ftatim rurfus ex- 

plicat. Optima qux eft, jucunda vi- 

riditate, foliisexiguis, fedlatiusex- 

panfis, Fraxmi inftar, utrimque con- 

geftis, flore e pallido purpurafcente, 

confpicitur . Caulem habet adeo tenuem, ut crafTitie filum fericeum vix fuperet. 

Hxcfpadiceicolorisfiliquis echinatis & oblongis involutum : iUa afpens & rugofis fphx- 
rulis ejufdem coloris , fed pufiUum femen profert. Ex arenofo & efl^xto folo, utraque , ut plu- 
rimum,nafcitur. , ^ . . 

Hanc ftirpcm Orienti cum Occidentc efle communem a Cofta teftatur , qui ddcriptionem 
ejus licetvaldeimperfcaam, nobis reliquit. Neceft quod dubitct Clufius, urrum admota 
manu marccfcat; totics enim contadu complicari, modicoque intervallo denuo exphcari 
vidimus. Solc quoquecadcnte fenefcere , oriente vero dcnuo revircfccrc, vcnlfimumeft. 
Sunt qui motum fpontaneum & fenfum UU tribuant. Scd quia inftiruri noftri non eft ""5*^ rC" 
fcUcndis tcmporis jaauram faccrc, proferemus ea qux ufu atque expcrientia comprobata & i 
ncmincantcproditafcimus. , 



DEFACVLTATIBVsSlMrLlClVM LlB. IV. II9 

Brafiliani , fi cui forte necem moliantur, momentum hujus hcrbie in pulvcrcm trita;, 

epulisindunt, vitamque eripiunt. Hocadmirationedi- 
gnum, quod nuUum Iiuicmalo remedium aurantido- 
tum a Medicis hucufque repertum, ipfi radici hujus Pian- 
ta; pra:ferendum. Haec fiquidem liberalius porrefta , vim 
veneni retundit. Folia illius venenata , inemplaftrifor- 
mam redada,ftrumasrefolvunt &curant. 

c A p. xcvn. 

T>e^uficai,five Srva dEmpige , ejuJqMe 
(jualitatihus. 

IN pafcuis irriguis paulo fupra graminis altitudinem 
exfurgit caulis tenuis, junceus, cx planta gramini 
fimillima, fed concava & fucco refrigerante referta. 
Brafilienfes appellant lupuai , Lufitani Erva d'Em~ 
j)ige. Menfibus pluviis frequentius provenit hic cau- 
lis , & non minus ipfo afpedu , quam ulu eft gratus : 
quippe in fummitate gaudet capitulo exiguo & ele- 
ganti. 

Ob praeclaras virtutes , pr^cipue ad tollendam im- 
petigincm atque fimiles cutaneos afFeftus , ex calore & 
humorum acrimonianatos , vix ulli eft incognita planta. 
Qiiippe fololiquore plants recenter contufa:, pars af- 
.-.- fe£iafortiterfricata,fummumaccipitfolatium, &pruri- 

tus intolcrabilis mitigatur& fedattir, quinipfaimpetigo, finonfoveatur a niulto tetro hu- 
more,tollitur. 

C A p. XCVIII. 





Faifaom d'Empige , eorumque quali^ 
tates , atque uflis. 



TNter tot Smilaces & Convolvulos , arborum 
■^cacuiTiina paffim confcendentes , hic filiquo- 
fusConvoIvulus vifuatque ufu cxteris haud eft 
inferior, utpote quiadmodum tenaxfinuofis 
flexibus , frondofis , magnis & glabris foliis 
hinc inde vagatur , & tenuibus phafeolis & 
cubitumlongiseftornatus, quimerito aLufi- 
tanis faba; Impetiginis, five Faifaons d'l!npge, 
VLilgo appellantur. Quoe filiquae mcnfibus pfu- 
viis detraaae immatura; &viridcs, fucco tur- 
gent pra:ftantiffimo , eoquc frigido & acri, 
quo fifricctur qui Impetiginelaborat, nonle- 
ve folamen accipit, imo curabitur, fi aliquoties . 
reiteretur remediu m . 

Quando maturuerunt filiquae tempore ^fti- 
vo , mox exficcantur , tuncque non folum tu- 
nicam externam , fed & fuccum atque femi- 
na , quibus fcatent , paulatim nigrefccre & a- 
romaticum odorem fpirare compcries : ve- 
rum tunc praediao malo minus aptce judi- 
cantur. 

Quo nomine a Brafilicnfibus nuncupetur, 
nondum a me obfervatum : alioquin planta omnibus eft notiffima. 



Cap. 



120 



GVILIELMI 



I S O N I S 



C A P. XCIX. 

T>e Mafarandiha , ejufque facultatihm. 

Rbo R hxcCei-afumalutudinenonfolum, fed & ligno, foliis fmaibufquc «mulatur, 
-eique, fi e longinquo confpiciatur, fimillima apparet. Olim filveftris & in montofis potif- 
fimum locis nafcens, nunc in 
hortisLufitanorum quoqueex- 
colitur. Floret m.enfibus hyber- 
nis , moxque fert frudus infini- 
tos, cerafi quidem Europsei ma- 
gnitudine & figura , cxterum 
multum diffimiles ; quod pelli- 
cula veftiantur tenaci, crafla, 
prius rubefcente , fed ubi matu- 
ruerint,miniati Sctriftis coloris: 
prcEter duriorem quem conti- 
nent lapidem , ladeo turgent li- 
quore dulcifllmo, eoque non in- 
grato , ac proinde ab omnibus 
pariter incolis inter epulas expe- 
tito. Quiatemperatecaliduseft 
hicfuccus, & nutriendi facultate 
poUet, exprefllis emulfionis in- 
ftar exhibetur ; tum imprimis 
contra frigidiores pedoris affedus velfolus velaliis remediis pedoralibus admixtus : guttur 
denique & afperam arteriam male 

afFeftam , maximopere mulcere j^ 

compertum eft. 

C A p. C. 

T>e Amongeaha, ejufquefa- 




cultatik 



m. 



AMoNGEABA herba quae gra- 
minis videtur /pecies , in are- 
nofis locis fponte luxuriat, & ultra 
tibiae altitudinem aflurgit, unico 
cauleeoqueduriore & fereligno- 
fo, foliis oblongis Gladioli in mo- 
dum nafcentibus. 

In fummitate capitulo afpero 
inftar ariftie Panici filveftris deco- 
ratur. 

Pacies hujus plantae mihi diu- 
tius nota quam ufus ; quippe ab 
illis IncoUs tantum mihi traditus, 
quibus Malv3E & Bafourhinae co- 
pia deeft , quod earum emoUien- 
tium herbarum vices fuppleat , & 
eodem modo prxparata & externe 
adhibita ufus eofdem prxftct : im- 
primis autcmfomentis &Iavacris 
ex illa confeftis anum cx Tcnefmo 
affli£tam dcmulccat , magnumque 
iUi folatium adfcrat. 




Cap. 



DE F A C V L T A> I B V S S I M P L I C I V M L I B. I V. 



121 



I 




C A P. CI. 

l}e Ihifitanga > Jhe C^rafo ^rafiliam^^^ijcfie qualitatihm, 

B I p I T A N G A , vel \Jbipifa?iga , olim filveftns tantum \ fcd nunc ob ufum in hortis Lu- 
fitanorum &Batavorum quoque cxculta , merito inter Ccrafos yel Prunosob florum& 

frudtuum fimiiitudinem, rcferenda eft: nifi quod trun- 
cus contortus in varios ramos hinc inde difpergatur- 
Poliis eft faturate viridibus , ad quorum exortum flores 
albi quatuor foliolis conftantes prodeunt. Undefruftus 
rotundus inftar baccae mori primo miniatus, mox Izetius 
paulo rubefcens & oftoties profundc ftriatus , emanat; 
raenfibu%ue pluviis potiffimum matureicit. Umbelico 
ex miiiimis foliolis congefto eft prssditus. Cuticula eft 
temai pulpa rubra admoduraque fucculenta , faporis ca- 
lidi &fubaniari, cumque grato acore aftringentis. Lapis 
quicontinctur unicus , nucleum calidum & amarum ha- 
bet. Frndus autem ht celebres , fecunds mcnfae delicix 
non folumi funt, fed & JEgris prodcfla folent : vcntricu- 
lum enim' lianguidum mire reficiunr , flatus difcutiunt, 
naufcam ftomachi reprimunt. Pedori denique, fi cum 
pauco facchari exhibeantur , folamcn adfcrunt. 

C AP. CII. 

T>e ^ani^arandiba. 

DE vulgari hac arbore in triviis no- 
tiflTuTia ne aaum agerem , pauca 
addenda habeo, prxter eaquse a Georg. 
\Marcgravio Fol. 109. funt difta. Ra- 
morum hujusarboris paucitatem , fo- 
liorum frequentia compenfat , quibus 
folis vis medicatrix,quantUm haclenus 
conftitit, infita eft': nam florelicetin- 
figni, pulcherrimo, fuaviflimique odo- 
ris , tum frudtibus egregie copula- 
tis pomi raagnitudine, quibus nuclei 
fplendentes inhasrent , ornctur : nihil 
tamen Culinee velPharmacopaeaeufui 
funt. Folia autem hssc inordinate ra~ 
mis ipfis annata , oblonga pcdem ul- 
tra , nervo fecundum longitudinem , 
multifqj coftis fccundum latitudinem 
confpicuiSjVel integra,vel contufa, he- 
patifque regioni applicata aliquandiu, 
durities &obftruaiones hypochondrii 
rcftituunt : eifdcmque malis, fi rite ex 
arte prcEparentur, atquc in Apoferaate 
cxhibeantur, conducunt : ac proinde 
numero apericntium afcribenda funt. 

C A p. CIII. I 

T>e Glohulo hovinoJliiuJq;uJu. 

Arix magnitudinis poma rotun- 
da, inboura vcntriculis rcpcrta, 
kniones ad me deferre folcbant. Qux pcnitius cxaminans intcrius ex mcris pilis bovinis 
araiflime corapaftis conftarc corapcri , & extcrius glabra , nigra Sc dura pcUc tcgi. Unde 
crcdiderira bovcs fibimct, pruricntc cutc, dcntibus pilos evcUerc , qui cura ab omafo di- 
crcn nequeant , in maflam coguntur rotundam , qux poftea in pilx raajoris magnitudinem 




V 



C) 



cx- 



122 GVIL. PlSOKlS DE F A C V LA" A T I B V S SlJvlPLIClVM LlB. IV. 

exci-cfcit, unde anhelofi &quafi afthmatici diu incedunt: rficut capres quibus lapis Bc- 
zoai- innafcitur) quod animadvertentes ruftici , nc totius animalis jafturam patiantur, eos 
maftant. Ita uthujuspomi conftruftio fitanimalisdeftrudio. 

Barbari rafuram pilofam interne exhibent contra pertinaces alvi ftuxus fanguineos. Ex- 
terne emplaftra, ficut epilis leporinis fieri folet, contra ha;morrhagias cum felici fuccclTu 
appUcant. Ego hoeexternum, quamillud internum rcmedium imitari malui. '^^::. 



C A p. CIV. ^ ^^^ , 

T)e Corallio abo ^ra/ilia, 

IN quibufdam Paranambuci locis juxtarupem illam Redjfo vulgo didam, quando mariS 
receftibus littus minus immerfum eft , infinitae lapideae excrefcentiae , nunc arbufcularunci, 
nuncBrafflcxciprinaeinftar fadaclnipfofundo, coelo fereno confpiciuntur. Quae prodi- 
verfitate vel algse, vel fungorum, plantarumque maritimarum ( quibus Cryftalli more pau- 
ktim fingulis acceftibus aqua falfa vi Solis agglutinatur; vario & miro naturae lufu cre^ 
fcunt, atque e fundo erutae, mox duriftimae, fi infolentur in littore ficco, niveique co- 
loris fiunt. A Magnatibus inHifpania&Belgioadmodumexpetuntur, ut aedes &fubterra- 
neas cavernas illis exornent. Maris accolx & pifcatores in ufum Medicum potius hoc Cd- 
ralli genus adhibetft , & rafuram ejus contra fluxus vcntris &ruentes humores exhibent iri- 
difcreta: quantitate. Quamobrem fi ex arte, ficut officinarum Corallum, prsparetur , iifdeii^ 
ufibus eft dicatum , nec dignitate multum ilii cedit. 

N'E acium agerem circa eoi ^Untas , qux in hoc K^mericA traBu ah Europxis nec facie nec 
efficacia drjferunt , fed cum aliis mundi partibus commuftes exiHunt , atc^ue ah authoribu^ 
fatis fuperque fnnt defcript^: finem operi fum impojittirtts , fi prim leviort penici/lo & una 
fideba earum quafdam ufuales& notifimas attigerim , atque in Syllabum coegerim , ut funi 
MentaHrum , fjkcetofa , Aloe , Lilium , Sonchus Levis , Cucumer Afininm , Alkekengi , qua 
omnes JilveHres funt & qualitate Europais fmiles ,gradu tamenillis cedunt. ^corus, Malua„ 
Althxa, Titimallus, Centaurea minor , Filix , Portulaca, Polypodium (JruSiui Caraguata fu- 
percrefcens ) Vrtica, Serpentaria , Liquiritia , Salvia Stlvefiri^; pares gradm quafi efficacia. 
cum iis obtinent : Soldanella autem , Perficaria , Tamarindis , Blitum , Solanum , Ocynium 
filvesire , Nymphea, Artemifia, Cucurhtta dulcis & amara , & alia. Europais dignitate facile 
fuperant. 






F I N I S. 



Index 



I N D E X 

R E R V M Wf' VERBORVM 




A. 

Biiremo temo arbor. j 7 
Acaja arbor. 68 

Aciiht arbor , & tllm fiit- 

57 
90 

91 

109 

108 
104 

49 
117 

9? 

7^ 

44 
120 

S7 

7^ 
81 

81 

98 
104 
116 

10 



iltis 
AcaricobA herba qiialitates, 
Afiicii piBuum viciftUido. 
Amape Njiiifhujpecies. 
Aguaractiinha-acu herba. 
Agtiaraquija herba. 
Aguaxima herba. 
Ahoay fitilitis veneuattis. 
Albara flatita. 
Amenduirid!. radices. 
Ambaiba arbor. 
Ambua cemipes hirfuttis. 
Amongeaba herba. 
Ananof ejtifque qualitates. 
'Anda arbor. 
Andiralbaiariba arbor. 
Angelin arbor. 
Anbuiba arbores. 
Amngafiutex,Tioi. oleum 
^ninga peri herba. 
Anta quadrupedes. 
Aquarttm difcrimen & ufus. 11, i i 
Arabo ferpens. 42. 

Aracaiba arbor. 74 

Araticupana. 48 

Arbores baui altas radices agunt in 
\ Brafilia. 5 

Aroeira arbor. 64 

Atix. fpecies. 69 

Aurantiorum creber ufns fdubris. 10 



B. 



)Acoba&Banana arbor. 75 

^BalfamumCabureiba. 57 

Banana arbor. j6 

Bafourinba berba. 1 1 o 

Batata de purga Lufitanis. 93 

Eatata radtces. ibid. 

Betigas Lufitanis. 34 

Betys,fiveBetre. , 88 

Bibora ferpens. 43 

Bicho morbus Lttfitanis, 17)32. ver- 

miculus. 38 

Botcinininga ferpens. 41 

Boiguacu ferpens. ibid. 

Boiobi ferpens. 43 

Boitiapo ferpens. 42 

Brafili& deris temperies, i. fitus, ibid. 

anni tempeHates, 1. ferenitas, 5. 

dqtioris facie5,\\ilA. inHus,^. ejus 

Frafedura, iWid. Solifacies,ihid. 

nemora&fjlv£, 5. falubritas & 

'j- incolarum longavitas , 6. Medicina, 

j. Incolarum diverfitas , 8. ani- 

niantia, 10. obfonium, u. pottis 

ufitatifinms , 11, morbi, iz. pro- 

gnoHica, 14. Endemii morbi, 15. 

& feqq. 



CAaapite herbaqualitates. 90 

Caaatayaherba. iio 

Caacicaberba. 102 

Caaeo fpecies. 117 

Caajanduvan herba. 105 

Caapebaberbaqtialitates. 94 

Caapomongaherba. 105 

Caaroba arbor. 70 
Cabtixeibaarbor,'^-]. balfamum. ibid. 

CacAJbojaferpem. 43 

Caiatiaberba. loz 

Cii?B/JM jttt<! /w&rf. 86 

Cambui myrtus filve^ris, 82 

Caninahaferpens. 43 

C4WW4 indica. 116 

Canna filveBris, ejufque ufits. 109 

Cannarutn Sacchariciiltura. 50 

Caopia arbor. 60 

Capiipuba herba. 102 

C<!r<jj«<jr<e v^ni8 fpecies. 1 1 1 

Cdj-^j j-d^k. 93 

Caranaiba arbor. 61 

Cafcavel ferpens. 41 

Catharri inBrafilia, 21 

Cebipiraguacu arbor. 78 

Cerafus Brafiliana. 121 

Chabccos morbus Lufitanis. 60 

Cbalybis ufiis laudatus, 2 5 

C/;i«ie radicisfpecies. 99 

Choleramorbtts. 29 

Cipo de Cobras Lufitanis. 44 

Cobre de Cipo ferpens. 42 

Cobredc Veadoy^rfw. 41 

Cobre de Corais ferpens. 42 

Cobi-e Vcrde ferpens. 43 

Cocoeiro palma. 62 

Copaiba arbor, ^^6. oleuw. 57 

Copuerucu ivfekum. 38 

Corallium albtim Brafil. j z j 

Co/oj-^z r^iJJrf. 46 

Crocodyltis. zj.3 

Ctiapomonga fecunda herba, 109 

Cucuraciu ferpens. ^ i 

Cucttrucuferpens. ai 

Cupouna arbor. 83 

Curimentos i«^f4H«. 21 

Cururu-ape herba. 114 

Curtiru bufo. 46 

D. 

!<«<<« Medicorum Brafilienf. 1 7 

Dyfenteriamorbus. 30 



Elririicu apes grandiores. 56 
EirtibaBrafilienfibtis apes,'^'). ea- 
rum fpecies. 56 

Iix« ^p« minores. ibid • 

Embira arbor. 71 

Empigc Lufitanis. 3 7 

Erva d'Amori«jifrf?jy. 105,11: 



Erva do Capitaon Ltifitanis, 90 

Erva do Rato i«^f<«BM. 91 
Erva de nolTa Senhora Lufitank.^^ 

Erva dos Cobres Ia/iW;M, 102 

Erva do Bicho Lufitunts. 108 

Erva do Figado la/if <!??«. 112 

Erva dos Fcridos I«^t;iJ2w. 117 

Erva d'Empige Lufitanis, 119 

FAifaons d'Empige i«^frf!?. 119 

Fefcm continu£, in Brafiliaf 15, 

qtiotidiana rarifima. 'z6 
Fedagofoherba. 109 

Figuero d'inferno /w&^. 9 1 

Fceminii Brafilii& fxcunda. 7 

Flttxits ventris. 27 

F«/jjKr<« crefcrrf »2 Brafilia, 3 

Fa»^i Brafilienfcs. 47 



15 

6(i 



G. 

Getycoroya arbor. 
Globulus bovtnus. 
Gonorrb^a. .^^.'^, 

Guabi pocaiba afbor. 80 

Guajaba arbor. 75 

Guaparaiba mange fpecies, 1 14 

Guaiana-timbo. 115 

Guabiraba arbor. 73 

Guetys arbores. 66 

Gummi letaibie. ■ 60 

H. 

Epatictisalvi fluxus. 31 
Hfrkz f<«i?<t , ^w Mimofa. 48 
H^r&^f Ltmginoft, ejtifqtte uftis. 1 1 5 

Hydropts confideratio, z6 

I. 

IAborandiherb. qualttates. 97 

lacapegramen juncetim. 96 

lactiacanga qtialitates. 98 

lamacaru planta. 99 

lanipaba arbor. 6j 

laniparandib.t arbor. 121 

l4r»zf<!fw /trtor. ^ 100 

I.tr<ir4(;^ ferpens. 42 
I<iv<« <jfc intermittentibitsfebribiis im~ 

munis. 1 5 

Ibaraee arbor. 71 

Ihipitanga arbor. 121 

Ihirarema herba. 115 

Ihibohoca ferpens. ^z 

Ihijara ferpens. ibid, 

Ibiracoa ferpens. 43 

Icicartba arbor. 59 

Ifif^ rt;/I?w. ibid. 

letaiha arbor. ■ 60 

Ijboja ferpens. 4 1 
1/^4 Brafilienfibus mcl filveUre. 5 5 

liticiicu radix. 95 

lito iirfcflr. 79 

Infiammatio ani. 3T 
^2 Jnbame 



I N D E 

Inbame radices. ^^ 

Inimbojiiberbd. 95 
Jpecacuanha, ejufiuefacultates. loi 

lupiciij planta. 119 

lupicanga Clmu jpecies. 9 9 

luqueri Flanta. ' II 7 

lurepcba utraque. 84 

luricuarx, herba facttltates. 10 2 






LAmiiz pifcis jecttr. 
1 



^Loco arbor 
lumbrici ventrii. 



19 

■8z 

^7 



M. 



MAchin£ Mandibocd Icon. 5 1 

Machina Sacchari lcon. 50 
Malua d'Ifco herba LufitanH, 104 

M*i?«4K^iZ frutex. 84 

MandihociS, hiRoria. 52 

Mandiboca filveslrii. 5 5 

Mangues arboris variinjpecies, 113 

Manaca frutex. 183 

Mangaiba arbor. 76 

Mangara peunaberba. 95 

Mangara brava herba. ibid. 

Manipuera fuccuiMandioCiZ. 48 
Maribunda Lufitanis infeiium. 58 
MarigueinfcUum. ibid. 

Mafarandiba arbor. 120 

Mechuacanradix. 93 

Meeruherba. 116 

if cWm /i/ j'ei?rw confideratio. 5 5 

MorbicontagiofiinBrafilia. 34 

Morborum origa in Brafilia. 8 

Mofcites Lufitanis. 3 8 

Moucicu excrenientum maris. 44 

Mucunaguacufaba. 48 

MuliebresmorbiinBrafiUa. 32 

Munbuca apesflav£. 56 

Mureciarbor. -79 
Munduyguacu pinhones doBrafil, 83 

Murucujavariisjpecies. 106 

Murucuja-miri. J07 

MyrtwfilveUris. 82 

N. 

NArinari pifcis. 44 

Nhambi herb£ qualitates. 89 

Nbambu-guacu herba, 9 1 

Nhandi pipcr longum. ^6 



X Rervm et Verborvm 

Nhanditguacu araneus, 44 

N/^Hi p//c« venenatus. 45 



O. 

BflruUio vifcerum naturalium , 

Oculorum vitia in Brafilia. 18 

OppilatioHepatis & Lienis. 24 

P. 



T)Aciviraplanta. 


117 


98 


Prf^iwnriofciJ /jfj-fc^. 


86 


Palmarum dijferenti^. 


61 


Pao d'Alho Lufitanis. 


"5 


Pao molle Lufitanis. , 


. 80 


Pao podre Lufitanis, 


35 


PapuU in Brafilia. 


37 


Paranambuco etymon. 


49 


Paratura herba. 


115 



Pe deGalinhafcfrt.Jla/ir^WM. 102 
Pimcnta daten-ai«jit<««fo". 107 
Pindaiba arbor. 71 

Pindova arbor. 6i,6z 

Pinhoncs do Brafil. 83 

pipf r longum Brafil. 9 6 

P«/c« venenati. 44 

Pluvialis temporis in Brafilia ini- 

tium. 2 

Pluviarim guttA magniz in ira- 

filia. 3 

Potincoba planta. loi 

Prolapfus cartilaginis mucronata. aa 
Pucho tenefmus Lufitanis. 28 

Pulgcra berba Lufitanis. loi 

Purgandi methodus in Braflia. j 7 

/^79-4 pipf r Br^^/. 107 

R. 

REfijfo Brafilu. 3 

Remedia contra oculorum ritia. 
19. contrajpafmum, 20. contra 
fiuporem, 21. coKfr^ CijtlM^TO, 
22. cojjfrtt prolapfum cartilaginis 
nnicronat£, 23. contra obfiruS:iones 
vifcerum, 24. contraoppilationem 
Hepatis&Lienis,!^. contraHy- 
dropem, z6. contra Lumbricos, 27. 
comra fluxus ventris , 28. «»»'4 
Tenefmum, 29. fOBlr^ Choleram, 
29. fw2(r4 Dyfenteriam, 30. ««fM 
fluxum alvi bepaticum, 31. ««tM 
inflammationem ani, 32. «»tr4 
wortw mulieribus familiares , 33. 



foHfriJ i«fw Venerem, 35. cowrrf 
Gonorrbizam, ibid. 



SjIw Arabictm, 49 

Salfa de Praya Lufitanis. 103 
Sanguinit educliones in Brafllia. 1 6 

Sapegramenjmiceum. 96 

Sarcafo HijpaniSi 5 

Sajfafras Brafil. 98 

Scantamcnto Lufitanii. 35 

Scariflcationes varim. > i6 

Scolopendra venenata. . 44 

Scorbuticuratio. 24 
Seren Lufltanis aura vejpenina. 9 

Silva de praya Lufitanis . 9 ^ 

Spafnm in Brafilia. 1 9 

StupormorbusBrafiliie. 20 

Subfolanus Brafilia familiaris. i 

T. 

TAJaobiZ Jpecies. 95 
T4«^4r^fie fpecies omnes letha- 
les, 47. e^r«7» defcriptio & qua- 

litates, 92 

Tangedor Hifpanisferpens. 41 

T<?f ;^ ^rtor. 68 

T^j^Kr^fo^M^j rfrfcor. 80 

Tapyrapecuberba. m 

T^r^^boi^j ferpens. ^3 

Tenefnm morbiis. 28 

T»nto kri(C. n^ 

Tipi ^afw. ibid. 

Te^n-f^i Gr&cii. iq 

Tungainfeaum. jS 

Tttp^ipi bulbofizplantit. 117 

Tupiecana herba. no 

Tupuraiba arboris fios, 5 6 

V. 

V3ft« iirtor. yy 
Venena aBarharis excogitata..i^o 

Venenataanimantia Brafiliin, ibid. 

Vifqueira fcert^ Lufitanis. 105 

Vitis arbuHimeqaalitates. nj 

Vlcerumcuratio. 36 

Frrfpe ^a4«< ^rfcor. -70 

Vrucatu planta. nj 

Vrticu arbor. 65 

Vrurumheba arhor. 100 

Vulnerum curatio. ■ 36 



z 



Z. 

^taf^ryo /jrtor. 
Zamouna arbor. 



Si 



F I N I S. 



Ge o 



GeorgI MarcgravI de Liebstad, 

MISNICIGERMANI, 

H I S T O R I ^ 

RERVM NATVRALIVM 

B R A S I L I iE. 

L I B R I O C T O : 

Quorum 

Tres PRIORES AGVNT r>£ plantis. 

QuARTus T>E PISCIBVS, 

QuiNTUs DE AVIBVS. 

Sextus Z)£ Q.UADRVPEDIBVS. ^rSERPENTIBVS. 

Septimus D£ INSECTIS. 

OcTAVUs VE IPSA REGIONE, ^riLLIVS INCOLIS. 

C V u 
APPENDICE DE TAPUYIS, ET CHILENSIBVS. 

lOANNES T>E LAET^K^NtVFERPIANVS, 

In ordineindigefrit& Amiotationes addidit multas, & varia ab Audore 

Omifla fupplevit & illufti-avit. 



(t) 



I 




lOANNI MAVRITI 

NASSAVI^ COMITL 

TERRiE ET OCEANI BRASILIENSIS 
SVMMO PR^FECTO, 

SUIS PER BRASILIAM PEREGRINATIONIB VS INDE- 
FESSO STVDIO INQJISIVIT, ACCVRATE DESCRIPSIT, 
ET QVORVM ICONES AD VIVUM IPSE EECIT, NO- 
MINA APVD INCOLAS INVESTIG AVIT , ET qV/EDAM 
CONVENIENTIA IMPOSVIT, FACVLT ATES, QVANT VM 
EIERI POTVIT,INDAGAVIT, ET IN HANC HISTORIAM, 
IN OMNIVM NATVRALIS SCIENTIiE STVDIOSORVM 
ET ADMIRATORVM USVM DIGESSIT, 

IN DEBITAM BENEFICIORVM MAXIMORVM AB IPSO 
ACCEPTORVM ACNITIONEM ET GRATIARVM 

ACTIONEM 

DEVOTE offert et det>icat 

GEORGIUS MARCGRAVIUS, de LiebstAp, 
CMtfnicm Germanus . 



(n ^ 



lOAN- 




loANNES DE LaET, 

ANTVVERPIANVS, 

BENEVOLOS LECTORES. 

EoRGius Marcgravius, Auftor hujus Hiftori^e. dofbifllmus 
& diligentlfllmus Rcrum Naturalium inveftigator , Mathematica- 
rumquc fcientiarum imprimis gnarus , cum hoc ageret, utaccuratam 
f daret Defcriptionem omnium Rerum Naturalium B r a s i l i je , ad 
- quameoanimo eratprofedlus, (cumquibus rehqux Americsmaxi- 
mam partem congruuntVquanquam ibi, ut& inaliis orbispartibus, 
' quxdam peculiaria reperiantur) non ex aliorum relatione , fed propria 
& diligentilTima inquifitione atque accurata obfervatione , multisiti- 
' neribus propterea fufceptis, non fine periculo , primo confufe illas de- 
fcripferat & dclineaverat , prout variis locis & temporibus {cCc offerebant, aut ad ipfum ab in- 
colis afferebantur : deinde illas ordine fuo difponere & ad fuas clafles referre coeperat: fed quia, 
prsefertim in plantis , non uno tempore omnia fefe exhibent , qux ad plenam & perfcdam ea- 
rum defcriptionem requiruntur , hinc faftum eft ut in aliquibus plantis, aut flores aut frudus & 
femina obfervare atque defcribere non potuerit,aut omifla poftea fupplere. Nam cum fingulari 
ftudio de publico bene merendi (quodinadmodumpaucis reperias, fiquidem plerique fuas 
potius res curant quam publicas) e Brafilia fe in Africam contuliflet,ut ibidem fimili diligentia 
resnaturales indagaret & defcriberet , morte pra^ventus fuit, nequepotuit autfuo, autalio- 
rum defiderio fatisfacete. Quumitaqueillius commentariiitaindigeftiatqueimperfeftiabll- 
luftriComite Jo. Mauritio (cujusbeneficio , favore, atque impenfis haec egerat) mihi 
fuiflent traditi , obtulit fe ftatim haud levis diflicultas : fiquidem Audor metuens , ne quis 
ipfius labores fibi vendicaret , fi forte quid humanitus ipfi accidiflet ante quam ipfe illos poflet 
publici jurisfacere, bonampartemillorum, &qux erant maximi momenti, charafteribus 
quibufdam ab ipfo commentis , exaraverat, qux fecundum alphabetum fecreto relidum , pri- 
mum enodanda & transfcribenda erant, majori moleftia, quam quis facile in alicno opere vel- 
letfumere- Superavitamen hoc faftidium,&laborem, quanquamaUas fatis occupatus, & 
fimuldedi operam, utfingula adfuas claflesvenircnt, &quam deccntifllmo ordine interfe 
coraponerentur , nam AudornuIIofervato ordine & herbas & fruticcs atquearboresinterfe 
mifcuerat , prout venerant ad manus : verum ab ipfo omifla in Plantarum defcriptionibus, 
quanquam muitum opcrx adhibuerim, fupplere non potui , prxter admodum pauca , qux di- 
verfo charadere exprelTa invenientur, &quarumdam plantarum icones , qux deerant, quas ex 
herbis ficcis abipfo confervatis , delineandas curavi. Librum autem oftavum quem Auftor 
tantum affectum rcliquit , & pene nudos tantum titulos , concinnavi e variis fchedis tum 
ipfius, tumaliorum, quas lUuftr. Comesbenignecumvariislconibusfubminiflravitj &ob 
vicinitatemargumentiadjeci etiambrevem rerum Chilenfium hiftoriam, qualem noftrates 
dederunt,cum nupcr illam provinciam Iuftraflent,& compendiofiorem navigationcm ad marc 
Pacificum inveniflent. Deniquc addidi Annotationcs perquam multas , prxfcrtim ad illas 
Plantas , quas certo deprchendi etiam in Nova Hi/pania nafci , quarum defcriptionem fumfi 
a Fr. Ximene : cujus hiftoriam (quam idiomate Hifpanico in Mexico cdidit anno cIdIocxv, 
&infcripfit; .^^^;'^ /i^m De la Natvraleza, y Virtvdes de las Plan- 
T A s , Y Miimales que ejiam rece vidos en elvfo de Adedicina en Lt 1(uez\i Ejpanna , y la Methodo, 
y correccion , y prteparacion , que para adminifirallai fc requiere , con lo que el Vo^or Francifco 
Hernand7 efcrivio en lenguaLatina) jam dudum in Sermonem Latinum tranftuli, integrum 

(t) 6 opus 



O/D LECrORES. 

opus edltiu-Lis , fi Icoiies Plantaram, quas ille nuUas, uti ncc animalium , addidit , vel cx partc 
nancifci potuifTem. In quem finem & multas herbas ficcatas & in charta bibula compofitas ex 
Americxlnfiilisab Amicis mihi mitti curaveram, & cKperam ad Auaorem hunc noftrum 
mitteredefcriptionesXimenis,utcomparatione fafta defpiceret num exdcm in Brafiliana- 
fcerentur, quodin aliquibus bene proceffit, utiefequenti Hiftoria apparebit. Non dubito 
autcm quin alii , quibus phis otii & fcientia; fuppetit quam mihi , obfcrvaturi fint in Plantis & 
Animalibus multa convenientia cum iis quse in aliis Orbis partibus reperiuntur , mihi per aUas 
graviores occupationes non licuit operofius ifta inquirere . Deflinaverat autem Audor 
nofter operi fuo prsmitterc , Pro g ymnasti c A Mathematica Ameri c ana, ^-^ 
trtbm feclwmbus comprehenfn. Prima fccHo esi Astronomica c^Optica, omnmm f| 
fiderum, Auftrdmm intra. Tropicum Cancn ^ Polum AntarBicum exftmtium inftaurationem : ob- . '" 
fervationes varias & midta^s ommum Planetarum & deliqmortim Solis & Lumx. , indeque exftruEla 
finTularia: novas&veras Theorias inferiorum Planetarum Veneris & Mercurii , ohfervattonihus 
proPriisfuperftru£ias : Rejra£ftonum& Parallaxium doBrittam , ohliquitatem maximam Ecliptica 
definitam , nec non aliqua de maculis SoUs & varias raritates Vranicas alias continens. AlterafeBio - 
ff/GEOGRAPHiCAd' GeoDjetica, longitudinum terrefirium do£irinam eortmque ini- 
tiumnumerandiconfiituens , Terr^totim veram dimenfionem ex ohfervationihm propriis demon- 
(irans , ac Antiqmrum & modermrum Geographorum errores detegens. Tertia ex duabm antece- : 
dentihm exftruBa , Tabulje Mavritii AsTRONOMiciE. Etenim hiinc titulum 
inter fchedas iUius inveni, fed tantum titulum , utrum opus abfolverit, & quid iUo faftum fit, 
ignoro. Titulo autem huic fubfcriptum eft ; opm deftderatum ^nemine adhuc tentatum, acce- i 
dente munificentia llluftr. & Excellentiff. Herois J. Mavritii Nassovi^ Comit is, 
&c. Terr£ & oceani Brafilienfts prafe£ii, Summi, Inchoatum Feliciter & itidem cum bono BeopoFi 
multos lahores ahfolutum , innovacivitate Mavric i a, fttain Braftlia America Auftralisre- x 
gione , Auctore Georgio Marcgravio de Liehftad Germano. Caeterum benevolos 
Leftores ro<^o ut hanc noftram qualemcunque operam boni confulant , Auftorifque manibus 
omniabonaprecentur: &fiquid autcorrigendum aut addendum noverint , candide imper- 
tiant- non enim defpero, fiDeusmihivitamadpaucosannosproroget,&beIlo in Brafilia 
finis i'mponatur,Hiftoriam hanc magis perfedlam fore, & us qui bene de iUa merebuntur, con- , 
dignamgcatiamredditamid. Intereafruiminihisqujejamdamus, "^ 



SVM- 




S V M M A R I A 

LIBRORVM SEQVENTIVM. 

IIbro Primo defcribuntur Herbx , in quo [unt Icones fexfupra o5tuaginta , i^nnota- 
tiones o5iodecim. " 

LiBRO Secvndo defcrihuntur Tlant£ Fruticefcentes, ^ Frutices ; in quo funt lcones novem 
fupra triginta , & Amotationes undecim. 

LlBRO Tertio defcribuntur Arbores ; in quo funt Icones c^uinqtie fupra feptuaginta , Anno- 
tationes fependecim. 

L I B R o Qv A R T o defcribuntur Fifces tam CMarini quam Fluviatiles, atque item teHacei : in 
quo funt Icones fex fupra centum, & Annotationes mvemdecim. 

LiBRO QviNTO defcribunturVolucres ; in quo funt Icones quatuor fupra quinquaginta , c^ 
Annotationes ocio. 

LiBRO Sexto defcribuntur Animantes ^jiadrufedes , & Serpentes ; in quofunt Icones tres 
fupra trigrnta, & Annotationeso£iodecim. 

LlBRo SePTIMo defcribuntur Infe^a-, in qiio funt lcones novem fufra viginti , Annotatio- 
nes o£io. 

LiBRO OcTAVo agitur de ipfaRegione, ^ de illius Indigenis & Incolis -, in quo funt Icones 
quinque & varis Annotationes. 

AppendiX de Chilenfibus , in quafunt Icones dua. ^uxpartim 'e noUrorum Belgarum Com' 
mentariis , partim ex ^uciore Italo eli contexta. 

Denique in ofto hifce Libris funt Icones quadringents & viginti novem , maximam 
partem ab Au£lore ipfo accurate delineata;. 



Errata 



Errata quxdam emendanda. 

Quanquam diligens admodum cura adhibita fLierit , vitari tamen non potuit quin altquot 
errata irreperent , qus fic corrigenda funt. 

Pag, 8.1. zi.hepatici. p. 13.1. 34. H<talj(]«i////. p, 16. 1.5. pannonici. p. 25.I, 23. corymbacei. 
pag. 57.1.24. corniculati. p.73.1. ^^.aculeatos. ^.75.!. i.tamen. p.83.1.33. 7eo de galinha. 
lin. 49. Engenbo. p. 104. 1. 20. Jocara. p. 107. 1. 18. az.eda. p. 150. 1. 42. Bomto. p. 180. 1. 34. 
fegador. p. 171. 1. 5. pro cum is lege omnis. 1. 52. Vulgo alios e petra faciunt eofque , &c. 
p. 272.1. 4. cochlearium. 1. 18. quemque corda. p. 278. 1. 35. po pene, /f^f pone. 1. ^(J. ullum 
f ro illud. p. 279. 1. i^.Medicis. p. 280.I. i. promoturi fint. p. 281.I. 33. matri. 1. 51. majo- 
ris. p. 282.1. 38. continentem. 1. 4<J. Subfidio veniret. p. 285.I. 57. ipfcvivit. p. 287. 1. 36. 
Nentoques. 



Geor- 




GeorgI MarcgravI 

HISTORIiE PLANTARVM 

LIBERPRIMVS, , 
Qui agit de Herbis. 

Capvt Primvm. 
T)e variis Graminis fj^eciehm, 

R A M I N I s , ut alihi , ita. ^ in Brajiliit varix reperiunturj^ecies , quarum has 
ab Atictore nofiro ohfervatas ^ defcriptas inveni. 

I Primajpecies. Caulis teres , tenuis , cavus, gramineus , in od:odecim aut 
viginti digit. altitudinem alTurgit , in medio liabcns nodum & inferius tres: 
fuperius autem fupra nodum , unum folium acutum gramineum : in fum- 
mitate caulis quinque aut fex ipicas tenues , duos circiter digitos longas , 
craflfo filo haud crafliores , coloris argentei , a quibus parvuli e cinereo ad 
purpureo-csruleum colorem vergentes flocculi dependent , tremuli & qui vento abi- 




guntur. 



Secitnda JJ>ecies. Vocari poteft Gramen triangulare •, caulem enim habet triangularem , 
quindecim, fedecimautvigintiquoqueinterdumdigit. longum, fupraterram longisangu- 
ftis & venofis gramineis foliis prxditum. In fummitate cauUs capitulum eft quadrangulare , 
quafiequinqueglandibus compofitum, magnitudine paflulae majoris , adcujuslateraqua- 
tuor foliola graminea extenduntur : ipfum capitulum odorem habet quafi chamxmeli. 

Tertiafpecics. Itidem caulem habet triangularem , circiter pedalem , atque juxtahumum 
duobus aut tribus foliis oblongis gramineis veftitum. In fummitate autem in brevibus petio- 
lis , proveniunt fex, fcptem aut o6to capitula alba, juxta fe pofita : quorum quodlibet circum- 
ftant fex foUola viridia acuta. 

^jiartafpecies. Ex radicula capillata multi prodeunt caules , tcretes , tenues , Spithamam 
alti , ad terram unico foUolo gramineo acuto vcftiti , e quo tanquam vagina prodit cauUs. 
Summitatem autem cauUs in orbem circuniftant feptem foUola , angufta , acuta , duos circi- 
ter digit. longa,viridia quidem,fcd ad partem ab cxortu interius albilfima. In horum foUorum 
medio aUquot granula inftar avenx fibi invicem funt appofita , in quibus femen latet, CauUs 
& folia pilis albis & moUibus veftiuntur. 

^intafpecies . Inferius triangulatum habet caulem, qui ad quatuor circiter pedum altitu- 
dinem aflurgit : foUa autem quatuor aut quinque , fefquidigitum fere longa , arundinacea : fu* 
perius umbellas, multis acutis granuUs, quafi Echinorum aculcis, onuftas. 

Sexta jpecies. Gramen elegans pUcatum atque mUiaccum •, in trium quatuor aut etiani 
quinque pedum altitudinem afllirgit, ex radicuUs filamentofis , arundinis modo: foUa circiter 
unum pedem longa , cleganter plicata , viridia , figura pene ut pahna: nuciferae junioris. Cau- 
Us fuperius fert fpicam, circiter fefquipedem longam, "mUii fpics fimilem. 
. Septimajpecies. Gramen florens. E pilofa radicula caules protrudit perquam multos , pe- 
dcm aut fefquipedem longos , qui inferiori parte gramineis foliis veftiuntur. Quilibet autem 
caulis fuperius habet capitulum fquamofum, fplendens, coloris fublutefcentis e pallido, huic 
flofculus infidebat unicus, tribus foliolis lutcis conftans. 

oBavaJJecies. Exiles radiculxfeu redius filamentaemittunt quatuorautquinque caules 
gramincos, anguftos, circiter tres aut quatuor pcdcs altos. Quilibct autem caulis fuperius di- 
viditur in umbeilam, ut gramcn cyperoides capitula fquamata continentem. 



GeorgI MarcgravI 

Tlomfpecies. Gramen ftriatum fimplicitcr dici poteft. Ex una enim radice quatuor aut 
quinqaefoliaenafcuntur& afturgunt in fex pedum aititudinem , fimiiia gramini Hifpanico 
ftriato, prseterquam quod in medio folii tantum unica ftria fit alba. 

Decmafpeaes. Capupuba Braniianis: gramen plumeum : ad duorum aut trium pedum al- 
titudinem afllu-git , caule tercti , geniculato •, foliis ad genicula plus fefquiped. longis •, qui in 
fummitate in viginti, viginti quatuor & interdum triginta tenuiorcs caules dividitur ; quorum 
quilibet verfus fummitatem ad duorum, trium, quatuorve digirorum longitudinem, argentca 
veftitur panicula, qu^ in medio fcmen gramineum continet. Caules cgregie rufefcunt. 

r^decimafpecies. Bicubitalem vel tricubitalem fortitur altitudinem •, caule & foliis grami- 
neis-, panicula fuperius in duodecim , quindecim aut plures divifa •, quarum quslibet ofto aut 
novcm digitos longa, coloris obfcure rufefcentis. 

Buodecimafpecies. Foliis &caulequidcm ut antecedcns , fed panicula longiore & pene 
pcdali, fubtiliufque compofita, atquc colorisviridis. 

Vecma tertiafpecies. lacape Brafilianis , Lufitanis autem corrupte Sape : Gramen )unceum 
& tenue. Ex radicula geniculata , juncca , alba , aflurgit ad trium pedum altitudinem •, caulc 
primum fu-nplicc inftar culmi filiginis, tercti, qui poftca finditur in aliquot folia graminea, an- 
gufta, in i-nedio nervum album fecundum longitudinem habcntia: nullum habet faporem ma- 
nifcftum-, nccflorcmfertnecfemcn. Valct contra ferpcntum morfus , hoc modo : fimanus 
fucrit morfa , fiat poft manum ligatura ex hoc gramine, venenum ultra non fcrpet. 

C A P. II. 

Filicisj^ecks ^ Trifoliij^ecies , Tolipoclmm , Ononis. 

FI L I X BrafiUana: in duorum , trium aut etiam quatuor pedum altitudinem aflurgit , caulis 
quadratus, cx ruffo nigricans , fplcndens , lanugine ruffa obdudus. FoUa ejus alata fibi in- 
vicem altcrnatim opponuntur , quinque aut fex digitos longa. Poliola autcm als funt tenera, 
viridia , itidem alternatim oppofita , in ambitu fubtiliter fcrrata •, in uno autcm latcre cujufque 
folioli , pulvis lecundum oram folioli in longum adpcndct rufflis. Nafcitur ubique in Mcdi- 
terraneis. 

Filicis anfpecies? Planta'caulc lento, farmentofo,ruffcfccntc, ferpit atque fruticibus aliifquc 
plantis fe circumvolvit : folia ad caulcm alternatim funt pofita elegantifTime diflTcda , rcfe- 
rcntia dentatas illas texturas quas foeminx folcnt conficcre. Nec florem fcrt nec femen, Co- 
piofe nafcitLU' prope fluvium Capibaribi. Nafcitur & alia fpecies haud multum diflTimilis in 
Infula Tamaraca. 

Filix an Polipodium? Herba unico caule afTurgens in trium circiterpedumaltitudincmrc- 
do, continente folia indiredc fibi inviccm oppofita,feu potius altcrnatim pofita,circitcr qua- 
tuor digitos longa, angufta , acuminata , & in ambitufubtiliffimc ferrata •, atque poftica partc 
fecundum nervum in longitudinem ubique brunna afperginc varicgata. 

T R I F o L 1 1 fpccies videtur Hcrba quae copiofe nafcitur in Sinu omnium SanEtorum. Ex 
radice rcda, paucis filamcntis praf dita , arbufculx pene figura ad unius aut duorum pcdum al- 
titudincm affurgit, in multos ramulos cxpanfa : funtque caulis ramuli lignofi, atque hinc inde 
acutis fpinis muniti. In pcdiculis propriis , in quolibct ramulo tria foliola fibi funt appofita 
more Trifolii . Hinc indc prodeunt in pediculis digitum longis flofculi cx viridi albi , magni- 
tudine florum Anagallidis, fubtilia ftaminula in medio habcntcs. Flofculos fequuntur fihquu- 
Ixteretes, circitcrduos digitos longae , inquibus fcmcn rotundum, referens limacis con- 
cham, coloris epatici. Quandofcmcneftmatiu^um, filiquulx fpontc diffiliunt & cffundunt 
femen. Herba odorcm habet inftar Foenugra:ci. 

H £ R B A qux paffun in Brafilia nafcitur , an Trifolium Americanum fpicatum dici poteft? 
Ex radice lignofa, Icnta, gracili, aliquot affurgunt caulcs fefquidigitum circiter alti, qui unum 
atquc alterum ramulum nancifcuntur. CaUlis rotundus, pilofus & quafi geniculatus. Ad gc- 
. niculaauteminbrcvipetiolo, nafcuntur juxta fe triafolia, fuperius viridia , inferius pilofa 
& canefcentia. Flofculos fertinfpicam congeftos purpurci coloris. Poft quos provcniunt 
filiquulx comprctfaE , hirtae , incurvatae fcu lunatx , ut in hcrba quam vocant Fcrro-cavallo, & 
quafidccifxj nammatura: in tot conccduntpartcs, quotgrana contincnt fcminis. Scmcn 
cftmagnitudincSinapi, fcdfigura phafcoli cx albo flaycfcens & punftum fufcum parvulum 
loco hili habcns , fapore quafi pifi. Intcr cundum hx filiquulx facillimc veftibus adhxrefcunt : 
idcoquc Lufitani vocant hanc herbam Amores. 

PoLYPODiVM Brafilianum& radice viiL.autix. digit. longa, nodofa, digitum crafla 
fubruffo mufco obdufta , intcrius cx albo flavcfccnte , fiporis fiibdulcis cum quadam auftcri- 

tatc. 



HisTOR. PlantarvmLimI. 3 

fatc, fucciilenta, afccndit caulis trcs aut quatuor pedesaltus , ftriatus , contortus ni"-er aut ru- 
ber, qui in fummitate multa habet folia, trina fibi diredc vcl altcrnatim oppofita, quatuor cir- 
citer digit. longa , plus digit. lata, la:te viridia , mollia, nervo obfcurc ruftb fccundum Ion<^itu- 
dinem : juxta quem in utroque latere infcriori quadruplcx feries punftorum pulvcris lutefcen- 
tis e ruffo confpicitur ; 6c inter pundula a iiervo pcr latera tranfverfim multa: tenues venulae 
virides. 

O N o N I s non fpinofx & floribus luteis. Multi caulcs teretes , lenti , pilofi , ex una radicc 
enafcunturlongi,partimhumiprocunibentes, partimfurre6ti, ad taftum quafi pinguiufculi 
feu glutinofi ; e quibus hinc inde alternatim & quafi fe amplcdcrentur in exortu prodcunt 
ramuli, quos eodeni modo , hincindepetioU breves compleftuntur , atque quilibet tria fo- 
liola, quidam etiam tantum unicum continentes : funtque foliola oblonga , angufta , nervo 
fecundum longitudincm & venulis obliquis iiifernc prxdita , & leviter pilola. Flofculos ex 
finu prodeuntes fert lutcolos Ononidis modo. 



I 



C A P. III. 

Arwidifies &- Cann^, 

A T A B o c A Brafilianis dida Silveftris Arundinis eft Ipecies , in viglnti atit plurium pedum 
■altitudinem excrefcit , & anterioris brachii acquirit craflitudinem , medullofa , & exterius 




coloris e virldi fubflavefcentis : ramos autem habet alteniatim oppofitos & in iis ramulos 
ad cundem modum, dimidium pedera plus minufve longos , folitarios vel plures , & ufque ad 
o£to , juxta fe proxime pofitos : ramuli autem circa exortum Ipina muniuntur : in ramulis fo- 
lia funt alternatim pofita , in quolibet feptem , ofto , vel novem , graminea angufta , acumina- 
ta, atquc Ixte viridia , quatuor aut fcx pedes longa. Nec florcm fcrt nec frud:um. Magnum 
autem impedimentum objicit hsc planta viatoribus , fiquidem paucis menfibus vias obturat, 

A 2 cele- 



^ GeorgIMarcgravI 

celeriter crefcens 8c recrcfcens abfciflfa. Cxterum ufLirpatur ab Indigenis pro lignis ad pa- 
rietes aedium : excavatur etiam atque impletur aqua a viatoribus ad itinera agcridaperloca 
dcfcrta& inaquofa. 

VvBA Brafilianis difta, Naftlios Griecis , Amndo Sagiitaria: itidem in viginti aut plu- 
rium pedum afllirgit akitudinem. Caudex illius redus , infcrius ad trium aut quatuor pedum 
altitudinem quafi lignofus & durus , reliqua parte fpongiofus & Izevis : inferius albicantis flavi 
coloris, fuperius plane viridis. Craflities ejusinferius quatuor aut quinque digitorum-, fu- 
pcrius digitum auricularem aequat. Verfus inferiorem partem habet folia quafi convoluta, 
fuperius re£la & planc Ixvis , atque ex hac fiunt fagittse. Caulis habet interdum luium atque 
altcrumramum. Tredccimautquatuordecim pedum altitudine aterra, per trium circiter 
pcdum longitudinem , veftitur foliis arundinaciis , anguftis , & pene fex pedes longis. Supra 
horum foliorum finem circiter duos pedes, rurfus Isvis eft & fine foliis. 

M E E R V Brafiiianis dida, 
Canna Indica Car. Cluf Rar. pl. 
Hiftor. lib. IV. cap. 54. in ofl:o 
aut decem pedum aflTurgit alti- 
tudinem, caule arundinofb, fuc- 
culcnto , viridi , digit. craflb -, 
quem per intervalla ambiunt 
folia folitarie pofita quatuor 
aut quinque digit. ctiam fefqui- 
pedenilonga, decemautunde- 
cim digitos lata , fimilia foliis 
Paco. Superius habet caulis tres 
autquatuorramos, qui multos 
ferunt flores, tribusfoliis lingui- 
formibus conftantes , circiter 
duos digit. longis , eredis , qux 
circumdantLu- ab aliis foliis acu- 
minatis & convokitisj in medio 
autem fttnt duo angufta , paulu- 
lum contorta, atqueinhorum 
inedio adhuc unumfolium in- 
ftar hgulse , habens ad latus fta- 
menfufcum inquadam pronii- 
nentia. Flos cft inodorus , co- 
loris ignei. Poft flores fequitur 
fruftus , nimirum corpus ob- 
longum, teres, in trescxedras 
extubcrans, echinatuni, inftar 
frudusRicini, colorisviridis, at 
ex parte rtibefccntis: quum vero 
femen intus maturum cft , tunc 
nisricat : dividitur interius in 
tres cellulas,habensin qualibet, 
utplurimum, duodecim grana 
feminis , magnitudine piforum, 
rotunda , Ijevia , nigra , & durif^ 
fima : malleo contufa continent 
intus duriflimam fubftantiam 
albam , qua: cavitatcm intra fe 
habet inftar vitri vinarii & incavitate illa corpufculimi inftar vermiculi cafei, ex quo pro- 
gcrminatio fit , ex hoc femine vulgo corolla: precarix fiunt. Radix humanam crafliticm ac- 
quirit , longa , fplcndide ex albo fiavefcens , inftar cepa: fquamas habens ruffas , atque fuccu- 
lenta: pcr intcrvallaautcm hinc inde habct tubcrafcu prominentias faftigiatas, unde no- 
vos profundit caules, nam perennat hxc planta. 

i_Annotatio. HxcPIanta ut bcne obfervat Car. Clufius loco ab Audore citato hyeraem 
noftram ccgcrrime admodum patitur, diligentia tamen haud diflicultcr ctiam in noftraBa- 
tavia confervari intcrdum potcft , & vidimus utramquc fpcciem nonnunquam florcntcm , at- 
quc radice fc propagantciw , fcdantc primumfrigus inhypocauftum transfcrenda cft, nam 

fiigoris 




H I S TO R. P L AN T A R V M L I B. I. 5 

fi-igoiis impatientior eft. Obfcrvat autem do£liffimus & diligentiffimus auftor , e vctuftis fto- 
lonibascummarcefcentesinvaporario prcefcinduntur , lacrymamexftillare albam, Traga- 
cantha; icmulam > fubdulcem & lentara ; atque in ipfis foliis etiam fencfcentibus cxiftit tenuc 

quoddam excrementum nitri fa- 
pore. Qiio nominc, inquit , ve- 
tcribus dida fithxcplanta, rae 
ignorare fateor ingenue. 

Reperitur & alia fpecies prio- 
ri fpecici Meeru firailis figura, 
colore foliorum & venis , fcd 
flos variat: folia quoque funt an- 
guftiora , magis acuminata , ac 
utplurimum circa imum caulis 
erumpunt ex vaginis : in medio 
affurgit caulis ferens aliquot flo- 
res paulo majores quam prioris: 
conftat autcm flos tribus co- 
chleari-forraibus (puta Lufita- 
nici) foliis, tres digit. longis, 
incurvatis , in quorum mcdio 
adhuc anguftum foliolum , fef- 
quidigit. longum , inftar cufpi- 
dis direfte extenfum. In pofti- 
ca parte floris, poft tria illa ma- 
)ora folia , itidem talia foUola 
duo mucronata extanf , ita ut 
totus flos odo conftet foliis , & 
adhuc in medio , more Gladio- 
li , ftaminulum flavum , e.xtre- 
mitate fua fufcum obtinet. Flos 
inodorus & flavus . Semen & 
radixut prioris. Nigritx conir. 
medunt radicem. 

K_Annotatio. Audio Plantam 
hanc jam & femen fuum maturafle in Horto diligentiffimi Botanici Henrici MuntingM. D, 
Groningas, unde fpes eft illani magis farailiarem coelo noftrati fenfim futuram, 

C A r. I V. 

T)e Camaris variis. 

CA M A R A Brafilianis ■, diverfe ejus repcriuntur fpecies : Camara tingaSc Camaraflore alhoi 
utraque autera fruticefcit. 

Camara flore rubro : caulis hujus hirfutus in multos expanditur ramos : folia habct icr- 
rata, mcnthas crifpce firailia , fed raagis iplendentia , leni hirfutie praedita , & ad ta£tum mol- 
lia, bina fibi invicem ubique oppofita , quodlibct brevi pediculo infidens. In extremitate ra- 
morum, uti & ad exortum foliorum ad caulem provcniunt oblongi pediculialiquotjuxra 
fe pofiti , multos flofculos habcntes rubros. Poft flores fequitur uvula , baccis plena vi- 
ridibus, magnitudine baccarura Sambuci : &uvlilacunibaccisfimiliseft frudui Charaaspe- 
riclymeni Car. CIufiiRar. Hiftor. Iib,i.cap.3 8, Flosinfignis odoris : & ipfa herba Hiperat 
odore Mentham. 

Huic plane fimilcm ipecicm inveni adripam Pluvii S'' Francifci , excepto colore floris, 
qui plane flavus erat. 

Camara florealho: caule lignofo , duro, quadrato , hifpido, induorum aut trium pedum 
adfurgit altitudincm , atque inmultos expanditur ramos •, partim etiam caules longi in terram 
procumbunt , ferpentes cura fuls ramis. Folia autcm habet rugofa , hirta & ad ta£tum dura, in 
ambitu ferrata , fplcndentia, faturate viridia, binafemperfibiinvicemoppofita , & adexortum 
ramorum fparfim. In extremitate autem ramorum &fummitate caulis umbellatim prove- 
niuntflofculiparvi , inftar florum Lychnidis chalccdonicae , coloriscandidifculattei, fuavis 
odoris, Tota planta odorem habet fere inftar Mcnthaftri. 

A 3 Cama- 




6 GeorgIMarcgravI 

Camara Vvea Brafilianis , in exiniiam altitudinem adfurgit , caulc hirfuto , nodofo. 
Folia quoque hirfuta & ad taftum 
afpera, in ambitu ferrata, urticce fo- 
liis (iniilia , inxqualis magnitudi- 
nis , bina fcmper direde fibi oppo- 
fita. 

In extremitatibus ramorum e- 
nafcuntur flores , magnitudine flo- 
rumBupthaImi,egregielutei , no- 
vem foliis conftantes , & in medio 
umbilico magno, luteo, cui ad- 
mixta flaminula nigra , odoris qua- 
fi medii inter urticam & men- 
tham. 

Planta ad tadum plane glutinofa 

fcntitur. 

Pofl: flores fequitur fcmen ob- 
longum , nigricans , ut in cicho- 
rcjo. 

Annotatio. 

Icon quam hic damus , quan- 
•quam illam acceperimus cum ad- 
fcripto nomine Camara uuba , po- 
tius videtur alterius Camars de qua 
ante Author j nam manifefte bac- 
cas pro fruftibus reprefcntat •, cum 
huic tribuantur femina oblonga in- 
ftar cichorei •, quod hic moncn- 
duni duximus, nequis erret. 

Cxterum hxcvidetur illaplan- 
taquam Fr. Ximcnes fcribit a Me- 
xicanis vocari Tomat:^it:^caz,tli , 
quK fpecies , inquit , eft urticae , at- 
que in molem humanam adolefcit-, 
foliahabetfuccida, grandia &ple- 
na fpinis & villis , caules Ijcvcs & 
blancos, floresluteos. Nafciturlo- 
cis calidis & frigidis Provincias Mc- 
chuacance & alibi : faporis eft ama- 
ri, cum quadam acrimonia, tempe- 

rie caUda & ficca. Decodum fpiflatum curat ulcera vctera , & lenit dolores capitis , fi illa ab- 
luatuu. 




C A p. V. 

Amara ponda. lacua acanga. Caacica, Imwmmat^ dua. 

AGvARA PoNDA Brafilianis , Myouros five Myurus , Bclgis Rattenfteert : in fefqui- 
pcdaIemautma)oremquoqueaItitudinemafliirgit, caule geniculato , tcrcti-} viridi: ad 
fingula autem internodia folia habet quatuor , quinque aut plura , angufta , fcrrata , & fafti- 
giata, viridia, inxqualis magnitudinis. In fummitate caulisfpicam unumpedem longam, 
terctcm , undiquc flofculis elegantcr coeruleo-violaccis plcnam , coloris ut violx martios no- 
fl:ratis : quilibct flofculus conftat quinque foUoIis fubrotundis , ac intcgcr flofculus non male 
refcrt violam martiam, ac paululum quoque ejus odorcm. Radix illius rcfta, mcdiocri- 
tcr crafla , & multas parvulas radiculas adiunftas habcns adhxc filamentofi. 

Repcritur & alia prxcedcnti plane fimilis , nifi quod fpica florum lata eft , cubicis foveis in- 
fignita loricam rcprcfcntans , viridis: cx foveis autcm illisprodcunt flofcuU cccrulci ut in 
altcra fpecic, quam defcripfimus. 

lACVA AcANGA BrafiIianis./'(f^rfg'o,^oLufitanis,,fpecicseftScorpiocidis. Afliu-gitin 

duorum 



Histor.PlantarvaiLib. I. 7 

duomm aut trium pedum altitudinem, caule hirfuto, pilofo, multis ramis praedito : folia bina 

fibi oppofita cum aliis parvulis habet, 
vel etiam quandoque folitarie pofita, 
funtque corrugata, fimilia foliis Scar- 
leix, raris pilis veftita, oblonga. 

In extrcmitatibus fuperiorum ra- 
morum enafcitur fpica decem aut 
duodecim digit. longa , in quaunicus 
ordo flofculorum , coloris e luteo & 
cceruleo mixti : quilibet flofculus au- 
tem figuram habet parvi calicis: extre- 
a-nitas fpicae curvata folet effe infl:ar 
ffloris vulgaris Scorpioidis. 

Poft florcs fequitur fcmcn milii no- 
ftratis fimilitudine, flavum, triangula- 
re, & circa extremitatem acumina- 
tum , figura pene fagopyri , fed fufci 
coloris. 

Radix pedem aut fefquipedem lon- 
ga eft fere reda •, pauca aut nulla fila- 
menta habens , cortice fufco , intus 
alba , lignofa ac lenta , lapore fubdul- 
ci fed parum manifefto. 

Reperitur & alia fpecies plane prio- 
ri fimilis , nifi quod paulo major fit 
quo ad caules. Radix eadem eft , folia 
autem paulo molliora , fpica quoqite 
ut in priori incurvata , flofculi albi feii 
ladei , quinque foliolis conftantes. 

Semen denique rotundum ,, non 
triagulare ut in priori. 

Annotatio j Non invenio has fpecies 
Scorpioidis hadcnus a Botanicis effe 
defcriptas. 

C A A ci c A Brafilianis , £ruA de 
Cobra Lufitanis •, ex radice parvula fi- 
lamentofa multi proveniunt caulcs juxtafe, femipedem aut etiam pedem longi, ex viridi 
rufFefcentes , paululum hirfuti , & unius digiti intervallo habentes nodos •, & adfingulosno- 

dos duo folia fubtiliter ferrata , appofita , magnitudine 
& figura jemula foliis Veronicje , aUquantum hirfuta, 
fuperne viridia, inferncalbicantia. Interfoliaadnodos 
multi prodeunt flofculi viridis coloris cum aliquantiUo 
rubore mixti, in umbellam compofiti. Tota planta fun- 
dit la£teum fuccum. Prxfentiflimum eft remedium con- 
tra ferpentum morfus hcrba ha;c contufa & impofita. 
Valet etiam ad alia vulnera . 

Plmta. (quam AuSior non nominat) ex radicula alba, 
multis filamentis prxdita , protrudit unum aut duos cau- 
liculos , teretes , virides , ramofos , hinc inde foliolis 
veftitos inftar finapi. In fummitate cauliculi enafcitur 
longa fpica flofculorum albifTmiorum , tantje magnitu- 
dinis, quantce Acctofs minimx. Poft fllofculos fcqui- 
tur fcmen ex fufco cinereum , rotundum , mcdis ma- 
gnitudinis inter femen finapis &papaveris , hirfiitum , ad 
taftumutcapitellumherinacci. Totaplantafeptem aut 
odo digitorum altitudinem acquirit. 

Pknta (cui Audor nomen non appofuit) cx radice 

brevi, multisfilamentisprxdita, cmittitnovemautde- 

cem caules , teretes , ruffos , unum vel duos pedcs al- 

tos, qui folia oppofita fibi habcnt , figura foliorum faUcis. Infummitate caulium &:ramo- 

rum 






s GeorgIMarcgravI 

rum prodeimt flores albi ,• longis pediculis innitentes , quatuor circiter digit. longis , fimiles 
planefloribusTanaceti,fedvixfextampartem3equantes. Biniflofculi juxta fe pofiti , in pro- 
priofingulipediculoincaulequovis&ramulo inveiiiuntur. Caulislcntus & fucculentus. 

C A P. VI. 

^lanU innofnmatie duce. Caa^otiragoa. 

PLanta hjec (quam au^fornonnommat) m^tdsXcm atqueetiammajorem excrefcit alti- 
tudinem, caule nodofo partim incumbente terrae , partim fe furrigente : pars qux terrx 

incumbit crebras agitradiculas. Difliant nodi cir- 
citer trium digitorum intervallo , ex quibus pro- 
deunt folia , unum aut duo minimum digit. longa, 
nervo & quinque aut fex venulis fecundum longitu- 
dinem, ut in Plantagine , fuperius viridia , infcrius 
).parum cinerefcentia. In fummitate caulis duo folia 
parva fibi applicata inveniuntur , figura conchulae 
quam mifellam vocant , ex quorum medio flos 
enafcitur eleganter coeruleus, foliis tantum duobus 
obrotundis confl:ans , aliquot fl:aminula habens 
coerulea, flavis apicibus. Tota planta Gcntianam 
aliquo modo reprefentat. 

Radix teres , tenuis , longa , finc fibris , hepa- 
lici coloris. 

Reperitur & alia planta habens flores infliar Loti 
tetragonolobi , ' folia oblonga , caulem crafllim, 
fl:riatum , paulum hirfutum , multis ramulis prae- 
ditum. 

Planta (quam Au£tor non nominat) caule lcn- 
to , angulofo , ruffb , ferpit , & triumaut quatuor 
digitor. intervallo, in pediculo digitum longo , tria femper folia fibi appofita habet, quin- 
que aut fex digitos longa , in ambitu ferrata , laete viridia , nervo & venis obliquis confpicuis 

pra^dita. Ad pedicu- 
lum foliorum aUus 
pediculus quinq-, aut 
fex digit. longus pro- 
venit rutfiis , quium- 
belJam habet infbr 
Sambuci.flofculis nii- 
nimis, qui nullis fo- 
liis confl^antrin totum 
languinei clegantifli- 
mi coloris •, quilibet 
eorum figuram habet 
rhopali quo lcprofi 
mcndicantes circum- 
curlant. 

Caapotiragoa 
Brafilianis : ex radice 
longa contorta , lcn- 
ta , extcrius fufca , in- 
tuscandida, mulrie- 
nafcuntur caulcs qua- 
drati,duoru aut trium 
digitorum intcrvallo 
gcniculati , odode- 
cim , viginti , & intcr- 
dum plures digit lon- 
gi , qui partim tcrra: 

incumbunt , partim fc furrigunt. Ad fingulos autem nodos annafcuntur duo , tria vel quatuor 

folia, 







HiSTOR. PlantarvmLib, I. 9 

folid, figuira & magnitLidine hyflbpi, inxquaiis tamen magnitudinis. Quidam ctiam caules 
hincinderamulosprotruduntadnodos , codemmodofoliisveltitos. Caulis auteui i ramuli, 
&foliaruntpiIofIi, viridia, incana. 

I n fummitatc caulis & fefquidigitum fub ipfi , & taU intcrvallo rurfus verfus inferiora , ver- 
ticillatim enafcunturflofcuU , globuli luforii magnitudine, plurimi, albi, quatuor foliolis 
conftantes: & prope qucmlibct vcrticellum flofculorum bina foliola hyflbpi semula. Pofl: 
flofculos capfulcC roiundx fl:riata: fcquuntur , magnitudinc myrtillorum , in quibus fcmcn 
continctur: cuj/is formam Au^or defcribcre omi/It. Plantahsecfilfi cft foporis & proindeKali 
gcniculatumfeuvimariapotcftappcllari. Frequenscftinlocis arenofis maritimis, in mcdi- 
tcrrancis autem nequaquam reperitur. 

Repcritur&aliacjufdcmfpccics , cujuscaulislignofus , ctiam partim terrx incumbens, 
partim furredus. Foliaautcm Rofmarini xmula ad gcnicula caulis confiftunt : atque ibidem 
flofcLilos habct multos , congcftos , candidos , in capitclli figtiram circa canlem. 

C A p. VI L 

^ahmimha. Innommata. Micamhe. l^arerocjui. Ivapecanga 

feu Sarcapariila. 

PA I o M I R I o B A , orobus Brafilienfis mihi flore Loti luteo. Ex ttnica radice multi pro- 
deunt caifles , circitcr tres pedes longi , lignofi , virides , nodofi , in multos ramos diva- 

ricati, qui e nodis prodeunt: in quoli- 
bctramLilo odo vel novem folia , ninii- 
rum quatuor vcl quinque paria fibi in- 
vicem oppofita , plane fimilia orobi pan- 
nonici Car. Clufii Rar. Hiftor. Lib. vi. 
cap. 44. in extremitate ramorum enaf- 
cuntur flofculi ,~^quinque foliolis con- 
ftantcs , plane fimfles illius orobi panno- 
nici , fed oranino lutei. 

Ilorcs fcquuntur filiqtise , quatuor, 
quinque , fex aut feptem digitos longx, 
terctcs , paulum comprefl^x , haud crat 
fx, incurvatJe ut cnfis polonicus: qux per 
matLiritatcmfiuntfufcaE, & fpontcrum- 
puntur , atque cfFundLint femen rotun- 
dum, latiufculum, compreflum,fufcum, 
paulo maJLis lentibus. In qualibet filiqua 
quinquaginta & interdumpauloplura fe- 
mina continentur. Toto anno floret & 
fertfcmen. 

Aqua diftillatur ex hac planta , qux u- 
ftu-pata , comminuit & expellit calculos 
vcficK. 

Radix longa , recta , multa fLtperius 
habens filamenta , flavi cbloris. 

Radixcontravenena: foliacontra 5/- 
chos de Cfi : femen cum aceto contra im- 
petigincm valet : ftranguria; quoque ra- 
dix mcdecur. 

Planta quoque contufa & calide ap- 
plicata laterum doloribus auxiliatur. 

A N N o T AT I o.Natse nobis ahquoties 
plantse hx e femine ex Brafilia miflb , fed 
nunqtiam floruerunt. 

P L A N T A [cui neque nomen dat nequs IconemJta. nh ipfo defcribitur) e radice proveniunt ali- 
quotfolia, viginciautpaulopluresdigitoslonga, Ixteviddia, fplcndentia, adtadum mol- 
lia , figura foliorum majoris Lapathi , ncrvo craflb in medio fecundum longitudinem , mult- 
angulari , venis vcro tranfvcrfiin eminentibus. Inter hsc folia aflurgit caulis tcres , digiti 
minoris craflitie , «Sc duarum Ipithamarum longitudine , in quo julus fpithamam longus , co- 

B loris 




10 GeorgIMarcgravI 

lorisut julus JLigkndis , verum quinquc aut fex digitos drafTus : videturque quafi compofitus 
cx quadratis gemmis , quaram quxlibet in medio punftum habct brunnum •, fubrequente 
tempore hx gemms prodcunt (etiam planta evulfa & in cubiculo appenfa) & cum prodie- 
runt ad tertiam digiti partem , funt clegantis brunni coloris-, dchinc amplius fe produnt5c 
reliqua fui parte (imt coloris eximie incarnati , cum paululo brunno iiiperius. Frudlus ita in- 
teger cum prodiit , tribus fubtiliflimis filis quafi pilis appendet : interius autem habet pulpam 
candidam & nucleum in medio. 

M I c A M B E Angolenfibus , [& ufvidetur ex AjricAtnBrafilhmtrmJlatd) inpedalem cir- 
citer altitudinem afllirgit caule tereti , contorto , quem circumdant foliola parvula , & hinc 
indc ramuli circiter duos digitos longi , quorum finguU fuftinent flofculos cx albo fubluteos; 
fequuntur dcin filiquae incurvatas , obrotundx , tenerse , in quibus multum feminis nigri , ro- 
tundi, majorisquampapaveris. ufurpatur a Nigritis in cibis. ' ' 

Annotatio. Mifflim nobis hujus Plan- 
t3E feme e Brafilia aliquoties , nomine Mofam- 
hes d'Angol,t , quod & feliciter pullulavit , & 
prxfertim arftate hujus anni cId Idc xlvi. 
non niodo folia & caulcm produxit , fcd & 
floruit libcralitcr , & fcmen tulit , quod ta- 
men a leviflimo frigorc, initio Oclobris, cum 
ipfa plantacorrnptumfuit. Eft autem elcgan- 
tiflima planta-, foliis fimilibus pentaphyllo, 
flofculis fingularis conformationis fed mi- 
nutis admodum : filiquis contortis ; fcd cum 
in eo eflfem ut iconem fieri curarem , prceter 
cxpeftationem periit. 

Tareroq_vi Brafilienfibus , Matafajio 
Lufitanis , fpecies eft Payomiriobae eiufdem 
figurae & eadcm radice , caule , ramis : flore 
qaoque eodem fed paulum minori , eadem 
difpofitione foliorum & ejufdem coloris. dif- 
ferttamen foliorum figura: nam hujus funt 
digitum aut paulo plus longa , figurae ovalis, 
ad exortum fuum anguftiora , fuperius viridia 
inferius nonnihil incana •, nervo fecundum 
longitudinem & venis obUquis praedita. Poft 
folis occafum folia fua componit & quafi 
marcefllt , mane iterum expUcat. Scmen ro- 
tundum, nigrum, minutum & multum diver- 
fum a feminePayomiriobae. 

A N N o T A T I o. Et hujus plautas femen 
fepius e Brafilia ad nos delatum , fed non 
tam feUcitcr puUuIavit quam payomiriobie , 
ut differcntias harum plantarum non licuerit Uquido obfervare 

IvAPECANGA BrafiUeufi- 
bus , Sarcaparilla Hifpanis. Cau- 
le farmentofo , lignofo , lento , vi- 
ridi ferpit , aculeos feu fpinas hinc 
indehabente acutas. Foliafolita- 
ria , quinque , fex , vel etiam duo- 
dccim digitos longa , exterius a- 
cuminata , & tres , quatuor aut 
quinque digitos lata , ubi latiffi- 
ma •, in quibus tres nervi infigni- 
ter confpicui fecundum longitu- 
dincm tcndunt , tranfverfim au- 
tcm multas minutas venulas habct 
varioflexu difcurrcntcsj cxtcrius 
dilutc, intcrius vircnt faturatc. Ad 
qucmUbct cujuflibct folii pcdicu- 
lum(qui brcvior)dux claviculae prodcimt kutJe.longaf^quibus aliis plantis fc firmitcr amicair, 

Elo- 





HisToR. Planta-rvm L I b. I. n 

Flores fcrt raccmatim : fcquuntui- deiii bacca;, primo vindcs, mox cinnabrijej ubiaufem 
maturuerc , nigrx , rotundce , magnitudinc mcdiocrium ccraforum : quxlibet in umbelia 
confiftit leu proprio brcviori pediculo , quorum pediculorum decem aut duodecim uni lon- 
giori inlidcnt. Baccse autem rugofe ut cera(a llccata. Intus contincnt unum aut duos lapides 
albo-flavos , duros , in quibus durus albicans nucleus. Datur & alia Ipecies hac validior. Vi- 
de Monard. cap. xxii. 

Annotatio. Fr. Ximenes. Mexicani vocAntMecap/iilinohiliiTimam illam plantam 
qnx Hiipanis dicitur SarcaparilLi, cujus in Nova Hilpania plures reperiunturfpecies, quas hic 
ordinerccenfebimus. Prima eft qux pairim nafcitur in Hiipania&prxcipueinagro Hifpa- 
iend, incampis& valhbus, quam quidam Botanici rcfcruntad Smilacemafperam , quxa 
Diolcoride dcfcribitur : hxcrepcritur haudlongeaMexicoinpago S. Fidei, juxta fontem 
cujusaquxfuaviflimse&fakiberrimaspcraquxdudusin civitatem deducuntur--, itemque in 
T£.o«^^/7^o & Provincia Hondura , undc potiflimum infcrtur Europx-, decujus figura nihil 
attinet dicere , quia Diofcorides cxafte illam defcribit , neque illius facultatibus , quas obti- 
nct caldcm cum ciEteris fpeciebus 3 licetDiofcoridcs nihildicatdeilliustemperamcnto , ne- 
que virtute qua provocat fudores & tollit dolores jundlurarum atque aliarum partium , mul- 
tafqueahasfmatinfirmitatesgravesacpeneincurabiles-, fed folum exphcct illius vim qua 
refillit venenis & inter alexipharmaca numcratur. Efl: itaque hcEC planta fpecics Sarcaparillje-, 
hcet Hilpani, qui nunquam adicrunt Americam, non patiantur id fibi perfuaderi , neutiquam 
tamen negabunt qui illam comparavcrint cum ca;teris fpeciebus novi orbis , quanquam A- 
mericananonproducatfemen: verum haud infolens homines faftidirenota & pcregrinaat- 
que longius petita admirari & magnifacere. Eftfrigida & ficca , licet non omnino careac 
partibus calidis & lubtihbus , quibus movet fudores & corroborat calorem ventriculi (& li- 
cctaIiihocnegent)mundat rcnes & ureteres: Sanat morbos chronicos. Varia; & multa: 
funt opinioncs de exhibendi modo , quas omnes hic referre nimis longum forct •, folum mo- 
nebo quomodo fimplex decodum fiat ad ordinarium potum , credo enim vix ullam domum 
fine iho reperiri : Sume unciam unam Sarcaparilte recentilhms , fiquidem facile poteft ha^ 
beri,& divide illam & confcinde minute & cum quatuor azumbris (id eft,o£lo fextariis) aquae 
tantilper cbulli donec quarta pars confumatur-, reliquura bibitur ordinario. De liquorej 
quem folent prseparare non pauciores funt opiniones , verum eflem author ns qui in Ameri- 
ca Sarcaparillam funt ufurpaturi , ut utantur fucco e recentibus radicibus expreflb, (fiquidem 
ubique funt obvix) quatuor unciarum quantitate fingulis vicibus •, obfervavi enim mirabiles 
cftectus, tam in lue venerea,quam in ahis morbis,& credo nullum magis falubre medicamen- 
tum pofle repcriri. Ex Cluf edit. capxxii. DoftorMonardesinpriore partc fui operis de- 
fcribit fyrupum e Sarcaparilla compofitum cum ahis fimplicibus , quem longe utiliflimum. 
efl^e fepe deprehendi , fit autem ad hunc modum : Sarcaparillje unciae dux minutim concifx : 
Guaiacitritiquatuorunc. Zizipha fex & triginta , pruna paflaxxiv. utraque ofliculis rcpur- 
gata: florum Boraginis femuncia , violarumtantundem: pugnus hordei mundati & fradi: 
in fex aquae fextariis lento ignc coquuntuc ad quatuor fextariorum confumtionem , expri- 
muntur valide & colantur: & dccem hujus decodi uncus, admifcctur unafympi violati. 
Calidus mane & velperi forbcndus datur , codem fervato ordine , qui folet in ejufcemodi po- 
tionibus obfervari , fudorem fi quis fubordiatur detergendo. Conceditur ab initio efus pulli 
gallinacei exigui , & fcrvatur ideni ordo qui in ufu Guajacan , & bibunt aquam aut decodum 
fimplex quod modo defcripfimus. Earationecuratur omnegenusmorbi gallici , atqucalije 
ctiaminfirmitates, qux ufuGuajaciaut Chinas curarifolent. Fit&ahus fyrupus , hoc mo- 
do : SarcaparilljE odo uncia: concifje & confradse in odo aqu.'E fcxtariis ad fex conftmitio- 
nem coquuntur •, in binis qui fupererunt fextariis , faccharilibrxiv. injiciuntur, fitque fyru- 
pus ut moiis cft. Hujus uncise tres mane & totidem vefpcri fumuntur •, prandium cfto e cibis 
boni fucci, c(xna fobria, potus ex aqua SarcapariUse fimplici. Eo utantur donec abfumtus fit, 
quotemporeadfuancgotiaperagendaegredinonvetabitur. Curat hic fyrupus plerofquc e 
morbis fupra didis fine moleftia. 

IdemXimenesj delpecie Sarcaparilla: c\mmwocint ,^auhmecatl.\nco\'S.TaHgmtla7ivo-- 
cant hanc herbam Cocoz,capatli five Cocoz,ticpalancapatli , Mechoacani Yz,huatz,oz qux eft fpe- 
cies Sarcaparillx peregrina, habens radices furculolas, e quibus faliunt caules volubiles, 
cum horridis fpinis & multis capreolis , foliaejusfunt fmiiha ocymo acuminata &. curtata 
cum ccrtis Ixvitatibus & nervulis qui difcurrunt per longitudinem •, nullum fcrt fcmcn •, pol- 
letcifdcm facultatibus quibus cxterse. Reperituradradices Vulcanihaudlongeipago At- 
latlaluca oranino fimilis planta , verum radiccs funt tenues & fibrie graciles. Sunt qui oranes 
has plantas referendas putent ad Ipecics Chime , verum quia radiccs plurimum dilferunt , ma- 
gis credendum eft fui generis efle plantas , hcet figura foliorum , caulium volubilitate & ca- 

B z prco' 



j2 GeorgI MarcgravI 

preolis conveniant. Suntfiigidje & ficcae omnes, &licet non omnes adftringant , funtta- 
menutiles contra dolorcs junaurarum & alios quofvisnatos eluevenerca: & ad fudores 
ciendos : inveterata ulcera fananda , & morbos pertinaces & chronicos -, advcrfus vitia qnx 
nervis accidunt •, plurefque infirmitates, ut vulgo jam notiffimum eft. Idem Ximenes : Qiiau- 
timecapatliillafpecies, cujus radices in Hifpaniam transferuntur , fcrtfoiia grandia figura 
cordis, caulesvolubiles&fpinofos, radicem furculofam, fruftum producit nullum : ob- 
tinet multos capreolos , qui illi ex omnibus partibus enafcuntur. Nafcitur in campis Toto- 
pec & Miztitlan , verum optima creditur quse provcnit in Hondura , & potiflimum infertur 
Europx. 

C A P. VIII. 

Camam. Immbqy. Althece jpecies. Caram. Semperyivum marimm 

hacciferum. Icipo. I^erexxil. 

CAmarv plantadiaaBrafilienfibusj Solani veficariieft fpecies. Ex radice parva, al- 
ba , multis filamentis circumdata , enafcitur caulis fatis craffus , quadrangularis , no- 
dofus, viridis , pilis albis vefti- 
tus , qui in multos fe cxpandit ra- 
mos itidem nodofos , qui & ra- 
mulos profundunt, ut plurimum 
binos fibi appofitos : ad nodos 
folia nafcuntur duo vel tria , di- 
lute viridia , ad ta£tum mollia, 
longis pediculis innitentia •, figu- 
ra cordis , craflb modo in ambi- 
tu dentata , fimilia foliis noftra- 
tis folani veficarii. Ad exortum 
foliorum in proprio pediculo, ex 
thecula rotunda prodeunt flofcu- 
li parvi pallide flavi , unica qui- 
dem parte conftantes,fed in quin- 
quc angulos expanfi ■, intra flo- 
rem funt quinque macula; ob- 
fcure purpurcae quafi ungues , & 
quinque ftaminula itidem pur- 
purea. Qi.iidam flores tantu qua- 
tuor angulos habent , & totidem 
maculas. Flofculi fe claudcntes 
ftellam quadrangulare vel quin- 
quangularem exade referunt . 
Poft quos fequitur frudus pallide 
flavefcens , cerafi magnitudine, 
foIUculo inclufus modo noftra- 
tis Halicacabi frtidus •, nimirum 
pcntagono , turbinato , cujus an- 
guli lineis purpureis intexti. Pe- 
diculus fruftus haud ita longus 
&itidempurpureus. Fruftusco- 
meditur & eft fapore fere ut noftras Halicacabus. Hcrbacoaafervitlavandis cruribus. 

I N I M B o Y Brafilienfibus •, fpina illa quae fert lobos illos echinoides Car. Clufio memora- 
tos: in cynoflaathi magnitudinem cxcrefcif, caudex&ramulipleni fpinulis hepatici colo- 
ris, lignumautemintusmedullofuminftarfambuci. Habetin quolibct ramo multosramu- 
los dircfte oppofitos -, in ramulis porro folia itidem oppofita a quatuordccim ad viginti in u- 
no ramulo, qui intcr quodlibet par foliorum duobus munitur aculcis. Sunt autcm folia 
lcctc viridia , fplendentia, fere cylindracea, & unum circitcr digitum longa. Flores fertin 
fpicamcongcftoslutcolos. Hosfequunturlobifpinofi, hirfuti , coloris , cummaturucrunt, 
hcpatici , in quibus fingulis contincntur duo globuli durifllmi , cincrci coloris , glabri & 
fplcndentes , qui quaflato lobo ftrcpitum edunt : nuclcus intcriorcx albo flavus , amari iapo- 
ris , inftar Lupinorum. Lobus autcm pcr maturitatcm diflllit & efflindit globulos. 

Althe^ 




H I S T O R. P L A N T A R V M L I B. I. 13 

AlTH E iE fpecics. Caulis reaus , tcrcs , uno latere ruffefccns , ad duorum aut trium pc„ 
dum afllirgit altitudincni , ramis multis hinc indc cxplicatis •, folia fingulatim pofica in pedi. 
culotrcsautquatuordigitoslongo, in tres vel quinque lacinias fcfta , craffe in ambitu fcr- 

rata , nervis & venis ruftefccntibus , fupcrne 
faturate viridia , inferne incana , hirfuta & 
ad tadum moUia. Ad caulem propc cxor- 
tum foliorum & in fummitate caulis & cx- 
trcmitatibus ramorum provenit flos cgrcgic 
incarnatus , conftans quinque foliis , ftami- 
ncqucinmedio incurvato. Florcm fequitur 
femen,nimirum tot triangularcsjiifpido^, ad- 
ha:rentcs capfulx gryfei coloris , juxta fc in 
orbem pofitce , quot folia flos habuit : in qui- 
bus femcn triangularc , fubrotundum , & fi- 
gura lunK gibbx , coloris gryfei , magnitu- 
dinefarris. 

C A R A R V Hcrba dida Brafilienfibus.Lu- 
ritnnis Bredos , eflfpeciesBliti. Ex radice al- 
ba , fatis crafla , multi prodcunt caules , ab 
unoadquatuorpcdesalti, cum foliisfimili- 
bus Blito , qux interdum quafi farina vidcn- 
tur afpcrfa. In fummitate fert fiofculos , viri- 
dcs fpicatim congeflos ut in Biito. dchinc fc- 
men provcnit minimum, inflar feminis pa- 
paveris minoris , rotundum , paulum com- 
prefTum , nigcrrimum , fplendens , pelUcu-. 
Ix gryfeo fufcs inclufum. 

Hcrba olcris loco coquitur ut Bcta aut A- 
triplex , eftquc boni faporis & cito mollef-. 
" cit cum coquitur. 

Annotatio. Fr. Ximenes fcribit in Nova 
Hifpania repcriri multas fpecies Atriplicis, 
tam filvcftres quam hortenfcs , quas Mcxi- 
cani gcneratim vocant Hmtiqutlitl & Hifpa- 
ni corrupto nomine Quilites •; & fludiofe ad- 
modum colunt in fuis liortis , jprxCemm qium voczntTlapalhmhqmiitl, qux radiccm Iiabct 

groffam , brevem , fibrofam •, caulcs roffos, 
folia oblonga & per interna fcrrata , ejufdem 
coloris , qux cofta manducantur & fimt grati 
faporis, addito olco&aceto. 

An fempcrvivum marimm bacciferum ? In 
fefquipedalem aut ma)crem altitudinem afTur- 
gunt multi caules , digitum craffi , lignofi, fra- 
gilcs, teretcs, foliiscircumcindi, co modo 
quo Braflica folet aut potius Portulaca: quas 
funt egregie viridia , craffa, fucculenta, fig^- 
ra foliis Portulacx firailia , verum longe ma- 
jora & magnam Acetofam aequantia, Inter fo- 
ha in fingularibus pcdiculis prodeunt fiofculi, 
quinque foliis conflantes , uno latcre in am- 
bitu fcrratis , albi coloris , figura caryophyl- 
lorum. Florcs fequuntur bacca; , magnitudi- 
ne oliv2s , nigrx , fplendentes , fucculents, 
carnem habcntes inflar nigrorum ccraforum, 
multam •, & nucleum in racdio inflar pruni, 
nullius apud incolas ufus. 

Radix longa , reda , uno latere multa fila- 
menta coacervata habens , hgnofa , albicans, 
fed intus fubflava. 





B ^ 



Ici- 



14 GeorgI MarcgravI 

Iciro Brafilienribus , cujus multK funt fpecies : circumvolvit fc arboribus. Lignumcjus 
lentum, vimineum , corti- 
ce cinereo : foUa dilute vi- 
rentia , hinc indc in ramulis 
pofita, cofpicuisvenistranf^ 
verfim prxdita , quatuor cir- 
citerdigitos longa, acumi- 
nata. In ramulorum extre- 
mitatibus multi prodcunt 
flofculi , conftantcs quinque 
foliolis albis , deorfum in- 
curvatis-,in medio autem ha- 
bent multa ftaminula colo- 
rislutei, odoris funt fuavis. 
Poft flores fequitur fruftus. 
quem tamcn ah Authore nofiro 
defcripum non inveni. 

Annotatio. Dubito an hsec 
planta fit eadem cum Afurtt. 
quA quamrr.Ximen.ita de- 
fcribit. Radices agit longas 
& per intervalla tuberofas; 
e quibus faliunt multi cau- 
les, qui fubeunt arbores & 
eifdem fe applicant : fert fo- 
iia inftar aurantiie mali , flo- 
res albos & minutos , fru- 
£tum nuilum. Decoftumra- 
dicum hauftum mitigat do- 
lores e lue venerea natos •, & 
eft utile Contra impeditam 
movendi facultatem. 

Perexxil Lufitanis •, Cri- 
thmum marinum non Ipino- 
fum pofles vocare : lemipe- 
dales aut paulo longiorcs caules adipifcitur , teretes ,-nodofos , rufefcentes , partim humo in- 
cumbentes, partimnonnihilfeerigentes. Ad fingulos 
nodos duo aut quatuor folia habet , hilTopi aemula , fed 
craftioraacnonnihilcarinata, oppofita. Superius au- 
tem capitulum oblongum five ovale eft, albumutin 
Trifolio fere , pro flore , habens in fe aliquot ftami- 
nula parvula crocei coloris. 

Planta eft fucculenta. Folia & brcves ramuli decer- 
pti ac parum codi fupcrfufo aceto tanquam muria , 
condiri & fervari pofllmt , & quando libet , cum carni- 
■ bus aut pifcibus edi.Bene fapiunt ac niagni seftimantur a 
Lufitanis : excitant cnim appetitum , movent urinam 
& aperiunt vifcerum oppilationes. 

P L A N T A {cui AuBor nomen non adfcripjit) trium 
pedum altitudinem acquirit , multos caules ex una ra- 
dice protrudens : qui crafli , intus medullofi , uno la- 
tcre fufci , altero Virides , alternatim proveniunt ra- 
muli&folia, f:x, feptem & ofto digitos longa, Ixte 
viridia , acuminata , fplendentia , paulum rugata , in 
ambituminimisdentibusfcrrata. Plorcs enafcuntur in 
pcdiculis duos digitos longis , figura cornu vcnatoris, 
plus duorum digitorum longitudinc , eximii rubri co- 
loris , intus cavi : ex concavitntc autcm prominct fta- 
mcn cx albo incarnatum, habcns apicem magnum, fuf 
cum, pilisalbis. Poft florcs fcquunturpomarotunda,' 

ftriata 





HisTOR. Plantarvm Lib. I. 15 

ftriata Lit poma Amoris j intiisdiltindautcapitapapaveriSj femenquoque minimum & fuf- 
cum continentia. 

C A p. I X. 

Amhujaemho. Caacicajeu ^heps major. Marmhmm, Imiommata, 

fetica. Ifecacoantia, 



A 



Mbvyaembo Brafilienfibus •, Herba fcandens, qux aliis plantis & fruticibus fe cir- 
cumvolvit, caule fuoiarmentofoinftarClematidis. Hinc inde ad caulem enafcuntur 

folia unum atque al- 
tertim , in quoru me- 
dio pedieulus longus 
contincns folium fb- 
litarie pofitum , func 
aute folia figuracor- 
dis , lata , nervo craf 
fb in medio & venis 
obliquis decorata, di- 
lute feu fere pallide 
- viridia (quafi paulum 
albcdinis viriditati ef- 
fet admixtum . ) H inc 
inde quoque fert flo- 
rem egrcgics & pcne 
mirabilis ftrudurcE ; 
habet cnim figuram 
ventriculi humani, & 
eft magnus , quippe 
logus abfque procefl 
fu i& caulc fcx digitos 
ferc, pediculus floris 
curvatus cft,fpitham5 
longus,viridis& ftrio- 
fus, rcpra;fentans dex- 
trum feu interius ori- 
ficium ventriculi hu- 
mani, pylorum didtij 
ab alia extremitate 
proceflu habet qua- 
tuor digitos Jongum, 
figura coUi cygni cle- 

vati , fed in extremitate retrorfum inclinatum, reprjefcntans orificium finiftrum ventriculi feu 
fuperiuscardiadiaum. Secundumlongitudinem autem proceflhs ille fupcrius apertus feu 
fiffus cft. Ventriculo huic adneftitur fcu defuper incumbit tenuis membrana obrotunda , du- 
plae latitudinis quara hnperialis , innumeris venulis rubris varie intertcxta haud malc rcfcrens 
hepar humanum ventriculo incumbens. Totus flos coloris ex albo flavefccntis, venisru- 
bro-purpurcis , majoribus fecundum longitudinem , minoribus fecundum latitudincm, in- 
tertextus, & intervenas quafirubro purpureo punftulatus : nuUius tameneftodorismani- 
fefti. 

C A A c I c A {alia tamen ab i/la quam AtiBor ante defcripjit) Brafilicnfibus, Peplis major flof^ 
culis albis. Ex radice alba , lignofa, ladefcentc, paulo majori fcmipedc , multi prodcunt cau- 
les , teretes , nodofi , virides , uno latere rufcfccntes multis ramis donati , qui partim humi 
jacent , partim ftant ercfti : ad nodos cauliurn , & in ramulis bina folia oppofita rcperiuntur, 
in ambitu fubtiliter ferrata 3 ramulorumpaulominoraiisquxad caules. In extrcmitate cau- 
lium & ramorum multi nafcuntur flofcuh fubtiliflumi , albi , quatuor foliolis conftantcs: quos 
cxcipit triangularis capfula , in qua femen [quod Author non dcfcribit.) Tota plnnta copiofc la- 
ftefcit, quodlac commendatur a Lufitanis ad oculorum rubedincm & dolorcm nufcren- 
dum. Vide Caroltun Clufium Rar. Hiftoriar. hbro. vi. capitc xi. & Dodon. iibro xii, 
capitcxviii. 

Mar- 




l6 G E O R G I M A R C G|S. A V I 

MarRVBIVM', (quomodo hticplmtA h Brafdienfibm appelktur ab AuUore mtatum non in- 
vem.) Planta hxc in duorLim aut trium pedum altitudineni af- 
furgit , caule ftriato , nodofo , lcniter hirfuto : ad fingulos 
nodos ramuli tres aut quatuor proveniunt ■, ut & folia •; quo- 
rum antiquiora fimilia funt Marrubii pannionici Car. Clu- 
fii foliis , in ramulis autem junioribus Marrubii vulgaris. 

Fert flofculos verticillatim pofitos , coeruleos , tribus folio- 
lis conftantes. ^iodmm femen fuhfequatur ah AuSlore frodi- 
tum non inveni. Tota planta fuavifllmum odorem Marrubii 
fpirat , & ad taftum eft glutinofa. 

Plantahisc {cui Author nomen non adfcripft) caule quadra- 






to , pilofo , partim ferpit « partim afllirgit , bina folia fibi op- 
pofita habens , longo pediculo innitentia , urtica; aemula , den- 
tata, fedobtufiorainextremoambitu. Ad fingula paria pe- 
diculorum foliorum , aUuspedicuIusIongus exit, capitulum 
habens onuftum flofculis oblongis galeatis , faturate purpu- 
reo-brunnis : faturatioribus quippe violis martiis , odoris fere ut Camaratinga. 

I E T I c A Brafilienfibus •, Congenfibus ,^iquoaquianputu , Lufitanis Batata. Caule far- 
mentofo , knto , viridi , tcnui , fuper terram ferpit , femper nova filamenta ingerens terrse , ex 




quibus novx radices generantur. Vnius aut duoriim dlgitorum intcrvallo diftant pcdiculiiii 
caulc ab inviccm , quorum quilibct duos , trcs , quatuorve digitos longus , in exortu incurva- 
tus , folium fuftincns figura cordis , ut vulgo pingitur , vcl ctiam ad latcra auriculas habcns ut 
Icticucu. Foliafuntdilutcviridia fuperius & infcrne quafi cancfccntia. Nec florcm fert ncc 
frudum, fedtranfplantaturfcindcndo intaIcoIasradiccm& imponcndo tcrrx , itacnimco- 
piofifllme augetur. Radices multas agitunuscaulis, varise figurx^, quxdamenim quatuor, 
quinquc, fcx digitos longcc , inftar rapi craflx , quxdam rotundx , alix altcrius figurx : colorc 

liint 



HlsTOR. PlANTARVmLib. I. ly 

funt exterius albo flavefcente , interius albifllmo : prsbent dc fe fuccum laaeum. Coquun- 
tur aut fub cineribus aflantur , funtque optimi faporis & pra^ferendaenoftrisrapis. Batatare- 
cens contufa & affufa paucula aqua atque macerata , feipfam fermentando , fit potus , quo 
Brafilienfes utuntur. Quxdam funt rubri coloris per totam fubftantiam , ac coda: tingunt 
manus csruieo : Cuticula eft obfcure rubra ; cultro concifa nigrefcit inftar atramenti fcri- 
ptorii. 

IpecAcoanha Brafilienfibus , ex radice fpithama; longitudine & ampliori , flexuofa, 
nodofa feu geniculata , multis filamentis lateralibus prxdita , qua;que corticem habet fub-' 

ruftum inftar Tormen- 
tilliE , interius autem 
alba eft, ac in medio 
habens mcduUam , a 
qua reliqua fubftantia 
viridis radicis detrahi 
poteft, medullaquc re- 
moveri •, progeneratur 
unus aut alter caulis 
femipedalis aut paulo 
longior , teres , ligno- 
fus , lentus , coloris ci- 
nerefcentis;partim ter- 
rae incumbens , aliasq, 
radices agens , partim 
furredus. In uniufcu- 
jufque hujus fumitate 
fex , feptem aut odo, 
ut plurimum , folia in- 
fident , modo Herbx 
Paris , fuperius fatura- 
te viridia , inferius di- 
lutiora , nervo uno fe- 
cundum logitudinem 
& multis vcnis tranf^ 
verfis prsdita inftar fo- 
liorum Lupini , ad ta- 
ftum ut folia Afari, fed 
molliora. Emediofo- 
liorum inproprio pe- 

diculo enafcuntur decem , duodecimautquindecimflofculiin capitulumcongefti, parvuli, • 
albi, quinquefoliolisconftantes&totidemftaminulis albis. Poft flores fequuntur totidem 
baccx brunnae feu faturate laccx coloris , magnitudine cerafifylveftris : bacca continet intus 
pulpam albam,fucculentam cti duobus granis feminis duris.flavefcentibus, Icnticularis figurx. 
Radix efFoffa in umbra non Sole ficcari debet , recens ut & ficcata fliperamari faporis pun- 
git linguam fua acrimonia , proinde calidam in fecundo gradu&ficcam judico. Facultatem 
habet abftergendi , meatus expurgandi ac infarftus exfolvendi. 

Amat planta humidas fylvas & in hortos tranflata nullum fumet incrementum , quia amat 
fylveftria. Vfus radicis , dragma una aut altera contunduntur , ac in poculo vini aqua mixti 
pernoftemmaceranturj mane leniter ebulliantur ac percolentur , bibitceger, pervomitum 
& fecefTum purgat , & non folum in dyfenteria , fed etiam in affe£tibus ventriculi datur opti- 
mofucceffu. Quo autem recentior efl radix eo fortior. In quibufdam plus fuperne quam in- 
fcrne purgat. 

C A P. X. 

Zmzji)er. Mucum. hinomlmtce. Ihati. 

^ £ I N Z I E E R {c[u<& planta non ■videtur Brafdu naturalis fed ex Indta huc traduEla) caulc 
'^-' haud craflb afTurgit in pedalem aut etiam fcfquipedalem altitudinem •, folia habet xiphii 
feu gladioli , minora tamen, qualis & caulis. Radix non eft fimilis Iridi neque crefcit talimo- 
do; fed ad quindecim, fedecim, plures pauciorefve digitos continua: crefcunt , qux dein- 

C defra- 




is GeorgI MarcgravI 

de fi-a£lura diftinguuntur , alioquin conftitucntes radicem planam latam. Rccens eft cxterius 

coloris inftar lythargyri auri : intus vero flavcfcit^ viridis faporis eft fortioris quam ficcata quje 

ex India affertur , quje cEtate corrupta •, noftra 

hxcoptimaeft. Quando cum caule&folio 

tranfplantatur , folia decidunt & poft trime- 

ftre demum fpacium nova generantur-, ideo 

fine caule fola radix plantanda , nam facile 

crcfcit. Habui intcrdum integram radicem 

parieti appenfam , quae ibi progcrminavit ad 

duorum digitorum longitudincm. Februario 

& Martio tcnx commifi & item egregie cau- 

iem & folia protulit. Magna quantitate hic 

faccharo conditur. 

Annotatio. Vide Garziam ab Horto 
lib. I. cap. xLi. Aromatum Hiftor. & quae 
Car. Clufius & Vir dodiftlmus apud etuidem 
de hac planta annotavit. 

Fr. Ximenss. Quod Mexicani vocant Chil- 
ti , Orientis Arabes , Turcs & Perfae dicunt 
Ginz,ihu , ofiicinx Ginsjtber : du3£ autemillius 
reperiuntur fpecies •, quarum una dicitur mas, 
altera fcrmina Mas habet folia magis afpera 
quam Gingibcr & craflriora,verum ejufdcm fi- 
gurjE: radicem quoquemajorcm & craflio- 
rem , fiporis acris & aliquantum amari : u- 
furpatur adverfus afFedus ventriculi & inte- 
ftinorum e caufa frigida ■, contufam & irriga- 
tam oleo e Coco applicantparti dolenti , eft 
fingulare remedium : prodeft itidcm adverfus 
potiones vcnenatas , &cum oleo jam di£to 
mixta imponitur vulncribus venenatis , caquc 
fanat •, dicitur majoris efle eflicacicE quam foe- 
mininum. Indigense Philippinarum confi- 
ciunt ex illo vinum quoddam medicatum. 

Fcemina eft vulgare Gingiber : herba cft duas tertias partes ulnas longa , habens radices ple- 
nas nodis & tuberibus , atque decuflatas , e quibus enafcuntur caules fimiles cannis , cum fo- 
his longis & anguftis , fimilesLilio, & infummitate eorum capitefla, haud difllmilia Stx- 
chadi.Nafcitur pene in omnibus Americce provinciis ubi feritur & propagatur tam pcr femen, 
quam per vivam radicem : namquodfpontenafciturvfleeft. Colitur autem in folo pingui& 
bene ftercorato atque culto , fubumbraarborum: in terris calidis menfe Martio, dividun- 
tur radices in partes pollicis magnitudine , quce diftantia quinque aut fex digitorum , in fcro- 
bes altas fingulx difponuntur & terra opertse ftatim rigantur , & poftea bis fingulis feptimaniSj 
ubi autem prodierunt diligenter mundandje funt & folum iarriendum , ne detrimentum ca- 
piant: radices quotannis coUiguntur ubi folia aruerint , quodfere fit initio lanuarii: dcmi- 
tur autem exterior cortex & conjicitur in muriam , & hora aut fefquihorio maceratam expo- 
nunt Soh tantumdem temporis •, tum fub tedo fuper ftoreas coUocatur donec omnis humidi- 
tas fuerit confumta , nifi forte opus fuerit iterum aut tertio exponere Soli. 

Herba {cui AuBornullumnomcn adfcripjit') in duorum aut trium pedum altitudinem af 
furgit , caule lignofo , tercti : radicc lenta , alba , filamentofa. Caulis autcm in ramos fe pan- 
dit , qui alternatim oppofita habcnt folia alata , unum , duos aut paulo plus digitos longa-, 
nimirumquxhbetalacontinetduodecimautplura paria foliorum viridium , fimUium foliis 
Herba; Vivx. Ad quemhbet exortum alarum prodit flos brevi pcdicuio innixus, Iuteus,quin- 
qucfoliisconftans, quorumduo reliquis minora , fine odorc. Poft florem fcquitur filiqua 
comprcfla, duos aut tres digitos longa, fcmen continensut in Hcrba Viva. 

H E R B a (cujm nomen AuBor nofier nonfrodit) in novcm aut dcccm digitovum altitudincm 
afllirgit jinftararbufculjein multosramos expanfa. Folia fcrtaltcrnatim fibiinviccm oppo- 
fita & Rorifmarini foliis fimilia , fcdinodora: flofculos fuperiosin ramulisalbos,pai"VuIos, 
PoIygonatiE xmulos & codem modo difpofitos , radix tcnuis, albicans. 

M V c V N A Brafilicnfibus : caulc farmentofo, fatis craflb, lento , altas afccndit arborcs & 
implicatferamis: in quohbet pcdiculo duos, trcs autquatuor digitos longo, triaubique 

folia 




HiSTOR. Plantarvm Lib. I. 



19 



foliafibiinvlccmapponuntur, phafeoloruminore , oblonga nimirum tresaut quatuordi- 

git. nervo & venis obliquis prxdita, 
fuperius faturate viridia, infcrius albi- 
cantia & fubtililfima lanugine ad ta- 
dum fericum sequantia. In pediculo 
tres quatuorve digit. longo , qui fupc- 
rius in plures breviores dividitur , pro- 
veniunt iiores quatuordecim aut fede- 
cim juxta fe , calicibus infiftentcs in- 
ftar filiqiiarum pifi: figura floris eft qua- 
fi dnx filiqusE pifi apertae , una alteri in- 
ferta eflent : nam quinque foliis conftat 
flos quilibet , quorum quatuor duos 
digit. fingula longa , quintum unum 
digit. fine odore , coloris flavi ■, in me- 
dio ftamen fiftulofum pallidum , fupc- 
rius multipliciter divifuminfila, quo- 
rum quodlibet apicem habet fufcum. 
Flores fequuntur filiqua; , fpithamam 
longx aut etiam longiores , tres digi- 
tos circiter latcE , exterius rugofx , ut- 
pote fetis pungentibus, ruffis , prsditx-, 
qu3E non folum adhsrent & pungunt, 
fed etiam puftulas ardentes excitant, 
quae vix oftiduo fanantur & infigncm 
excitantpruritum: filiqux maturae ex- 
terius nigrefcunt & aperiunt fe atquc 
difllliunt : interior earum fuperficies eft 
inftar matris perlarum , alba , fplendi-. 
da & quafi polita : in qualibet conti- 
nentur ut plurimum tres phafeoli orbi- 
"cularcs, comprefli, coloris luridi, cuni 
femilunari macula nigra in uno latere. 
raajores verticello. Ploretplerumque menfe lunio & luUo. Frudus cum filiquis convenit 
cumanagyride Car. ClufiiRar. Plantar. Hiftor. pag. 93. 

Annotatio. Fallitur Audor quod judicet ciunfruauA- 
nagyridis convenirc , utexcomparatione liquidoapparet. Memi- 
nit autem hujusfruftus Clufius Lib. 11. Exoticorum cap. xi. & 
fcribitfelobosrecentesaccepifleePernambuco Macouna appel- 
latione infignitos •, feque phafeolos tcnx commififle quorum unus 
tantummodo germinaverit , & in binorum cubitorum altitudi- 
nem excreverit : fed , inquit , quum ferius gcrmioaflet , ad frugem 
pervenire non potuit & prxmatura hyems corrupit antequam ul- 
lum Floris etiam rudimentum dare poflct. 

Herba hxc {cuimmen Au^or non adfcrippi) humi ferpit caule 
cavo , qui hinc inde folia obtinet in longis pediculis pofita , cordis 
figura atque Smilacis semula. Plos albus , magnus , inftar orbis 
menfarii minoris , uno tenui folio conftans , in quinque angulos.- 
expanfo , fubftrata pallida ftella quinquangulari. Sinc odorecft, 
nec ladefcit hjec planta. 
Herba {c^ii/xm AiiBor nonnomimt^ longe ferpit caule fuo farmcntofo , cincreo, paulum 
pilofo •, qui duorum circiter digitorum intervallo folium habet brevi pediculo infidens , qua- 
tuor plus minufve digitos longum , figurce cylindraccx, nervo fccundum longitudinem & 
venis aliquot obliquis confpicuum, paUideviridiscoloris. Propc quodUbet autem foliuni 
cxoritur brevior pediculus , fuftinenstriafoUolafiguracordis, quibusinfidet flos campanu- 
1$ figura , albus , & in medio fex ftamina alba habcns , apicibus umbra: coloris. Nigrita: An- 
golenfes hic vefcuntur foliis & floribus. 

I B A T i Brafilienfibus , planta caule farmentofo, cxterius cinerco , intcrius viridi, fpongio- 
fb , longe humi ferpit , aut aUis plantisfe implicat. Folia femper fcrt bma in fuis pcdiculis fibi 
oppofita , figura cordis quando vetuftiora, oblonga cum juniora , moUia fubhirfuta, exterius 

C 2. paulum 





20 GeorgIMarcgravI 

paulum incana. in caule quoque multos ramulos furredos folitarios , cum fimilibus foliis ap- 

pofitis. Fiofculos fert copiofosad cujuflibet folii pediculum, varionumero, fmepropriis 




pcdiculis: quilibetautemconftat quinque folioiis& ftellam quinquangularem apte repra:- 
fcntat : in medio liabet obtufum ftamen , haud elevatum , cum coronula quadam : totus eft 
pallide lutcus, interius umbratus , inodorus. Hinc provenit frudus oblongus , ovalis , in ex- 
tremitate acuminatus , magnitudine ovi gallinacci aut anatini , ex viridi fubflavus , quando 
maturus , habcns corticem craflTiorem aurantiis , cxtcrius multis promincntiis inftar acu- 
leorum prieditum : fundit de fe fuccum laftcum, glutinofum , ita ut glutinis loco fungi poflit; 
maturior apcrit fc, ac interius fcmina oblonga, nigra , infigni ordine difpollta habct : quodli- 
bctautcm granum feminis habct floccum quafi c pluma, coloris argcntci fplendidifllmi. 
Hi flocci in cxtrcmitate fruftus interius ctiam junguntur, & fupcrior pars cavitatis fiu£tus 
monftrat fcmina , infcrior floccos illos argentcos, jucundo fpcdaculo. Tota planta olct gra- 
vitcr, dc copiofum lac habct albifllmum. 



Cap. 



HisTOR. Plantarvm Lib. I. 



21 






Cap. XI. 

Sejammn. Innominata. Cumba. laee, Cumru ape» 

CEsAMVM , CongcnCihnsGaKgi/a , Lufitanis Girgilim : caret nominc apud Brafilicnfcs , quia 
' non cft huic provincix naturalis, fed ex Africa huc a Lufitanis tranflata. Ex radice tcnera, 

rcda , multis filamcntis prxdita, exterius rufFa, intcrius alba , exfur- 
git caulis re£tus, quadratus, viridis \ cum foliis oblongis , haudlatis, 
teneris , colorc Atriplicis albae , quaequc quafi farina infcrius funt 
aiperia, atquchinc inde pofita, plerumquc tamcn bina velut fibi 
oppofita , vel etiam altcrnatim pofita. Flores fert albos , cito dcci- 
dcntes , figura campanulse : quos fcquuntur filiquae crcdle ftantcs ad 
caulcm (non in ramis) viridcs , quadrangulae , continentes femcn 
copiofum, parvum, album, figura cordis: maturae autcm fiunt fufcs, 
& fponte difliliunt, ita ut fcmen excidat. 
■ A N N o T A T I o. Fr. loannes dc Santos Hiftor. j^Ethiopise Orien- 
talis lib. I . cap. 4. In omnibus, inquit, his provinciis plurimum Ger- 
gilim rcperitur, candidiflimum& optimuiTi, ex quo fit olcum, quod 
vulgo ufurpatur & comeditur ut in Portugallia olivaceum. Con- 
tunduntur femina in vafc lignco fado ad modum mortarii , grandi. 
Cafrcs (ita vocantur Nigrit3E illius tradus) vocant C^«?^/, &Portu- 
gaUi PiUon. Poftquam bene contufum fuerit, & coaftum in maflam, 
exprimitur rite iifdcm lignis quibus contufum fuiti effluitque oleum 
valde clarum : & amurca, qux reUquafit, comcditiu- a Nigritis, cum 
miUo codto loco butyri. Vide & Proipcrum Alpinum dc Plantis 
/Egypti. cap. 32. 

H E R B A {qmm AuBor non nominat , fed cujm hmc dat iconem) 
caulc tereti, inferius nodofo feu tuberofo , pilofoque, afliirgit in pe- 
dalem altitudinem , & in aliquot fe pandit ramulos : folia cjus funt 
alternatim pofita, oblonga, & craflb modo ferrata, palUde viridia & 
parum pilola. In fummitate caulis & extremitaic ramulorum enaf- 

citur flos flavus , ducati am- 
plitudine, conftans quinque 
foliis atque in medio habens 
ftaminula lutea. Radix par- 
vula & tota pianta fine odo- 
re. 

C V R V B A BrafiUenfibus , 
Cucurbitae cft fpccies : primo 
protrudit duo folia cucume- 
ris modo , fibi oppofita , digi- 
tum longa , figura linguae , e 
quorum medio poftea prodit 
cauUs farmentofus , humi re- 
pens aut fcandcns cucurbita- 
rum modo , ac caprcolis fuis 
fe anneacns. Folla hinc indc cucumerum modo appofita habet , fingula fuis pedicuUs longis 
infiftentia, in lacinias divifa, inferius hirfuta, uti & caulis & pcdiculus , albicantia, fupcrius vi- 
ridia & glabra : fucccfTu temporis cauUs glaber , ftriatus ac viridis longifllme fcrpit & intcrfti- 
tio femipedis , ubique pediculum protrudit tres aut quatuor digitos longum, paulum incurva- 
tum, cui folium infidet ad tadum glabrum', viride , fplendens , circinatum , feptem aut oftan- 
gulum exterius , fcx aut feptcm digitos longum & toridcm latum aut paulo latius. Prope pe- 
diculum cujuflibet foUi clavicula prodit longa, contorta , arde fe impUcans vicinis aiboribus 
autpedamentisappofiris. Inter folia hinc inde in proprns pediculis nafcuntur florcs: rudi- 
mentumautemfloris eft corpufculum conicum ex viridi fubflavum , in quinquefoliolacx 
viridi flavefcentia dcorfimque incurvata defincns •, ex hoc corpufculo prodit flos magnus, 
craflis foliis, exterius glabris, interius hirfutis,dilutc flavus &f exterius lincis feu ftriis vircfcenti- 
bus fecundum longitudinem diftindus •, plufquam fefquidigitum altus , unico foUo conftans, 
verum ultra mcdietatcm in quinquc lacinias fcfto , elliptica; fuperius figurx, in niedio corpus 

(3 3 rotundura 





%z GeOrgIMarcgravI 

rotundum flavi coloris , magnitudine avellanx , quod fpeciem prxbet inteftinorum vituli, 
eonftatque tribus partibus (eparabilibus. Fruftus longus eft circitcr quindecim digitos , un- 
decim crafliis , cortice glabro ut Pepo ex rubro purpureus. Caro fcu pulpa ad flavedinem ac- 
cedit, odorisdulci-acidi, inftarpyrorum agreftium, faporis ingrati, idco non comeditur, 
femen continet copiofum , figura & magnitudine cucurbitje feminis , fed quod exterius in 
fuperficie £ia fufco eft pundulatum in obfcure-flavo . 




I A E E Brafilienfibus , Lufitanis Balancia , Bclgis VVatermeloen , Melo aquaticus : caulem 
habet farmentofum , hirfutum , humi ferpentem , & multis capreolis fe affigcntcm j folia pro- 
funde laciniata & incifa , longa , ftriata •, Anguris Matthioli fere fimilia •, quodUbet infidet 
pediculo fefquidigitum fere longo & caule humo affixa ereda ftant folia. FIos parvus , flavus, 
quinque foliis conftans , umbelico flavo : frudus rotundus feu globofus vel etiam ellypticus 
cortice viridi , magnitudine capitis humani , aut paulo major vel minor •, carncm habet al- 
bam & in medio rubram (nimirum ubi femina jacent) feu fanguineam fucculentiirimam, bo- 
nifaporis: tantam autem copiam aquse dulcis , frigidx, utinter edendum tanquam e pocii- 
lo hauriri poffit. Semina continet multa cucurbitarum magnitudine & figura , in quibufdam 
coracini, in aliis rufii coloris , quseinter frigida majora ufurpantur. Menfibus Dccen:ibri & 
lanuario maxima habentur copia, quamvis toto anno reperiantur. Amat etiam fterile & 
arenofum folum , led fi arena fimo mixto teratur, feUciflime provenit& fruftus fert ingen- 
tis molis. 

Reperitur & hic Melo noftratibus fimilis , fed plerumque major : carne viridi, femine albo; 
falubrioreshiexiftimanturquamapudnos, &: plerumque a Lufitanis , initio prandii vel cae- 
nx commeduntur. Eft & altcr carnc viridi , priori per omnia firailis , excepto quod caro pla- 
ne viridis & faporis prseftantioris. 

CvRVRV Ate Brafilienfibus. Planta caule farmentofb ac lento , quifcfe arboribus ac 
fruticibus implicat , habensmultosramulos & in quolibet quinque folia, bina & bina fibi 
oppofita & quintum in extremitate : fuperius viride fplendentia , fex incifuras habentia ut Jcr- 
rx majoris dentes , eftque inter hxc folia ramulus , utrimque alatus , five ambitur cordiali fo- 
lio , ut in Inga arbore. 

In extremitatibus ramulorum proveniunt longx (picae, onuftse flofculis ex albo & viridi lu- 
tefcentibus •, poftquosfequunturcapfulae, triangulatx in fummitatc, prope exortum cylin- 
draceae , & ubi maturiores ovaUs figura; , cxtcriusrubicunda:: quas fponte intres partcs de- 
hifcunt •, cortex autem exterior rubicundus par craffitie cortici mali , interius eximie cft ru- 
bcr , continetqvie quilibet fruCtus duas fabas Hifpanicis albis magnitudine pares , cftquc quce- 
libet involuta materia: molli, albce, nuciconfiftentiafimili, ad taftum frigidx : cx illo al- 
bo involucro faba fccundum longitudinem eminct , nigerrima macula fplcndcns , feu po- 
tiusfcraicirculotalifccundum longitudinem notata , rcliqua pars fabcc fufci coloris. Con- 
tinctdeniquefabaintcrius carncm fabaceam flavam. Aquis injcda necat pifccs. Vidc Ico- 
nem in prxcedcntibus apud. D. Pifoncm, qui & plura obfcrvavit dc qualitatibus hujus plantx. 

Caf. 



HisTOR. Plantarvm Lib. I. 



?? 



C A P. X I I. 

Ayencjua. Agm^e. Acetoja. Iamacam„ laroha. ^elingela. 

Camara lapo. 

AV E N Q_v A five Avencd Lufitanis (quod nomen apud Brajilienfes obtineat ah Auciore no- 
■Jlromnfroditur) Aviantiim Latinis , ipecicseft Adianthi. & quidem duplex major &: 

minor , hic rcpcritur. 

I. Avenca. major , in duo- 
rumpedumaltitudinem af- 
furgit ex radice intus flava, 
extus nigricante , fub terra 
ferpente & muita habcnte 
filamenta. Caulis hu us te- 
nuis , ftriatus , ex biunno 
nigricantis & (plendetis co- 
loris, & lanugine quadam 
hepatici coloris veftitus . 
Superius ramulos aliquot 
habet inordinate pofiros, 
qui, ut &cauhs, tblia ha- 
bent alternatim pofita.qus- 
dam tres , quxdam duos, 
quiedamunum digitumlo- 
ga , dilute viridia , in ambi- 
tu dentata , atque fingularis 
figura;. 

Nec florem fert nec le- 
men. 

II, Avenca minor. In ean- 
dem altitudinem aflurgunt 
caules , cjufdem cum prio- 

re figurse & coloris , fednon veftiti lanugine , ve- 

rum pulvere albo veluti farina quadam afperfi. 

Folia alata alternatim pofita habet , varia; longi- 

tudinis a femidigito fcilicet ad tres digitos ; in ex- 

tremitate cnim cauUum brevifllma funt. In quo- 

libct folio alx ha: alternatim pofit3e,interiores lon- 

giores , exteriores breviores , fupcrne faturate vi- 

ridis coloris , inferius farina pulvere nigerrimo mixta aiperfo. Inferiores cauUcifli progermi- 

nantes parum convoluti , & pulvere farinaceo planc albi funt. 

Nec floremfert nec femen haec quoque. 

Agvape Brafilienfibus , Co/^-fo;? Lufitanls : Nympheaflorealbo: folia noftrati habet fi- 
milia, inferius multis venis impkxis prxdita : florem etiam talem , fedqui conftat duodecini 
foliis oblongis, acutis, anguftis, albis, & quatuor foliis viridibus fubtus, fuavis odoris, 
Nafcitur paflTuii in paludofis fluviis. 

AcETOSA BrafiUenfis flore dilute purpureo. Caulisteres, viridis, fucculentus: folia 
oblonga , Isevia , folida & flicculenta inftar portulaca;. In fummitate hujus cauUs emcrgit 
alius caulis triangularis (pithamx fcre longitudine , in gujus extrcmitate , qux ramulos trian^ 
gulares habet , nafcuntur multi flores dilute purpurei, quinque foliis conftantes,, ejufdcm 
coloris ut lliccus ceraforum rubrorum. Gratam aciditatem habet, «Sc in acetariis utiUter ufur- 
patur. 

Iamacarv Brafilienfibus , Lufitanis Cardon. Fruticibus aut arboribus adnafeitur fpino- 
fahcEcpIantatenuesradiceshabensquibus feillis inferit. Folia ejus crafla, triangularia , va- 
rio modo fibi invicem appofita ut in Ficu Indica : quodlibet folii latus digitum cft latuni fnb- 
ftantix folidae inftar Aloes five Tunx. Folia viridia , fucculenta fiicco vifcido , haud manife- 
fto tamen fapore ptjeterhcrbaceum. Inextremitatibus angularibus foliorum , fefqiiidigiti fe- 
re intervallo , fpinulx acuts juxta fe pofita; funt quatuot cinerex. Ad eafdcm etiam extremi- 
tatcs provenit fruftus , cujusrudimento fadlo odo digitorum longitudine provenit in e)us 

fummi- 




24 



GeorgI MarcgravI 



fummitatc flos exterius confl:ans quadraginta circitei: foliis,viridibus,anguftis,tres aut quatuor 

digitos longis , interias autem circiter 

viginti albifllmi , latioribus quam vi- 

ridia illa , in medio copiofiflima ftami- 

m flava , luteis apicibus , ipongiformi- 

buS} &in mediohorum columna fla- 

va rotunda , fuperius in multas partes 

fcifla & diduda. FIos dulcis & naufca- 

bundi odoris.Fert fruftum ovalem ma- 

gnitudine Strobili & talis figurae , emi- 

nentiis triangularibus conftantem. To- 

tus frudus corticem obtinet cortici 

aurantii mali lequalem , interne & ex- 

terne coloreLaccas Florentise humeda- 

tx , elegantiflimo (triangulatx autem e- 

minentix feu acumina funt ex viridi fla- 

va) fcu laccae & cinnabrii mixtorum:in- 

tus continet carnem ex albo cineream, 

fucculentam, fapidam, refertamfemi- 

nibus nigris fplendidilfimis , magnitu- 

dine & colore feminibus Aquflegix fi- 

milibus •, quae una cum carnc come- 

duntur. 

Vide & alias fpecies in defcriptione 
Arborum quibus innafcuntur. 

Belingela Lufitanis ■, Melonge- 
la Latinis •, Toi^gu Angolenfibus •, Ma- 
cumba Congenfibus.Ex radice dupla vel 
tripla , aliquot prodeunt caules , rotun- 
di , varie flexi , lignofi , partim ferpen- 
tes , partim erefti , minimum digitum 
crafli vel circiter , cx viridi hinc inde 
purpurafcentes : quibus hinc inde folia 

adnafcuntur, pedemlonga, majoraaut minora, feptemaut oaodigit. lata , laciniata , ob- 
fcure virentia , nervo «& venis purpurafcentibus, braf 
ficx noftrx jemula, cujus etiam odorem habent.Flos 
lafteus eft dilute purpureis venis intertextus , unico 
folio conftans , quod inftar ftellje quinquangularis 
expanditur folidi hoUandici amplitudine •, in medio 
autem deceni ftaminalutea cylindracea unum albura 
circumdant : florem fequitur fruftus , uti flos inter 
quinque folia pofitus , magnitudine filveftris pomi 
aut etiam pomi colochintidis , vel etiam major , ro- 
tundus , lasvis , fplendcns , exterius albicans , mul- 
tisftriis viridibus, vel etiam exterius viridis&pur- 
purei partim coloris , quando maturus flavi : interius 
carnem habet albam , multa femina inftar Sefami 
continentem. Nafcunturautemduoveltresjuxta fe 
invicem , in proprio quilibet pediculo. Co£tus fru- 
dus comeditur cum oleo & pipere , habetque fapo- 
remcitrii. 

Confercum Dodonei Melongelavel malis infa- 

nis. v__>5ic-' 

Annotatio. Planta hxc nequaquani conve- ^;J^^\^ 

nit cum Melongcla vel malis infanis Dodonei,ncque 

foliis , nequc floribus , ne quidcm fruaibus , ut facilc animadvcrtct qui ipfum Dodoncum 

confuluerit lib. xv. cap. xxxi. ita ut Auftor nofter in co fucrit dcccptus. Mcminit & Mclongc- 

Ix Mathiolus in Diofcorid. lib.4. cap. 7 1 . in quo agitur dc Mandragora : & fanc fi bcnc advcr- 

tasmaiorcmcognationcmhabcthxcplanta, fi fruftum fpcftes, cum Mandragora, quam 

cura malis illis infanis. 

Iaroba 





HiSTOR. PlantarvmLib, I. 2J 

Iaroba Bfafilicnfibiis dida Cafaca amargofa. Lufitanis. Altiliimas arbores hsec planta 





afcendit, caule lento, tereti , qui hinc inde in longis pedicuUs tria 
folia appofita habetPhafeoli modo,funt autem plane fimiha fohis 
Mucuna. Fruftus autem fimihs frudiii Cuete, fed ut plurimum 
minor , eadem pulpa, iifdem fcminibus, ejufdem quoque ufus. 

Camara Iapo Brafilicnfibus •, Mentha corimbifera Cor- 
di , Balfamina officinarum. HerbaD.Marias , Mentha grxca Ma- 
thioIi.Lufitanis Mentafiro. In pedalem aut bipedalem altitudinem 
alTurgit, caule tereti rufcfcente, lenibus pilis hirfuto. Foha autem 
hirfuta , inferius quafi incana , acuminata, lata , in ambitu ferrata, 
figura foliorum urtica; minoris. Confiftunt folia ad exortus ra- 
morum in fuis pcdicuhs bina oppofita cum parvuUs aUquot jun- 
dlis. In cxtremitate autem ramulorum & prascipue in fuperiori- 
bus ramulis caulis , multi prodeunt pediculi, qui umbcllatim flo- 
res ferunt , Tanaccti modo , confl:antes multis ftaminulis meris, 
laftefcentis & dilute c?erulei mixti coloris. Semen profert ni- 
grum, oblongum, cxile, quod maturum pappis evolat. Floret to-r 
to anno : odor planta; ut Menthaftri fed fortior •, lapor amaricans. 
Calida eft & ficca. Radix tenella multis radiculis conftans. 

Annotatio. Mathiolusiu Diofcorid. lib.a.cap.ss. Cas- 
terum, inquit , cft & herba pafllm in hortis crefcens , folio Salvix 
longiore, latioreque, Betonica:a:muIo, undiquaqueferrato , in viridialbicante&cauhbus 
bicubitalibus & aUquando majoribus : in quorum cacuminc flores exeunt corymtacei, colore 
mehno, Tanacetimodo. Plantain univerfum amaraeft, fubadftrin2;ens &2;raviterodorata. 
Goririenfibus hxc vulgo vocatur M e N T H A grcEca : in Hctruria vero Salvia Fvomana, quod 
potius foUis Salviam referat , quam Mentham , quin & hcrbam Divae Marice nominant , &c. 
Porrononvidetureadempiantaquam Audor defcribit cum illa Mathioli , nam folia Brafi- 
lienfis funt acuminata , cum ilUus fint obtufiora ; congeneres tamen opinor , & ejufdem qua- 
litatis , ufufque in medicina, 

C A p. X 1 1 L 

Hydropiper. Caapeha. Caaetmay. Emhuayemho. 'Tajoja. Serpetita-^ 
ria major. Brya do Captao?i. Caawmoima. 

HYDROPirER Lufitanis Erva pulgera. Caulem habet teretem , nodofum , viridem, & 
ad nodos rufefcentem : folia fimilia foUis falignis , in fummitate ramulorum provcniunt 
fpiccE florum tenues & longas , plenas flofculis albis. Fert femen triangulare, fplcndens, obfcu- 
re brunnum feu fufcum, parvum. Radix eft inftar capillorum longorum, fufcorum.quibus fub 
aqua fc fuftentat : nanTcaulcsobUquefubaquanatantes, adnodos copiofas habent fibras ca- 
piUatas. Herba urit linguam inftar piperis. 

Lufitani utuntur ad purganda vulnera ulcerofa loco Cauftici, 

Confer DodonQumlib. xx. cap. 3 2. 

C A A p E B A Brafilicnfibus , Lufitanis Erva de Nojfa Sennora , aut , Cipo de Cohras : Scanfi- 
lisplanta, cauUbus teneris, rotundis, viridibus, admodumlentis. f oUum quodUbet feor- 
fim pofitum in caule , in fuo pediculo rufefcenti , duos digitos longo & in exortu paululum 
incurvato, orbicularevelcordislatioris, utipingitur, figura, confiftcntia folio perfoUatae 
fimile , fuperius dilute virens , inferius albefccns : (in quibufdam plantis folia pene omnia 
funt rotunda) pediculus autcm folU cuiufque non inferitur in fimbriam feu cxtrcmitatem fo- 
Jii , fed plus dimidio digito ab ora verfus medium fohi , ut fit in Nafturtio Peruviano. Ad pe- 

D diculos 




26 GeohgIMarcgravI'. 

diculos foliommetiam pediculus provenit fefquidigitum longus , flQfculum fuftinens paliidc 

flavefccntem , odo foliis confl:antem 

hoc modo ; quatuor fuperius adpofi- 

ta funt parva , obrotunda , his fubftat 

ampluni obrotundum , adhuc magis 

inferius triaparva alternatim pofita. 

Infummitate pediculi interquatuor 

fuperiora foliola, granum provenit 

magnitudine parvi pifi, figur^e ovalis, 

interius viride , hinc rubrum. Radix 

longa quafi contorta. 

Planta hxc nullum habet odorem 
prxter lierbaceum. Folia fingulare 
funt rcmedium contra morfus vene- 
natorum animaliimijUt ferpentu,&c. 
tam in hominibus quam in beftiis , fi 
morfui paulum contufa imponantur: 
curantur enim morfus fine ullo alio 
impofito medicamento. Radix con- 
tra calculum excellentifliima & eft il- 
la quam Lufitanus dabat D. vander Duflcn , optiino fucceflii 

Caaetimay Brafilienfibus, 
eft Herba qux in trium pedum al- ' 

titudinem excrefcit , caule viridi, 
intus meduUofo , quem ab ipfo 
exortu numerofa ambiunt fo^ 
lia , quatuor digitos longa , an- 
gufta , per ambitum incifa , Ixvi 
hirfutie prasdita (ut & cauhs) & 
moUi lanugine paulimi incana. 
Cauhs fuperius in quatuor , quin- 
que, fex aut feptem ramos fe fpar- 
git, & foliola parva obtinet , foliis 
hyflbpi figura fimilia : in ramulis 
autem multos fcrt flofculos , flo- 
rum Senecionis fimiles , pallide 
flavefcentes , qui in pappos defi- 
nunt , vento diflipabiles. Folia hu- 
jus plantx acrem & calidum fapo- 
rcm habent, ac co£ta, conttifa, at- 
que illita fanant fcabiem in qua- 
Gunque corporis parte. 

Embvayembo dida Brafi- 
lienfibus , Lufitanis corrupto no- 
mine Occoemho: Herba radicem 
habet digitum craflam, interius 
medullam lentiflimam continen-^ 
tem , varie contortam exterius 
fufcam , interius albicantem. E 
qua producit Caulem lignofuni-, 
teretem , viridem , fefqui aut et- 
iam duos digitos longum , foliis 
hincindeonuftum, qua: infident 
pcdiculis digitum longis , tenuia, 
tencra , duos aut tres (ftgitos lon- 
ga, Ixta viriditate (plcndcntia,ner- 
vo&venis prxdita, quibus infe- 
riore latcre adhxret pulvis fufcus, 
qucmadmodum in Lingua ccrvi- 
na. Floris aut [eminis mn meminit Au^or. Sapor radicis cft acris. 

Taioia 





HlSTOR. PlANTAIIVMLib. I, 2-^ 

Taioia Bi-afilienribusdida. Herba fcandens & longiaime ferpens atque aliis hcrbis & 

fruticibus fe implicans. Cauiem habet 
flriatum , kntum , viridem , & ad eum 
certis quibufdam intervallis folia folita- 
riepofita: quodlibet pediculo fuo alato 
prodiens , tres , quatuor aut quinquc di- 
gitos longum , in tres lacinias difle£lum, 
'tencrum , ad tadum tamen nonnihil hif- 
pidum , & viride : qLislibet autem la- 
cinia fuum nervum & venam habet. In 
ambitu denique foliorum denticuli mi- 
nimi prominent inftar cufpidum acicu- 
larum. Florem aut femen non Aefcriffit AuEior. 

Serpentaria Maior feu dracunculus major polyphyllos , Lufitanis Erva de S'" 
Afaria. Caulibus afTurgit ad duorum pedum altitudincm , rotundis , digitum craffis , ex vi- 
ridi , flavo & albo variegatis inftar Serpentis j quilibet fohum gerit , circumfercntia folii Peo- 
nix , in quatuor aut quinque lacinias difledum , continctque qua:libet lacinia nervum craf 
fum & varie in ambitum exfedum eft,plufquam Hieracii aut Chondrilke folia: funt autem gla- 
bra & viridia. Inter caules fohorum etiam exfurgit caulis ut reUqui , e cujus fummitate pro- 
dit vagina , pedem aut amplius longa , plus quinque digitos crafla , in extremo acuminata, 
qux fe aperiens pediculum fatis craffum monftrat , ad quem fpicas in modum , ut in milio In- 
dico , compofita funt grana , milii magnitudine , ftriata , rotunda , fucculenta , quinque aut 
lex particulis compofita , primo viridia , hinc flava & punctulis rubris fubtilibus variegata, 
ubi maturuerunt , rubra. In his granis continetur femen figurae ovalis , nuclei interioris cera- 
fi magnitudine. 

Radixhuiusplantxrotundaeft, pomum majusxquans aut etiam fuperans, cuticula c^ 
albo fubrufefcente prxdita ■, fuperius ubi caules erumpunt , multa habens filamenta. Acris fa,^ 
poris eft inftar Ari. 

Commifialiquotharumradicumterrcemenfe Augufto anni cb bc xxxix. &progermi-^ 
narunt demum anno cb b c XL. Pebruario raenfe. Itahic cegre ahquid provenit plantatum 
feu fatum menfium leftivorum initio , ob ficcitatem & ^eftum. Addo etiam in maritimis lo^ 
cisubifolumarenofum. Inhortis autem mcditerraneorum locorum longius a mari diflTito^ 
rum, quirigariaquadulcipoffunt, circum circa dudis rivulis , utifierifbletxque aeftivisat'» 
que hybernis menfibus , fata & plantata probe fumunt incrementum. 

Erva do Capitaon Lufitanis : Radix reda, teres, geniculata , alba fub terra ferpit, 
& ad genicula,unius aut duorum digitorum intervallo diftantia,multa agit filamenta tcnuia,& 




ibidem caulem duos aut tres etiam 0^0 aut decem digitos altum protrudit, exilem , teretem, 
fiftulofum , ex albo purpureum inferius medio , in filum lentum habentem : quiUbet autem 
caulis fert fliperius unicum folium rotundum laete viride,ut Nympheje,fed non ita folidum, in 
ambitu crenatum, more foUi Vmbelici Veneris : caulis in centro foHi aut circiter inferitur, & 
ex centro infertionis tenues vense ad circumferentiam difperguntur. Radix contrita odoreni 
& faporem habet radicis Petro Selini. Lufitani utuntur ad maculas corporis delcndas , Os Fi' 
gados vocant. 



D s 



Caa- 



2,8 GeorgIMarcgravI 

Caapomonga Brafilicnfibus dida, Lufitanis Erva do vma. Radicem habct femipedem 
penc longam , kntam, tenuem, reftam, aliis radiculis interdum prjeditam, exterius croceam, 




(cum primum eruitur, fcd poftea dilute umbrae coloris evadit) interius candidi{rmiam,fubdul- 
cis faporis : e qua prodeunt caules tres vel quatuor , ofto aut novem digitos longi , rotundi, 
nodofi, virides, ex parte ruffi •, partim humi ferpentes , partim furredi. Ad nodos autcm pro- 
deunt ramuli, in quibus itidem ad genicula duo, tria vel quatuor foiia fibi apponuntur, aut op- 
ponuntur, digitum longa, mollia , fuperius faturate viridia , inferius incana : quodlibet infidet 
fuopediculo femidigitum longo, nervis confpicuis prxditum. Infummitate caulium rami 
funt contincntes flofculos parvos umbellatim pofitos , dilute rubro purpureos. propter exili - 
tatem eorum conformatio confpici non poteft, fed adhibito Megafcopio, apparct hos fllofcu- 
los cffe inftar florum campanulae fuperius dentatos , habentque in medio duo ftaminula rubro 
purpurea , figurse ut campanula habcrc folet , paulum extra flofculum prominentia duobus 
apicibus. Erumpunt e conico cylindracco corpufculo viridi, quod anteqnam fe aperiat hifpi- 
dum eft & pinguc, ita ut facilc adhxrefcat veftimcntis, unde Lufitani vocant Caraficos. Flof 
culi delineati ut pcr Mcgafcopium videntur. 

Cap. 



HisTOR. PlanTArvm Lib. L 29 

C A p. XIV. 

Cara > Lihame. Camaranhaya, Imominata, • Ommmho, 

/^ A R A Brafilienfibus, Inhame de S.Thome, Congenfibus ^iquoaquicongo; planta eft caule 
^quadrato , ad angulos pcnnato, viridi , hmc inde rufcfcenti , paululumque contorto j lon-. 



V^ 




gifruiic ferpit fuper terram aut etiam fepcs afcendit , tamque late fe propagat iit integri hortuli 
duodecim decempcdas in unoquoque latere habentis aream unica planta facile occupet.Cau- 
lis enim & raniuli ejus hic illic terram contingentes protrudunt fibras atque alias agunt radi- 
ccs •, quinimo fi terram attingere non pofTint , nihilo minus has radices producunt , fed quse 
proptcrdefedumnutrimentiadjuftammagnitudinem nequeunt pervenire, ita luxuriat na- 
tura in hujus plantas propagatione. Incaule, feptem, odo, aut novem digitorum interfti- 
tio , duo pediculi enafcuntur appofiti , quinque autfex digitos longi , itidem quadrati & pen- 
nati , quibus infident foha , Sagittahs noftratis aut vomericis pofteriori parte circinati figura, 
novem aut decem digitos longa , circiter lex lata, ubi latiffima : Ixta viriditate fplendentia, 
fatis fohda , feptem aut novem nervis ex pedicuh inlcrtione prodeuntibus & per longitudinem 
excurrentibus , infcrius prominentibus , fuperius profiuide jacentibus : in extremitate funt 
acuminata, acuminemoUi digitum longo utinvomerepromincnte. Copiofum hquorem 
aqueumfunditcaulisincifusinftarlachrymarumvitis. Radix crafla eftplusuno pede, odo, 
novem & duodecim digitos longa & plus quoque , cuticula cx cinereo fufca veftita , fub qua 
flavefcit , intus carnem albam , fucculentam & quafi laclefccntem habens. 

Nata mihi radix inHorto ann. i e^o.quse magnitudinem habebat Aquarix AUemannorum. 
^(jmW»2vocantLufitani. Co£tacumbutyro, veloleo & pipere condita bene fapif, ficca 
tamen eft & farinam refert , unde & pro panc a Guincenfibus ufurpatur. Habui tales tadices 
ad parietem pendcntcs & progerminantes in mufaeo meo,quas xxi.Novembris anni 1 640. ter- 
riecommifi & fehciter augmentum coeperunt. Ecccilla planta qus progerminare e radice 
ca^perat menfe lanuario anni 1 640. terrce a mc commifla , qusque tam latc fe propagarat 
menfe lunio di£ti anni , in extremitate caulis fenioris , multas quafi fpicas producebat , in 
quibus multa triangulata & turbinata corpufcula adhxrebant fuperius , rudimcnta habentes 
parvi floris lutei j interius autem inftar burfa; paftoris cava compreflum fcmcn indicabant: 

D ^ fcd 




30 GeorgI MarcgravI 

fed quamvis ulti'a duos mcnfcs ita ftarcnt numquam tamen flos fc aperuit, nec in capfulis aliud 
faftum, fed perierunt denique omnia propter seftatis calorem. 

C AMARANBAYA 

Brafilienfibus . Lyfi- 
macliiaz fpecies fruti- 
cefcens. In quatuor 
pedum altitudincm af- 
furgit, & dividitur in 
multos ramos, ruflfos, 
pilofos. Folia folitarie 
pofita in brcvibus pe- 
dicuIis,oblonga,hirfu- 
ta-, ad quorum quod- 
libet flofculus prove- 
nit,calice fere duos di- 
gitos iongo , cui infi- 
dent quatuor foliola 
viridia , & cuiq-,ex his 
fuperfidet foliolu fla- 
vum , conftatque qui- 
libet flos quatuor fo- 
liolis flavis. Ex caiiCc 
floris fit filiqua , ut in 
Filio ante patre Lobe- 
lii, qux femen cotinet 
minutulu, rotundum, 
fplendens , coloris ex 
pallido fubflavefcetis. 
Fert florem Sc femen 
ab Aug. in Novemb. 

Reperitur hic & alia ejus fpeciespriorifere fimilis ', qus in fefqiiipedem adolefcit, caule m- 
gulofo , ftriato , nodofo , vi- 
ridi: ad quem folia pofita vel 
folitarie, vel majus cum uno 
aut altero minore: majora 
tres circiter digitos longa , 
angufta , falicis modo , mol- 
lia, dilute viridia: ad exor- 
tumfoliorum calix eftdigi- 
tum longus, cui quatuor fo- 
liola viridia, quibus quatuor 
flava fuperftant , obrotunda, 
facile decidua: in calicc poft 
florum cafum nafcitur fe- 
men. 

P L A N T A , {c[mm non no^ 
vninat Auclor , Jed hanc ejus « 
dat Iconem) Caule haud len- 
to ferpit , & aUis plantis fe 
implicat : folia fert in pedi- 
culis , duos , tres aut qua- 
tuor digitos longis , cordis, 
ut pingitur , figura , moUia, 
dilute viridia : In pcdiculis 
autcmduosaut tres digitos 
longis , & fuperius in qua- 
tuor aut quinque divifis naf 
cuntur totidcm florcs , Smi- 
lacis florum xmuli , albi & ad mcdietem extremam , diluta purpura mixti , in medio floris 
exftat ftamen album purpurafccns : in ambitu vero intcriori flos cgrcgiam ftellam quinquan- 

gularem 





HlSTOR. PlAiJTARVM LlB. I. . H 

gularem repraefcntat , quafiinillum imprefla eflet, albicolorisutiflos. Poft flores enafcitur 
triquetrum corpus , fufcum , fubrotundum , intres capfulas divifum , in quarum qualibet gra- 
numfeminis cftfufcum,magnitudine & figura medii pifi inxqualitcr diflefti. Flos inodorus 

ut & planta, fine fapore manifefto. 

Q^iNGOMEO Lufitanis, Congenfi- 
bus Sc Angolenfibus Quillobo: in duo- 
rum aut trium pedum altitudinem afllir- 
git , caule craflb , rotundo , hinc inde no- 
dofo & ruffo : pediculos protrudit variis 
locis alternatim pofitos , fex aut feptem 
digitos longos , partim ruffbs, partimvi- 
rides •, quoruni quilibet fuftinet folium 
laciniatum , in quinque lacinias feifium , 
ac toto ambitu ferratum, magnitudine 
fere fimile folio ficus , fuperius obfcure , 
inferius dilute virens , ac ibidem nervura 
rufflim & venas virides habcns. In fupe- 
riore caule , in pedicuUs brevibus , craf 
fis , tres aut quatuor magni nafcuntuc 
fiores , quinque foliis rofaceis majoribus 
conftantes,fulfurei coloris,unguibus brun- 
no-purpureis , qui intus & extus apparent: 
in medio ftamen crafllim fulfiireum, apici- 
bus flavis ,& flimmitas ftaminis purpurea. 
Fru£tus ejus pericarpium eft, tresdigitos 
longum , pyramidale, novangulare , initio 
viride, per maturitatem fufcum : conftans alba & parum'glutinofa carne , cortice craflb inftar 
niali aurantii •, intus in odo loculamenta longa divifum •, in quovis duplex ordo feminum ro- 
tundorum, magnitudine feminis cannabis continetur , &quodhbetgranum fuopetioloeft 
appenfum. Pericarpium hoc viride odoris eft leguminofi & faporis fubdulcis: coquiturto- 
tumin aqua & coftum comeditur cum oleo , aceto & pipere : quo immaturius eo melius ad 
coquendum. 

•Radix alba eft , haud magns moUs , multas radiculas & filamenta habens , lenta , & nullius 
manifeftifaporis. 

C A p. X V. 

Innominatct. Caa ataja. ErvaCidreira. Imiominatadu^e. 'Tu- 

paipi. Ifj?tominata. 

PL A N T A {cujiis AuBor quidem dat Iconem , fednon mnotat quo nomine h Brdjilienjtbin af^el- 
letur,) in femipedalem aut pedalem altitudinem aflurgit , caule tereti , ex viridi albicante, 

lanuginofo , quafi ei goflfy- 
pium adhxreret. Habetau- 
tem hinc inde a terra multos 
ramulos longos & folia foli- 
tarie pofita, inxqualis ma- 
gnitudinis , quxdam tres, 
duos,etiam tantum unum di- 
gitum longa , ih ambitu crif- 
pata , figura fere folii Sene- 
cionis. In extremitate caulis 
& ramulorumnafcunturflo- 
res fpicatim congefti, parvu- 
li, fplendentes , ex argentco fubflavi , figura pene ut flores Abfinthu. Poft flores ftelluls Iplen- 
dentes argentese remanent. Radix .exilibus conftat filamentis. Tota planta fcmper videtur 
quafi goflypio obdu£ta. Odorem habet fingularem fcrc ut Dyaamnum Creticum. 
Folia recentia contufa impofita cuUcum & mufcarum morfus fcu iftus fanant. 
Caa ataya Brafilienfibus. Ervade ^urgAdeIuanFac7'Lw'M.'vc\\%. Ex tenui radicula 
albain pedalem afllirgit altitudinem, caule quadrangulari , paUidcviridi,gcniculato,tenui, 

qui 




\ 





32 GeorgIMarcgravI 

qui partim tenx incumbcns , ad genicula iterum radices in terram agit parvulas , partim ere- 

dusftat. 

Ad quodlibet geniculum , duo foliola 

fibi opponuntur, nummulariae figura & 

magnitudine fcu reftiusVeronicae aut Cha- 

maidruos, in ambitu fcrrata , & pallide viri- 

dia. Ad quodlibet par foliolorum flofcu- 

lus minimus provenit,quafi galeatus.albus. 

Poft hunc nafcitur filiquula grani avenae 

magnitudine & figura , qvxx fponte fe ape- 

riens.femen efflindit minimum,rotundum, 

obfcure flavum , minus femine papaveris 

minimi. Nullius odoris eft planta fcd fapo- 

ris amari. Hsc planta contufa, cofta in 

aqua ac pota , purgat cgregie per fuperiora 

& inferiora. 

Erva Cidreira Lufitanis : in qua- 

tuor aut quinque pedum altitudinem aflTur- 

gif , caule ftriato , geniculato. Ad quolibet 

geniculumduo rami fibi oppofiti nafcyn- 

tur & itidem duo folia oppofita , tam in 

caulequam inramulis. Foiium quodlibet 

duos aut tres digitos longum , acuminatum 

& in ambitu ferratum , brevi infidens pedi- 

culo. In fummitate cauUs & ramorum fpi- 

caprovenit duosauttresdigitoslonga, habens flofculos minimos , dilute caeruleos , multo 

albomixtos. Tota planta maximi odoris, nec ante annum quamvis ficcs odor minuitur 
gratior quam Meliflfe cum cytro mixtse. . 
H -EKB A {qmm Ju;^or quidemnof^-no- 
minat , fed hmc dat Tconem ) in duoruni 
pedum afllurgit altitudinem , ex radice te- 
nui gryfea : caulis eft teres , lanuginofus, 
in quo ab infima parte duo femper fibi 
appofita habet folia , digitum longa , in 
ambitu dentata & in utraque fuperficie 
pilofa, nervo &;venis obliquis intertexta, 
foliis HederxfeuTcucriiaUquantumfimilia, Ad bina quslibet folia aHquot parva appofita 
funt foliola. 

Caulis in fummitate in caudam murinam longam extenditur, ac in eo altcrnatim (utin 
Myuro) florcs dupU ftuferi magnitudine , circinati , in quatuor quafi foUafe- 
fti , infignitcr rubri figura florum Lycl-uiidis , in medio unum ftaminuUim al- 
bcfcens exftat parvum. Tota planta caret odore. 

TvpA ipi BrafiUenfibus , Lufitanis CeboUalbaraa; eftfquilla: Bulbum 
habet album , rotundum , pomi noftratis magnitudine , cuticula tedum um- 
brx coloris , qui inferius multas agit radiculas , quafdam ad novcm & decem 
digitos longas : producitporro, duo , tria aut quatuor folia , pedaUsaut fet 
quipedaUs longitudinis , quatuor digitos lata , ubi latiflfima, crafla , fucculen- 
ta , dUute viridia , fplendentia -, lineis fecundum longitudincm & latitudinem 
viridioribus quafi texta. 

H E R B A hxc [quam AuBor non nominat , fedctijus hanc nobis dat Iconem) 
cx arida radice puUulafcit, atque in bipedalem aflTurgit altitudinem -, cauUbus 
ab ipfa terra adpofita funt foUa , qux figuram & confiftentiam habcnt foUo- 
rum Auriculx muris , lanugine quadam per totum incana. Vcrfus fummita- 
tcm cauUs rariora & minora funt foUa , atque in ejus cxtrcmitatc eft fpica 
mollis five pilofa , coloris e gryfeo argentei , fercns flofculos quatuor , quin- 
qucfcx aut ctiam pkircs,ftufcri Hollandici magnitudine, conftantes quinque 
foUis cxrulcis. QuiUbetautcmflosintra fe la£team ftcUam quinquangula- 
rcjii rcpra fcntat, ac in fui mcdio ftaminula aliquot habct alba. 
Planra tota pcnitus caret odorc. 
AByTiLON Aviccnnx , vulgo hic Malva appcUatur atquc etiam ilUus loco ufurpatur. Vide 
Dodoncum. Man- 





HlSTOR. PlANTARVMLiu, I. 33 

MandATIA Brafilienfibus efl: Lablab Afpini , dequo vide Car. Cluf. Rar. Hiftor.pag. 
ccxxv 1 1 . Planta hxc ex Africa in Brafiliam tranflata ; Phafcoli ejus codi comeduntur. 

C A p. X VL 

' 3\(andjhe Anmms. 'Tareriaya. Jrapahaca. Frucatu. 



N 




A N A Brafilienfibus , Amnas Lufitanis , lajama Oviedi Carol. Cluf Rar. Hiftor. lib, 1 1 , 
cap. i X. Strobylus aut Nux pinca Monard. cap. lx x 1 1 . Ex radicc proveniunt quindecim 

aut plura folia A- 
loe foliis jcmula , 
duos atque etiam 
tres digitos longa, 
unum aut fefquidi- 
git. lata , ubi latifll- 
ma.verfus extremi- 
tatcs anguftiora <5c 
acuminata, crafla, 
faturate viridia , in 
ambitu denticulis 
priedita, inftar den- 
tiuniLucii: inme- 
diohorum capitu- 
lum provenit inftar 
Cinarae frudus , c- 
jufmodi foliolis a- 
cutis compofitum, 
infignis Cinnabrii 
coloris, quodfiic- 
ceflli temporis au- 
getur, figurainftar 
StrobyIi,&dum au- 
getur inter foliola 
ejus prodeunt flof- 
culi ccerulei, tribus foliolis finguli conftantes. Polia plantx magna interius ad partem qua fru- 
dusinfidetetiaminfignicolorerubro funt tinda. Frudus quando maturuit magnitudincm 
obtinet majoris melonis vulgaris, figuras ovalis, exterius eminentiis conftans, quafi umbciicis 
humanis, quoz in totum flavefcentis coloris , per oras autcm incarnati , qujelibct autem in me- 
dio foliolum habet triangulatum , ferratuni , gryfeum. Frudus odoris eft fuaviflTimi , fiporis, 
fere inftar fragorum , gratiflfmii, apprime fucculentus. Cortex ille abfcinditur& frudus fe- 
cundumIongitudineminpartesfecatur& comeditur. Medium illius quod relinquitur inter 
fccandum inftar pilae quadratie etiam ambeditur, &prooptimapartehabetur: infuimedio 
habet medullam duram & lentam inftar paftinacx qux abjicitur : Continet frudus in fe gra- 
nulafeminis. Frudusmaturus fuperiusplantam junioremhabet, qux decerpitur & ita fine 
radice (nullam enim habet ) terrx imponitur , qux fequenti anno frudum feit. Vnaquxquc 
planta femel & unicum frudum profert annuo ipacio , & frudus novam fimul plantam, quas 
cum plantatur, vetus eradicatur & abjicitur utpote inutilis. 

Ex fruftu hoc fuccus exprimitur & cum aqua mifcetur , daturque in aegritudinibus a Brafi- 
lienfibus prout nos hydromel damus. Condiuntur etiam faccharo & adfervantur. Nana qux 
vi Solis maturatur haud bona eft, Brafilienfes vocant Nma. cacaba. Menfe Decembri & lanua- 
riomaximahabeturcopia. Reperitur & iV^^^ ^r^'!^^ , ideft, filveftris, cujusfrudusinfignis 
magnitudinis , ovalis citrullimagnitudine, compofitus e quadrangularibus cylindris in extre- 
mitate quadrate pyramidalibus, per maturitatem flavcfcentibus , qui fcparari ab invicem pof- 
funt. Cavihifuntinftaroflisin capitevitulorum quod DcnMitzahn vocamus: contincntes 
granula ovalia innumera pallide flavefcentia, papaveris majoris femine majora, fuavia, & 
dulciflimororeimbuta inftarmellis. Qupdlibet corpus cyhndricum fcparatum cxprimitur 
digitis in os, ac granula illa rore mclleo imbuta abforbentur, gratiffimi faporis. Frudus etiam 
tranfverfim difcinditur in taleas. 

Tareriaya Brafilienfibus : an Fraxinella filiquofa ? an quinqucfolium folio Caprifo- 
lii ? Ex radice longa paucis filamentis prxdita, lenta , albiflfima , aflurgit caulis tres circitcr pe- 

E ■ dcs 



34 GeorgI MarcgravI 

des longus , multis ramis praeditus : folia ejus in longis pediculis alternatim pofitis , quatuor, 
quinque, fex aut feptem juxta fe in orbempofita, oblonga, viridia, nervo & multis venulis in- 




terfeaa, foliis Caprifolii haud abfimilia , fed ad taftum mollia & glutinofa. In fummitate cau- 
lis primo parvis foliis alternatim pofitis ornatur , brevibus , obrotundis : dein alternatim pro- 
deunt ad ea pediculi longi , ad quodlibet unus continens cylindraceum corpus album , qua- 
tuor foiiolis viridibus , parvulis , acuminatis infidens , hoc corpus funt quatuor foliola floris; 
quo fe aperiente inferius , primo prodeunt filamenta feptem , tres autquatuordigitoslonf^ai 
hinc quatuor foliola floris expanduntur , quae ftant ereda , figuram habentia cochlearis , fita- 
menta autem feptem barbs fehnaz modo direfte ad latera vel antrorfum extenduntur , egreo^ic 
purpurea : foliis albis decidentibus decidunt & fex ftamina, feptimum in medio manct, ac abit 
in filiquam teretem, femipedem longam.continentem femcn vix magnitudine finapis, rotun- 
dum quidem fed quod in uno larereincifuramvideturhabere. Tota planta ad radumgluti- 
nofa eft, & ad cujuflibet rami feupediculi foliorum acuta cft (pinula. Fert flores & femen toto 
anno. Flos inodorus, fcd folia rcferunt odorem Majoranae. 

Arapabaca Brafilienfibus diaaPlanta-, In fefquipedalem altitudinem adfurgit, cau- 
le tcreti , viridi , cavo •, & vix duo folia aut duos ramulos ad latera habentc : In fummitate ta- 
jiicn caulis, duo, tria , vel quatuor (fcrefcmper) folia funt pofita , Plantaginis facie , ncr- 
vofi, in orbcm difpofita , & cruccm cfligurantia videntur, atque inter hxc aliquot ramuli 
furrcfti , duos aut trcs digitos longi , cum^^flofculis oblongis , dilutc cx albo purpurafccntibus, 
qux quinquc foliolis conftant fpicatira pofitis. Poft floris autcm occafum cnafcuntur globuli 

fcn 



HlSTOR. Plantarvm Lib. I. 35 

feu capfuls rotundje Coriandri feminis magnitudinc, in quibus continetur femen exile, fubro- 

tundum , nigrum , papaveris magnitudine & fi- 
gura. Radix illius cft parva , alba , filamentofa, 
habetquc odorem radicis Petrofelini. 

Vide Androlacem apud Mathiolum. 

Anhotatio. Matliiolus agit de Androface ad 
hb. I II . Diofcorid. cap. 133. & dat duas ilUus 
Icones , quarum tamen neutra ullo modo con- 
venit cum hac quam Auftor delineavit •, neque 
aflequor quare hanc cum illa comparaverit , 
prxfertim cum Diofcorides fcribat Androfa- 
cen tenuia virgulta emittere fine foliis. 

Vrvcatv Brafilienfibus , Planta eft quje 
fuper arbore Vrucan tha nafcitur fine radice: ve- 
rum quatuor aut quinque folia inferiuslata bul- 





bum faciunt ovalemj circiter quatuor digitos longum,qui intus continet medullani quandani 
unguenti faditii confiftcntia & afpedu , pinguem , ad taftum frigidam , ex albo virefcentem , 
multaadhxcfilamentafubtiliaalbidainfedifperfa habentem. Suprabulbum folia a fe invi- 
cem difcedunt,funtque ibi angufta,fcdin pedalem aut majorem altitudinemexcrefcentia,fupe- 
rius latiora, linguas figura & fimilia Squillx , viridia : quodlibet autem fohum fecundum longi- 
tudinem habct ties nervos. Nec florem fert nec fruaum-, inodora eft planta, unguentum quo- 
que illius inodorum. Hoc denique frigidum & ad dolores leniendos judicatur aptilfimum at- 
que efficaciffimum : foporem quoque inducere experientia probatum eft. 

C A p. XVII. 

Tajaoha^ ejiu radix T^aja. fahorandi, T^lanU verhen^ facie, Aiunduhi, 

' g ^ Ai A OB A Brafihenfibus cujus radix vocatur Taja. 
-"- TresiUiusfpecieshicreperiuntur. 
■ Prima foUo ladefcente , radicem habet orbicularem , 
non tamen bulbofam , exterius incarnati coloris , interius| 
fiavi , cepa: magnitudine aut porri , multa filamenta infe- 
rius obtinentem , tres vel quatuor digitos longam : cau- j 
lcm autem brunnum feu fiifcum, foliapene orbicularia &! 
ncrvos foliorum rufefcentes. 

Sccunda folio laaefcentc. Radicem habct itidcm or- 
bicularem, ut prior. Ex qua radice porro prodcunt cau- 
lcs quatuor , quinque , fex & intcrdum plurcs , rotundi, 
fpongiofi , fucculenti , virides , crafti , novem aut ctiam 
duodecimdigitoslongi: cuilibet autem cauU infidetfo- 
lium unicum figittalis herbae figura & magnitudine , quaado junior adhuc eft planta , aUas tri- 

E z plo 





36 GeorgIMarcgravI 

plo aut quadmplo majus , & Petafitidis herbae foliorum magnitudine , nervos habens conipi- 

cuos, viride & ad tadum molle ut Braflica, ac in am- 

bitu cingitur duabus venis. 

Radix co6ta vulgo comeditur ut Batata , eftque 

dulcis, fingularifque, quafi mofchati aut floris viola- 

cei, faporis. 

Vtriulque fpeciei folia cum caulibus crafllfllmis 

etiam inciduntur & pro olere in aqua coquunturj 

moUefcunt ftatim & optime fapiunt. 

Tertia folio non ladefcente : Radicem habet ut 

caetera; fpecies, caules, ut prima,fufcos,foIia fagittaUs 

figura ut fecunda , fed anguftiora , pedalis circiter lon- ' 

gitudinis, fuperius faturate viridia, inferius albicantia, 

nervo & venis ex viridi flavefcentibus, & in centro fo- 

lii purpurafcentibus. Ha:c fpecies mihi florebat circa 

finem ApriHs anno 1 640. In caule autem longo(qua- 

lem quodque folium habet) flos erat unicus longus 

feu latus quinque digitos, albus, unico foHo conftans, 

cujus faperior medietas alba, inftar corporis eUyptici 

per medium fecundum fuam longitudinem fedi & 

veluti in fcapham excavati : inferior medietas inftar vulvje , viridis coloris magnitudine juglan- 

gis & ejufdem figurce , aperturam habens ; uno verbo to- 

tus flos figura cucurbitje in medio vindx dum crefceref, 

per albam autem medietatem floris variae difcurrunt albje 

regulx, quarum pars circa extremuni folii quodammodo 

purpurafcit. In medio floris ftamen eft craflitie pennx an- 

fcrinas, cylindraceum , in extremitate faftigiatum , longi- 

tudinis paulo majoris duorum digitorum ac femis , con- 

ftans corpufculis clypiformibus, ac veftitum brevibus vil- 

lis luteolis , qui facile abfterguntur. Ita autem compofita 

funt haec corpufcula ut columna feu ftamen lceve & teres 

appareat. Hasccorpufculafuntfemen. Floscaret odore 

aliquo perceptibili : claufus adhuc totus virefcit. Poftea 

flores tulit eademplanta. #f%^ 

Iaborandi multxdanturfpccies. Prima {cujushic iconem damm) ad duorumpediTm 

** altitudinem affurgit , cauie lignofo , tereti , per certa 

intervalla nodofo , tortuofo & inaequali , coloris gry- 
fei , quorum unus , duo , vcl etiam tres ex una radice 
prodeunt & in ramos fe pandunt. Radix autem haud 
crafla eft fed in multas radiculas & filamenta dividitur, 
exterius ex albo flavefcens , interius albicans, odoris 
acriufculi, faporis acris ut pyretrum. In fingulisra- 
mulis ab internodiis pediculus prodiens digitum lon- 
gustriahabet folia fibi crucis modo appofita , adta- 
dum ut Tfliae folia, mollia, parum pilofi , nervo con- 
Ipicuo & venis obliquis , ab uno ad quinque digitos 
longa, totidemque lata ubi latiflTima, insqualis quippe 
magnitudinis , pallide virentia, inferne paulum candi- 
cantia. Inextremitateramulorummulta foHola par- 
vavenabuUfigurafibi inviccm confertimfuntappofi- 
ta, induos ramulos quafi cornua diduda , inquibus 
flofcuU albi quatuor foUolis conftantcs; quos fcquitur 
femen, dupUcipaleatedI:umut in cannabi, fufcimi, 
compreflum , parvulum , cordis figura , cui ab uno la- 
terc pars abfcifla vidctur. Radix valet contra vcnena 
& ea utebatur Poius qui fungos vcnenofos comcde- 
rat. 

P L A N T A Vcrbcnx facic, {cujm Iconem AuBor mn 
dedit) ex radicc rcda^haud crafla, ad latcra multis radi- 
culis prxdita , alba , guftu amaricantc ; adliirgit caulis 





angu- 



HiSTOR. PlantarvmLib. I. 37 

angulofiisac nododis in fefquipcdalcm altitudincm: ad fingulos autemnodos duo nafcuntui: 
folia fibi oppofita,fcfquidigitum longa, pcr latcrain mcdietatc cxteriorc fcrrata ■, & ad cofdem 
quoquc ramuli duo cxcunt fibi oppofiti , cum fimilibus foliis ad nodos oppofitis , fed non fo- 
lum duobus , fcd tribus aut quatuor foliis minoribus femper junais : & in hifcc ramulis ad no- 
dos ctiam multi pcdiculi, brcvcs , quatuor ut plurimum ad qucmlibet nodum , quorum quili- 
bct liabet capitulum rotundum , cum parva prominentia inftar cuipidis aciculs , quod fe ape- 
ricns protrudit flofculum laftcfccntis coloris , quatuor foliolis conftantcm , habctquc in mc- 
dio multaparva ftaminula cre£te ftantia , quje rcpraefcntant plumam, ita ut flofculus quafi plu- 
raatus apparcat. 

C I c V T A R 1 A P A L V s T R I s : In ipfis aquis ad ripas nafcitur, & in duorum aut trium pc- 
dum aflurgit altitudincm •, caulis illius angulatus, ftriatus.nodofus, multos habcns ramos & in 
quolibct ramulos altcrnatim pofitos , qui folia itidcm altcrnatim pofita habcnt , tres aitt qua- 
tuor digitos longa, in odo vcl novcm angufta & acuminata foUola diflcda , ita ut cornua ccr- 
vina pcnc refcrant : coloris dilutc viridis, faporc apium rcferentia. Folia autem in ramuUs ex- 
teriora funt minora intcrioribus. Fert flores, fed iUos non invenio ab Auftore defcriptos. 

M V N D V B I BrafiUcnfibus Hcrba , in 
pcdalem aut bipedalcm altitudincm ad- 
furgit, caule quadrato aut ftriato,ex viri- 
di ruftefccntc , & pilofo. Hinc inde ena- 
fcuntur ramuli primo quafi caulcm am- 
pledentcs & foliolis anguftis , acumina- 
tis ftipati •, mox habcnt nodum ac trium 
vcl quatuor digitorum longitudine cx- 
tcnduntur •, continctq-, quiUbet ramulus 
quatuor folia , duo fcmper fibi oppofi- 
ta, paulo plus quam duos digitos longa, 
fefquidigitum lata , fupcrne Iste viridia, 
inftar trifolii , inferne paulum cancfccn- 
tia , ncrvo confpicuo & fubtilibus vcnu- 
lis quafi parallelis dotata , raris quoque 
piUs veftita. Ad exortum ramulorum 
qui folia gerunt prodit pediculus fefqui- 
digitum circitcr longus , tenuis , flofcu- 
lum gcrens flavum & per oras rubcn- 
tcm, duobus foliolis conftantcm,more 
viciorumauttrifolii. Radix illius haud 
longa, tcnuis, contorta, fiiamcntofa, cui 
adnafcuntur foUicuIi ex albicantc gryfci, 
figura minims cucurbitsj, oblongae, 
magnitudinc Myrobalani, fragilcs : qui- 
libct autcm continet in fe duos nucleos, 
pcIUcuIa faturatc purpurca veftitos , car- 
ne intus alba , olcaginofa , fapore pifta- 
ceorum , qui comcdunturcofti&intcr 
bellaria apponuntur. Multum tamen 
comcfti capitis dolores caufare ajunt. 
Frudu integro quaflato nuclci intus ftre- 
punt. 

ConfcrMonard. cap. lx. //w/^ic Pcruvianis, Hifpanis ibiJ/^w/vocatur ,utitraditumUb. x. 

cap. 2 . Defcriptionis Amcricje. 

Cap. XVIII. 

Caraouatufeu Srva ^ahofi. Herha innominata cauk ^ortulac^, 

CAragvata Brafilienfibus. Erva BahofaLnCiums , AIocLatinis, Radicecum Aloe 
Americana Dodonei , foliis cum vulgari convenit. Nimirum cx radice cralfa , brevi, 
afliu-gunt folia viginti aut plLu-a,crafla, fuccuIcnta,acuminata,utroquc latcrc dcntata feu fpino- 
fa, unum vcl criam duos pedcs longa, pallide viridia, atque hinc indc gryfco colore maculata. 
Inter foUa prodit caulis, tres aut quatuor pedes altus, in duos ramos divifus , quorum quiUbct 

E 3 f"t 





3S GeorgI MarcgravI 

fert fpicam florum flavorum : cft autem quilibet flos cavus, digitum longus, ad oram fextupli- 

citer fcifliis , continens totidcm flraminula 

flava apicibus flavis. Infldet quilibet flos fuo 

petiolo brevi,& apertus propendet deorfum, 

adhuc autem claufus direfte ad latera: eft in- 

odorus. 

Annotatio. Hxc plantaauteademT 
eft aut ejufdem fpeciei cum Magucy feuMetl 
Mexicanorum •, cujus plures reperiuntur in 
Nova Hifpania fpecies -, de quibus ita Fr. Xi- 
menes:prima fpecies fert folia fimilia Aloes, 
verum multo majora & cralTiora , utrimque 
fpinofa & definentia in durifllmum & acutit 
fimum mucronem ; CTccrefcit interdum cau- 
lis in proceritatem mediocris arboris , & eft 
duplex 5 in cujus cxtremo nafcuntur florcs 
lutei,obIongi,& in faftigio ftellati & fucceflii 
temporis fcmcn inftar Aiphodeli aut Batata- 
rium •, radix illius eft crafla , brevis & plcna 
fibris ■, propagatur e furculis fcu ftolonibus 
qui exeunt circa plantam principalcm. Eft 
paticns omnis foli licct magis amet cultum 
& frigidum coelum : neque enim metuit ul- 
lamcoeli inclementiam, aut marcefcit pro- 
pter ficcitatem. Repcritur maxima copia in 
tota Nova Hifpania , &, fi homines ea tem- 
perantia vivcrent qua convcnit , fola vidctur 
ha:c (ufficicns fubtjiiniftrare quaecunque ufus 
flagitat , prseter alios innumcros ufus quos 
prKftat. Namprimum, integraplantaprs- 

bet infigne fepimentum hortis & prxdiis : folia tegularum vice funguntur ad pluvias cxcluden- 

das , caulcs tignorum : foliorum nervuli & fibra; eundem ufum habent quem noftrum linum 

&,cannabeautgolfypium , ex illis enim fila , panni aliaeque tels fiimt : e fpinis autcm clavi, 

acus, aciculse, ftili, tercbrse ad auriculas perforandas : hifce & barbari in fuperftitiofo Deorum 

fuorum cultu corpora fua afliigebant : nec ad beUica inftrumcnta inidonea: erant. Porro ra- 

dcndo novacula petrofa ftolones emanat e concavitate liquor quidam tanta copia , ut cx una 

folummodo planta , mirabile didu , interdum quinquaginta aut plures arob^ eflluant : e quo 

liquorefitvinum, accrum, mel & faccharum : liquor quippeperfedulciscoquendoreddi- 

tur multo fuavior & fpiffior , ita ut tandem in faccharum coagelefcat. Ex eodcm fucco & vi- 

num fit afFundcndo aquam & admifccndo femina aurantiorum & melonum , aliaque ut fa- 

cflius inebrict , nam huic vitio imprimis obnoxii funt barbari , quafi penitcret homines efle 

natos & brutis fimilcs cffc fatagerent. Efaccharoillofaciuntacetum , diflblvendo inaqua& 

exponendo Soli novem dicbus. Succus movet menfes mulierum , lenit ventrem , movet 

urinam , mundat renes & veficam , frangit lapillos , purgat ureteres : eundcm fi ebullitus fue- 

rit cum Tabaco aut Pitzitlxochitl aut Matlaxochitl vulnera curare produnt. Folium Maguey 

afllim & exprefllim in fcutcUa , addito pauxillo nitri bene triti , fi inungatur cicatricibus rc- 

ccntibus, brevitemporeiUasitatoUit, utvixuUum vcftigiumrelinquat. Folia & caudexin 

fubterraneo furno percoda, funt cduIia&fapiuntDiacitrum. Folia tofta & applicata me- 

dentur Spafmo & mitigant dolores (prxfcrtim fi fuccuscaUdusunahauriatur) licetelueve- 

ncrea oriantur , quia fcnfum taftus obftupefaciunt. HmHIc-J. Porro plerique Scriptorcs qui 

dercbus Amcricanis commentati funt meminerunt hujus plantcc, Gomara, Acofta, aUi, 

qui omncs fcre confcnticntia tradunt iis , qux Franc. Ximcnes hic tradit ex Doft. Franc. Her- 

nandcz : vidcndus & Carolus Clufius in Rar. Plant. Hiftoria Ub. v. Longe autcm aliam plan- 

tam cflc oportetquam D. loachimus Camcrarius dcfcribit & cu)us Iconem dat in Epito- 

mcdcplantis, fubnominc Aloiis Amcricanx •, quia fcribit folia abimdare fucco amaro , & 

alia qux minime convcniunt cum fuperiori dcfcriptionc. Crcdohanc CamcrarUeflevcram 

Aloen aut filtcm cjus fpccicm-, nam & nupcr acccpimus a noftris in Africa & quidcm 

Lonnd^ S. Pauli dcgcntibus ibidcm abundare (^jufmodiplantas qualcm D. Camerarius dc- 

fcribit, e qua & fuccum cxprcfllmi liquidum atque ctiam coagulatum mifcrunt, Aloe 

vcrxlndica: icmulum , & qui haud dubiocafdcm purgandi ficultatcs obtinct.quare diflc- 

rentia 



HiSTOR. Plantarvm Lib I. 



39 



rentia harum plantarum bene cft obfctvanda , cum alioquin foliis & quibufdam aliis notis in- 
tcr fe conveniant. 

H E R B A {cttjtti nO' 

menAuSior uenp-odit) 

caule Portulac2e tcre- 

ti, gcniculato, rutFo, 

11 w^wn^ W(/k humi ferpit & quibuf- 

MW \J .».^ ^^m W. «Wl.. Ilfdamfibrisfefirmatin 

j terra: ad quodlibet au- 
- tem geniculum quin- 




que aut fex folia appo- 
fita , figura foliorum 
Lavendute , verunta- 
mcn crafla & fuccu- 
lenta ut Portulaca;. In- 
ter folia in fingulari 
pediculo fert flofculu 
dilute purpureu , quin- 
que foliolis conftan- 
tem deorfum incurvatis & multis ejufdem coloris ftaminulis in orbem difpofitis , quje in me- 
dio adhuc ftamen viride ovale continent. Radices hic inde unicas agit , pennam anferinam 
craflas, innumerabilibusfubtiUflimis filamentis circumdatas, &caule ferpente fibrEeexilio 
variis locis prodeuntes fe terrae infigunt. 

C A p. X I X. 



^iy^ varice Jpecies, 



Q 



Vi Y A Brafilienfibus, Lufitanis Pimenta. •, multze dantur illius fpecies , ut plurimum figura 
frudus difFerentcs, cum in csetcris fere conveniant. 
Prima vocatur P/?;?^^ /^^/^^/^(??/4 (quam de Angolaprimumvenifledicunt) quamBrafi- 
lienfes vocant ^iyaqui, in arbufculx formam & triumaut quatuor pedum altitudinem afllir- 
gir, caule lignofo , qui varie in multos expanditur ramos, qui habent oppofita folia , vcl in pe- 
diculo alicuius folii rurfus duo oppofita foliola : quodlibet folium habet fuum pediculum te- 
nuem, longiusculum, eftque figurae oblong£,acuminatum, nervo & venis obliquis prjeditum. 
Ad exortum foliorum in pediculis longis , duobus , tribus vel quatuor juxta fe pofitis nafcun- 
tur flofculi inodori , quinque foliolis conftantes, coloris ex albo pallidi , habentque in medio 
totidcm ftaminula e cinereo csrulefcentia. Sequitur frudus cylindrico-pyramidaUs , craflfitie 
majoris chordae viols , coloris coccinei, quando maturuit, interius granuUs obrotundis 
compreflls refertus , acerrimi faporis , & caetcris fpeciebus acrior multo. 

<^nmtmo. Ne quis erret aUa longe eft planta ab ea qua: fert notifljmum aroma Malaguct- 
ta , quod Belga,- noftri vocant Grayn , quod ex Africa affertur , nam neque femen neque 
planta ullo modo conveniunt , fiquidcm Malaguettae femen nafcitur in lobis pene ad modum 
Ireos , & foUa dicitur habere fimilia Gladiolo. 

Secunda fpecics vocatura Brafilienfibus ^iya cumari: eadem figura cum primafpecie 
crefcit , verum folia funt paulo majora & folitarie pofita •, nec flos differt , aut figura frudus, 
nifi quod major fit & craflior , & magis faturate rubens. 

Tcrtia (pecics vocatur a Brafilienfibus ^iya apua , Lufitanis pimenta rotunda •, magnitu- 
dineeftfrudiuscerafinoftratisacidi, coiorisrubri. Reperitur&aliahujusfpeciesquae inhoc 
tantum differt , quod fruffcus vix dimidiae fit magnitudinis , &haud major nucleo cerafino, 
dilutiufque rubct vel etiam flavefcit. 

Quarta fpccies BrafiUenfibus dicitur ^ija uca, Lufitanis Pimentagrande feu Pimentoes qiiae 
foUa habet anguftiora & longiora quamfecunda, &fru(aumtresdigitoslongumcyUndra- 
ceum, acuminatum, rubrum, cum maturuit. Aliainvenitur cjus fpecies, cujus frudus fe 
deorfum incurvare folct inftar unci. 

Brafilienfes haec pimcnta conterunt cum fale, &mixturamil!amvocant luofuitaya, eam- 
queufurpantadcibosinter manducandum utnos falem. Optima eft ac bene fapit. Eandem 
quoque mifccnt cum farinha &pifcibuscodis, exemtis fpinis , acmixturamiUamappellant 
Pira-quiya , quam ufurpant iter facientes. Bene fapit & durat ad aliquot dics. 

Annotatio. Hujusplant^E Iconem non damus, quiaapudBotanicos obvia cft, & 

jam 



40 GeorgIMarcgravI 

jam dudum in hortis colitur. Operae pretium tanien duximus hic addere qua: Fr. Ximcnes dc 

hac planta prodidit. Mcxicani, inquit , vocant c/7i!///plantamqu3efcrtriliquasillas, quasln- 

fula: HilpanioljE incolae vocant Axi , & Antiqui, ut quidam volunt, Siliquaftrum , Hifpani Pi- 

per Americanum & Aftuarius Capiicum.Hxc planta licetjam dudum in hortis Hifpaniae fue- 

ritculta, nonmodopropterornatum, verum&ufumincondimentisj tamen quia in Ame- 

rlca plures illius Ipecies obfervantur & filiquae illius in tam frequenti funt ufu , ut vix edulia re- 

perias quibus non admifceantur , & facultates ilUus itidem notiiruna: funt , opcra;prctium 

puto illam defcribere , & varias iUius fpecics quas vidi , indicare. Folia autem pene omnium 

fpecierum funt fimilia Solani foliis , ^himhchiUl tantum excepta cujus folia funt minora : fert 

flores candidos , e quibus enafcuntur filiqux , initio quidem rubentes , tandem veluti adufti 

coloris inftar uvarum paifarum , plenJE femine minuto , fubtili , candido & umbonato : fa- 

pore acri & cauftico , ita ut calidum ccnfeatur in quarto gradu & ficcum in tertio : licet viride 

obtineat fuccum excremcntoHun , quitandemconfumitur. Vndefitut flatus excitando ex- 

citet venerem : atque etiam alvum folvat , non fine torminibus , praefertim in iis qui non af- 

fuevere-, alioquinmoderatefumtummovet alvum, (Cujus caufa videtur illius acrimonia) 

menftrua atque urinam •, corroborat ventriculum a caufa frigida debilem : excitat fupra mo- 

dum appetitum gcnus quoddam Chilli falfum, mixtum cum Thomatis, utvocant, Mit- 

./o;j!?^//appcllant: evacuathumores pituitofos e quacumque parte corporis, prxfertim illos 

quijundurascoxarumobfident, &Sciaticamfolentgenerare. Hefticisventrem ac lumbos 

clavicuhs aut aciculis chille imbutis pungere, ut folcnt barbari , utiliflimumputaturremc- 

dium. Vcruntamen fi quis crebrius & immodcrate Chille utatur , inflammabit renes & hepar 

excitabitdoloresinrenibus, phrenefin & dolorcs hypochondriacos , abfcefliis internos & 

fimiUa mala. A Barbaris fere pro cibo ordinario , ab Hifpanis vero pro condimento ufurpa- 

tur. Nafcitur locis tara calidis quam frigidis , melius tamen temperatis aut aliquantum ca- 

lidis. - 

Fnmn illius Ipecies appellaturl Mexicanis ^mhchiUi-, quafi dicas arboream , & in Hifpa- 
niolaubiminoreft&filiquarotundior Aximontenfefive Caribicum: hsec fpecies omnium 
minimaeft, forma & mole limiUs olcaftri frudibus-, & cum omnes ipcciescalidxfintin 
quartogradu, haecomnium calidiflima eft&maxime cauftica^ quare tantum condimentis 
locopipcrisadhibetur-, producit fcmen toto anno. 

Secunda{'^z(i\t%vozzx.\xcChiltecfin, quia colore & figura valde fimilis eft molquitls , idefl, 
cuUcibus •, dicitur aliis Totocuitlatl , quod fonat ftercus avium , ob colorcm & parvitateiiT, 
audioabincolisS.Dominiciinfulae Huaratinac appellari : hxcfpecies licetviridiorvidcatur, 
tamen citius virorem deponit. Tres ilUus numerantur fpecies pro diverfitate locorum inqui- 
buscrefcunt, & tempellatum quibus colliguntur. Prima cft vulgaris : altera huic quidem fi- 
milis , fed vergens ad nigrum colorem, unde TlilchiUi nominatur: terria minima omnium 
fcritur menfe Septembri & maturat fruftum a Decembri ad Calcndas Apriles. 

Tertia. fpecies appellatur T7andchilli , feritur menfe Augufto , locis cultis , quando jam 
pluvix Ccflant •, maturat frudum i Novembri ad Martium , qui principio quideni eft viridis, 
fed fenfim rubefcit : In Hifpaniola vocant Axi candidum. 

■ ^^^r/4 fpccies appeflatur C^//fo7/// , ob croceum colorem quem addit condimentis & 
cibis quibus mifcetur , vXidiC\x\}^\i^2,mo\z Acafran Axi dicunt: filiqua fcx fcptemve digitos 
tranfverf5i)S longa cft & mediocriter tenuis colore rubro & nonnunquam adufto. 

^inta illius fpecies dicitur a Mexicanis T2inqmhyo , quia filveftris eft , in Hifpaniola Axi 
for/i/obformam&colorem: filiqua efl: tenuis & quinque digitos tranfverfos longa : fcritur 
menfe Marrio , & fert fruftum fere omnibus anni menfibus. 

Sexta fpecics appeflatur T:^onchilli quia blandior eft •, fiUqua illius eft longa & lata rubri co- 
loris ; femen autem tam remiliam habet acrimoniam , ut vulgo cum placentis qu?e e Mayzio 
fiunt & chillaqmles appellantur , commedatur : optimum nutrimentum prxbere teftantur bar- 
bari. Solent hanc fpcciem humi fpargere ut ficcetur ut ita melius pofllt fervari , nam aliter fa- 
cile corrumpitur ob nimiam humiditatem : feritur & fert fruftus omnibus anni mcnfibus. 

Rcperitur&aliafpeciesquamvocantyT/i/(r/7/'///, cujus filiqua quidcm pra:ccdentibus non 
eft minor , fcd attenuatur fcnfim & definit in mucroncm •, coloris cft aurei , colligitur eildcm 
menfibus quibus Maizium. Plurcs pr^Etcrca fpecics obfcrvantur in Infula Hilpaniola & intcr 
illas notilflma , qucc fiUquas fert inflar ceraforum , cadcm forma & molc : nafcitur autcmin- 
ftar arbufculx & appcUatur ab aliis quidem Struchnodcndron , ab aliis Speudocapficum , ab 
Hifpanisccrafusacer Amcrica;. Ircmaliacujusfiliquamvocantroftrumpinea: nucis: & ro- 
ftrum avis , ob figuram utrafquc. Baboram five Baniazam corniculatam : Cazicar hortcnfc: 
&aUasquasbrevitatiscaufapra;tcrco, dcpra:cipuisdixiflc contcntus. H^cille. Scmcn hujus 
plantse adco cft acre ut cavcndum fit nc quis digitosadoculosfcrat,cumilludconfricuiti 

quarc 



HisTOR. Plantarvm Lib. I. 41 

qiiarccauteadmodumhocufurpandumautumonifibcnepraEpai-etur & aliquo frigido addi- 
tamento temperetur. Infigniter enim urit linguam & guttur prscfertim cum falc mixtum. 



I 



C A p. XX. 

fetkucu feu ^Radix Mechoacan. MandubL Innominata. 

Eticvcv Brafilienfibus ■, RadixMechoacan, 'Lu.ikmisBatatadepurga: Caulis farmen- 
tofuseftlongillimeicrpcns&fcandens, multangularis , lentus, rulFus, etiamviridis. Fo- 

lia folitarie pofita , quodlibet in fuo pedi- 
culo digitum longo •, figuram habet cor- 
dis, utipingitur, duabus ad latera aurica- 
lis , teneraadtadum, unum, duos , tres 
& quatuor digitos longa , faturate viridia, 
inferius nervo & venis tranfverfis confpi- 
cua. nullum autem pra;ter herbaceumo- 
dorem habent folia trita , caulis vero inci- 
fus ladcum fuccum pra:bet. Florem fert 
ConvoIunU magnitudine & figura , unico 
folio conftantem album cum pauco incar- 
nato dilutum, intus autem purpureum. Se- 
men continet pifi magnitudine fufci colo- 
ris , verum haud rotundum , fed quafi duie 
particulae exfedas eflentjita utfere trian- 
galarisfitfigurx. Radix medium aut inte- 
grum pedem longitudine a.'quat , crafllties 
plerumque eadem & utplurimum dupla 
& bifida , una parte breviore altera : exte- 
rius oblcure cinerca feu fufca , recens refi- 
namquandam fundit, &efl:interiusalba. 
Habui radices per quatuor menfes ad pa- 
rietem pendulas in mufeo meo , quae ibi 
progerminarunt , quselibet caulcm unum, 
duos vel tres pedes longum , cralTitie fili 
futorum. Hanc terrce impolui in horto , &: 
fpacio odidui fecuta funt folia , felicifli- 
meque adolevitplanta. 

Vfus. Datur pulvis illius radicis in vino 
autbrodio, puerisfs. adultisjvi. inJViii. vinivel^s. propueris, 5V1. pro adultis infi.m- 
dunturinvini^x. pernodcm, manecolatura fomitur & cumfaccharo aut melle exhibe- 
tur. Vel. Recentes radices corticibus bene mundatis exprimuntur. per pannum , cxpreflRim 
fumitur per aliquot horas ut fubfideat , quodfubfeditficcaturin umbra {yoc2.nt Tapiora) hu- 
jus 511. &in puerisji. daturfemel. lit etiamexrccenticonfervacumfaccharo delicati fa- 
poris , cujus dofis choclear unum aut duo datur delicatis perfonis , quje a purgantibus ab- 
horrent. Radix hxc habet virtutem purgandi humorcs phlegmaticos ac ferofos , uti & bilem. 
Valet adverfus pafliones ventriculi & intcftinorum , ad inveteratum capitis dolorem , ad hy- 
dropem , ad proftratum appetitum. 

Annotatio. Fr. Ximenes. Radicem purgativam vocant MechOacani TachuachCy 
Mexicani Tlalan^tUqua cuitlaplle & aliae nationes Pufqua. Tres repcriuntur illius fpecies j qua- 
rum binx funt mas & f^emina, qua; ambae forma&qualitatibusmultumconveniunt; ha- 
bcntque radicem longam & craflam , e qua lafteus liquor emanat : caules volubiles & tenues: 
foliaparvafiguracordis; flores longos & roflbs , ^mSinmixmAcmpepino figura&mole, can- 
didacuteteftum & plenum femine minuto, lato & candido, cum certisfilamentis, inftac 
goflypii qu3E difliculter rumpuntur.Radix cft calida & ficca in quarto gradu & fi in ote maftice- 
turadurens: unde fi hic aliorummoremimitarivellcm , pofremgraviterrcprehendere eos, 
quiimprudenter&ignorantermultadcilla fcripferunt; neque mirum, quum illam non vi- 
diifent. Purgat per infcriora omnes humores , praecipue tamen pituitofos , fi fumatur ponde- 
re dragmie & femis aut ad fummum duarum ex aqua aut vino , jufculo , aut ovo recenti : fumi- 
tur cnim hoc modo facile & fine naufea. Qujdamutunturfucco illius expreflb , loco Scamo- 
neae, ad cujus fpecies hanc putant refcrendam, &conficiunt ex illotabellascumfaccharo, 

F • quas 




.j GeorgIMarcgravI 

quas mirabiles effe£i:LTS edere affirmant. Alii folent radicem pondere fex dragmarmii in pulve- 
remredaaam&infexaquxunciispernoaemmaceratam, mane exprimcre & percolare at- 
queaquamillamexhibere: cgo autem eandem mifceo cum uncia aut paulo magis fyrupi dc 
Matlalitztic aut Salfsparilla: aut foliorum Senx atque ita purgat fine uUa moleftia. Quum Sca- 
monea defideratur hujus fuccus exprefllis & fpiflatus illius vice ufurpatur in Ekauariis , quoe il- 
lam pofliulant. Quidam & radicc hac utuntur forma unguenti aut cmplaftri ad vitia oculorum 
curanda. Tertiafpeciesmaximampartemnafciturintcrranigra & locis petrofis, radicema- 
gis tenui : e duabus hujus dragmis commodiflTime fit elcftuarium laxativum cum xx. dra- 
gmisSacchariTzautlifive Tragacanthae , quolenitercvacuantur choleraatque flegma, nec 
puto in America facile reperiri poflTe medicamentum quod illud fuperct. AUi ex illius decoftQ 
conficiunt fyrupum qui quantitate trium unciarum fumtus egregie purgat prxdidos humores. 
Nafcitur multis locis calidis Novx Hifpaniae , licet Mechoacanae provinciiE , ubi primum in- 
notuit, prseferatur; communis quoque eft in Temimiltzingo , ubi radicem hanccum cau- 
daTlaquatzinanimalispariponderemixtam, mirabiles aflerunt edere efFedus inciendo uri- 
nam. Oportet ficcari radicem & fervari toto anno: fcd in colligcndo vitanda eft radix haud 
multumillidifllmilis, qux pra:fentiflamum eft venenum. Quimi Author nofter , quemfcqui- 
mur, fcriberet, non tam probe cognita erat hxc radix , ficut neque ipfi Nova Hifpaniaj poft 
iU.a plures illius fpecies fuerunt repertjE , magis Icnes in opcrando , licet tres illae fpecies ab ip- 
fo proditae , celebriores fmt , & magis ufurpentur. Prima eft quam Hifpani vocant Mecho&cm 
alocoubiprimumfuitinvcnta; cujusinillaprovincia&inGuadalajara duae reperiuntur fpe- 
cies; unavenenofa, quamAuaornoftermonuitvitandam, alteraquae moderate purgat. u- 
triufque radix grandis & crafla , fed nobilis major. Alia fpecies qux appellatur Matlahtztic^ 
multominuspurgansquampraecedens, quam quidam perpcram frigidam faciunt, haudin- 
telUgentes purgantium medicamentorum facultates , quce nuUam frigiditatem admittunt:ha;c 
remiflTmspurgatquamantecedens, atque omni aetatum & fexuum generi convenit, ctiam 
pregnantibusexhibeturfmenoxa: Exhacradicefitfyrupushocmodo: Rccipe fex Ubras ra- 
dicum recenter cfFoffarum & demto prius cortice rade & inde ollae vitriatx ; fuper infunde to- 
tidem Ubras aquze fontanae ferventis , atque obtura os ollae , & ita probe opertam reUnque per 
horasxxiv. dein exprime & mifce illius colaturae quatuor libras facchari&coqueleniignc, 
donecfpiflltudinemmelUsacqiurat, fumuntur tres aut quatuor hujus fyrupi unciae adpur- 
gandum. 

Alia fpecies appeUatur Xalapa a loco ubi primum fuit reperta : haec longe potentior cft coe- 
teriSjUcetmoIefitminor, evacuat generatim omnes humores peccantes, fedfummaopus 
eft vi°;ilantia eo die quo fumitur atque adeo fequenti. Ex hac quoque fit fyrupus , admodum 
utUis in quibufvis morbis, &imprimis iis qui lue venerea laborant. Componitur ad hunc 
modum. Recipe radicum Xalapaeunc.v. Polipody unc. ij. Hermodadyl. unc. i. Elorum 
cordialium, lujubarumanapugnumunum: Cinnamomiaut CaneUae praeftantioris ; nucum 
mufcat. ana duas dragm. & femis : frangantur omnia & macerentur in fex quartariis aqua: per 
nodem, dein coquantur fecundum artem donec medietas confumatur: colaturae addan- 
tur dux Ubrx facchari & percoquatur donec fyrupi fpiflTitudinem acquirat ; denique cum pene 
refriguit, mifceantur o£to grana exquifiti mufci. Monendi funt qui iftis radicibus utuntur ad 
purgandumnepofterodie mane fumant faccharum rofatum autaquam, fedpotius peftu- 
fculumvokxcrisalicujus, aut carnem ovillam affam , nam aliasfacilerecidivampurgationis 
patiuntur aegri non fine difcrimine. Omnes fpecies reperiuntur in Nova Hifpania magna co- 
pia: yJ/4///2//^7/ichabetradicemomniummaxiniam, hvixc^roximzmMechoacan: multomi- 
norem venenofa fpecies : omnium maximam Xalapa Ucet circulofior fit & longior. Vniverfx 
autem fiint calidae & ficcae in quarto gradu , praeter Matlaht^tk qux moderate calet & lenifll- 
me purgat, ideoque & fecurius ufurpatur. Ex Us quae dixinius apparet quantum fidei adhi- 
bendum fit Monardae & Alfonfo Inojoflb in Us qux de his radicibus fcripferunt. Non difFe- 
runt autem hx plantae foUis , floribus aut fruftibus , nifi ratione foli , quo fit ut alibi majores 
alibiminoresnafcantur; tantumfloresnonnihildifFeruntcolore, quifere ca.'ruleus eft, ve- 
rum aut faturatus autdilutior. Hxcille. Exhifceautempraefertim quae dicit de f emine facile 
apparetpIantamquamAuftornofterdefcribitnon effe eandem cum illisquas Pr. Ximenes 
def cribit. Car. Clufius notat ad Monard. cap . l i . fe anno m d i. x i x . duo genera fcminis acce- 
piffc ex Hifpania quae plantae Mechoacan effe diccbantur : unum caUcuIo fivc filiqua, femine- 
que nigro quale eft ScamonU aut ConvolunU majoris : alterum oblongiori aUquanto calicu- 
lo , fcminc rufFo & quam fuperius longiore tencriorcquc. Utriufque filiqua partc interiore 
crat lanuginofi. Ex utroque ipfi natas plantas , quae prodibant Convolunli modo , dein pro- 
xima pedimenta fcandcbant multis farmentis & amplcftebantur , foliis ConvolunU majoris, 
fcd tcncrioribus & colorc magis flavcfcentc j hycmis autcm inclemcntiam cas fuftuiifle. Ego 

fcmcn 



H I S T O R. P L A N T A R V M L I B. I. .3 

femen e Brafilia allatum aliquotics terrae commifi & quidcm adhuc fuperiori ceftate, equi- 
busnataeelcgantiflmMc plantx& adicfquipedis altitudinem adolevcrimt, ramulum appofi- 
tum fcandentes , fed primimi frigus ftatim illas enecavit. 

P|l A N T A hjEC BrafilufamiHaris,cujf.ts tamen 
mmen ab Authore noftro non proditur ; in qua- 
tuorautquinqucpedum altitudinem adfurgit; 
caule rotimdo , lignolb , leviter pilofo , qui- 
que fuperius in multos fe difpefcit ramos fur- 
fum elcvatos. hicaulc autem & ramisfolita- 
•rie pofita fmit folia angufta , brevibus pediculis 
innitcntia , quatuor aut quinque digitos lon- 
ga, fimilia foliis Saiicis atque pilofa; diverfae 
magnitudinis , in Summitate enim plantce fiunt 
anguftiflima & parvula. Flores fertmagnitu- 
dinefloruniLychnidis, albi coloris, quinque 
foliis conftantes , unguibus in medio purpu- 
reis & ftaminulis luteis. 

Radix illius haudlongaeft, fcd habetmul- 
tas proies ad latera extenfas atque etiam fila- 
menta. 

^ualefemenferat ah AuStore nofro proditum 
•non invem, 

Reperitur & in Brafilia Planta Amaranthi 
facie , qua: fefquipedalem aut bipedalem alti- 
tudinem adipifcitur , arbufculae figura adole- 
fcens , caulelignofocinereo, quique fuperius 
habet niultos ramulos lignofos & quafi geni- 
culatos. Ad fingula autcm ramorum genicula 
mbrum eft capitellum minimorum flofculo- 
rum&ibidcm pediculus circiter digitum lon- 
gus & ruffiis , fuftinens folium urticae figura, 
vcrum longe minus & pallide virens. 

Radix albicans , pene reda , gracilis , fed 
multis filamentis prxdita. 
Tota planta eft inodora. 
^jiale femen ferat ab Aucfore noflronontro- 
ditur. 

M A N D V B I d'A n g o l a , in Congo vo- 
catur ^ubaci congo -^ Cauliculo tenui farmen- 
tofo longe fuper terram ferpit , inftar leticu , ac 
novas fibras agit in terram , atque hinc inde 
unius , duoi-um aut trium digitorum intcrvallo 
profertpediculos , tres aut quatuor digitos al- 
tos , ftriatos , qui tria folia , phafeolorum modo diipofita fuftinent , dilutc viridia , duos & 
amplius digitos longa , figurx ellyptica: , nervo fecundum longitudincm & venis oblique 
currentibus. Ineodemcaule etiamflofculi proveniunt in fuis pediculis egregie flavi. Cau- 
lis, ut dixi, multas fibras agit , quibusfubterraannafcunturretisferefigura&nucisavellaniE 
magnitudine aut paulo majoris , folliculi , quorum fubftantia alutam ovillam craflltie sequat, 
exterius terrei feu umbrofi coloris, interius fplcndide albi : quilibct autem foUiculus fecun- 
dum longitudinem ckcum circa quafi futuram monftrat & preflus fecundum illani fin- 
ditur, continensinfeduograna vel etiamunum, fiminorfit, more feminis piforum adha:- 
rentia , piliformia &ejufdemmagnitudinisflavo-paIlida , ejufdenicumpifisrecentibuscon- 
fiftentiiE & cum ficcis faporis ; qux commeduntur. Plantatur hoc modo : exempta e follicu- 
lis grana , digiti altitudine terra; inferuntur , fatis amplo intervallo , faepiufque irrigantur ; (de- 
fiderantenim humiditatem) brevi erumpunt Cauliculi,quideinde fe multiplicabunt & fru- 
dus dabunt innumeros. Convenit cum Opefzauck Virginia; defcripto a loanne de Laet. 
, Annotatio. Quia Audor nofter hanc Plantam comparat cum Ofenauck , opera; prctium pu- 
tavi hic reperere quaelib. iii. cap. xxii. defcripfit. Americje deilla dixi. Etiam radicesedu- 
les fponte hic provrniunt , imprimis quas Indiginx O/^mzwir/' vocant, rotundx, juglandi nu- 
ci magnitudinc pares , interdum & multo majores ; nafcunturhumidis&paludofis locis plu- 

P 2 rcs inter 




4, CeorgIMarcgravI 

res inter fe cohjef entes & vcluti ainiculo coUigatx , in aqua coftae , aut igne toftae boni funt ali- 
menti. Dubitoautenianeademplantameritocenreridebeatt&magiscredo efle rpeciempifi 
fub terra frudiificantis , hanc ab Auaore noftro defcriptam. 

C A p. X X I. 

hnominata. furumu. Cucurhita. CucumuSilveJlrk. ^Alccea 
hirjuta. Conyza inodorata. 

HE RB A [auAm AnSfor non nominat fed tmtum hmc ejm dat iconem) in duorum autetiam 
trium pedum aflurgit altitudinem: caule tereti, geniculato, fubrufFefccnti , paululum- 
que pilofo : cx geniculis emittit ramulos & 
binafolia femper fibi oppofita , brevibuspe- 
diculis innitentia, quinque aut fcx digitos ion- 
ga, aliquarido craflb modo dentata ,interdum 
etiam non. 

In extremitate ramulorum flores nafcuntur 
folitarii , lutei coloris, umbelico conico con- 
ftantes , & in ambitu illius quinque foliolis 
luteisminimis. 

Radixexilis admodum. 

FIos tritus odorem habet fuavem fere ut 
Chamaemelum. 

I V R V M V Brafilienfibus : Lufitanis Boboray 





Belgis Pompoen ; folia fert fere fimilla no- 
ftratibus peponibus ; & florem quoque fla- 
vum quinquefoliis conftantem. Frudus au- 
temilliusmagnus , orbicularis, comprefliis, 
ftriatus , coloris exterius cinnabrii cumpluri- 
mo albo mixti , interius autem crocei : femen 
quoque album quale noftratibus. Boni Sapo- 
ris eft fruftus co£tus feu etiam aflatus fub ci- 
neribus. 

Reperitur hic quoque Cucurbita Iagen« forma : cujus planta folia habct fimilia caeteris fpc- 
ciebus : flos quoquc albus , magnus , quinque foliis conftans , obrotundus , in medio ha- 
bcnsftaminabrevialutcfccntia. Semen fruftus eft pallidum, comprefllmi, utraque extrcmi- 
tate quafi bicornc. 

Cucumis sUveJirW^t^y^iW-x , farmcntofo caule ferpitfupcrtcrram, inlongis pediculis folia 
habensfin^^ulatimpofita, quodlibct in tres lacinias fcftum , ac in ambitu dentatum , atquc 
hidutum. Flosfljvus: frudlus ovi gallina: magnitudine , clliptica: figura;, tuberculis pcr am- 
bitum acatis , maturus cftpalUdus. Intus cucumeris modo fcmina alba tranfverfim fitamulta: 
cduUscft. Alc/ea 



HisTOR. PlantarvmLib. I. 45 

AxcJEA hirfuta , florc flavo , & femine mofcato , ex parte refpondct ffigyptiacs C. Clufii 
iqux Bamia i^Egyptia Alpini, Sc funt /pecics congeneres . Ex feminc fato prinio furgunt duo fo- 

liola , nummularix xmula , dein provcnit caulis 
rotundus, unaparteviridis, altera rufFus, hirfu- 
tus , duos circiter pedcs altus , craflltic pennx 
anferina;. Hinc inde in pediculis , quatuor quin- 
que aut etiam fex digitos longis , hirfutis, uno 
laterc viridibus , altero rufefcentibus , folia ap- 
pofita circinata , quinquangularia , in ambitu 
fcrrata, hirfuta ac paulum rugofa, quxdam & 
triangularia , duos digitos longa & totidcm lata, 
atque etiam minora : quinque oervis e centro, 
ubi pediculus infcritur procedentibus , in exortii 
rufefccntibus , fecundum longitudinem ptxdita 
& multis venulis varie intertcxta. Ad pcdiculos 
foliorum , unus atque altcr enafcitur pediculus 
brevior cum foliis minoribus , & in pediculo 
duos digitos longo flos inodorus , magnitudine 
& figura fere floris goflypii , elegans, quinque fo- 
liis confl:ans , fefquidigitum longis , Ixte flavis, 
ac flavis venulis fecundum longitudinem confpi- 
cuis , interius ungues foliorum infignitcr cx ru- 
bro & brunno purpurafcunt , ut & exterius ubi 
pediculo inferuntur : in centro floris eft ftamen 
ercdum , f^midigitum altum , flavum , cui fu- 
perius quinque clavi infixi fuis culpidibus , brun- 
ni fcu purpurci coloris. Flores fe apcriunt biho- 
rium aut trihorium ante meridiem & ftatim a 
mcridie corrugantur & decidunt. Pcft floreni 
provenit corpus pentagonum & turbinatum, 
duos & fcmis digitos longum , hirfutum , inte- 
rius in quinque cellulas diftindum j in qualibet 
duodecim , trcdecim , quatuordecim grana fe- 
minis ordine lcviter adhasrent , ita ut in una cap- 
fula fcptuaginta aiit ctiam plura contineantur grana. Semen autcm cft figura lunae gibbx aut 
rcnis ovilli , exterius gryfcum , quafi kviter ftriatum , interius albam fubftantiam habens: 
odorem fragrantiflimum mofchirefcrcntem fi mafticetur. Radix longa , alba , lenta , in mul- 
tos ramulos & filamenta difperfa , ita ut longitudine fua plantam xquet : & profunde inferitur 
terrx. Moriturfingulisannis. Locuftasviridcs minores lubentur folia depafcunt. Coliturin 
hortis : fevi fexto Aprilis & floruit fine Augufti & Septcmbri & tulit femcn copiofum. 

C o N Y z A inodorata : In fefquipedalem altitudinem afllirgit , caule cavo , tcrcti , leniter 
hirfuto , & multis ramulis ex adverfo pofitis praedito. Ad ramulorum exortum & ad nodos, 
bina, ternaautquaternafoliafibioppofitaautetiamjunctahabet, mollia , oblonga, unnm 
majusaltero, dilute viridia , nonferrata, vcrum acuminata. Adfoliorum infertioncm pro- 
deunt pediculi ; unum , duos vel etiam tres digitos longi , qui flofculum ferunt luteum , cum 
corpore ovali luteo in medio floris : magnitudo floris ut Chamaemeli , fed plane eft inodorus. 
Quale femen fcrat ab Audtore proditum non inveni . 

Cap. XXII. 

^aryofhiliain. Camaiihaya. (jandiroha i^el ^A(hancliroba. ^naphalium 
^rafil. Innominata, lafmini f^ecies. 

/^ Aryophillata herba : Caulis ad trium pedum aut etiam majorem altitudinem af- 
^^furgit,ad fingula gcnicula quafi duos ramos oppofitos habcns.atque itidcm duo foIia,quse 
cum pcdiculo fuo quatuor digitos sequant (fupcriora funt anguftiora) in quinque alia fingu- 
lafeda, nimirumbinaprioraoppofira&quintumincxtremitate. Sunt autem foliainambi- 
tu dentata ac laete viridia. In extrcmitatibus ramorum , in fingulis provcnit flos flavus , Tor- 
racntillae aemulus , conftans quinque foliis anguftis , quibus multa foliola viridia fubftrata. 
Poftfloresfequiturcapitulumrotundum, hifpidum, continens femina oblonga, figura re- 

I 3 prxfen- 




46 



GeorgI MarcgravI 



ptKfcntantLi palos illos ckvis/errcis araiatos , quibus admunimenta utuntur. Pvadix 
habct filamcnta , & odorerefert Garyo- 
phyllos : Vnde nomen meruit. 

Camanbaya Brafilienfibus •, Hcr- 
ba eft filamentofa ,' dependens ab altifTi- 
mis arboribus , gryfei coloris , & quafi la- 
nuginola : obducuntur illa integr£e arbo- 
res. Filumeft, cui hinc inde certis inter- 
vallis , fex , quinque , tria , duo , vel etiam 
unum folium rofmarini jemulum adfiftit, 
inodorum. 

Gnaphalivm Brafilienfe mihi vi- 
dctur Planta , qux ex radice minimum di- 
gitum crafla , multis filamentis prxdita, 
(odore afiquantum cum Elenii radice 
convcniente , fapore tamen haud manife- 
fto , perenni & qus novos fubinde caules 
protrudit) fex interdum & pluresprodeut 
caules, mediocriter rotundi, inferius craf 
fi , ad trium pedum altitudinem , genicu- 
lati , quafi ob folia quje illosambiunt fub- 
fufci & alba lanugine obfiti : folia autem 
ambiunt multa , trcs vel quatuor digitos 
longa, angufta, viridia, accopiofalanu- 
gine alba feu tomento obfita, fuperius mi- 
nora fiunt ad caulem , & caulis diipefcitur 
in multos ramos , mediocriter hirllitos. 
Ramos ornanthinc inde foliola anguftif' 
fima , lanugine incana , unum aut duos 
digitos longa. In extremitaribus autem 
ramorum proveniunt capitula , cx fqua- 
mis oblongis argentei coloris , fplenden- 
tibus compofita , quibus flofculi innaf- 
cuntur copiofi , cuilibet nimirum fqua- 
mulae quinquc , conftantes quinquefolio- 
lis albis , -diflcftis , in medio eminente fla- 
minulo albo-purpurafcente:ciEterum funt 
penitus inodori. Poft flofculos nafcicnr 
femcn in ipfis fquamis , oblongum , fu- 
gax , colorisfufco-argentei. 

Ghandiroba vel Nhandiroba Brafilienfibus. Hederx fcandentis fpecics , 




multa 



morc 




Murucuja: afcendit , flu-mentis paulo tencrioribus. Folia habct difpofita more Hcderrc fubro- 
tunda & quafi in trcs angulos defincntia, quatuor digitos longa & totidcm lata, viridia, 

glabra. 



H I S T O R. P L AN T A R V M L I B. I, 47 

glabra , Iplendentia. Plofculos fert parvos ex pallido lutefcentes & quatuor foIioHs conftan- 
tes. Fruftusrequiturrotundus, vindis, fplendens, inftarMurucujx, pomi majoris magni- 
tudine , fuperius circulum inlculptum quafi continens & in centro ejus tres lineas , una extre- 
mitatcadangulosobtufosfecontingentes. Frudus fecundum longitudinem diffcaus, inte- 
rius apparct cavus , cortexque iliius Murucujae cortici craflitie eft sequalis , duplici fubftantia 
compofitus, exterius niinima craflitie lignofa , reliqua interius fpongiofa , fuccuknta, alba: 
cavitasfrudusinmedioperinterftitia more juglandis , in tres difpefcititr concamerationes, 
continetque in qualibet quatuor (intotumduodecim) ordine difpofita corpora fubrotunda, 
clypeata, fatis crafla, magnitudinc pataci, in extremitate ambitus tenuiora , folida verfus 
medium. Quodlibet corpus , primumpelliculaobdudunieftuvea, pundulis feutuberculis 
nigricantibus , quadefrifta cortcxligneus fufcus apparet , inftarteftae ovi fragilis, inambitu 
dentatus. Cortice frado intus albus apparet , continetque oleaginofum nucleuni ex albo fla- 
vcfcentem, pellicula:inclufum. Exhoc nuclco olcum parant Brafilienfes, quo inlucernis 
utuntur , clarifiimum & optimum, tarde enim confumitur ; in cibo non poteft ufurpari , quia 
amarum eft quemadmodum & totus frudus. 

Planta hcec {cuju-s nomenab Au^tore mf} froditur) innovem&non rarodecempedum 

altitudinem excrcfcit, elegantis arbufculae 
forma : caudice refto & pollicem craflb j in- 
ferioripartefineramis, fuperiori veroinra- 
mos diftributo : in quibus folia fcrt Malvse 
modo difpofita , longis pediculis , magna, 
in totum hirfuta , inferiori parte albicanria, 
per ambitum ferrata & ad tadum glutinofa, 
quemadmodum & univerfa eft planra. la 
extremitatibus porro ramorum , & capitcl- 
lis hirfuris, ad modum Alceae enafcuntur flo- 
res infigniter incarnati , quinque foliis con- 
ftantesitidem glutinofis, incujusmediofta- 
men eminet , ftaminulis multis veluti ramu- 
lis repletum , coloris flavi , femen profert 
fplendidc nigricans , oblongum , quafi tri- 
angulare , magnitudine grani Fagopyri. 

I A s M I N I fpecies videtur Planta , [jCujui 
nomen Brafilienfe aut Iconem Au£lor non dedit) 
qux ex tenui radicula , unumatque alterum 
filamentum fuperius habente , vel etiam e 
duabus radiculis, unicum caulem emittit, 
teretem , glabrum , viridem , geniculatum, 
interius medullofum. Adfingula autemge- 
nicuia, bina fibi opponuntur folia , finepe- 
diculis , tres vel quatuor digitos longa , laete 
viridia, Ixvia, nervo fecundum longitudi- 
nem , & coftis tranfverfis oblique difcurred- 
tibus. Superius porro in caule ad internodia, 
ubi folia confiftunt , copiofi flores conjun- 
ftim nafcuntur Papilionacci, quafi uno folio 
lato conftantes , quod in trcs partes feftum 
eft , & deorfum incurvatum , & altero an- 

^ gufto & quafi continuata furfum ereda : ex 

tpfo atitem flore duo ftamina flavefcentia pfodeunt, apicibus flavis , & e medio aliudftaminu- 
lum abfque apice ; eft autem flos ipfe coloris fplendidiffime rubri. 

H E R B A {cui Au^or nofter nomen non adfcripfit) in duorum circiter pcdum altitudinem 
affurgitinmulfosramosdiftributa: caulis iUius teres & fubtilibus pilis albis veftitus: foliaau- 
tem hinc inde funt pofita,in brevibus pedicuUs, oblonga & acuminata,itidem pilofa Hinc inde 
quoqueinbrevibuspediculisflofculiproveniuntparvuliplane, fpicatimvcro congcfti, coloris 
fanguinei. Poft flofculos illos fequitur capfula inftar Lini , fere triangularis , rotundior tamen, 
fuperius quidemtricufpis atquc ad vifum ut infula, in qua iUius fcmen continetur. 




*^!5^*^^^s>-=Niiiiiii^ 



Cap. 



4f 



GeorgI MarcgravI 



p 




C A p. XXIII. 

Tino, Taco Caati?iga. TacoSeroca. Innominata, Js(bambi. 

Caabonoa. Tamoatarana. 

I N o Brafilicnfibus •, Vitica: Vrentis fpecies , ExradicepamfilamentoCi, inoaoautno- 

vem pcdum affurgit altitudinem , caule ftriato , aliquantulum pilofo , & craflb : Folia ha- 
bethincinde pofita, folitaria veiduo juxta feinvicem: 
quorum quodlibet innititur pediculo fefquipedem lon- 
go aut etiam longiori > ex albo paulum rufefcenti. Folia 
aatem urticx noflirati fimiiia , magna , in ambitu den- 
tata , triangularibus dentibus , & raris pilisprsedita. Fert 
fuperins racematim plures flofculos plane parvulos, can- 
didicolorislongopediculo infidentes. ^ale autemfe- 
menferat ab Aiioiore nofiro annotatum non inveni. 

Paco Caatinga Brafilienfibus : vulgo Cma do 
mato id eft filveftris ; caulem habet arundinaceum , digi- 
taUs crafTitudinis, rotundum , & intus continentem fuc- 
culentam medullam fubdulcis faporis , confiftentise fere 
ut Canna faccharifera : Hunc porro ambiunt finc pcdi- 
culis hinc inde folia folida , feptem , o£to vel novem di- 
gitos longa , circiter trcs lata , ubi latiftima , interdum & . 
majora, figura linguae , inmedio nervo fecundum lon-^ 
gitudinem , nullis fecundum latitudinem venis , fed fub- 
tiUffimislineisoblique difcurrentibusutinfoliis Meeru: 
funtque fuperius glabra & dilute viridia, inferius moUi 
hirfutie prjedita & flibalbicantia. In fummitate caulis 
provenit conus (ut in pinu) oQio aut novem digitos lon- 
gus , in faftigio paulo acutior , fquamis prxditus ut conus pinus , qus in promincntibus extre- 
mitatibus aureifunt coloris , inpartibus 
ubi fibi invicem incumbunt miniati. 
Succefruautemteporisfquamx illae ab 
fe invicem dilatantur & fub quaque ap- 
paret flofculus canus, inftar alveoli apia- 
rii , dilute purpurafcentis coloris : flib 
flofculo vero cuticula eft albefccns , ro- 
tundumfacculum praebens , & quxlibet 
continens viginti quatuor aut plura gra- 
na feminis nigri fplendentis , magnitudi- 
ne feminis ceparum , multangularis , 
funtque grana albis filamentis quafi li- 
neis involuta & illis adhxrent. Caulis 
hujus plantx mafticatus detrahit humo- 
res e capite , calefacit infuper •, & fran- 
gitcalculos ufurpatus. Vulgo maftica- 
tur contra Gonorrheam (quam Lufita- 
nivocant Efquentamento) atque cftinfi- 
gne remedium j nimirum frequenter de 
dic mafticanda arundo,fuccus deglutien- 
dus : curat circiter ofto diebus fine uUo 
alio medicamcnto adhibito. 

Reperitur & alia fpecies prsccdenti 
fimilis , excepto quod folia inferius non 
funthirfuta, fed lxviautfupernc&: flof- 
cuU fint rubri. 

Sicuti & aUa fpecics , hoc tantum ha- 
bens pccuUare , quod conus conftct flo- 
ribus cseruleis , qui finguU quatuor habcnt folia. 

Paco Seroca Brafilicnfibus difta planta, in fcx, fcptcmvc pedum afTurgit altitudl- 

nem 5 





H I S T O R. P L A N T A R V M L I B. I. 49 

ncmj «ulercao,(pongioro& vindiinftar^<?(?w; habetquc folia codem modo altematim 

dirpofita & cjufdcm magaitudinis, figm-x, colons,ac 

fimilibus lineis , fed in lummitate Iblium convolu- 

tnmmiaPaco. Ad exortum autem caulispropcfo- 

lum provcnitpediculus crafllis , verum brcvis , in ali- 

quot ramulos fupcrius divifus, qui multos habent 

flores , fefquidigitum aut circitcr longos , cavos , flo- 

ribus Paco quidem fimiles , fed incarnatc rubentcs. 

Flores hofce fequitur frudtus in uvam congefl:us pru- 

nimagnitudine&figura, habcns prominentcm um- 

behcunij eftque adhuc immaturus faturate viridis, 

maturus vcro fufflifcus , triangularis figurje , & corti- 

ce aurantia: mali eortici pcnc .equaU , qui fponte fin- 

diturintrespartes atquefacfle feparatur: intus vero 

habct paucam pulpam , filamcntofam , magnitudine 

nucis aveflana;, in tresitidcmpartes divifibilem per 

cuticulam flavam : pulpa autemhxc cinnabrii eft co- 

loris,odoris vinofi,fere utpomum noftras cidonium, 

in qua continentu.r fupra triginta grana feminis, trian- 

gularia, fufc? , cum macula cinnabria in acutiore par- 

te , magnitudine feminis cannabis , & albiflTmuim nu- 

cleum habentia : cortex extcrior fucculcntus , qui 

CLitemtingit colore brunno ut cerafa noftratia nigra 

vel Viote Martiasj atque ideo ufurpatur loco atra- 

menti. 

Folia recentia ut & caulis & frudus immaturus , fi 
fricentur, odorem de fe fundunt zinziberis & fuavem 
admodum. 

Caaponga Brafilienfibus dida planta , Portu- 
lacje eu ipecies qux Beldroga. Lufitanis diciturj ex radice autem brcvi & in multa filamenta 

albadefinente, producitcaulemrotundum, crafliufculum &fuc- 
culentum , qui ftatim prope terram in multos aUos caules dividi- 
tur & hi porro in fuos ramos , qui vcftiuntur foliis inftar portulaca; 
fucculentisatquealternatim pofitis: in extremitate autem cujufli- 
beffami, odo folia in ftellx modum di/pofita funt, ex quorum 
mcdio flos enafcitur luteus , quinque foliis conftans , magnitudine 
floris Portulacae noftratis. 

Poftfloremdenique remanet corpufculum quoddam obrotun- 
dum, pappoalbocircumdatum, in quo femen continetur nigri- 
cans , rotundum , papavcris femine paulo minus. Rami hujus 
plantse tomento albo circumdati con- 
fpiciuntur,inftar lanae oviimi. Coda co- ' 
meditur hsc herba. 

P L A N T a hsc , [cujm nomen ah Au- 
Boremnfroditur) exradicelenta, pau- 
cis fibris prsedita , producit caules te- 
nues , teretes , inferiori parte virides fupcriori rufefcentes , partim 
humi repcntes , partim furre£tos. Caules autem inordinate multos 
habent ramulos , & in iis fimiliter inordinatefoUoIaoblonga, fer- 
rata , fibi appofita , vcrbenx fere modo. In extremitate autem cau- 
lis cnafcitur flos , capitulo conftans fubargenteo, & ftaminuUs ex 
ruffo&ca:ruIeo purpureis , odoris ut Viola Martiafedremiflioris. 
De fru£I:u aut feminc nihil ab Auftore annotatum inveni. 

Herba {quam AtiBornonnominat) ex parvulis radiculis albis, 
juxta fe pofitis , producit multa folia , fuis pediculis adpofita , Plan- 
taginis figura & facie. E quorum medio caulis bipedaUs aut tripe- 
dalis cnafcitur , qui fert flores verticillatim pofitos , tribus foUis 
conftantes oblongis, albi feu laftei coloris , fine odore. CauUs au- 
tem inferius rotundus quidem , ubi autem florcs confiftunt angularis. 

N H A M B I BrafiUenfibus. Herba efl; caule fatis craflb, lignofo, tereti, geniculato, qui por- 

G tulacae 





jo GeorgIMarcgravI 

tiilacaemoreferpit&hincindefibras in terram dimittens radices agit • partim quoquc fe eri- 

git. Expanditur varie in mul- 
tos ramulos , geniculatos , 
binos libiubique oppofitos, 
in iifque habet ad fingula gc- 
nicula bina folia oppolita,in- 
tcrdum etiam plura,inxqua- 
lis magnitudinis : iii extremi- 
tate autem ramulorum quin- 
que, fex , feptem folia fibi in- 
vicem appofita oblonga , fi- 
gura cordis in ambitu leviter 
^ferrata , interdum & lacinia- 
ta , dilute viridia . In extre- 
mitate quoque ramulorum 
enafcuntur flores folitarii 
magnitudine cerafi majoris 
aut minoris , conftantes folo 
umbelico , rotundo & craf- 
fo,flavo,finefoliis. Semen 
in umbelico , fufco per ma- 
turitatem, ovalis figurse, pla- 
ne compreflTum , ex fufco 
gryfei coloris Iplendentis . 
Radix denique filamentofa, 
tenera, alba. Foliamafticata 
linguam pungunt inftar Sina- 
pi feu Nafturtii. Haec herba 
praeftantiflimum eft leme- 
dium contra quaecunque ve- 
nenata animalia , fiuncixfe- 
mis pondere e vino bibatur : 
vel fi decodum illius fuma- 
tur cum media parte vini. 
Contra ventriculi & intefti- 
norum frigiditatem ex pitui- 
taortam etiam apprime va- 
let. Folia vel femen affirica- 
tum Bubonis dorfo, quanto- 
ciusillumenecat. Solethxc 
herba cum pifcibus coqui & 
optime convenit. 

P L A N T A {quam AuEtor 
mn nomimt) in fefquipeda- 
lem fere altitudinem afliir- 
git, caule lignofo , rotundo , cinerei coloris ; qui ad femipedem fere fupra terram in duas par- 
tes difpefcitur feu ramosmagnos, atque hiiteruminminoresramulos j.itautpsneef^regijc 
arbufculae figuram referat. Folia illius funt Orobi foliis figura fimilia , femper triaadmodum 
Phafcolorum juxta fe pofita ; tenuia , non ferrata , fed leviter hirfuta, Fert flofculos , quos fe- 
quunturquatuoraut quinque capfulx juxta fe in orbem pofitae : quibus contincntur totidem 
granafeminis, fuae cuticulae inclufa , rotunda, nigra, fed punftulis feu tuberculis fubtilibus 
infignita, ab uno deniq-, latere videtur quafi particula aliqua abfcifla eflet, atque ibideni albicat. 

C A p. X X I V. 

Innombiatce du^. Omenafo Yeima. Convokulm marinm. T^araro. Cara 
Inamhu. Adandatia. Caaponga. Caa-apia. 

T) L A N T A hxc {cujmnomenab Au5fore non proditur) ex radice ovali nucis avcllanJE magni- 
^ tudine , inferiori parte filamentofa , cmittit caulem re^aum , obfcure brunnum & pilofiim, 

duobus 




H 



I S T O R. 



L I B. I. 






/> 



PLANTARVMi.lB. 1. 5I 

duobus aiit tribus foliis prasditum , quorum quodlibet quatuor , quinqucfcx, etiam dcccui 
autduodecim digitos longum, figura foliis Tamoataranx iuiiile, nervo 
fecundum longitudinem & multis venis obliquis infignitum. Folia au- 
teni fuperna parte dilute viridia, inferna albicantia, iibique pilofi, ad ta- 
ftiunutholofcricum optimum, duplici ordinc macularum quadratarum, 
majufcuiarum , notatum, qua; infuperiori fuperficie folii , coloris funt ni- 
gri, infcriori brunni. In fummitate caulis ttes aut quattior enafcunturflo- 
res , coloris flavi , duobus foliis papilionaccis confl:antes , quoruni alte- 
rum macula notatum efl: , pro ftamine habet corniculum : flos inodorus eft. 
P L A N T A (quam AuSior non mmmat) caule tereti , redo , paulum pi- 
lolb, viridi, intriumautquatuor pedumaflurgitaltitudincm, acinlongis 
pediculis bina lemper foliaoppofita gerit, figura urticce foHis fimilia, fed 
majora, in ambitu ferrata •, ad foliortmi cxortusetiam hinc inderamiop- 
ponuntur , qui eodem modo folia obtinent 5 in fum- 
mitate caulis & extremitate ramorum minora. Flo- 
res ibidem fert in longam quafi fpicam congeftos , 
elegantiflunos , pediculo digitum longo infiftentes 
ac deorfum propendentes , figura mitrx Polonicx, 
& in extremo ambitu habentes quinque incifuras : 
funt autem coloris coccinei& interius punfhulis fa- 
turate rubris varicgati ; prxterca habent in mcdio 
ftaminulum longum pallidum , cum apice liliaceo. 
Tota autemplanta cum flore, odorem refert Mar- 
rubii feu Prajrii . De femine nihil apud Audorem 
annotatum inveni. 

Omenapo yeima Brafilienfibus , Batats fpccies eft^ humifer-'^ 
pens, caule farmentofo , viridi: foliahabenscordis figura, vel etiam 
aurita , folitarie pofita , viridia , nervo & venis viridibus. Radix cru- 
da eft alba , fed coda fit rubra , eftque ut plurimum rotunda. 

CoNVOLVVLVs marinus feu SoldmelU (Brafllca marinamale a 
quibulHam dicitiu- , vide Spigelii Ifagogen) ex radice lenta , longa , non 
crafla, fed gracili , paucis fibris prsdita , nigricantis exterius coloris , in- 
tus alba & ladis glutinoli plena ; nafcuntur aliquot caules , iongifllme 








ferpentes fuper terram , quihinc in- 
de Aadices iterum agunt , teretes , 
lenti & virides . Adnafcuntur illis 
folia alternatim pofita vel oppofita, 
quodlibet fuo pediculo,quatuor aut 
quinque digitos longo infidens, ob- 
rotundiE figurx , inftar clypci fto- 
machalis , tete viride & aliquantum 
crafliim, elegantibus venis obliquis 
tranfciuTentibus , & nervo in me- 
dio. Hinc inde quoque propepe- 
diculum foliorum pctioli floruni 
prodeunt tres, quatuor, quinque in- 
terdum & unicum florem fuftinen- 
tes, Campanulx feu Convoluuli 
majoris figura, coloris dilutc purpn- 
rei & in bafi nonnihil albicantis , in 
niedio vifitur breve ftamcn , ut in 
Convoluulisfolet. Inhocfloreinteriusquinquangularisrcprxfcntatur ftclla; nam totusflos 

G 2 fupe- 



• 



GeorgIMarcgravI 
fupeiius quafi iii quinque angulos defmit. Claudit fe flos poft mcridiem. Tota planta co- 
piorelaaefcitlaaeglutinofo. ■ r ■ 

H E R B A [ctij^ii An^Jor ?iomen nonprodit) caule vindi, pilofo, geniculato , partma ferpit , par- 
tim aflurgit, habcns ad ilngula genicula duo folia Hyffbpi smula.fibi inviccra oppofita,& prs- 
terea aliquot minora , atque ibidem etiam ramulos oppofitos : in fummitate autem capitulum 
florum luteorum, qui ad medietatem fuam in fex crenas funt fefti: in medio fex ftaminula alba. 

P ARARo Bralilicnfibus , alia Batats fpecies eft , caule & foliis ut pra:cedens, nifi quod 
caulis hujus fit purpureus , & neryi atque venje foliorum itidem purpurece ut & radix. 

Cara inambi Bratilienfibus , fpecies eft /^zW^-? , caulelongefcrpente, qui folia habet 
hinc inde folitarie pofita , quorum qucedam funt cordis figura , quxdam infuper aurita , nervo 
fecundumlongitudinem , & venis obliquis confpicua. Radix illius eft candida. 

M A N D A Ti A BrafiUcnfibus dida eft Lablab Alpini, de qua planta vide Carokma Clufium 
Rar. plant. Hiftoria pag. ccxxvii. planta ha;c ex Africa in Brafiliam eft tranflata. Phafeoli 
illius codi corameduntur. 

C A A - A pi A Brafilicnfibus , cx radice unum aut fefquidigitum longa vel etiam duos digi- 

tos , pennx olorinx vel etiammi- 

nimi digiti crafTicie , nodofa feu 

vcrrucofa, & filamentisad latera 

& inferiori parte tenuibus , & tres 

aut quatuor digitos longis pradita: 

exterius ex gryfeo rufefcente , inte- 

rius tota alba & lenta ', tres vel qua- 

tuorpulluiantpedicuU tcretes , te- 

nues, tres quatuorve digitos longi, 

qui finguli fuftinent unum folium 

obrotundum vel oblongumjnimi- 

rum duos , tres , vel etiam quamor 

digitos longum , fefquidigitum la- 

tum, ubi latifTimum , tenerrimum, 

fuperna parte viride & fplendens , 

inferna paulum albicans , nervo & 

venis tranfverfis infernc confpi- 

cuum : cceterum caret caule : Fert 

^autcm florem in proprio pedicu- 

lo, rotandum, umbeUcifigura , ut 

Bcllidis flos , multis ftaminibus 

conftantempallidis, inter quxfe- 

men provenit rotundum &femi- 

nis fmapis magnitudinc.Radix ini- 

tiohaud maiiifcfto faporeeftprx- 

dita, fed manfa quodammodo a- 

cris eft & reUnquit in lingua velli- 

cantem faporem. Infigne cft re- 

medium contra venena , & contra 

alvi fluxum difenteriacum. Potcft 

& tota Hcrba 51. s. per dicm natu- 

raleminfundiinvino, atque hinc exprimi & difenteria laboranti manepraeberi,itautjeiunet 

per quamor horas-,purgat enim ita ut fimul profluvium fiftat Repcritur & hic alia Caa-apia fpe- 

cics, prjECcdenti fimiUs , excepto quod foUa quidem fint ejufdcmfigurae , verum in ambitufcr- 

rata&hirfuta, quodque & pedicuU horum raris pilisvcftiantur. Florcmfert in proprio pedi- 

culo rotundmn cum umbclico in mcdio , inftar floris ChamxmeU. 

H E R B A [cui Auctor Erafilienfe nomen non adfcripftt) Scoparia appcllari poteft , nam in Bra- 
filiaScopieexillafiunt; Verbcnx facie eft, & in figuram arbufcula: cxcrefcit, nimirum infef^ 
quipcdisaItirudincm&fa'pemajorcm. Foliahabct fibiinviccm dircdc oppofita, foUis Ver- 
bencE fimilja , & ad folia cxoriuntur ramuU qui itidem foliis vcftiuntur. Ad exortum autem fo- 
liorum ctiam brcves pcdiculi ci-ftifcuntur , qui flofculos albos ferunt , quatuor foUoIis conftan- 
tcs, &poftiUosrotiindacorpurcula inftar baccularum, quibus continctur fcmcn minimum 
pcncinftarpulvcris, fufcum. Radixilliusrcaa, brevis, candida, plurimis filamcntis prxdi* 
ta. Plaatacarctodorc&faporcmanifcfto. 




Cap, 



HjSTOR. Plantarvm Lib. I. 



53 



C A p. XXV. 

aJgMtlguepo-ohi Imiomhiata. Tamoatarana. Innommatce almot. 

X 

AGvTiGVEPO-oBi & Amtitiguepo Bralliiennbus •, ex radice fuperius rotunda , fub- 
rufta & fucculenta , quxque infcrius Icx, feptem , oaove digitos in terra oblique diftcndi- 

tur, &multacraflahabetfilamenta-, prove- 
nit caulis, tres , quatuor , quinquc pedes lon- 
gus, arundinaceus , redlus, digitum craflus, 
hinc indc habens in pediculis duos , tres , vel 
ctiam quinque aut fex digitos longis , folia u- 
num aut fefqui aut etiam duos pedes longa, 
quatuor digitos lata , acuminata , elcganter 
viridia,fplendentia,ad taftum inftar membra- 
naccae charta: aut foliorum Pacoeira , nervo 
fecundum longitudinem & fubtililfimis li- 
neis obliquis decorata , & in ambitu linea ru- 
brafimbriata. In fummitate caulis provenit 
flos inftar Lilii egregie incurvati & igneico- 
loris, tribus vel quatuor foliis conftans: apud 
quodlibet folium tria , quatuor aut quinque 
ftamina exftant ejufdcm coloris , figurx ut 
dens apri. Semen non defcribit AtiBor. Ra- 
dix contufa ulceribus medetur, mundat ca & 
impletcarnc: aflatje autera & co6la;come- 
duntur tempore famis. 

Planta hsc {cuJHS nomen ah Auotore 
non proditur') ex 
radice alba , fuc- 
culenta , oblon- 
ga , & multis fi- 
lamentis prjedi- 
ta,producit qua- 
tuor, quinque, 
fex , aut plures 
caules , rotun- 
dos,cavosfeufi-'' 
ftulofos, viridcs, 
fpongiofos , bipedalis aut etiam majoris longitudinis : quilibet 
autem tantum unicum fuftinet folium , & fuperius unicani (pi- 
cam , qua; prodit e latere caulis veluti e vagina. Folium autcm 
quodlibet , quatuor vel quinque digitos eft longum , & ft lendide 

viride, figura cordis. Flofculi vero 
in^icam congefti, longiufculi& 
fex foliolis conftantes , quorum 
tria fuperiora coloris funt ca:ruleo 
purpurei.inferius vergentia obfcu- 
repurpurei. Inodoruseft flos. 
^udefemenferat ab AuSiore ob- 
/frvatum non inveni. 

Tamoatarana Brafilien- 
fibus , planta qujE ex bulbo albo, 

fplendente, triangulatis tunicis conftante,figura & conftitutio- 
ne ut Tulipa, ovali vel etiam rotunda , magnitudine ovi anferi- 
ni vel etiam minoris , producit caulcm duos aut tres pedes al- 
tum, inferius in longis pediculis duo veltiiafolia habentem, 
ut & in fummif ate unum aut alterum , foliis Coti trepooba figura 
& afpectu fimiiia , f ed paulo minora. Sub folio autcm quod iu 
fummitate caulis eft,pediculi duo, tres, quatuorveproveniunt, 
duos circiter digitos longi , qui quatuor ferunt florcs , fplendide albos , fefqLiidigitum longos, 

G 3 „ extrian- 






54 G E O R G I M A R C G R A V I 

ex tnangulatis obtufis fquamis more pincx nucis compofitos, inodoros. Bulbus coquitur, & 
morc Batatx comeditur, bonifaporis. 

Herba hxc {quam Aii£}or nonnommat) fruticcsatqucarboresafcendit,iifquefeimpUcat; 
caulem habens rotundum, uno latere plerumque brunnum , altero viridem , per totum autem 




pundulis brunnis variegatum & pilofum : intervallo autem femipedis fere in caule ad latus ex- 
tenditurfemperramusfatiscrafTuSjfemipedemcirciterlongus , itidem hir/utus , qui fubrotun- 
da & quafi turbinata corpufcula, fuis pediculis innitentia & hirfuta fuftinet , qux fefe apcrientia 

florem exliibent candidum uno folio conftantem 

inftar campanula; : in eodem autem pundo e quo 

proditpediculus quiflorem fuftinet, etiampedi- 

culus ejufdem craffitiei ac quatuor circiter digitos 

longus enafcitur, quinque folia in orbem difpofita 

fuftinens ut in Pentaphyllo , ad tadum mollia , fu- 

perius viridia,inferius fubalbicantia,ac ubique piUs 

albicantibub. praedita. 

P L A N T A ha:c [cui AuEtor nullum nomen adjcri- 
^ pfit) in fefquipedalem altitudinem alTurgit , caule 

rotundo , leniter hirfuto , geniculato ; ad genicula 

autem bina folia fibi invicem oppofita,leniter iteni 

hirfuta,oblonga,viridia;& in extremitatibus ramu- 

loruni multa foliola fi- 

bi adjunfta^atque inter 

jiilla flores ex loiigo ca- 

' hce prodeuntes , ex la- 

ftefcente dilute pur- 

purei coloris , unica 

quidem parte conftan- 

tes , fed fuperius in 

quinque lacinias divifi, 

nuUo in cetro ftamine. | 

Poft florem fequuntur 

folUculi magnitudinc 

grani cannabini quibus 

continetur fcme com- 

preflum fufcum. 
K^nnotcitio. Iconcm cx herbis ficcis ab Auftorc collcdis dcli- 
ncandam curavimus,fiquidcm ipfe illam non addidcrat. 

P L A N T A ha;c [cuju^ nomen AuBor non frodidit) Vctonicx fi- 
gura adfurgit, caiile tcrcti,hirfutO: quoriim quatuor 4ut quinquc prodeunt ex una radicc,tcnui 

6cfla- 





HlSTOR. Plantarvm Lib. I. $S 

& flava : folia illius funt viridia, ferrata , Vetonicse acmula quidem fed plane iiirfuta. FJofculos 
icni^quos tamen Jtt£}ornon defcripjit) hinc proveniimt caprulae baccis myrti magnitudinepa- 
res, in quibus continetur femen copiofum , iplendidum , durum ut Litholpecmon feu milium 
Solis , verumtamen paulo minus. 

^nnotatio. Nullam hujus Plantx Iconem reliquit Au£lor , quare illam ex Hcrbis illius fic- 
cis,delineandamcuravi; fmitautemfoliarubtilifllme ferrata, (quodapidorenonfatisbene 
cxprefliim : ) & valde hirfuta, & caules illius lignofi 5 flores autem obfervare non potui. 

Cap. XXVL 

(lAguara quiya. Sagittaria cordialis. I?mominata. Inimhoj icon. 



A 



GvARA Q_yiYA Brafilienfibus ; Erva moura Lufitanis. 
Solanum Bacciferum. 



Eft Solatrum oflicinarum five 



Planta haec e radice longa , & 

1n plures alias divifa , filamento- 

ra,alba,in arbufculx figuramfur- 

git,caule lignoro,medulIofo, vi- 

ridi , nodofo , qui hinc inde in 

multos ramos fe (pargit. Folia 

habet Capfico Brafilienfi fimi- 

lia, duo, tria vel quatuor juxta fe ■ 

pofita, inxquaUs magnitudinis. 

Hincindequoque provenit pe- 

diculus folitanus digitum longus 

qui fuperius duos , tres atque et- 

iam pkues /lifiiinet breviores , in 

quormii qnolibet enafcitur flof. 

culus , deorfum fe inclinans, fo- 

liola quUique acuminata , laftei co- 

loris , retrorfum incllnata obtincns, 

& in medio ftaminula craflfuifcula, 

ercda,lutea,quinquejuxtafepofita. 

Poft flofculosproveniuntbaccx*^ 

primum virides , per maturitatem 

nigr2e,fpIendentes,rotund£e,magni- 

tudine myrtillormn noftratium,fuc- 

culente multos acinos purpiirafcen- 

tes continentes.que ab avibus com- 

medimtur. 

Tota planta nullum alium prxter 
herbaceum odoremhabet aut fapo- 
rem,multi autem ufus eft in medici- 
na. Pfeudocapficum Dodonei con- 
venit cum hac planta quoad folia & 
fiorem, fruftum tamen feribit efle 
rubrum. 
An SagtttAriA Cordialis poterit vocari > 
Haec planta in trium pedum altitudinem aflurgit caule tereti , hirfuto, 
alato ; foliis in illum infertis fagittae figura , eo modo ut plumac fagittis in- 
feri folent , ex caule prominentibus , in utroque laterc hirfutis : folia pra;- 
terea habet caulis & ramuli cjus angufta oblonga,fuperius viridia,inferius 
incana , intotum autempilofa , & majora funt cauli inferius adnata. In 
fummitate caulis pediculi aliquot longi erumpunt , in quibus flofculi pro- 
veniimt, figura florum Piforum lutei, tribus foliis conftantes, quorum fu- 
perius fecundum longitudinem ftriis purpureis eft variegatum. 

Poft flores fequuntur filiquse fufcae aut nigrae , piforum filiquis fimilcs, 
continentes femen fplendens, virefcens (eu olivaceo colore, figura; quafi 
femilunulx, feu redius cordis,ut pingi folct. Admodum autem vermibus 
obnoxium eft & vix intei: decem unum reperitur quod non fit perforatum , & fcmcn a vermi- 
bus abfumitur. Radix 





5 6 GeorgIMarcgravI 

Radixrcvftaeft, tres aut quatuor digitos longa , tenuis, unam atquc altcrain prolcmad- 
iunftamhabcns. 

Annotitio. Iconemhuius pUntx non de- 
deratAuclor, ied ex herbis ticcis ab ipib 
colleclis delineandam curavimus. 

H E R B A [cui nonmi Atictor non xdfcrifp.i^ 
ita fc habet. In fclquipedaiem aut paulo 
majorem altitudine alfurgunt caules mul- 
ti , ftriati , pluribus ramis onufti , quorum 
quilibet eo loco quo e caule oritur, no- 
dum habet : rami inordinatc poiiti , foUa 
ad esortum folitaria, oblonga, faftigiata, 
venofa , ad tattum molUa , fohis oxylapa- 
thi fmiilia:interdum maiufculo folio minu- 
rulumiunclum: diftatunum abalterocir- 
citer lelquidigirum. In fummirate caulis & 
ramorum extremirate nalcuntur multx fpi-f 
Qs. parvuls virides , quatuor aut quinqueF 
digitos longx , qux ^t^^ aperienres fioIcu->. 
los promunr minimos , flavos , tantx par- , 
vitatis ut foliolum quodlibet floris non fit^ 
maiu>culpide acus. 

•Radix albicat , lignofa, nullomanifefto^ 
fapore: perrennis eft planta & novos produ- 
cit caules. Vide Mathiol. pag. ^.4.6. 

K^nnotatio. NuIIam huius Plantslco- 
nem Audor nofter reliqucrat , itaquc illam 
exHerbis ficcis ab illo colleclis delinean- 
dam curavi.Porro Matrhiolus folio ab Au- 
ftore indicato delcribit Centaurium mi- 
nus, cumquohxc Plantaminime conve- 
nit , qua editione ufus fit ignoro •, nec obfervarepotui apud Mathiolum plantajn huic fimilem. 



lcon laiaiboy fupra 
fag.iz.omipi. 





CEOR- 



57 





GeorgI MarcgravI 

HISTORIyE PLANTARVM 

LIBER SECVNDVS. 

Qui agit de Plantis Frutefcentibus & Fruticibus. 

C A P V T P R I M V M. 

T)eTla?itisex quibm fiJnil. 

E R V A d' A X I R Lufitanis (utrum peculiare nomen habeat apud Brafi- 
lienfes ab Auctore non proditur , videntur iifum illius penitus ignoralTe : ) 
ex radice gracili , longa, inmultos ramos diftributa, lignofa aclenta,piu- 
resafTurgunt caules, duos, tres & quandoque plurespedeslongi,teretes, 
I humiferpentes, &hincindefilamentisinterramdimiffisradicantes,verfus 
extremitatem autem fe furrigentes: ex hifce maximam partem jacentibus 
caulibus , alii plures iii altitudinem adfurgunt , ex quolibet oCto , novem faepius & decem, 

itidem teretes , lignofi, uno la- 
terepaulumrufefcentes. Cau- 
les omnes ornanturramulisu- 
num digitumlongis , alternata 
ferie difpofitis 5 & quiKbet ha- 
bet feptemcinerefcentia folio- 
la , bina fibi oppofita & extre- 
mumfolum : foliola habentin 
medio fecuiidum longitudine 
nervulum, nonferrata, fimilia 
foliis Trifolii corniculari Do- 
donei lib. xix, cap. 17. juxta 
ramulos enafcuntur breves pe- 
diculi & in iis flofculi quatuor, 
quinque , fex autplures , plane 
paiTuli , purpurei cum albo di- 
luti , figtu-a caflidis apertae , ut 
in Hedera terreftri vel Vrtica 
mortua, odoris jucundi. 
Nafcitur palTim in Brafiha. 
Ex hac planta poteft color 
Anirprsparari. 

An N o T A T I o. lof Scali- 
ger.2\(z/ velpotius AVr Arabi- 
bus eft color cseruleus-, qui vul- 
go Hi/panis tam Jmr quam 
^ml dicitur. Arabes quoque 
Ilatidem Herbam vocant:^^'/. 
Garfias ab Horto lib. ir. cap. 
XXVI. Anil Arabibus , Turcis, 
omnibulque iis narionibus di- 
dum, vocaturinGuzarate, ubifit, Gali, nunc vero pleriique iY//. Herba eft qus leriturfin- 




H 



gulis 



js GeorgIMarcgravI 

'TviUsannisOcymofimilis: eodem enimmodo colUgitui: & ficcata maceratur. Hancdeinde 
probecontulam&inpanes coaftamper aliquot dies ficcandam exponunt: & ficcata viridi 
coloreprxditavidetur, quoquemagisexficcatur, eomagisad caeruieum tcndk, donectan- 
dem in cceruleum exfaturatum five venetum colorem evadat. Cluf. OlUngmqmm habet 
Auftor: quodvocabulum, quotquotLufitanos confului, BafiUcumfeu Ocymuminterprc- 
tati funt. At milii iniqua admodum ifta comparatio vidctur. Siquidem non folemus ex Ocy- 
mopaftillosconficere, fed potius ex Ifatide , qux cum hujus plantx defcriptione multo ele- 
crantius quadrat. H^cille. Dehacplanta&modo eliciendi colorem illum diximus in defcri- 
ptione Impeiii Magni Mogolis , nuncadjungemus quse Fr. Ximenes traditin commentario 
llio de Plantis Novae Hifpanix. 

XihuiquilitlpitTahuac , inquit, ideft Annir foUis fubtilibus, eftfrutex, exunaradiceplu- 
resproducenstruncos, fexpalmoruminaItitudinem,&digitumminorem craflbs , coloris 
cinericei : folia habet fimilia Ciccri , flores exiguos e candido rubicundos , cum quibufdam 
filiquis coacervatim pendulis e caule qua; fimiles funt vermicuUs, quos vocamus afcarides^ 
cralfiufculx & plenas femine nigro , quod nonmale legumini comparatur. Planta nonnihil 
amaricat, eftqueacuta, calida&ficcainfecundogradu; pulvis medetur plagis veteribus , fi 
ante urina abluantur , unde a quibufdam vocatur Palancapatli. PoUa contufa & emplaftro 
appUcata, dolorem capitis dicuntur mitigare , maximeininfantibus: etiaminaquamacerat^ 
& cerebro appUcata. Fit ex hac planta quod Americanivocant Tlacchoylimihmtl -, quocapil- 
lostinguntcolorenigro. Nafcitur/ponte lociscalidis, tam planis quam montuofis. Licet 
autem quidam herbam effe cenfeant , mihi vi- 
detur frutex, qui vivit biennio cum fummo vi- 
gore & viribus integris. Modus autem confi- 
ciendi cxruleum , quod Mexicani dicunt Mo- 
huitli^Tlecohuilli, Hifpaniautem^P'^/, hic 
eft.InduntfoUadecerpta3eneovafi,plenoaqua 
modicecalidaveltepida (licetquidam magis 
probent frigida) & verfant valide , donec aqua 
tingatur : eam effundunt dein in aliud vas five 
oUam,cui in fuperiore parte eft foramen e quo 
aqua magis clara dUabitur , turbida autem & 
quae fubftantiam foUorum exhaufit, fubfidet: 
caporrocolaturper faccum cannabinum , & 
ipiflior fubftantia formatur in paftUIos & ex- 
poniturfoU, atque poftea patinis compofita 
imponitur prunis ardentibus, ut indurentur ac* 
plcneficcentur. HsecPIanta facile coU poflet 
in Hifpania locis calidis , Andaluzix imprimis 
aut fimilibus : ferendum foret femen in terra 
bene frada atque fubada , qualem laducse 
amant, menfe lanuario , fi terra humida fuerit 
aut rigua : fin vero horum aliquid defideratur 
Septembri aut Odobri, dein tempore oportu- 
no transferendx eflcnt planta; & commodis 
intervallis difponendae : denique dandaimpri- 
mis opera ut zizania fupprimerentur , nete- 
nellas plantas fuffbcarent. H£c ille^. 

Alia spEciEs:ad duorum aut plurium 
pedum altitudinem afllirgit , caule rotundo , 
geniculato , lento , fucculento & quafi fpon- 
giofo feu arundinofo,viridi & hinc inde brevif 
fimis piUs mfefcentibus veftito. Ad genicula 
tamcaulisquamramorum, foliafine pedicu- 
lisduofempcroppofita ftant direde, tresvel 
quatuor digitos Ionga,angufta,inftar foliorum 
Lyfimachije viridia & in utraque planicie pilis 
albis brcvibus prxdita , ad tad:umpaulumhif 
pida. Adeademgenicula,ubifoIiafunt, hinc 
inde etiam duo pediculi juxtafc pofiti, erede ftantes, duos vel tres digit. longi, fuperius florem 
album circularcm fuftincntcs , magnitudine BcUidis , circumcirca minutis foUis albis ■, in um- 

beUco 




H I s T o R. Plantarvm L I b. II. 59 

belico minuca llamiiiula alba, Radix lemipcdem aut paulo plus longa , paulnni curva , pau- 
cas radiculas habcns, lenta, lignofa, cortice obfcuri coloris veftita , qui detrahi potcft. Planta 
hxc tota cum llia radicc fucculcnta cft & fi quis vel caulem vcl radicem frangat , ftatim fuccus 
cffluit cxruiei coloris. 

Fit ex ca Anir , folum hcrbam contundendo & aquam afFundendo : linquitur ut fubfideat, 
hinc dctrahitur & in fole ficcatur quod confedit ; a;quivalet auro in pondere. 

Annotatio. Fr.Ximencs. Eft&aliaplanta ejufdem nominis cumprjecedcnte, qux 
colorcm ca:ruleiun , fed valde laturum rcddit, quofoeminx capillosnigro colorc tingunt, 
lcddifFertabaltera, tammagnitudinequamforma: eft enim mediocris tantum frutex , mul- 
tas agens radices , inftar farmentorum , cum pluribus fibris : e quibus prodeunt multi trimci 
cinerei: folia hiuc inftar piperis longi , licetpaulo majora, cum certis nervulis qui illapet 
longitudinem obcunt. Flores candidi admodum capillorum : humida& frigida ccnfetur. 
Moduscoloremcliciendi idem cum priecedenti, fcdcolorhuius deterior & minoris prctii, 
itaque non cft opcra prctium de fcrendi modo quicquam addere. Ha;c iUe : e quibus apparet 
hanc adhuc aliam cire fpeciem plantce e qua color ille cxruleus fit. Communis fuit Botani- 
corum opinio tinduram hodic fatis notam , vulgo AnilSc Indigo Civclndico exlfatidefieri aut 
faltem e planta plane illi fimili , itaque illis mirum vifum , ab iis qui pcregrinas plantas defcri-. 
bunt, OcymovelBafiUcoautfimilibusPIantiscomparari, quarum frondes cunilfatide,fa- 
tisnota, neutiquam convcnianf, inde&Cl. viriCar. Clufiicum Fragofo certamen. Ideni 
teftatur ex femine Anil nomine Alexandria miflb , natas fibi ftirpes quae Lentis feu Colutheai 
minoris foliis conipicerentur , florefque luteolos Sparti Grjecorum (quod Hifpani Rejama 
vocant) omnino fimiles proferrent : putat tamen eam plantam potius fuifre Sesban , quam AI- 
pinus defcribit inter plantas /Egypti. Ramulum autem cum foliis a noftratibus ex India alla- 
tum accurate cxprimi curavi , & dedi in defcriptione Imperii JSlogoUs : fi compares cum Ifa- 
tidis fpeciebus , videbis nihil habere communequoad formam foliorum: nonmaleautem 
cum BafiUci, cum Ciceris autLentis, optimeautem omniumcumColuthex foliis com- 
parari : habui & aliquoties plantas enatas e femine ex lufulis Americae allato quarum folia 
omnino conveniebant cum iftislndicis, nifi quodpaulo minora cfTent, quod eo fa£tum, 
quodalienocoelononfatisvigeat. / 

C A P. II. 

Caaghijuyo, QAminUu ftve Algodon. 'Tangaraca, 'Tremate. 

Frutex arhorefcens, 

Aaghiyvyo Brafilienfibus dida planta , Subfrutex eft , inftar Rubi Idaei , quoad ma- 
gnitudinem. Cauliseftplanelignofus&hirfutus, folia bina fibi femper oppofita , hirfu- 

ta, ad tadlum mollia, leviter ferrata ; tribus 
eminentibus nervis fecimdum longitudi- 
nem confpicua , tranfverfim autem mul* 
tisvenulisintertextaj fuperius magisviri- 
dia quam inferius , ac prxterea fuperius tu- 
berculis pertptum, infcrius fcrobiculis 
fcatent : quodlibet tuberculura pUum ha- 
bet albefcentem. Fert flofculos in pedicu- 
lis parvis, duos, tres , quatuor vel quinque 
in racemum fibi appofitos, albos, quinque 
foIioUs conftantes ; poft quorum cafuni 
nafcuntur baccae nigrae , magnitudine bac- 
carum luniperi , dulcis faporis , quie com- 
meduntur ab ;ffi,thiopibus & fuccum dant 
inftarMyrtilUfere. 

FoUa hujus plantas pulverifata, & pulvis 
ulceribusex caufa caUda ortisinfparfuso- 
ptime illacurat. Nafcitur pluribus locis in Brafilia noftra. 

Am I N 1 1 V Brafiiienfibus , Lufitanis Algodon & frutex Algodaon eft GofTypium. Excrefcit 
fere in magnitudinem Coryli , Ugno moUi , cOrtice fere ut Sambucus. Folia tenera & mollia, 
fuperiusdiluteviridia, inferius f aturatiora ; in tres lacinias fe£ta , quarum quaelibet fiuim ner- 
vum & venas habet. Hinc inde intcr tria foliol^ profunde ferrata ac pundulata fimilia foUoUs 
quae avellanas virides circiimdant , provenit elegans flos , major rofa , conftans quinque foliis 

H z latis, 



C 




5o GeorgIMarcgravI 

latis , elcgantci: flavis , interius in medio unguibus purpureis , habens in medio ftamen flavum, 
tuberculis ejufdem coloris infignitum. 

Poft florcm fequirur ovale corpus , magnitudine pruni , una extremitate acutum inftar 
coni, &tribuslineisnGtatum& intotidem partes feparabile-, viride, nigris pundulis inex- 
terna fuperrlcie varicgatum : quum autem maturuerit fufcum eft & fponte diflilit in tres par- 
tes, & ex qualibet trium capjularum , prominer albifllmum goflypium, in eujus quolibet 
flocco comineritur (imul feprem nigri frudus magnirudine piftaceorum &c ejuflem plane fi- 
gurje, fub cute fua nigra habentes nucleum , carne alba-flavefcente conftantem , pingui inftar 
amygdali , dulcis fiporis , e quo femine planta propagarur. 

A N N o T A T I o. -Commifi aliquoties Iiocfemen horto ,! & felicifllme pullulavit & in pe- 
dalem atque majorem altitudincm excrevit , fed inclemenriam hyemis ferre non potuit. Se- 
men autem multo minus erat quam audor nofter hic prodit , atque adeo feptem iUius fcmina 
conjunfta, ut plerumque funt , non multum fuperant molem nuclei piftacei. Fra^c Ximenes 
Ichcaxihuitl , HLfpanis Jlgodon , (id eft , goflTypium) vulgariflima eft in Nova Hifpania , ita ut 
innumeripanni &aliaquotannis ibifiant. 
Nafcitiu- locis humidis & calidis , maxi- 
me autem cultis. Stolones contufi & po- 
ti ex aqua dicuntur mirifice mederi pun- 
£turis Scorpionum & viperarum alio- 
rumque venenatorum animantium mor- 

fibus: caulis videtur frigidus, ficcus & ad- 
ftringens , inpulveremredadus & infpar- 

fus fanat ulcera. Folia funt natura gluti- 

nofa. 

Tangaraca Brafilienfibus Erva 

do riito Lufitanis dida : Frurex eft, magni- 

tudinem Ribium fruticum adipifcitur, 

color corticis cinerefcit. Folia fert ob- 

longa, viridia, multis coftis tranfverfis in-^ 

tertexta : funt autem ramuli & foUa dire- 

ftefibi oppofita & haec fuperneviridia, 

inferoe canefcentia , ad ta£tum quafi leni 

hirfutie praedita. 

In extremitate ramorum flos provenit, 

purpureo brunni coloris , magnitudine 

clavellinarum Indicarum plenus:quatuor 

folia floris cxteriora paulo logiora quam 





^'reliqua; figura vomeris , quibus inferius adftant o£to 
ejufdem figunie minora, &medium feu totum Ipa- 
cium floris conftat foIioUs parvis purpureis , more 
florumScabiofe: e quorum medio prodit una bac- 
ca cxrulea, magnitudine myrtil]orum,ad vifum quafi 
gemma Turcois flori eflet impofita , & flos ut holo- 
ftricum brunnum : fed cave tibi ab ufu : eli enimpra- 
fens venenum , ut alibl dicetur. 

Erva do rato. Frutex cft arborefcens. Li- 
gnum habet lentum & in ramis ramulos oppofi- 
tos, & duo lemper fibi oppofita vel etiam tria fibi ap- 
pofita foliola , oblonga profert , dflute viridia , emi- 
nente nervo fccundum longitudinem & conipicuis 

coftis fecundum latitudinem, prxdita. 

In fummitate ramorum fpica nafcitur ex floribus multis umbellatim pofitis conftanSjfuntqj 
florcs oblongiufculi , cyUndracei , rubri : pedicuU autemflorum crocci coloris & longiufculi. 

Flores 



HiSTOR, PlantarVM Lib. II. 



^t. 




Fiores & folid vcnenum funt , radix alexipliannacum contra iliud. 

T R E M A T E Biafiiicnfibus. Frutcx arborcfccns, Maii punici figura cil fimiUs, cortice Sam- 

bucino,ii>j;noaibo,&mcduilamcontincntc.Foliaobfcureviridia,liaudmagna,fcfquidigitum 

longa,(ine pcdiculis ramis adhxrcntia, afpcra,multis vcnis conlpicua. In extrcmitate ramormn 

fert multas umbelias magnas , fioribus lutcfcentibus onuftas , quibus aliquid purpurei admix- 

tunij inmcdioautemfuntmultaftaminitlaflavcfccntia ut florum Hieracei , &codemmodo 

dclinunt in pappos : cxadle odorem rcfcrunt Styracis, ut 
& folia trita. Poft florcs provcnit in illis pappofis capi- 
tuiis femen minimum , rotundum , nigrum , multo mi^ 
nuspapaverino, 

Brafilienfes utuntur foliis contufis in doloribus ocu-^ 
lorum & rubcdine. 

FuVTEx Arborescens {cujus Au^or hanc dat 
lconan,lketnomennonprodat) cortice gryfeo , foiia iia- 
bct alternatim oppofita,carinata,fcapiix figura, circa cx- 
trcmitatcm autcm dcntata, iste viridia, fplendida, venu- 
lis obiiquis eiegantibus pricdita. In extremitate ramo- 
rum fpicatim provcniunt florcs , & fpica floribus adliuc 
eiaufis coloris cft fanguinci clegantiffimi , hinc fit flava, 
& florcs fe pandentes funt flavi, quinque folioiis con- 
ftiUlces; cuiiibct folio floris fubjacet foUum acumina- 
tiim pallidum : inmedioflorisftaminaluYeacongefta: fios fuavis odoris , ut Keiri noftras , & 
majoriiiiseft. 

Cap. Ili. 

Vructi planta e ma fit tinUura illa quam vulgo vocanm orellananl, 

VR. v c v Brafiiienfibus •, Frutex eft ligno aibo inftar Coryii , cortice fufco. Folia habet al- 
ternatim polita , in pediculis trcs, quatuor aut quinque digitos longis, etiam brevioribus, 

oblonga, Gordis,ut pingitLU',figura,quinquc,fex ctiam 
decem aut duodecim digitos longa, nervo fecundum 
longitudinem & venis obiiquis , inferius prominenti- 
bus prjedita , IjEte viridia. 

Ad extremitatem ramoriuii in brevibuspediculis, 
(I W/ /M multicnafcuntiu-flores, in uvarummodum difpofi- 

fkf>^ tj j quilibet magnitudine rofje quinque foliis conftans 
■'^'~ albis incarnato diiutis : in medio ingens numerus fta- 
minulorumlutcorum, apicibus purpureis; vixfenli- 
bilem aliquem habet odorem. 

Fiorem iequitur fruftus , nimirum filiqua myroba- 
lani oblongi forma , feu pyramidali , rotunda , duos 
aut tres digitos ionga , magnitudine pruni : qu3£ im- 
matura virefcit exterius , matura rufefcit , eftque tota 
hifpidaobfila quje habctprominentia, led nonacu- 
leata. In qualibet tali filiqua ultra triginta aut quadra- 
gintagrana fuo pediculo innitentiacontincntur; u- 
numquodquefigursconiccEacntaeaut cxiguipifi, at 
in duobus lateribus quafi digito compreflum. GranO'^ 
rum color infignitcr miniatus ( inftar optimi minii 
turcici) & fplendcfcens atque tali fucco madcns , ita 
utadtaduminficiat manus cgrcgio miniato colorc. 
Grana recentia liaud dura f unt , fedut granumpomi: 
intra carnem albicantcm habcnt, exterius quoque 
quodUbet granum pundulum argenteum.Siliqua ma- 
tura fponte fc apcrit: grana ficcataevaduntobfcure 
rubra , nihilomijius tamcn ut antc tinduram conti- 
nent , & recentiafive ficcara ufurpari poffunt. Trita 
fimpliciterinaquafimplicifcuftillatitiaegi-^cgiamdant tinduram miniatam , qua; pota perfe 
prodeft contra varia vencna & cft boni faporis, fubamara & quid aromatici fiipicns. 

Brafilicnfes patinas flias & lagenasexcucurbitarum corticibus fadasjhactinduraexterius 
tingunt. • H 7 Radix 




V 



«2 GeorgIMarcgravI 

Radix cofta cum carne gallinacca vei alia , tingit inftar croci optimi & bonum raporem iili 
conciliat. Car.ClufiusjudicatBixamOviediExoticorumlib.ii i. cap. 20. 

A N N o T A T I o. Fr. Ximenes eandem plantam accurate defcribit in Arborum clafle. (_^- 
chiotl, inquir, quamaliqui v ozznt Chmgmricam &c^\ii Pomaqmm , eftarbor mole&trun- 
co, figuraqucomnino Aurantia; limilis; foliisulmiquoadfiguram, afperitatem & colorem 
Truncus, cortex & ramifunt rubfi.irci vergentes adviridcm colorem, materies fpinora& 
candida. Flores fert grandes inmodum ftellarum quinque foliis diftindos, coloris candidi 
vero-cntis ad rubrum. Fruftus ilint fmiiies calicibus caftanearum , forma & mole exiguarum 
amyi-dalarum adhuc vircntium , quadrangularcs pene live potius quatuor protuberantibus 
lincis per longitudinem difcurrentibus diftinfti : qui ubi maturuerint dehifcunt , & oftendunt 
certa o-rana valde rubra , fimilia granis uvarum, fed rotundiora. Nafcitur in regionibus aeftuo^ 
fis , uti Guaxaca , Teguantepec, HuaTaqualco , locis magis ficcis quam humidis. Refrigerat in 
tertiogradu, cum aliqua ficcandi& adftringendiqualitate. Barbarimaximi faciunt lianc ar- 
borem,eamquecoluntcirca tuguriafua, virettoto anno, fiuaumautem fertvere: &tum 
materies illius cxdi folet , qua; utilis eft ad ignem eliciendum inftar Silicis , confri- 
cando inter fe. Cortex idoneus eft ad funes & rttdentes, qui robuftiores funt cannabinis. 
E femine conficitur tindura coccinea , qua piftores utuntur & tinftores , quaeque valde cele- 
bratur. Vtilis quoque eft in Medicina, nam cum aqua aliqua ejufdem temperaturze haufta aut 
foris adhibita , mitigat xftus febriies , fiftit fanguinolentas dejedliones , difcutit tumjDres & ab- 
fceflus, quaproptercommodemifcetur potionibus refrigerantibus , atque etiam cibis. Mif- 
cetur quoque delicata; potioni e Cacao, ad refrigerljidum & bonum colorem atquefaporem 
illi conciliandum. Mitigat dolores dentium e cau^ calida natos : promovet urinam , fedat 
fitim, & non defunt qui loco Croci cibis admifccant. Tinduram ex fru£tu faciunt hoc 
modo: Sumuntgrana benematura, eaque infundunt aquze calidae , &exfubfidentiatabellas 
quafdam conficiunt , utfoletficri inAnnir: adeo vifcofa & tenax efttinftura, utres quaevis 
femcl illa infeda , numquam colorem deponat : adftringit & aliquantum , quare mixta cum 
refinafanatfcabiem& plagas : corroborat ventriculum , & fiftit lienteriam cum corticibus 
Cacao mixta , auget lac mulierum , & cfficit ne Chocolate quantavis quantitate haufta no- 
ceat: illius quippe ope facile digeritur fine ullacruditate. Eadem cum urina mixta , tamper- 
tinaci colore tingit lineos pannos, ut in pofterum elui non poflTit. H£c ilk. 

Meminit & hujus plantse Oviedus lib.viii. cap.vi. 

Tinftura autem quae ex femine fit magna copia jam affertur ad nos ex Infulis & Americse 
continente, &vuIgo ab Anglis & Belgis zppellamr: Ore//am : Barbariautem aliis atquealiis 
nominibus indigitant; ii autem quiBrafiliae continentcm qua Ardum Ipeftat incoluntvo- 
cant Roucu (quod nomen convenit cum Vrucu) & Infulares illa cutem inungunt elegantiae 
caufa. Obfervandum tamen duplicem tin£turam ad nosafFerri, unam fimplicem & perfe- 
difllmam, plane coccineam, cujus ufiis eft ad fiicum fseminarum, eft enim elegantifllmus co- 
lor & valde pertinax : alteram cum refinis mixtam & in magnos globos coaftam : cui & 
credo fuccum radicis admixrum efle , tingit enim magis croceo colore, quam miniato j hujus 
autem in cibis aut medicina ufum non puto ita tumm elTe. 

C A p. . I V. 

Comandaouira. (lAracaiha. Fruteximiomifiam. ^AIter. Iva. 

cb 

COmanda Gvira Brafilienfibus : Arbuftum feu frutex ferens Phafeolos ; cortex 
illius viridis , lignumleve atque fragile : in ramis autem habet multos ramulos furredos, 
fefquidigitum longos , direae fibi oppofitos , fed paria alternatim pofita , in quorum uno tria 
funtfolia oblonga, acuminata, foliis Salvix acutae fimilia , inferne albicantia , fuperne viri- 
diora, & ad taftum inftar ferici Isvia, confpicuis venis prcedita, in altero flores fex, feptem aut 
ofto , magnitudine noftratium Piforum , foliis duobus furfumvcrfus cum fuoinvolucro & 
uno deorfum, quodmaximum: funt autemflores luteicoloris, &foIiumiIlud maximum 
deorfum verfum, inferius rubris venulis per totum infignitum. Flores fequuntur filiquK com- 
prcflx & quafi contortse, quarum quxlibet continct quatuor grana phafeoli, alba, noftris pifis 
paulo minora, quxcodabene fapiuntacalvumlaxant, ideoque Brafilienfibus in frequenti 
funt ufu, & Lufitanis quoque. Florent ac fruaus ferunt toto anno. 

A R A c A 1 B A Brafilicnfibus; cujus fruftus ipfis dicitur Jraca miri ; Bclgis autem <l5|anaet 
f^?Upmcn. Frutexcft,ligno , foliis & floribusutGuajaba arbor, fed magnitudinc & fru£tu 
difflncns. Eft cnim cjus fiuaus magnitudinc pruni, qui pcr maturitatem flavcfcit, & car- 
ncm habct albidam cum multis granulis parvis. Boni eft fiporis , fubdulcis fcd nonnihil 
adftringcntis. Silvcchic,hifccfruticibus, plenx. Radixhujus fruticis cocla in aqua & pota 
mirificc mcdctm- dyfcntcrix. Fruttus 




H I S T O R. P L A N T A R V M L I B. II. 6 ? 

Frudiis ciim faccharo mifcetur in confcrvam, qax confiftcntia, colore & fapore quoque & 
qualitatibus fimilis conferva; Cydoneorum vulgo marmolada. 

F R V T E X (feu potius vifcum quoddam , carct enim pro- 
prio caudice & radice j in aliis fruticibus aut arboribus nafci- 
tur, nimirum ubi progerminat , ibi rotundus eft tubcr in arbo- 
risramo. Nafcitur autem & inmukos ramos difpcrgitur , li- 
gno fragili, interius flavcfcentc , & ruffam medullam habente, 
cxterius vero corticem cx brunno nigricantem , multifque 
ftriis ac maculis notatum. Folia fert figura vomeris, oppofita, 
crafla, fatLU"ate viridia , in extremitate quafi linea rubra circum- 
data, ncrvo fecundum longitudinem paulum confpicuo, & ve- 
nis tranfi^erfis profunde fitis , vix con/picuis. Flofculos gerit 
niultosjuxta fepofitos inpediculis brunnis, fex folioliscon- 
ftantes acutis , auguftis , ex flavo rufefcentibus , paulum deor- 
fum incurvatis , in medio autem habet aliquot ftamina lutea. 
Foliolis florum decidcntibus , calixflotumfere Cariyophyl- 
lum aromaticum refert figura & colorc. Super floribus hujus 
fruticis frequentifllmie reperiuntur avicute Vvanombugh , ibi- 
que fclopeto decuti pofliint. 
F R V T E x (^cujas AuBor hanc quidem elat Iconem , fednomen ftlet) in modum piri Silveftris 

crcfcens, ligno fragili , cortice cinereo. Folia 
fertpyrifoliis fimilia , denfa , fuperiusfplendi- 
de viridia, inferius dilutius , alternatim ordine 
qusque fuo pediculo crafl~o , brevi appenden- 
tia & deorfum inchnata . In extremitate ra- 
morum proveniunt quatuor , quinquc aut iex 
in racemum difpofita corpufcula ellyptica, 
pifomajora, quas fefe aperientia florem pro- 
nuint habentem quatuor foHa alba , crafla , ex- 
terius ex albo viridantia , magnitudine lych- 
nidis , inter autem haec folia in circulum dif 
pofitafuntftaiTiinaalba, alta,centum viginti 
& fupra numero , fefquidigitum longa , fili fe- 
rici crafTi craflitie,fuperius flavefcentem fpon- 
igiolam adjun£l:am habentia. Inmedio autem 
floris & horum ftaminulorum aUud ftamen 
duos digitos longum, fortius, flavefcens , eredum ftat, fuperius habens Cylindraceum capitu- 

lum. Itafoliis floris fupereminent ftaminula alba, 
ftaminulis autem ftamen hoc longum , medium. 
Et flos ad vifum jucundus eft , fuavi rofiE odore 
praeditus , fed non ita forti. 

Fohis & ftaminulis albis decidentibus , rema- 
net medium ftamen in cujus extremitate e cylin- 
draceo corpufculo (reliqua neglexit AuBor fup- 
plere.) Ramulos hujus plantx adpenfos habui in 
mufeo nieo adlibros , nodu ad quemlibet exor- 
tumpediculicujufquefolii, ut&ad quodlibet fo- 
lium floris exfudarat guttula cryftaUini iplendidi 
humoris , quafi plantae affixa eflet , feminis majoris 
finapimole. 

IvA Brafilienfibus , eft frutex eodem modo 
crefccns quo lurepeba , fimiliquc ligno , fcd folet 
altius afrurgere. Caudex fpinofus ac leni hirfutie 
prceditus. Foliainordinatepofita, pallide viridia, 
oblonga , non ita laciniata ut lurepebae , leni hirfu- 
tie feu lanugine infeda. 

Flores itidem fert utlurepeba, ladeos , quinque 
foliis conftantes , inftar ftellae expanfos , in medio 
autem ftaminula lutea funt ereda. 
Frudum fert magnitudine raajoris pomi vulgaris, rotundum, initio faturate viridem ac 

brunna 





gV GfiORGlMARCGRAVl 

brunnalanugine te£tum per matuntatem citrini coloris ac fplendentem. Cortex inftar teftae 
ovi frangibilis , intus continet pulpam fucculentam , flavefcentera , qux copiofa femina , len- 
tium figura , magnitudine & colore continet. Pulpa illa admodum dulcis cft & grata formicisj 
ab hominibus non comeditur. 

Cap. V. 



(tA^titara. luqueri omna?io. 



ATiTARA vel Iatitara Brafilienfibus. Spina eft foliis Sigilli Salomonis. In feptcm, 
oOio aut novem pedum altitudinem aflurgit , caudice fatis cralfo , & acutiflimis fpinis ubi- 
que munito , unum etiam atque al- 
terum de fe fpargens ramum majo- 
rem : per intervalla autem ambiunt 
ramuli fruticem , duos , tres aut qua- 
tuor pedes longi, aduncis & deorfum 
verfis fpinis , viridibus , cum cufpidi- 
bus brunnis , fplendentibus : in hisra- 
mulis folia funt , interdum bina fibi 
oppofita, interdum unum folitarium, 
inodora, fefquipedem longa , duos & 
femis circiter digitos lata , ubi latifli- 
ma , foliis Sigilli Salomonis aut Li- 
lii convallium , plane confiftentia & 
colore fimillima & in medio ner- 
vum fccundum longitudinem tranf 
euntem habentia : tres aut quatuor 
ctiam acutifllmae fpinx reftae mu- 
niunt folium inferne. Extremitas au- 
tem ramulorum ad unius circiter pe- 
dis longitudinem caret foliis , itidem 
fpinofa & in modum fagittje triplici- 
terfigurata. Foliahujus plantx ante- 
quam fe pandunt , arfte funt compli- 
cata in modum foliorum Palmx , ra- 
mulo adhicrentia, deinde fe explicant. 
Hinc indeinhoc frutice provenitfi- 
liqua pede aut quindecuii digitos lon- 
ga , teres , duos aut tres digitos crafla, 
& in utraque extremitate acumiiiata, 
paulumque incurvata,ubique per am- 
bitum frequentiflimis fpinuUs obfita, 
primo viridis , dcin nigrefcit acfponte feaperiens promit ramum ex fe more & modo palmae 
nucifera: in multos ramulos diftributum , coloris ex flavo albefcentis , cui flofculi multi , hinc 
copiofiglobulifiunt, qui in frudus abeunt ; qmrum formam & conjijlentkm Au£fer non de- 

fcriffit. 

TvoVERi-oMNANo Brafilienfibus-, fpecies eft herbje vivae. Fruticefcens planta,caulibus 
quadratis , ftriatis , viridibus , & frequentifiimis fpinulis flavefcentibus munita : per intervalla 
autemramuliad latera extenduntur , duosauttresdigitoslongi, itidemfpinofi, quiinextre- 
mitate funt duplices •, hi porro habent ut plurimum duo paria foliorum , nimirum bina & bina 
juxtafcappofita, fcfquidigitum circiter longa, inferius albispilisveftita, fuperius viridiaSc 
Isevia, atque non ferrata. Adramulos iUos, quifolia tenent, fingulos etiamduo, tres vcl 
quatuor breviorespedicuU, unum digitum longi proveniunt, ciu-n capitulo rotundo, vil- 
lofo, albo, cuialiquid purpureiadmixtum , quodfloriscftloco, quemadmodum in Herba 
vivamajorc. Poftquemlibct autcm floremprodeunt ofto , novem aut duodccim filiquula; 
unum digitum longx , juxta fe inftar rofa: pofitx in orbem , longis pilis hirtis candidis vcftita:, 
in quibus femcn. 

Planta hsc alata ftatim contrahit & componit folia fi vcl leviter digito tangatur, qux tamcn 
paulo poft rurfus explicat. 

A N N o T.A T I o. Franc. Ximenes, dc Plantis Novx Hifpania;. 

PlNA- 




H I S T O R. P L A N t A R V M L I S. IL 65. 

iPiNAHVizxiHViTL quam aliqui vocant Cocochi atl, quia capiti impofita conciliat 
fomnum j atque adeo /blo contadtu videtur fomnum gencrare (facilius tamcn in Barbaris 
quaminHirpanis)eftfrutexquatuorpalmosaltus: caudices illius funt tcnucs&plcni fpinisi 
folia diviia in fex partes aut iinus , & conjimda inter fe ad modum faiciculi florum , haud difli- 
milia Izquixochitl. Radix eft farmcntis fceta : florcs & frudbus ad modum caftancar um, prin - 
cipio virides &poftearofli , raccmatim pcndentes. Nafcitur in locis calidis Tepuztlan & 
Quahtla: & in coUibus Acapiztlx. Ajunt amorcm conciliare , fed quo modo aut quare expli- 
carc non poflunt. Folia nonnihil rciipiunt raphanos -, liint frigida , licca & adftringentia atque 
priEterca glutinofa. Succus radicis lanat febrcs tcrtianas & oculos inflammatos , conciliat 
fbmnum,cftquc utilis advcrfus difcnteriam. Hic eft frutex ille cujus folia vcl minimo contactu 
vcl afllatu humano lc contrahunt & marccfcuntj quare fuipicor efle eandem aut /altem conge- 
ncrcm plantam , quam in Philjppinislnfuhs vocant Herbamvivamautfentientemf de qua 
quxdam aftirmant nefcio qua lidc, qua; in hac noftra non dcprehcnduntur ; qualia funt ; quod 
producat truncos rcaos , craflltie pcnnjE gallinjE , e fingulis radicibus decem aut duodecim ; 
quorum linguli tcncant duodecim folia, quatuor ordinibus , inter fe diftantia intervallo fcx di- 
gitorum tranlverforum & iimilia Raphano : flores efle csrulcos fimiles linguae pafleris ante- 
quam fe pandant , deinfe dividcre intriaminorafolia. Offenditurifta planta tantoperc con- 
taftuhumano, ut fi primoribus digitis fumma plantx folia contingaSj ftatim quafi contri- 
fl:ari aut alto Ibmno opprimi vidcatur , caduntque omnia folia infcriora atque ctiam luptriora 
iifccundoattingas: ipliquetruncicontadi rumpUntur atque concidunt : 11 autem priecidas , 
ofFendespartcmcontadamnigram j haudaliterquamficombuftafuiflet: fivero halituplan- 
tamaflflavcrisftatimfoliafuacxcutit&diftumpitur, quodnon fit fivirgula aut baculo attin* 
gas; itaut folocontadlu&halitu hominLlmvidcaturoffendi: cseterum infipida eft planta& 
nullius , quodfciam, inmcdicinaufus. Memorant & aliam plantam in Malabar nafci, quse 
fimilitcr contadum & affiatum hominis averfctur, fohis polipodii, floribus lutcis: aliam 
quoqueinPeruvia, qu?Econta£taftatimarefcatj nec deeflTefimilemin Infula Gaditana. Sed 
qusEdePinahuiztlicommemoravi, ea fcepiusfum expertus, aliiique probavi, ut haud dubia 
fides haberi poflit. Hjic Ximenes. 

Francifcus Lopcz dc Gomara in Hiftoria fua generaU cap. 194. fcribit in Peruvia nafci ar- 
bufculas quarum folia marcefcant,fi manu tangantur,& cap. 20 5 .fimilcs repcriri in Nicaraguao 
Credo eflc fruticcm quem Author hic defcribif. Ca:terum Garfias ab Horto lib. 1 1 . cap. 2 7^ 
itafcitur, inquit, tn Malavar, planta mirm natm^y ttamjiquis manum admoveat, ilico contrahttur: 
folia pohpodii , jiores vero habet litteos. Chriftophorus a Cofta cap. iv. Hcrbani vocat vivam 
&accurateillamdefcribit. Scdde hac alibi plura dicemus. Cjeterum & Antiquis nota fuit 
hxc planta, fiquidcm accurate adrnodum defcribitur a Theophr. lib. i v. Hift plantar. cap. 1 1 1 . 
fubfinem. f^^i^fM^ ithov tj (pvi^ "zo^^ Msiu,(p;j/-o (^ <:pu?ika^ j2?^ct<r^S )ctIu)oAIvj fx,o^<pluJtxi s^ TiiJiov, 
ei?i^' «V 73 crvji^Qdtvov ■a7& cujT3 7m&@^- '/j fuv^^ ■z!tO<">'4^? dKou^oo^vji e-^V cujtS h^ ts (pv^it^ov Tmpof^oiov 
toAi T^ipv^iv. OTBui i) 7J5- o.^piQ TiCAcovicov , cJaotTi^ d^pa^/cuvoi^a, TU (^u?>t\ a, avfZTii^nleiv (painv. cint ju^ Ttva 
;^cvov cuictQicoaTitiS^ TTxXiv }(^ 9%'».^)/. Id eft : Nafcitur peculiare quoddam virgultum circa Mem- 
phim, quodquidem nequefolia neque ramulos, neque totam fofmam peculiarem habet, 
led accidenf em tantum illi paflfionem. Quippefaciesipfifpinofa&folium perquam fimiiefi.' 
licibus ; ubi autem qtiis attigerit ranlulos , folia quafi hcbetata concidere ajunt -, atque hinc 
■poft ahquot tcmpus revivifcere denuo atque foUa fua explicare. Sed de mirabiU hac planta 
paulo poft adhuc plura dicentur,nam varije ilUus dantur fpecies. Hoc tantum hic minime pnx^ 
tereundum etiam Plinium ejus meminiflTelib. xxiv. cap. 17. Adjecithis, inquit, Appollodo- 
Vus aJfeUator ejits , herham .tfchyttomenen , q^uoniam appropinquante manufoiia contraheret. Me- 
morat autem inter herbas i magis cclebratas . cum iiihU certius fit quam hanc herbam hxG" 
pati. Mirum autem Authorcs qm de Plantis /Egypti agimt hodie illius non meminifle. 

C A i». V I. 

(i5Mandijha feu Maniiha , e qua fit Kdandioca. 

"l^yr Andiiba & Maniiba Brafilienfibus , cujus radix Mandioca vocatuf. Prutex eft 
-*- '^-*" caule lignofo , poUicis vel digiti humani craflitie , nodofo, cortice coryUno, in fex, 
feptemautoftopedumaltitudinemaffurgcns; continensmeduUamin fe inftar Sambuci , & 
lafteumdefemittitfuccum. Superius in multos expanditur ramos qui iterum ramulosha- 
bent , atquc in horum quolibct , tria , quatuor , quinque, fex aut feptem folia angufta, oblon- 
ga, infteUxfiguramdifpofita, ejufdcmfereviriditatiscum folio Pconije. Flofculos fcrtfla- 
Vo-pallidos, quinque foliolis conftantes , multis ftaminibus luteis in medio. Radix fit duos 

I vcltrciS 



66 G E O R G I M A R C G R A V I || 

vel trcs pedes ionga , tibiam humanam crafla, in fine magis teres , coloris cxtcrius inftar corti- 
ciscoryliniobrcuri, interiusalbi, eftque firagilis & continet fiaccum laacumglutinofum, 
quilethaliseftomnibusanimantibus. PluresejusinBrafilia reperiuntur fpecies, nominibus 
diftinfta^, Mandiibucu, Mandiibimana , Mandiibibijana , Mandiibiurucu , Mandiibparata, 
Mandiibcariamuna, Mandiibtinga , Mandiibmaracana , Mandiibcuguacu, Apitiuba, Aipi. 
Aipiiterum fi.ias habet fpecies; Aipiguacu, Aipiarendi, Aipicaba, Aipiguapamba , Aipi 
laborandi , Aipi jurumu , Aipi jurumimiri , Aipi Jurucuja , Aipi macaxera , Aipi maniacau, 
Aipipoca, Aipitajapoja, Aipipitinga. Vecultura Mandifbahac obfervat Auctor. 

I?i qiiaterraplaf^tetur. ■SilvxiivcxnontoCxdwcphnx ca;duntur, lignum crematur, atque 
ibi fit ager , qui Brafiiienfibus vocatur Co, Lufitanis Roza. Requiritar autem tcrra bona , mc- 
diocriter ficca , non humida •, quapropter montofa loca opportuniora. Plantari potcft omni- 
busmenfibus sftivis, hiemalibus non. Optimumtamentempus eft menfe lanuario , Fcbrua- 
rio ; item Augufto & Septembri. Plantatur tamen etiam medio lulio vcl circa cjus finera. 

c)uomodo flantetur . Terra elaborata effbrmatur in monticulos, Lufitani vocant Adontes 
deterracavada, Brafiiienfes C/«r;o; Indigenaeautemolim illos formabant fudibus acuminatis 
ipforumidiomate/^/M/^o^didis. Monticulorum autem quilibettres circiterpedcslatus,fcf- 
quipedem circiter altus eft ,_rotundus , ut pluvia cadens decidere poftit : nam hgcc planta amat 
calorem & ficcitatem. Cuilibetmonticuloinfigunturtres talea; de Mandiiba , quarum quse- 
libetofto vel novem digitos longa , vel etiam pcdem j infiguntur ita ut tertia pars emineat, 
quafi crucis figura fecantibus fe eminentiis fuis fupraterram. Monticulorum autem diftantia 
debct effe duorum & femis aut trium pedum. Talex autem omncs ita funt infigcndoe ut pars 
quje antea furfum vergebat, hic itidem furfum vergat. Per radicem Mandioca nulla poteft ficri 
tranfplantatio , nam ea extrafta e terra&ta£ta ftatim emoritur. Poftquam talca;fuerintin- 
fixce dccem dierum fpacio progerminant & tot germina proveniunt quot talca continet no- 
dos. Qnodlibet germen eft cauliculus digitum longus , in multos ramulos divifus ; coloris 
rubri cseruleo mixti : quilibet ramulus foluim habet in alia tria , quatuor , fex aut feptem folio- 
ladivifum , diluteviridia , angufta , oblonganervofecundumlongitudinem &venuli5tranf- 
verfis ordine pofitis j pofitaque funt haec foliola in pediculo rulFo figura ftellse. 

pLtntatio quomodo curanda. Ager ter vel quater debet ab herbis purgari , ulque dum planta 
adolefcat, quodfitpoftfexautfeptemmenfes. Luxuriantenimhicadmodum herbxlponta- 
nc3Einagris, &copiafuafacilcfatafeupIantata fuffbcant, nifi eruncentur. 

j9«,e damna mferant huicplanta. Germina hujus plantit & folia tenera comeduntur a for- 
micis, quae ideo multu damni dant in hifce plantariis. Poftquam autem adokverit planta a for- 
micis nihil amplius patitur. Animaliafilveftria,ut Caprea;,&c. etiam folia depopLdantur, item 
equi , boves, ovcs : ideo plantaria arboribus cxfis vel palis circumdantur ut animalia acccdere 
nequeant. Radicesadmodumappetuntur ab apibus, cuniculis alhfquc Brafiliae animalibus. 
Quamvis autcm hxc plantaramis & foliis orbctur,radiceillae{a, nuUum inde accipit damnum. 

Adperfcdamrnagnitudinemhujusradicis requiritur annuum fpacium; Fxtrahitamcn& • 
ufurpari poteft radix fexto menfe poft plantationem, neceflitate urgente. At tuncpauco com- 
modo : nam minus dat. Qucelibet planta duas , trcs , quatitor ufquc ad viginti profcrt radices, 
profertjlitatefoli, ubi plantatur. Et quaeUbet radix femipedemvel etiamduos auttrespcdcs 
longa evadit , craftitiem habens brachii vel etiam tibise humanje quando perfede adolcvit. 

Durarepotefthaecradixinterraadtrienniumfinoneruatur. Altero tamen plerumquc an- . 
no pars earum putrefcit & corrumpitur. Ideo ad fummum linquitur annuo Ipacio & denuo 
per taleas novas plantatur. 

Extrahiturradixmatura, ecaudicefiunttaleaeadnovam plantationem. Radix auteni cx- 
traaavixtriduumfervaripoteft,quiaputrefcit:putridaautem admodum fstet. Ideo quo ci- 
tius in farinam redigatur , eo mehus. 

Farinaquomodofiat. Radix extrada cultro ab extefiori cuticula liberatur, quaefacile abra- 
di poteft. Hinc integra lavatur aqua pura , manu rota; in diamctro quatuor aut quinquc pcdes 
habcnti admovetur , quae in hunc ufum fa£ta eft , &cujusfuperficies convexa laminacuprca 
armata , multis foraminibus pertufa , acuta more tyrocncftis : Rota a duobus hominibus cir- 
cumagitur , radendo fic radiccm , ut rafura cadat in fuppofitum lintrum. Rota hxc vocatur 
Brafilicnfibus ibecem bahaca Lufitanis Roda defarinha. Brafilicnfes tamen , utpote pauca fupcl- 
\cQC\\c inftmdi tyrocncfti radunt hanc radiccm purgatam, longiori tcmporc & operofiori mo- 
do. Lintcr qui excipit rafuram vocatur Brafilicnfibus Mieecaba Lufitanis coche de ralar Mandio- 
ca. Sic molita & rala hxc radix inditur longo facco fafto cx coiticibus arborum , more corbis 
tcxto , qui quatuor circitcr digitos amplus eft , figurx cylindraceae , vocaturque Brafihcnfibus 
Miamiamd, l.nCxtMn'?, Ffpremendouro de Mandioca. Immittitur hic faccus prclo , quod Brafi- 
lienfcs ri^w/f ^^^.Lufitani/f/w/iappcllantjatquccxprimirur indc fuccus, donec rafuiaom- 

ncm 



HisToR. PlanTarvmLiS. I, 67 

ncm humiditatcm dcponat. Sliccus illc Braniienfibus dicitur Alampoera Lufitanis Ago^ de 
M.indioca. Exptcfla rallu-a radicis immittitur cribro, quod Frtipema Brafil. Lulitanis loeira. 
vocant : fuccernitur & immittitnr vafi rotundo, lato , haud profundo cx argilla vel cupro fa£l:o 
quod morc alicni fumario iuiertum elt, &: igne infernc Ilrudo , fpatula lignea continuo agita- 
tur , donec liccata fit latis . vocant hoc vas in quo farina ficcatur Brafil. Vmwvtp.ab.i , Lufitani 
Forno de Farinha , Ipatulam Brafil. P^ipimtitaha. FarinahjEcadmcdictatemfolum fiCcata, ita 
ut rcmimollis maneat vocatur Bralil. Vttinga , Lufitanis Farina rclada : amplius ficcata dicitur 
Brafil. Fiecaco.itiuga , integre autem ficcata , ita ut durare poflit vocatur Piata & Ficica , Lufi- 
t\xn. farinhafeca , f.trifiba da guerra , quiE ad fummumpcrannuimilpacium poteft fcrvari , li 
loco ficco adfervetur & ab aqua caveatur. Viecacatinga vix dimidium annum durare pcteftj 
Vitinga vix biduum & has farinx fpecies loco panis ufurpant. /'//m^^y^f.^irroratajufculo 
qualicunque vocatur Mivipiro & Aiindipiro , comediturque cum eduliis cseteris , carnc vel 
pifcibus. Ex farina liccata formant placentas , mifcendo cum aqua limphci in malfam , & co^ 
quendo fupcr prunas , vocantque nomine BrafiUenfi Beju. 

Succus Mandioca exprell us relinquitur in vafe , & bihorii Ipacio refidet in fundo fccula al- 
bilTima, quam indigena; vocant Tipioja, Tipiaca^Tipiahica: hxc di£i:o modo ficcata fari- 
nam exhibet albilllmam , Tipiocm vocatam , ex qua fiunt placentae longae & tenues , quas Ti- 
piacicadcicxxwt, qux panis optimi fimilagincivicemexplent. Idemfuccus co£tus ad confiften- 
tiam pukis comeditur. Eadem puls ufurpatur amyli loco ad incruftandum linteamina , & glu- 
tinandas chartas. Expultequoquccumoryza&faccharo mixta confcrvam faciunt Lufitani 
non ingratam , quam Marmclada de Mandioca vocant. Succus autcm Mandioja five Mani- 
foera fubdulcis eft faporis, idcoque ab animalibus appetitur, qujetamen omnia poftquam 
biberint, cito moriuntur. Nam hic fuccus & hominibus &: brutis lcthaUs eft. Inhocfucco, 
Ii adlcrvcturdicm unumatquealterum, generantuc vermes, quos Brafilienfes vocant Ta^ 
purii , qui itidem venenati funt. Prceparatur etiam Mandioca alio modo in ufus humanos. 
MandiocacrudaquamvisdidomodopLU-gata, fcinditur in particulas, lingLilae figura , duos 
circiter digitos longas , femidigitum latas. Particulx ha; exponuntur foU per biduum ut exfic- 
centur. (Succus non exprimitur) ficcatx funt albifllmx ita ut cretae loco infervire poflTmt ad 
fcribendum, tunduntur in pollinem in mortario lignco (quod Brafilienfes vocant ^;^^«/« & 
Vmhua , LuCitmi pil.ton de pao) piftiiloligneo , pollen yocztmTipirati , LnCmnis farinha de 
wandioca crua cx quo panis coquitur delicatilfimus , albiflimus , certans cum pane fimilagineo 
optimo. Eit&panisbifcoaus, quemBrafil. vocant Miapeatd, optimus, qui in expeditioni- 
bus poteft ufurpari & diu adfervari. 

Mandioca cruda integra vel concifaaquae immifla per tres, quatuor velquinque dics fi- 
nendo,utmoIlisevadat, \ocuuy Alandwpuba Sc Mamopuha , & fubcineribus alfata Comedi- 
tur. Hoc modo pra:paratam utplurimum fttgitivi & in filvis vagantes ufurpant , utpote facile 
parabilem. Eadem Mandiopuba ficcata ad ignem poteftadfervariin ufus & vocatur Caari-' 
ma. Hanc Caarimam in pollincmredigerefolent tiuidendoinmortariolignco & pollinem 
vocant Caarimaciu qui albiflimus eft & fubtilifllmus. Hic pollen in aquam fervefadam five 
codam immilfus pultem exhibet , Mmgau Brafilicnfibus , agitando continue quando immit- 
tittiraqucE, utpulstenuis&fineglobulisfiat, gratifaporis, &comediturautperfe, aritcum 
pipereadmixto, quodBrafil. ^^iy^vocant, integro aut concifo •, vel immifcentur aliae her- 
bx, vel gammari, pifces codli, & caro codla, & vocatur ipfis Mmguipitinga. Ift-vit ctiam amyli 
velglutinislocofarina de Caarima, fiin pultem redigatur&tunc vocatLir Mingaupomonga, 
Ex eadem cum aqua, butyro & faccharo placcntulx fiunt delicata;, quje calidae coLneduntur. 

ExMandiopuba etiamfarinafitmoUis &femificca iiaftar mics panis recentis fimilaginei , 
quam vocant Vipuha & Viahiruru , Lufitanis Farinhafrefca & Farinha d'Agoa , quae grata eft ad 
comedendum , fed non dtirat ultra diem naturalem , ideo quotidie de novo conficitur. 
EandemVipubaminglobiforuiammanibusefformantacinSole ficcaLit, vocantque ViapuA 
& Miafeteca, & tunc diu adfervari potcft. Hoc modo Tapuyx prseparant ut pIurimuLii. Etiam 
BrafiliaLiireliqui, mifcendopoftcacum Viatautgratior fit. Mandioca cruda etiampurgata 
fcinditur in tenues particulas , contunditurque piftillo ligLieo , & manibus folum exprimitur, 
ac deiLi ficcatur, vocaturque illa farina Tina & Mixacuruha. 

Omnes autem Ipecies Mandiocjs crudiK hominibus lethales funt fi edantur , excepta , Aipi' 
macaxera , qux recens extraaa & aflata ad ignem vel fitb cineribus tuto comedi potcft & bene 
fapit. Bruta autem omLiia, omnes Mandiocx fpecies crudas devorant finc noxa, & bene 
nutrit atque faginat , quum tamen fuccus earum exprefliis folitarie fLiLiitus ipfis sque lethalis 
fitatque hoLninibus. 

Ex radice Aipimacaxera contufa ac co^a fit potus albefccns inftar ladis ebutyrati , grati fa- 

poris , fubacidi, qui tepcfaftus bibitur, & vocatur Cavimacaxera. 

I 2 Exea- 



6s GeorgIMarcgravI 

Exeademradicedentibusperfceminas mafticata, ut pultem fete referat, adfufa aqua& 
cofta conficitur potus quem Caon caraxu vocant- 

Folia Mandijba qu2e Brafiliani appellant Mankoha bene contufa piftillo ligneo , in mortario 
lio-neo&cofta, atqueoleovel butyro condita, comeduntur inftar Atriplicis aut Spinachii 

codli. 

Monticulitres, quinque, imo interdum viginti requiruntur , ut exradicibusunusmodius 
( Alqueira vulgo) farina; fiat , qui continet cantharos Holland. XXII. 

-' Sefquimodius farinx fufficit homini iano, robufto , laboriolb per menfcm. Valet autem 
modius unus modo quatuor , modo fex , duodecim , oftodecim foiidos Hollandicos. Intcr- 
dum & care venditur viginti ofto vel triginta folidis. 

V[m MandioCtztnMeitcma. 

Vitinga impofita ulceribus antiquis ea mundificat quo citius fanentur. 

Caaaxima contufa & cum aqua pota forma firupi , antidotalis eft. 

Mingauadmixtofaccharo3£grotis datur magno emolumento. 

Cap. VII. 

(tAnnotatio ad Caput fracedem. 

FR.Ximenes deTiiiJir^equafitpanis, queminlnfuIisvocantCazave, &Mcxicani Quauh- 
camotli. Yucs radix eft parva , lignofa & non admodum craffa , trunci illius adolefcunt ad 
proceritatem humanam: foliailliusfuntfimiliacannabinis. Nafcitur & colitur inlnfuhsHif- 
paniola , Cuba , aliis, &plerifquepartibus Continentis Americae , ubi diverfx illius reperiun- 
turfpecies. FitexillispanisqucmvocantCazavehocmodo: frangunt& contunduntradices 
minutim. deinexprimuntfuccumquivirofuseft, & reliquum cogunt in placentas , eafque 
invafis torrentadignem,&fiuntpIacent3e candidae, durse &tenues: haudfecuspalatoacci- 
duntquamrafurxligni, vocantpanem Ca:^avi. Succus adeo venenofus eft utcrudus fumtus 
ftatimenecet; fiveropercoquaturnonmodononnocet, fed&falubriseft&nutritivus. Vn- 
denobilisquaeftiooriturinter Phyficos, quum venenaomnia tam cahda quam frigida vigo- 
rera fuum magis prodant a calore adjuta & celerius atque validius cor petant , unde fiat quod 
hicliquorhauddubiovenenofus , contra a calore innoxius reddatur , dodor Cardenasref- 
pondet : Liquorem hunc conftare duabus partibus plurimum inter fe diverfis , quarum prior 
eftfubtilis&vaporofa&veneniilUuscompoS; alteradulcis , crafllor &vifcofa&naturiEno- 
ftrx amica : ubi autem ebullitur exhalari illam partem fubtilem & noxiam & remanere dulceni 
&falubrem. Plura in hanc fententiam adferri polfent. Exhacradicemohta&percolataaut 
percribrata fit praeftantifllmum amylum. H£c illc^. 

Monardesitcmcap. Lii. accuratamdatCazavi hiftoriam: Polia iUi tribuitlata & manus 
humans modo expanfa atque in feptem aut odo lacinias divifa. Obfervat autem' Yucas qux in 
Continenti crefcit fuccum minime venenofum aut noxium effe , in Infula Hifpaniola , fi non 
coquatur , lethalem. DefcribiteandemOviedusinfummariocap.v. &Hiftoriahb. vii. cap. 
2. ubi & rudes dat foUorum icones. Meminerunt & plcrique aUi audores qui de rebus Amc- 
ricanis fcripferunt. 

LongeaUapIaataeftquxhodieYucae nomine celcbratur a Botanicis & qusc hodiepafTim 
a curiofis coUtuxin hortis ; cujusdefcriptionem vidc apudloannemBaptiftamPerrarium de 
Florumcultura lib. II. cap. viii. 

Cap. VIIL 

Innominattis frutex. JS/lanaca. fahorandi frutkejcens. 

<i5\daruuru. 

AN Glaux , vel Anthyllis leguminofa , vel fecuridaca fit dicenda •, [Fln^ita qtiamJJc defcri- 
hit AuUor ■, amhigit.) HerbafruticefcenS; In trium aut quatuor pedumaltitudinemaf- 
furgit multis caulibus juxta fe pofitis , lignofis , reftis , paulo incanis , qui hinc indc ramos ha- 
bent. Foliafcrtinramulisbinafibioppofita, in quoUbct plerumque fex paria & inextremi- 
tate unum folitarie pofitum. Sunt autem folia vix digitum longa , inferius quafi lanugine in- 
cana obdudla fupcrius paulo viridiora. Prope cxortum illorum ramulorum ctiam provcniunt 
ramuli fingularcs , qui f inguli fcrunt fpicam parvam , conicam , conff antcm floiculis parvulis, 
coloriscxalbo&incarnatomixti, inftar floris Loti. Poft florcs fcquuntur filiquulx multa: 
juxta fc pofitx , fcmidigitum fcrc longx &figura cornu caprini : quodlibct autem corniculum 
continct quinquc , fcxautfeptemgranulafcminis, quodproprix fux ccUulx incumbit, par- 

\'um 




Histor. Plantarvm Lib. II, eg 

vum , albicans , & figura inftai' pa- 
nis facchari, veramadlatcrapau' 
iuUim comprefTum , durum, fapo 
ris inftar pif brum. Quando lcmcn 
plene maturuit , filiquula dilVilic 
& femcn fuum efFundit. 

Manaca Brafilienfibus , cft 
Frutex cortice gryfeo , ligno me- 
diocriter duro , fed fragili , qui in 
multos ramos difpergitur , & hi 
itidem in ramulos inordinate po- 
fitos , in quibus funt folia , pyri ju- 
nioris foliis fimiiia , dilute viridia, 
in frondes quafi difpolita : nervo 
fecundum longitudinem & vcnu- 
Us tranfverfis vix confpicuis. Fcrc 
florem folitarie pofitum ex longo 
calice prodeuntem , ftuferi hol- 
landici magnitudine , in quinque 
folia difle£tum , ftaminuUs parvis 
inmedio: flos coloris dilutepur- 
pureo-Cierulei,vel etiam albi:nam 
in uno eodemque frutice albi & 
cceruleo-purpurei flores rcperiun- 
tur : fuavisodoris inftar Violarum 
Martiarum. Fruduni fert magni- 
tudine inftar uvx fpinx , viridem, 
iotundum,cortice gryfeo teftum, 
qui fuperius quinque fifluras ha- 
6et ut fradus pcr fifluras ftellam qmnquangularem reprjefentet, continet in fe tria grana femi- 

nis magnitudine lentis vel ctiam 
tnajores , figurae ellypticiE. 

Medicinalis eft planta : intri- 
tum rafura ligni infufa fortiter 
purgat inftar Efulse. 

Iaborandi Brafilienfibus 
altera fpccies Fruticefcens : cau- 
Ubus aflitirgit minimum digitum 
craflTis vel etiam tenerioribus,per 
longa intervalla nodofis , tereti- 
bus & /aturate virentibus : qui ad 
nodos etiam ramos habent iti- 
dem nodofbs & virides. In his & 
illisfoUanafcunturvelut appofi- 
ta invicem , vel etiam alternatim 
pofita , a fex ad decem digitos 
longa , faturate viridia , fplenden- 
tia & ad taftum inftar membra- 
naccie chartae , in extremitate in- 
curvata, nervofecundum longi- 
tudinem & venis obliquis con- 
Ipicua. 

Radix ilUus lignofa, fufca, nec 
magnanec crafla , fed tenuis & 
longa. Nullius odoris aut faporis 
videtur dentibus incifa , verum fi 
paululum mafticetur vehemen- 
ter urit linguam & magis quam 
pyretrum. Trahit maximam co- 
piampituitx e lingua, atqueita 
I 3 Ube- 




jQ GeorgIMarcgravI 

libci-atcaputacathams&mitigatdolorem dentium. Prxfentiflimum quoque eft remedium 
advcrfus Gonorream radix contufaatque inaqua macerata, deincofta&aquamanehaufta. 
Prodeft quoque adverfus venena , urinae fupprefllonem & calculum. 

Marvvrv Brafilienfibus : fubfrutex eft in femipedalem aut etiam pedalem altitudinem 
excrefcens&foliagerensfimiliafaUgnis, direfte fibi oppofita & unum in extremitate. Plo- 
remfertflavum. Fruairmautemmagnitudine&figurapruni, flavum&dulcem quidemfed 

minimeedulem. 

C A p. I X. 

^Shdumcuya feu flos Taflionis , yariie illim f^ecies, 

MVrvcvia Gvacv & GvAiNVMBi Acaivba; Hifpanis Gramdilk , vulgo 
flos Paflionis; Belgis in Brafilia commorantibus Rhangappel: hedera eft frudifera: 

plures autem iUius reperiuntur fpecies : hic qus fruftum fcrunt cdulera, ponam. 
I. MvRVcviA GvAcv feupi- 

riformis , planta eft viminea , lignofa, 

lentilfima: Caulis contortus , qua- 

dratus , varius , coloris cincrefcentis 

feu grifei , poUicem craflus , feu etiam 

vitis & interdum brachii craflitie : lon- 

ge ferpit ac etiam arboribus & frutici- 

busfeimpUcat. FoUa habetlaete viri- 

dia, Isvia , fplendida , quinque autfex 

digitos longa , nonferrata, inxquaUs 

figurs •, qusdam enim funt fimpUcia, 

qujedam in duas partes injequales, 

quiedam in tres partes five lacinias fe- 

fta : adhaerent aute cauU pedicuUs fuis 

fubruifis , & nervus tendit per longi- 

tudinem laciniarum , tranlVerfim au- 1 

tem multa; venulee intertexuntur. Flo- 

rem fert infignem, quem Pafllonis vo- 

cant , magnitudine Rofac majoris ple- 

rvx. , exterius foUis quinque dilute pur- 

pureis fuperne & inferne , & quinque 

viridibus infcrius , fuperius rubris , al- 

ternatim pofitis.Suprahjec folia in or- 

bem expanduntur filamenta infignia 

fefquidigitum longa , crifpa , medieta- 

tc interiore tota purpurea , cxteriore , 

rubrofcu purpureo& albo variegata 

jn centro floris extat columna ex fla- 

vo albicans , teres & quafi tornata , 

lata unum digitum , cui fuperius apex 

ovalis figurje , magnitudine feminis 

pyri impofitus , &huic itcm claviex- 

tremisfuiscufpidibus infixi in unopundo: infra ovalem autemfiguram a faftigio columnae 

quinque brachia extenduntur ad latcra , quorum quodlibet continct fpongiforme corpufcu- 

lum, flavopulvcreadfperfumutin Lilio. quando exterior florispcdiculus totus abfcinditur 

tunc integra columna e flore cxtrahi poteft. Plos autem facillime perit dccerptus & vermiculi 

inillogenerantiu' ixtincafeo. Frudus piriformis eft, initio viridis , maturus flavef centis e vi- 

ridi coloris. Intus tribus lincis in tres partes dividitur fecundum longitudincm , inter quas 

Uncas multi proccflus , quibus femcn cum pulpa fruftus pcr tcnues cuticulas anncditur. Pul- 

pa alba , fucculenta , glabra , inftar rudimenti avis in ovo , cui inhsrent in quolibet frudu gra- 

nafcminisduccntafexagintavelplura, nigra, fplendida, comprcfla, quorum quodlibctfuo 

foUiculoinckiditur. Odor&fapor fruftus dulcis& fuavis. Cortex cr.airiorcfl:quammaHau- 

rantu. Quando commcditur , fcinditur tranfverfim (nonfccundumlongitudincm) &pulpa 

paulumfcparaturacortice, adha:rensillis procefllbus, acdeinunacum fcminibus fbrbcndo 

inftar ovi tremuli exhauritur. Qu^ando autcm animus crt: fcmcn colligcre & fcrvarc, pulpa 

cumfcminibus per lintcolum icnitcr exprimcnda&itaagranisfcparanda, granaqucdcindc 

fliis 




H I S T O R. P L ANT AR V M L J B. I I. ^j 

fuis folliculis adhuc inclufa, triduo aut quatriduochartieimponcndautcx partcliccentur- 
poftea fummis digitis foiiiculus cuique grano dctrahendus : aiias ita glabra lunt ut comprc- 
hendi ncqueant , nec inter edendum orc leparari. 

II. MvRVCYiA Maliformiscauljsiti- 
dem farmentofus ac fubruifus : folia gcrit 
hinc indc , fuis pediculis circitcr digitum 
longis affixa , & quodlibet in quinquc alia 
/cftum qua; fuos nervos & venas habcnt , 6c 
qucedamhorum foliorumfuntintcrdum la- 
ciniata , quxdam non. Ad fingulos pedicu- 
los foliorum provcnit etiam pcdiculus,con- 
tinens florem in circumferentia duplam 
quaiititatcmRolechabcntcmj quique infc- 
rius tria folia viridia obtinet , fupra autcm, 
ha:c quinque longiora, inferne viridefcen- 
tia , fuperne cx'ruIeo-purpurea , & intcr ha:c 
alia quinque in totum purpurea : dehinc So- 
lis uti pingitur figura radiatim multa fila- 
mentacriipata&in orbem cxplicata , exte- 
riori medietate cxruleo-purpurca , interiori 
dilute cjerulea vel etiam e contrario , utfu- 
pra obfervavi ; vel etiam , quod elcgantifTi- 
mum , exteriora verfus dilute cxrulea , in 
medioinorbem purpurea, vcrfus interiora 
expurpureonigricantia, vel ctiam exterius 
ex parte cyanei , interius in totum uranii leu 
etiam rubri coloris ac circulorum modo 
pundulis dilutis albo & rubro in orbem va- 
riegata •; circa centrum autem ex brunno 
itidem rubra iuis pun£tulis. In medio floris 
columellam habet breviflimam , pallidam, 
fuperius in quinque partes dilfeftam , qux ad 
latera curvats cxtenduntur •, cuique parti 
fpongijeformi corpus lutefcens , pulverem 
luteum adfparfum habens adhjeret. In mc- 
dio autem columellas pififormis orbiculus 
ex flavo albicans , & huic tres clavi fuperius 
infixi e flavo albi & pundulis minimis purpureis variegati & deorfum incUnati , ut brachia co- 
lumnx. Flostotusfuavisodoris, Fruftusjequat pomum noftiras vulgare , rotundus , corticc 
craflb, flaviexteriuscoloris, conftans pulpa fucculenta , vinofo acida: crocea & linguam 
tingente croceo colore : & in illa multa granula feminis nigri , niagnitudine feminis pomi vul- 
garis, fed variis tubercuHs infigniti, & foUicuIo inclufi. Frudus item tranfverfim fclnditur 
commedendus. Semina quoque eodem modo coUigenda & confervanda. CommendabiUs 
eft fruftus tam odore quam fapore. FIos adhuc claufus ita fe habet ut in I conc. 

III. MvrVcvi A maUformis alia , foliahabetmagna-, quodlibet in tres lacinias feftum. 





7i ' GeorgIMarCsraVI 

Continctquc qujelibet lacinia fuum nervum fecundum longitudinem , & venas obliquas ; funt- 
que ptsterea in ambitu ferrata, l^Eteviridia&lplcndentia, eodemmodoadcaulempofitaut 
inprimafpecie. Flos magnitudine & figura convenit cum antecedenti, fed differt colore at- 
que numero foliorum : hujus cnim exteriora & majora folia infcrne viridia , fuperne alba, 
quibus quinque prorfus alba interponuntur. Ex medio autem flore prodeuntinorbcmfila- 
menta , dimidia parte interioriquidem cxruleo-purpurea , altera extcriore albo-flavefcentia. 
Columellainmediorotundaexviridiflavefcens, fuperiusin quinque (interdum &fex) cur- 
vaturas deorfum vergentes diviia, cum fpongiformi corpore e viridi fufflavo ut in aliis. Jn 
mediofummitatis Columellae orbiculus pififormis , cumtribus clavisinfixis , deorfum incli- 
natis. Flos fiiavis odoris. Frudus convenit cum fuperiori, fed immaturus adhuc ex viridi 
fufflavefcitpunduIisalbicantibusvariegatusinfl:arColocinthis, & fplendens inftarfpecuU& 
fumme Iscvis. Mamrus autem citrinus efl:. 

IV. M VRVCVIA Piriformis altcra, priori piriformi flore fimilis fedfoliisdiffercns, flos 
quoquemajor. Foliafolitariepofita, quodlibet fuo pediculo fcfquidigitum longo innitens, 




cordisbubulifigura, circiterquinquedigitoslonga, quatuor ferelata, ubilatiflima, in am- 
bitunonferrata, Iste vircntia & fplendentia, nervo fecundum longitudinem&venis obli- 
quis quafi prominentibus. Ad quemlibet pediculum folii etiam capreolum habet caulis, quo 
fe anneftit , & eodem loco pediculum fefquidigitum longum,tria folia continentem, fefquidi- 
gitum longa, in orbem inftar floris difpofita^ viridia & craflb modo fcrrata. Hifcc foliis herba- 
ceis infidet flos , diametro plus quatuor digitornm , continens deccm folia , quorum quinquc 
fuperne & inferne rubri coloris , quinque vero fuperne rubri , inferne viridis coloris , ita alter- 
natim pofita. Supra h:ec foha filamenta fefquidigitum longa inorbemftantcrefta (cumin 
aUis fpcciebus incumbant) fatis fortia & teretia , quorum inferior medietas ex lacca , purpura 
& albo variegata eft , £ipcrior feu extrema totapurpurea. In centro floris itidem columna 
erefta , tornata , digitum alta , fuperius ovalc corpus cum tribus clavis infixis ex albo flavef^ 
centibus; infra quod quinque brachia rubra pun6"tulataciEterumflavefcentiaextendunturin 
orbem, quorumquodlibctellypticumcorpus habet refercns fpongiam , comprefTum , albi- 
cans, cui pulvis lutcus adhaeret. Floris odor fuavis, fruftuspiriformis. 

Murucujx autem omnes fpecics, ut plurimum , florere incipiunt menfe Augufto & flotent 
ufque ad]anuarium. Frudus maturus copiofc mcnfc Januado & Fcbruario , Martio , Aprili, 
Majo & Junio folia amittunt, novis fubnafcentibus. 

Murcuja xnajor & mcdia coluntur in hortis, nec in campcftribus rcperiuntur , nifi ubi olim 
hortiabincoliscultifuerunt. Minorfponteincampcftribusprovcnit. 

Utraqucillafpccicstranfplantatur per fiu-culos (fincradicc) craffitudine uniusdigiti, qut 
fcfquipcdcm longi, ad pcdcm circitcr terrae immcrguntur , ut dimidium pcdcm emincant : fic 
poftca progcrminant & vcftiuntintcgrasfcpcsinftarhcdcra:fcanlilis. Habentenim & fuas, 
ut dixi , claviculas quibus fc appUcant. 

R cperitur hic & alia Murucu)x (pecics ; qux tcnui, rotundo, viridi, herbofo caulc ferpit & 
fruticibus fc implicat. Folia hcdcrx fcandcntis foliis figura limUia , iu tria cornua diduda , fli- 

pcriu» 



H I S T O R. P L A N T A R V M L I B. II, 73 

penus fplendidc viridia, infcrius cx viridi canefccntia,uti Caapcba. Qupdlibct folium diftat ab 
akcro circitcr duos digitos & fcmis , fuo petiolo infidcns digitum longo , cx caulcprodcuntc 
parvo tbliolo dcntato circumdatum: & propc pctiolu ctiam habet caprcolos rufefcentcs, qui- 
bus fc adncdit. Poft florcm provenit pomuni ovalc, magnitudinc majoris pruni , initio viridCj 
Gujus cortex haud ita cralfus ut in cjcteris /pccicbus , continens pulpani albicantcm cum fcnli- 
iiibus utMurucuja-guacu, lcnticularisfigurx, magnitudinc leminum pomi,nigra,(pIendcntia.- 

Obfervavi & aUam fpecicm, qux a Bralilienfibus vocatur CAlurucuja-ctc^ cujus folia dilutc 
viridia in totum , in tria alia fecla & in pcdiculo ubi inlidct tria folia in ambitu ferrata , vii^idia: 
flos ipfe conftat dcccm foliis , nimirum quinque exterius viridibus, intcrius aibis , & inter hsc 
quinquealiaalternatimpofitaintotumalba : ex mcdio floris prodeuntfilanienta Solis figu- 
ra, qux ad medietatem interiorem purpureo-ca;rulca, ad cxtcriorcm alba funt. In centro flo- 
ris ftamenin quinquc brachia didudum , cxrulco punftulatum , cum fpongiformi corporc, 
quod pulvere luteo afpcrfum.In pififormis corporis medio tres clavi infixi.Flos dulcis odoris. 

Hedera Murucuja Ipccics (nam& A/«?-»«/_;.ihedcraeft) vcficaria, lanuginofa , odoris 
gravis mihi dicitur. Longifllme fcrpit caule fuo & capreolis le firmat : caulis autcm tcres, hir- 
futus, ruffus ac moUis ; folia acummata, cordis figura, ad tadum ut fericum , moliia. Florcm 
fertpatacimagnitudinc, deccmfoliisconftantem, quinqucinfcriusviridibus,fupcriusalbis,& 
quinquetotaliteralbis, alternatimpofitis: fuper his foliis multarilamenta alba inorbcmcx^ 
panduntur ut in flore palfionis, paulu m contorta & interius in orbcm purpurata: in medio co- 
lumella albicans , pundulata rubro , cui quinque fpongiacformia corpulcula cum tribus clavis 
impofita, coloris ex viridi albicantis, murucuja; modo. Poft florcs fcquitur folliculus turbina- 
tus, magnitudine dactyli, qiu intus cavus femina continct. Odor totius plantx fortior & pene- 
trans ut Hyofciami , fed cui dulcedinis aliquid admixtum deprehenditur. Planta manibus tra- 
ftata odorcm imprimit, 

C A p. X II. 

Caaeo feu Herha viva. 

' Aaeo Brafilienfibus: Herhx viva vulgo: Caulem habet ftriatum, viridem, longui-ri^ 
'haudcrafllun, lignofum, aculeatum, fi-agilemtamen&medullofum, qui partimter- 

rseincumbit, partim afllirgic 
& aliis le implicat : in vario*s 
panditurramos & rami inra- 
mulos , duos aut ctiam qua^ 
tuor digitos longos aculca- 
tesj quilibetautem ramulus 
quinque , fex aut ofto coftas 
habet fibi femper oppofitaSj 
quamlibet unum aut fefqui- 
digitum longam, qua coftiE 
continentfoliolalxte viridia 
ordine pofita & fibi oppofi- 
ta , angufta, oblonga, ut len- 
tium , fine pedicuUs , ad ta- 
dum tenera, in medio fecun- 
diunlongitudinefubtili ner- 
vulo , qui non poteft videri 
nifi foliolum obvertatur. Ad 
caulem ubi ramuU prodeunt 
brevis provenit pediculus 
(raro plus quam unus in uno 
loco, fed in uno habcns mul- 
tos , & in fummitate caulis 
quafi fpicatim congefti funt 
globuli) unum digitum lon- 
gus , qui capitulum producit 
rotundum, magnitudinc glo- 
bularia; Monfpeh Car. Clufii 
Rar. Plant. Ub.iv.cap. i. vd 
etiammajus , conftans c«ru- 
lco pur- 




GeorgIMaRcgravI 

kopm-pureis (veletiamincamaticoloris) flofculis egregiis arfte junais ita ut capituluni 
hirfutumvideatur. Poft flores proveniunt filiquulx tenues , ftriat^ , hifpida;, mollibusacu- 
lcis munit^ , tres circiter digitos longa; , in quibus femen nigerrimum , fplendcns , bblongum, 
figuramferehabcnscordis, magnitudinegranifiliginis. Radixliujus plants perenms eft, & 
fcmner protrudit caules recentes. Eft autem radix pedalis aut paulo ma)oris longitudims, qua- 
tuoicircirerdigitoscrafllifupcrius, fed qu« paulatim attenuatur verfus inferiora 5 eftautem 
contorta inftar funis , & multa habet filamcnta ad latus e fui medio , unum aut duos pedes lon- 
sa- exteriuseftcolorisumbrx, interius alba , lignofa, medullofa, lenta , filamentofa. Tota 
radix fortem odorem habet plane fimUcm raporum noftratium , diu in cclla tempore hyberno 
fervatorum Herba inodora , fed faporis fubdulcis. Mirabilis autem , nam manu , pede aut ba- 
culo taaa, ftatim contrahit fe & componit , brevi autem poft iterum fc explicat , quodab 
aftantc videri potcft. Etiam circa Solis occafum quafi triftitia affeaa fe componit. 

Reperitur hic & aha Her- * 

ba viva fruticefcens , Lufita- 
VA^SlhaSi Agoad^Siz. Adfur- 
git in altitudinem pruni fil- 
veftris : folia illius fimilia fo- 
liisprioris fpeciei, fed angu- 
ftiora , in ramulis difpofitaj 
nimirumquilibetramus qua- 
tuor , quinque aut fex digitos 
longus cft,habetque ofto aut 
novem paria ramulorum fibi 
inviccm oppofita , quorum 
quilibet fcfquidigitum lon- 
gus , & in fingulis multa paria 
foliorum fibi oppofita. FIos 
convenit cum flore primse 
fpeciei,pauIotamen ma)or & 
ccrafi magnitudine. Lignum 
fubruffum habet corticcm, 
cftque lentum , multis fpinis 
rufcfcentibus munitum. Fert 
femen in filiquis magnis , la- 
tis s inftar filjquie pifi . plane 
hifpidis,brunnicoIoris, tres 
digitos lon ns-,quando femen 
maturumeft, filiqus fpontc 
in tot partes difliliunt , quot 
feminis grana continent : & 
fecundum longitudinem fili- 
quje ad utrumquelatus,filum 
quoddam hifpidum etiam fe 
abfolvit. quodlibct granum 
feminis habet magnitudinem 
farris , comprcflum , coloris 
olivacei, quadratxfeuparal- 
lelogrammx capfulae inclu- 

fum. 

Annotatio. 
Plane fingularis & admira- 
bilis eft filiqujE hujus compo- 
fitio 5 quam cum integram ab 
Amicis e Brafilia ad me mif^ 
fam acccpcrim , operae prse- 

ciumputaviillam hic adjun- - 

<Tcrc camolcquam habct , quamvisclcgantiamcjuspiaor vixexprmicre poflit. 'utd.fag.feq. 
^ Tertiafpecies, itidemfruticefcens^minoreftprxccdcntc; habctqucfoliolaprorfus angu- 
fta&mulroanguftiorafoIioUs prioris; atquc ad hunc modum difpofita : ramuli fclquidigi- 
tumlon^i&nonpcrpariafibi invicem oppofiti, fcdinorbcm ftaatcs, fcx, leptcm aut octo 
i=> i '^ '■'■ numcroj 




HlSTOR. PlANTARVM Lib. II. 



7S 




mnncro; foliolataminillisfibiinvicemapporitautin rcliquis fpecicbus. Color ligni fimilis 

fecunda: fpeciei , uti & flos: verum femen 
continetur in filiquulis parvulis , tereti- 
bus , hiipidis , fufcis , quarum multae con- 
junguntur , figiu-a Rofe; quxlibet autem 
filiquulaliabcttria grana & totidcm tu- 
bercuIa.Semen autem coloris eft olivacei 

paulo obfcurioris , rotundum & paulo compreflum , inftar lentium , fed minus. Siliquulae 

ctiam fponte difliliunt in tot partes quot femina continent. 

Cap. XIII. 

l^^iper caudatimi feu SJS(hamclu. Frutex mnominatus. (tAtter innominatuL 

T)Iper Cavdatvm, Betre quibufdam Lufitanis •, Nhamdu. Brafilienfibus generali nomi- 
-8- ne : fubfrutexeft, inftararbuiculxexcrefcens ad trium, quatuor , quinque & interdum 

fex pedum altitudinem. Caulis illius lignofus, teres, viridis , no- 
dofus , ad adfpefl:um fere ut caulis Solani. Folia fingulatim funt 
pofita, quorumquodlibetfuumhabetpediculum, qui ad no- 
dos oritur ; funt autem lata , figura cordis ut pingitur vel vome- 
ris , multis venis arcuatim fecundum longitudincm elegantifll- 
me notata. Ad nodos itidem proveniunt multijuli, quatuor, 
^quinque aut fex digitos longi, incurvati, figura fere utmuris 
fcauda, virides, quimenfeOdobriautNovembridecerpuntut 
ac in Sole ficcatinigrefcunt : continentque granula rotunda, ni- 
gra, feminis papaveris magnitudine, ardle juxta fe in uvam com- 
pofita, acris faporis , inftarpiperisoptimiquodexIndiaOrien- 
tisaffertur. Radix in alias plures tenues dividitur, fufcas, infi- 
gnisodoris, inftarThymi, &faporisquiIinguamveIIicat. 

Foliahujusplantaemedenturulccribus tibiarum. Radix mi- 
rabilitcr valet adverfus apoftemata. 

Rcpcritur in Brafilia & alia ejus fpecies ubique obvia & fre- 
qucntifllma in filvis mediterrarieis -, per bmnia fimilis priori, cx- 
cepto quod folia anguftiflima funt & oblonga , & frudus feu 
caudapipcrina longior, & mclior , eft cnim grandior. 

Anno t at I o. 
Fr. Ximenes de Plantis Novze Hifpaniae agens , defcribit ean- 
dem hanc plantani ad hunc modunii 

Plantam quae fert piper longum folent Infularum Philippi- 
narum indigenae appcllarc Buyo huyo & Mcxicani(apud quos non 
minus nafcitur) TlatUnquaye, atqueetiam-^f^/^///. Habetau- 
temtruncoscontortosinftar farmentorum, & in illa foliapi- 
pcris candidi , vcrum longiora & acutiora : fruftum fert tcre- 
tcm & oblongum: foliafuntodorata,fapore acri & mordaci , calida & ficcaintertiogradu 
atque fubtilium paitium; Frudusnufquamperfcae maturatur ita ut fcmenti fit apttis, ita- 
quc decerpitur cum jam rubcfcere caepit, & cxponiLurfoUutmaturcfcat&fervaturin ufus: 
ficcusautematqueetiamviridismanducatur, ncquc male nutrit, additque cibis bonum fa- 
porem , modo ne igni admovcantur , nam fi ebulliatur ftatim illum amittit atque etiam vires. 
Cortex radicis contufus & hauftusevacuat commodiffmie melancholicos humores, /anat 
vulnera venenata, p-Lodeftnervis refolutis, difcutit flatus «& fanat omnes infirmitates e caufa 
frigida ortas, refolvit humores craflbs & lentos. Hadenus in Nova Hifpania tres illius fpe- 
ciesfueruntobfcrvatx, licetinPhilippinis Infulisquinquedicantinveniri, quarimi ramulos 
nobis attulerunt -, nam prxter ^«yo buyo, de qua jam diximus , mcmorant & alias quatuor qua- 
rum poftrema appcllatar Buyofamo aut defemi , qu2e Ucct fimilem frudum ferat , difFert tamen 
gravitate odoris , &foIiisqus obtinet perforata & fcabiofa, itemque fapore acri & adftrin- 
gentc: aliasduasfpcciesajunt dd^cx^iCzEuyo luyo parvitate foliorum & afpcritate , prsefertim 
minimam, quiamajorproducitmaiora^caeterum valdefimilia. Obtinet faporcm piperis ni- 
gri & prxcipuc radix , nam frudus magis accedit ad pipcr longum , licet fubtilior fit & acriorj 
cortexeftcoloremelleo, acutus & corroborans. Radix utriufque fpecici exhibetur contra 
vcnena uti CKtera alexipharmaca , unius uncias quantitate cx aqua Cocci aut vino palmarum 

!<. z i-ecenti; 




76 GeorgIMarcgravI 

recenti: mcdentiu-frigidisvcntdculi affeaibuscum decofto ChamKmcii ilimtae , comgunt 
enim & fuperant liumorcs craffos , atque ita corroborant vcntriculum : fuccurrunt frigidis 
& maleiiciatis , pra^fcrtim 11 addantur alia remedia opportuna , ut aflirmant Mexicani , qui pro- 
pterea vocant Tlatlmqmye qmnhiautU. 

Nafcuntur locis calidis paflim ad ripas fluviorum & in vallibus. 

Succus radicum & fl:o"lonum expreflus, &hauftus velperenema infufus , cvacuathumo- 
rem qui generat hydropem : decodum refolvit humores crurum , difcutiendo humores pitui- 
tofos , qui ilios gencrant : movet menfes foeminarum : difpellit flatus , & lenit dolorcs ex illis 
orientes: fanat vulnera , maximc quibus aliquid virofi fubeft : mitigat dolores luis venerex: 
refolvit tumores gutturis & alios quofcunque , maxime fi contlynan admifceatur : reftituit mo- 
vendi facultatem : movet fudores : curat paraly fin & ipafmum . 

Vtuntur quoque foiiis in fubfumigiis ad frigora & rigores pellendum. 

Clarifllmus vir Carolus Clufius lib. i. Exoticorum cap. xx. dedit nobis iconem ramuli 
hujusplantje&confcntitcumhoc Audorefolia hujus plantaea pipcris nigri foliis parum dif- 
ferre. Icones utriufque plantx faciuntfidem. Garzias tamen ab Horto dicit longe aliam efle 
plantam&nonplus habere fimilitudinis cum plantis nigri & albi piperis quam fabam cuni 
ovo : in quo tanien liquet illum fuifle deceptum . 

Aflati funt nobis ejufmodi frudus ex India Orientis, ligncis verubus aflSxi , quosibidem 
ajunt appellari Cirihoa , quod nomen nonnihil alludit ad Buyo , & quidem immaturos decerpi; 
fed in illis non deprehendo tam acrem & vellicantem faporem ; ficri autem poteft non efle ad- 
modum recentes : qui autem attulerat de viribus & ufu nihil poterat nos docere. 

F R V T E X (cui AuH^or nomen non ad- 
fcripfit) inftar Salicis pumilce nafcitur in 
arenofis locis. Lignum & folia habet Sa- 
licis , fed paulum laetiora , cgregia viridi- 
tate fplendentia , nervo prominente fe- 
cundum longitudinem . venis vero in la- 
titudinem ordine digeftis. 

Flofculos fert umbellatim congeftos 
alboSj parvos , inftar Sambuci : poft quos 





proveniunt follicuH plane comprefil, fignrjeutin Ico- 
ne (quam ex herhis ficcis ab Auilorejludiofe colleBis , ex- 
primi curavi) valde elegantis •, continentes femen ro- 
tundum , nigrum , macula alba notatum. 

F R v T E X (cujits nomcn AuSior tion prodidit) inftar 
Salicis pumiliE, foliis Salignis, fed paulo latioribus, ner- 
vo fccundum longitudincm utroque latere conipi- 
cuo , & venis tranfverfis cxilibus : ligno quoque Sali- 
gno. Capitula autcm habctrotunda, viridia, inlongis 
pediculis, qui & juxta folia & fcparatim e caifle enaf- 
cuntLir, & in iis congeftos flofculos minimos Uueos. Poftflofculos proveniunt capitulaut 

in lupu- 



H I S T O R. P L A N T A R V M L 1 B. 11. 77 

In lupulo , minoris olivae magnitudinc , fed dura & quae femen continent triangulare. 
Iconem non dederat Auftor fed illam ex herbis flccis ab ipfo colledis delineandam curavi, 
& defcriptionemqualeviter defundus erat , abfolvi. An autem fit alicujus ufusdicere non 
poflum. 

C A r. X I V. 

Guajem. 3S(hamhu (juacu. Frutex mnomhiatus. (tAlter mnommatus, 
Canamhaya. Frutexmnominatm. Fruticefcens herha. 

GVAiERvBrafilicnfibus. Frutex arborefcens , corticefubrufFofeubrunno. Foliahabet 
hinc inde ppfita , folida , fubrotunda , Iplendentia , breviflimis pediculis mnixa : nervo fe- 
cundum longitudinem poftica parte prominu-^ 
lo , & coftis fex aut feptem obliquis prasdita, 
quae in minutas venulas fe /pargunt , poftica 
itidem parte prominentes , & magis confpi- 
cuas. Flofculos fert multos , umbellatim pofi- 
tos , quinque foliolis conftantes , pallide al- 
bis , in medio autem continet plurima ftami- 
nula pallida , qua: flava pundula habent. Fru- 
d:um producit magnitudine & figura pruno- 
rum noftratium , nigricantis ex rubro coloris 
quandomaturuit: carnem habet albam, dul- 
cis non tamen ita manifefti faporis;& continet 
lapidem inftar pruni, cum nucleo. Edulis eft 
fcuttus. 

Nafcitur paflim IpOnte in filvis aridis mari- 
timis. 

Iconem hanc cum flofculis & foliis deli- 
neandam curavi ex herbis ficcis ab Audore 
noftro colledis , namipfe nuUam fccerat. 

NhambvGvacv Brafilicnfibus ; Rici- 
nifpccies; frutex eft in multos ramosexpan- 
fus : caudicis color ut in luglande. Foliafert in 
longis pediculis , qui in medio folii funt in- 
fixi,niagna, in ofto autnovemlacinias acu- 
minatas fciffa , per ambitum fubtiliter ferratas, 
& e centro foliiper omnes lacinias nervus ten- 
dit fecundum longitudinem. Inferius elegan- 
ter funt viridia , fliperius faturate ; ad taftum 
mollia , tenera , & quae decerpta flatim flavef^ 
cunt. In ramorum cxtremitatibus autem pro- 
veniunt fingulares pediculi , in quibus alterna- 
ta ferie & fpicx forma in propriis petioIis,pro- 
veniuntvirideslxvefqueglobuliquinqueautfexjuxtafe pofiti, inftaruvje, qui fe aperientes 
exhibent flofculos fubtiles , figura ut in Sambuco , fed multo minores , coloris ex albo funt 
fubflavefcentis, qui facile decidunt, copiofe autem congefti flint in racemum elegantem: odo- 
re fere funt ut Sambuci (quemadmodumuniverfa planta fereitaolet.) Poft flores fuccedunt 
corpora rotunda , viridia, cinnabriis umbelicis notata , magnitudine avellanas , intotum hif- 
pidautErinaceus, quinquagintaautfexagintainunimiracemumcongefta, qui fruftus funt, 
Hic fruftus maturus nigricat ac fponte diflllitin tres (rarifTmie in quatuor) partes vel capfulas, 
quarumquxlibet etiam fe aperit &continet infe nucemlcevem, cinercicoloris&nigro ele- 
ganter maculati , figura & magnitudine piftaceorum. Nuxaperta (namfolum cuticula fragi- 
li obduciturj albiffimum in fe continet nucleumoleaginofum , ex quo & oleum exprimitur. 
Quandofrudusnondummatiuus eft fi manibus tangaturdiffilitinpartescumcrepitu. 

Ervtex (cujtunomoz AuBornonfrodtdit) fimiliseftarborilanipabjE; lignumhabet cor- 
tice cinereo tc£tum , folia in frondes congefta , tete viridia , venis ut folia lanipabae , fed lon- 
ge minora funt , quatuorautquinquedigitoslonga. Fert florem magnitudine & figura flori 
Narcifli fimilem , quinque foliis flavis conftantem : proveniunt autem hsc quinquc folia , feii 
funt idcm corpus cum fcapo cavo quinque digitoslongo , perquemfilumquoddamtranfit 
ufqueadmediumfloris, continens duo ftaminula figura nuclei pomi- Nafcuntur flores con- 

K 3 fertina 




^g OeorgIMarcgravI 

fertim in uno i'amulo iuxta fe invicem , duodecim , quindccim , viginti aut plures. Fru£tus il- 
liuseftrotundus, pomimediocris magnitudine aut figura nucis juglandis fiio cortice viridi 




cindx, viridis.fplendens&permaturitatemnigricoloris. Continetque intus multa feminaj 
mclonum modo tranfverfim pofita : caro autem eft fpongiofa , alba & facile ex cortice poteft 
cximi ut j uglans , ac eodem modo in medio interftitio eft divifa. Omnia poma matura evacua- 
ta & inania reperiuntur. 

FrVtex \\].c{cmabAuBorenome}$ 
adfcriptum mn iwvent) in fpinie albx 
altitudinem excrefcit : corticeligni 
viridante & raris ramis. Folia habet 
inordinate pofita, brevioribus pedi- 
culis innixa •, tres eirciter digitos 
longa , fuperiori parte dilute viri- 
dia , inferiori lanuginofa & alba; 
nervo fecundum longitudinem fu- 
perne & inferne confpicuo , &pau- 
cis coftis obliquis alternatim oppo- 
fitis. Folia autem ficcata fuperna 
parte plane nigra evadunt , inferna 
incana & lanuginofa. 

In extremitatibus ramorum race- 
matim enafcuntur copiofi flofculi 
minimi , qui aperti ftellulas referunt 
quinquc autfex foliolis conftantes, 
lutcolis } qui denique definunt in 
pappos . Fra£fum ferat necne ab Au- 
cfore nonproditur. 

Iconem autem hmc delineandam 
curavi ex ramulojicco ab AuEtore col- 
le^o , itaqus & nigrum illum colorem 
expreffi . 

Canameaya Brafilicnfibus . 
Frutex ligno cinereo exterius , folia 
habcnscrafla, fubftantia Aloes fo- 
liis fimilia , femipcdcm aut ampfius 
longa , duos digitos lata , in ambitu 
exfe£ta , figura foliorum e ceracon- 
fcftorum , quibns ornantur crines 
angclorum qui filutcm annuntiant 
paftoribus tcmporc nativitatis Domini; pcr medium autcm folium intcrius Wanfit ligneus 

aervus 




, HiSTOR. PlantarVmLib. II. 70 

nervusreci-mdumlongitudinem, cftquefoliumvirens ut Aloes & perorasqualibmnefcens. 

ReHqmadhiJ}orkmhujmpU?atepertinentiaabAu~ 
Borefroditanoninveni. 

F R V T E X quoque hic nafcitur {cujus nomen Aw 
Bor non prodidn) pungens & urcns : caule lignofo, 
fubtilibus fpinulis albis munito , atque in multos ra- 
mos difperfo aflTurgit. Folia fert inordinate pofita iii 
pedicuiis tres digitos longis 5 quodlibet in tres laci- 





iiias divilim , fubtilibus pilis veftitum 6e 

in anibitu incequaliter exfeftum. Tadum 

urit acpunsitvehemcnter. Fertflofculos 

fimilcsfloribusLychnidisfilveftris a Car. CluTio defcripts , quinque folioliS eonftantes , tQi 

loris prorfus nivei. 

Frvticescens hjEC Herbi 
(cujm tamen nomen ab Au^ore 
non proditur) ciules habct ru- 
fefcentes , lignofos , & fragiles, 
& in figuram arbufculie aflur- 
git, in pkirimos ramos diftribu- , 
ta, in quibus bina ac binafibi 
invicem opponuntur foliolain 
brevibus petiolis rufefcentibus, 
unum digitum aut paulo plus 
longa,fuperius dilute viridia,in- 
feriusnonnihilalbicantiaj ncr- 
Vulo fecundum longitudinem 
fubtili confpicuo , venis autem 
ita exilibus ut vix confpician- 
tur.In extremitatibus ramorum 
fex aut feptem digitorunl lon- 
gitudine proveniunt graciles 
admodum pediculi, fuftinentes 
clegantiflimos flofculos, quin- 
que foliolis conftantes , flavis 
& ad oras fanguinei coloris : in 
medio autem flofculi ftaminula 
exftant lutea & /anguineo co» 
lore maculata. Planta & flos 
nuUum habet odorem notabi- 
lem. Fruclm aut femen ab Ati~ 
Siorenondefcribituri 




CAf. 



i» 



GeorgI MarCcravI 



C A P. 

Frutkei tres mnomimti . 'Trematee. Frutkes tres ahiin?iominatL 

FR V T E X hic (cttjm nomen ah Au^ore non frodimr) ex i'adice quatuordecim aut quinde- 
cim digitos longa , lignofa , alba , & mukis filamcntis prjcdita: lignofus e viridi albicans 
prodit caulis in arbufculae niodum , duorum 
atit trium pedum altitudine : caulis autem 
& ramuli multis funt armati fpinulisacutis. 
Alternata porro ferie adftant folia in pedicu- 
lis fefquidigituni longis , pleraque ad pedi- 
culum habentia unum aut alterum parvu- 
lum folium : folia autem vbmeris ferme fi- 
gura funt , fed obtufi , dilute viridia , ad ta- 
£tum mollia & tenera , & ad nervum poftica 
parte , fecundum longitudinem aculeata. In 
cxtremitate caulis & ramorum , quemad- 
modum etiamfparfim adipfos ramulos,pro- 
veniunt unus , duo , tres vel quatuor fiofcu- 
li, exviridiadluteum inclinantes, &quin- 
que foliolis conftantes , & in medio flant 
quinque ftaminula erefta. Poft florem fe- 
quiturfruftus , mefpili magnitudin-e,rotLm- 
dus , laevis , coloris e viridi albicantis , ftriis 
viridibus faturatis fecundum longitudinem, 
maturus autem flavefcit ; folliculo & pulpa 
conftans , ut uvje cripfje noftrates , faporis 
acidi grati. Fruftus commeditur , & femina 
orbicularia , comprefla , flavefcentia in fe 
continet , figurse ferme ut lentes. 

Vide Dodonemti de malis sethiopicis. 

Annotatio. Iconem hujus plantae 
cx herbis ficcis ab Audore noftrp conferva- 
tis delineandam curavimus , quare neque 
flores neque fru(Sus addcre potuimus. E fe- 
niine autem e Brafilia ad nos miffb anno cb l3 c xxxviii. natafuithxcplantainHortoBo- 
tanicinoftratis D. Braband; quam & tunc a perito pidore deUneandam curavi , & iconem 
fervo; erat autemplane eademplanta, quam tamen Solani fpeciem fpinofam arbitrabamur; 
floruit & frudum protulit planefimilem defcriptioni Auftoris noftri, qui ad maturitatem 
pervenire non potuit , primum enim frigus plantam enecavit. Nifi autemcolor florum differ- 
ret, videri poterat frutex Novae Hifpaniae Hintztomatzin , quemFr. Ximenes ita defcribit: 
Eft frutcx agens radicem groffam & furculofam , e qua prodeunt trunci fpinofi , uinam alti , & 
in iis folia , quodammodo fimilia fpinaulise , inferiore parte villofa & incana : fert florem pur- 
pureum cum quibufdam ftaminibus , e quibus enafciturfrudusfimilis albiscerafis. Radix 
cftamara, acuta , calida & ficca in tertio gradu. Cortcxillius contufus & quantitate femun- 
cia; hauftus ex aqua , evacuat per inferiora quofvis humores •, eftque admirabile rcmedium 
contra febrcm & difficultatem rcfpirandi , atque etiam hydropem. 

Frvtex (cujui nomen Au£ior nonprodidit) ligno albo, mcduUofo, folia habens acumi- 
nata, lata , ferrata , plane hirfuta , inferne viridiora, fuperne nigricantia. Fert echinos feu 
globulos aculeatos magnitudinc piforum majorum , fufcos , vcrticillatim in ramulis pofitos, 
decem, duodecim, quindecim, plures, pauciorefve fimul : peflimifunthiglobuli itineran- 
tibus, nam ubique funt obvii in filvis ad vias, & tadi vcl ccntum numero fimul capillis & vcfti- 
mcntis adhxrefcunt , itcm jubis & caudis equorum. 

Frvtex (quem Auctornonnommat) aculcisoppofitis & in quolibct tria paria foliorum 
buxi foliis fimilium , fibiappofitahabcns. Flofculosi\:rtIongos, dilutc cx albo purpurafcen- 
tcs , quatuor foliolis conftantcs deorlum incurvatis, albis & totidcm ftaminulis parvulis. Bac- 
casgenerat, quamlibctinproprio pcdiculo, ovalcs, Sambuci baccarum magnitudinc, ob- 
fcurepurpurcas, tingentcs nigricantc brunno: quxlibct continet intus lapidem parvum al- 
bum , comprcflum. 

Tre- 




Tr 



EMATE 



H I S T O R. P L A N T A R V M L I B. I I. * I 

Brafilicnfibus. Frutex arborefccns. Malo punico figura eft fimilis : corticc 

Sambucino, ligno albo , mcdullam 
continente. Folia obfcurc viridia, 
haud magna , nimirum fefquidigi- 
tum longa & fine pcdiculis ramis 
adhacrentia ,afpera , &: multis vcnis 
confpicua. In extrcmitatc ramo- 
riun fertmultas umbcllasmagnas, « 
floribus lutelcentibus,quibus non- 
nihil purpurei admixtum, & in me- 
dio horum multa ftaminula flavcf- 
ccntia ut florum Hieracei , & eo- 
dem modo definunt in pappos : re- 
ferunt exade odorem ftyracis , uti 
& foiia trita. Poft flores provenit 
in illis pappofis capitulis femen mi- 
nimum, rotundum, nigrum, multo 
minus papaverino. 

Brafiliani utuntur foliis contufis 
in oculorum doloribus & rubedi- 
ne. 

Iconem non dederat Au£t-or fed ex 
herbis illiii-s ficcis accurate dsUnean- 
damcuravimus. 




F k V T E X ( cujws qiiidem nomen AuEior non 
prodidit , fed hanc dedit iconem ) multis virgultis 
ex una radice afcendens, redis, colore cerafi, 
breves r^tftiulos habentibus , in quibus foHabina 
ac bina fibi opponuntur , fefquidigitiuTi circitcr 
longa, ftibrotunda, Ijeteviridia & fplendentia, 
fuperius tamen magis , non crafla , attamcn cum 
ftrepitufrangibilia: innituntur breviflimis pedi- 





cuUs,ad quos ramuli enafcuntur,flofculis ohu- 
fti candicantibus , co modo compofitis quo irt 
Lilio convallium-, quifunt cavi,figur3E utpileus 
Brafilienfis , fuperius in quinque crenas divifi ; 
poft feaionem autemdeorfurriincurvanturdn 
medio prominct ftaminulum album,extra flot 
culum , haud craflius filo : hoc ftamen interius 
ambiunt alia ftaminula minutula flavefcentia : 
semulantur odorcm florum Cerafi noftratis, 

K^nfrulfamferat ^ cjtialem ah AuEtorena- 
Jlro nonproditur. 

F R v T E X ( cujus nomert AuBor nofler non 
prbdidit) arborefccns,ramofuS; lignumhabcns 
album, fragile & infus mcdullofuni. Folia fert 



g2, GeorgIMarcgravI. 

lxtcviriclia,oblonga, acuminata, kviterferrata, alternatim pofita in brcvibus pediculis : ad 

unumquemque autem pediculum fo- ^ 

lii, multi flolculi congefti confpiciun 

tur, virides, funiles floribus Parietarix 

hcrbse , lolia apparent perforata ,ut 

foiia Hyperici, fi Soli obvertantur. 

Iconem non dederat AuUor , qmre 
^ilUmex herhis ficcis ah ipfo colleElis & 
confervatis dclineandam curavimtis, ve- 
rum ferratura foliorum hic non fatis he- 
ne exprejfa eH. Elegans videturjrutex, 
& dolendum eU non flenius ah Au5iore 
ftiiffe defcriptum. 

F R V T E X [cujus itidem nomen Au- 
ciornofier nonexprefiit) ligno faligno, 
intus meduUam albam continente, fo- 
liis ad myrti folia accedentibus , fed 
longe majoribus , fuperne viridibus , 
inferne ex viridi albicantibus •, & ha- 
bcntibus ncrvum fecundum longitu- 
dinem pofticapaiteprominulum, fu- 
perna vix confpicuum , fine apparen- 
tibus venulis. Cortex ligni eft cinerci 
coloris. 

Fertflores , quos tamen ah AuBore 
nofiro defcripios von mveni. Poft flo- 
res proveniuntfiliquae, quatuor circi- 
tcr digitos longa: , teretes', &quafiex 
globulis c ompofita; , continentes fe- 
menmagnitudine ferme piforum, ex 
flavo obfcurum, unaextremitate pau- 
Jum acuminatum & rimula quadam ad latus infignitum 




Hanc quoque Iconem ex herhis ficcis deimeandam curavimm. 



C A p. XVI. 



T>e Cannis equihm fit Sacchamm. 



-9 



VVb^&Tacomaree Brafilienfibus , Lufitanis Alfeloa da :^uquere aut Cana d'atuque^ 
re: Arundo Saccharifera. Inquinque, fex, feptempedum altitudinemadfurgitordina- 
rie , exceptis foliis , (quamvisviderim decem pedes longam, &fexfupra quinquaginta jun- 
auris conftantem , fedrarius) craftitie quatuor digitorum ut plurimum 5 multas habet junftu- 
ras feu nodos , quorum quilibet circiter quatuor digitorum interftitio diftat ab altero , & quo 
magis diftant nodi , feu inter media longiora funt , eo melior judicatur arundo. FoUa fuperius 
multa gerit , longa , acuminata , & paniculum florum (quando longo tempore ftetit) inftar 
Uuba , fed minorem. Color arundinis ex viridi vergit ad flavedinem : ad nodos albefcit ex 
luia parte, ab altera flavefcit,quafi duo annuli unus flavus,alter albus circumdarent nodum : qui 
ipfe elevatus eft & canefcit vel etiam nigrefcit.MeduUa arundinis folida,fucculenta,dulcis,alba. 

Arundo hxc requirit pingue & humidum folum , ideo in planis campis , quos Brafilienfes 
Ihipeha, LufitaniT^r^^vocant , &humihbus, quosnatura dedit huic terrs prope ripas flu- 
viorum grandiorum , magno proventu plantatur. Campi enim illi hiemaU tempore maxi- 
mampartemaquisfluviorumcooperiiuitur, &perillam inundationem pinguifiunt. Planta- 
tiuetiam in montibus, fed non tanto proventu, nifipingucfitfolum. In fpecie autem qui 
campihicaptifintadcannas plantandas dicam & ubi etiam proventus eft hujusplantae fac- 
charca; eximius. Terrxripenfcs circa fluvium Paraiba , Capijbarimiri, Caracunhaya, Java- 
poata , Pirapama, Ipoiuca, Cuin haya facile primas inter omncs tenent. 

Optimum tempus plantandi eft mcnfc Januario & Augufto , vel circiter. Plantatur autem 
hoc modo : In tcrra claborata fulci fiunt parallcli opera ligonis •, in hos fulcos ordine rcfto po- 
nuntur arundines , ira ut initium fcquentis attingat fincm antcccdcntis , hoc fado talea- ha; in- 
humantur. Notandum autcm quod fi tcmpore a;ftivo, lcilicet Jairuario, vcl ciiciter fiat planta- 

tio 



HisTOR. Plantarvm Lib. ir. 83 

tio taleo: hx profundius fint inhiimanda: ob cclUim Solis ne ille pcnetrct : tempore hiemali feii 
Augufto vel circiter minus cooperienda; funt, ut aqua pluvialis facilius penetrarepoiTit,. fic 
enim citius progerminat. 

Ad fingula autem intcrnodia gemina fua protrudit hxc 
canna plantata , ita ut quodvis internodium dct novam arun- 
dinem. 

Poftquam fic progerminavit arundo fingulis tribus vel qua- 

'tuor menfibus , pro ratione foli , ab herba luxuriante purgan- 

daeft, neillaplus incrementi capiat quam canna ipfa- ifquc 

labor tamdiu repetendus doncc arundo in aliquam magnitu- 

dinem adoleverit. 

Spacio oclo , dccem vel duodecim menfium ^ plantarione 
arundohxcjuftamadquirit magnitudincm pro ratione fbli, 
ita ut tunc apta fit ad Saccharum ex illa conficiendum. Inter- 
dum tamen ufque in alterum annum finitur , & tunc arundo 
antiquavocatur, ac interca cxhacipfi progerminant novs 
arundines , qu^ fecundo anno una cum veteri arundinc fectcC 
admachinasdcducuntur. Poftbienniumfi non fecetitrcan- 
na utplurimum feipfam confumendo perdit , nifi in folo ferti- 
liori, ibi cnim ad tricnnium durarepoteft. Radix tamen il- 
Ixfi manet. 

Arundo haec femel plantata , feipfam continuo inftar filva; 
multiplicat, ita ut nonfit opus eundcm campum replanta- 
rc nifi poft quadraginta aut quinquaginta annosnequetunc 
aliam ob caufam radicitus evellitur & replantatur , quam ut 
iaticem meliorem exhibcat. 

Damna quas evenire poifunt & accidentia qux arundinera 
deftruunt , funt inccndium , pra:(ertim tempore aeftivo , tunc 
enim ad radices ufque confumitur : poteft tamcn ex parte 
damnum rcfarciri fi pluvia fucccdat poft combuftionem. Ni- 
mia quoque inundatione tempore hyberno perit arundo, 
pr^efertim junior & qus nonduni mediam altitudinem ac- 
quifivit. Corrumpitur etiam a vcrmiculo quodam , quera 
Braiilicnfes vocant Guirapeacoja , Lufitani Pao degalmha , qui 
radices cannx exedit , unde perit tota canna : accidit id fre- 
qucntius locis apprimc paludofis. Suffocari ctiam arundo ju- 
nior ab herbis luxuriantibus potcft , ideo frequentius arundi- 
netafuntruncanda. Arundo poftquam fatis adoleverit , fin- 
. gulce cannjE prope terram in ipfo nodo inferiori , qui latice 
facchareo caret & tantum humiditatem aquofam in fe cOnti- 
net,abfcinduntur, a foliis libcrantur, abfcifla fummitatc,in fa- 
fces colliguntur, ligantur fuis foliis , imponuntur carro & bo- 
bus trahuntur ad molcndinum. FoIiahcEcfupcrioraarundinis feu fummitates arundinis cuni 
foliisjunioribusvocantLufitaniO/^w, deducimt fingulis vefperis ad circum quantum opus 
habent , ac hinc inde difpcrgunt , ut nodu bobus fit pro pabulo , qiu circo illi includuntur, ut 
manc ad labores fint prcfto. Equi etiam commedunt has fummitates pra^fcrtim fi in medio- 
cres particulas concidantur. Tempus meflis incipit Septembri, definit Februario vel Martio, 
prout agricola' plus minufve cannarum poflldent. 

Machiiia faccharea , quam Lufitani vocant Engenho , Brafilienfes ihira habaca Sc ihirapara- 
ranga, duplexeft, aqua&bobusverfatilis, h-xcicEngenho iehoys , illam Engd'agoa appellant 
Lufitani. Hodieetiampleriqucloco boum utuntujr equis&quidemmajoricommodo, ci- 
tius enim himachinam circumagunt. 

Machina aqua verfatilis rurfus triplex eft , vel enim aqua tangit rotam inferius, & vocatur 
Lufitanis Rajieiro : vel ofFendit eam mcdio & vocatitr Meocopeiro , vel denique cadit defupec 
in rotam & vocatur Copeiro. Illa plurimum, ifta minus, h;tc minimum aqua; requirit. 

Ad quamvis machinam five aqua fivc bobus circumagatur requiritur area quinque dccem- 
pedas circiter longa , trcs vcl paulo plus lata : huic ina?dificatur iplLim molendinum. Contigua 
huic alia area cligitur quatuor vel quinquc circiter decempedaslonga , duas vel tres latapro 
cedificationc culina:, quam Cafade caldeiras vocant Lufitani. Ex hac arca poteft fumi pro 
ahenis ipacium parallelogrammum trium dccemped. & fcmislongiim , tres , quartas deccm- 

L 2 pcd. 




S^ GeorgIMarcgravI 

ped. latum : reliquum fpacium diftribui debet pro formis faccliareis ., ollis cinerariis & lintre 
aquario , ponendis & pro loco vacuo ad operarum commoditatem. 

Alia adliuc domo , qux non longe diftet a molendino opus eft , quam Cafa dcpurgar vocant, . 
qUcC decem vei duodecim decempedas longa ut plurimum eft , tres aut quatuor lata. Molcn- 
dinum aquaverfatile trium rotarum opera per aquam circumagitur , nimirum habct rotam 
aquariam dentatam minorem , dentatam majorem , Lulitanis Roda d'agoa , Rodete , BoUndeira. 
Dentata major duplices radios habet quos ajpes & contrages vocant. Molendinum bobus ver- 
fatile rotis caret & ligna habet fuperns adfixa oblique deicendentia quibus jumenta admoven- 
tur, ut circumao^ant molendinum, Conftat molendinum utrumque tribus axibus craflis , Lu- 
fitan. Eixos , fadis e duro ligno , arboris lacapucaya. Sunt axes armati ferreis laminis craflls 
circularibus annulatis & fupcrius ac inferius habent acusferreas, quibusinmatricibus ferreis 
trabibus tranlverfalibus pontes vocatis, infixis circumaguntur. Suftineturinferiortrabs aliis 
duabus tranfverfalibus chumajfeiros appellatis. Prope axes in utroque latere tabula eft ex aflc- 
ribus (Tavoleira) ad cannam imponendam , qus axibus inferitur pro expreflione. Vniverfum 
autem molendinimi fuftinetur quatuor trabibus grandibus quas Virgenis da moenda nominant, 
itautlongitudoipfiusmolendini fit circiterduodecimpedum, latittidoodo. Inunoejusla- 
tcre duo nigritae adftant menfs qui continuo cannam inferunt axibus , qui exprimendo illam 
rapiunt fecum per anguftam intercapedinem , ita ut ab altero opus fit uno nigrira qui removeat 
cannam exfuccam , quam Baga:^o vocant , quce per duos alios nigritas foras portatur & in cer- 
to loco accumulatur : Cumuli hi poftea accenduntur , alias immenfa; moles fierent, (fiquidem 
quotidie quadraginta aut quinquaginta vehes exprimantur) cinis fervit ad ftercorandos agros. 

Succus dulcis inter exniimendum exftillat in lintrem ligneum fuppofitum , quem Coche vo - 
cant , ex illo per canalem cffluit in ahenum grande paulo remotum a molendino. Super illo 
ahcnotabuIatunieftaltum&ineoaUusIinterligneus, inquem ex inferioriper urceos attra- 
hendoderivatur&demumpercanaIeminipfamcuIinam& ahena derivatur. Latex faccha- 
reus ne unum quidem diem durare poteft , quin acefcat , ideo continua opera & expreflio & 
codio cjusfit, cum ex acido fucco nulIumfaccharumfieripoflTit. Et fi biduum faltem ad- 
fervetur , in acetum acerrimum degeneret. 

Primumahenuminquodlatexfaccharcusderivatur, Lufitanis appellatur Caldeirademear 
defcumos , in quo coquitur lento igne femper cochleari magno cupreo, Efcumadeiro dido, agi- 
tando & defpumando , tamdiu donecfatisdefpumatus &purgatusfit: ipuma autem in lintre 
fuppofitocolligitur,?'^!^^'!^^ dido, ficutipfaC^f^^^j quxinfervit jumentisinpotum ; alias 
foras effunditur utpote nihil nifi excrementum fucci. 

Succus hic ita defpumatus in alterum vicinum ahenum , Caldeira de mear ipfis , transfundi- 
tur , in eo denuo fortiori igne coquitur , agitatur , defpumaair & certis temporis fpaciis ali- 
quid lixivii inftillatur , quod unicum remcdium eft purificandi hunc laticem ; qui ita purifica- 
tus nondum faccharum eft , fed fuccus tenuis inftar aqux, & tertio aheno, Caldeiradocoar 
ipfis, immittitur, & hinc per pannum colatur , quem Coado uro vocant : fpuma , Lufitanis Efcu- 
;!«o in fccundo aheno detraftaadfervatur in vafe adpofitoquod Coche defcumas vocant, qux 
poftea inter mancipia diftribuitur , qu3£ potum exinde conficiunt, quem Garapa vocant. 

Extertio,in quartum velquintum ahenumtranfmittitur hic Iatexpercolatus,ubi continuo 
agitatur cochleari magno , & interdum aliquot guttulis aqux frigidx refrigeratur. Dein trans- 
funditur in aUud vas cupreum, quod Barola de meado vocant, hinc percolatur per pannum, per- 
colatum autem recipit vas , quod Barola de coado dicunt ; hinc in majora ahcna transfertur qux 
Tachas vocant ; & quidem primum vocatur Tacha de receher-^ hinc in aliud quod Tacha de co:nr, 
ubi coquitur quantum fatis : ex hoc in tertium , Tacha de hater , ubi non folum amplius coqui- 
tur, fcdcontinuocochlearigrandiagitandofimul inaltum projiciturfuccus, ad viginti pe- 
dumetiamaltitudinem, utinahenumrecidat. SnccnsVi2LCoOii\s,vocmix^JgoadeTachas, ex 
quo Garapa optima fit ; nam nil nifi facchatum eft. Demum poftquam fatis codus fuerit tranf 
fertur in Ahenum quod Baciad'effriar vocant, ibi paululum finitur refrigerari. Ettuncprx- 
paratus eft fuccus & aptus ut formis infundatur . Notandimi autcm quod inta- coqucndum in 
ahcnisparvis, prjefeftus operis , Q^zmAdaeJlred^afucarvocznt, certis intervallis aliquot gut- 
tulas olci olivarum immittit huic fcrventi latici, eo fine ne damnum patiatur abigneillove- 
hcmentiflTimo qui his ahenis fubftruitur, refrigerationis caufa ; qucmadmodum eandcm 
ob caufam , quum in ahenis grandibus adhuc fervct lixivu guttulx infparguntur. Et notatu 
dignum quod fi contrarium ficret & ahenis magnis infpargeretur oleum , parvis lixivium, 
non folum fuccus non poflct purgari , fed & totaliter inutilis ficret adfaccharum indeconfi- 
cicndum . 

SaccharumitaadSyrupiconfiftentiamredadumcochlcari formis terreis , qucelintrima- 
gno imponuntur circumvallatx cauna cxprefla , iufuuditur, ipatula ligneafcmpcr agitando 

ut fub- 



H I S T O R. P L A N T A R V M L I B. I I. 85 

ut fubfideat , & plus infundcndo ut formx plenae fiant. Et notandum quod fpatula hxc fum- 
me fit neccffaria , nam nifi ita agitarctur , non coagularctur. Ita in formis refrigcrando fe con- 
crefcit, &deliincdeportanturform3E in domum quemvocant Cafadefurgar , ubi afleribus 
parailelc fcamnorum figura horizontaliter ere£tis & rotundis foraminibus pertufis , impo- 
nuntur. Foramcn quod forma inferius habet aperitur , ut ultimo lacdaarum purgetur , per ex- 
ii;illationemfuccinigricantis,quemmelvocant, qui excipitur ccrtis canaUculis&derivatur 
inlintrem grandem, c[i\cmTa?iquedemelyocaint. Vtautemhxcultimapurgatio fieripoffit, 
fingulx forma; fuperius teguntur opcrculo orbis menfirii figura fado cxlinio gryfco (quem 
5.tr?-ovocant)&aquafrigidamadcfado, fine quo rcmcdio numquam albifierct faccharum. 
Non autcm aqua fola , nechmusfolusidprxftant, fedutraqucjunfta: feorfim quxlibetma- 
teria corrumperetfaccharum. Formarum numerus quotidianus , nimirum quot uno die fac- 
charoimpleripoffunt , cft aviginti ad feptuaginta. 

Saccharum fic (atis purgatum prxdido modo , formis eximitur , quod facile fit invcrtendo 
formas & paululum quatiendo , fic enim integer panis excidit , qui coloris eft albiflimi , infe- 
rius autem ad partem ex ruffo nigricantis coloris , qua; pars abfcinditur & vocatur illud fac- 
charum mafcovado. Quamvis interdum reperiantur panes totaliter albi. Sacchari pancs de- 
fcruntur in tabulatum, in hunc ufum ex afferibus ftruftum, baculis pulfando contunduntur,in 
Sole laccharum ficcatur , ciftis hgneis imponitur , ligneis tudiculis bene comprimendo , & 
ciftx ita ad fummum implcntur, hinc admoto operculo ferrcis clavis firmantur. Quilibet 
panisSaccharipendeta 3o.ad42. libras. Cifta quaelibet capit azo.adso. arrobas quarum 
quxlibet eft 3 2. librar. Lufitan. feu 3 o. HoUandicarum. 

Differentia facchari fecundum bonitatem fuam quod attinet , duplicem habet caufam , vcl 
terramipfamubiarundonataeft, vel praefedum facchari, cujus fcientia & fortuna multuni 
valent ad excellentiam facchari. 

Furnumquodattinetinquoignisftruiturad facchareimi laticem cogendum, illeamplus 
eft , & quatuor ut plurimum oftia habet ampla per quae ligna injiciuntur , & in eo maxima co- 
piaUgniconfumitur. Dicsenimnodcfqueignisduraredebct, quandiu molcndinum move- 
tur cannis exprimendis. 

Pit & vilior fpecies facchari , quam vocant Panelam ; & viUffmia quam Rataon , dc quibus 
nihil audor obfervavit. 

Cap. XVIL 

2)^ iijAem cannis O" mocio faciendi Saccharmi a^ud Hij^a?ios ex 

Fr, Ximene, 

Llcet, inquit, ha: cannae non fint propriae aut domefticae Infularum Canariarum , autHif- 
paniola; , multominusNovxHifpanias , fedomnibushifce provinciis advenae &peregri- 
nx , quia tamen primo reperta; fuerunt in Infulis Canarus , non abs re vifum hic de iUis agere, 
fiquidem propofui fcribere de omnibus plantis qux ufum in Medicina habent & in hifce pro- 
vinciis reperiuntur. 

Nafcuntur ha; cann^e locis caUdis juxta planis atque editis magnae Canarise , in folo fscun- 
do & riguo : ftudiofiffmie autem colendae funt , & ter quaterve finguUs odiduis rigandx: proz- 
terea diUgenter farriendae & a malignis herbis repurgandae. Biennio acquirunt juftam magni- 
tudinem, quxraroexceditaltitudinemduarumulnarum Hifpamcarum cum femiffe: plenas 
funt intus folida pulpa , e qua faccharum eliquatur : habentque multa interiTodia ab ipfa radi- 
ce ad faftigium, intervallo circiter novem digitorumtranfverforum : foUa funt majora & viri- 
diora quam aliarum cannarum : propaganmr per taleas carumdumaut perftolones tcrraob- 
rutos: crumpentes vocantur Flant^ & femcldecifaeerumpunt denuo, adolefcuntquefefqui 
anni fpacio in juftam altitudinem & tunc vocantur Coca : & rurfus poft annum coUigunt eas, 
quaedicunturi^^foc^; quasfervariconvenitadnovam fementem faciendam; utfifortc noii 
fint ita fertiles cannjE , utifaccharumfufficiensexiispoffiteduci, faltem fuppetantquartolo- 
co e quibus propagatio fiat. Molunturporrocannaemachinis {vocmt iKgemos) autmolendi- 
nis , quibus bini funt axes grandes fibi invicem impofiti, & poftquam bene»fraftae & comminu- 
tae fuerint , valide exprimuntur prelo ad modum torcularis. Liquor autem emanans pcr ca- 
nalem defluens excipitur vafe , quod vOcant Tanque & transfunditur in ahenum , vulgo Rccevu 
^or, huic Uquori , qucmvocant^^/, admifcent duo grandia°cochlearia (Bombas ipfis) lixivii 
fortis ad hunc ufum parati •, coqultur dcin lento igne , donec vas illud recipiens denuo im- 
pleatur , fecundum magnitudinem aheni : tum fcdulo defpumatur & mundatur ab omnibus ex- 
crementis ■, & deinceps transfunditLu: in aUa ahena , in quibus tantifper coquitur donec perpur- 

L 3 tf^^^^> 



s6 GeorgIMarccravI 

getui- , attuiidendo fenfim lixivium utfpunia k clcvet. Liqtior jam fpiflatus ad modum mel- 
lis , transfcrtur in vas pcrcoiatorium doncc impleatur , & cx illo rurfus in alia tria minora ahc- 
na, qnx Tache diciintui: , inquibusmagis craflcfcit, codem quo in Cietcris ahenismodo : li- 
quorc autem fenfmi confumente modicc augetur ignis. Horum autem triuin ahenorum, fo- 
lum tertium vcrfant & ne nimis eflxrvefcat & liquor clfundatur , fenfimirrorantbutyroaut 
olco, aliave pinguedine. Vbi autem jufl:am fpiflltudinemacquifivit , traducitur in vaCi alia, 
qua: dicuntur formae ; paratoque primuni fl:rato e cannaruni recrementis , vafa illa humeftant 
aqua, obturantque eorum foramina , induntque in fingula fingulas parteshquoris hujusita 
fpiflati , qui jam dicitur A^elado f capit autem poftremum illud vafculum ut plurimum novem 
ejufcemodiformas) agitantcscumgrandi fpatula abiegna, fcnfimque infundcntcs: poftero 
quoque die fupplentcs quantum coniumtum fucrit. Transfcrunt deinceps formasad locum 
purgationi deftinatum , & foraminibus illarum apertis, perforant ipfum faccharum, finunt- 
queitadecemautduodecimdiebus pro tempeftatis ratione: frangunt hinc formas malleo, 
ferioque infpedlant an faccharum perpurgatum fit : fi minus , rurfus indunt in ahas formas ar- 
gilla injundas : (utilem quippe hanc efle ad faccharum dealbandum judicio galUnarum com- 
pertumajunt, quxcumlutofispedibusfortefaccharum calckflcnt & argilla infeciflTent, de- 
prehenfum fuit partes illas Ijctius candicare , quas contigerat argilla) rcpetunt autem hanc ar- 
gillje inundionem femel iterumque , raro ter, ne nimium facchari perdatur. Porro faccharum 
ita plene purgatum vocatur LeaUdo & pecuUari \\ovYi\i\c AuTncar macho •, verum fi minus fit 
candidum appellamr Maz.covado , quod fi veUs , poterit perpurgari. Eft & aliud genus quod 
\oc2.':it ipuma-s , conficitur enim e Ipumis qua; cx omnibusaheniscolliguntur&coquuntui: 
mundanturque in ahenis eomodo &ordinequeni fupra diximus : itemquealiudgenusquod 
nominant Reejpumas five poftcrius faccharum , quod e fpumarum Ipumis fit ad eundum mo- 
dum. Eft & alia Ipecies facchari , vocant Panela , quae fir ad eundem modum e liquore melleo 
qui emanat ex inferiore parte formarum : hjec fpecies vilior eft ea qiiam nominant Reejpumam. 
Omncshae fpeciesfaccharipoftquampurgata^&exemtx fueriut e formis exponunturfoli& 
poftea (ervantur ad varios ufus. 

Eft&aliafpeciesmclleiliquoris, Decarai i^^is , quiemanat e formis argilla jam inundis; 
itemquetertiaquxdefcenditexipfispaneUs. Liquor denique melleus qui canaUbus adhjeret 
perquosfaccharumderivaturutfupradiximus, ipfis dicitur iJW«r/? ; e quo faciunt mel aut 
faccharum , quod vocant Refinado. Vafa & inftrumenta quorum ufus obtinuit , hjec fcrc funt: 
Bomhx aut cochlearia xnea , qux capiunt decem aut duodecim fextarids , ligneis capulis apta- 
ta , his transfundunt mella ab uno vafe in alterum. 

Ejpumadem, id eft, laminx in modum cribri perforatx , cum ligneis item manubrus , quibus 
defpumant. Remlllones senea cochlcaria qu2e capiunttres quatuorve fextarios , his lixivium af- 
fundunt faccharo jam in formis conftituto in loco purgationis. Form<& funt vafa argillacea , in- 
ferioripartepcrforata, inquibusfaccharumpurgatur. Tendal c^ ftratum e recrementis can- 
narum, in quo formx ftatuuntur. rir^W^//2: lignum rotundum ferrea cufpide armatum , quo 
fedes idonea formis pra:paratur , ne evertantur. Paralbero grandior olla juxta tachas collocata 
cui illa fpecies melUs infunditur quam vocant Melado , denuo in tachas refundenda. Tachas 
autem funt minora ahena , forma: triangularis , quorum poftremum habet anfam utfaccharum 
agitari poflit. Hornallo yocxat furnum in quo ahcna collocantur. jK^/^-^r/i^or eft cochlcar cum 
manubrio felquipalmum longo, quo faccharumindunt formis : Argilla qua perpurgatur, ipfis 
Marcapes , eft crctaEfubluteaelpecics&nonnihilpIumbofa:, quaelocis humidis & lacuftribus. 
reperitur , ficcaturque ad Solem in ufus totius anni : cum vero ufus poftulat , injiciuntiUam iii 
cifternamelapide&cxmentoconftrudam, aquamque afFundunt, agitant verlantque vali- 
degrandi pala, ambabusmanibusannitentes, percolant dein per cribrum xneum in vas ar- 
gillaceum. ArgUla qu?e primo illinitur rarior eft, qu:e fecundo fpifllor , humorejammagis 
confumto. AccepiinProvinciaiJ/o^^ /^PArwcannas facchari fponte enafci, adolefcereque 
in arboris proccritatcm (quod & fuo levo accidiflTe narrat Plinius) e quibus a:ftu Iblis exfudanc 
quaedam pilulx facchari. Atque hxc de modo facchatum conficiendi didafuiT^o , quem vete- 
res omnino ignorarunt. H&cille. 

Cat. XVI. 

CarAguat^yarice j^ecks. lurepeba. 

f~^ AragvatjE BrafiUcnfibus , multce funt fpccics; una jam fupra lib. i. cap. 1 8. de- 
^^ fcripta cft ; reUquas huc rctulimus , quas Au6tor ira dcfcripf it. 

C/VRAGVATA plantacrefccnsinarboribus & putridis Arborum caudicibus. Ex radicc 

filamcn- 




HlSTOR. PlANTARVM LtB. IL \f 

fiLimentola , fuper caudicc & ramis arborum fundata , provcniunt novcm , dccem , aut plura 

folia , ab uno ad quinquc pcdes lon- 
ga, &crairautfolia Naf/a: tresaut 
quatuor digitos lata & cava inftar 
canalis , atque in ambitu dcntata 
aculcis brunniS, acutis , furfum ere^ 
dis. 

In medio autemhorum foIiorLtni 
prodit caulis albicans , tcrcs , mini- 
mum digitum crafllis , duos circi- 
ter pedcs longus , lignofus & me- 
duUofus , ad quem bina & bina ca- 
pitula pofita, in fummitatc autcnl 
plerumquc quinque, figura ut cina- 
rae , magnitudine nucis juglandis 
ex craftls atque aculcatis foliolis 
conftantiaj ekgantis coloris incar^ 
nati. 

Caragvata Gvacv (quiE 
eftmajor fpecies) ex fabulola radi-^ 
ce , qux magnitudine , figura & co- 
lore piane cepam asmulatur , atque 
inferius multa habct filamcnta 5 pri- 
mo aflurgunt tria,quatuor aut quin- 
que folia crafla , fucculenta , viridia , cava , dein proveniunt pkT-a , figuram habentia trian- 

■ guli acutifiimi , ftantque ere- 

da, m orbem adnata , o£to, de- 
, ccm , quindecim pcdum longi- 
tudincm acquantia , pedem ia^ 
ta , in extremitate acuminata & 
inlateribus vcrfus inferiora a- 
cutis dcnticulis rufefcentibus 
mLmita Ex una radice tri"inta 
aut quadraginta folia prodeut. 
In medio foliorum , quando 
Planta biennii xtateni habet af- 
furgitcaulis feu truncus , fupe- 
rioris tibice humanx craflitie , 
redus, fpongiofus feu mollis, 
hinc inde triangularibus foliia 
minoribus veftitus , altitudine 
circitcr oftodecinl aiit visinti 
pcdum , in fummitate autem 
explicat tenerum & faftigia- 
.tum truncum inftar arboris 
^cum fuis ramis ; & rami iterum 
■'ramulos habent ac mulra co- 
nica corpufcula pene digitum 
longa , qux fefc aperientia flo- 
reexhibent. COnftat illequin- 
que foliis , magnitudine florum 
ibabiraha ex viridi flavefccnti- 
bus , ac aliquot flaminulis in 
medio : rcfcrt flos figuram ftel- 
Ix: brevitempore in fummam 
- altitudinem cxcrcfcit. 

ExfoUishujus plantJC opti- 
mus pannus confici potcft , qui 
prxftat bonitatc panno hneo: 
ex fubftantia conieorum corpufculorum , antequam in florcs abcant , alba filamenta gofl^ypii 

armula 




8'!J 



GeorgI MarggrayI 



aemuk cxtrahi poffiint:. Radix aut etiam folia hujus plantx reccntia trita ac aqux injeda pifccs 
ita exanimant ut llatim dcfuper natent & manu prehendi poiHnt. 

Plantam juniorcm in mufcomeodiufufpenfam habui, quienova produxit folia ad paric- 
tcm, Lignum Cataguata guacii ficcatum inftar funiculi fulfurati ardet ; exeoignis clicipo- 
tcft duriore ligno applicato. 

Caragtiatd acaizgd, folia e terra protrudit fcptem aut novcm pcdes longa, fefquidigitum lata^, 
inftar canali* cava , lccte viridia & prope cxortum ungues habcntia miniatos , crafta , in extre- 
mitate acuminata , duorum circiter digitorum intervallo per ambitum aculeis munita^ E me- 
diofoliorumproximeadtcrrammulti florcs juxtafc inorbem pofitiprovcniimt ex csrulco 
purpurei & in medio alba ftamina habentes : quilibet flos digitum longus .conftat tribus foliis. 
Fruilum fert edulem , quinque digitos longum. 

Annotatio. Opetcepretium me fafturum cxiftimavi fi harum plantarum dcfcriptio- 
ncm e Fr. Ximene , qui illas inter Herbas recenfet , accerfercm. 

Metl, inquit, qu£EMcxicanisdicitur.^^|;-«^j)', plitresrcperiunturlpecies, quas ordine de- 
fcribam., Prima fert folia fmiilia Aloes , &c. namdeeaegimus lib. i. 

Maguey \v\tCdL ,c[\xzmwocznt Mecoz.tli, &c. eft alia fpecies , cujusfoliaadoras funt lutca, & 
Ipiiia; minorcs ac nigr^e, folia itcm minora fi cum prxccdcntis foliis comparentur : caulis illius 
duos cubitos cft altus & digitmii crafllis & rofliis ; flos cyanensvergensadrubcdinem, qui 
enafciturefa;ftigiocaulis: radixeftfurculofa. Nafcitur locis planis in campeftribus Mexico, 
quovistemporc, Iiceta;ftatetantumfloreat: propagatur e furculis qui prodcuntjuxta cau- 
lem. Decodum trium aut quatuor foliorum , cum totidcm filiqais chiles , blande cxpellitper 

Tedcs, & urinam, omnimodos humores craflbs & frigidos : Medici barbari (blent idem exhibe- 
repuerperis aliquot diebus poft partum , ad corroborandimi & novum vigorem addendum. 
Vinumefoiiismedioafilsexprcflum, prodeftafthmaticis ,utiferunt. Planta qualitate eft fri- 
gida & lubiica. ' ' . . 

Tertia fpccies Metl eftvalde parva & admodumfpinofa&obfcuriflrnnevirens; ejusfolia 
manducanturafla j funtqueiongegratiorapalatoquam ciEtera'; Barbarivocant Mcxcalmetl. 
Nafcitur maxima copi^ in montanis TepuJHan. MexocotlhT^c quoque fpinofa planta ad fpecies 

Maguey cft rcfcrcnda , qux fert frudum ex acido dulcem , fimilem primis (unde ilii nomen in- 

ditam) rotundum & quodammodo parem frudui quem in America vocant Pinnam, aliquan- 

do&majorcft, plenusfucciedulis&gratifaporis: folia illius funt iimillz Maguey aut aliquo 

. modo planra; quce ^cnpimMm , fpmofa , ruffa & 

quafimarcida: caulisprobc rotundus & crafllis: 

radix craffa & fibrofi : pruna funt candida , fi- 

milia glandibus , e candido vergentia ad rubc- 

dinem , telis aut tunicis quibulxlam cooperta, 

fub quibus latet caro , ut diximus , acido-dulcis, 

iA^oic pinnarum , plcnafemine rotundo & du- 

ro : quod primo album , mox nigrefcit. Nafci- 

turlocispctrofis regionum calidarum , uti Te- 

pea pulco. Eft frigida & ficca : fruftus contu/iis 

& ore circumgeftatus , curat fiflTuras e calore. 

natas. 
Nequametl quafi dicas plantam quce bibit mel, 

edfpccicsMaguey , reliquis fui generis plantis 

fimilis forma & qualitatibus , pcregrina & rara: 

producit autem folia paulo crafliora digito 

tranfvcrfo , ad oras afpera ufque ad mucronem 

quiacutifllmus : caulisillius xquat brachii hu- 

mani crafliticm, cujus faftigiimi occupatfru- 

ftusoblongusfiguraexigui pyriqui&: caulem 

ambit pcr omncs partes. Nafcitur in regionibus 

calidis. 

A N N o T A T I o. Non dubito quin h?ec fit 

illa planta, quam in PJiftoria noftra Americae 

dcfcripfi lib. xvii. cap.vii. Cujus ibidemdedi- 

mus Iconem, quam acccpcramus ab Amico 

rcducc cx infula r^^.T^o. AftirmabataUtcm ille_ ^^ 

hanc plantam femcftri fpacio caulem cmittere interdum triginta palmoralttim , in cujus fum- 

mitatc nafcuntur fruaus,figura pyris haud diflimilc.sjajunt folia illi^s viccm faponis quam opti- 

mc expkrc. Iconcm hic addo. Rcpc- 




HisToR. PlantarvmLiu, n. t^ 

Rcperiuntur (inquitFr. Ximenes) &pluresrpcciesyI/4^«9',quarumnomina5Lnonnullas 
difFerentias rccenfebimus , nam caetcra tam forma quam qualitatibus conveniunt cuni prxce- 
dcntibus. PrimamvocantyM'.voAroi!7//autMaguey viridem; fecundam a cinereo colore JVex- 
mctl: tettiam ^^«//Wi!f// feu Maguey montenfem , caule oblongo & eralTo, radicefibrofa, 
c^tterarcliquisfimilem: qimnAm Hua^^ic^ilmefi cum longis acuicis & rubicundis & radici- 
bus cjufdem coloris : quintam Tepcametl aut Maguey Tapayaxin praicedenti pcne fimilcm: 
fextam y/c^iwf// autMagueycannarum, cujus radix candida eft & fpina; roflse: feptimam vo- 
cantMagueynigramacolorc, licetfpina&radicesenigro vergant ad fulvum: odavam Xi- 
lometL aut Maguey pilofam , cujus fpina: & radices funt rubicundae : atque hxc eft omnium ra- 
rifllma. 

7l^m£'A'f^///feuMagucymontana, eademeftformacumMaguey, nifi quod fpinre illius 
funt minores & tencriores. Reftituit hxc planta movendi facultatem membris convUlfisaut 
aliquod dctrimcntum nervorum paflis. Nafciturlocis petrofis oc montanis regionum calida- 
rumutTcpuztlan. ^ 

Tlacmictt alialpecicsMaguey lutex, hacc accepit nomen a magnitudine, caetera renquiis 
fpeciebus limilis , tamforniAquam qualitatibus; particulariter tamen rcftituit vires & vigo- 
rem fieminis debilitatis, & iis, qui vano metu terrentur : aut qute fyncopcn patiuntur. 

Teonietlkw Magucy divina^ inter fpecies Maguey hxc quoquc planta recenfctur, quam 
vocant Teomctljxd cft,Dci Magucy,ca;tera praecedentibus haud dilTimilis forma & facultatibusi 
radicclonga&iibrofi, ipinis liibtilibus , foliis bipalniaribus. Succus illius hauftus aut foras 
applicatuslanatfebricitantes. Nafciturinregionibus calidis & frigidis , locis cditis & planis. 
/•^//jfivcMagueyleniflima Ipati enimfonattenuem&fubtilem) valdefimilis eftMaguey, 
verum folia illius funt anguftiora , minora , tenuiora, & maximam partcm vergunt ad purpu- 
reumcolorcm: radix eft grofla & fibrofa: eftfpeciesplant3eequaP//^eximitur , nam ex hac 
tenuifllma & elegantifllmafiuntfila , quae foeminse Mexicana; maximi faciunt & ad varia ope- 
ra ufurpant. ^ef^alichtli , quam alii vocant Metlpita aut Maguey deptta , oranino videtur re-^ 
ferendaadipeciesMaguey, ficct in proceritatem arboris adoleiicat. Radix illius eftcrafla& 
fibrofa , fenfimque attenuatur. Poliafuntlpinofa fimiliaMaguey. Vtuntur hacplantaindige^ 
n.^c ad eadem omnia , qua^Maguey, nifi quod pannus e filis hujustextusfubtilior & majoris 
prctii. Nafciturinregionibus fciiWidisutlJqMc hula. 

Xolometl, id cft, Maguey cervi , eft alia fpe- 
cies Maguey , quje agit radicem munitam 
tribus veluti orbiculis conjundis, cum qui- 
bufdam fibris miniatis •, e quibus faliUnt fo- 
lia.raris & rubris fpinis a media parte ad acu- 
men obfita. Succus e foUis cxpreflTus quan- 
titate decem unciarum , lenit dolores to- 
tius corporis , prsfertim )imdurarum; rc- 
ftaurat & reftituitmovendifacultatem; ve- 
rum neceflTc eft corpus diligenter tegi & mu- 
niri dum haec potio ufurpatur. Nafcitur in 
Huexocingo juxta fontes & fcaturigines a^ 
quarum. 

IvREPEBA Brafilienfibus ; planta fruti- 
cefcens ; quae in quatUor , quinque aut fex 
pedum altitudinem aflurgit; caule lignofo, 
eoque ut & ramis alba lanugine veftifis , nec 
non raris hinc & inde fpinis. Folia fuo quod- 
libctpediculo, rotundo, tereti, craflb & hir- 
futo infident , fpithamae longitudine , infer- 
napartelanuginofum inftar foliorum laco- 
beae aut Eleny , fuperna viride : funtque pra;- 
terea laciniata & quafi e feptem triangulis 
compofita. In fummitatc ramulorum fert 
flofculos umbellatim quafi congeftos, ladlci 
coloris cum pauco caeruleo mixti , qui exa- 
de quinquangularem ftellam reptxfentant , conftantque unico folio in tot triangula efligiato 
& quafi divifo ; in medio autem quafi quinquc ftaminiila ftant ercfta. 

Folia Jurepcbae quae nullos habcnt aculcos ad ulcera crurum fananda vulgo ufurpantur. Eje 
& altera Inrepeha brava, idejl,jilvejlris , de qm alibi dicinm repcries . 

M Geor- 





GeorgI Mar. cgravI 

IJE PLANTARV 



L I B E R T E R T I V S 



Jiii agit de 



IDUS. 




Capvt Primvm. 

(iAroeira, Ambaiha, lanipaha. 

R o E I R A Lufitanis, Lentircus Latinis. Arbor foliis Ibabiraba , fcdpaulo 
minoribus. Ramimultosramulos, circiterduosdigitos longos Iiabcnt , & 
in iis quinque aut feptcm folia , bina & bina oppofita , & quintum aut fepti- 
mumin extremitate : ad cujuflibct autem ramuli exortum , brevior eilra- 
mulus circiterfefquidigitum longus , plenus flofculis minimis , conftantibus 
quinque foliolis acutis , ex albo f ublutcis . Flores hos fequitur frudus, nimi- 
rumquafiuva, baccisplena, magnitudine piperis , initio quidemviridibus, 

per maturitatcm autem rubris : fedrubedo illa in folo cortice tenui, quifponte feabfolvit & 

decidit grano excidente : granum autem quod 

pellicula continetur , rotundum & compreffum 

ac oleaginofum , odoris jucundi inftai^feniculi 

recentis triti , & in fe nucleum parvum lenta cu- 

ticula teftum continens. 
Folia recentia trita refinofum fpirant odorem, 

gratiorem terebiiithina. 

Baccas maturefcunt menfe Julio. Convenit 

cumMollefiveLentifco PeruvianaCar. Clufu. 
Annotat io. 
Fr.Ximenes. Molle Arbor eftgrandis, pulchra 

«Sc ramofa : rami illius funt coloris viridis vergen- 

tis ad purpureum ; folia oleae foliis fimilia , fed 

anguftiora & teneriora ; ferrataque , ad utrum- 

que ramuli lams velut per ordinem difpofita. 
Flores eleganter candidi & racematim pen- 

duli , qui quantocius convertuntur in frudus. 

fimiles oxyacanthfE acinis , fed paulo majores & 

ubi maturuerint clare rubentes : caro illorum 

dulcis cum quadam acrimonia , nucleus admo- 

dum durus & offeus. Folia & frudus redolent 

lcntifcum & illius gummi , obtinentque fapo- 

remquiadfaeniculum accedit; quare forte qui- 

bufdamLentifcilpeciesvidebitur , fedeft arbor 

fui generis. Silveflris eft arbor , licet jam dudum 

a multis in hortis colatur. facillime enim propa- 

gatur five e femine five ftolonibus & in quocun- 

qucfolo. Exudatcertamlachrymam, quae non 

minus quam truncus & folia , redolet Lentifcum. Saporis acris & fiiavis cum quadani aniari- 

tudine & adftringendi facultate: calida eft & ficca pcne in tcrtio gradu:nucleus corroborat ce- 

rebrum & ventriculum, adftringit alvum : ut quidam autumant, lachryma prceftat ufum Terc- 

binthincc ; & fructus Cardamomi : movct urinam , difcutit flatus , ficcat humorcs fupcrfluos. 

Foiia 




HlSTOR. PlANTARVM Lib. 111. 9J 

Folia mafticata ftabiiiunt gingivas & dentes : fanant vulnera ; idcm poflunt & fi-udus. Haci/le. 
Ramulum quem fupra damus exprimendum curaverat Clar. V. Car. Clufius qui videndus in 
Curispofterioribus&alibi. Meminit &: hujus arboris Petrus de Cieca. Toto, inquit, hoc 
tra£tuconipiciunturmagnae&parva;arbores, quas Incolx appellant Aiolle-, folia habent mi- 
nuta, odorC fasnicuU , cortice adeo commendato , ut ejus decodto crurum dolores & infla- 
tioncs fumma cum utilitate foveantur : ex ramuUs fiunt dentifcalpia utiliflima. Ex hujus fru- 
dudeco£loinaqua, procodurxmodo, fit aut vinum five potio admodumbona, autmel, 
aut acctum : tantoque in pretio funt hx arbores apud Americanos , ut quibufdam locis eas fuis 
idolis confecrcnt. Adduntnonnulli (inquit Clufius) ejusarboris foliorumdecoftum dolori- 
bus e frigida caufa ortis auxilio eflc : iftius vero gummi , quod mannx modo candidum eft, 
lade diflblutum , oculorum caliginem abftcrgere. 

Kn6\zm\x.sScGiircUalfum: ArborMuIIi, inquit ,fpontenafciturincampis, dat fruftus in 
racemis longis & anguftis , qui funt granula quaedam rotunda : foUa funt minnta & femper vi- 
ridia: granummaturumhabetinfuperficieparum admodum carnis, fuavis & palato gratae, 
reliquum amaricat egregie. Conficiunt ex iis potionem confricando blandeintcr manusin 
aqua calida , donec dulcor omnis defricctur 5 cavendum cnim ab amaro quod potum corrum- 
pit. Percolanthancaquam, fervantque aliquotdiesdonecfecesfubfideant: potus eft limpi- 
dus, gratiflfmius atque adeo falubris , prefertim illis qui affedibus renum aut veficje laborantj 
maxime fi potus Maizy adjiciatur. Aqua eadem plenius codta veditur in optimum mcl : & fo- 
Uexpofita, additisneicioquibusrebus, mpraeftansacetum. 

A M B A I B A Brafilienfibus : Arbor hxc 
elegantem nancifcitur altitudinem & fere 
redam, utplurimum & fine ramis; quae- 
dam & ramos habent , (zd in fummitate 
tantum. Cortex exterior fimiUs ficui, con- 
ftans primo corticetenui, cinereo & fub 
eo , craflb , lento ac viridi : lignum ejus 
album inftar Betulie , verum molle & quod 
facile poteft fcindf Caudex mediocris craf- 
fitiei , & totus intus cavus a radice ad fiim- 
mum ufquc , & cavitas illa per interftitia fe- 
midigiti ubique diftindla eft tranlverfali 
membrana, in cujus medio foramen rotun- 
dum , magnitudine pifi. In hac cavitate re- 
periuntur femper formicae rubrjE , ipfa co- 
loris eft hepatici. Verfus fummitatem folia 
circumpofita ut in Mamoeira , quodUbet 
innitens fuo pediculo fatis craflb , unam, 
duos & plures pedes longo , exterius ruffo, 
interius fpongiofo : ipfum folium latum, 
rotundmn , magnitudineintegrifoUi char- 
tae expanfi , aut etiam majus , in noveni aut 
decem lacinias f e£tum , quarum ccntro in- 
fixus pedicuius , a quo per fingulas lacinias 
nervus ruffus tendit per longitudinem & 
venae emincntes per obliquum : fuperius 
funt faturate viridia & inferius cinerea & vi- 
dentur colorem in toto habere , qualeni 
fanguis cum aqua mixtus , hifpida ut foUa 
ficus : in extremitate laciniarum linea cine- 
rea flint fimbriata. In fummitate arboris ca- 
vitas continet meduUam albam , fucculen- 
tam &pinguem , qua Nigritae vulnerafua 
feliciter curant, ut&foliis junioribus, &certefignaturahocmonftrat. 

Incrementumautemfumitarborhocmodo: in fummitate arboris cxiftit tlicca oblonga, 
foliacea , incana , quae continet in fe unum folium , & duos , tres vcl quatuor minorcs thccas. 
Exteriore theca fe aperiente arbor folio augetur & fenfim fit altior , folium autem hoc in theca 
adhuc abfconditum , orbis menfalis amplitudinem habet , cum theca natura fua aperitur; 
egregiecompUcatumreconditumjacet, &quodjucundifllmum fpeftaculum , novum illud 
folium plane incanum eft Uiferius ac dilute viride , fupcrius plane rubrum ut aluta prutcnica & 

M z como- 




92 GeorgIMarcgravI 

eo modo fplendens. Incentroautemfolii, ubi pediculus infcritur , in fuperiori fuperficie feu 
ftcllarubra, eviridi fubflavaconlpicitur, nimirumquaficentrumomniumnervorum dilute 
virentium & fubflavefcentium , qui per omnes lacinias fecundum longitudinem extcnduntur 
ExteriorethecaapertareliqujEminoresfucccffivefeaperiunt&fimilia folia exhibent. Flores 
prodeunt hoc modo : in brevi pediculo , ex caudice fuperiori , ubi folia ftant , enaTcuntur qua- 
tuorautquinque, juxtafependentia , farciminum inftar, cylindracea corpora, fex, fepteni 
aut novem digitos longa , pollicem humanum crafla , intus cava , & conftantia goffypio , mol- 
lia , exterius autem acinis brunni coloris ut flores filiginis noftratis •, his decidentibus acini illi 
aut^entur, ac fiunt coloris (quem AuBornon Ap^ofuit) dentibus detrahuntur , ac commedun- 
tur. Citoadmodumhsarboresineximiamaltitudinemafcendunt. Plantavi (eu tranfplantavi 
unaminhortummeum, vix femipedem longam ac tenellam menfe Augufto anni 1639. & 
annuo Ipacio excrevit in decem pedum altitudinem & craflitiem novem digitorum. 

Ignem fine pyrite & chalybe ita eliciunt Brafilienfes : fruftum ligni aut potius radicis hujus 
arboris fumunt exficcatum , in eo faciunt foraminulum , huic immittunt bacillum faftigatum 
ex duro aliquo ligno & quafi terebrando circumagunt, pedibus fruftum illud immotum te- 
nentes, acapplicantesfoliaficcaarborum feu goflypium, fic eliciunt ignem prout Iibet& 
ubique focum pofllint ftruere. 

Amhmtinga fpecies Ambaibje , arbor eodem modo crefcens , & fimilia habens folia , nifi 
quod fupcrius faturate , inferius dilute viridia funt : non fert frudum. 

I A N I p A B A Brafilienfibus , feu ut ^ 
Lufitani cfferunt lenipapo : figura 
convenit Fago ; corticem habetgry- 
feum feu canum ; Hgnum fragile & 
medullofum : Rami frondibus veftiti 
oblongis linguae bubula: figura , fed in 
utraque parte faftigiata , fex , feptem, 
ofto , aut novem juxta fe difpofita, 
unum aut etiam fefquipedem lon- 
ga , fuperius fplendentia ac dilute vi- 
rentia, inferiusfaturatius & non fplen- 
dentia.Floremfert Narcifli a:mulum, 
ejufdcm magnitudinis, quinque foliis 
conftantem , deorfum inclinatis , al- 
bis , interius unguibus flavis : in nie- 
dio ftamen crafllufculum flavum & 
intcr fingula bina folia corniculum 
paUidum ex medio floris prodiens , 
deorfum incurvatum •, odorem Ca- 
ryophylli Carthufianorum ex parte 
xmulatur. 

Fioret Martio & Aprili. 

Truttus eft magnitudinc mali au- 
rantii aut etiam ma;or,rotundus, cor- 
tice lento , cinereo , fub quo prmaum 
continet carnem folidam , lentam, 
fuccLiIentam , flavefcentem , faporis 
acidi & refrigcrantis , vinofo-acidi, 
grati odoris , ex qua vinum exprimi- 
tur : in medio cavitas eft repletafemi- 
nibus , qux molliori pulpa funt citr 
cumdata ejufdcm faporis:feminis gra- 
na compreflTa , fuborbicularia fere utin Mangaba , qux una comeduntur. Immaturus fru£lus 
concifus & cuti aftricatus tingit colore cx nigro fubca;rulefcenti , qui nullo modo ablui poteft, 
fed poft ofto aut novem dies fponte evanefcit. Lignum feu ramus decerptus eodcm modo tin- 
git. Nafcitur pafllm in filveftribus locis , ad flumen S. Francifci haud longc a fluvio Mboacica, 
ubi maximum fruftum fert nec ufquam meliores rcDeriuntur. 

Annotatio. Hxc Arbor in Nova Hifpania ippellatur Xahiidi-^ de qua ita Fr. Xime- 
nes. X^^W/ pulcherrima cft arbor , e cujusIignoel:gantes haftas, longas juxta & robuftas 
folent facere : folia fert fimilia fraxineis : materies illius eft gravis , pardi coloris vcrgentis ad 
fulvum: ediffrudum fimilem capitcllo Papaveris , abfquc coronatamcn: quemmaturum 

non- 




H I S T O R. P L A N T A R V M L I E. III. g^ 

nonniilii nianducant. Americani aiitem cxprimunt ex illo tiquam, qua ctura & quandoquc 
totumcorpus abluunt, quando prx laflltudine cai-o flacccfcit, ad corrobotandum illam & 
uniendam: nampropriailliusvisclladftnngere atque reftringere, atquc adeo nio-ro colorc 
tingere : Cutis cnim qux abluta fuerit ifto liquore fenfim tingitur nigro colore , quilionnuliis 
poft quindecim dics fponte evaneicit ; imgues auteni nunquani colorem mutant nifi cum ipil 
rautantur. Barbariinfympoliisfuis-&cumadbeliLmigerendum domo prolicifcuntur , folent 
fc Iioc liquore inlicere ut terribiliores hoftibus videantur. Fit interdum & fraus mulieribus fi 
liquor hic cum aqua roiacea aut alia milceatur , qua faciem abluuntj & fruftra adhibentur re- 
mcdia , quum mora qiiindccim dierum fit toleranda. Vide qua: diximus in Amcricce delcri- 
ptionclib. I. cap.xi. dcXaguaarboreexOviedo. 

Cap. II. 

(tAraticu Jpecies. Acaiaiha, 

Raticv Brafilienfibus : Arbor triplex eft , ^r/?//'<r« /-o;?^^ , Armctipnnd, Araticuape, 
datur ctiam Aratku do mato, id eft, filveftris. 

t^raticu ponhe , Arbor cft, caudi- 
cis & ramorum figura ac colore cor- 
ticis ut malus Aurantia; fed foliis, 
flore & fruclu difFerens. Folia habet 
circiter femipedem longa , alternatim 
oppofita , elegantia , fuperius fatura- 
te viridia , craffa & ad tadum folida, 
peneduosdigitoslata, linguiE huma- 
n^Efigura, &inextremitate acumina- 
ta. Hinc inde flos provenit niagiius, 
cgregius , magnitudine fuperans flo, 
rem Fririllariae , totus flavus , exterius 
compofitus e tribus foliis cordifor- 
mibus , fefquidigitum longis , &craf^ 
fis iriftar corticis aurantii mali, eredtis, 
quce in fui mcdio continent alia tria 
minora & dimidiae craflTiriei , quoruni 
quodlibet femiglobum excavatum re- 
fert, tria autem Iijcc itacompofita&: 
extremitatibus fibi impofita funt , ut 
globumintegruminteriuscavum, & * 
magnitudine luglandis referant : glo- 
bus hic in cavitate fua ftamen habet 
globofum, magnitudine avellanje, lu-, 
teum , & in flamine apicem parvulum 
rotundum : funt autem & ftamen & 
apex tuberculis exiguis luteis prx-dita, 
quae videntur ut pori in cutehOmini§ 
algentis. 

FIos , dico, totus flavus, odoris fiia- 
vis fed naufeabundi. Floret potifli- 
mum menfibus Septenibri,Oaobri & 
Novembri. FIos deciduus , fingulis enim diebus multi fe aperiunt , & poft aliquot horas 
fponte decidunt , ftrepitum excitantes inter cadcndum , quafi aliquis baculo feriret arborem, 
gravis enim eft flos & grandis. Florem lequitur fruft us qui maturatur pra£:fertim Deccmbri & 
lanuario. 

Noneftautemedulisnififpontedecidat, tunc enim inftar pultis eft mollis; eft autemfi- 
gurse turbinatx , quatuorautquinque digitos longus, ubipediculo adhaefit feptcm autodo 
digitoscrafTusinambitu: externe coloris eft ex albo&viridi mixti, velplane pallide vircns, 
& videtur quafi cutis e fquamis compofita eflet , ita enim lineis viridibus pallide virentcsfqua- 
mx delineatae funt & quxlibet harum fquamarum habet tuberculum in medio exiguum •, fuf- 
cum , ita ut nucem pineam fere repra:fentet. Mollis eft dum fponte decidir , ita ut inftar cafei 
vcterisputrididigitisdecorricaripoffit. Continet carnem five pulpam fubflavam quce quafi 

M 3 expy- 




94 GeokoIMarCgravI 

expyramidibusvideturcompofita*, filamentis quibufdam intermixta&multis nucleisfeufe- 
minibus. Pulpaodorenonmalerefertmaflrampanisfcrmentatam, cuialiquid mcllis admix- 
tum: faporisexdulcifubacidi &iubacriseft, mihiingrati, fcd odor gratus. Eo loco ubipe- 
diculoinfedit fruaus, durioris carnis corpus , fuppofitorii figura, infecontinet, quod fe.or- 
fim extrahi potefl: , quod comeditur & pro lautifllma buccella ofFcrtur principaliori in nienfa. 
Semina frudusfunt ovalis figura: , comprefla , magnitudine fabse , glabra ac dura , colons fla- 
vefcentis, fplendentis: quodIibetpellicuIaalbaobdu£tum; intus efl:nucleusalbus.dur^fub- 
ftantise, fapore nonmale referens radiccm Heleny, itaenimindulci amarefcit. 

FoUaAraticucommunisigneadufta & cum oleo apoftemati impofitamaturarefaciunt, 
aperiunt & optime fanant. 

Annotatio. Haud male convenit cum Guanabano arbore, quam Oviedus lib. viii. 
cap. 1 7. ita defcribit : Gmmbanm procera eft arbor & formofa , folia ejus Medicx mali , quam 
Limoneram vocant, virenti: fruftu pulcherrimo, mediocris .Melonis magnitudine , qui ta- 
men interdum in capitis infantis craflltudinem excrefcit. Cortex huic fruftui viridis & qui cer- 
tisquibufdamfquamisdiftinftusvidetur, ut ftrobylus , lenioribus tamen, neque ita tumcnti- 
bus, quandoquidemtotuscortextenuisnequecrafliorquaminpyris. Caro candidifllma, fa- 
porifque delicatifljmi , qux facile in ore inftar crcmoris ladis diflTolvitur. Per ejuscarnem 
iparfafuntfeminamagna, cucurbitarum feminibus aliquanto majora & nigricantia. Frigidus 
efthicfruaus&perffftusutilis. Nametfiquis integrum Guanabanum devoret, nulluminde 
fentiet nocumentum. Infirmaeftlignimateries. Hac Oviedm. 

Araticupana , in arborem excrefcit haud grandem , ramis Araticu ponhe fimilibus , fed fo- 
lia nonnihil diffcrunt & longe funt minora , tresautquatuor digitos longa, fefquidigitum la- 
ta, figura ut folia noftratis pyri. Flosejufdem figurse & totidem foliis conftans quot Araricu 
ponhc; fedminoreft & in totumlnteus, fcd omnia fex folia ad internam partemfanguinei 
funt coloris, cxtera in totum lutei ; nimirum ungues habent fanguincos. Florem fcquitur fru- 
ftus figura & confiftentia fimilis priori , per maturitatem flavus (alias viridis) fed minor , pul- 
pam continens auream , odoris ut cafeus putridus & multos nucleos habens ex flavo albican-. 
tes, ejufdemcum priori magnitudinis. Fruduspropter frigidam fuamqualitatemeftvene- 
natus. Profunde autem radices agit hacc arbor , amplas , craflriflfuTias , longas , ligno levi inftar 
Suberis, ex quibus clypei formantur,leves enimfunt necfagittje aut gladiorumi£tuspenetrare 
poflunt. 

Semen Araticn afe figura & magnitudine convenit cum Ponhe femine , colore tantum dif- 
ferens ; eftenim coloris obfcure brunni. 

\_Araticu, do mato excrefcit ut Pana & talia fert foUa. Plores credo differre,fed nihilcerti aufim 
ajftrmare quia AnBor hic lacunam reliquit. 

Fert fru£tus congcftos,obIongos, cxpx junioris oblongae figura, virides,qui interius finguli 
duohabentfeminaamygdalsEfigura&niagnitudine, at in una extremitate acutiora , coioris 
coracini, iplendentia, inquibusnucleus. 

A c A I A I B A & Acaimha Brafilienfibus , cujus frudus Acaiti &c vulgo Caju appellatur , af- 
fiirgit in Fagi altitudinem & late fe Ipargit multis ramis , etiam humi ;. Folia illius funt egregia, 
lata, verfiis pcdiculum faftigiata , antcrioriparteromnda, nervo & infignibus venis prjedita. 
Flofculos fert umbellatim , ofto , novem, decemjuxtafepofitos, &in una umbellaadcen- 
tumufquec.on)unftos: cumprimumerumpuntfuntcandidi, deinde obducuntur incarnatis 
ftriis, odoris fuavifllmi , inftar LiUiconvallium: quiUbet conftat quinque foliolis anguftis, 
acurainatis , deorfum incarnatis ut in flore Aurantix , in mcdio autem habet ftaminulum 
unicum cum parvo capitello. Poft florem primo prodit caftanea renis figura ( cujus icop^em %-i- 
dere eH in defcriptione Americ£) qua incrementum capiente inter illam & pediculum paulatim 
cxcrcfcit pomum oblongum , ovale aut etiam rotundum, quod maturum conftat carne /pon- 
giofa , fibrofa ac Icnta & abundat fucco dulci acido adftringcnte : extcrius autem cutis ejus fla- 
vefcit vel partim rufefcit , vel etiam tota eft ruffa vel rubra : in quibufdam enim arboribus fru- 
ftusrubercft&rotundus&cxterisacidior: inquibufdam oblongus & flavus ; inquibufdam 
rotundus & flavus : fuccus autem admodum maculat linteamina ferrugineo colore , qui elui 
nonpotcftdonecarboresiterumfloreant. Caftanea, utdixi, rcnisovilU figuramhabet, te- 
ftacorticccinerco, craflTo & intus (pongiofo , qui olcum in fe continet acre & mordicans, 
itautcutictiamleviter illitum ignismodourat , & fi quis incautus dcntibus comminuat ita 
labia & linguam exurit ut magno dolorc afficiantur : nucleus quoque rcnis figuram habct , al- 
bus, cuticulaflavavcftitus, qux fcparanda : optime fipit toftus&antcccIUtlongecaftancas. 
Pofl unt aliquot annis incorrupti confcrvari: uruntur ignc ut olcum in corticc abfumatur; hinc 
mallco contunduntur & nuclci eximuntur & comcduntur. BrafiUcnlcs majoris ficiunt ca- 
ftaneam ad cibum quam pomum ; cx pomo autem cxprimunt vinum : contundunt quippe in 

morta- 



HisTOR. PlantarVm L i b. III, ^j 

momuiolignco&pcrcolantliquorcm, vel etiam folis manibus exprimunt , finuntque fub- 




fidere : reccns hic liquor albicat inftar ladis , poft aliquot dies fit pallidior : (aporis eft adftriri» 
gentis , fortis & inebrians. Repofitus vcro fcmeftri fpacio degenerat in acctmTi , vinofo fapo- 
re in aceto adliuc perceptibili. Florcre incipit circa finem menfis Augufti, maxime autem flo- 
l-et Septembri , & liinc flagrantiflimum fpirat odorem per filvas & campos . Quando multum 
pluit mcnfe A ugufto & Septembri , pereunt flores & pauci firuftus nafcuntur , ut faftum anno 
cId Id cxl. Novembri & Decembri,imo & Januario adhuc floret: Decembri & Januario ma» 





xima eft copia fruftuum maturorunl : Pluviofis menfibus triftes funt ha; arbores a(pe£l:u j tunc 
cnim folia flava,rutila & pallida fiunt, & maximam partem decidunt,novis fubnafcentibus:qua: 
in quibufdam arboribus clcgantis ex brunno ruffifunt coloris , afpeftu grata •, hinc laetc viridia 
evadunt. Arbor hxc vulnerata fundit gummi pcllucidum , confiftentia & colore plane fimile 
optimo gummi Arabico,in cujus locum &fubftituitur. Brafilienfes annos aetatisfuae per cafta- 
ncas Caju computant, fingulis annis unam recondentes. Caftaneamautem vocant Acaffmcayu 
& Acajmi^iumahoera. Ex Ligno varia fiunt , eft enimdurum: ufurpaturinftrudurafcapha- 
rum majorum quas chalupu vocant , ad fuftentacula illa curva qua; bafis fcaphs funt. 

NonfinguIisannis3Equceximiusproventushu)Usfrud:us, nam interdum certx plilvia: ca- 
dunt , qu32 caftaneas purgant de flore & vocantur a Brafilienfibus Acajuacmpracoha. 

Cap. 



96 GborcIMarcgrayI 

C A P. I I I. 

Caa-opia. Mmidubiguacu , Jeu l^inhones. Caaguacuha. Iperoha. 

CA A - o ? I A Brafilienfibus , Arbor efl haud magna •, cortice • cincreo rufefccnti , ftriis 
brunnis: lignolentO; in multos ramos fe /pargens. Foliahabet folida, inferiusexviridi 
quafi rufefcentia , fuperius 
dilute viridia & /plendentia. 
Florum illius in umbellis 
congeftorum exordia funt 
globuii brunni, magnitudine 
lentis , qui fuccedente tem- 
pore protrudunt flores,quin- 
que foliolis conftantes , ex 
viridi flavefcentes, interius 
tomento albo veftitos & fta- 
minibus fubtilibus luteis re- 
fcrtos. Floribus fuccedunt 
baccx, primo virides , cerafi 
magnitudine,rotundx,moIIi 
cortice tedae,qu3E diflede ex 
cortice fuo liquoris aliquid 
cleganter flavi exfudant , in- 
tra corticem autem contine- 
turpulpa alba , conftans me- 
ris cylindris , juxta fe pofitis, 
qui invicem adhxrent. In ex- 
tremitate ramorum qui flo- 
res fermit , femper duo fo- 
lia acuminata brunni coloris 
compafta funt & quafi femi- 
glutinata & haftam feu vcna- 
bulum figura referunt : qux 
decerpta e pediculofuccum 
emittunt croceum. 

Floret potiffimum menfi- 
bus Novembri & Decembri: 
lanuario & Februario matu- 
ra: funt baccae. Si cortexhujusarborismcdiusincidatur, praifertimquandoincipitflorcre,& 
linquatur per unum atque alterum diem, ex fudat lachrymam croceo-rubram quae coagulatur, 
initio mollis , fed fenfim indurefcit. Convcnit colore & confiftentia cum Guttajemi&pur- 
gateodemmodo atque diflblvitur, eft rufHoris paulo coloris, crocei fere & tingit colore 
aureopauIofatiu'atius:diflblviturinfpirituvini. LufitanivocantCt^w^A/fr^. 

M V N D v B I G V A c V Brafilienfibus, P/^^o»^ ^ Lufi- 
tanis, mihi Nux cathartica, Arbor eft in Ficus magnitu- 
dincm & figuram excrefcens,Iigno molli & fragili. Fo- 
liahabetcircaramosinordinate pofita, quodlibetfuo 
pediculofemipcdemlongo infiftens: funtque viridia , 
ad ta£lum moUia, foliis Ficus aliquo modo fimiUa, fed 
non ita profunde feda , verum fubrotunda & anterius 
quafiin tres angulos definentia. Lignum &foIiafun- 
duntelafteo aquofumfuccum. Flofculos fert copio- 
fos raccmatim , parvos, quinque foliis conftantes viri- 
dibus antcrius, deorfum mcurvatis, in medio flavis fta- 
minulis, qux decangularcm ftcUam rcferunt, fubdulcis 
odoris. Sequitur hosfrudus turbinatx figurx feuin- 
ftar juglandis mediocris 6c cjufdemmagnitudinis ,pri- 
mo viridis, mox flavus , ubi plcnc maturuit fufcus fivc 

•nigcr ; finditui- fpontc in trcs partcs , quamvis fex paitibus conftet ; in quolibet frudu fimt trcs 
iiuclcimagnitudinc nuclcorum dadylorum, in tribus concaracrationibus diftinfti, corticc 

nigro. 





HlSTOR. PtANTARVM LlB. III. 97 

nigro, corticis caftaiiea: craffitie , & in extremitate funt maculcE albx : ipfe nucleus amygdali-e 
figura & magnitudine , albus inftar cuticulx ovi , exterius etiam peliicula albaobduaus , dul- 
cis laporis inftar amygdalx . Validc purgant tres aut quatuor nuclci comefti & quidem nimis, 
fipelliculainteriornonreparetur; ideo femper adimenda. Arborfacile tranfplantatur : nam 
ramus decifus & terrce infixus aliam arborem progenerat ; ideo adfcpes vivas faciendas circum 
liortos ufurpatur , nam cito crclcunt & frudus ferunt. 

Annotatio. Hjec Arbor in Nova Hilpania a Mexicanis vocatur ^mhayehuachtli j 
quam Fr. Ximenes ita defcribit. 

Arbor , inquit , qua; fcrt pineas nuces purgatrices , eft mcdiocris magnitudinis , foliis gran- 
dibus inftar Lappa; , quafi rotundis & angulatis : frudus penc fimifis eft nucibus communibus, 
continenstresnucesexiguas, fuisfeptis & cavitatibus divifas, valde fimiles pineis nucibus 
forma&medulla: verum facultatibus multum diverfis prxditx, nam fingulari virtute eva- 
cuant fupcrne & inferne omnes humores , praecipue craflbs & lentos : quare potifiimum ufur- 
pantur in morbis inveteratis : quinque aut feptem numero , & nefcio quo myfterio aut quam 
ob caufam , etiam novem : nonnihil autem ante torrendse funt , ut lenius operentur , deinde 
frangendx & in vino aut aqua macerandx: funt caJids natura&pingucs. Nafcitur arborin 
regionibus calidis ut Tepeapulco & alibi. Hac ilic^. 




Quum autem e Brafilia noftra accepiflem fru£tus integros & bene maturos , eos ad vivum 
delineandos curavi uti hic exhibentur. Dedi autem operam ut integra & vivens planta huc 
transferretur , fed negligentia nautarum in itinere exaruit; pervencrunttamenadmefolia& 
flofculi exficcati : folia conveniunt cum defcriptione Audtoris noftri •, flofculi ita contrafti 
erant ut forma dignofci non poffet. Scribebat autem Amicus qui plantam mittebat : Plantam 
hanc ubi a radice duos aut tres pedes afccnderit, nifi putatione corrigatur fe inftar fruticis 
fpargereinramosnequeinaltumieattollere: corticem Stolonum & minorum arborumefle 
quidem viridem & glabrum ■, adultiorum vero arborum efle fcabrum & fiflum : folia confu- 
fim & confertim ramis adnafci , fuperiori quidcm parte intenfe , inferiore palUde virentia , 
utraquel3evia& minime villofa, &quinqueutplurimumvenisdiftinaa: Florem emergere e 
fummitate Stolonum , exiguum & coloris herbacei, conftantemfexfoliolis &inmedio ali- 
quot ftaminibus itideni virentibus. Licet autcm ilores confertim & interdum quadraginta-aut: 
quinquaginta numero prodeant , tamen raro fupra duos aut tres frudus producere. Radix 
craflTa eft & pene inftar Bryoni^e , verum lignofa & reda defcendens in terram : in adultioribus 
arboribusinterdumadquatuor&plurespalmos. Porro fi-udus in Brafifia raro fupratresnu- 
cleos fimul exhibent : ut mirum videri poflit in Nova Hifpania ad novem exhiberi , nifi vis 
eorum plurimum toftura illa corrigatur. Ex omnibus autem qux Auftores hi produnt liquido 
patet cum fumma cautione exhibendum efle hoc purgans medicamentum, & fummam efle ha^ 
bendam rationem aetatis & virium illorum quibus datur. 

Caagvacviba BrafiUenfibus : Arbor parva , eredo caudice aflurgens , haud craflb ta- 
men & fine ramis ; fuperius autem ingentibus veftitur foliis copiofis , fefquipedemlongis , plus 
quam pedem latis , cuminfignibusvenis , adtadummollibus&hirfutis, /uperne viridioribus 
quam inferne. Florcs fert parvos umbcllatim congeftos , floribus Tiliae fimiles ,- albos , quin- 
que foliis conftantes & in medio habentes umbelicum luteum , odorem quoque florum TiUze. 
Cortex arboris cinereus , Ugnum fragUe. Fruftus maturus eft niger , qui ab avibus comeditur. 

Iperoba Brafilienfibus : Arborcorticecinereo & Dund:uUs albis variegato : Folia fert 
/crafllufcuiafcre fimUia foliis Trcmula: noftratis , cx viriai cinerei coloris , in quolibet pedicu- 
lo duosauttres digitos longo, tria more phafeolorum appofita. Ligniim arboris albumin- 
ftarBetulK, advariautile. , 



N 



Cap. 



9» 



GeorgI Marcgr A V I 
C A r. IV. 



^auia.Ickariha cujmYeJinayocatur Icica. Ibira. Andira Ibiariha.^h(hua. 

TA p I A Brafilienfibus : Arboi: hsec in Fagi aut Quercus altitudinem afl urgit : cortice liEvi, 
cinereo 5 & multos habet ramds : folia autem in quolibet pediculo tria fibi oppofita , Ix- 
via, fplendentia, fuperne faturatius, 
inferius dilutius virentia , quatuor 
autfex digitoslonga. In extremita- 
tibus ramorum oftodecim , vigin- 
ti , triginta aut plurcs pediculi funt 
cerafini, in quibus fingulis flos con- 
ftans.quatuor foliolis albis, digi- 
tum loiigis , quodlibct habet fuum 
petiolum, digitum ferc longum, 
figura ferri venabuli & nervum fe- 
cundum longitudinem ac venulas 
obliquas vircfcentes , utfolia alicu- 
jus arboris , & cum his alternatim 
pofita^quatuor foliola breviavire- 
fcentia-, inter omniahxc enafcun- 
tur Staminula multa fubruffa circi- 
ter fefquidigitum longa : in medio 
deniquc horum erumpit pediculus 
duosautfemidigitumlongus. Fru- ^ 
ftum fert rotundum , magnitudine 
mediocris pomi , qui quando ma- 
turuit flavus infl:ar aurantii , ac cor- 
ticem illi jequalem habens : interius 
autem plenus efl: lapillis duris ma- 
gnitudine feminis ccraforum , ob- 
longis , flavis •, & nucleum conti- 
nentibus album. Circalapidesau- 
tem eft pulpa alba , mollis , dulcis, 
feporis ac naufeabundi odoris.Edu- 
lis cftfruftus. Lignumhujusarbo- 
ris fragile, medulla alba Sambucina, 
Folia hujus arboris contufa excel- 
lentifllmum funtremedium contra 
malimi hic perfamiiiare quod vocant Bkhos ^ecu, Ci exterius applicentur. 

IcicARiBA Brafilienfibus , 
cujusrefina vocatur Icica: Arbor 
cft alta , caudice haud ita craffo , 
cortice glabro & gryfeo. Crefcit 
fere ad modum Fagi. Folia fcrt in 
ramuIis,duo femper fibi oppofita, 
<5c tertium folitarium in finc , qui- 
damramufi habent fex, bina fibi 
oppofita, & duo in fine , interdum 
duo vel tria paria in uno ramulo 
oppofita & unum in fine : pyri fo- 
liis fimilia,tres digitos Ionga,ante- 
rius acuminata , inftar pergameni 
crafla , Lxte viridia , fplendentia , 
nervo fccundum longitudincm & 
venis obliquc difcurrcntibus. In 
ramisubiramuli foliorum oriun- 
tur , proveniunt copiofi flofculi , 
raccmatim feu vcrticillatim con- 
gcfti, planc parvuIi,quatuor folio- 

lis vi- 





I 



H I ser O R. P L A N T A R V M L 1 B. 1 1 1. 99 

lisviridibusconftantes, ftcllulje figura: foliola autemillaviridiain ambitu alba lincola flint 
circumdata , «Sc in medio floris lunt aliquotilaminula flavcfccntia. Poft florcm fcquitur fru- 
cids , maguitudinc 6c flgura olivic , coloris mali grann,ti , habens intus pulpam odorifcram , ut. 
cll lachryma arboris. Cortcx quippe vulncratus una noftc fundit rclinam odoratiffimam , 
odoris inftar Atftthi rcccntis contuli , qus poftridic coUigi potcft , Lufitani vocant Almecc- 
gvi^?/, id cft , Maftichen. Corticcmcxtcriorcmnonincifum li manumulccaspaululum, mo.x 
jnfigncm ipargit odorcm. Rcfina conliflcntiam habctmanna;, colorisex viridi pallide fla- 
vclccntis, ac commodc traftari manibus potcft •. infignis cftad vulnera capitis & ad omnia 
quiE gummi Elcmi ufarpatur. 

Annotatio. Eadem arbor aut valdc fimilis dcfcribitur a Fr. Ximcnc. Hmt7z.iL\nchit!^ 
inquit, quam alii vocant v^?i'f//-//M;« , cftarbor mcdiocris, limilisilliqua: fert Liquidambar, 
truncum habct Ixvcm & rcdum, exteriorc parte obfcurc virentem , interiori candidum ; fron- 
des ferratas & acutas , fimilcs bafilico : flofculos pallidos ad oram flavefccntcs •, fapore juxta & 
odorcfimilcs Anctho&iifdem viribus poUentes: cfiicaciiE quoque majoris & nonnihilad- 
ftringcntcs. Nafciturlccis calidioribus CuernavaCiE , e ramuiculis tcrrx inditis , facihpropa- 
gine. Calida cft & ficca quafi in tertio gradu : folia illius confricata & cmplaftri modo appli- 
catapelluntrigores&frigorafcbrium. Corticum dccodum provocat urinam & fudorem: 
aperit oppilationcs : fanatquartanam: movet menfcs: corroborat cor: diflblvit tumores& 
apoftcmata , toflit cruditates , juvat ventriculum : & vapor decodi curat morfus fcorpionum. 
Ex hac arbore exfudat refina qucedam (five gummi) odorifera , divcrfi tamen ab illa qus cma- 
nat ex arbore in Florida nafcente, quse foeniculum rcdolet atque ab Hi/panis ufurpatur iub no- 
niine Saflafras . H<tcille. 

AflicrturhjecrefinaeNovaHiipaniamagnacopia, atquc etiam ad eundcm modimi colli- 
gitur in Brafiiia , jucundi odoris. 

I B I R A Erafilicnfibus \ Arbor Bctulx figura crefcens \ corticc fufco & pundlulis albis nota-^ 

to : ligno lcnto, & cortic,e tenuif- 
fimo. In ramis ramulos alterna- 
tim pofitos habet,& novem foU^ 
itidcm oppofita , tjres circiter di- 
gitos longa, angafta , acuminataj 
figura foliorum SaUcis , fuperne 
faturate viridia, glabra, fplenden- 
tia , inferne cinerea & moUibus 
piUs cinereis quafi lanugine tc- 
£ta : quae ftantia in arbore dcor- 
fum fe incUnant. Flores fert al- 
bos , fex oblongis foUis conftan- 
tes , odoratos , ad fingula paria 
folioriunbinos. Frudus eftova- 
lis, &magnitudineavellana:: fa- 
poris aromatici ac acrisquiloco 
piperis in cibis ufurpatur ficca- 
tus & in pulverem redaftus. Ha- 
bet enim infignem vimaromati- 
cam , nec ita acris efl- iit Pimcnta. 
Cortex arboris detradus loco 
funium ufurpatur , cft cnim len- 
tifllmus. Ex eodem ctiam fiuat 
funiculi fulfurarii ad fclopeta cx- 
plodcnda neccflaru. Quando dc* 
trahitur albus cft , feparato exte- 
riori fufco, & ftatim fit rufefcens 
quadrantchorae. 

Floretmenfe Februario. 
Annotatio. Hjec arboir 
vidcturefl^e cadcm cum illaNO' 
vae Hi/paniie , quam Fr. Ximcncs 
ita defcribit : lCtde hmyopatli eft arbor frondibus Limonis , inferiori parte candidis & villofis, 
fuperiori incUnantibus ad nigrum. Fert flores candidos & minutos : frudumque exiguum , ro- 
tundum , odoratum & acfis laporis , quique eundejm faporem obtinet cum caryophiUis , ita 




j Qo GeorgI MarcgravIO 

ut illorum vicem fupplere , fi opus fit , poflent , non folumin cibis fed & medicamentis : cor- 
tices trunci minus calcfaciunt , licct nonnihil amaricent : minime autem folia, licct odore pa- 
rum difterant a corticibus. Cortcx contufus & quantitate duarum dragmarum hauftus fertur 
efle infisne remeduim adverfus fanminolentas alvi dejediones. Nafcitur in collibus Huit lan- 
go. Hiccille. 

■ Andira Ibiariba Brafilienfibus ; ' Angelim vulgo Lufitanis : Arbor efl: cujtis tamen 
caudicem , ramos ,folia &flores Au£ior non defcribtt. Fr udum fert figura ) uglandis , ovi gallina- 
cei mao-nitudine , & corticeejufinodiviridi , qui uno latere quafi futuram monfl:rat: cortex 
diflcdus maonum nucleum ex albo flavefccntem continet , non edulemfed venenoftim. 

Lic^num arboris ufurpatur ad varias res faciendasinaedibus. Ferze admodum pinguefcunt 
efuhu)usfru£tus. Iconemhujus arborisdabit D. Guilhelmus Pifo, & plura de illius facul- 
tatibus. 

N H v A Brafilicnfibus ; Arbor alta , cortice gryfeo , fupcrius in multos ramos contortos fcu 
nodofos expanfa. Inramis habct ramulos alternatim oppofitos uti & foliainramuUsoppo- 
fita ac unicum in extremitate (nimirum in quolibet duo aut tria paria foliorum & quintum 
vel feptimumfolitarium ) oblonga , fiapernc faturate viridia , inferne dilutiora & nervo ac ve- 
nis obliquis confpicua , brevi pediculo infiftentia. Floremproducit, quem tamen Au5ior mn 
defignat ; Frudum fert globuli luforii magnitudine, rotundum, albefcentem , brevipetiolo in- 
nitentem , cuticula pallida , carne alba , faporis fubamari : intus autem habet lapidem durum, 
oblongum, fufcefcentem : maturus decidit, colligitur & comeditur. 



C A P. V. 

Cehiptra, labotupha, letaiha. Iharee. Ihiraptanga. Camacari. 

^aco caatm^a. 

E B I p I R A Brafilienfibus ; Arbor eft grandis & ramofa , qua; lignum habet durum , ad- 

' fpedu fere fimile fagino , ex 
quo rotce machinarum & curruum 
fabricantur: cortice gryfeo cum 
flifco mixto. In ramis habet ramu- 
los alternatim fibi oppofitos, inter- 
vallo femipedis fere , in quibus al- 
ternatiiTi vel etiam direfte fibi op- 
ponuntur foliaparva, duos digitos 
circiter longa , & duas tcrtias par- 
tes digiti lata , ubi latiflima , figura 
fimilia foliis Buxi , fuperne fatura- 
te viridia , & fplendentia , infcrne 
quafi cinerefcentia , nervo fecun- 
dum longitudinem, & venis minu- 
tifllmis reliquis prsdita.FIores fert 
copiofiflimos , in quolibet ramulo 
quindecim, viginti & plures , fuo 
quoflibet pediculo brevi infiden- 
tes, magnitudine floruni pomo- 
rum , aut paulo majores , quinque 
foliis conftantes quse prodcunt ex 
nigro calice illique infident. Duo 
folia floris majora funt & propc 
haec ofto aut novem parvula fta- 
mina alba apicibus nigricantibus. 
Iloris foliis dccidcntibus nafcitur 
e mcdio filiquula , ex viridi fubfla- 
vefcens , in qua fcmcn continetur. 
Foliola floris omnia funt corruga- 
ta ut pannus Goflypinus Lufitanus. 
Color illorCi dilutc ccErukus cum 
albo ; (lipcrius floris folium prope 
caliccm maculam habet riifefccntcm , & cll: inodoriis. 

Arbor 




HlSTOR. Plantarvm Lib. III. 
Arbor Ista quando floret , nimirum menfibus O^tobri & Novembri. 



%oi 




J A B o T A p I T A Brafiiicnfibus. Arbor cortice gryfeo , inxquali , ligno molli & lento : Fert 

foiia pyri foliis quodammodo limilia ,, 
alternatim oppofita, dilute viridia; & in 
certis ramulis copiofos flofculos race-. 
matim congeftos , pediculo fuo inni- 
¥^*^Si (JW^^^* ^^^ ' *l^^i"^^^e foliolis conftantcs flavis 

V s^ ^i/>%^n^ & ftaminulo craflb luteo, figura floruni 

lCeyri , & odoris fuavioris quam illi. 
Fruftus quoque provenit racematim : 
nimirum in quolibet pediculo bacca • 
magnitudine nuclei cerafini , conica fei 
revelquafitriangularis; cuilibetautem 
^ ' _^/^ baccae, ali3eduae,tres,quatuor,quinque 

infidentfinepediculis jOvales , ejuidem 
cuminferioremagnitudinis, omnes coloris nigri , ut myrtilli noftrates, & eodem modo tin- 
gentes , carent acinis , & funt faporis adftringentis. Floret Decembri & Januarii initio , matu^ 
ratfruaum Martio & Aprili. 

J E T A I B A Brafilienfibus , Arbor cujus & frudus ab ipfis vocatur lefala. Caiidicem , folix 

^ jiores non invenio ab AuBore 
nojiro defcriptos : Ex icone tamen. 
folia cognofcipoffunt. 

Frudlum fert in filiquis , qua- 
tuor aut quinque digitos longis, 
duos latis, comprcflis , quodam- 
modo duris, coloris faturate epa-i 
tici & fplendentis . Frafta filiqua 
feu malleo contufa continet in, 
fe fubftantiam farinaceam , fila- 
mentofam, pallide fubincarna^ 
tam, ta£tu molliflimam, referen-i 
tem farinam filigineam levitei; 
humedatam , quxquc pultefce^ 
reincepit, faporis alioquin fari- 
nacei & fubdulcis. Huic autcm, 
fubftantiae tres aut quatuor lapi-^, 
des , magnitudine daftylorum 
funt involuti , figurae ovalis , fed 
in duobus lateribus comprefll , 
duri,glabri, coloris caftanei: Pul- 
pa comeditur cruda, eftque fapO'^ 
ris haud contemnendi. 

Haec arbor dat refinam odori- 
feram ; quam Brafilienfes vocani; 
letica cica , Lufitani vero Anme, 
quia fimiiis & Animse quae ex In- 
dia Occidentali afirrtur. 

Lignum ejus valde durum u- 
furpatur ad trabes asdificiorum 
atque axes machinarum. 

Plura de hac arbore & R.efina 
dida invenies a D. VVilhelmo 
Pifone, cui & hseclcon debetur. 
I B 1 R A E E Brafilienfibus ; Arbor cortice gryfeo , glabro : folia habet inordinate pofita , lae- 
te viridia , fimilia foliis cerafi noftratis acidae , fed non ferrata. Reliqua apud Auctoremnofirum 
/^/^-^/^r^^i^/iJ^r^fedhancutjunquedefcripfi, AmericUb. xv,cap.9. fub nomine -ff/x^o w ex Joan, 
Lerio. Cortexeft, inquit, femidigitali craflitudine, fapore gratus praefertim recenter detra- 
ctus, SpeciesGuajaciquantumacccpi a duobus Pharmacopeis qui nobifcum mare tranficr^ 
rant. Eaque barbari utuntur adverfus luem veneream. 

Ibirapitanga Brafilicnfibus , Lufitanis Tao Brafil : Arbor fatis alta , cortice fufco , 

N 3 brevi- 




I 




loz GeorgIMarcgravI 

brcvibus fpinis armato : ramis alternatim oppoiltis , inquibus&ramuliitidcmopporiti, uti 

& folia ad eundcm modum 5 insqua- 

lia nimirum paria in quolibct ramulo 5 

circitcr digitum longa, figura Buxi fo - 

liisfimilia, crailiufcula , iaturatc viri- 

dia , fplciidentia , ilnc pctiolis ramulis 

innitcntia & quidcm non extremitate 

qujE medio folii re/pondet, fed vcrfas 

alterutrum latus. Hinc inde etiam in 

ramis prodcunt ramuli , fefquidigitum 

& amplius longi , multis floribus quafi 

in unum congeftis onufti, pediculis &- 

midigitum longis infiftentes , quinquc 

foliolis conftantcs, quatuor vulgariter 

cavis &quinto repando,quodrubruni 

& in cxtrcmitatc fua flavum , reliqua 

flava, duo repanda proxima ungues 

habent rubros; in medio ftaminula fla- 

vo-pallida,apicibusflavefcentibus. O- 

doris ejufdem , at fragrantioris , ciijus 

Liiium convallium. Scquuntur flores 

filiqux' , oblongse , duorum circiter di- 

gitorum , plane comprclTx , extcrius 

aculc:tiE , obfcure iuCcx , nihil in fe 

contincntcs. FloretDccembri. Circa 

Alagoa & alibi frequcns. 

Ai^NOT ATio. Fr.Ximenes.Vhn- 
taquara vocant Cuhuraqmm, Mcxicani ^uammochld hmf^^cfuahuitl , Hifpani autem i??"^/;' 
cft frutexfpinofus, agens radices candidas & furculofas: e quibus prodcunttrunci extcrius ver- 
gentes ad colorem rolTum, interius fiturate rubcntes , contorti 5 & plcni foliis pene figura cbr- 
dis, cummulfisvenulis, quas orbiculatimdifcurruntamediofoliorumadoras. Nafcitur in 
rcgionibus frigidis, planis, atque montuofis Mechoacan : ubi &: aliae dv\x e jus repcriuntur fpe- 
cies, (:\nz.mmuv\:imvoc^nt Pif^guaquam , altcynm lacmm. Eft fapore adftringenti , frigida& 
ficca: tinguntilliusligno verumcolorem coccineum: decoftum illius primo fitfulvum, & 
mox rubrum ; Et fi addas alumen tam elegantis coloris fit ut minium a^quet. Lignum eft fri- 
gidum , mitigatfcbres , reftringit & corroborat. 

C A M A c A R I Brafillenfibus : Arbor alta , caudice tamcn haud craflTo , plerumque rc£to, 
corticc gryfco : folia fert alternatim appofita , longa&laurinishaud abfimilia, fuperiixs fatu- 
rate viridia atque fplendentia , inferius dilutoria. 

Arboris hujus eortice incifo , effluit lachryma liquida , valde glutinofa , paulum mfefcens, 
nullius odoris manifefti. Vtuntur ea adverfus vermiculos pcdum , illinendo. Lignum arboris 
flavefcit, & ciftx, quibus faccharum imponitur, ex illo conficiuntur. 

Paco caatinga Brafilienfibus , Arbor , {cujiis nec caudicem jtecfolia fiecfiores ab AuEto' 
re Aefcriftos itiz/eni.) Fruftus fert in uvam congeftos , novem aut decem digitos longam , ma- 
gnitudine cerafi filveftris , nigri coloris , & nucleo cerafino , adftringcntis faporis 5 a columbis 
avide devoratur , ab hominibus non : ufurpantur ad tingendum colore cceruleo : pofllint au- 
tem baccx ficcari & diu confervari. 

Annotatio. Videri polTet eadem arbor cum illa quam Er. Ximcnes appellat Guayaba- 
r/iw?, &inInfuIaHifpanioladiciH«^^wwfcribit5 verum ambigo quia illius fruftum eduleni 
facit; noftcrhunc ab hominibus edi negat , cum Oviedus teftetur, fruQui tam grandia efle 
ofla, ut parum admodum edulis carnis habeat, ficri poteft ut fruftus Paco Caatinga edulis qui- 
dem fit non tamen appetatur ab hominibus ob caufam illam. Vide qus in Defcript. America: 
dc Guayabara diximus. 

Cat. VL 

<i5\4amaoeira mas &- foemina. Vrucuri Iha, 

MAmaoe I RA Brafilicnfibus; vulgo Papay, cujus frudum Lufitani vocant Mamao i 
figura , quiaMamma; inftar pcndct in arborc : Dux cjus reperiuntur Ipecies , Mas & foe- 
mina. Masubiqucin filvisobvia, foemina haudita frcqucns, & in hortis tantumabundat. 

Mas 



t 



HlSTOR. Plantarvm Li 



B, 




"o.o 



ni. 103 

Mas aflurgit in altitudinem viginti & pliiruni pcdum 5 in ambitu craflitie circiter duorum pe- 

dum. Cortex cinereus j fatis l?evis , & juglandini 
nemulus , in fummitate autem ubi folia circum- 
flant, aliquantulum ruffiis. Folia autem ubique 
erumpunt circa caudiccm , fcd a terra ad medie- 
tatem altitudinis fl:atim abfcinduntur in juniori- 
bus, reliqua medietas ufque ad fummum foliis ve- 
fl:ita relinquitur. Quodlibct foliimi infidet fuo 
pediculo rotundo , cavo , rufefcenti , fatis craflb, 
fere direde a caudice extenfo , furfum quoque & 
deorfum vergenti, unirni, duos, atque ctiam duos 
l&femispedes longo. Folium autem quafi cen- 
tro fuo infidet pediculo , orbiculare , pedcm la- 
tum , fed in fex vel feptem lacinias diflTedum 5 <5c 
^qucelibet lacinia iterum feptem habet incifuras , 
'itaut eleganterfint diflefta 5c Ijeteviridia. Infi- 
milibus pediculis provenit & flosrtalis autem ma- 
jor pediculus difpefcitur in plures ramulos, in qui- 
busmultifloresoblongi, fuobrevi pediculoinfi- 
fl:entes , quinque foliis incurvatis conftantes , co- 
loris pallide flavi , quafi e cera eflTent fafti ; in me- 
diortatftamenpallide flavum. Flos. inodorus & 
decidit , raro fuccedente frudu , nifi arbor fit 
tran^Iantata & duorum auttriuni annorum. Fal- 
fum porro mares non ferre frudum , uti & foemi- 
nam non ferrc frudum nifi mas adftet , contra- 
rium enim me multiplex experientia docuit : fru- 
ftus vero maris quando nafcitur pediculo illo lon- 
go pendulus eft deorfum verfus, figura fimilis fru- 
dui foeminjE , fed plerumque minor & exterius 
ftriatus quafi pepo , nimirum quinque ftriis fecundum longitudinem , & quinqueminuspro- 
flindis alternatim pofitis , ita ut non male referat marfupium , quale foeminje geftant in Miiliia. 
Interius carnem &femina habct ut foemina , fed non ita flavam aut bonam. Immaturi frudus 
copiofe ladeum fuccum de fe fundunt. Lignum arboris fragile & molle , turgetque eodem la- 
deo fucco , ingrati & acerbi faporis. 

aJMamaoeira foemina fimilis mari caudice & foliis , fedutplurimummajoribusjnequepe- 

diculi foliorum funt rufti, fcd viridcs. Fiores fert non in pe- 
diculislongis, fedadipfum caudicem, ubipediculifolio- 
rum inferuntur. FIos eft magnitudinc floris Gladioli , con- 
ftans quinque foliis flavis, fupra duos digitos longis, vix ter- 
tiam pattem digiti latis, inftar ligulse anguftis, ha;c deorfum 
retrorfum contorta , quafi e cera fada elTentj in medio fta- 
menovale, pallideflavum,magnitudinenucleipruni, cui 
infidct corona egregia, flava, figurae fere ut illud gcnus ftin- 
gorum quod Zeigenhart vocant. Flos dulcem odorcm fun- 
dit inftar Lilii convallium , fed non ita fortem. E medio 
cujuflibctflorisnafcitur frudus; ncc folia floris decidunt 
ante quam frudus juglandis magnitudinem habeat,mancn- 
te quoque ad tempus ftamine floris in umbelico frudus. Frudus ita caudici adnati ad exortum 
pediculorum foliorum , referunt mammas , unde nomen meruerunt apud Lufitanos : maa;ni- 
tudinem acquirit pyri cotonei aut vulgaris melonis , & ejufdcm figura: : immaturus eft viridis 
& incifus exfudat lac : maturus cx viridi flavus , carne lutea inftar melonum , & cortex codem 
modo feparatur & frudus dividitur , quiinmediopulpxcopiofahabet grana, unusnimirum 
frudus viginti aut triginta fupra centum & plura , ovalis figura:, magnitudine coriandri , in fu- 
perficie rugofa, fufca, nucleo intus albo : faporis funt hxc grana cjufdem cum Nafturtio aqua- 
tico noftrate , includunturque pelliculx tenui , fplendcnti ; qure detrahenda eft , fi quis/cmina 
velit fcrvare. Pulpaeadcmeft quxmeIonumcoIore& fapore, fcd infcrior. Frudus crudus 
edipoteft,fedutplurimumfolusautcumcarnibuscoquitur: non magni autem fitobabun- 
dantiam. Si quis frudum immaturum deccrptum abfcondat in arcna fub dio ftarim maturcfcit 
& fit flavus. Arbor toto anno frudibus onufta ccrnitur , & femper etiam florct. Ex quolibet 

feminc 




104 GeorgIMarcgravI 

femine anniio fpatio habetur arbor frudJifera : nulla autem durat ultra quatuor annos. Signum 
prognofticonmortis eft , quod cacumen ejus fponte corrumpatur , illam enim corruptionem 
fequitur totalis interitus. Raro reperitur arbor habens plus quam unum aut alterum ramum, 
maximaparscaret ramis , atqueitafpeciofioresfunt. 

A N N o T A T I o. Fr. Ximenes. Papaya eft arbor mediocris , qu3E fert folia grandia & fimi- 
liaficulncis, cum quibufdam angulis -j fruftum magnum & crafliufculum , grati quidemfa- 
poris, fednonfatisprobinutrimcnti. Efruftu antequam maturuerit falit quidam Uquoruti- 
liffimus contra impetiginem: faccus autemqui ematuro exprimitur, mitigat dolores ven- 
tris, Nafcitur in Infula Hifpaniola & regionibus calidis Novx Hifpanae , uti Cuernavaca, Tla- 
quiltenango & Yoatepec. E fruftu adhuc immaturo folent conficere confervam , quae mirifi- 
cetemperatimmodicumcorporisseftum, &recreatcor: cujusreiftepe experimentum cepi 
in noftro Hofpitali Guaftepec. Hm ille. Accepi L quodamamico qui aliquandiu vixeratin In- 
fula Tabago ubi hxc planta frequens , ut plurimum uno anno adolefcere & fru£tus ferre : aflur- 
gere autem ad altitudinem quindecim & non raro viginti palmorum , craflitudine pcne hu- 
mana : caudicem autemillius efle fpongiofum & moUiorem , fine ramis , tantumque in fum- 
mitate foliis efle coronatum ; fruftusenafciexipfocaudiceorbiculares , fapore valde fimiles 
meloni, & intus refertos granulis nigris fapore finapi : credi deniqueleniteralvumlaxarej & 
fruftum interdum pendere quindecim libras. 

Vrvcvri I b a Brafilienfibus : Palmselpccieseftperomniadadylo fimilis , excepta ma- 
gnitudine, &quodfoIia non fintfpinofa. FIos utLocara: Eruftus (qui&Urucurivocatur) 
fertracematimutPindoba: quilibct autem habet magnitudinem pruni , lutea cuticula & pul- 
paluteafilarnentofaconftans pauca, dulci: intus continet lapidem durum, inquonucleus 
candidus, edulis : quilibet frudlus infidet cupulse fquamofa;. Ex cortice nuclei applicato tu- 
bulo fit inftrumentuni ad peti fumum hauriendum. 

Exligno hujusarboriscaefo&contufo (namfilamentofumplaneeft) fit fine aliaoperafa- 
rina, quam vocant /"/rr/)?^^ ^(?/'/ro Lufitani & Brafiiienfes Urucuri-vi qua utuntur in defedu 
Farinhae de Mandioca , & eft coloris rufefcentis. Rami hujus arboris feu folia ferviunt ad te- 
gendas cafas & advinciendum , funt enimlenta, ideoque magno ufui funt itinerantibus. Ex 
fruftu fit oleum uti e frudu Pindoba. 

In ipfa arbore nafcitur polypodium, Caraguata,quae aquam praebet ad bibendum.vocatur a 
Brafilienfibus rm<«/« , quam defcripfi inter Herbas. 

C X p. V 11. 

Guayaha. Araca-iha. (jonandima. 

^Uayaba: Belgis <J5|iana0t-p0tWM , ob nucleos quos continet & ruborem pulpse. 
Arbor in Malus figuram excrefcit & in plurimos fe diffundit ramos. Cortex illius Isevis 
eft, pallidus, inftar corticis Aceris. Folia fert bina fibi oppofita in breviffimis pediculis , qux 
prcedita funt nervo & venis parallelis lunaribus oblique difcurrentibus & valde confpicuis ; ad 
taaum dura , foliis Fagi feu redius Hanenbuche noftratis quodam modo fimilia ; inferius au- 
tem venx protuberant , fuperius profunds funt , & quafi rugofa apparcnt folia. Eft autem 
quodlibet folium fuperius pallide viride & fplendens quodammodo , inferius non fplcndens ; 
duos vel tres digitos longum , unum vcl fefquidigitum latum. In exortu porro binorum folio- 
rum, aliuspediculusbreviorenafcitur qui florem fert magnitudine floris Cotonei, quinque 
foliis albis conftantem , acinmediomultaftaminula viUofa alba habentcm , figura criftje pa- 
vonum. Florcm fequitur frudus , magnitudine & figura pomi noftratis , oblongiufculus pau- 
lo, corticc parum rugofo ac cum maturuit ex viridi flavefcente : pulpa quafi fanguinejuxtaii-T 
albo-pallido , continetque multos lapides granatorum aut mefpilorum inftar , qui una come- 
duntur , funt enim parvi , gratiquc faporis frudtus. TripUccm autem habet fiporem & tot di- 
verfas etiam facultates : namcummaturusquidem, nontamenflavefcensnecmollis, hinc/a- 
poriseftauftcriufcuU, adftringentifque : quando flavus quidem eft , non tamen moIUs plane , 
tum benc fapit & medioe naturze cft , imo hinc optimus tam crudus quam codus : quando dc- 
niqucplcncflavus&mollis, tuncodorcm &faporemhabct dulccminftar frudusrubilda;!, 
ac comcftus movct alvum, nec ita falubris eft fi paulo largius fumatur , nam & tunc in ipfb vcr- 
mcs gencrantur & facillimc corrumpitur. Radix hujus arboris quinquc aut fcx ulnarum lon- 
gitudincm fxpc fupcrat , cxtcrius cuticula ruffa inftar avcllanx prxdita , intcrius tota alba , f iic- 
culcnta ac fubdulcis. Hxc in aqua cofta ac pota mirificc mcdctur dyfcntcria;. 

Haec arbor non cft naturalis hujus terrae , fed aliunde cx Amcrica fcptcntrionali & Pcru 
traduda. Nam primo unica fuit allata, dcin avcs comedcrunt frudus , & cumcxcremcntis 

grana 



HisTOR. Plantarvm Lib. II r. 105 

gi-ana frudiis reddidcrunt , ex quibus multa: natjc & in infinitum audje arbores , ut jam nullum 
plantarium inveniatur ubi non exftet. 

Annotatio. Fr. Ximenes. Xalxocofl {qunm 'mdis,cnx Infulx Hifpaniolx vocabant 
Guaydbo, cft arbor grandis, & ab Hiipanis fimiliter vocatur Guajabo. Tres illius rcpcriuntur fpe- 
cies; deunahicnonagemus: reliquarum priraa cft foliis aurantioe, fcd minoribus & villofis; 
floribus candidis , frudu rotundo & pleno granuUs inftar ficuum, unde ilU nomen natum quod 
fonat frudum arenofum : foUa funt acida, adftringentia & valde odorata, (anant fcabiem, & fo- 
lent ilUs uti in baUicis : cortex eft frigidus & ficcus & valde aftringens ; decoftum UUus difcutit 
inflaturas crurum & fanat plagas fiftulofas ; furditati quoque voUint mederi & ventris dolores 
toUcre, propter facukates quafdam occultas quxin iUo obfervantur. Fruftus eftcaUdus& 
ficcuSjprxcipue pars ejus exterior qua; foUda.nam interior tenera eft 5c caloris moderati, redo- 
lens qucdammodo cimices , nihilo tamen minus menfis infertur & a pUirimis cum voUiptate 
guftatur , Ucet non omnibus ex arquo conveniat. Sunt qui concoftionem adjuvare dicant & 
ventricuUim calefacere, e caufa frigida languidum . Secunda Ipecies fert frudus longe majores 
neque tam malc olentes , itaque dcUcatiores cenfcntur : foUaiUius funt vircntia inftar Auran- 
nx. Nafcuntur locis caUdis, montofis atque planis, prcEcipue in Cucrnavaca & toto Marchio- 
natu , ubi paflim obvis funt. EfoUisutriufquefitfyrupus utiUflTmius advcrfus alvi fluxum, & 
tam efficax quam rolarum ficcarum ; componitur hoc modo : Sumunt foliorum fex libras & 
probe contufa macerant pcr noftcm in duodecim quartillis aqua: , dcin ad ignem tertiam par- 
tcmexcoquunt&percolant, additifque lex libris optimi facchari , eoufque coquunt donec 
confiftentiam fyrupi acquirat , de quotantum fumitur quantmTi opus eftpro ratione cegro- 
rum. Hdc ille. Oviedus lib. vi 1 1 . cap. 1 9..hanc plantam ita dcfcribit. Eft arbor grandis , fo- 
liis aurantije , led rarioribus ramis & magis fparfis , frondibus quoque haud ita virentibus , for- 
maque magis accedcntibus ad Lauri foiia , nifi quod latiora fint , crafliora, & venis magis tur- 
gidis. Dua; funt fpecies , fcd utraque fert frudlus inftar pomorum , alios oblongos, aiioscar- 
ne rubra , aiios candida , omnes cortice viridi aut flavo ubi piene maturuerint : verum quia 
maturi fapore funt ingratiore & vermibus obnoxii , ut plurimum virides carpuntur : intus funt 
foUdi, in quatuor partes veluti cUvifi , quibus & granula qu^dam duriflTima continentur : in fa- 

ftigio habet fruftus coronam fo- 
lioruni miiiutorum quje faciic 
excidunt. Meminit & Gomara «5c 
Monardes apud Clufium. Ico- 
nem ab Hifpano acceptam edidi 
in Hiftor. Americx Ub. v. cap. 3 . 
accepi demde ramuium cum fo- 
liis&fruftibus , verumimmatu- 
ris : & dcprehendi foUa bene ex- 
prcfla & dcfcripta abOviedo: fru- 
dus autem coronas Iiabebant,fed 
foUoia jam exciderant , neq; fru- 
£tuum fubftantiam potui digno- 
fcere,quia erant pcnitus ficcati & 
contradi. 

Araca Iba Brafilienfibus: 
cujus fru£tus appeliatur Araca- 
gmcu-^ hxcarborfrmiliseft Gua- 
yabo figiira , cortice atquc Ugno: 
ied foiia differunt : c^tit& tamen ah 
AuUiore nojlro defcripta non tnve^ 
ni , fed ex Icone agnofci foffmtt, 
Frudum fert mediocris mali ma- 
gnitudine , rotundum , quando 
maturuit viridem , & fuperne 
umbeUcuni obtiiientem,carnem 
liabct albam , odore , fapore & 
fubftantia carni Aracamiri fimi- 
iem : in medio autem continet 
multos lapidcs niole piforum 
minorum , obrotundos , paulu- 
lum conipreflbs , ex albo fub- 
flavos & duros utiiuclcicerafo- 
O rum, 




106 GeorgIMarcgravI 

rum,intus habentes nucleum album: adhaerent hi lapidcs carni per multa filamenta tenuiffima. 

Specics altera cujus frudus vocatur Araca-miri fupra defcripta eft intcr frutices. 

GoNANDiMA Brafilienfibus : Alta & procera eft arbor , forbo aucuparijE ex parte fimilis, 
cortice cinereo , caudice in multos ramos difperfo. Lignum illius incifum fundit defelu- 
teum fuccum , qui fponte effluit ac poftea indurefcit , ita ut inftar picis fit fragilis , nullius odo- 
ris nec ufus , quod fciam , apud hicolas. Et quia hsec arbor ripas amnium amat , radices habet 
multas, varieextraripasfuperaquascontorteexpanfas. FoHa habct fibi inviccm oppofita, 
angufta, acuminata, foUda, Isvia , viridia, fplendentia : Plores fert multos umbellatim , qui ita 
provcniunt : primo elegantifllmi miniati coloris , in fingulis pedicuUs faturate rubentibus , fe- 
midigitum aut plus longis enafcuntur feptemdecim , oftodecim, viginti juxta fe in una umbel- 
la , rudimenta floris conftantia cx foUohs comphcatis , ovaUs fere figurae , & magnitudine pru- 
ni filveftris , eicgantcr quinque Uneis obfcure rubefcentibus fecundum longitudinem quafi di- 
ftindi; haecpaulo poftfepandunt infloremquinquefoUura clegantiftinie rubrum, conftan- 
temquinquefoUiscavisfeufemiUinaribus, exterius curvatis: in medio extat ftamen faturate 
rubrum , figura planeut CaryophyUus aromaticus, cui fuperius adhuc quinquangularis ftellula 
rubra impofita cernitur. Fructum hujm arboris ab AuBore defcri^tum mn inveni. 

C A p. V 1 11. 

(lAninga iha. (zArariha, Mucuitaiha. l^amarindi. lyaumha. 

A N I N G A I B A BrafiUenfibus, arbufcula quinque aut fex pedes alta , unico tantum caudi- 
-t^ce,corticecinereoinftarjuglandis: fertfuperius feptem, ofto, decem aut etiam plura 
foUa, magna, nervo &veniscon- 
Ipicuis, figurapene SagittaUsmajo- 
ris 5 quse fingula infident pediculo 
fuo fucculento & muiimum digi- 
tum craflTo , (efquipedem longo , & 
in medio proceflum inftar corna 
habenti. In eadem fummitate inter 
foUa enafcitur )ulus (qui fruftus 11- 
lius eft) multis quafi quadratis con- 
ftans. Comeditm- tempore necefli- 
tatis.Florenifert unicum.magnum, 
unico folio carinato conftantem, 
coloris pallide flavi ; in medio au- 
tem habet ftamen craflum , flavum. 
Fruftum fert ovi Struthionis ma- 
gnitudine , vel etiam majorem & 
ejufdem figurae. 

Ex ligno hujus arboris viridi at- 
que ficco faciunt Brafilienfes lan- 
gadas, id cft , rates fuas ad fluvios 
trajiciendos. 

Vide plura de hac in commentario 
D.Vifonii. 

A R A R I B A Brafilienfibus : Ar- 
bor cortice cinereo , inftar Fraxini 
interius albo , qui in aqua codus fit 
ruber & cum illo tingitur. IS^ihil 
fr<£terea de hac Arbore ab AuH^orean- 
notatum inveni. 

MVCVITAIBA&MOCITA- 

I B A BrafiUenfibus , Pao Santo Lufi- 

t;anis. Arbor figuram grandis quer- 

cus aut pyri filvcftris habens ; corti- 

cc cincreo,glabi-o:folia pyri noftra- 

tisfimUia. Flores fcrt, quos tamen AuEior non defcripfit. Lignum ejus exalbo fubflavumeft, 

mcdium autem cx ruffb nigricat ; optimum cft & durifllmum. 

In fiunmitatc arboris hujus & fummis iUius ramis nafcitur planta alia*Spithamx longitudi- 
ne, quxradiculisnititurinramis, & radicc paulo craiTiori j in hac ordine repcriiuitur ofto, 

novcm 




HisToR. PlantarVm LlB. III. 107 

novemveldecemglobuliflavi inftar myrobalanorum , ftriati & fuperius acuminati, in quo 
acumine folium extat , fex aut feptem digitos longum, anguftimi , dilute viride & ad flavum in- 
clinans, nervo in medio fecundum longitudinem. 

A N N o T A T 1 o. Alia videtur htcc Arbor a Gmyacm , quam 
fimiiitcr Hi fpani vocant Palo Santo, quia illa (ut fcribit Fr.Xime- 
ncs^ arbor eft mediae magnitudinis , trunco filvefl:ri , macilento 
& fpinofo , foliis paulo majoribus rutJE foliis : floribus cxruleis -, 
cortice cinereo , licet qui truncum crafliorem tegit fit rubicun- 
dus: Lignumfufcum&medulIaCyanea. Cortex eft valde ama- 
rus, unde una cum foliis creditur calidus in fecundo gradu, cum 
manifefta ficcitate , quamvis in medulla amaritudo illa non fen- 
tiatur. Iconem autcm herba: illius qua; in fummis illius ramis 
nafcitur, ex herbis ficcis ab Auftore colledis , delineandam cu- 
1'avi. GlobuU autem illi flavedinem fuamadhuc obtincnt licet. 
ficcifllma; intcrius autem continent fpongiofam fubftantiam 
cum multis filamentis qux illam permeant. Radix autem craf- 
fior e quafilamentofa: radiculae oriuntur fquamofa eft. 

T A M A R I N D I : Lufitanis Tamara az,ecU : Arbor in maximx 
Tilice magnitudinem excrefcit , c^udice exterius gryfeo, ligno 
albo ut Betnlae & fatis lento . In multos expanditur ramos, quo- 
mmquilibet in multos minores dividitur, qui ramtilos gerunt 





hinc inde altematim difpofitos , tres 
aut quatuor digitos longos, in quibus 
ordinatim pofita foliolaparva , paulo 
plus femi digitumIonga,minoraquo- 
que , angufta , aequalis undique latitu- 
dinis,figur3e cyUndraceas (conveniunt 
cum foliis SecuridacjE verx Clufii 
Rar. Plant. Hift. pag. ccxxxvi. quo ad 
figuram,fed prope pediculos non funt 
angufta) bina autem ubique fibi exa- 
fte opponuntur & nullis fere pedicu- 
lis innituntur , ac arfte fe mutuo attin- 
gunt. Inferne foliola dilute virent , fu- 
pernefaturatius: ac inferne nervo fe- 
cundum longitudine, & venuUs tranf- 
verfis fecundum latitudinem , fed val- 
de exilibus praedita , quae ftiperne vix 
conf{)iciuntur. Egrcgiam aciditatem 
faporercferunt& ideo in febribusfi- 
tis exftinguendx gratia manducantur. 
Florem tion defcribit Au£ior . 

Fruftus in extremitate ramulorum 
inquolibetpediculofolitariusprovenit; figuravarians: quidamenimfigura & magnitudine 
ficus exficcat^ compreflus, quidam filiqux fabx majoris , quidani inftar columeUae laccje qua 
Utcras obfignamus. Omnes cortice externo fragiU , coloris mefpilorum , tenui , quando ma- 
turi funt . Pulpa plenus cortex nigricante , filamentofa, acidi faporis gratiffimi . In medio pul- 
piE in quoUbet fruftu feu fiiiqua duo aut tres lapides amygdalorum figura aut orbiculares & 
compreffi inveniuntur coloris caftanea; fplendentis : Nucleus Tamarindorum terrae com- 
mifTus annuo fpacio in arbufculam quinque pedes altam excrefcit. 

Annotatio. Garfiasab Hortoapud Clufiumagitde Tamarindis lib. i. cap. xxvi 11. 

O z FoUa 



Io8 GeorgIMarcgr.avI 

Folia cjus dicit incifa minutim palmi magnitudine , frudus in arcus aut digiti incurvi figuram 

efFormari ; hujus immaturi corticem virere , ficcati vero cinereum efle , qui facile avellitur: 

nuclcos continetfativorum Lupinorum magnitudine , quodamrnodo rotundos , fed planos, 

colore furvos , fedlxvesj quibus abjedis pulpae ufus eft , qux lenta & vifcida. Chriftopliorus 

autem a Cofta cap.xx i .fcribit folialilicis foemins(quam Hifpani Heiecho,Cznt^on Arijiorx-Zi'^- 

peliant) foliis perfimilia , dilute virentia , valde elegantia ; guftuacido, gratoque: florescan- 

didi, aureae mali floribus admodum fimi- 

les forma exteriore &»odore , attamen 

o£tonis foliis conftantes , quorum qua- 

tuor interiora alba fiint & crafliora, qua- 

tuor vero exteriora tenuiora , & bina ex 

his eleganti nervo radiata •, e medio flore 

quatuor enafcuntur ftamina Corniculo- 

rum modo inflexa , candida & tenuia. 

I V A V M E V Brafilienfibus : Arbor 
cortice fufco , ac hinc inde in ramis /pi- 
nofa. Folia fcrt oblonga , laete viridia, 
crafliufcula, ad taftum mollia , nervo fe- 
cundum longitudinem & aliquot venis 
obhquis , plerumque retrorfum inclina- 
ta: ac in junioribusramulis quibufdam 
folitarie fibi oppofita , in adultioribus & 
plerifque aliis alternatim pofita : duo vel 
tria juxta fe brevi pediculo innitentia. 
Ad pediculos foliorum nafcuntur flof 
culi minimi folitarii vel duo aut tres jux- 
ta fe pofiti , quinque foiiolis conftantes. 
Hos fequitur fruftus , pruninoftratisfla- 
vi magnitudine & figura , flavus quoquc; 
cuticula & carne utprunum, faporis bo- 
ni , fubacidiufculi , & cui mixtus fapor 
amygdalarum amararum. Intus conti- 
net lapidem figura baccse Lauri , durum, 
fed non ita craiTum , & qui faciie denti- 
buS frangitur : continens nuclcumavel- 
lana; mediocris figm-a & magnitudine, 
fubftantia & fapore fimilem amygdalis 
dulcibus. Fruftus eft edufis ; niamrus Ja- 
nuario & Februario /ponte decidit & colligitur. 

Datur & alia fpecies Umbu , cujus radices aquam prxbent ad bibendum. 




C A r. I X. 

(jimhuy. Guirapariha. famrandiha. Z)rucuruiba. Curuiri. Anda. 

CA M B V Y Brafilienfibus , Lufitanis Myrta. : Arbufcula ligno lento ; cortice cinereo. Folia 
fertfibioppofita , faftigiata, angufta, folida , fplendidc virentia , in extremitate autem ra- 
morumfemper duofolia funtcoloris uraneiaut rufii. Flores mn defcripjit Au£for. Frudus 
fertbaccas rubras magnitudine ceraforum, quaematurse nigricant, continentque intusnu- 
cleum tenui cortici inclufum. Folia digitis trita fpirant egrcgium odorem , & funt faporis ad- 
ftringentis. 

GviRAPARiBA Brafilienfibus : Arbor magna & ampla : cortice fimilis Arbori Guaya- 
bx. Folia fert parva in ramulis oppofitis oppofita, inquolibet ramulo cequalia paria, cyliii- 
dracea aut fimilia , faturate viridia •, nervo fecundum longitudincm & venulis tranlverfis vix 
confpicuis pra:dita. Lignuminteriuscoloris eftobfcure Olivacei, ad nigrum vergentis , ex- 
terius tamcn ex paite eft pallidum, & illud interius amari eft faporis, fi viride mafticetur. Ebeni 
fpecies eft,quare & a PortugallisEbeno voc^tm.Anflorem autJruBumferat non explicatAuthor. 

Annotatio. Lignum ): 'uariis Americie partiha Europie infertur , ^ in illo artifices jam 
vulgo verum Ebcfium mentiri didicerunt , nigro colore illud imhttentes , ncc faeilejram agnofcitur 
ohfimilcm pene duritiem, 

Japa- 



HlSTOR. Plantarvm Lib. III. 109 

JapARaNDIBA Brafilienfibus , five , ut Lufitaiii cifemnt, leniparmduha , Arbor eft 

cortice cincreo ; paucos liabct ramos 5 
Folia autcm finc pediculis ullis inordi- 
nate «Sc copiofe circumpofita , pedcm 
circiter longa , figura pcne lingus nifi 
quodinexitu fint acutiora, foiiis Jani- 
pabac nonnihil fimilia 3 leviter quafi cre» 
nata in ambitu , nervo fecundum lon- 
gitudinem confpicuo , multifque coliis 
eminetibus (ccundum latitudinem per- 
duda-, tres vero tantum digitos lata, ubi 
latiffima. Florcm fert infignera , orbi- 
cularcm, diametrum fcre trium digito- 
rum habentem & odo foiiis contlan- 
tem rofaceis , albis quidem, fed ad oras 
paulum incarnatis, in medio fi:ant multa 
ftaminula erefta in orbem compofita & 
inftar femiluna: incurvata , & quafi glo- 
bum reprjcfentantia , lutea , apice flavo 
& tremulo : flos autem infidet craflb li- 
gneo pediculo fplerumque bini in tali 
bifidopediculo) ruaviflfmii odoris inftar 
Rofa; , imo fuavior. Florem fequitur 
frudus,mali magnitudincm asquans aut 
etiam fuperans, maliformis quidem, fed 
fuperna parte planus , quafi pars abfcifla 
clfet. Duo aut tres plerumque jundi in 
bifido aut trifido pcdiculo inveniuntur. 
Coior fruclus externus eftgryfeus,intus 
flavus , ac cortice concifo continet in- 
tus nucieo3 magnitudine amygdalac fivc 
avcllanje, oblongos,fedanguIofos, cor- 
dis humani figura-, quilibet filamento- 
fam, flavam fubftantiam , arterix figura 
fuperius infedam,habens:& hx arterix prodeuntes ex omnibus nucleis,uniuntur in media fru- 
auscavitate: quodlibet granum cum fua appendicc reprxfcntat Corcumarteriamagnaab- 
fciflTa in partem. Color nucleorum fplendct , epaticus , in ambitu quafi multis venulis difper- 
fis, interius autem fub fuo tcgmine amygd.da continet nucleum in duas partes fiflTiIem, album. 
Lignum arboris cft durum , mcduilofum ; & cortex cxterior ligni fubnigricat ut Alni. 

Vrvcvri iba Brafilienfibus ; Palmce fpecies eft, daftylo per omnia fimilis , excepta 
magnitudine, &quodfoIianonfintfpinofa. FIos ut locara •, Fert fruftus (qui Urucurivo- 
cantur) racematim ut Pindoba , magnitudine pruni , cuticula lutea , & pauca pulpa lutea fila- 
mentofa , dulci •, continet intus lapidem durum , in quo nucleus albus , edulis : quilibet fru- 
ftus infidet cupulx fquamofa:. Ex cortice nuclei applicato tubulo fit inftrumentum ad hau- 
riendum fumum tabaci. Ex ligno hujus arboris casfo &contufo f nam eft plane filamcnto- 
fum; {it{'inc\i\la.o^e)^aFarinhadopao, ScFricurt-vt , quautimurin defeftu Farinhs de Man- 
dioca , & eft coloris rufefcentis. Rami hujus arboris feu folia , ferviunt ad tegendas caias , & 
ad vinciendum , funt enim lcnta, & ideo magno ufui funt itinerantibus. E frudu fit olcum ut e 
Pindoba. In eadem arbore nafcitur polypodium Caraguata , qux aquam praebet ad bibendum, 
vocatur Urucatu , quam defcripfi inter Herbas. 

Arbor fcuj^i-s mmen Aucior non adfcripfit , fed hanc dedit Iconem) 
folia fcrt fimilia Lauri foliis, oblonga, duo fibi oppofita (nonnun- 
quam unum folitarium in extremitate ramorum ) quafi in frondes 
congefta , inferius dilute ; fuperius /aturate viridia & Iplendentia. Fert 
florem, (quemtamen Aufhr non defcribit.) Frudum autem pruni Da- 
mafccnifigura& magnitudine, qui immaturus adhuc eft flavus, ma- 
turusautemfitniger, pulpam contincns pruni modo, fiporis adftrin- 
gcntis ; & intus lapidem ovalem inftar daftylici Ia:vem & durum . 

C V R V I R I Brafilienfibus ; Arbor hxc prope terram ftatim in multos 
caudices & ramos late fe explicat ad modum ibiptinga , cujus etiam ra- 

O 3 mos 





jjo GeorgIMarcgravI 

mos & folia , codemque modo difpofita habet ac fibi oppofita. Pcrt flofculos tres vel quatuor 

juxta fcpofitos. Poft hosptovenit frudus, magnitudineuviefpinxvcletiamminor, rotun- 

dus , lutci coloris, cuticulateftus ut 

Ribes & umbelico prxditus ut uva 

fpina , faporis fubaftringentis : quili- 

bet autem unum aut duos lapides 

continet, magnitudine feminis Can- 

nabis. Edulis eft & faepe commodi. 

A N D A Brafilienfibus : Arbor va- 
fta atque elegans , cujus folia & flo- 
res ex Icone cognofci poflunt ;-flo- 
rum autem color infigniter eft lu- 
teus. Lignum illius plurimi eft ufus. 
Barbari autem cortice illius utuntur 
ad capiendos pifces ; aqua enim in 
qua maceratus fuerit omnes ani- 
mantes foporantur.Frudum fcrt ro- 
tundum, cortice viridi inftar juglan- 
dis teftum, qui in fe nucem continet 
magnitudine pomi, una extremitate 
acuminatum & uno latcre filTuram 
habentem, dura tefta, qua concufla, 
intus dux caftanece concinentur,dul- 
ces& boni faporis. Hx dux com- 
meftae purgant bilem & pituitam 
abfque ulla moleftia , omnique aetati 
Sc fexui , imo & praegnantibus con- 
veniunt. PolTunt quoque ex iis,cum 
faccharo pauxilio , femine anyfi & 
cinamomo tabellx fieri , quae funt 
gratiflimum medicamentum iis, qui 
abhorrenta purgantibus. Dofisau- 
temdua^caftaneas. 

Annotatio. Defcripfi hanc 
eandem arborem in Americae De- mm:\v-\ 

fcriptione lib. xv, cap. viii. Irudus autem Iconem dedi lib. xvi, cap. xi. eleganter ad vivum cx 





preflam , ea molc qua erat ; nefcicbam autem tunc cuius arboris eflct frudus , aut quo nomi- 

ne ap- 



HisTOR. Plantarvm Lib, III. 



iir 



Ci 



ne appellaretur; fcd poftcamonitus fui ^Lufitano, ftuaumefle Andxatboris, atqueetiam 
alios frudus ejus fuo nomine notatos accepi. 

C A r. V. 

quaihipocacahiha. Saiimbe Iha. Inga Jpecies. Qmty, 

Uaibi pocaca biba Brafilienfibus: Arbor ligno , cortice , meduUa & fragilitate 

Sambuco cemula , clesans ; in multos ramos difpefcitur j qui in extremitatibus fuis longa 

"^ germinaprotrudunt, & m usmul- 

tos lamulos ternos aut quatcrnos 
juxta fe pofitos. Bina folia femper 
fibiopponuntm-, brevibus pediculis 
innitentia , ad taftum dura , inftar 
TOcmbranacecE chartx , exterius Sal^ 
viae foliis recentibus , venis & viridi- 
tate fimilia , fuperius dilute viridja, 
duosautpaulo amplius digitoslon- 
ga: Inter ramulos etiamfoiioru pro- 
deunt pcdiculi duos auttresdigitos 
longi , qui viginti duos aut quatuor 
tiofculos umbellatim congeftos ha^ 
bent,figura fioru primulae veris: qui- 
hbet conftat quinque foliolis diiute 
flavis; in medioautemftaminuloco 
propendentmulta filamenta fefqui- 
digitum longa , quse quoad medie- 
tatem lutea funt^exteriore medieta- 
tecrocum orientalem rufib colore 
Sc crifpitudine referunt ,& in extre- 
mitate cujufque vifitur punauium 
flavum : flofculifuntfuaviftimiodo- 
ris & arbor florens pulchcrrima. Li- 
gnum odore Sambucum refert.Fru- 
&x\s fert in fiIiquis,quatuor aut quin- 
que digitos longis , anterius faftigia- 
tis, cjeteraparallelogrammis acpau- 
lumcomprcflls: inutraque laterali 
extremitatc quafi futura futoribus 
ufitata funt claufae. Matura filiqua , 
quomodo fe extm & intm haheat non 
defcrihitur ah Auciore. 
S A 1 1 M B E I B A Bralilicnfibus difta , Caiveira hrava au- 
tcmLufitanis. Arbor fere ut ^c^i/a^^/? , folia quoque illius 
foliis xmula , verum ad tadumduriora, rugofa & hifpi- 
da-, alioquin fimiliter difpofita. Plores fert quafi umbel- 
latim congeftos , multos , parvos , inodoros. 
Floret menfe Martio , fed nullum fert fruaum. 
Inga fpecies,BelgisvulgohicLotus. Arbor efthaud 
magna,ramos&ramulosoppofitos habens altcrnatim & 
in ramulis duo,tria, aut quatuor paria foliorum acuminato- 
rum iridem oppofita: caulis ad quodlibet folium alatus 
cordisfigura, ut & rcliquce fpecies. Pertflorcra, auem ta- 
men Aucior mnde'[cYiffit.Yiw.Qi\x% eft filiqua fabacca, com- 
prefla , flava ,duos , tres , vel quatuor digitos longa , intus 
quatuor, quinque, fex , vel plura femina tranfverfim pofita 
continens , veftita pnlpa nivca ,"quafi holofericca, ad ta- 
dum fligidiufcula, faporis dulcis gratiffimi , qua- fponte fe- 
paratur ab invicem pro numero granorum feminis,& den- 
tibus feparatur a feminibus & comeditur , femen minime, 
quod eft olivacei coloris , oblongum , fifllle in duas partes 





fccunduto longitudinem : fruaus edulis , bene lapiens , maturatur Majo. 



In ga 



112 



Hi 



S T O R. 



Plantarvm Lib. III. 




IngaOpeapiiba Brafilienfibus : Arbor eft cortice cinereo , in multos ramos expan- 
fa ; folia fibi direfte oppofi- .<- ^ t rr<7T^ 

ta liabens , duos aut duos & 
femis digitos longa , rufef- 
cente nervo & venis ac pilis 
rufefcentibus fuperne & in- 
ferne ; juniores ramuli item 
pilis veftiti.Poft florcs prove- 
niunt filiqux parallelogram- 
mi figura compreflae , & in 
totumpilishirfuta: ruflis, in 
quibus continentur femina: 
catera apud Auitorem dejide- 
rantur. 

I N G A alia fpecies •, Ar- 
bor cortice fufco , in multos 
ramos expanfa : folia appofi- 
ta & ramos alatos habens, 
ejufdem pene formje & con- 
ditionis-, nec diftat multum 
a caeteris fpeciebus prster- 
quamfruaibus, qui flores fequuntiir , quatuor, quinque, lexautfeptempedes longi, cxvi- 

ridi fubrufefcentes , contortifac- 
chari pennidii figura , vel con- 
fcdarum radicum pimpinells: 
quid illis contineatur ah Au5lore 
■proditum non inveni. 

Inga Brafilienfibus. Arbor 
cortice fufcefcente , ut Alnus, fi- 
gno lento ; FoUa habet longa 
non ferrata , viridia , ordine fi- 
bi invicem oppofita , & prxtcrea 
ramulosinterfolia appendicibus 
alatos , qux cor effigurant , & vi- 
ridiafunt ut foliaipfa Ad exor- 
tum autem ramulorum in ramis 
majoribus , terni femper juxta fe 
invicem proveniunt pedicuU,fef 
quidigitum longi , in quorum 
fingulis , duodecim , quatuorde- 
cim , quindecim , plures paucio- 
refve , in uvae modum , enafcun- 

turovaliacapitula, qusefefepan- ^^, 

dentia dant florem , conftantem quinquc foliohs albis , leniter hirfutis inftar fericl , figura flo- 
rum Lilii convaUium ferme fimiles: 
e medio autem floris exit manipulus 
filamentorum albiflimorum fericeo- 
rum , longitudine duorum digitorum: 
flos porro dulcis odoris , ut TiUae : fi- 
]amenraha:c in extremitate apiceslu- 
tcos obtinent , ac ftant crefta inftar 
plumarum , & decerpto flore marcef- 
cunt. An fru6lum aliquemferatabAu- 
£fore non additur. 

Annotatio. Varia: crgo Ingx 
fpecies , quarum ha:c poftrema pro- 
pric nomcn fibividcturvcndicare, & 
ctiam diUgcritifllmc ab co fuit defcri- 
pta prcetcrquam quod fru£tum non dc- 
fcribat. Mirum autem quod ncque 

apud 



M 





HistOr. P l a n t a r V m ,L I B. 1 1 L 113 

apud Audofcm Lufitanum quc in defcnptione AmenciE fum fecutus uUam hujus atboris in- 
venimentionem,ita ut judicemautignobile efle atborcm,aut fo.tte alio nomine magis notam. 

Q^ I T Y Brafilienfibus , Lufita- 
nis Pao de Sabaon , & frudus Sabaon. 
Arbor eft cortice cinereo ut Fraxi- 
nits , mediocris magnimdinis , ligno 
fragili. Folia Isete viridia , oblonga, 
non ferrata , fplendentia , quatuor, 
quinque aut fex digitos longa , vel • 
fibioppofitavelfolitariepofita,nam 
inordinate ponuntur. Fert florcs, 
cjuos tamen AuBor non defcripjit. In 
fingularibus ramulis multos fert fru- 
ftusj quilibet proprio pediculoin- 
fidet , duplicemrotundameminen- 
tiam habens inftar natium aut mam- 
marum , magnitudine globuli lufo- 
rii aut majore , rotundus , flavus in- 
ftar cer?e fpledens & tranfplendens, 
ita ut globulus niger qui intus latet 
vidcri poflit , qui frudu commoto 
ftrepitum edit , nam amplaeftcavi- 
tas: caro circumjeda haud crafla, 
cuticula teda , lenta & glutinofa, 
faponis vicem explens,eodem enim 
modo fpumam excitat : amariflimi 
faporis nec ab ulla ave guftatur:ideo 
& veftimentis expartenocet&co- 
modius ufurpatur cortex Vbinhu- 
me : globulus in fruftu contentus 
niger , duriflimus , rotundus , ma- 
gnitudine ccrafi, ac in eo nucleus al- 
"bus pellicula ruffa inftar avetlanae teaus , figuram capitis pfittaci cum fuo roftro habens , fpon- 
le divifibilis. 

Fru£tus menfe Odobri maturefcit. 

C A p. I X. 

Guhkoroba, Guhkoroya. GuhNba. Ibicura pari. 

' V I T I Brafilienfibus plures funt fpecies , quas ordine defcribemus :prima /pecies dicitUif 

^ipfis G VI T i-T o R o B A , Belga; noftri vocant ^tCCIt-appcI. 

Elegans eft arbor , Aurantiam magnitudi- 
ne fuperans : folia fert in frondes congefta, 
femipcdem longa, faturate viridia ut Lauri 
folia , fplendentia & crafla inftar pargameni, 
ad tadumlsevia, nervofecundumlongitudi- 
nem , & venis tranfverfis alternatim pofitis 
veloppofitis. Inextremitate frondiuminter 
copiofa folia proveniunt flores brevibus pe- 
diculis , ex caUcerotundo , magnitudineflo- 
rum Tilia; cavi ut nola ac rotundi , unico fo- 
lio conftantes , fexque in circumferentia fcif- 
furis ad medietatem ufque , quie floris globu- 
lumvelutiin fexfoliola difpefcunt. Inmedio 
cavitatis ftamen inftar pilae , quod alia fex fta- 
minula circumftant , cx mcdio cujulque fe- 
durje prodeuntia & fpongijefornie corpuf 
culiimgeftantia : -dulcis odoris eft utflos Ti- 
lix, totusflavuseviridi mixtus. Arborinci- 
fa lac exfudat. Frudiun fert rotundum , Au- 
P rantix 





j GeorgI MarcgravI 

rantixmalimagnitiidine , fuperius paulum turbinatum , abfque corona , ftavefcentis e pur- 
pureo coloris , inodorus quando integer , fed concifus validum odorem fpirat naufcabun- 
dum, fimilempinguediniantiqu^excarneflava&folida, dulcis faporis. Intus juglandisfeu 
mediocrisovi gallmacei feu majoris caftanex magnitudine continet lapides rotundos, plus 
medietateunacolorem&afpeaumhabentesnucis mufcats , altera mcdietate lccva ac fplen- 
dente inftar fpeculi convexi, umbrx coloris nucleum in fe continet. Frudus comeditur fed 
e^o a'bhorreo ab illius odore & fapore. Decidit fponte quando maturus eft , alias non eduhs, 
nSmkaeacri plenus antequam decidat. Plorebat Aprih i64o.mInfuIaAatonuVaaz, Fru- 
ausmaturuseratFebruarioadPromontoriumS. Auguftini. 

G V I T 1 1 B A cujus frudus Gmti-co- 
roya Brafilienfibus akera fpecies Gmi: 
Arbor corrice gryfeo : rami foha ha- 
bent in frondes quafi congefta: nimi- 
rumpedicuhfunt in extremitatibus ra- 
morum , unum aut femidigitum longi, 
alternarim oppofiti , quihbet duo aut 
tria foha habens , quorum quaedamal- 
ternarim oppofita , novem , decem, 
duodecim aut quatuordecim digitos 
ionga , quatuor , quinque aut fex digi- 
tos lata , ad taftum inftar corii Hifpani- 
ci , oblonga , lingux fere figura , fupe- 
rius dilute viridia , inferius ochrae colo- 
ris, nervo eminente fecundum longitu- 
dinem & coftis obliquis partim sequali- 
bus,partimia3equalibus intervaUis di- 
ftinda : hinc inde molli lanugine obdu- 
fta. Ad frondes nafcuntur flores in lon- 
gam fpicam congcfti, parvi, flavi, nuUo i 
odore. Ploret lanuario & Majo aut lu- 
nio frudum maturat. Ad dommn Lufi- 
tani prope Aretangy arbor eft duplex, 
uno caudice afcendens , hinc in duas 
quafiarbores , quinque circiterpedum 
altitudine fupra terram fe diftribuens; 
unum latus arboris uno anno , alterum 
altero friiftusferf, tertio arborquief- 
cit,nec florem nec fru£tum ferens,quar- 
to iterum frudifera. Eft autem frudus 
magnitudine pomi vulgaris , fed non 
exade rotundus, verum quafiinformis 
rotunditatis & inaequalis fuperficiei ; coloris exterius & in cute , quem habet, ut panis /ecunda- 
riusvelater, vel cortex fufcus Betute , ad taaum cedens •, interiuspulpam habet flavam, ad 
vifumutcafeusputridusHoUandicus: pulpapauca, lapidem ambiens , quafi arena ad mor- 
funijdulcisfaporis&odoris, utraqne qualitate quafi panem xmulans : lapismagnus, magni- 
tudine & figura ovi gallinacei aut etiam major , cortice filamentofo & lignofo ad tadum hir- 
futo ut Guiti-toroba. Odore panis fere , coloris ex albo flavefcentis: continet infe nuclcum 
infubftantiafulphureicoloriscumalbomixti, inambituexfulfureo&incarnato mixri, con- 
XiftentianucisCoco, guftu aftringentc: Hujus nuclei dragma fcmis rafa minutim daturia 
aqua fimplici contra dyfenteriam maximo cum fucceiru. Caro commeditur, fed nucleus non. 

IBA.CVRAPARI Brafilicnfibus.Arbor eftmediocris, 
cortice gryfeo. Fohafertinfrondes congefta, ab uno 
ad quatuor digitos longa , Ixte viridia , foHis Perfico^ 
haud abfimilia, nervo fccundum longitudinem & coftis 
tranfverfis ordine diftia£tis. la cujuflibct extreaiitate 
umbella eaafcitur,plcrumque in quatuor brachia rhom- 
bi inftar expanfa , quodlibct brachiumiterum in multos 
pcdiculos , ia quoruai quolibct flofculus provcait cali- 
cc albo , digitum longo , fupcrius in quiaquangularem 
ftellam divifus , coloris obfcurc cJEruko-purpuri , ino- 

dorus 





HisTOR. Plantarvm Lo. III. 



IIS 



doras. Scquituir fmftus pruni cquini magnitudinc , figura renis ovilU, infuperficieglaber, 
cuticula lutea : & interius carnem luteam habens , odoris ut fapo Hifpanicus. Carni autem in- 




volutiduolapidesfigurjeellypticx, compreffi, duri. Frudusnoncomeditur. 

Anno 1 642. florebat & fruftus habebat x x i . Februarii. 

G V I T I I B A cuj us fruclus Brafilienfibus fimpliciter dicitur Gtdti vel Guiti-miri. Arbor Ti- 
'Yix magnitudine , fed caudice non ita craflb : Folia fcrt lingux figura , circiter quinque 
digitos longa, fefquidigitum lata , Ijete viridia , fplendentiautpyri noftratis, inferius alba 
ianugineobdufta (qux digitis abftergi poteft •, juniora tota lanugine obduda flavefcunt) al- 
ternatimpoiitainramulis: &ad quemlibet pediculum brevera foliorum uvula progerminat 
unavclduxauttres junais, veftitje globulis parvis albicantibus , qui fe aperientes produnt 
flofculosalbos,fexparvulisfoliolisconftantes, in medio multa ftaminula alba cum apicibus 
pallidis , inftar fcoparum fetacearum ftant erefta. 

Frudum fert ellyptica: figurx, magnitudine ovi gallinacci,interdum&maiorem, initio 
viridem,ubimaturuitflavumexterius,citrinacuticulatenui,qux facile feparatur , tedum. 
Pulpa ejLifdem coloris ,mollisutpirumcmollitum,eftque filamentofa ob filamenta quxex- 
terius lapidi fruaus adhserent , qui magnus , ovalis , exterius ex albo flavefcens , villofus, 
mediocriter durus , nec crafliis , magnum nucleum ex flavo incarnati coloris continens , fic- 
cum, amaricantis faporis : Caro autem fruftus intuspauca, duicis faporis , &quafimufcus 
dulcedini admixtus eflct. lulio fere & Augufto floret , Martio fruftum maturat. 



P z 



C A P. 



Il6 



GeorcI MarcgravI 



C A p. X. 

Ihamruma. Ihifitanga. Vijqueiro. Ihahiraba. zSXduiya. Mureci. 

Guafereiha. 

Ba^pvrvnga Brarilienfibus : Arborcortice & ligno Sambucino ; fertfolia inpediculis 

duQS digitos longis , qui bini opponuntur ; & in quolibet tria folia juxta fe pofita funt , morc 
pliafeolorum ( in extremitatibus 
enim ramorimi folia in frondcs 
congefta , terna tamcn appofita)° 
-fuperne viridia , fplcndentia, in- 
ferne albicans color vi*iditati ad- 
mixtus ; fuperius etiam pilofa, in- 
feritis magis hirfuta , nervo & ve- 
nis confpicuis, 

Ad quemlibet pediculum fo- 
liorumetiam provenit pedicukis 
quifertfloresquinquc foiiis con- 
ftantes {coloran mnprodtt Au£for) 
polfquos , in quolibet pediculo 
logo congefti confpiciuntur tres, 
quatuor, quinque frudus, magni- 
tudine uv2e Ipinje aut avellanae 
nucis , rotundi , immaturi viri- 
des, fplendentes; maculis albican- 
tibus confpcrfi , maturi vero ob- 
fcurepurpurci,nigrefcentes,pun- 
ftulis albicantibus ubique nota- 
ti : detrafta cute fubjacet caro, 
fub ipfa quidem purpurea fcu 
brunna, interius alba , & in medio 
lapis diu-us , figura & magnitudi- 
ne amygdals^, continens tres nu- 
cleosalbos, parvos. Comedun- 
tur detradla cute & funt faporis 
dulcis parum manifefti. Maturet 
cit menfe Fcbruario. 

Ibipitanga Cerafus Brafiliana : Arbor figiua cerafi noftratis acidae. Cortex albicat & 
truncus quafi contortus in multos ramos difpcrgitiu-. Po- 
liahabetl^via, fupernefaturate viridia, inferne dilutio- 
ra, binafemperdiredleoppofita. Ad foliorum exortum 
multosfertflores, inpediculis cerafinis , albos, quatuor 
foliis conftantes , & multis ftaminulis. Flores fcquitur 
^fruftus miniatus , magnitudine verticillifeu baccjemori, 
rotundus & profunde ftriatus oftoties ut globulus , quo 
mulieres marfupia aftigunt. In umbelico quatuor ftami- 
nula viridia habet ex foliolis minimis , cuticula veftitur 
miniata cerafina , pulpaquoqueminiata,fucculenta, fa-- 
poris calidi & fubamari aliquid de capfico participantis: 
lapidem continct rotundum , paulum compreflum , albi- 
cantcm, haud durum, in quo nuclcus deprehenditur albi- 
cans amari faporis : qui lapis nonpoteft dignofci a lapide 
fruftus Mafaranduba. 

V I s Qj/ E I R. o Lufitanis : Altiflima arbor, & latifllme ramos fuos expa.ndens, cortice gry- 
fco aut fubrufcfcentc : in ramis autem alternatim pofitis fert ramulos quofdam direde , quof- 
dam alternatim oppofitos , inque his appofita fibi folia parvula foliis penc Herbas vivx primx 
fpcciei fimilia, Ixtc viridia. Fcrt flores , {quos tamen AuS^iorston defcripfii) fruCtum autcm habct 
longo talo prarditum . Hxc arbor dat copiofim refinam mollcm, vifcof un, inodoram colore 
picis, qua utuntur ad volucrcs capicndas, illincndo fuper baculum,ut nos folemus vifcum : ra- 

diis tamen Solis indurefcit , quarc ii cavendi. Dux dantur cjus fpecies, mitis & filvcftris. 

Ib A B I- 





117 



H I S T O 11. P L A N T A R V M. L I B. I I I. 

Ibabiraba Brafilienfibus. Arbor caudice contorto, corticc cincrco, foliis dilutcvi- 

rentibus (quxmultas 
coftas habcnt & quafi 
rugofa funt; trcs cir- 
citer digitos longis, 
direfte fibi invicem 
oppofitis : digitis trita 
fpirant odorcminftar 
■ Majoranae & Rorif- 
marini mixti. Inter 
hiEC fparfim provcnit 
pedicukis , duos fer- 
me digitos longus, fii- 
perius triplicirer velut 
in crucem divifus , fe- 
rens trcs flores , figura 
& mole fere filveftris 
RbfaCjCoftantes quin- 
que foliis albis,odoris 
gratifiimi inftar B.oja- 
rum noftraduni. Poft 
flores fequitur fruftus 
rotundus , czxin nia- 
gnituuine, inftiir pyri 
pediculo infidens , ex- 
terius coloris brunni, 
cum umbelico quin- 
quefolio rufefcente , 
reliquiis nimiruni flo- 
ris emortui : continet 
pulpam moUem , pal- 
lidam, cui aliquot nu- 
clei coloris incarnati, 
obrotundi.comprefli, 
molliufculi immixti, 
quiuna comeduntur: 
fapbr autcm illius dul- 
cis , aliquid rcfinofl 
admixtum habens. 
FoliaautflorescumCamarautiliflimeadhibentur ad lotionem pedum, in dolore capitis. 
Floretlanuario & Februario 5 Frudus autem maturefcir Aprili aut Majo. 

M V I V A Brafilienfibus. Arbor mediocris ma- 
gnitudinis , elcgantia habens folia , bina & bina 
fibiinvicem oppofita, fimilia foliis Malabathri, 
..venis, confiftentia&figura: nimirum tres nervi 
crafliores fecundu longitudincm folii tranfeunt 
& adhuc in quolibet latere unus tenuis , ita ut 
quinque fint in univerfum : tranfverfim autem 
multae venae reaae paralleloj currunt,folia inferius 
funt alba , lanuginofa , fuperius faturate viridia, 
fpIendidiflTmia : ramuli juniores incani & ad ta- 
dtum molles. Folia ficcata eo latere quod vire- 
bat cvadunt nigerrima , pulchro adfpcdlu. Fcrt 
fiores fquos tamen Auciornondefcrtffit) quosfe- 
quitur frudus rotundus , magnitudine ferme pyri 
mufcatellini , & pediculo inftar pyriinfidens , cu- 
teteaus lenta, quando maturuit purpurco-ruf- 
fa : Vmbelico quinquefolio ex floris manubiis: 
pulpam continet meUis craflloris confiftentia, 
pallidam feu albidam , plurimis acinis minimis re- 

P 3 fer- 





Tis " GeorgI MarcgravI 

fci-tam, dulcis Hiporis: fniaus cnim quando maturus moUis eft, & quum digitis premltur, pro- 
ditpulpa qucE dcglutitur.Brafilien- 
fes non gaudent vefci hoc frudu, 
fed avibus devorandii relinquunt. 
M V R E c I Erafilicnfibus : Ar- 
bor corfice cinerco , & ligno fra- 
gili : fcrt folia ut plurima in fron- 
des congefta , ionga, & in extremi- 
tate latiora quam in exortum , non 
autcm (errata , colore & lanuginc 



Verbafci foliis quam fimillimaner- 
vo fecundum longitudinem & ve- 
nisobliquis direae fibi oppofitis; 
junioraq*uidem plane funt hirfuta 
&rnffa. 

Flofculos fert fpicatim congc- 
ftos , luteos , cumfuis pediculis, 
conftantes quinque foliolis , deor- 
fum incurvatis , inftar orbiculatis, 
lutcis , figura aurifcalpii cum ma- 
nubrio rubro : inmedio autcm flo- 
re extant ftaminula multa cx flavo 
albicantia. 

Fruftus autem hujus arboris 
funt baccas magnitudine & figura 
fruftuum nvx Ipina: , qui come- 
duntur. 

GvApEREiBA Brafihen- 
fibus; Lufitanis Mangue vereadeiro. 
Arborhabcns lignum grave &fb- 
lidum & corticem brunnum : ra- 
mos & folia oppofita ; atque haec 
quidcm craiTa ncrvo fecundum 
longitudinem , & multis venis fe- 
cundum latitudinem ; adhxc Ixte 
viridia , magnitudine pyri foliis -x- 
qualia. Flofculosfertmultos in calicibus longiufculis exviridi fubluteos. FrU(S:us (quem ta- 
men Audornon delcribit) decidensCancrorumterreftriumeftpabulum, quifubhis arbori- 
bus degunt , radices autem agunt multifarias. 

Cap. XI. 

Guirapariba. 'Tatnijha. Ihacuru pan. Iherapiteruna. Vtii. 

^ito. %)mari. 

GViraparibavcIVrvpariba Brafiiienfibus ; Vao iarco LuGtanis. Arbor alta , la:- 
ta , & mediocris craflitiei , folia fua in frondcs congefta ferens ; nimirum quilibet frons 
habct quatuor , quinque aut 
fex pediculos, unumautduos 
digitos longos , in quorum 
qnolibct quinque folia , quod- 
libct fuo pcdiculo innitens, 
junaim exiftunt (rarius tria aut 
quatuor folia ) insqualis ma- 
gnitudinis, oblonga, faturatc 
viridia, fplendcntia, adtaftum 
. membranacea , nervo fccun- 
dum longitudincm & vcnis ob- 
liquisprxdita. Mcnfe Dcccm- 
bri arbor fine foliis exiftcns, 
qux amifit initio aftatis , flo- 

rcs pro- 








HisTOR. Plantarvm Lie. III, 



119 



res protrudit copiofifilmos , flavos, magnqs; tres aut amplius digitos longos, fuperius in 
quinquequafifoliafeaos: fineflaminibusinodoros. Florens arbortota apparetilava&lon-. 
gilTuiiedignofcipoteftadtriavelquatuormilliaria. Floribus decidentibus foliaiterumerum- 
punt. AnfiuUumferAt ab AuSfore non invemofroditum. 





Tataiiba Brafiiienfibus : Arbor 
efl: cortice cinereo,ligno intus crocei co- 
loris, partim & rufefccntis. Foliaferta- 
cuminata , & ferrata , Betute foliis quo- 
dammodo fimilia, in ramis hinc inde po-> 
fita.Florem fert {quem tamen ab AuBore 
defcriptum haudinveni) & pofl: liunc,fru-. 
ftum mediocris mori magnitudine , ro- 
tundum, e tuberculiscompofitumipal- 
lidi coloris , multa filamenta exterius ha- 
bentcm fufca , non admodum longa •, comeduntur ut mora vel per fe , vel addito faccharo & 
affufovino: interius continent albicantia granula per carnem difperfa : fucculentus eft fruftus 
& dulcis faporis. Lignum arboris valde durum & diutiflGime durat, tam intra quamextra 
aquam&terram,fempcrviride: optimum eft intcr omnia & anteccIUt lignum Mafarandu- 
bx, quomodocunqueufurpemr.ExIignoveteriparant tinCturam egregie flavam , coquen- 
do. Nafcitur pafllm in filvis 5 frudus maturatur menfe Martio. 

Ibacvrv-pari Brafilienfibus. Arborfoliahabensin frondes congefta, pedemlonga, 
duos & femis digitos lata , ubi latiflima, linguje figura , ad pediculos acutiora quam in extre- 
mitate, figurafoliislanipaba fimilia, nervo fubrufo fecundum longitudincm & aliquot vc- 
nis tranfverfis. Fertflorem {quem tamei'} Au£{or non defcripft.^Ym^m illius magnitudine ref^ 
pondet Aurantio malo , fed figura fimilis eft parvo peponi aut cucurbitse , nam rotundus eft 
&pauIumcomprefrus, ac quafi ftriatus , totftrias feu cavitates fecundum longitudinem ha- 
bens , quot caftaneas intus continet , nimirum quatuor , quinque , fex , feptcm , magnitu- 
dine noftrarum caftanearum : cortex exterior viridis interius in tot loculamenta dividitur: 
quxUbet caftanea cutem fragilem habet , coloris IfabelljE feu flavefcentis & fplendentis ; nu» 
ckus albiffumis cdulis cft. 

Aliam fpeciem inveni prope finum Aquapetida maturam i-nenfe Martio 1640, Arbor 
crat cortice gryfeo feu fufco , hincinderamosfuos direfte projiciens: folia habet inramulis 
oppofitis oppofita , adtaftumdura&mcmbranacea, nervo fecundum longitudinem &ve- 
nulis obiiquis, longa , folida, foUis Araticu-ponhe quodammodo fimilia. Fruftus maturus 
flavus , rotundus , pomi magnitudine , cortice paris fere cum Aurantio malo craffitiei, 
quiincifus facile feparatur , continet duas aut tres caftaneas, ovales , magnas, uno latere 
planas, ubi irivicem appofitx funt ■, has pauca ambit caro, albicans, faporis acris & fub- 

amari- 



120 



GeorgI MarcgravI 

amaricantis quac comeditur: caftanea non eft edulis. Arbor hxc inclfa lac croceum defG 
fundit. 

Ibera PvTERVNABrafilien- 
fibus, Lufitanis Pao fcrro , lignum ^»^^!i^: 

enim ejus durifllmum , ita ut aciem 
cultri obtundat : Arbor magna & 
ramofa. Fertfoliaalternatimin ra- 
mis oppofita , tres aut quatuor di- 
gitos longa , figura cordis , fed in 
extremitate acuminata , tenuia , fu- 
perius dilute vu-idia , inferius pau- 
lum pallida. Catera apud Anclorcm 
dejlderantur. 

Vty Brafilienfibus. Arborfatu- 
rate virens & fpinofa , forbo aucu- 
parias nafcendi modo , figuraque 
fimilis: in multos difpcfciturramos^ 
&-fererotundaeft: &in ramis et- 
iam ramuli alternatim funt oppo- ' • 
fiti. Folia habet minima atque adeo 
minora quam fecunda Herba; vivaz 
fpecies 5 eo ordine difpofita , & in 
extremitate fua quafi bicornia, quo , .^^- 
differunt a foiiis Tamarindorum,^-^ 
quieitabicornianonfunt. IUa quo- 
quc ita faturate viridia ut haec , & 
przEterea acidifaporis , cum hsec 
nullum faporem habeant manife- 
ftum. Si fapore eflent acido , & fili- 
quas ferret cum Acacia conveni- 
ret. Nontamen femper aequalia folia in hac arbore fibi opponuntur , fed interdum folita- 
rium eft in extremitate ramuli. 

Fert flofculos prope ramulos in uvam 
congeftos, albos, longis ftaminulis, ita ut 
pilofi feu fpinofi videantur. 

Li2;num album eft ac lentum , cortice 
exgryfeo fubfiifco, utforbusaucuparia. 

1 1 T o Brafiiienfibus . Arbor cortice 
fufco, qui multa punftula hinc indc fparfa 
lutea habet. Folia bina fibi opponuntur, 
fex , feptcm , ofto autnovem etiaradigi- 
tos longa, paulo plus quam duos lata, ubi 
latifllma , non ferrata , nervo confpicuo 
& prominente fecundum longitudinem, 
venisin quibufdamfibiinvicem oppofi- 
tis , in quibufdam autem alternatimpofi- 
tis. Fert flores (quos tamen Au£tor non dc- 
fcripfit.) 

Poft florem fequitur fru£I:us , parvs fi- 
cusfigura, magnitudine globuH luforii, 
majorautminor, obfcure lutei coloris, 
qui in fe tria ovalia fcmina continet , ma- 
gnitudine feminis pomi vulgaris, cuti- 
cula obfcme flava tedla , nucleus autem 
illorumalbicat. 

Annotatio. Aliam quoquelco- 
nem hujus arboris , videtur enim varias 
habcre fpccies, invcnies apud D. VVil- 
hclm. Pifonem, in iib. dc Facultatibus 
SimpUcium. 

Vmari 





HisTOR. PlantArVm. LiB. III, 121 

• V M A R I Brafilienfibus . Arbor amplc ramis fuis cxpanditur , caudicc quidcm mediocricer 

crallb , nam plerumque trcs , quatuor aiit plures 
juxta fe nafcuntur : in ramis autcm ramulos iiabet 
tres aut quatuor digitos longos, & in iis folioia cy- 
lindracca cafliaE fere fimilia , fed paulo anguftiora, 
vel direfte vel alternatim oppofita , faturate viri- 
dia , ncrvo fecundum longitudincm & vcnis obli- 
quis : unum digitum aut paulo plus longa. Fert 
florem (quem tamen Auctor non defcrihit.) Sequi^ 
tur fL-uftus formas ovalis , magnitudine pruni ma- 
joris, cutctcaus advifum&tadumreferens per- 
ficum noftratem , colorisautemex viridi pallide 
flaveicentis , carnedulci flavefcente pauca , qux 
ambit lapidem magnum ovalem albidum , qui 
continet nucleum edulem. Maturus fruftus men- 
feJSiartiofpontedecidit&coIIigitur. Crudus co- 
meftus turbat ventriculum & facile cxcitat vomi- 
tum : idco integer folet coqui & una cum nucleo 
contundi , & cum carne vel pifcibus loco panis 
feu farinhae comedi. Lignumarborisalbum , be- 
talinum fere referens. 

Frequentifllmahxcarborin campis gramino- 
fis juxca fluvium Cunhao Mopebi & Rio grande 
quoque. 




c 



C A p. XIV. 

Copiiha. (*S\da/i(rahihayeI Mangaiha. Cuiete. Jpeiha. 

O p 1 1 B A Brafiliei^bus : Arbor alta, cortice cinereo, fuperius in ramos difpefcitur , ha- 
bens folia (efquipedem longa , majora , minorave , bina fibi invicem oppofita in extremi- 

tate tria jmiguntur: funtque 
oblonga , acuminata nervo 
& venis paulum rufefcenti- 
bus , fuperius viridiora , in-* 
ferius diluta. In cxtremitate 
ramorum multi funt con- 
gefti ramuli quibus folia in- 
fident ; ibidem & 



prove- 
niunt rami florum [quos ta- 
men AuEior non dejcripjit?j 
quibus fuccedit fruftus , 
bacca: lauri magnitudine & 
figura, initio viridis,per ma- 
turitatem niger, pauciflima 
carne fubdulci, aqua cutis 
crafllufcula facile detrahi- 
tur. Lapidem continet ova- 
lem, haud durum, nucleo 
albo , farinaccifaporis, non 
eduli ; firudus tamen come- 
ditur , exfugunt Brafilienfes 
fuccuni & exfpuunt cutcm. 
Maturus eft menfe Aprili. 
Mangabiba&Man- 
G A I B A Brafilienfibus, cu- 
jus frudus C^-iangaba voca- 
tur. Arbor ma2;nitudine & 
figura noftratcm xquat ce- 
rafum acidum aut etiam fupcrat in multos ramos varie diftributa , qui in alios tenues ra- 
muiculos definunt, ut in Betula. Cortex coloris fufci cinere aiperfi , ramulorum autem fimil- 

Q^ limus 




laj 



orgI MarcgrayI 



limusramulisBetulaEJunioribus: lignumlentum, intuscxigiia medulbj fraftum aut conci- 
fum fundit ladeum humorem. Folia fert parva/olida, egregie virentia, bina fibi femper oppo. 




fita, nervo in medio fecundum longitudinem , tranfverfim autemvenulis feu lineis fubtilif- 
fimis paralleie pofitis prxdita. Flores gignit lafmini modo difpofitos , calicibus unum aut fcl- 
quidigitumlongis, &fuperiusin quinque acuminata foliola expanfis, ftellulae figura , coloris 
albi , odoris fuaviffimi , inftar Mirabilis Peruviana^ odorat^e. Floret menfibus Odlobri & No- 
vembri . Prudus Mmgaba magnitudinem habet prunorum noftratum aut ovi galUnacei quo- 
que, quidam funtrotundi, quidam ovales , non eftedulisnififpontedecidat, naminarbore 
exiftcns , plenus eft iafte acerbo & amaro. Quando decidit , cuticulam habet ex viridi flavam, 
acin uno latere egregiispundulisrubris infignitur: in quibufdam autem pundula ha:c funt 
rariora, inquibufdam copiofiora , in quibufdam & miUa. Pulpamcontineralbam , mollem 
inftar butyri , gratifTimi vinofi acidiflimi faporis : in qua contincntur femina lutea , comprefla, 
fex, feptem,duodecimautplura, ovaUs figura;, in medioumbeUcum habentia, cute inftar 
amygdalarum dulcium , fed lenta : intus habcnt nucleum albiftlmum dulcis faporis : quare 
integra cum fruftu deglutiuntur. Maturi quotidie magna copia fub arboribus colUguntur : & 
qui non plane molles per noftem feponuntur & moUefcunt : licet quis maxima copia edat 
nuUam molcfliam fentiet. 

Seri non plantari volunt has arbores , in terra ficca , ubi nulla copia luxuriantium herba- 
rum.In Sinu omnium Sandorum intcgrx filvae fpontancx repcriuntur. Frudus hic circa Olin- 
damordinariematuruseftNovcmbrifive Deccrabri, lanuario <5c Fcbruario maxima copia. 
Ad flumcn S. Francifci & in Capitania Seregipe tardius maturcfcit & Aprili atque Majo abun- 
dat. lunio & luUo ctiam pafllm repcritiu". 

Quandoiinis aeftatis nimis ficcuseft , nimirum Fcbruario &: Martio , ut accidit anno 1 643 . 
hincmcnfcIuUo & Augufto copia habctur frudus maturi , nam proptcr Solisxftum natura 
impcIUtur ut protrudat Martio & Aprili florcs , quibus fucccdit frudus lulio & Augufto . 

Cv lETE 



HisTOR. Plantarvm Lib. III. iz^ 

C V I E T E Brafilienribus , \ailgo corirupte Cochine. Arbor cortice gryfco , vit SambucuSji 
contortenafcitur,longoshabensramos, &in iis folia frondatim & altematim pofita: nimi- 

rum rami habent alternatim tubercula digiri intcr- 
vallo , & ad quodlibet fex , feptem aut ofto folia arde 
fibi appofita , ut ita frondofi fint : folia autcm funt 
fcmipedem longa, breviora autlongiora, planean- 
giTfta verfus interiora , verfus extremitatem vcro fen^ 
^ lim ampliantur , fefquidigitum lata , ubi latiffima , in 
acumcn quoddam obtul lim definentia , fuperius fa- 
turate viridia& fplendentia , inferius dilutiora , nervo 
confpicuo & venis tran(vcrfis praedita. Non foluni 
inramis fcdet incaudice &paffim proveniunt duo, 
trcs vel quatuor flores juxta fe pofiti , in pediculis di- 
gitum fere longis , ipfi quoque duos & femis digitos 
longi , figura pene Lilii , quinque incifuris in quinque 
acuminatafoliadehifcentes^ coloris ex albo & viridi 
mixti, &fecundumlongitudinem valde elegant-ibus 
nervis ac hinc inde venulis dilute purpurcis variegati: 
inmedio autem quinque ftamina eiuidcm cxtant co- 
loris , quorum quodque corpus figuram in fummitate 
habet, flavefcens , & lineolis nigris variegatum , quin- 
tum & mcdium ftamen figuram habet auripurgii , 
huic autem flos infidet & detrahi poteft , ut afliim car- 
nis fruftum dc veru : odorisfloseftnaufeabundi. Poft 
florem deinceps fcquitur fruftus , varije magnitudi- 
dinis & figuriE , vel ovi ftruthionis , vei rotundus & 
magnitudine capitis humani , vel oblongus , initio 
viridis, per maturitatem niger ac durus, intus con- 
tinens femina cucurbitJE modo , fufca feu obfcure 
brunna, magnitudincfeminum cucumcris, ac nuclea 
flavefcentc; exterius autem quafi fafcia fimplici fe- 
men convolutum vidctur. Immaturus fruftus pul- 
pam albam fucculentam continet, odoris fere, ut Na- 
fturtium , fed cui dulccdo qu^dam eft admixta : per 
totam denique pulpam, nonin mediotantum ut in 
cucurbita , femina illa funt difperfa , qu3£ per maturi- 
tatemfufcafiunt. Saccharo immaturus frudus con- 
ditur & in febribus ufurpatur : matUris utuntur in- 
colx, pacinarum, poculorum & lagenarum I0CO5 prae-< 
parant hoc modo: Maturus frudus aquae calefadtjE im- 
mergitur & plene Coquitur^hinc incifo foramine ligno 
duro excavandus eft, fin fecare in patinam aut alias figuras iUos velis , funiculo crafllori fedio- 
nem quam propofuifli circumliga codo frudui & malleo ligneo pulfa funiculum,fic fponte (e- 
cabitur, cultro firem f^ntes operam ludes. Pcrramos decifos& terrae infixos facile propa- 
gatur. Arborhseccertistemporibixs, unodie omniafoiiaamittit, biduo autempoft iterum 
foliis onufta cernitur. 

AnnotAtio. Familiarifllma eft arbor omnibus Infulis Americae & pene toti Conti- 
nenti : Quare & Oviedus in Hiftor. lib. vi 1 1 . cap. i v. ita illam defcribit. 

Higuero eft arbor grandis ; fruftus autem illius funt certse cucurbitce , rotundae aut etiam ob- 
longa:, e quibus barbari cyathos& aliavafa faciunt. Lignum arboris robuftum , foliaejus 
angufta & longa & in extrimitate fua latiflima. Barbari tempore neceffitatis comedunt hunc 
frudum, nimirum pulpam, qua; fimilis eft carni cucurbitae, quando adhuc viridis eft» 
Sunt autem variae molis , & non raro quidam capaces duarum amphorarum aqux , & 
amplius. 

A p E I E A dida Brafilienfibus , Arbor vafta atque in multos ramos expanfa, cortice cinereo, 
Foliahabetquafiinfrondescongefta, longa, inambituautem leviter ferrata, fuperius fatu^ 
rateviridia, infcriusmagisincana & denfa quadam lanugineveftita. Flores fcrt ftellaros , fla-- 
vos , quinque foliis conftantes flavis & quinque aliis ex viridi flavis , fuavis admodum odoris. 
Iruftum producit magnitudine pomi aut circiter , orbicularcm , compreflum , hifpidum ex- 
terius, inftaripongixmarinje, &vilIofum, ex mufcofo colorc fufcum, quiubimaturuitin 

0^2 tres 




124 GeorgI.MarcgravI 

trespaitcsrpontedchifcit, continetque intus globulum magnitudinc ficus ficcatx , conglo- 

batum feminibus obfcute bmnnis , magnitudine gtani finapis , fed compteffis quodammodo. 




Nullius ufus apudincolaseftfruaus. LignoutunturadOW^^^, ideft, lembospifcatorios& 
Imgdoi , quibus incolx utuntur in fluminibus trajiciendis , atque etiam in mari. 

C A p. X V. 

^elis Tito?iia. lamacam, lamacaru feu Caxahu, 

BE T I s Arbufcula cft , quatuor aut quinque tantum pedcs alta , caudice rcfto , nodofo , & 
digitum craflb , palUde viridi & per totumpunauUsalbismaculato. Supcrius autem ad 
aliquotnodosramosadipiicitur, itidem nodofos & cjufdcm cum caudice coloris ; & in his 
ramisfoUa, niniirum adqucmUbet nodum, unum, & fimulunumjulum: quodUbct porro 
foUumquinque, fex aut feptem digitos cft longum, Ungux figura, paUide viride feu flavcf- 
cens, fupcrius fplendcns, & craflltie Laurino foUo fimile. luUisautem imumaut duos di- 

gitos 



HlSTOR. PlANTARVMLib. III. 12 s 

itos longus eft, pennatn olorinamcircitercrafltis, reinen.ferensoblongum,furcum, odo- 

ris valde fortis , inftar zinziberis. Lignum cau- 
dicis intus eft (pongiofum. Radices habet fex , fep- 
tem aut etiam odo reftas , pennam anferiuam fc- 
rine craflas, intus albicanres, lentas, filamento- 
fas , odore & lapore itidem inftar zinziberis. Ar- 
bufcula nobilis & quantivis pretii. 

Pi TOMA Bralilienfibus difta: Arbor grandis 
& ramofa , cortice gryfeo , coryli noftratis cortici 
haud abfimili. Folia fert injequalis magnitudinis, 
quasdam tres , quatuor , quinquc , quxdam fex, 
, feptem aut odo digitos longa , pediculis brevibus 
infidentia, qu?E bina & bina fibi invicem opponun- 
tur , ut Sc ramuli in ramis majoribus ; hinc inde ta- 
men folium folitarium invenitur : funt autemfolia 
oblonga , anterius acuminata , auris afininse figu- 
ra , Ixte viridia fuperius , ut Caju folia , inferius 
p aululum pallida: ncrvo fecundumlongitudinem, 
& venis oblique currentibiTS inordinate , quibuf- 
dam fibi invicem oppofitis, qiubufdamnon. Ad 
ipfum autem foiiorum exortum etiam duo ramuli 
enafcuntur oppofiti (vel etiamunicusfolitare po- 
fitus) tres , quatuor vel quinque digitos longi , Ipi- 
cjemodointotumnumerofisveftitiflofculis-, qui- 
hbetflofculus infidetfuopediculo brevi ,parvulus, 
in quatuor crenas feftus , e cujus medio novem fta- 
mina prodeunt, femidigitum longa, craflfme fi- 
lum fericeum ^quantia , erefte ftanria , apice tenui; 
pediculus floris coloris eft melini,flofcuIus ejufdem 
cum pauxillo rubro mixti , ftamina crocei , apices 
rubicundi. Quselibetlpica florumnon male refert 
echinum illum piftorum quo maftras fuas purgare 
&farinam detergcre folent. Frudum fert, unum- 
quemque fuo pediculo imiitentem , ellyptics figu- 
Tx , umbelico autem inftar punftieminente , exterius coloris eft obfcure flavefcentis , cortice 
carneo, coloris folido quidem fed fragili , fcre majoris crafTitiei quam cortex eft caftanes : lub 
hoc cortice latet paucapulpa albicans , confiftentia; ut gelu in patina , faporis acidi grati & ad- 
ftringentis , qus fponte a corticc fradlo fe feparat & comeditur : continet denique in me- 
dio fui nucleum magnitudine caftanex , ellyptic^ figurae, cuticula fua tedum flavefcente ; ipfe 
autemincarnatieftcoloris, infubftantiaalbicaas,'&facile in duas partes lEquales divifibilis; 




noneftedulis, quippe faporis amari & adftringentis. 




Iamacarv Brafilienfibus. Ar- 
bor eft mediocris magnitudinis , 
caudice tereti , gryfeo , & ftellatis 
aculeis gryfcis armato : fupcrius au- 
tem habet ramos deorfum propen- 
dcntes , quorum cxordia funt longi 
proceflTus teretes ftellatim aculeati 
ut caudcx ; his ramis autem verfus 
exteriora infident folia Tuna: mo- 
do , ovalia, comprefla , non tamen 
ita crafla ut Tuna;, in ambitu acu- 
leata aculeis fingulatim pofitis. In 
fuperficie utraque foliorum emi- 
nenttuberculaquicdam : colorau- 
tem ramorum illorum & foliorum 
eft viridis. Fert florera fqucm /^- 
men ab AuO-ore defcnpttim non inve- 
nt) fed ex icone qtiam dcdit , covficio 
florem ex illii tiibcrcidis eiiafci c^ in- 
0^3 mul- 



126 



GeorgI MarcgravI 




multafiiimma definere. TS^jn meminit quoqtiefiti^m : quem tamen opiner cum cateris commimem 
habere. 

Iamacarv quoque , itcmque C a x a b v Bra- 
filienlibus ; Cardon Lufiranis. Arbor magna. Pri- 
mum crumpit e terra folium unum oftangulum , cu- 
jus anguli llint teretes , xqualis omncs craffitiei qua- 
li exitulpti clTij-nt , ordine Ipinulis in ftellulie modum 
pofitis armati , & inter quaflibet duas tales ftellulas 
tranfverfalis qua;dam lineola eminet. Huic uni folio ii 
alia plura more itidem Tuns annafcuntur , ejufdem " 
figurx ; quodlibet unum , duos , tres , quandoque & 
fcx pedes longum , vcrguntque ut plurimum in al- 
tum, brachiumhumanimicrafla, quandoquc cral^ 
fiora: fucceiruautemtemporisfoliuminferius cor- 
ticem gryfeum acquirit ac incaudicemIignofum& 
craflum abit , Ipongiofum tamen & facile casduum; 
folia vero qiia; caudici proxima ramorum vicem 
fupplent, ca;tcrafoliorum. Caudex vetusacramo- 
faillafolia fpinas denique amiitunt, neque fpinofa 
manent, fedtantumfolia. Flos huic Caudici folita- 
rius provenit albus , magnus , figura fimilis quarto 
loco defcripto : fequitur frudus ovo anferino duplo 
major, ovalisfigurx, exterius ruber obfcure, qui 
comeditur. Arbor interdum magnitudinem Ma' 
maoeirae, imo & lanipaba; nancifcitur. 

Cardon alia fpecies , priori magnitudine caudicis , flore & fru£tu 
per omnia fimilis, excepto quod folia funt triangulata ut in ea quam 
quarto loco defcribo. Alia Cardon fpccies teretibus ramis & nodo- 
fis , inftar baculi nodofi , ad quos nodos funt fpiuse utincxteris, 
cum quibus inreliquis convenit. 

^uarta fpecies lamacaru, ficus /pinofa; ex radicibus tenuibus 
intcrra haudprofundelatentibus , enafcuntur triangularia autet- 
iam quadrata folia , unum , duos , tres , quatuor pedes longa , qui- 
busaliahincindeannalcunturut in ficu Indica: quodlibet eorum 
latusduos, tresvelquatuor digitos latum, funtque duplo craflio- 
raquam lamacaru quae fruticibus & arboribus annafcitur •, fed illius 
longiora funt : in angulofis extrcmitatibus , aculeis munita , unum, 
duos trefve digitos longis,flavefcentis feu lignei coloris,fex, feptem, 
vel odo inaequalis magnitudiniS)Uxtafepofitis; viridia funt folia, 
utilliusquaminterherbasdefcripfimus; flosetiam talis fed duplo 
minor. Fru£tus tres circiter digitos longus , quatuor in ambitu craf- 
fus , figurx oblongae , conftans cute crafla , craflitic cutis raco , fuc- 
culenta, egregie rubra : percompreflionemfacilefinditurperlon- 
gitudinem & detrahi poteft , continetque pulpam albam , fuccu- 
lentam , friabilem , & quafi in multos globulos conglobatam ut 
nix gelu indurata : hcec multis feminibus nigris , fplendentibus , per- 
mixta eft , fimilibus A- 
quilegiae feminibus, fed 
minoribus. Pulpacum 
feminibus comeditur, 
boni faporis , dulcis, fi- 
cum vulgarem fupe- 
rans. Succus c cortice 
rubro exprefllis acidi 
adftringentis faporis ut 
fuccus ribium imma- 
turorum. Folii autcm 
hujus plantaefucculeta 
funt,& fuccu dant hcr- 
bofi faporis foubraffi- 
ca; fimilcm: qui fi ama- 

rusef 





HisTOR. Plantarvm Lib, III, 127 

mscirct, plaiita hxc Euphorbium eflet, nam per omnia convenit ciim illius defcriptionc. 
Heccpiantacd quic in Nova Hilpania profert Cocliinillam. VideXimenem in defcriptione 
Tunarum. 

A N N o T A T I o. Fr. Ximcncs habct caput , de differejttiii Tunarum quas focant Nochtli. 
Planta, inquit, quamficum Indicam vulgo vocant, jam mukisannis notiflima fuit in Hf' 

. pania, ubi pafllm repcritur: Amcricani, ubi folum fruCtusfuos maturat, magna fanorum 
voluptatc&xgrorumfolatio, vocant Nochtli in nova Hifpania,inIn(uIisTunam. Hcec ob 
monftrofim foliorum formam & pcregrinum cxcrcfcendi modum primum magnam fui cxci- 
tavit admirationem , nuncitafamiliariscftubique, ut non fit opcra; pretium iUam defcribc- 
re. Sed quia varix illius fpccics rcpcriuntur , non fucrit ab re obitcr illas rcccnfere. Diftin- 
guunturautcminterdumfecundumvarietatcm florum, quorum alii candidi, alii rubri, alii 
foras fublutei (Sc intcrius cjufdcm coloris cum frudlu , uti viderc eft in TlatacnocHi : aliquando 
fecundum magnitudinem & formam foliorum , quorum alia funt grandia, alia cxigua , alia ob- 
longa: aIiabrevia,aIiarotundafunt. ScdprxcipuadifFcrentia fumitur afruduUmvarietatc. Sunt 
itaq-,hx fpecies Tunarum qux in nova Hilpania rcperiuntur.Prima qux appellaturr.^^^cwoc/?//?, 
quiafrudusilliusalbus , hujusfoIiafuntrotunda,parva, Ixvia, autpaucislpinisaipera, flos 
flavus , frudus fpinofus. Sccunda Co^^iochtii dida , quia fruftum fcrt fiavum , folia lata & ro- 
tunda , plenaacutiflimis fpinis , florem rubicundum , frudusraros. Tcrtia dicitur Atlatoc?io- 
chtli , id cft, Tuna, qux ab albo colore vergit ad rufum , foliis longis & anguftis , a.cutis & fub- 
purpurcis : quodpropriumhujus fpeciei, namcxterarum foliavirent. QLUrta Tlapalnochtli, 
foliis longis & anguftis , brevioribus tamen&minus fpinofis quamprs^ccdens , floreexiguo 
&qui ex albovergat ad rubrum, fruftu cxiguo coloris ignci feu coccinei. Qointa TTapo- 

. tiochtli , ob frmilitudinem cum frudu qucm Mexicani vocant Tz,apotl , foliis horridis & defor- 
mibus , ovalibus & valde fpinofis , floribus e candido fubflavis. Silvcftris Tuna , qux Tz, uu- 
nochtUaxcim': , inarboris molcmfoletadolefcerc, foliaque habct rotunda& minuta, flores 
flavos. Eft& aliafpccics qux vozzvsc Xochinochtli quxlicct prxcedcnti firailisfitforma , ta- 
men excedit cxtcras omncs foUis & fruCtu unde illi nomen. Omnes Tunx iunt frigidx & hu- 
midx in fecundo gradu , exceptis granis qux funt ficca & aftringentia : folia item funt frigida & 
humida & falivofa : quarefuccus exprcflus, mitigat ardores febrium , fedat fitim , humedat 
inteftina. Fructus manducatus cum fuis granis dicitur alvum aftringere : eft boni & grati nutri- 
menti , licet nonnihil flatulcnti , uti fcre cxtcri fru£tus , & quod facile corrumpitur. ^gri jux- 
ta&valentcs xftivis menfibus illisvefcuntur, & fingularem capiunt utilitatem , prxfertimii 
qui bile abundant, aut aliqua intemperie calida laborant. Gummi quoddam exfudat hxc 
planta , renuni & urinx ardorem temperans : Succus aut aqua cx hac planta extrafta cft admi- 
rabile remcdium contra biliofas & peftilentialcs febrcs. Radiccs illius cum certa Geranii fpe- 
cie fanant Herniam & Eriifypclas ; mitigant calorem e febre aut alia quavis caufa natum. Mc- 
xicani rotas plauftrorum fucco foliorum inungunt , ne ex celcri motu igniantur. Ferunt quo- 
queradicem, qux nonnihil amaricat , fingulareremediumefleadverfusplagas. 



I 



C A P. X V I. 

J^ecuiha. Cereiha. lacapHcaja. laracatia. (tAcaja. 

E c V I B A Brafilicnfibus. Arbor fatis alta , cortice fubcano : folia fert in ramulis alternatim 
oppofitis, fibiinvicemdire£teveletiamaIternatimoppofita, & in extremitatc unum foli- 

tarium , tres digitos circiter longa , acuminata , nervo 
fecundum longitudinem & venis tranfverfis. Florem fert 
cxruieum ; de cujm tame?ifigura , Jicuti neque defruSfu ni' 
hil apud Aun;ore?n noflrum iTi-veni. 

Lignum hujus arboris egrcgium ad varia fculpenda, 
namexruffbbrunnumeft, &nigro undatum. Convenit 
cum ligno Cardeira , quod tamenmagis xftimatur &eft 
longe elegantius. 

C E R E I B A BrafiUenfibus. Arbor inftar fahcis pumi- 
Ix , taUIigno, ejusdeniquefigurx, foliis itidem fimili- 
bus, fed paulo craflloribus: folia autem dircde fibiin- 
vicem oppofita habet : in extrcmitatibusautemramulo- 
rum , inter tria , quatuor , & interdum duo folia , duo 
proveniunt pediculi , quilibet tres , quatuor , aut quin- 
quc flofculos habentes congeftos, ex albo dilute flavefcentes , quatuor foliolis conttantcs & in 

medio 




128 HlSTOR. PlaNTARVM LiB. III. 

mcdiototidemftaminulisnignsrun-cdis , mellci odoris. Foliahujus arborislucentcSolefa- 
km albiflimum continent in fua fupcrficie , quando vero coelum nubilum aut tempus noftur- 
num , fal diflblvitur & inftar roris adhxret : interdiu autem ficcus & albifllmus , digitis detergi 
poteft. Actantumexduobusveltribusfofiishaberipoteft, quantum jufculo probe faliendo 
fufficiat. 




Iacapvcaya Brafilienfibus. Altiflima arbor , cortice gryfeo , duro & inaequali inftat 
veteris Quercus 5 exquoatramentumfcriptorium conficitur. Fofia junioraruifafunt, vetu- 
ftiora viridia, Mori foliis fimilia, in ambitu ferrata, quodammodo contorta & incurvata 5 alter- 
natimin ramulis fibi oppofita. Fert florem , qnem tameit ah AuEtore dcfcriptum noniwveni, 
Fruftus fequitur ingens , quilibet fuo pediculo craflb , ligneo dependens , magnitudine capi- 
tis infantis , figurje cllyptica; , inferius veluti in conum obtufum faftigiatus , fuperius five ad 
pcdiculum deprefllis , referens poculimi cum fuo operculo ; cortice ligneo & duro , ochras 
coloris : operculo autem remoto (nam ipfemet frudlus maturus fe aperitj dccidit operculum, 
& frudus interius in quatuor interftitiadivifusvideturj &inquolibet loculamento caftanea 
invenitur pruni magnitudine , cortice ex flavo fubcinereo , rugofo , qui contufus nucleum ex- 
hibct album, optimi faporis : comeditur crudus & toftus. 

Ex ligno arboris axes fiunt machinarum-, quia durabiie cft in iiumido 5 nam axes femper ma- 
defiunt arundims laticc & quotidic lavantur aqua. E cortice autem exteriore ficcato & con- 
tufo fit ftuppa rufefcens , qua ad obturaraenta utuntur & navcs. Fruftus maturefcit Martio & 
Aprili. 

Frcqucntifllma arbor in Silvis magnis in Namhiu &Alagoa delZul &verfus Alagoam 
grandem. 

I^RACATiA Brafiiienfibus , Arbor cft alta rcila , caudice inferius craflb , qui verfus fafti- 
giummagis magifquc gracilcfcit & attcnuatur, corticc gryfco , lignomolli, &Iadcfccnte. 
Caudex autcm & rami armantur fjpinis brevibus , ccafluifculis , duris. Et ramos quidcm in or- 

bem 



HisTOR. Plantarvm Lib. III. 



li^ 



bcm projicit , fed inordinate , fuperiorefque infcrioribus breviorcs ; neque ramuli magis 

■ ^ ' ordinati, in quibus folia in frondcs congcfta; 

Madiibse modo , figura&magnitudine , lli- 
perius (plcndide viridk , inferius incancfccn- 
tia , quinque , fcptem vel novem in ftcUie 
modum fibi appofita ; nervo fccundum lon- 
gitudinem & venis obliqais. 
Fioremfcrtut Mamaoeira. 
Sequitur frudus pctiolo longo dependens 
ut Mamaomas, tres digitos longus , crafli- 
tie duplicipollicishumani, ftriis haud pro- 
fundis fecundum longitudincm , vclquafili- 
neisfolum notatus, coloris exterius&intc-, 
rius crocei ut Mamao , & carne ejufmodi 
fubftantis & fimili modo granis refertus, ma- 
gnitudine & figura grani hordci, faporis haud 
manifcfti. Immaturus adhuc laaefcit, ac vel- 
licatlinguam, maturus autcm fponte deci- 
dit&comcditurcrudusatque codus. Folia 
amittit fingulis annis & menfe Martio nova 
protrudit , hinc floret & frudum fert , qui fi- 
ne Aprilis & Majo maturatur. 

Duplex eft Arbor, mas & foemina ; qus fi- 
miles llmt cxcepta magnitudine , nam fcrmi.- 
na per omnia minor eft mare. 

A c A I A qu^e &Ibametara Brafilien- 
fibus. Arbor qux in altitudinem & magnitu- 
dinem proccrcETiliazafllirgif, caudex&ra- 
mi craflTiores , cortice rugofo & e cinereo al- 
bicante inftar Sambuci. Folia direcle fibi op- 

....,^-^-.--. - pofita , duos , trcs , vel quatuor digitos lon- 

ga,inxqualismagnitudinis, fefqui vel duos digitos lata, acuminata fplendentia 5 nervo lato 
' ' fecundum longitudinem &venis tranf^ 

verfis.foliis juglandis haud abfimilia,fed 
acutiora. ■. 

Flofculos fert copiofos in magnos ra- 
cemos congeftos , ex albo fubfiavefccn- 
tes. 

Poftfloresprodeiintprunaflava , no- 
ftratibus figura & magnitudine fimilia, 
pauxflla cute, acidi faporis,lapidem con- 
tinentia magnum , ex filamentis lignofis 
conftantem nec durum , verum denti- 
bus cedentem, qui nucleum continet ex 
albo flavefcentcm. 

Folia hujus arboris (imo & lignum) 
faporis eft egrcgie acidi & adftringcntis 
ac ad appetitum proftratum revocan- 
dum & fitim levandam in febribus utili- 
ter uliirpantur : fiunt & intindlus ad car- 
nes aflas exjunioribus foliis tritis , gra- 
tifllmi fapoiis. 

Ramusarboris decifus & baculi mo- 
do infixus tcrrx' brevi radices agit & in 
arborem adolefcit : unde frcquens vifi- 
tur circa plantaria & curraos. 

Lignum ruff"um & Icve ut Suber, cujus 
loco ufurpari poteft. Fiunt &opercuIa 
cx eo ad obturandas lagenas. 





R. 



Cap. 



150 GeorgIMarcgravI 

C A r. X V II. 

Carana iba, Cofaiba. Ibixuma. Coapoiba. 'Buripicaiba. Ibiruba. 

zS\4ara!atabiba, 

CArana IBA& Ananachi cariri Brafilienribus. Ai-bor PalmjE dadyliferx ma- 
frnitudine & altimdinc ; ligno duro , ruffo feu brunno , craflls nervis intus conflantc, nul- 
liusufus: cortice exterius gryleo, & cartiiagine a terra ad quod- 
dam fpatium fquamato , fquamis ordine cochleatim pofitis , qu^ 
primo longiores , fucceflu , breviorcs fiunt , imo tandem dcci- 
dunt , fupernc initio fado ; nam arbores adultiores caudicis mc- 
dietatemfuperiorcm habent glabram ut Cocoeiro, infcriorem 
folum fquamatam ; fquamae autem nihil aliudfunt quam reUquix 
ramulorum , qui dccidunt arborc in altum afl lirgcnte , enafcenti- : 
bus aliis , tunc enim fuperiorcs rami manent , inferiores exci- 
dunt relinquentcs has fquamiformes reliquias. Ramos porro fuos 
in fummitate orbiculatim expandit direde furfum,deorfum,& ad 
latus utpalma da£lylifcra,fedlongeclegantioriadfpeau. Ramus 
quilibetduos veltrcspedcs longus, comprcfliis, in utroqucla- 
tereacuto, duris fpinisnigris armatus figura dcntifcalpium refc- 
rcntibus: unumincujufque rami extremitatc folium rotundum 
fio-ura & ita plicis donatum ut manuarium umbraculum fjemina- 
rum {gallMparafol) viridis coloris , ab cxtremitate admedictatcm 
fere introrfum feftum in multa alia carinata folia foliis Palmae da- 
dyliferae fimilia ; quodlibet ex his fedisfoliis circitcr duospedes 
eftlonguni. Inter ramos foliofcros alii prodeunt longiores, qua- 
tuor, quinqueautfcxpedeslongi, in multos alios ramos & ra- 
mulos , lanugine albcfcente obdudos , expanfi alternatim , & 
quafi e vaginula prodcuntes , in his exfiftunt flofculi paUide flavi, 
finepediculis , tribusfoliisconfl;antes. Pofl: hos proveniunt fru- 
dus , figura & magnitudine olivae , viridcs , amari , nec edules, 
necuUius ufus. Seda hxc arbor nunquam rcnafcitur e caudicc; 
tarde quin etiam crefcit & longo tempore opus habet ut grandef-, 
cat. Poliaferviuntadtcgendas cafas&corbcs faciendos: e ligno autcm circos faciunt , qui- 
bus pecora & jumenta includunt , vulgo Curraes Lufitani.s. 

Annqtatio. Ex nomine quis fufpicari poflet hanc efle arborem quas fundit refinam il- 
lamquae hodicmagna copiaEuropaeinfcrturex AmericaCarannK nomine, verumhaudita 
efl:, fiquidem hancitadefcribitFr. Ximencs. TUhuililocan (quje fcrt refinam quae ab Hifpanis 
vocatur Caranna) efl: arborgrandis, trunco laevi , rubro &fplendentc atque odorifero ; foliis 
oleaefol. fimilibus& dccuflatimfivein crucem dilpofitis •, efl: acris atque mordax & nonnihil 
adfl:ringcns. Rcfina quam eliquat nominatur C^r^»»^ , obtinens eafdem facultates , quasTe- 
comahaca atque adeo majores, licet non fit in tanto ufu. Pulvistrunciautcorticishaufl:us 
valde corroborat cor & ventriculum ; difcutit flatus , corrigit quamvis intcmperiem frigidam, 
fanatque affedus uterinos. Cortex in aqua maceratus utilis efl cordi ; & hauflus cum potione 
Cacao , prodcfl: pedori & cordi : Fit ex hac refina ceratum utilifTimum advcrfus varios dolo- 
rcs. Item oleum Americanis maximoperc laudatum adverfus vulnera & hemorrhoidas : quod 
faciunt hoc niodo : Recip. Terebinthinae uiic. viii. olci de Liquidambcr unc. iii. Tecoma- 
hacx , Carannae , Balfami an. Vnc. ii. Pulverum Maftich. Myrrhx , Aloes , Thuris , Sangui- 
nisDraconis, Sarcocollaean.Drach. &femis; pulvcrifenturfubtiliter, &ubircfina: liquefa- 
da: fuerint , mifceantur & incorporentur fecundum artem. Vide Monardem cap. ii i . obfcr- 
vaviautcmrefinamhancadverfus dolores dentium, emplaftro tcmporibus applicato, cgre- 
gium efTe rcmcdium. 

C o p A i B A Brafilienfibus : Arbor cui lignum rubrum , quafimi- 
niovulgarifituratctindum, duritic fagino aequale , exquoafTcres 
lati fiunt ad varios ufus. Folia fert obrotunda aut ctiam ovalia , qua- 
tuor aut quinquc digitos longa , duos aut duos & femis lata , ubi la- 
tifTima , in pediculis digitum longis , crafTis , nervo crafTo fecundum 
longitudincm, & vcnulis pluribus tranfverfis , maxime confpicuis 
pofticapartc. Floremfcrtmcdiocrcm, quinquc foliis obrotundis conftantem. Frudus illius 

cftfili- 





HisTOR. Plantarvm Lib. III tn 

cft filiqiui obrotunda , magnitudine unius digiti , fufca , quse fi digitis prematur facile aperi^ 
tur&continetnucleum avcllana; nucis magnitudine & figura , cuticula nigramcmbranacea 
tcftum, qua; ad medietatem veftitur pauca pulpaiutca, odoris inftar piforum contuforum: 
ipfc nuclcus conftat carne Icnta , inftar cornu emolliti , ccdente dentibus , faporis haud ma- 
nifefti , coloris aquei , qui comeditur. Siliquce maturx decidunt , & coUiguntur. 

Hsec arbor dat oleum fcu Balfamum limpldif- 
fimum , inftar olei Terebinthina: deftillati con* 
fiftentia & fipore , odoris refinofi. Hoc autem 
fic colligitur: Circa arboris caudicem tercbra ad 
medullamufqueperfodito, & applicavafculum, 
& unius horx fpacio quatuor circiter cantharos 
olei habcbis : fin fluere plane non velit , finas fo* 
ramen operculo obturatum adSoIis ufque oc- 
cafum, hinc refera, oleum dabit fine dubio. Pau- 
xillum hujus calcfaftum & cum filamentisre- 
centi vulneri impofitum , fanguinis fluxum fiftit 
& breviillud finat. Nervis apprime amicum eft: 
tres vel quatuor guttulx in ovo forbili bis vel tcr 
mane fumtse , dyfenteriam vel alios fluxus ven™ 
tris fiftunt (Sc curant. Calidum & ficcumeftin 
fecundo gradu. 

Ibixvma Brafilienfibus , Motamba Ango- 
lenfibus , Arbor inftar cerafi filveftris noftra- 
tis , etiara ejufmodi pene foliis , per ambitum 
venufte ferratis : cortice ex fufco cinereo : ad 
quodlibct folium five illius pediculum brevis 
'Cnafciturpediculus continens flofcuios parvu- 
I los , quinque conftantes foliis flavis deorfum fle- 
xis quafi quinque uniones aftixae eflent; in medio 
multa ftaminula flava extant : funtque flofculi in 
umbellam congefti. Fruftum fert orbicularem, 
magnitudine globuli luforii , primo quidem viri- 
dem per totum fignatum tuberculis fufcis : im- 
maturus adhuc concifiis continet materiam len.^ 
tam inftar vifci ; maturus autem nigrefcit & iin 
quinque partes cequales fpontefinditur , conti- 
nens femina fufca , fuis celiulis inclufa, magnitudinefeminisfinapi, figurae ex rotunda quafi 

oblongcE. Cortex hujusarboris 
//J\ detradus glutinofus eft , & de- 

rafa exteriori cutefufca, feure- 
censfeuficcus ufurpatur , egre- 
gie Saponis viceni implct & tuto 
adhibetur ad omnia ad qux Sapo 
Hifpanicus. 

Longe prazftat frudui Sahaon^ 

ille enim acrimonia fua nocet 

veftibus , hic autem ncquaquam 

Nafcitur ubique in BrafiUa 

quidcmmaxima copia. 

C o A p o I B A Brafilienfibus, 
Pao Gamclo Lufitanis ; hujus Ar- 
boris aliquot: reperiuntur fpe- 
cies; qutrumdtiai AuElor itadc' 
fcrihit. Prima fpecies in Fagi al- 
titudinem & figuram excrefcit, 
cortice cincreo cui aliquid fufci 
admixtum , inftar undulati pan* 
ni. Folia habet folida , oblonga, 
inferius dilute virentia fuperius 
(aturatiora & Iplendentia , infigninervofecundumlongitudinem, atnullispenc venis conipi- 

R z cuis 





131 



GeorgI MarcgravI 



cms tranfveL-fis : pediculusfoliidcccrptusfunclitaliqiiidiaaci. Plorcsfert, quemque fuo pe- 
dicLilo innitcntem magnitudinc vofx , & foliis albis rofaceis conftantcm , fuavc rubentibus 
unguibus ; umbelico in medio , qui conftat globulo refinofo , flavo , magnitudine pifi ; refina 
illa clara eftut Tcrebinthina, glutinofa, flava, odoris tamen injucundi: hunc circumdant 
multaftaminularubra, arde fibi invicem adhsrentia. Plorem fcquitur fruftus, capfulae infi- 
densfereut glans: immaturus fecundum longitudincm concifus, multos feminum ordines 
continet, magnitudine & figura feminum mali, tranfvcrfim pcr longitudinem pofitorum: 
quodlibet autem femen includitur pelliculae fuae rubrae , atque altcri miniatx pelliculiE invol- 
vitur. Caro fruftus eft flava & fuccum exfudat flavum , jucundo afpeftu. 

Lignum hujus arboris facile frangitur , & cortex licet craifus fponte fc feparat a ligno, quod 
continet in fc medullam mollem, qux facile extrahi poteft, ita ut lignum remaneat inftar 

fiftulae 

^tierajpecks, ma.2,na.c&i\:hor:,comces,ryfco, in amplos ramos , Ccfc expandcns: fert au- 
tcmfoliainfrondes congefta, oblonga, carinata fimilia foliis Mureci , fed non lanuginofa. 
Fructus quoque hujus arboris , globuli luforii magnitudine , rotundus , maturus viridis exte- 
rius, intcrius rubcfcens , & multis granulis fici modo refertus, ficcus, faporis haud manifefti, ita 
ut comcdatur quidcm a quibufdam, fed nullius fit pretii. 

CvRvncAiBA Brafilienfibus (dequotamen nomine ambigo) Arbor cortice fufco , & 
inftar BetuI^E crefcens , foliahabet oppofita quinque vel feptem inunoramulo, fpiendentia, 
acuminata, non ferrata , Betulas foliis viriditate fimilia. Ploremfert, quem tamen Aucfor non 
defcnpfit. Poft florcm in intcrioribus ramulis proveniunt folliculi, primum viridcs, deinde ru- 
bicundi,magnitudine&figurapiftaceorum, qui quemadmodum & lignum fpirant odorem 
fere ut Icica. 

I B I R V B A Brafilienfibus . Ar- 
bor cortice , ligno & nafcendi mo- 
do Guajabae fimilis , ramos autem ha- 
bet ut noftra Cerafus. Folia fert ob- 
longa , duos aut tres digitos longa , 
membranacea , fuperius (aturate viri- 
dia , inferius pallida , uno nervo fecun- 
dum longitudinem , nuUis venis tranf- 
verfis : duo fempcr fibi inviccni oppo- 
fita , in ramorum quoque extrcmitate-, 
duo quoque frudus fibi opponuntur in 
fuis pediculis prope oppofita folia ena- 
ti. Fcrtflores (quos tamen Au5ior nofi^ 
defcnffit.) Frudum autem fert in pe-' 
diculis digitum longis, flavumfeuau- 
rei coloris, magnitudine pruni , fedro- 
tundum &verius pediculum turbina- 
tum,acumbclicum habentem cavum, 
quem circumftant quatuor foIioIa,ter- 
tiampartemdigitilonga, ex viridi in- 
carnata •, inferius itidem ad pediculum 
duo foliola. Hxc &illa reliqua ex flore 
e quorum medio frudus exfurgit : cu- 
ticula tenui veftitus & carne fucculcn- 
ta fulva, faporis acidiufcuU ac paulatim 
amaricantis , haud ingrati : odoris fub- 
dulcis & vinofi. Continet lapidem (fae- 
pe duos in imo latere planos & con- 
junftos , cxtera rotundos) magnitudi- 
nc cerafini,rotundum,cortice tenui fed 
duro vcftitum-, qui continet intus nu- 
cleum albima amaricantem. SimUis eft 
lapidi Vbapitanga , ncc facUe dignof- 
cuntur . Nuclcus abjicitur , cxtcra 
commeduntur. ExccUcns cft frudus & magna copia edi potcft fine noxa. Tranfplantatur pcr 
taleas. 

MarAtAtabiba Brafilienfibus. Arbor caudice rcdo afliirgit, noa craflb , corticc ci- 

nereo. 




HlSTOR. PlANTARVmLib. III. , 135 

rierco,fupenLisautemduorum,auttriumpcdumlongitudine pediculi enafcuntur in orbem 
pollti, quorum quilibet continetfeptem.ofto, novcm aut decem folia in orbcm difpofita , fexj 
feptem, odo, aut novem digitos longa, foiiis Ambaibie fubftaiitia & colore ferrne fimilia , pc- 
diculo infidentia , duos aut tres digitos longo , fuperne viridia , infeme inftar ferici glabra , in- 
{igninervo&confpicuisvenisprxdita. Elonginquo Arborvidetur Ambajiba, fedepropin^ 
quo difFerentiaagnofcitur. 

-Cap. XVIII. 

Innommata. locarajcu lucoara. I^mdoha, Tapjracoajnamtfeu 

Cajpa. Lmominata. 

ARbor (cu)usnomenab Auftorenon proditur) caudice refto & mediocris altitudinis, 
cortice cinereo , ligno fragili & medullofo , fuperius in multos ramos , fed foliis fere nu- 

dos difpefcitur : folia tamen habet in illo- 
rum extremitatibus , infrondes congefta, 
quinque , fex , feptem juxta fe fuperne di- 
lute viridia , inferne albicantia , quxdam 
oblonga , quxdam pene rotunda , nervo 
fecundum longitudinem & venis tranfver- 
fis ordine fibi oppofitis.Inter folia in fron- 
dibus etiamproveniunt pediculi duos cir- 
citer digitos longi , qui fuperius multos 
flofculos oblongos in umbellam conge- 
ftosfuftinent , albos , fex foliolis conftan- 
tes , fuavis odoris. Fruftus non meminic 
Audlor; Hanc mtem Iconem ex Herbisjic- 
cis ah ipfo collcEiii delinemdam curavimmy 
in qua arttfex nimium fihi permift , neque 
enim folix ita venulis reticulata funt , feii 
tantum hahent nervum fecundum longitudi- 
nem ^ venas tranfverfas ut in minimofolio^ 
quodmonendumduximus. 
Brafilienfibus , itidem Palmce fpecies : dimidiam altitudinem 
Coqueiroadipifcitur, caudiceredo, glabro, gryfeo, gra- 
cili (ideo ad ligna xdium ufurpatur) verfus fummitatem mo- 
re Coqueiro. Flos e filiqua provenit , videlicet ramus duos 
circitcr pedes longus , multos ramulos expanfos habens, 
quemlibct tres circiter pedes longum , & flofculos per to- 
tum hunc parvulos , conftantes tribus foliolis ex albo fubfla- 
vefcentibus & habentes in medio aliquot ftaminula flava: 
totus autem ramus cum fuis floribus flavefcit. Poft florem 
parvulus frudus provenit figura coco. Supra filiquauT (qu^E 
ambit fuo exortu feu vagina arboris quafi caudicem) folia in 
fummitate proveniunt alata ut in Coqueiro , fed breviora, 
necalaeitaIonga:ac latae. In fummitate arboris plerumque 
folium convolvitur ftans ercaum inftar fiftute. Admodiun 
lentus eft floris ramus & pro fcopis , imo & flagello poteft 
ufurpari. 

P I N D o B A Brafilienfibus , Species Palmie nuciferae cau- 
dice ut plurimum crafllori quam Coqueiro , proceritate x- 
quali vel etiam longe majore : caudex enim crafllis quatuor, 
quinque aut fex pedes, cortice gryfeo feu cinereo , glabro, ia 
quo vibices vix apparcnt, fecus quam in Coqueiro. Folia fert 
alata ut Coqueiro , fed qux non ita in orbem depcndent , fed 
maximam partem ftant furreda. Prope foliorum exortum 
ctiam rami proveniunt dependentes , qui proferunt racemos 
quntuor aut quinque pedes longos , plenos flofculis : poft 
quos ctiam racematim proveniunt fi-uftus vel cenrum in uno 
racemo,quimaturidecidunt: cft autem frudus ovi magni- 
tudine&figuraautpauloetiammajor, foftigium in fummi- 

R 3 tatq 




loCARA & IVCOARA 




a; ut niix pinca , cx foliis 



X54 • GeorgI MarcgravI 

tatehabensacuminatnm, alteraextremitate infidet calici feu cupul 

trian2;ulanbas coniianti : maturus exterius e 

viridiflavefcitvel etiam bruncfcit. Cortex ex- 

terior filamcntolus ut in Coco , vcrum haud 

craflus , fcd diiplam tantum craflitiem teftse ovi 

habcns ■ qui inciius detrahi potcft : illo dctrafto 

apparct pauca caro crocci coioris , nullo maiii- 

felio fapore , qua: ab i£thiopibus cum farinha 

commeditur : hxc ambit nucem duriflimam, 

ovalem , ejufdem ferme craflitudinis cum Co- 

co , verum caret tribus illis foraminuhs : hsec 

difcufta apparct intus in cavo , per interftitium 

morejuglandis diftinfto, nuclcus magnitudi- 

ne juglandis , candidus , duriufculus , faporis 

ut Coco , fcdpaulo ficcior & ita fuavis. 
. Excarnecroceafit oleum croccumquodin 

lucernis ufurpatur : ex nucleo hmpidifllmum 

percxprcflionem ad condiendos cibos quam- 

diu recens cft, & itidem ad luccrnas quando 

vctus. Vtriimquequalitatefrigidum, &illud e 

nucleocxpreflumloco rofacei olei ufurpatur. 
E cortice nucis fiunt tubuli ad tabacum fu- 

mendvim , voc^nt petuKyhn.tbn. 

E foliis hujus arborisfiuntteCtadomorum, 

ftorea; , corbes &: alia. 

Ma)o menfe maturefcit frudus. 
A R B o R ( cujus nomen ah Aultore non pro- 
ditur)coxxicc cinereo , albicante , multis ramis 
varie inflexis prxdita. Lignum lentum quafi fa- 
lignum obtinet-, foliaautem oblonga, direde 
fibi invicem oppofita , folida , la:via , fuperius 
egregia viriditate Iplendentia , inferius olivacea 
& fplendentia & ad taftum inftar holoferici 
glabra: In extremitate ramorum fert multos 
flofculos , fpicatim feu racematim congeftos, 
fuo pediculo deorfum incurvatoinfidentes , lutei coloris & racemus florum elegantifllme 
eftdifpofitus: poft flores nafcun- 
tur bacciE ribium magnitudine. F- 
trum edules Jint necne ah Au^ore 
non additur . 

Iconem autem hanc ex herhis jic- 
cis ab Au5iore colle^is delineandam 
curavi .Folia ftccafupernapartepla- 
ne nigricant , inferna fufcefcunt. 
Confiftentiam fru[tuum ex ficcis oh- 
fervare nonpotui. 

Tapyracoaynana Bra- 
fiUenfibus eft Caflia arbor cujus 
frudus Cannafiftola Lufitanis & a- 
liis. Arbor alta & magna , atque 
in plurimos ramos late deftinda, 
colorc extcrius ex cinereo albi- 
cante. Folia fcrt ordine fibi oppo- 
fita , paulatimque furredtim ftan- 
tia, figuraccylindraceae, duos di- 
gitoslonga, &duastcrtias partcs 
digiti lata , brevifllmo pcdiculo 
innitcnria inftar foliorum fcnx, 
dilutc viridia ; fubtilitcr hirfuta, ad 
tadtum mollia, rubcfccntc ncrvo 
fccundum longitudincm, & vcnu- 





HisToR. Plantarvm LiE. III, 135 

lisrecundumlatitLidincmordincporitispraedita. Plores fert fpicatim congeftos fineramulis, 
quilibct conftat quinque foliolis,& tribus femilunaribus corniculis, qux cum ftaminulis junfta 
pofitis furrefta ftant , omnia coloris incarnati elegantiflimi : eft autem flos magnitudine a;qua- 
lis Phafeoli flori. Longe poflunt arbores IicE florentes confpici ob incarnatum illum colo- 
rem. Poft flores fequuntur filiquie , immatura: quidem virides , maturae nigrae feu fufcx deor- 
fum propcndentes •, qucclibet circiter duos pcdeslonga, quinque digitos crafla , paulatimin- 
curvatautcnfispolonicus. Inuno ejus latere eminentia duplex eftfecundumlongitudinem, 
inaIterofimpla,quafichorda agglutinata eflTet fubcortice: Necrotunda nec teres exade eft 
filiqua , fed concifa , nam tranfverfim incifio ellypfim defcribit. Cortex exterius eft inftar cor- 
ticis exterioris arboris, interior lignofus &albus. Non poflunt hi cortices fimul frangi, fed 
mallco concuti debent: Siliqua porrointustranfverlimmultashabetdiftinftiones , quarum 
quaelibet craflitiem penna; anferiniE capit. Inqualibetautem ccllulanucleus latet, magnitu- 
dine & figura amygdalic , coloris ex albo flavefcentis , fplcndens , Ixvis , durus , per longitudi- 
nem linca fubruffa in uno latere divifus, nucleum continens album , cornese fubftantix. Qua;- 
libet prxterea ccUuIa continct fubftantiam glabram , glutinolam , brunnam feu fubnigram in- 
ftar CaflljE folutivje , fedamarifaporis&in^rati. Adftringendi vini habet. Brafiliani fruftum 
hunc vocant Tapiracoiinana. 

C A P. X I X. 

lacaranda. Quara^tha. Ihiraha. Tuhiamtiiha, Curuuri. Camacari, 
. I^aco caatinoa. Caaouacu iha. Iperoha. 

VerA Iba Brafilienfibus. Arbor cortice rugofo & gryfco , inramis oppofitoshabens 
.ramulos , & in horum quolibet tria, quatuor, aut quinquc folia in frondem congefta , pe- 



Q 





dicuUs fuis tres circiter digitos longis in- 

nitentia,pallideviridia, figura falvix , fe- 

mi aut digitum longa , folida & ad ta£tum 

dura , nervo fecundum longitudinem & 

venis obliquis pra;dita. Florcs fert flavos, 

inodoros, duos digitos longos , figura campanx , fuperius in quinque partcs fedos, intcrius 

autemhabettotidcmftaminula brevia, flava, pallidisapicibus. Itautarborflorenstotaflava 

appareat , inftar arboris quam Lufitani vocant Pao d'arco: nam racematim congefti funt flores, 

& arbores ha: pauca habent folia. 

Flores fequitur filiqua longa & comprefla , nuUius ufus, 

Cortex 



Ji6 



PliSTOR. Plantarvm Lie. III. 



Coitex hujas arbons contufus & codus oleumdat advulnera fananda, &ulcera vctera 
in tibiis aut aliis partibus curanda efficacifTimum. 

Nafcitur hxc arbor locis graminofis tam humidis quam ficcis. 

Floret menfe Decembri. 

Iacaranda Brafilienlibus , dux illius funtfpccies , unius lignum eft album , alterius ni- 
grum ut raloftnto ac bene olens atque durum ; album autem inodorum. 

lacaranda ligno albo , fert folia in ramulis alternatim fibi oppofitis , direcle quoque fibi o p- 
pofita, tres circitcr digitos longa, non ferrata, fuperne fplendentia , obfcure viridia, infe- 
riusexviridiquafialbicantia&nonfplendentia. Floret hoc modo: in quolibet ramo verfus 
cxtciiora multi proveniunt ramuli, qui quafi raccmatim per niultos dieshabentglobulos, 
nuclei cerafini magnitudine , autpaulo majore, coloris cxterius ex ohvaceo fubiutefcentis, 
qui fe aperientes in quinque fcinduntur folia , quae deorfum incUnantur , & interius tadu & 
vifu referunt holofericum oUvaceum fplendens : his infidet flos , unico folio luteo fubrotundo 
ad latus explicato conftans , e cuj us regione furfum incurvata f unt quatuor ftamina alba elly- 
pticce figurje , apicibus luteis , & in horum adhuc mcdio corniculum ex albo viridc : in medio 
autem floris criguntur multa ftamina alba apicibus luteis , fatis magnis , in fcoparum fetacea- 
rummodum. Flos dulcis odoris ; fru£tus haud edulis. 

lacaranda ligno nigro reperitur in C?ipiEani4 Qmaium, lan^orum. Sed in quibus a priori 
differat ab AuCtore proditum non invenio, 

I B I R A B A Brafilienfibus , quoque dii- 
plex alba & nigra. 

Ibiraba alba eft arbor crefcens figura py- 
ri , cortice fufco , ramis inordinate pofi- 
tis : foliis folidis , faturate virentibus , al- 
ternatim pofitis , foliis pyri fimilibus , qua: 
pediculis innituntur. Pert florem amplitu- 
dinerofje, fuavifrmii odoris , &rofampe- 
ne fuperantis , quinque foliis conftantem 
paUide flavis , in medio flore eft corpus fla- 
vum femilunare, morecochIea:infe con- 
volutum caftanex magnitudine , cito deci- 
dit & magna copia fub arbore colligitur. 
Fruftum fert inftar poculi cum operculo 
fuoplano, inmediopaulumturbinatO; in 
circumferentia poculi exterius fexangula- 
res eminentije funt, & magnitudo poculi 
cft quafi caftancae, primo fruftus eft viridis, 
hinc fit fufcus , cum maturuit operculum 
fponte diflllit , & caftanea , quam continet 
unicam , excidit , magnitudine noftrae a- 
vellanas : poculum adhuc in arbore pendu- 
lumadtempus manet.Atramentum exhoc 
frudu paratur.Nafcitur pafTim. Iloret men- 
fibus Odobri & Novembri. 

Ihhihz nis,\:a ,l^uCianis preta dicitm , fid hujui defcriptioifz authographo auBorU dejideratur, 

TviNAMTiiBA Brafilienfibus : Arbor cortice cinereo , ligno fragili ; in mali filvcftris 
amplitudinemexcrefcens; cuiramidecifi & terrxinfixi, novas progenerant arbores, ideo- 
que ad vivas fepes ab indigenis ufurpatur. luniores arbores fpinis acutis in caudice & ramis ar- 
mataefunt , adultioresamittuntfpinas& inramis varie diftribuuntur : illcE nunquam florent, 
hxc contra: illse femper habent folia, hze nuUa, fed tantum flores; nimirumDeccmbri& 
lanuario; poftfloresdemum erumpunt folia, floribus decidentibus. Vtrarumque folia funt 
fimilia fubrotunda feu potius cordis fublatioris figura , inferius tomentofa , f uperius glabra & 
dilutiora, tria femper fibi appofita more phafeolorum , in pediculofemipedemcirciterlon- 
go ; & talium pediculorum tres, quatuor, quinque fibi appofiti funt , in frondis modum , tota- 
que arbor frondofa eft, foliaque & flores multos in frondes congeftos habet. Flos magnitudine 
Iridis florcm fcrmc xquat unico conftans folio crcnato furfum crefto , ad cu jus latus intcrius, 
cum adjaccntc tunica , e qua prorumpit , dulcis liquor continctur , ut in flore Paco , formicis 
gratiffimus: &excadcm multahabetftamina carina; in modum ad latus fenfimprodcuntiaj 
colorisinfignisminiati, fineodorctamen: ftamina vcrguiit ad brunnum. Arbores florentes 
longc confpici poffunt inftar panni miniati cxpanfi. Floribus cito & copiofe dccidcntibus , fe- 

quuntur 




c 



HlSTOR. PlANTARVM LlB, III. I37 

quimtLU-fiuaus, videlicet copiofe filiqux , 'ubi maturuerunt fufcce : qusdam unum,quje- 
damtres, qucedamqiiinqucdigitoslongx, digitum craflx, terctes & in tot ventres elatje & 
locuiamenta divilx , quot continent pliafeolos : quorum quilibet magnitudincm habet nu- 
clei avcllana; aut hbx vulgaris 5 in totum eft miniati coloris , & prope hilum qui fufccfcir , par- 
vamhabetmaculamnigram: interius autem cx albo flavefcit. NuIIusejus ufus apudincolas. 
An Coral arbor ? Vide Car. Clufium in Appendice ad Hiftor. Rar. Plantarum. 

Cap. XIV. 

Qibui Iba. ^acoeira. 'Ba?ia?ia. fnaja macaiba 
Jhe Coqueiro. 

A B v I I B a Brafilienfibus , Pm amordlo Lufitanis : Arbor magna & alta , ramos & folia 
diipofitahabenspene ntVifquiero , fcdminora,&. Tamarindiferec arborifimilia. 

Nihilpraterea )de hac arbore ab AuEiore 
cbfervatum iwveni. 

P A c o E I R A Lufitanis , non eftna- 
turalis Brafiliae : in Congo vocatur ar- 
bor ^ibuaacjuitiba & frudus ^mttbay 
Brafilienfibus Pacobete , Lufitanis Paco- 
ba. Ex radice propagatur hoc modo: 
Primo erumpuntfolia duo aut tria in 
fiftulam convoluta , paulo poft fecun- 
do fe produnt ad quodUbetlatus unum, 
in medio eft fiftula foliacea , & fic fen- 
fimplantatrium aut quatuormenfium 
/pacio , in quinque, fex , feptempedum 
altitudinem adoIefcit,icaudice tibiara 
humanam craflb aut paulo crafliori, 
fpongiofo , foliis convolutis fimilis , & 
uno \Qi.\x facile difcindi poteft. Superius 




odo, novem, etiara duodecira folia expandit ekgan- 
tia ; quodlibet quatuor , quinque , interdura & odlo pe- 
des longum ; quatuordecim aut quindecim digitos la- 
tum . In utraque extremitate paulo anguftius , nervo fe- 
cundura longitudinera digitura huraanum craflb , qui 
etiam fex aut feptera digitos crafllis , per fex aut feptem 
digitoruralongitudinemfeexferens e folio, pediculus 
folii vice fungitur. Nervus hic in fuperiori fuperficic 
tanquam canalis excavatur&tranfvcrfim Unex ilibtiles 
a nervo ad latera cxtenduntur. Suntque folia elcganter viridia , ad taftum Ixvia & folida inftar 
chartJE membranaceae , eoderaque modo crepitant : Ideo non diu integra manent , fed i vcn- 
to agitata dilacerantur tranfverfim fecundum du£tura ftriarum, & flrepitum excitant commo- 
ta. Ex fumraitate caudicis hujus /pongiofi , feu ^mcdio foliorura prodit ramus feu brachium. 
Raraus hic primo quafi femipcdera longus , tcner & pollicera huraanura craflus , in extrerai- 
tate llia continet corpus turbinatse figurs , magnitudine ftrobyli majoris circitcr quinque digi- 

S toslon- 




jjS GeorgI MarcgravI 

tos longum , conftans e foliis latis , ellypticae figurx , brunni coloris obfcuri , ftriatis , qnibus 
quafi pulvis cincreus afperfus : iissc complicata invicem conftituunt iliud corpus turbinatum: 
fmgulis autem diebus , unum, duoauttria folia fe pandunt , furfum vcrfus fe convolvcndo, 
namturbinatecorpusdependet. Subter foliis hisexpanfis apparent fcx, fcptcmaut odoflo- 
res, ordinejuxtafepofiti, exalbo flavefcentes, quilibet duos circitcr digkos longus , fca- 
pusautemfimilisparvn^fcaphae, cujusparsquainfidetexortuifuo, fit prora, altera extremi- 
tas puppis , ex qua prominent quinque foliola angufta , figurami liabentia illius inftrumenti 
quo nautx utuntur in humedandis velis : erainent autem e puppi floris digiti longitudine , ex 
albo flavefcentia , & in ambitu latcritio colore fimbriata : inmedioporrocorumftamcnlu- 
teum crafllufculum infidet, figura baculi cum nodo in extrcmitate , qualiinceduntnigrita;. 
Dimidiaautempartefcaplia tegminefubtenditur a^proraincipiendo , ut in fcaplrisnoftrislu- 
foriis : fub hoc tegmine intus in fcapha manna feu lentus humor continctur , ad tadum frigi- 
dus , faporis mellei , confiftentia & colore fimilis albumini ovi recentis •, in hoc humore or- 
tum fumunt quinque illa foliola cum ftamine: deledantur formicxadmodumiftoneilare. 
Floresh6sfequunturfrudusordine&arde)Uxtafepofiti, quilibet brevi pediculo nitens, & 
oftentans primo in umbelico fuo florem , quipofteadecidit: fruftus autem indies augentur. 
Continenturplerumqueinunoramo, decem, duodecim, quatuordecimautfedecimnume- 
ro , ut ita una planta proferat fcptuaginta aut oftuaginta , quos virides finunt donec flavefcere 
incipiant. Frudus autem juftam magnitudinem nadus magnitudinem habet cucumcris no- 
ftratis oblongus & trilaterus quafi , coriocraflloritedus, quodfacillime in tres partes digitis 
fe dividi & detrahi finit. Pulpa .mollis eft inftar butyri , medullam quafi cucumeris per 
medium fecundum longitudinem habens : boni eft faporis & frequentiflime comeditur vel fo- 
lusvelcumfarinaMandiocjE, vel codus & frixus in oleo aut butyro. Ramus autem ille fru- 
dibus onuftus interea duni illi maturefcunt augetur , & ad duorum pedum aut majorem lon- 
gitudinem excrefcit , florcfque femper protrudit ex corpore illo foliaceo, fed qui decidunt 
fine fpe frudus , namunaplantanonfacitplusfruduumquam nutrire & ad augmentum per- 
ducere potcft. Maturis porro frudibus ramus cum illis abfcinditur, ut & tota planta : nam una 
plantaunum tantum vivit annum & fcmeltantum facit frudum ; faepifllme quoque accidit ut 
antequam frudus maturi fint planta cadat & pereat ni fulcris fuftcntetur ; five autem cadat five 
praecidaturperindeefti nam antequam fenefcat planta filiusunusautalter ex radice natus eft 
& adftat parenti , morientique fuccedit & fic in infinitum propagatiohujusplantjEfuccedit: 
ideo maximi horti aluntur his plantis pleni : nam femel fada plantatione ulterius non opus eft 
labore. Toto anno frudus habetur venalis. 

Annotatio. Iconem frudus dedimus in defcriptionc Americx lib. xv. quam hic re- 
petendam non duximus. 

B A N A N A , Brafilienfibus Pacohucu , Congenfibus ^uihucA quiancacala & frudus Tincondo 
^mancacala. Tota planta ut Pacoeira, at turbinatum illud florifcrum corpus paulo minus eft, & 
flores parufii difterunt: funt enim duos circiter digitos longi ex albo lutei coloris, & dulcis odo- 
ris: eftqueflorisfcapus non inftar fcapha.' , fcdredus, attamen cavus, repraefentans canoam 
Branfilicnfium •, fexfoliolaangufta prominent epuppi, figuraeutinprsECCdcnti, &ejufdcm 
coloris, fed ftamen in raedio deeft: medictas anterior canoae etiam tcgitur cavo tegmine 
albo-flavefcente. Eodem autem modo ut in Pacocirx (nimirum odo , novem aut dccem di- 
gitos) plerunque autem non ita craflTi ; & funt curvi five Itmati ; & fubftantia ficciorcs quo- 
quc & itamcUores ad coquendum aut frixandum. 

Inaia GvAcviBACUjus fr udus Inajaguacu Brafilienfibus : In Congo vocatur Ejaquiam- 
hutu & frudus ^iti inga quiamhutu : Palma nucifera , Lufitanis Coquiero , & frudus illius 
Coco : qui tribus fuis foraminulis larvam repraefentat. Arbor caudice raro redo, fed plerumque 
incurvato , quatuor , quinque , fcx aut etiam feptem pcdes craflb, triginta, quadraginta & inter- 
dum quinquaginta pedes alto. Cortex cincrcus inftar juglandis & quafi vibicibus hinc inde 
tranfverfim pcr ambitum notatus. Lignum e jus nullius ufus , conftat cnim cx meris filamentis 
& eftdulce quafiladeo fucco turgens , undearbore cxfa a formicis cxpctitur. Caretramis. 
Infummitate quindecim, ododccim, viginti aut pku-a habet foliamagna, alata, inorbem 
difperfa , partim furreda, partim protenfa, partim depcndcntia , grati afpedus. In exordio fuo 
haec folia alatatexturaquadam veftita funt naturah, obfcure grylci coloris , quafi ctudum 
textum cannabinum cflct, & fucccflli temporishxc tcxtura fc folvit fubfcqucnte akcra &a 
vento circumagitur. Quodlibet fokumalatum longum cft circitcr fcdccim pcdes Rhinlan- 
dicos, ac in exortu pcdcm circiter craflum , diflcdura in alas ordinc Juxta fc pofitas & oppofi- 
tas : quodlibct tale folium circitcr tres pedes longum & longius , duos digitos latura & verfus 
cxtrcmitatem , anguftius, acuminatum , habensinmcdiofecundum longkudincm nervum 
ofleum flavefccntcm , ac tranfverfim ordine fubtiliirimasftriasvirides(ut& ipfum cft) ac to- 

tum 



H I E T O R. P L A N T A R V M L I B. III. 1 3 9 

tmn cai-inatum, cavitatc iurfum veda : fubftantia inftai: folii gladioli , Ixtc viridc acfplendens. 
Intcr tblia alata ex lummitatc arboris oritur filiqua fivc vagina duos & fcmis circiter pcdes 
longa , crafla in mcdio novcm aut dcccm digitos, faftigiata , viridis , ftriata , qusc fucccflli tem- 
poris fulcefcit ac Iponte rumpitur. Antcquam autcm rumpatur , elcganterintuscompofitus 
rcpcritur cauiis, pcdcmlongus, tres aut quatuor digitos craifus in plurcs ramos pcdalcs aut fef- 
quipcdales diftinftus , qui rami ita apte a natura in theca compiicati magnam fpicam rcprje- 
fentant. Rami hionuftilunt ubique triangularibus corpufculis magnitudine amyo-dalarum, 
albis, quK rudimenta funt florum & hinc nucum : nam rupta vagina rami hi le explicant inftar 
arbulcui^ & flofcuios cxhibcnt iutcos. Hinc fuccrcfcimt fruftus , quihbet infiftens fuo brevi 
pcdiculo, pennam anfcrinam craflb, & cupuix fquamis conftanti ex ruffo flavcfcentibus. 
Nux minor eft viridis, maturefcens fit paliide flava , fed plane matura lignci eft coloris , figurx 
oblongiE feu ovalis & quafi trianguiaris : longa plerumquc dcccm , duodccim, aut quatuorde- 
cimdigitoSjinambitucrafladuos&amplius pedes. Conftat fruftus totus primum cxteriori 
tegumento, fccundo corticc , tcrtio nuclco & quarto aqua. Exterius tegumentum , cxtcrne 
glabrum, in totum conftat e filamcntis crafllufcuiis, longis, coloris rufefcentis inftar lini, rcfc- 
rensftuppamcannabinamcraflamaccrudam^ eftque in ilia partc quanuxpcdicuioadhceret 
fupra duos digitos crafllim , in reiiquis lateribus circiter unum. Cortex eft crafllis inftar cranii 
humani , & ea extremitate qua adhjerct ramo , tria habet formina , nuclcum cerafi capicn- 
tia. In cavitatc luijus corticis feu in ambitu cjus interiori adhxret nucleus , qui & ipfe fua cuti- 
cula veftitur in fua convcxitatc finter corticem & fcj ruffi coloris , ad villuii ut nux mufcata. 
Nucieus , nuce matura , crafllis eft duas tertias partes digiti , aibiflTuiius , ladeo fucco turgens, 
faporis inftar optimarum avclianarum. Sufficit unius nucis nucleus ad tres faturandos , denique 
in iiia cavitate nuclci continetur aqua, paucaquidemquando piene maturuit nux & nuclcus 
fuampcrfedionem adeptus eft, nec ad potandum grata: fed quando medise xtatis nux eft, 
nimirumquandotegumentumflavefccreincipit , cavitasiilaeftplenaaqua fuavifllma (conti- 
net enini pintam Hollandicam aut amphus j pro magnitudine. Aqua hiEC tum gratiflfmia cft ad 
potandum, dulcis, frigida ac ciara. At hinc quum aqua abundat, nucieus adhuc moUis ncc ita 
gratus cft. Ergopro aqua haurienda eligunturmediae maturitatis, pronucieo edendo plane 
mat urx : nam aqua hjsc in nutrimentum nuclei ccdit. Ex nuclco maturo exprimitur lac , cui 
incoquitur oryza pro^pulmento. 

Hsec arbor in fummitate fua meduUam aibiflimam continct quafi bulbofam , nam in par- 
tcs facile feparari poteft inftar aiiii aut ceparum. Haec vocatur Larine palma & ea abiata arbor 
moritur, imdeproverbiumpalmamreferrc. Mcduflaea eft albiflTunaj punauiis quafiporis 
dotata, fuccuienta, dulcis fiporis, melioris utique quam optimarum nucum; comeditur 
cruda vei per fe fola , vcl cum oleo &accto, atque etiam coquitur. Arbor toto anno fimul flo- 
res,frud:us immaturos & maturos continct. Amat autem ioca maritima & arenofa prope fepes 
&macerias: in mcditerraneis non aut raro admodum reperitur, aut fi plantetur ibi infru£ti- 
fera eft, nec juftam magnitudinem nancifcitur. 

Nuncetiam dicamquomodo piantctur & tranfplantetur , omnia expropria meaobferva- 
tione 5 nihii cnim umquam fcribam , quod non ipfcmet viderim & expcrtus fim. Fruftus inte- 
ger fcu nux cum tegumento fuo terrjE ieviter fuppofitafeu tantum fuperterram projcaa, fe- 
ptemmenfiLun ipacio progerminat: ex germine pianta tranfplantata poft annum, demum 
poftfeptemannosprimitiasdatfruduum. Modus progerminationis hic cft : Nucetotacum 
tegumento terrse commifTa , ex foraminibus illis progerminat filamentofum germen , ortum 
ducens ex aqua illa quje in nuce continctur:antea autcm aquailia in fpongiofam,aibifluTiamque 
fubftantiam fuit congclata & in figuram nucis formata ut germen inde prodiret. Gcrmen 
quando prodiit textura illa cannabina ftatim cin£tumeft& habet tria velquatuor foUa arfte 
fibi adhuc applicata fine caudice. Nam etfi provcnirct ad fex , o£to , vel decempedum alritu- 
dinem adhuc nihil funt nifi foiia atque caudiccs. Et quodlibet folium junioris arbufcula: inte- 
grum eft nonfe£tumin alasut inveteribus, fed piicatum ut paiiia mulierum in Germania. 
SucceflTu autem temporis fponte finditur & fiunt alata , & tunc arbor caudicem fenfim acquirit 
fubtunicaiUatextaquainferiuscingitur. Germenporro, dequo ante, cum emerfit e nuce, 
tunc ftatim per totum crafllus tegumentum fpargit radiccs filam.entofas , flavas , qua: hinc inde 
petforantiliud tegumentofLim & prodeunt foras (nimirumpedalis aut majoris longitudinis ac 
lumbricorum craflitudine) ac in tcrram fe ingerunt : fucccflu tcmporis tora nux putredine ab- 
fumitur. Sin qujeras unde nutrimcntum habcat planta priufquam radices in tcrra firmentur 
quod non ftatim fit , dicam : Supra innui cx fpongiofa iUa fubftantia prodire germen, ex hac & 
fimul nucleo qui adlicerct fuo cortici nutttor arbufcula , nam quo citius eximas aliquam ar- 
bufculam priufquam radices cgitin terram ?;0o plus nuclei invenies & contra. Tenaciter Ipon- 
gia adhaeret per fibras fundo atbufculas , ita ut ex nuce eximi pofllt nuclco appendente. lunio- 

S 2 resfic- 



n^o GeorgIMarcgravI 

res fetus tranfplantantur aut non : fi traniplantarc animus , id fiat anno astatis primo aut fc- 
cundo , & quidem mcnfe lunio vel lulio. Poffunt & majores tranferri quatuor aut quinque 
annorum , fed major pars moritur. Vidi tamen grandes viginti quatuor aut plurium annorum 
transferri feliciter anno 1 640. MaLU-itiae , adhibita multitudine hominum circiter trecento- 
rum. E cortice nucis egregia fiunt pocula. 

Annotatio. DeeademarboreitaFr.Ximenes. DePalmis quse ferunt cocos, Mexi- 
eanisCo)'o///,eftarborhaudadmodum crafla, vcrnmalta, cujusrami (quosproprievocamus 
pahnas) e faftigio trunci eminent , quinque aut fex numero erefti ad modum palmarum Hif 
panix & ab omni parte clare virentes : truncum habet redum & cinerei coloris , in circuitu a 
radice ufque ad faftigium , minutis velutigradibuscin£tum, quorum ope indigense facillime 
adfummitatemarborisenituntur. truncuseftvaldefpongiofus : amat autem locamaritima, 
uti apparet inlnfuiis Philippinis , Porturico •, pr^Efcrtim ad oram Coliniae & Zacatulse. FIos il- 
lius caftaneae flori fimihs : frudus integerjequatmolem capitishumani, eftque oblongior & 
triangularis , & laete virens antequam decerpatur. Nux ipfa feritur & facilc pullulat , tranfpo- 
fitaqueadolefcit&brevieditfruftus, praefertimficinereaut fimo bovino ftercoretur & dili- 
genter rigetur : radicesagitnequeprofunde neque moIifuaeiEquales: truncusquoquefecun- 
dumradices craflior , quoaltiusafccnditeotenuiorevadit; materies ilUus admultautihs. In 
InfulisPhilippinisnon modoematerie illius faciunt naves, fed & funibus & velis , aliifque 
nauticis inftrumentis ealdera inftruunt ex eadem arbore ; & quod maxime mirum variis quo- 
queraercibusonerantex illa natis; oleo, vino, aceto, faccharo, fruftu & fimiUbus. Ete- 
nim vulnerando teneros ramos inferiori parte , eliciunt liquorem quendam , qui vini loco 
ufurpatur : hic primo die fiiavis & guftui gratus , fequentibus fit infipidior & denique plane 
inutiiis , feraperauteraeftingratiodoris; & fi crebro fumatur gencrat craflbs humores, fla- 
tus & cruditates , licet moderate calefaciat & humedlet , fitque blandius noftro vino & mi- 
nus tentet cerebrum , nifi alia (ut vulgo folet) addantur. Porro Phtificis prodefle ferunt & 
qui renum affectibus laborant, ita ut vix ullos in Philippinis InfuUs reperiri dicant qui illis mor- 
bis tententur, quia illius potu partes illae mundentur & arenulas expellantur: verum liuiimope- 
renocetillisquihydropeautlienis obftru£tione laborant. Vinofus hic liquor foli expofitus 
aut alibi fervatus per oftiduum fit praeftantiffimum acetum,quod minus ficcat quara noflrura, 
fedigniadmotumperditfumnvigorera, ideoque cura in cibis ufurpanfr, tura demuraadraif. 
cent cum edulia deferbuerunt. Durat quidem longo terapore , verum fi pauxillum aqux ad- 
mifceas ftatim corrurapitur. Ex eodcm vino codo & fpiffato fit mel & faccharum , quod tem- 
peratura eft calidum , humidumque & grati laporis : confervatur longo tempore : lenit pe- 
£tus & eft utile adverfus rheumatifmos : corroborat ventriculum & cerebrum : juvat conco- 
ftionem; denique ore fumtum nihil differt colore «3c faporeanoftrofaccharocandido: Nux 
ipfarecensactenerafaporerefertcarduum, verumeft dulcior & minusadftringens; fiftital- 
vum, tollitcruditates&refocillatventriculum. Putaraen quod fequitur & proprie vocatur 
Coco eft nigri coloris & durura ; exeobiberefalubrejudicatur , &finedubiocorroboratner- 
vos & fanat paralyfin. Hoc putamine concluditur medulla candicans, gratifaporis&amy- 
gdalarum dulcium azmula : ex hac contufa exprimitur ladeus humor abfque ignisope, qui 
utiUffiniuseftadnecandoslumbricosinteftinorum, fiquantitate oftounciarum cumpauxil- 
lo falis mane furaatur a jejunis, praefertimpueris&adolefcentibus. Ex rafura e;ufdem medul- 
Ix coda in aqua & bene agitata emergit oleumquoddam , quod recens commode cibis mif 
cetur & magni ufus eft in medicina , temperie calidum &,humidum. Hauftum fcx aut o6to 
, unciarum quantitate purgat leniter ventriculum , & evacuat humores melancholicos & pi- 
tuitofos •, licet dicant meduUam illam per fe alvum aftringere : verum ad purgandum utendum 
cft oleorecens expreffo : mitigatpraetereaquofvis dolores e caufafrigida natos : eftqueadmi- 
rabile remedium in viflneribus curandis, fiftit enim fanguinem, mundatfaniem&confoli- 
datilla: ilUtumlenitpedus&potumpurgatiUud, editquealiosinnumeroseftedus quosre- 
cenfere longum efTet : imprirais autem utiliffmium ad nervos relaxandos & pertinaces dolores 
podagricos. Non autem tantum oleuni , fed quae medulla continetur aquainftariadis can- 
dida, ad plurima valet : fanatfebres, fedatfitim, temperat xftum , mundat & finat oculos & 
confumitfuperfluam carnemquaeillosfoletfxdare, conciUat clegantem colorem vultiii fae- 
minarum; refrigerat atque humedat: purgat fanguinem, ventriculum& urcteres, mitigat 
dolorcs & eft gratiffirai faporis , praefertim febricitantibus , quiUcet fudcnt magnacopiapof- 
funtfumercfincnoxa, modofintiejuni: nutrit egregie & cft admirabile rcmedium advcrfus 
febres biliofas : & licct credatur flatus generare , tamen funiere licct diebus purgationiim •, vc- 
rum quibus alvus admodura laxa fibi ab co potucaveantncceffeeft. Stoloncsquoquefivc 
gcmma: fuaves funt qucmadmodum palmiti Africxaut Algarviae, vcrumamputarivixpof- 
funt finc cgregio arboris dctrimcnto. Nc foUa quidem inutiUa funt , nam vinum hujus arboris 

per illa 



HisTOR. Plantarvm. LiiJ. III. J4I 

per illa colatur & praeftant vicem cribrorum : ex iifdem galeri , ftorca: & plura alia texuntur. 
Perfuafit mihi religiofus noftri ordinis , qui multos annos in Philippinis habitaverat ; in non- 
nullis cocis atque ipfa mcduUa & la£teo fuccorepcririlapilloscandidifllmos, ovaliforma, 
fed una parte nonnihil depreflbs , qui fingulare remedium fint adverfus Nephritidcm & crefta- 
ti affeftum illum & dolores arceant : Religiofus autem ille unum brachio aliigatum circumfe- 
rebat. Hadcnus Fr. Ximenes. 

MuItiprxtereafcripferuntdehacNuce, utvocant,Indica,imprlmisautemMonardes pro- 
lixc lib. I. Hiftor. Aromatum cap.xxvi. Addidit& Car. Clufius infignes notas, &Iconcs 
arboris & fruftuum, quas opersepretium erit videre. Legendi & alii Auftores. 

Hoc tantum addo vidifle me plures ejufmodi lapiIlos,qui in Cocis ferebantur generati , qui 
omneserant formaovah, inferioripartecomprefli, figura & colore , nifiquodparumfplen- 
dent, unionibus fcoticis haud abfimiles, & diverfae molis, & habeo unum fatis grandem, quem 
curiofc fervo, qui non multum abeft a rotundo. 

An n o t a t I o. Non abs re puto futurum , fi hic adjungam tres defcriptiones arborum, 
quas ab Emanuele de Moraes aliquando accepi. 

I B I R A o B I Brafilienfibus , Arbor eft inter BrafiUanas procerrima, cujus materies eft du- 
rifll ma & intus rubicunda , nulli pene putredini obnoxia , nuUum fert fruftum , nafcitur in va- 
ftifllmis filvis & faltibus •, Lufitani yocant Paoferro , cum ob magnum pondus , quo ftatim in- 
ftar ferri mergitur, tum ob fortitudinem qua maxime ad ferrum accedit. 

Ibacamvci Arbor Silvis Parataningje perfamiliaris , fert fru(5tum fere fimilem Limoni, 
pelUcula tenui, fucco multo, acri tamen inftar labrufcse , intus exigua & pauca grana continen- 
tem, dentibus noxium. Arbor eft a paucis vifa & a pauciflTimis nifi per fru£lum cognita; vidi ta- 
nien ego multotiesob curiofitatemj nihil habet commune cum Mamoeira, fed penitus dif- 
ferunt. 

I A B v T 1 c A B A eft arbor reda atque procera , vaftiflimis ornata ramis : fert ab ima radice 
ufque ad ultimum ramorum apicem frudtus in tanta abimdantia & ita inter fe junftos , ut cor- 
ticem vix pofTis afpicere: eft autem frudus rotundus colore nigro, magnitudine parvi limonis, 
fucco dulci inftar uvse bene maturx; qualitatis temperatae atque falubris, febricitantibus jucun- 
diffiraus. FrequentiflTima eftin prxfedura S. Vincentii , praefertim in Silvis vaftis Parataninga; 
& in mediterraneis prjefeauraE riuvu lanuaru. 

Ha^enm HiJiorU plantamm. 




Sl 



Ceor- 



345. 




GeorgI MarggravI 



RERV 



NATVRALIV M 

H I S T O R I yE 

L I B E R CLY A R T V S3 
Qui agit de Pifcibus Brafili^. 

C A P V T P R I M V M.- ■ 

Guamajacu ape j^ecies iitraque. (juacucuja. 

Vamaiacv Ape Bf afilienfibus : Pifcis triangularis ; duplex cft , mius • 
cornutus, alter fine cornibus. Cornutus ab ore ad initium caudae feptem di- 
gitoscft longus, finterdum& longior^ aventre addorfifummitatem tres 
digitos latus feu altus : venter vix duos digitos latitudine complet : cauda 
unuradigitum lata, definens in pinnam duos digitos longam & totidem 
latam. Os ipfi parvulum & pifi tantum capax : liabens in fiiperiori man- 
dibula duodecim denticulos anguftos , acutos , in inferiori quinque . 
Caput ab ore ad cornua ufque inj gibbum aflurgit , convexitate fefquidigiti ; dorfum au- 





tem ad eundcm moduni in gibbum arcuatur : & unicam tantum habet pinnam in poftica 
parte verfus caudam, & quidem exilem. Oculos habet fatis amplos , diametro trientis , fuper- 
ne in capite in fronte pofitos prope cornua , ab ore circitcr fefquidigiti intervallo : & ante 
fingulos ocuios forarainulum unum. Pinnas in univerfum obtinet quinque, unam in extremo 
dorfo,utjamdixi, &inquoIibetIatereunam, longe infraoculos verfus pofticam corporis 
partem paulum vergentes , unum digitum longas ; & prope utranique rimam , unam plus fc- 
midigito longam, branchiarum loco : unam denique pinnam inferius in ventris extremitate 
propcexortumcaudce, unumpenedigitumlongam, dimidiumlatam: quinta facitcaudam. 
Cornuaduodire£leante fe protenfa in fronte geritprope oculos, magnitudine calcarisgalli 
galinacci; duoitidcmcequalismagnitudinisin infimoventre verfus quartam pinnam. Caret 
fquamis, fcd tcgitur dcnfa cute, in vcntre quidem alba , rcliquo autcm corporc fufca , atquc in 
vcntre & latcribus ufquc ad altitudinem oculorum figuris trigonis, tctragonis,pcntagonis, hc- 
xagonifquc mirediftinda&notata. Vbique autem (excepto infimo vcntrc) eademcutisva- 
riis maculisnigricantibus cftinfignita. 

Guamaiuu ape finccornibusinfronte, paulominor cftanteccdcntc, fedlatiore ventre& 
cauda paido longiorc; &cft pcrtotumcorpus fexangularibus figurisinfignitus, cum innu- 

meris 



H I S T O R. P I S C I V M L I B. I I I I, 1^3 

•meiris tuberculis minimis. Color vcntris fubflavus , reliquo corpore ex flavo cinereus & fub- 
fufcus. Non longe ab Infula Margarita captus h nautis nofl:ris pifcis ingens , quem vocant ^jla- 
COb CtCttsen in cujus vcntriculo Guamajacu adhuc integer fuit inventus. Pifcis autem illius 
carocoaa&avigintihominibuscomeftafuit, quiomnesftatim poft manducationcm male 
fehabuerunt, &vixpoft multos dies fumtis rJexipharmacis convaluerunt : ceftima hinc ma- 
lignaniquahtatem guaniajacu pifcis. 

Alium talem acccpi , cujus longitudo erat pedaUs , altitudo quatuor digitorum , cujus to- 
tum corpus teaum erat tcfta mcris figuris fexangularibus conftante , fragili in recenti pifce , & 
qux pifce Soli cxpofito in hexagona corpora diflblvebatur. Os anguftum , denticuli oblongi 
latefcentcs , inferius quinque,lliperius undecim. OcuUampU, rotundi , magnitudine grofli 
mifhici , pupilla cryftallina , cxtera coloris umbras cum argenteo mixti. Cauda duos & (e- 
mis digitos longa , teres cxtra teftam prodiens , moUi cute veftita , habens pinnam duos di- 
gitoslongam &totidemIatam, quafi quadratam, fed in lateribus lunatam. Pinnaeutin aUis 
hujus ipeciei. Totus crat coloris albicantis cum gryfeo mixti. Quodlibct latus vcrfus pofte- 
riora delinebat in pinnam. 

Caret fere carne ac cavus eft , folam fpinam fecundum longitudinem habens, cui per mem- 
branas inteftina adhaerent. I n ventriculo multum invcni arenje . 

Annotat lo. Agitde hoc pifce Aldrovandus Ub. depifcibus iv. cap.ult. &datduas 
ilUus Icones. Obfervavi autem fnam multi eiufiiiodi pifces ficcati , utriufquefpeciei, ad nos e 
Brafilia & America afltruntur) figuras quibuscutis infignitur plurimum inter fe differre, & 
in quibufdam fe habere inftar tefliiiati pavimenti. 

. GvACvcviA Brafilienfibus : Monoceros pifcis: Vefpertilio Aquaticus pofTet appella- 
ri. Corporis figura anterius eft inftar vomeris : corpus ofto digitos longum, quinque latum in 

medio , ubi latifll- 
mum : medietas au- 
tem corporis pofte- 
rior rotunda eft & 
verfus czudx pin- 
nam faftigiatur in 
conum : medietas 
autem anterior vo- 
meris feu lati cordis 
figura obtinet. Pif- 
cis autem non craf^ 
fus,fedlatus5 caput 
vix prominet feor- 
fumacorpore, eft- 
queilliinter oculos 
_ fupra os cornu im- 

pofitum , durum , duos pene digiros longum , conicum. Oculos habet nummi mifiiici magni- 
tudine, pupillacryftaUinalenticulari , reUquaparsvariegatamacuIis & lineis flavis albifque. 
Oris hiatus caftaneam poteft capcre , ipfum edentulum eft. Supra os carnea prominentiaeft 
inftar tonfillae humanse fcre. In utroquc latere in medio pifcis , brachium eminet , qiiatuor 
digitoslongum, unajunaura conftans-, inferior medietas brachii duos digitos longa, plus 
uno lata , exterior pinna duos digitos longa eft , unum lata in infimo ventre inter brachia duas 
habetpinnasfefquidigitumlongas, quae quafi pedes funt. Cauda conftat pinna duos digitos 
longa , fefquidigitum lata , ac fere quadrata. In inferiori corpore , fcfquidigiti interftitio a cau- 
daetiampinnulamhabetparvam&talemetiamindorfo, trium digitorum intervallo a cau- 
da. Cute tegitur , non fquamis , quae fuperius fufca eft , multis tuberculis duris , per dorfum 
infignitaverfusanticampartem, &utrumquelatus. In utroque autem latere undecim nigras 
habet maculas lentis magnitudine & figura , binas ac binas juxta fe pofitas. Prope infertionem 
utriufque branchii etiam multas ejufinodi maculas nigras habet & ibidcm in quoUbet latere fo- 
ramen parvum in corpus. Infumma, inlateribus, circaoculos, in extremisbranchns, mire 
variegatur pundulis albis , nigris, lineifque itidem albis & nigris , ut vix cxprimi pofllt a pi- 
£tore. In toto autem inferiori corpore egregiiminiati eft coloris , atque ibi cutis aequaUs , vc- 
rum ad tadum pauluni hifpida. 




C A P. 



144 



GeorgI MarcgravI 



C A p. II. 

Tajafica. l^am. Tiraacangata. Acarauna. Gua^eripa, T^irane- 

ma. Acarafucu. 

TA I A s I c A Brafilicnfibus. Pifcis o£to aut novem digitos longus, corpore obtercte& 
pyramidali , extenuatur enim verfus caudam. Caput cft illi groirmfculum & compreirum: 
oculi eminen?es & nigri , circcl- -««■.-- 








loaureo : os edentulum. Sex ha-^ 

bct pinnas •, nimirum fub qualibct 

branchia unam oblongam , fub 

his in medio inferius unam bre- 

viorem : unam in mcdio dorfo aUamlongiorem verfus poftremam dorfi partem , & e regione 

hujusunamininfimo corporc: fcptima cft cauda, oblonga & in exitu rotundata. Tcgitur 

fquamuUs parvis , colorishyaUnipaUidi, macuUsvariisfufcisvermiculatisvariegatusper to- 

tum, exccptispinnispoftbranchiaUbus & infimo ventre , quse ex paUido fubflavefcunt. Cau- 

da eft undata fufco. Latet in arena abfconditus, ideoque capitur pedibus , eos ponendo fu- 

perarenamubilatet. Codusatqueaflusbene fapit& convenitcumHoUandoram^Djl/ eft 

enim carne albiflTuna & friabiU. 

P A R v BrafiUcnfibus: Pifcis eft 
latus & fubrotundus , verum haud 
crafliis , novem aut decem digi- 
tos longus ab ore ad pinnam cau- 
■ds qu3£ duos & iemis digitos lon- 
ga ac totidem lata : latitudo pifcis 
feptem digirorum. Pinnas obti- 
netfex:duas raagnas ac iatas duos 
circiter digitos; unam in dorfo,al- 
tcrara in ventre , qux utrobiquc 
ad caudam extenduntur; habet- 
quc quxvis pinna in fine pronii- 
nentiaminftarfunicuU, ea vidclicet qux in dorfo quinque digitos , qu3e in ventre tres digitos 
longam. PoftbranchiasinquoUbetlaterectiampinna cft duos digitos longa , unumlataj & 
duasininferioriventrefubliis, duosdigitoslongas, anguftifllmas. Capitc eft parvo , ore ela- 
to, angufto, minutifilmisdcntibusalbicoloris: ocuUsconfpicuis, flavo circulo circurada- 
tis. Totumcorpusveftiturfquamisraediocribus, quarum dimidius nmnerus niger eft , dimi- 
dius autem flavefcit , ita ut lunulas flavasinnigricante corporegeftarevideatur. Circabran- 
chias flavedo eft & in initio pinnarum, poft aures maciila flava in quaUbet. 

Pifcis eft edulis. 

PirA Acangata BrafiUcnfibus,ideft,pifcisdurocapite: Percai mediae feu J|atDCtjS 
magnitudine, fcptcm aut o£to digitos longus , ore haud amplo , oculis nigris , circelloni- 
gricante aurco & ruffo colore mixto. Pinnas habct fex & feptimam pro cauda: duaspoft- 
branchiaks, duas in infimo ventre jundas, unam verfus pofteriora inventre, &:imamper' 
totius dorfi longimdinera ufque ad caudam extenfam & eredam , firmis fpinis fuftliltam quam 
in vaginam recondere poteft. Pinna caudx furcata. Tcgitur fquamuUs argenteis , aureo & 
igneo colore tranfplendente , prasfertim in dorfo : in vcntre in argenteo thalaflinus color tranf- 
lucet. Pinna dorfi argentea tranfplendcns & macuUs fufcis infignita. Pinna; laterales albx , quoc 
in ventre caerulefcentcs. Caudse quoque pinna in extremitate cxrulefcit. Eft eduUs. 

AcARAVNA BrafiUenfibus . 
Pifcis raagnitudine exxquat Pa- 
ru , fed non eft ita latus , & fqua- 
mulas habct nigricantis coloris. 
Caudacft bifida,pinnatrcsdigitos 
longa, duos lata. Pone utramque 
branchiam ctiam pinnam habet, 
infcrius in antica partc duas angu- 
ftas. Per totum dorfum & pcr 
vcntrem etiam pinnam utrobiquc 
cxtcnfam, acutam, continuam , in poftjca partc corporis circiter unum digitum latam. 

Os par- 




HlSTOR. PlSClVM LlB. I. 



145 




Os parvum , anguftum , denticulis minutiflfimis. Oculi haud magni. In utroque latere prope 
caudam acutiirunum habet aculeum-, quos in latera poteft recondere & evaginare & alios 
pifces laedere : quilibet aculeus fere digitumlongus ofle pifcino conftans. 
Pifciseftedulis. 

GvAPERVA Brafilienfibus. Pifcis cor- 
pore lato & compreflb , quatuor digitos 
longOjtresIato, ubilatiflfmius. Orepar^u- 
lo , denticulis minimis. Pinnas habct fex: 
poftquamUbet branchiam unam, paralle- 
logrammi figura : in infimo ventre duas ob- 
longas : in dorfo & inferiore ventre cxtre- 
mo longam ac latam , qux in acumen defi- 
nunt , fubute figiu-a. Cauda quadrata feu 
potius parallelogramma , unum digitum 
longa , duas tertias digiti lata. Tegitur fqua- 
muUs coloris nigri , fplendentis inftar bom- 
bycini, quarmTi ora; (non omnium fed qua- 
rumdam) fimbrias flavas habent inftar fe- 
milunularum. Pinnae funt nigrae. Circa os 
linea crafla purpurei eft coloris , & illi per- 
pendiculariter altera fuppofita.Corpus tres 
lineje latae ambiunt , quarum duze per latus 
& pofticas pinnas extenduntur. Caudam 
etiam taUs fecat linea & ejufdem coloris; una pro fimbria ipfi eft oculorumpupillanigra, 
circulo aureo. 

Pi RANEMA Brafilienfibus : pifcis mediocris Carpionis feu percae magnitudine ; novem, 
decemautundecimdigitoslongus; latus, ubimaxime, tres digitos autpaulo ampUus. Os 
habet amplum, fubrotundum, edentulum quidem , fed acutiffimis prominentiis afperum: 
oculos magnos inftar folidi HoIIandici , pupilia cryftallina , circulo albo fplendente , qui fu- 
perius ad dimidiam partem coloris eft miniati. Branchias habet admodum amplas. Ponehas 
in quoUbet latere pinnx digitum quidem longae fed haud lata; , & fubter has in ventre duse fibi 
propinquxduosdigitoslongcE&fefquidigitumlatK, triangulares , /pinis fuffiiltx. A ventris 
medietateadcaudjEexortumufquepinnaprotenditur tres&femis digitum longa , unumla- 
ta, itidem fpinis intertexta , quam abfcondere ferepoteftinrima ad hoc comparata : peruni- 
verfum dorfum ab occipitis fine ad exordium caudae pinna extenditur quinque digitos longa, 
paulo plus digitum lata , tenuimembranaconftans, duabus & viginti fpinis intertexta, quam 
erigere atque deprimere & fere abfcondere poteft in rima. Cauda qux a corpore protendituc 
fefquidigitum eft ionga , unumlata, pinnamhabettres&femisdigitoslatam, & plus quam 
fefquidigitum longam. Color totius pifcis eft argenteus laccatus lacca florentiva. Squamulas 
habet minutiias quafi triangulares : in ventre plus albicat , feu argenteominuslaccaeintermi- 
xtum cernitur. 

Capitur in mari & boni eft laporis , eduUs. 

AcARAPvcv BrafiUenfibus ; fluviatilis pifcis , in fefquipedalem longitudinem excrefcit, 
ubi latiflimus quatuor aut quinque digitorum. Os acuminatum circiter duos digitos longum, 
haud amplum labia abfcondere & contrahere poteft ut folum hiatus apparcat , nuUos habet 
dentes. OcuUmagni, pupillanigrafplendente, circuloexalbo&fufcomixto. Pinnashabet 
feptem: unam pcr dorfi longitudinem ad caudam fere extenfam , nonlatam, quamerigere 
& fpinis fuftentare , atque recondere poteft : poftbranchiales duas , totidemininfimoventre, 
unampoftanum: Septimamprocauda, furcatam quatuor aut quinque digitos longam. To- 
tusfplendetfquamisargenteisminoribus: in dorfo tamen aliquid aureiadmixtum: &inquo- 
libetlaterefexoblongsmacuIxcjEruIeaerufefcentes, non ita confpicuje. Pinnadorfi & cau- 
dadilutecinereifuntcoloris, ut & laterales : dnx in infimo ventre flavefcuntpaulum, ut& 
eaqusepropeanum. Eduliseft. 

Cap. III. 

l^udia?io^ermelho. Tudiafio yerde. furuucapeha. faQuaruca. 
Caraum. Qururuca. Guaihiaya. 

"JP V D I A N o vcrmelho vulgo , fed reftius Bodiano : Brafilienfibus Jipimixira & tetimixira. 
^ Pifcis mediocris Percx magnitudine. Latitudo corporis, ubi maxima , duorum digitorum, 

T . propc 



146 



GeorgI MarcgravI 



-/T,AsMrJ^^,-J.-{ 





prope caudam unius aut paulo plus. Corporis fere jequalis latitudo cft. Caput parvum , os acct- 
tum , fupcrius in antc- 
riori parte tres dcnti- 
culi acuti, minimi, in- 
fcrius itcm , & verfus 
/ interiora in utraque 
mandibula alii minimi 
denticuli. Ocuios iia- 
bct paululum emincn- 
tes , pupilla nigra , ex- 

teriori albo, hinc flavo circulo. Pinnas habet feptem: nimirum duas plus digito longas, 
haud latas , poft branchias in utroque latere unam : fub his duas )un£tas in ventre : aliani 
in vcntre verfus caudam , duos digitos longam , fecundum longitudinem adnatam : unam 
item talem in dorfo , tres & femis digitos longam : & feptimam pro cauda , quse eft quadra- 
ta, digitum longa & lata. Tegitur pifcis fquamis fubtilibiis, ita arde complicatis, utadta- 
aumglabereflevideatur. Colortotiuscorporisflavus cum aureo mixtus. Summitas autcm 
capitis & totum dorfum ad media utrimque latcra , & fere ufque ad finem dorfalis pinna; pur- 
purei eft coloris egregii cum lacca mixti : extrema ora pinnx majoris in ventre verfus caudam 
etiam purpurafcit ut & pinnx illi junftje totaliter : reliqux pinnas flavae cum aureo colorc mi- 
xt2e, ut&totumreliquumcorpus. ParsuItimapinna:ma)orisindorfoetiamflavaut & cau- 
da. Pifcis eft edulis. 

PvDiANo Verde Lufitan.Pif- 
cisoblongus, nimirum deccm di- 
gitos ab oris extremo ad caudse ini- 
tium ; corpus tres digitos latum, 
eirca caudam autem fefqui. Os acu- 
minatum , haud amplum , anterius 
in fupcriori mandibula habcns duos 
dcntcs acutos , longos ; & feriem 
denticulorum minimorum : infcrius in anteriorc parte quatuor , longos , acutos , <Sc fcriem 
minutorum candidorum. Oculos habet parvos, pupilla nigricante , circello primum aureo, 
dein exterius albefcente. Pinnas obtinet leptem , nimirum unam per dorfi longitudinem ex- 
tcnfam , fex & fcmis digitos longam , dimidium latam, quam fpinis erigere & fuftinere po- 
teft : poft utramque branchiam unam , duos digitos longam , paulo pJus uno latam : fub ven- 
tre duas parvas jundas : a medio autcm ventre inferiori una tendit pene ad caudae exortum, 
. quatuor digitos longa , unum fcre lata : Septima pinna eft cauda , qux cft quadrata aut paral- 
lelogrammi figura , fefquidigitum longa , duoslata. 

Totus pifcis veftitur iquamis latis , qux iia. compofitse funt , utmericubi fibi appofitivi- 
deantur; lutei feu aurei coloris ac per totum ambitumlineafeufimbriaelegantifliimaazuri 
feu cserulei coloris. Caput fuperius aiu-eum eft cum magna macula coloris ex viridi thalaflini, 
circumdataazureo&azureis flavis fubviridibus & albicantibus ftriisvariegatum. Pinnaedu;^ 
laterales fcupoftbranchialcs&duzeinventrealbicant, inlaterali ambitu c^rulea lineola pra::- 
ditx. Pinna dorfalis aurei cft coloris & ftriis undulatis cieruleis fccundum longitudinem nota- 
ta, qua^inventremajorexruffbadbrunnumvergitcolorem, ftriis itidem caeruleis fecundum 
longitudinem. Cauda rufefcit ftriata thalaflinoac caeruleofecundumlongitudinem , in extrc- 
mitateautempaululumvirefcit. Pifcisinfigniscoloris&eduiis. Capitur inmari. 

I V R V v c A p E B A Brafilienfibus: 
aut etiam I t a i A R a diftus. Pifcis 
longus fcptem aut odo digitos , 
duos aut tres latus , ubilatiflimus: 
ore fatis patulo , & ex triangulari 
rotundo , lingua angufta , brcvi, , 
dcnticulis minutiflimis : oculisro- 
tundis , pupilla cryftallina & circu- 
lo rubro. Poft branchias in utroque 
latcrc habct pinnam fcfquidigitum 
longam, quadratam&cxtcriuscircinatam: fubtcrhas, du.isininfcriorivcntrc)und3S; paulo 
poftoccipitium incipitpinna, antcriori mcdictatc fpinis fufflilra , poftcriori mollis , qua;tcn- 
dit fccundumlongitudincm dorfi ad caudam ufquc, & fcmpcrfit latior,propc caudamdi- 
gitum lata. In infcriorc corpore vcrfus caudam ctiam pinnam habct haud amplam. Cauda 

conftat 




M I S T O R. P I S C I V M L 1 E. IV. 



147 




conftat piana refquidisitutii longa , plus uno lata, & quadrata. Squamatus pifcis , fed fquamis 
itacomplicatisutlxviseircvidcatuL-. Pilcis univedi coloregregieruber, inventrc autem ex 
rubro 8c albo maculatus ; in lateribus autem conftantcr niaculas habct puniceas , nigras , va- 
rias, ma jores & minorcs. Pinnx omncs funt rubra; & mgro maculatx. 

Pinguis clt pifcis & boni fiporis, optimus tamen aflatus. Capitur in mari inter fcopulos. Pa- 
rietirccens appenilis nodu toto corporc clarclucct. 

Jagvaraca Brafilicnfibus . Pifcis me- 
diocris Percae magnitudine , ore acuto , eden- 
tulus. Oculoshabetmagnos, pupilla cryftal- 
lina nigra, magna & aropla, circulo coloris ar- 
gentei,. & fiiperius maculamfanguineamha- 
bentc. Pinnas habct in lateribus & infimo 
vcntre fimilcs praecedenti pifci : per dor- 
fumverofecundumlongitudinemextenditurpinnadigitumlata, ufque ad unum digitumab 
initio cauda:, conftans tcnui membranula undccim ipinis acutiffimis fuffulta , quam poteft ele- 
vare & fubfterncre pro libitu: atquc non folum componere fed & abfcondere in rima cui pinna 
infidet. Hanc fequitur alia contigua , unum digitura Iata,pertingens adcaudce exortum, duos 
digitos longa, triangularis &: fuperius definens in acumcn. Caudae autem pars reliquo corpori 
fubtenfa fubrotunda eft, fefquidigitum longa , contincns pinnam furcatam , cujus pars infcrior 
duos digitos longa, fuperior paulo longior. Ad branchias in utroque latere , in quolibet duos 
habet aculeos , in quorum medio alii funt minimi : his branchiis & aculcis ferit & vulnerat: 
feritetiamcumpinnadorfali&cumiisqua;funtin infimoventre, ad quarum fingularumla- 
tus aculeus eft fatis longus , & quideni in pinna prope caudam in infimo vcntre fpina cft ununi 
digitum longa. Totus pifcis tedus eft fquamulis eleganter diipofitis ; & quxlibet fquamula in 
ambituminutiftimeeftferrata. Color totius corporis eftargenteus, in ventre plane albicat. 
Caput fuperius incarnati eft coloris , & hifpida tefta munitum. Pinnse omnes coloris funt di- 
lute incarnati : ea auteni qux in dorfo fpinis fuffulta-prope ipinas auro eft umbrata. Caro pin- 
guis & boni faporis , prxfertim fi pifcis afletur. Capitur in mari inter fcopulos . 

C A R A V N A Brafilienfibus : Pifcis hic magnitudi- 

nem & figuramhabetut/^r^^CiJ/^f^^jdifferttamenca- 

pite & colore corporis. Pinnas quoque eodem modo 

^ '"-'''" ""'"'-'•''■'•'^■•' ^ ''Vi" 3^?^2r-^ pofitas habetutille. Osautem obtinct lunatum; den- 

teique habet acutifllmos , fed minutos : Branchias am- 
plas, quie aculeis in poftica parte funtmunitoe. Oculi 
verfiis fummitatcm capitis in lateribus pofiti nonlonge ab invicem, haud magni , pupilla ovali 
nigra> quam ambit circulus ruber. Squamulis in univerfum veftitur lunatis, coloris mlniati pei: 
totum , & ubique pundula nigra , magnitudine feminis papaveris iniparla habet , pra^terquam 
inventre. 

Capitur in mari inter fcopulos: cftque eduHs, molli admodum carne atque boni faporis. 
CvRVRVCA Brafilicnfibus : Spccies Corvinx ; pifcis fluviatilis , fefquipedem longus , cor- 
poreoblongo;orefatisamplo, ocuIismediocribus,nigris. Pinnas habetfcptem: unamper 
dorfi longitudinem ad caudani fere protenfam , qus divifa eft & prior pars latior , tresdigitos 
fermc; & totidem longa , triangularis, fpinis fuffulta, pofterior longior , fed cxilior. Cauda fere 
quadrata. Squamashabetmcdiocrismagnitudinisargcnteas, cum aureo & fubfufco pauco 
niLstas, prxfertim in dorfo & lateribus. Pinnae in dorfb & latcribus ac cauda , cincreas : in me- 
dio ventre flavefcunt & fufcefcunt. Edulis cft. 

G V A I B I A Y A Brafihenfibus, eft Sargm, convenit cnim optimc cum defcriptione Geflieri. 

C A p. I V. 

(juatucupajuha. T^acamo. ^etimhuaha. ^ira jurumenbeca. 

/^ Vatvcvpa Ivba Brafilienfibus pifcis in duorum pedum longitudinem excrefcit, dor- 
^— * fo paulum incurvato. Os habet triangulare , acuminatum , dentcs parvos acutifllmos. 
Oculos magnitudinc ftufcri Hollandici, pupilla magna, nigra , fplcndente circulo rubro. Pin- 
nashabet mollesfine fpinisinlateribus: nimirum unam in quolibet laterc, poft branchias, 
anguftam, duos&fcmisdigitos longam: duas tales junftas in ventre fubtcrillas unica fpina 
niunitas : & unam prope anum digitum longam ac latam, unica quoque fpina armatam. Ante 
medium dorfum verfus occiput , incipit pinna dcfinens ad caudae initium , quinque digitos 
longa , unum fere lata , quae duabiis & viginti fpinis erigitur : cauda duos pene digitos longa. 




T z 



ununi 



148 



GeorgI MarcgravI 




unumlata, pinnamhabct plusuno digito longam & quatuor latam paululumque exterius 

vei-fus interiora arcuatam. Veftitur 

fquamis paulomajoribus, coloris ar- 

gentei & ftriis flavis & ex argcnteo ru- 

fefcentibus fecundum longitudinem 

extenfis a capite ad caudam ufque. In 

utroque latereetiam a capite ad cau- 

dam eminens linea tcndit. Caput ex 

argenteo,rufo,flavomixtum. Pinnas ^ 

alba; five argentes , cauda; pinna ruflfa: (^^ 

venter albus. Capitur in mari inter 

feopulos. Boni eft faporis , & lingua 

& caro circa mandibulas longe optimi ut in Garpione. 

P A c A M o Brafilienfibus , Lufitanis Enxarou) , marinus pifcis qui capitur inter fcopulos; 
carne eft boni faporis , cute & colore ut noftrates Aalrupe : longus eft totus fere undecim di- 
gitos. Corpus autem verfus po- 
fteriora paulum gracilcfcit. Ca- 
put illi eft magnum,latum & craA 
fum , inftar orbis , riftu ranx. Os 
lunatum , amplum & in eo in u- 
traque maxilla unus ordo den- 
tium nonacutorum quidem fed 
folidoruni; ininferiori maxillavero, antica oris parte , ordoeftduplex. Oculos habet haud 
ma"-nos , nigros , non longe ab invicem diftantes , promincntes & fupra qucmlibct oculum 
eminentiam quandam cutaceam.inftar corniculi, quemadmodum & in qualibet gena & circa 
os inferius, quatuor. Poft branchias (quas carnofas habet & molles, anguftafque) pinnam ob- 
tinetmollem cutaceam in quolibet latere , duos digitos longam & plus unolaram: inventre 
etiam fubtcr has duas cutaceas pinnas anguftas, fefquidigitum fere longas , figurainftarlum- 
brici, confpicuas. Pinn3eabano& amedietate dorfi ad caudam definentes vix proniinent, 
funtquecutaceaeacmolles. Cauda pinnam habet plus uno digito longam cutaceam item & 
mollem. Cutis eft glabra &in utroque latere abranchiis ad caudam quadruplicem habet or- 
dinem pundulorum alborum. Pinguis eft pifcis&valde bona carne. Cutisillius facilede- 
trahipoteft. Afl atus tamen melior eft quam co£tus. 

AnnotAtio. Aldrovandus lib. 1 1 1. de Pifcibus cap. 64. Scribit ranam marinam feu 
pifcatriccm in Lufitania vocari Emxaroco ; fed Icones quas dat multum differunt ab hac 
noftra. 





Petimbvaba Brafilienfibus •, vulgo ^abaC-pijpJ/ a figura diftus : Pifcis tres aut qua- 
tuor pedes longus , corpore inftar Anguillx. Os edentulum acuminatum , fuperiori mandi- 
bulabrevioriquamfitinferior: eftque longitudo oris fefquidigiti , amplitudo, ubi maxima, 
vix unius. Caput novem digitos longum eft ab oculis ad oris extremum , craflities ejus poft 
oculos quinque digitorum , hinc paulatimminuitur, ita utpropeosfittriumtantum digito- 
rum. In fumnia autem longitudo capitis a finebranchiarumadorisextremumeft uniuspe- 
dis & unius digiti. Oculos habct fatis magnos , magnitudine nucis avellanie & pene figura , pu- 
pilla fplcndida Cierulcfccnte , quam tunica ambit argentea , in partc anteriori & poftcriori ma- 
culaminiatanotata. Poftbranchias in utroque latere, pinna direfte protenditur a latere fef- 
quidigitum lata & longa rufcfcentis coloris : hinc fex & femis digitorum intcrvallo vcrfuspo- 
fticam corporis partem , dux pinnje parvaz rufefcunt inquolibct latereuna, fed magis verliis 
vcntrcm . Poft has pcdis intervallo fequitur pinna rufefcens duos digitos longa , fefquidigitum 
lata : fubhacautcmejulclem magnitudinis & colorisunaininfimoventrc: dcmumafineha- 
rumintcrvalloferequinqucdigitorum funt adhuc dua; pinnx rufcfcentes paulo minores fu- 
pcrioribus, unafurfum, altcra dcorfumelata: & intcr hasortumfumitcaudainftarmurcnje 
tcnuis , tcrcs , fcx digitos longa. Corporis autcm longitudo a fine bi-anchiarum ad caudx ini- 
tiumeftduorumpcdum&triumdigitorum. Cuteeftinftar Anguillx glabra , coloris in toto 
corporc & lateribus ab ore ad caudam , hcpatici , in dorfo triplici , in capite duplici , in late- 
ribus unica feric macularum cicrulcarum magnitudinc nummi mifnici fere: ha; maculx a 
mcdio corporis in latcribus ad caudam ufque in lineas coeunt: intcr omnes autemmaculas 

cxru- 



HlSTOR. PlSCIVM LlB. IV. 149 

cxriileas ordine intercedunt maculx virefcentes. In inferiori corpore tam fub capitequam 
ventrealbefcit&videturaliqua rubedo infperfa. Corpus autem univerfum non exade teres 
eft fcd compreflum & latiufculum , ventrisenimktitudo prope fecundum par pinnaium ubi 
latifllmus, duorum digitormn , crafllties ibidcm totius corporis fexdigirorum. Hincpaula- 
timattenuaturdonccpropeexortum cauds fit fefquidigitum paulo plusautminuscraflTum. 
Eduliseftpifcis. 

Acus piicis vocari poteft de quo vidc Gefiierum. 

Annotatio. Aldrovandus lib. i. de pifcibus, dataliquoticones Acuspifcis,fcdnulla 
illarumconvenitcum hac qiiam Audor accurate delineat, quamque & coloribus fuis pi- 
ftamvidimusj nififorte AcusminorBellonii, excepto quod hascnoftra adcaudam pinnam 
nonhabeat, utilla. 

PiraIvrvmenbeca Brafilienfibus •, vulgo Bocamolle , quia moUi ore & aquis extra- 
ausftatimmoritur: vivit in mari in cacno : oblongus pifcis haud latus : novem aut decem in- 
terdumpcdeslongus, duos & femis latus , ubilatiflimus. Os habet elevatum ; quodamplia- 
re&rotundarepoteft: oculos magnos, pupilla cryftallina, circulo ex argenteo & brunno 
mixto. Septemhabetpinnas, duas anguftas poftbranchiales , duos digitos longas : duas in 
infimo ventre junftas , duos fere digitos longas , unum latas : unam poft anum firmafpina 
fuffultam: fextampertotumdorfumexten{am&bife£tam; anterior ejus parsplusfefquidigi- 
to longa , unum lata , triangularis , quam erigere & in rimam recondere poteft , mollis & tranf- 
lucens, alteraparsufqueadcaudamfereporreda, tres digitos longa, femidigitiun lata, iti- 
dem mollis; Septima eft cauda , duos fere digitos longa , fefquidigitum lata , figura pentago- 
ni cujusbafis inlerta in corpus. Squamas habet toto corpore argenteas , fplendentes , me- 
diocris magnitudinis : in dorfo viridis & aureus color tranfplendet : Pinnae argenteje & in me- 
dietateexterioreaureae. Inquolibetlatere linea tenditpaulumelata, etiam argentei coloris 
ut reliquum corpus. Eduliseft&bonilaporis. 



Cap. V. 

^^Srhamdia. Guaperl^a. Cumatapimma. Tamoata, 

NH A M D I A Brafilienfibus, Bagredo Rio vocatur a Lufitanis , pifcis corporeoblongo, obe- 
fo, ventremolli, ver£is pofteriora anguftiori. Capite compreflb & ore paraboHcaefi- 

gurx & denticulis mini- 
mis prasdito. Eft autem 
corpus duodecim aut qua- 
tuordecim digitos longS, 
duos & femis altum , ubi 
altiflTimum. Oculi parvuli, 
paululum protuberantcs, 
rotundi, pupilla nigra , cir- 
culo ex auro & umbra mi- 
xto. Branchix fatis am- 
plae , & barba fex filis con- 
ftans, duobusfupra & qua- 
tuorinfra os: eorumqux 
fupra os verfus latus ftant 
quodlibet crafllticm habet 
fili quo literae obfignan- 
tur, quinque digitos longum & poft cujufquc exortum fovea eft oblonga, in quani barbac 
initium incumbit , vertendo illam poftica parte , ut femper facit : quatuor inferiorum quodli- 
bet exterius duos & femis digitos longum , interius I^/quidigitum ■, funtqueinfcriorafila bar- 
bae non ita crafla ut fuperiora. Pinnas habet feptem & odava eft pro cauda : nimirum poft 
quamlibet branchiam unam oblongam , firmifTima & acuta fpina munitam (quemadmodum 
& in cxortu ipfius poft branchiam os durum eft triangulare) admedietatemcorporisante 
anum duas jundas oblongas , in extremitate circinatas : verfus caudam in infcriore ventre 
unamfere quadratam & in extremitate circinatam: in fumraitate dorfi magnam quadratam 
multis fpinis fufFultam , & poftillaraunam longam anguftam , cute carnofa conftantem , qua 
& corpus eft tcdum. Cauda bifeda eft & qu^libet pars in exitu circinata. Cute tegitur non 
fquamis. Caput dura tcfta tedum , ofque fuperius totum umbra; coloris : dorfum & latera ci- 
nereicurnpauxillocxruleomixti: vcnteralbus: pinnadorfalispriorpropeexortum ejufdcni 

T 3 coloris. 





jj^ GeorgIMarcgravI 

coloi-is, ciEtei-a in totum nigri , fpinis cincreis : pofterior ciufdem coloris cum dorfo & lateri- 
bus: pinnx pollbranchialcs totce nigrx: barba nigra, uti&pinnx ventris & cauda , licetiii 
exortupaululumruffe. Alummitatebranchiarum perquodlibct latustendit in medio Unea 
rubra ufque ad caudjE initium. 

Capitur in fluviis,.& cft optimi faporis, vulgoque comeditur. 

GvAPERVA Brariiienfibus , pil cis cujus longitudo ab initio oris ad exortum caudje paulo 
plus duorum digitorum ( repcriuntur tamcn & duplo majores; ) corporis medii crafllties , ubi 
maxiraa, trium: laterum quodlibet unum digitumaltum. 
Caretomninobranchiis: os habet fatis amplum & ela- 
tum, projeaum inftar.canis, minutiftimis denticuli?; 
loco linguze lapidem habet inftar Carpionis : ocellos 
vix grani milii magnitudine , colore egregii turcoidis. 
Inter ocellos in medio fuperioris labiifeu in fronte cor- 
nicuium gerit furfum ere£tum & paulum rctrorfum ver- 
fum , &'ante illud corniculum etiam filum tenue & 
dimidium ferme digitum longum verfus anteriora dire- 
Q.C protenfum , paululum tamen elevatum , cui appen- 

diculumadhseretutinLiliis: filumhocretro reconderepoteft: nam poft corniculum fovea 
eftinvertice, hincparvaeminentia&iterumvallis, tuncad uniusdigiti longititdinem pinna 
in dorfo porrigitur quadrantem lata. Cauda pinnulam habet plus femidigitum longam : a cau- 
da interftitio aUquo verfus anteriora circa ani regionem iterum pinnula eft femidigitum longa 
&dua:parvul2eininferioricorporefubpeaore. hi medio autem fere corpore, magis tamcn 
verfus anteriora , inquolibetlaterebrachiumobtinet, definensinpinnam duas trientes digi- 
ti longam , & pene ita latam , pinna autem brachiorum o£to conftat fpinis qux pcr pinme lon- 
gitudinem difparguntur & anterius prominent inftar ofto unguiculorum acutorum.Brachium 
quodlibetunicaconftatjunauraacverfus anteriora defleait utita naturce pifcis commodius 
ferviat. Caret in totum fquamis fed tegiturcuteinventre molU, reliquo corpore ad tadum 
afpera&fcabra, ut in Tiburonibus. 

Colorcutiseftobfcurerubricans, cui fufcus admixtus , & per totum corpus maculasha- 
betnigras , figuraundarum. Pinnae & brachia etiam e)ufdem funt coloris cum fufco mixti. 
Scd pinna in dorfo in quolibet latere quatuor habet maculas nigras majores : cauda vero & 
omnespinn;EminoreseIegantervariegat3£funt.Ventriculum habetduosdigitosiongum,cum 
orificiotresdigitoslongo & duos circiter amplo, quod in ipfas fauces inferitur : Vndeven- 
triculum inflareinftarutricuUpoteft. Caroejusnoncomeditur. Ad orbium clafTem pertinet. 
Vcfcitur fquiUis : natans egregie expUcat pinnas & inflat fe ut inftar orbis feu pilei appareat ro- 
tundus. Habui alium tantum colore differentem , duos & femis digitos longum , qui totus 
erat coracini coloris fplendentis , & fe inflabat. 

Cutis horum pifcium facile detrahi poteft & tomento impleta fervari. 

A N N o T A T I o. In defcriptione noftra Americx lib. xv. cap. 1 2. Iconem dedimus hu- 
)us pifcis fub nomina Pira-Vtoewah , quia eo nomine ad nos erat miflus , quod hic revocandum 
duximus. 

CvrvataPinima BrafiIienfibus,Lufitanis Bomto. Pifcis cft Cordcovadimagnitudine, 
vcl etiam major, corpore oblongo , fatis tamen lato & craflb , amplis branchiis , ocuUs grandi- 
bus argenteis. Caret fquamis & tegitur folummodo cute prxterquam in medio laterum: nam 




cujunibct latcris medium a branchiis ufque ad caiidam pcrmeat lata linca aurci coloris; hinc a 
branchiis incipicns alia parallelos fuperius ducitur ad duas partes totius longitudinis ■, hinc hxc 
parallcla fecatoblique auream , & pergitparallelos ufque ad caudam : linea hazc parallela au- 
rex anterius & ufque dum aurcam fccat , duplici fquamularum fcrie minimarum infignitur , & 
tota cft glabra ; poftica partc ubi fccat aurcam & infra itidcm duplici ferie fquamarum notata, 
fcd maiorum, & linea ipfa non cft glabra ut antedus,fcd aculcata quafi dcnticulus pilciumCo- 

lorpif- 



HlSTOR. PlSCIVM. LlB. IV. ISI 

lor pifcis in dorfo «Sc latenbus fubvirefcens, in vcntre albus Sc fplendens. Pinnas habet feptem, 
niniirum poft quamlibet branchiam unam oblongam : duas fub his verfus pofteriora jundas in 
iniimo corpore : unam in medio ventre , & huic oppofitam unam in fummo dorfo , & adhuc in 
dorfo un.un magis verfus anteriora. Ab ultima dorfali & ventris pinna continua , haudlata, 
acura utiobique abit ad'exordium caudx : qux furcata eft. Capitur frequentius in mari, & 
bonicftfiporis. 

Annotatio. Gcfncrus fcribitThunnumvel Thynnumvcterum , a Lufitanisappellari 
lojiito: item & Amiamabahis Bonitonappellari e Rondeletio. SednuUaiconumquasille 
dar, f atis cum hac noftra convcnit. 

Tamoa TA BrafiUenfibus , Lufitanis Soldido ('quia armatus) pifcis fluviatiUs feu aqux 
dulcis , eduUs. Longitudo corporis ab occipitio ad initium caudze trium & femis digitorum-, 
jongitudo capitis uniusdigiti; latitudopaulomajor, Craflities corporis ; ubiniaxima, nimi- 




rum poft occipitium , trium , circa caudam duorum. Caput latum ranas ferme modo; os 
haudampluni; ad cujus quodlibet latusfilumhabetunumdigitumlonguminftarbarbje, os 
edentuium. Oculi minimi cryftaUini , magnitudine feminis papaveris , circeUo aurato cindi. 
Pinnas obtinet ofto ; adquamlibetbranchiamunam, digitum longam , firmam inftarcornu ' 
in uno latere, direde a latere protenfam: duas in infimo ventrc , nonitafirmasatejufdem 
niagnitudinis : unam in medio dorfo , alteram in eodem dorfo prope caudam , minimam; 
unam parvam in infimo ventre prope caudam & odavam pro cauda , digitum longam & la- 
tam. Totumcaputfiiperiustegiturteftadurainftarclypei: & univerfum corpus veftitum ett 
lorica ex oblongis fquamofis corporibus compofita : fiintque h^c corporaper ambitummi- 
nutifllmeferrata&quadrupliciordinetota lorica difpofita : id eft, coeuntpartesfeufquamas 
loriciE in utriufque lateris mcdio , in dorfo & in infimo ventre. Color totius pifcis obfcure fer' 
reus , prsefertimincapite. Carne bona eft. 

Pifcis hic aqua carens in fluvio ubi eft , tempore ficco , per terram abit ut aquam quaerat, 

C A p. V L 

l^uraquk Acara pmima. Tirafixanga. Imominatm, 

PU R A Qj/ E Brafilienfibus , Piexe vioU Lufitanis , ob figuram quam cuni cithara commu- 
nemhabetqualudunt Lufitani. Pifcis eft latus, non craflus, cartilagineus. Longitudo 
ejusabinitiocapitisadfinemcaudseuniuspedis & novem digitorum. Ab initio feu acumine 
capitis ad ofto digitorum intcrvallum verfus pofteriora , cordis lati figuram habet uti pingi fo- 
let, latitudo cjus , ubi maxima, feptem digitorum , excurritqueibiinlatere in pinnas inftar 
Raija:, eftque pene tranfparens cum luci obvertitur. Caretbranchiis. Caputinconifiguram 
definit. Ab acumine capitis tres digitos & femis retro numerando occurruntocuU unumdi- 
gitum ab invicem diftantes , rotundi , prominentes , mediocris avellanae magnitudine , pupil- 

la nigra^ 



jj, GeorgI M a b. c g r a V I 

lanm-a, circulo aiireo. Adutrumqueoculumvcrruspofteriorahabetfiftulam, minimidigi. 
tiapfcemcapientem, perquamaquamevomerepoteft. Sub oculis , in infenori tamen cor, 
poris parte , os habet , diftans tantum ab initio capitis quantum oculi, felquidigitum amplum, 




edentulum, &duorpiracuIarefquidigitumpoft osverfuspofteriora: inquolibet latercquin- 
que incifuras habet ut Raijje & Tiburones. Poft anteriorem illam cordiformem corporis par- 
tem reliquum corpus teres , aliquantuluni tamen compreflum , & ibi latum tres digitos & in 
quolibetlaterehabetpinnammollem, tresdigitos longam & fefquidigitum latam : hincan- 
guftius iit corpus ufque ad caudae pinnam , ubi digitum eft crafllim. Caudx pinna ferme duos 
digitos longa , pauloplus unolata, fuperiuslongior quaminferiusutin Tiburonibus. Inter 
duas autem illas pinoas fecundas laterales verfus caudam in dorfo , diftantia duorum digito- 
rum ab inviccm adhuc duas pinnas eredas habet , ad taftum inftar membranx craftioris , trian- 
gulares , duos digitos longas , fcfquidigitum latas. Tegitur cute moUi , nullis fquamis ; ac in 
toto inferiori corpore in medietate anteriori eftalbiis, inpofteriori incarnati coloris cum al- 
bo mixti. In dorlo aut fuperiori corpore glutinis eft colore , fufcis maculis varicgato , infper- 
faque egregia varietate punCta cx albo cseruiefcentia. Pinna: quoque glutinis habent colorem 
acinlateribusaliquidrufefcentismixtum. Acumencapitiscartilaginis colorem obtinet, qua 
etiam conftat. Pcr totius dorfi longitudinem ad tadum /pinadorfiquafituberculisminimis 
eminet. Caputillius recenslucet nodu. Caro ejus non comcditur. Sedficomedatur , afle- 
runt pifcatores , pertreshorasfeniifatuosreddihomines, dein fponte ad ieredire. Vniusat- 
taftus, crepitumarticulorummanus &brachiicaufat, qui tamen ftatim definit: & fiin me- 
dio tangatur artuum tremorem efticit. Capitur mcnfibus pluviofis , quando tempeftuofum eft 
in Bibiribi fluvio , longe ex terra adveniens , cum Rajis & Paftinacis. 

AcaraPinima Brafilienfibus: 

Pifcis latus dorfo inciu-vato , fex aut 

feptem digitos longus , quatuor latus, 

ubilatiftimus , parvi Carpionis figura 

aut verius Percx mifnica:. Os habet 

haud amplum , denticulos minutifli- 

mos: oculos fatis magnos pupillani- 

gricante tranfplendente , circulo ru- 

bvo , ftifco & albo : Pinnas feptem ; u- 

nam per totum dorfum extenfam & 

continuam verfus anteriora minus uno digito latam , verfus pofteriora latiorem : hujus pinnse 

medietas anterior fpinis fufflilta eft & illam in rimam poteft recondere , pofterior non habet 

fpinas neque illam poteft recondere : poft branchias in utroque latere unam duos digitos lon- 

gam, haudlatam : inmedioventreduas junaasfemidigitumferme longasfirraafpinafuften- 

tatas: interanum&caudaminferiusitidemunamfirma fpina munitam: Septimaprocauda 

eftfurcata, plufquam fefquidigitum longa , totidcmlata. Totus veftitur fquamulis argenteis 

ex auro fplendentibus : in quoiibet latere feptem magnas habet ftrias fecundum longitudinem 

ad caudam ufque extenfas , coloris fufci fplendentis (in quibufdam aurei feulutei) afummo 

item capite per utrumqueoculumadextremitatesoris , inquolibetlaterecapitislataftria ni- 

, gra defcendit , adcujusoramaliquidcaEruIeiadmixtumeft. Vltra harum ftriarum exortum in 

dorfo , nimirum ubi pinna dorfi initium fumit , itidem pcr quodlibet latus defcendit nigra ftria 

ufque ad cxortum pinna; lateris fcu oram branchiarum. Omnes pinnx & cauda coloris funt lu- 

tei feu aureifplcndentis. Capitur in mari inter fcopulos : & cft cdulis atque boni (aporis. 

PiRA-PixANGA Brafilienfibus, Bclgis noftris «©at-Ulfclj/ quia in initio antri intcr fco- 
pulos degit in mari. Longus cft novem digitos , ab initio oris ad exortum caudic. Cauda duos 
digitoslonga. Os fcfquidigitum amplum , minutis fcd acutiftlmis denticulis prsditum. Ca- 
puthaud magnum : oculimagni , prominentes, pupilia colorisinftar Turcoidisoptimi , cir- 
culo nigro , cum aurco & fanguinco mixto. Branchix in triangularcm figuram definunt , am- 
plx & acutafpinulaprxditee. Pinnashabetfcptcm : unam pcr totiusdorfi longitudincm ex- 
tcnfam , unum fermc digirum latam, & in poftica parrc latiorcm , cujus prior medietas unde- 
cim firmis fpinis fuftinctur , poftcrior eft mollis. Poft branchias in utroque latcrc unam , duos 

digitos 





H I S T O R. P 1 S C I V M. L 1 B. I V. 153 

digitos longam & totidcm latam , fubrotundam & carnofam : duas jundas anguftas in medio 

pcneinfimo vcntre, unica Ipina fingulas firmatas: unammediocrcmpoftanumfpinamuni- 

tam : Septima eft pro cauda, 

duos fere digitos longa & to- 

tidem iata,non feda led extre- 

mo ambitu fubrotunda. Te- 

gitur fquamulis parvulis pcr 

totum corpus , adtaftum gla- 

bcr niii a cauda verfus caput 

di2,itis fricctur. Totum cor- 

pus, caput, pinn^e, caudaex 

albo flavefcunt : & pertotum 

varieganturmaculisfanguineicolorisdiluti, rotundis, magnitudine feminis cannabis : qnx- 

dametiaminvcntremajores. Pinnaeeodemmodomaculatae inambitu fuo obfcurius rufef- 

cunt. Figuram fere Auratce habct. Edulis eft ac boni faporis. Captus per trihorium extra 

aquam potcft vivere : bihorium poftquam mortuus eflet apcriebam illum & cor adhuc move- 

batur cxcmptum: cor fitumerat ftatimpoftfauces, &afperaarteria in id infercbatur, erat- 

quc digitum remotum a reliquis vifceribus per mediaftinum •, minimum utique & vix granum 

tritici icquans etiam quando fpiritu inflatur. 

Fifcishic fquem Auffor mft ;wmmat) in feptem digitorum longitudinem excrefcit •, figura 
fimilis illi quem vulgo li^atDer appellamus •, pinnis tamen aliter formatis : dux enim qux in 
infimo ventre anteriore fub 
branchiis funt , magmc & latse, 
duje poft branchias in lateribus 
parvx ; in dorfo du£e medio- 
cres , &in inferiori vcntrepo- 
ftcriori parva. Cauda conftat 
pinna furcata. Osparvum,o- 
culimagni. Cutem habctgla- 
bram , fine fquamis : in dorfo 
nigricantem , ac in utroque la- 
tere quatuor nigricantes ma- 
cula; magnae a dorfo protenduntur, in ambitu fuo violacei coloris: inter maculas autem verfiis 
dorfum prominet thalaffinus color : rehquum corpus argenteum. Pinnce nigricantes cum 
violaceo mixtx ; & dux illae magnae fub ventre quinque argenteis maculis fingulae infignitje. 
Infignis coloris pifcis quando natans videtur. Vidlitat venenatis illis 75t{Sitntn. 

C A p. V 11. 

Sallema. Vubamna, ^imaca. Qipemia. 

SALLEMAfeu Salema Lufitanis (Salpa GrKcis & Latinis, de qua vidc Gefnerum) pifcis in 
pcdalemmagnitudinemcxcrefcit, paulo minor Sargo, cum quo figura, orc, dentibus. 





pinnis plane convenit , ut & fquamarum ordine : colore tantum difFerens i Sargo , qui argen- 
teus quidem eft , at fuperius incapite pauluni fufcefcens, inlateribusflavefcens. Inutroquc 

V auteni 




154 GeorgIMarccravI 

autem corpoiis latere recundum longitudinem novem ftrias flavas fcu aurcas habet a capitead 
caudam ufque extenfas : itemqueinmedioduorumdigitorum intervallo ab oculisfuprapin- 
nas poftbranchiales maculam nigram grofti mifninci magnitudine. Pinnae , ut in fargo, fcre ex 
argenteo cinerefcunt. Ventcr totus argentei coloris. Optime fapit ejus caro: capitur in mari & 
in fluminibus. 

Annotatio. Icon Salpae minoris quam dat Gefnerus , bene convenit cum hac noftra, 
nifiquod ftrias illasnovemnonhabet. Vide& Aldrovandumlib. ii. cap. 20. qui&Iconem 
dat SalpsE, verum cum noftra hac neutiquam convenientem & admodum craflc expreflam. 

VvBARANA Brafilienfibus , pifcis figura corporis Trutae noftrati fimilis , ubique fcrme 
lequalis craflitiei, paulum tamen in dorfo exaltatus, verfus caudam autem anguftior. Corpore 
oblongo , quadrate cylindraceo : pcdalis longitudinis , femipedem crafliis. Caput acumina- 
tum feu coactum , 
haud magnum : ocu- 
li ftuferi magnitudi- 

ne, pupillanigra, cir- ^^^^*^^^^,,^^,i.v. 

culo primum aureo, ^'"^^^^^^^JifSifUiv^" 6'1?;;^>> 

exterius argenteo : 

Osedentulum & la- 

pisillipro lingua. In 

niedio dorfo unicam habet pinnam duos pene digitos longam, unum anterius latam , trapezii 

figura, non tamen duris fpinis firmatam. Poft branchias in quolibet latere verfus inferiora par- 

vampinnamoblongam&anguftamobtinet&duastales lateralcs ad infimum ventrem e re- 

gione dorfalis : propeanumunamparvam. Caudaconftatpinna furcata, inftar harengi plus 

duobusdigitislonga. Squamulashabet ordine lineari fecundumlongitudinemcorporispofi- 

tas,itaaffabreut adtaftum quaquaverfus glaber videatur. Superne fi afpiciatur olivacei eft 

coloris, ateminusautlateraliter fi intuearis plane argenteus acfplendens videtur & dorfura 

cacrulefcit ex argenteo : venter plane albus: branchiae ita glabrse funt ut laminse argentesevi- 

deantur. 

Aflatus boni eft faporis, nec opus eft defquamare : codius non ita commodus ob multitudi-. 
ncm fpinarum per carnem difperfarum. 

PiRA ACA Brafilienfibus : Monocerospifcis Clufii(Iib 6.cap.2 8.) P/VA'(?-/'(?rfoLufitanis 
^multos autem hoc nomine vocant ob figuram capitis) ab initio oris ad exordium caudx plus 
tribus digitis longus , duos latus , ubi latifllmus: 
corpore lato & compreflb, lateribus latitudi- 
nem facientibus, non ventre aut dorfo. Os plane 
exiguum, figurae porcinx & anterius in inferiori 
mandibula duos habet dentes latiufculos ut or- 
bes habere folent, in fuperiore plane parvulos: o- 
culosfatis amplos flavefcentes,pupillanigra. Su- 
pra oculos in dorfo paulum verfus pofteriora < 
corniculum eredum fert paulum verfus pofti- 
cam partem corporis incurvatum , minus uno 
digito longum , rotundum , craflTitie mediocris 
fili & duplicem ordinem habens dcnticulorum 
fcu fpinarum acutarum , cufpidibus verfus dor- 
fumvergentibus , per membranulam quandam 
tenuem quafi fuftentatur, quas tranfverfim dorfo 
annesaitur. Non potcft autem corniculum deponere ut Clufius putat. Ab ore fuperius verfus 
inaltum adfurgitcaputufqueadcorniculum, quodquafi coUiculo infidct, deinreaotrami- 
te dorfum fertur & iterum in collem CameU fimilem afllirgit , ibique pinna tcnuis , ana;ufta fu- 
mitinitium quspaulo plus unius digiti fpatio extendirur in dorfo, quod ibi defccnditver- 
fus caudam : in oppofita parte corporis inferioris fimilis pinna eft. Porro ab oris quoque 
infcriori partc dcfcendit corpus , acprimo fubutroque oculoin quolibetlatere rimulamha- 
bet branchiarum loco &fub rimulaparvampinnulam parallclogtammipcnefifTura: corpus 
autem ipfum infcrius cxtenditur in craflam & plufquam fefquidigitum Iat:im & muim longam 
pinnam, quxfirmafpinainipfacutclatitantcfuftcntatur; & hxc verfus cxrremitatem habct 
etiam corniculum parvulum fpinofum. Caudae cxortus quadratum rcfcrr , habens pinnam 
tribus latcribus quadratam; cxtrcmitate arcuatam , duas digiti partcs lono,am & unam fere la- 
tam Cutcmhabctadta£tumfcabram, utcutis cftpanapanx, coloris obfcureflavi fcuum- 
br:c,uti&pinnx&cornicula&cauda. Pinnis tamcnaliquid aurciadmixtumi ut & ipfi cuti 

vcrfus 





H I s T o R< P 1 s c I V M L 1 B. IV. 155 

Verfus doifum; ut plemmque habere folent omnes Orbis fpecies : Nam Orbis ipeciem deputo^ 
quurn ventrcm aliquo modo pofTit inflare. 

C A p E V N A Brafilienfibus : Pifcis eft corpore oblongo non lato , qui in feptem digitorum 
longitudinem excrefcit. Os illiobtufe acuminatumj habetque in iliperiore atque inferiore 

. mandibula unam feriem niinimo- 
rum denticulorum : tota cavitas o- 
ris cum lingua fanguinei coloris in-* 
fignis : Oculi illi parvi , ftuferi ma- 
gnitudine, cryftallinij circulopar- 
tim argentco colore variegato. Pin^ 
nasobtinetfeptemj inquolibet la- 
tere poft branchiam unam oblon- 
gam , tenuem quafi triangularem : 
duas triangulares in infimo ventrej 
unam poft anum firma fpina mu- 
nitam: unam per dorfi longitudinem excurrentem, cujus anterior medietas fpinis munita, 
quam recondere poteft , pofterior mollis & fine fpinis : cauda bicornis, molli pinna. Tegitur 
fquamulis parvis argenteis, in quibus aliquid aurei tranfplendet. In quolibet latere habet duas 
Hneas craflas aurei coloris , unam a fummitate oris per oculos & medium latus tendentem ad 
caudam, alterammagisfuperius per dorfi latum pergentem. In fummitate capitis livefcit. 
Pinnae omnes funt cineres : venter albus ut & ejus pinnx. Codus boni eft faporis. Capitur iq 
mari inter fcopulos. 

C A I». V 1 1 1 

oyfcampitnmba. faouacaguare. 'TimmeWd^, 

CarAfitamba Brafilienfibus : pifcis oblongo corpore ut muUus feu barbus, in duO- 
rumpedumautctiam majorem longitudinem excrefcit: os habetminutum & dentesj 



A 




oculos amplos , pupilla cryftailina , circuio miniato : Pinnas feptem ; unam a fummitate dorfl 
tendentem ad exortum caudae fere , fpinis fuffultam , digitum latam aut paulo amplius: poft 
quamlibet branchiam unam tenuem & longam •, fubtus in ventre duas junftas , & prope anura 
unam: caudaconftatpinnaquinquedigitoslonga, quas in duo obliqua cornua definit. Squa-» 
mis totus veftitur modo Carpionis , eleganter ex purpureo ca:ruleis. In utroque latere in ine-. 
dio ab oculis ad caudam tendit linea fefquidigitum lata ; aurei coloris , per totum autem dor- 
fum & latera ufque ad hanc lineam punda aurea majufculahabet: fublineainlateribusfubti' 
les lineas aureas feu flavas , fecundum longitudinem. Venteralbicat. Pinnse laterales & ven- 
tris ex albo flavefcunt. Dorfalis pinna &: tota cauda aurei fiint coloris. Optime fapit aflTatus, 6t 
meliusquamcoftus. Pinnjeejus lucentnodu. Capiturin mari.# 

Hic pifcis a cruftaceo quodam animalculo vexatur , fefquidigitum longo , digitum craifo, 
figurte oblongas , ut cauda Gammari & eodem modo formato & cruftato : conftat autem fe- 
ptemjunfturis, &habetquatuordecimbreviacrura, unguiculis acutis pra;dita, in quolibet 
laterefeptem: anterius corpufculum paululum ampliatur. CorpusmoIIe cft fub cruftainftar 
cochleailentacuteobdudum: necoculinecosapparent. Hoc animalculum ori pilcisfein-- 
gerit & unguiculis fuisarde faucibusinhaeret, nec umquam pifcis fe ab illoliberarepoteft. 
Poftero die adhuc vivebat capto pifce & pridic mortuo •, in totum albi eft coloris. 

V i AnnO' 




156 GeorgIMarccravI 

Annotatio. HabcsapudGeftiemm lconem pcdiculi atque etiam pulicis marini , fcd 
qu3e cura iiac non conveniat , qu3e pifci , convexa & prona parte , fubjefta eft : quanquam 
hoc animalculum quod Author defcnbit, mcritiffimo pediculum marinum appellari pofle ju- 
dico , aut forte etiam cimicem , nam forma , hcet ovalior , non abludit. Vidi cruftras fatis 
amplasquaspedicuhmariniefTeafTerebantnautsznoftri, quarum figura plane cumhaccon- 
gruebat, fed crufta minutis veluti fquamuhs ex viridi & albo mixtis erat contexta : quee paula- 

tim decidunt. 

Iagvacagvare Brafilienfibus : Iac[ueta. Lufitanis, id eft, interula, a colore, quia nigritse 
ejufdem coloris amiciuntur. Pifcismftar Percs noftric latus & obrotundus , ad fummumo6to 
digitos longus , quinque 
aut fex latus. Os habet 
parvum , cum minutilus 
dentibus ordine dij,eftis: 
oculos mediocres cry- 
ftaUinos , circulo fufco: 
Pinnas porro feptem , u- 
nam a medio dorlb ad 
exoirtum caudx protcn- 
fam , fpinis fuffultam , an- 
teriori quidcm parte fe- 
midigitum latam , pofte- 
riori latiorem & intrian- 
guU figuramdcfinentem. 

Duas poftbranchiales , duas in inferiori vcntre,» unam poft anum latiufculam : caudam 
deniqueduosdigitoslongam, parallelogrammifigura, quce in duo cornua definit. Squamis 
vcftitur , inftar percae , majufculis ; qux e cinereo ca;rulefcunt. A dorfo autem per latera 
latse Hncae defcendunt ad ventrem nigrae , in quolibct latcre quinquc. Superius caput quoquc 
nigrefcit; venterveroalbefcitatquecaerulefcit. Pinnx omnes e cinereo C3eruIcfcunt&quo- 
dammodonigricantverfusextremitates. Tota deniquecaudanigraeft, Edulis eft pifcis. 

Annotatio. Hic pifcis haud male convenit cum Mormylo five Mormyro Gelheri, ni- 
fi quod \ con in eo differat , quod in Mormylo Gefiieri plures linear nigrx vel pulla: a dorfo ad 
ventrem per latera defcendant. 

C V R I M A T A Brafilienfibus: 
Pifcis carpioni , figura , colore, 
carne valde fimilis:fefquipedem 
longus , quatuor& femis digi- 
tos latus : capite Carpionis; ore ' 
rotundo & edentulo : corpore 
oblon^i,iori , & fquamis majuf- 
culis. Pinnas habet fcptcm prse- 
ter caudam; nimirum duas poft- 
branchiales, duas in medio vcntre inferiori , unampoftanum, &unam plane parvulampa- 
rallelogrammam huic oppofitam in dorfo ; unam denique in medio dorfo , magis longam 
quam latam. Totus pifcis coloris eft argentei ut Carpio , & ejufdem faporis. 

Non capitur nifi in dulcibtts aquis. 

PiRAMETARA Brafilicnfibus , Lufitanis Sdmonetn •, pifcis quinque digitos aut circiter 
Idngus, totidemque craffus, ubi crafTiflimus. Caput habct haud magnum , quod ftatim depri- 
mitur abocuhsados, quodilU parvum, lunatum, & minimis denticuUs praEdituhi: in in- 
feriorismandibulaecxtrcmitatebarbamhabet conftantem duobns quafi funiculis craffiufcu- 
lis , duos digitos longis , & ab exortu ad medietatem incarnati , reliqua flavi coloris . OcuU ni- 
grifpjcndcntes, circuloflavo. Pinnas obtinet fcptem j duas in dorfo fefquidigitum longas & 
latas; duas poftbranchiales anguftas , fcfquidigitum longas: &fubterhas duas in infimo vcn- 
trc jundlas cjufdcm magnitiin^nis , unam parvam in nifimo vcntre fubter fecundam & pofte- 
riorem in dorfo. Cauda furcata conftat pinna duos digitos ferme longa. Squamas habct inftar 
25?aftll1 noftratis. Color univerfi pifcis , in corpore , capite , cauda , pinnis , dum vivit , pla- 
nc fanguincus eft , nifiquodcauda in fine aurcam habcat fimbram: inutroqueautemlatcre, 
macuIJE nigrx ordinc pofitx , magnitudinc ftufcri noftratis : quando vero per bihorium eft 
mortuus color illc fanguincus mutatur in aurcum & flavum finguineo fparfim mixtum. Pifcis 
cftcdulis. 

Annotatio. Mulli cft fpccies ; dc qua vidcndus Matthiolus commcntario in Diofco- 

, ridem 




H I S T O R. PlSCIVM L I B. IV. 157 

i^idemlib. ii.cap. 21. nam duas fpecies rccenfet , utrafque a Venetis appellaii ^^r^om ; kcx' 
tcns mtcmTrigha 8c Barlfof^e : Hifpanis Sdmoneta. Vide & Gcrnerum. Aldrovandus autem 
prolixedcillisagit lib. 1 1. & fcqucntibus. Quia autcm icon apud hos omnes reperitur , liic 
nullamaddimus. 

C A P. I X. 

'Taremd* Alio. 'Tareimdo^^. ^iratiapia. Ccixufiro-j, 

'np A-R E I R A d'Alto, id eft, marinus, pifcis tcreti corpore , deccm digitos longus (repcriun» 
-^ tur&majorcs) quinque crafllis , ubi crafllfrimus , nam vcrfus pofteriora fenfim minui* 




tur. Caputhabct colubrinum, fupra oculos in duo tubera clatum : oculospupilla nigra, cir« 
culo flavcfccrite ; os acuminatum fatis amplum , interius flavum , denticulis acutiflTimis mu* 
nitum, quales & lingua habet. Pinnas obtinet 0^0, nimirum in quolibetlaterepoflibran- 
chias unam , uno plus digitoiongam , trientem latam, direde a latere protcnfam : pofl: has in- 
terfl:itiopenefcfquidigitiininfimo vcntreduas jundasfiguratrapczii , duos digitos longas 5c 
totidem fcre latas inextremitate: verfus caudam in infimo vcntre unam duos digitos longam 
in corpore extenfam , fed plane angufl:am ; fupra hanc in dorfo parvula efl: iiifl:ar cufpidis cul- 
teUi: in nicdio dorfo una penc quadrata , duosdigitoslata, plusunolonga: Odava cft cauda 
vix fefquidigitum longa & furcata. Pinnx autcm omnes infliar foliorum papaveris funt tenues, 
& mollibus fpinis fuftcntantur. Squamulis veftitur peltatis , ita affabre compofitis ut adtaduni 
glaber videatur. Ventcr totus albicat : latcra & dorfuni fccundum longitudinem lineas habcnt 
alternatimflavas&virides. Orce fquamularum circumcirca brunnx funt, & videntur quafi 
rhombi ordine pofiti eflent brunnis lineis circumfcripti, & ac fi per unum ordinem tenderet li-! 
neaflava, perlateraviridis. Pinnaindorfofecundumlongitudinemftrias habetbrunnas reli- 
quieflavas. Caudaitidemftriatabrunno. Caput fupcrius maximam partem brunnum. Pifcis 
aflandus , nam codus non ita bonus eft. Sapore autem multo antcccilit Tareira do Rio , qui, 
multas habet fpinas. 

TAREiRAdo Rio (id cft, fluvia-. 
tilis) oblongo corpore , dorfo re£to, 
vcntrc paululum protuberante : infe- 
rior illius mandibula logior fupcriori: 
dentes habet acutifllmos & inter cos 
duos longiores in medio inferioris 
mandibula: & quatuor tales in fupe- 
riore : mordet vchcmenter. Oculi fatis magni , prominuli , pulchri , pupilla atra, cxtera nigri, 
CaputLuciicapitiparumfimile. Longus eft pifcis quindecim, aut fedecim digitos. Pinnas 
habetfex: nimirum duas oblongas poft quamlibetbranchiamunam, duas jundas oblongas 
ininfimovcntre, unam poft anum parallelogrammi figura; unam in medio dorfo magnam, 
redam , parallelogrammam , plus tribus digitis longam, duobus latam. Cauda parallelo- 
gramma pinna conftat , duos & femis digitos longa , fefquidigitum lata , in extremitate circi- 
nata. Totus tegitur fquamis fatis magnis , fufcis in dorfo & latcribus ; verum in lateribus fuf- 
cum arjrentco eft varicgatum , ut ita per fufcum argenteum videatur. Caput tegitur dura tcfta 
fufca. Ventcrtotusalbicat. Pinnx omnes fufcae , fednigroundulatsetranfverfim ut Nificau- 
da: itidem &cauda. Capiturinfluviis; eduliscft,fedmultashabetfpinas. 

P I R A T I A p I A Brafilienfibus pifcis cft oblongo corpore & fatis craflb , intcrdum tantam 
magnitudinem acquitit ut quinquaginta libras aequct: oris parg infcrior longior fuperiori. 
Dcnticulos habet acutos , inordinate pofitos & tota oris cavitas cum lingua cft rubra. Oculi 
prominentcs, pupilla cryftallina ovali &circulorubro. Antc utrumque oculumhabet fo- 
ramen. Branchiae definunt in trianguli figuram , & funt amplae. A fummitate dorfi ad caudam 
ufque cxtcnditur pinna , qu.^ ad medietatem anteriorcm fpinis furrigitur , reliqua medietas.eft 
mollis. Ininferiori corpore prope anum etiam pinnam mollcm habct obrorundam : in quoli- 
bet latere poft branchias unam , & duas in infimo ventrc junaas , oblongas. Cauda fere qua- 
drata eft , at in extremitate paulo latior quam in cxortu. Squamis vcftitur parvis. Dorlum & 

V 3 jnfimiis 




15» ^GeorgIMarcgravI 

infimus venter cinnabni runt coloiis , latera ex gryfeo fufcefcunt. In totum prjeterea eft ma- 

culatus , & in dorfo quideni maculas habet majores numrao mifnico , ex gryfco fufcaSp 

zn lateribus vero 

& infimo ventre 

minores cjufde co- 

loris. Pinnae omnes 

cinnabrii coloris, 

in extremis oris li- 

neam albiflima iia- 

bentes , adque eam 

fimbriam latam ni- 

gerrima. Poftbran- 

chiales pinnaetota- 

liter cinnabrije funt 

fine fimbria nigra aut alba, Dorfalis pinnae medietas anterior tota rubra, reliqua fimbriata albo 

& nigro ut reliquiE. Opcimi faporis carnem habet fi coquatur. 

C E I X V P I R A Bralilienfibus : pifcis hic magnitudinem acquirit intcrdum novem aut de- 
cempedum,atquecraflitiemcorporishumanii corpore oblongo & capite atque figuracor- 





poris Tiiberoni haudabfimilis. Quem defcribo tantum duos pedes erat longus cum femiflc. 
Erat ilU caput comprefllim & latum , feptem digitos iongum & fere quinque latum : oshaud 
ita ampkmi pro mole corporis , parabolicas figurae , edentulum , promincntiis tamen acutifli- 
misconfertimrepletum: lingua lata: oculi albi haud magni, paulo majores duplo ftufero 
Hollandico , pupilla cryftallina. Branchias habet fatis amplas : Pinnas feptem , nimirum pofl: 
quamlibet branchiam unam , direfte a latere protenfam , triangularem , femipedem longam, 
duos & femis digitos latam, ubi latiflima. Interftitio fere fex & ferais digitorum ab occipitio in 
medio dorfo incipit pinna quatuordecim digitos longa , in initio triangularis , & quatuor digi- 
tosalta, hinc fenfim minuitur & ad caudam fermepertingit , ibique triangulo dcfinit. Huic 
oppofita eft ejufdem figurae una in infimo ventre , undecim digitos longa , definens cum fupe- 
riore, fednoncumillaincipiens. Infraduaspoftbranchialesininfimo ventreduas habetjun- 
ftas , quamlibet tres & femis digitos longam & fefquidigitum latam . Scptimapinna eft cauda, 
incipiens duorum digitorum interftitio afine dorfalis & ventris , bicornis , fuperius cornu fe- 
reoCtodigitoslongum, inferius paulo brevius , nimirum feptem digitorum. 

Pinnae omnes anterius fpinas habent fed molles. In interftitio inter occiput & dorfalem pin- 
nam, odoofleostriangularesaculeosprominentesobtinetquosrecondercincarne & erige- 
re potcft , ac pro arniis ufurpare. Ante quemlibet oculum , intervallo unius digiti foraminu- 
lum habet duplex. Caput offcum & glabrum. Totum corpus exiguis fquamuUs veftitur, ita ut 
totus pifcis glaber videatur. Coloretotuseftniger, exceptotamenventre, qui albilflmus in- 
ftar cretje; in lateribus (inter album & nigrum) paululum cancfcit nigredo , caetera, ut di- 
ftum, nigerrima. Pinnae omnes nigra; , exceptis duobus infra poftbranchiales in infimoven- 
tre qujE albse funt , orisnigricantibus. Inutroque latere pifcis Uncaqusdam profundiorreli- 
quis fquamulis tendit ad caudam ufquc , ejufdera cum corpore coloris. Pilcis gravis ac pinguis 
eft , ac pro optimo habetur inter omnes in Brafilia , praefcrtim quando adhuc raediocris cft 
magnitudinis. Capitur in Mari. 

C A p. X. ' 



G 



Guamajacu giiara. T^iquitinga. Araguagua. Camuri. 

Vamaiacv Gvara Brafilicnfibus^LufitanisPdA-fj&orfo, &DAjZ'f .-orbiseftfpecics. Lon- 
gitudo cjus ab initio oris ad pinnx exortumin caudaquatuordecimdigitorum : pinnx 

caudx 




H I S T O R. PlSCIVM L 1 B. I V. 159 

caiidcelongimdoplusduorumdigitorum. Rotundo eft corpore & craflities cjusduorum& 
viginti digitorum. Caretfquamis , tegitur cute , per totum corpus ex fufco ochrs coloris pal- 

lidi, inventrealbi. Totum corpus 
aculeis munitum cft , qui in lateri- 
bus longiores , in reliquis partibus 
breviores (longiores autem funt 
duorum digitorum) teretes , in cx- 
tremitate valdeacuti & iinguli tri- 
bus infertionibus , quafi rriquetris, 
cutiinfixi. Inter aculeos cutis ubi- 
que maculis nigris fcatct excepto 
ventre. Oculos habet magnos emi- 
nentes : os parvum obrotundum, 
edcntulum: pinnas tantum quatuor , duasinlatcribusduos&femisdigitoslongas: unamin 
dorlb vcrfus caudam ejufdem magnitudinis & minoremfub ano. 

Orbis muricatus dici poteft Gefncri pag. 74 5 . quia aculei ipfius referunt murices. 
Habui alium miaorcm vivum mcnfe Februario anni 1639. iteii^ alios duos menie Scptem- 
bri vivos. Cutis eorum erat e fufco virefcens , in ventre nigricans : aculei ut prioris & plane 
fimilis figura corporis : prope quamlibct pinnam , maculam habebant nigram , ut & utrimque 
adlaterapropeos. Pinnarum color erat flavus : oculorum pupilla nigricans, circulo luteo. 
SuprautruQiqueoculumcornuexiie jfatislongum, moUe, cutaceafubftantiaconftans , quod 
pi-i; le fert natans , quando autcm extra aquam eft flavcfcit. Inflare fe poteft & iterum confi- 
dere. SonumeditVlchulch. Si veUs ut fe inflet , trahc pinnam qujeindoribeft. 

P I qv I T I N G A Brafilienfibus: 
Pifciculus eft duos, autpaulo plus,di= 
gitos longus , figuras pene ut Parabu- 
cu a quo non multum diflfert ut di- 
cara. Os habct parvulum , fcd quod 
ample aperire & rotundare poteft: o- 
culos fatis magnos, nigros,circulo ar- 
genteo : branchias amplas : pinnas fcx & feptimam pro cauda: nimirum duas poftbranchia- 
Ics , triangulares , infcrius pofitas : duas jundas in medio infimo ventre: unam triangularem 
in mcdio dorfo , unam poft anum : cauda conftat pinna furcata. Color capitis argentcus fplcn- 
dens fuperius olivacco imbutus. Tegitur fquamulis albis , in dorfo tamen olivaceus color 
tranflucet. Pcrutriufquelaterismedium tendit linea rcfta, lata, argentea, fplcndens ufquc 
ad caudam. Pinnse omnes albae. DifFert a Piabucu , quod ille paulo major evadat , & linea illius 
lata non fplendcat , cumreliquumcorpusfplendcat, quodinhoccontrario fehabet: Piabu* 
cii etiam pinnam habet in dorfb prope caudam , qua hic caret. Ca;terum caro fimilis , edulis. 





ArAgvagva Brafilienfibus : Gladius Scaligeri in commcntariis ad Hiftor. Anima- 
lium pag. 2 2 7.GrjecisXiphias,Bclgis ^tof ^tt-toifcj^.lunior erat qucm defcribo.Corporis lon- 
gitudo ab occipite ad pinnam caudiE unius pedis & fcptem digitorum 5 craflities maxima (ni- 
mirum inter duas laterales pinnas anteriores) novem digitorum. Capitis longitudo duorum 6c 
femis digitorum ; quod cordis figuram habct , comprclTum , neccraflum. Inhujus medieta- 
tepaulotamenverfusanteriorainquolibetlatereoculusftufcri magnitudine & poft quemli- 
bct digiti fere intervallo fpiraculum , per quod aquam evomit ; & fub hifce , in infcriori tamcn 
parte , os duos digitos amplum , labiis inftar limas acutis , fine dcntibus (quod & Scaliger no- 
tat.) In extremo autcm capitis vcrfus enfcm , in inferiori parte duo funt fpiracula , fubftantis 
interiusinftarbranchiarum,iquibusfinedubiogladiumrcgit, nam inter has branchias enfis 
oritur , novemdigitos longus , fclquidigitum fcre latus, in extremo paulo anguftior, con- 
ftans lubftantia oflea , habetque in quolibet latere ofto & viginti dcntes ordine oppofitos , feG- 
quidigitumfcrmelongos&acutiflimos. Pinnashabetfcpteni) videlicet duasad latera, qux 
duos digitos poft fpiracula incipiunt , duos & fcmis digitos longas , paulo plus tribus latas : & 
quatuor digitorum interftitio poft has in lateribus iterum duas felquidigitum longas , totidcm 

latas, 



i6o GeorgIMarCgravI 

latas, fupra has in dorfo unam, eiufdem magnrtudinis : deinde in extremitate corporis fere 
in dorfo itidem talem Sc feptimam pro cauda , quce fuperius quatuor digitos longa , inferius 
duos & femis , duoskta , ubi latilTu-na, ut in Tuberonibu?. 

Corpus fubteres eft , anguftum verfus pofteriora , cute veftitum ut Pampma ad tadlum du- 
ra & fcabra , quando ficca . coloris in fuperiori parte & lateribus leucop^i , in ventre albican- 
tis. Interdaaspinnasmajoresinventre&verfuslatera, in quolibet quinque habet incifuras 

ut Panapana. 

j^ftimari facile magnitudo pifcis poteft, nam habui quorum enfes duos & femis pedes lon- 
gi erant cum feptem & viginti dentibus utrimque : item quorum enfis fimilis longitudinis cuni 
viginti dentibus utrimque : quinetiam quorum enfis quinque pedes erat longus , cmii quatuor 
& viginti dentibus utrimque. Carnem habet bonani, prsefertim junior adhuc , inftar Raija; 
vel paulo meliorem. 

Annotatio. Xiphias Gra:corum alius pifcis cft , qui quidem gladium habet mucrona- 
tum, veruminlateribus minime dentatum, de quovideRondeletiumlib.viii.cap.xv. Ad 
eundemmodum defcribitur aGefiiero. 

C A M V R I Brafilienfibus •, Lufitanis Rohalo , pifcis duos pedes longus , Lupo noftro figu- 
ra corporis fimilis atque etiam ore, craffus plus uno pede, ubi crafliflimus : caput fefquipedem 
pene longum : os femilunare , in medio paulum acuminatum , fex digitos longum , fed quod 
magis dilatare atque rotundare poteft, ita ut circumferentia ejus fiat tredecim digitorum : ocu- 
los habet dupli ftuferi magnitudine , pupilla cryftallina , circulo aureo : Pinnas odo ; nimirum 
duas in dorfo , priorem tres digitos longam & paulo plus latam , firmis fpinis fuftentatam , 
quamin rimam recondere poteft : alteram huic magnitudine parem, fed fpinis deftitutam, nec 
habentem quo condatur : duas poftbranchiales , pauloplustribusdigtislongasj duas in infi- 
mo ventre quatuor digitos longas , duos«5cfemislatas; unamtalempoftanum; octavampro 
cauda, quze eft furcata , quinque digitos longa , fexlata. Squamas habet utCarpio, coloris 
argentei, fplendcntes; indorfoautem & lateribus aureus admifcetur: Venterplanealbicat: 
Pinnae funt aurei coloris , quibus aliquid fufci admixtumcft; in quolibet latere fuperius a fiiie 
branchiarum ufque ad medimii exortus caudie , dudlam habetlineam craflam , nigram. 



G 



C A p. X I. 

(juaracapema, Aiucu. Ahacatuaja. Acarapeha, MiiVifira, 

Varacapema Brafilicnfibus ; ^olfljn Belgis : Mas eft doradaE. Pifcis compreffb cor- 
porCiSclatus, licetnonitacraflus. Caputdefinitinfiguram quadratam, eftque in frontc 




ita in aciem edudum , ut facilius fluftus maris natando fecare poflet. In fex aut feptem pedum 
longitudinem excrcfcit : latitudo five altitudo, ubi maxima, nirairum verfus anteriora & pone 
caput , fefquipedalis. Os habet haud ita amplum , pro magnitudine corporis , mandibulas 
comprefliflimas , denticulosacutos. Paulofupraos&quidem verfus ejusintcrioraoculipo- 
fitiinferioriloco, ne nimirum in aquis imperiofe ageret , qui alias linceus. OcuU autemfunt 
magni, rotundi,pupiIIacryftaflina, ca:terum argentei coloris. Branchiashabetamplas: Pin- 
nas feptem , nimirum unam infignem a fummitate capitis per totum dorfum extenfam uique 
adcaudxcxortum, lataminmediofeptemautoftodigitos , quxfenfim minuitur, conftans 
membranaadtaQumcoriaceaj&fpinismoIIibusinteriusiiiftcntata: hanc natans in a'quorc 
cre£tam tcnct. A mcdictate infimi vcntris ad caudae initium itidcm pinna protenditur , fed vix 
unum digitum lata , in cxitu triangulata : poft utramquc branchiam pinnam habct oblongam 
ofto vcl novcm digitos : fub his in infimo ventre duas propinquas paulo longiorcs. Cauda cir- 
citer fefquipedcm longa induocornuaampla diftcnditur. Squamulisminimisvcftiturtotus, 
quxqucadtadum vixfcntiuntur; itautglabervideatur. Color in capitc , dorfo, latcribus cx 

viridi 



HlSTOR. PlSCIVM. t. I B. IV. I6l 

viridi&aEgenteomixtus, uti & in pinnis, in ventre vero albicat. Per totum autem corpus 
(nimirumlatera, dorfum, caput) maculis cftvariegatus caEruleis, varice magnitudinis , mi^' 
lii, graniiiordeacei, ervi. Carnem habet ficcam, bonifaporis. 

Velocitate natandi fuperat Toninhasfeu porcos marinos, &eodcmmodofaliendopro- 
o-rcditur. Vefcitur pifce iongo vulgo Petumbo appellato. 

Annotatio. Aurata vcra plene defcribitur a Rondcletio lib.v. de pifcibus cap. 1 1 . ubi 
& Iconem dat qux cuni hac noftra minime convenit. 

M V c V Brafilienfibus ; pifcis tereti corpore , ut Enneopthalmus, vulgo 
Lampreda , Germanis Neimmge, nec craffiori : circiter duos pedes fit lon- 
gus, magis autminus : Capitulum habet acuminatum , conicuni; ocel- 
losparvosnigros: os item parvulum : gutturinflarealiquomodo poteft. 
Caretpinnis. Totusfufcus, obfcurius tamen in dorfb , venter epaticico- 
loris: per latera lineas obliquas nigras habet, angulosobliquosperme- 




dium laterum in vicem facientes. Edulis eft & capitur in lacubus 6c paludibus. 

Annotatio. Indefcriptione Americ3elib. xv. cap. xii. Iconem dedi pifcis fubno-' 
mine Vbirre uti acceperam, quam & hic reponendam curavi •, quiaraemonucratEmanuel 
deMorais, verumilliusnomenelfeyl^^^f^. Verum defcriptio Audoris cum icone non fatis 
convenit, namprxterquamquoddentiumnonfaciatmentionem, fcribit pinniscarere cum 
hic nofter prolixiirimam habcatin dorfo, &c ad utrumque latus itidem unam; quare inani- 
muminducoyl/^^f^^diverfumeflcab Ubirre, licet Morais aliter cenruerit. Quinetiamquilco» 
nem mihi fubminiftravit , marinum pifcem dicebat , cum Mncu paluftris fit. 

AbacatvaIa Brafi- 
lienfibus : Peixe gallo Lufi- 
tanis. Faber & Gallus mari- 
nus, de quo vide Gefnerum. 
Pafleris magnitudinem ha- 
bet , altus & latus inftar iU 
lius , fubrotundus , neque 
illo craflTior : osillieft haud 
amplum , edentulum : ocu- 
li nigri , circulo argenteo. 
Pinnas habet quinque , u- 
namindorfo, unamin ven- 
tre , utramque defcenden- 
tem & continuam ad cau- 
dam ufque:itidem poft bran- 
chiasutrimque unam : Cau- 
da conftat pinna furcata. 
Prjeterea habet duo quafi fi- 
la in longum extenfa ab infe- 
riore corpore, & unicumta- 
le in dorfo ante pinnam dorfalem. Caret fquamis , fed tegitur cute la^viflTmia , fplendente , co- 
loris argentei; totufque' eft illius coloris, exceptis filis illis, quae nigra funt. Carnemhabet 
boni faporis , & fsepe comedi. 

Annotatio. InDefcriptione Americx lib xv, cap.xi i . Iconem dedimus hujuspifcis 
fub nomine Aivah kattoe five lahioe , quo nomine Iconem acceperamus a perito pidore , quod 
corruptum efle apparet. Fabri iconem dat Gefnerus fed qux cum hac noftra neutiquam con- 
veniat : Vti & Aldro vandus , fcd plane rudem ; & defcriptio quoque multum ab Authoris no- 
ftri dcfcriptione abludit. 

AcARAPEBA Brafilienfibus , quibus &: Acaratinga. vocatur, Belgis l^JdfCtn J magnitudine 

X vero 





i62 GeorgI MarcgravI 

veio fcre ut I5ltp Pomei-anomm. Nimirum pifcis corpore lato , fquamis majoribus in totum 
argentei coloris fplcndentis ; pedalis circiter longitudinis, quinque digitos latus, ubi latifnmus. 
Os habet edentulum, haud amplum, acuminatum, quod extendere & contrahcre potcft; ocu- 
los dupliflufcri magnitudineargentcos,pupillamagna cryrtallina nigricante. Pinnamin dorfo 
extenlam habet ad caudam fere , anterius duos digitos altam , firmis fpinis fuftentatam & fen- 
fim anguftiorem : in quoiibet latere poft branchias unam, tres digitos longam , plus uno initio 
htam&triangularem. In infimoventre tres, duas videlicet junftas verfus anteriora , crafla 
fpina firmatas , & unam prope anum , initio firma fpina fuftentatam & ad caudam fere proten- 
fam, fcdfenfimminutiorem. Cauda conftat pinna furcata , tres &femis digitos longa&in 
exortu antequam dividatur , pene duos lata. Pinns omnes albi funt coloris tranfplendentis. 
Eduliseftpifcis. 

M11VIPIRA& PiRABEBE Brafilia- 
nis, Peixe vohdor Lufitanis. Pifcis 
volans, vel Hirundo pifcis : variae eft 
raagnitudinis : major erat Halece, 
quem hic defcribo , & forniae rario- 
ris. Fi uram corporis habet (inftar 
Zandat PomeranorumJ teretcm &. 
poftcriora verfus acutiorcm. Totius 
longitudo ab ore ad fincm caudae 
tredecim digitorum 5 craflities , ubi 
maxima , nimirum circa cxortum 
alarum , fcptem fere digitorum , ad 
exortumaucem caudx duorum. Ca- 
put craftiim habet , fuperius comprefllim & latum , nimirum fuperius fcre duos digitos & qua- 
fiintuberafiipraoculoselatum, os non itamagnum, edentulum , at ofla cjus paulum fer- 
rata inftar limae. Oculi magni, rotundi , ftufero Hollandico aequales, pupilla nigra, circulo fla- 
vo, & cxterius alterofufco. Pinnas habet fex cum cauda^ duas in dorfo, unam parvulara 
in medio , paulum tamen verfus antcriora , alteram poft hanc duos digitos longam , fefquidi- 
gitumlatam, tenuem , atoftofpinisfuffliltam-, duas robuftas in infimo ventre , liibterilla, 
duos & fcmis digitos longas , firma fpina conftantes fed anguftas, & unam parvam in inferiori 
corpore ex oppofito majoris in dorfb ; feptima eft cauda , duos digitos longa , totidemque la- 
ta&furcata. Praeterea habet duas alas magnas , in quolibct latere unam , habentescxortum 
fuum fefquidigitum fere poft oculos , poft branchias paulum ; cftque alarum longitudo feptem 
digitorumJatitudoin exortu plus uno , in extremitatefex digitorum: conftantalae tenui mem- 
branainftarchartae pura: (pD|l-papit) ex albo feu cinereo fubfufci coloris: habentautem 
aliquotplicas&fuftentanturfpinistenuibusper longitudinem extenfis. Adutramque alamin 
initio ejufdemparva quafi ala exit , duos & femis digitos longa , fed plane angufta & fua fpina 
munita. Totum caput cum initio dorfi, (ab ore nimirum ad quinque digitos numcrando) 
veftitur tefta offca , dura , quae verfus fuum fincm duplicitcr divifa in duos aculeos definit quafi 
ipinas. Branchiae autem ad duos digitos extenduntur in aculeosufque fubalis. Totumautem 
corpusveftiturfquamuliselegantibus, ordine difpofitis , quaeinventre triangularcs , inlate- 
ribus&dorfoveriusellyptic^figurae. In ventre autem ita difpofita; funt utpifcis ad taftum 
glaber videatur : at in lateribus & dorfo quaelibct in fui medio habet tuberculum , itautordi- 
ne naturae difpofitae in re£ta linea, reprajfentent lincas redas , clatas , tuberculatas. In toto vcn- 
trealbicat, inlateribus&dorfofubfufcus, & fplendens ut Harengus. Spinae qux alas fufti- 
nent & pcr eas extcnduntur etiam albicant. Alae ipfae ex cincreo fufceflentis funt coIoris,macu- 
lis nigricantibus varicgatx.VoIat hic pifcis fupcr aquas inftar Hirundinis per fpacium quantum 
fclopcto pcrtingi potcft : nimirum ufque dum ficcefcant alje , tunc enim iterum aquae fe immit- 
tit alas humcdandi gratia&denuovolat. Naturaautemhuicpifcialasdeditutfefalvarcpof- 
fct dumhoftisejus Dorada magna caterva ipfum perfequitur. Sa:pifrimemille eorumfimul 
volantesvidiinOceanoTropicisintcrjedo: interdum ctiam volando incidunt in naves , ut 
nobis etiam faftum mcmini. Caro boni cft fiporis codl;a. 

Annotatio. Vide de his volatilibus pifcibus Aldrovandum lib. 1 1. cap. 5. & 6. & 
Rondclctium lib. x. cap. i. dcHirundinc-, plcrique de Pifcibus commcntantes cjus mcmi- 
ncrunt , nihilquc magis Nauticos homines exercct. Dabitur alias de his diccndi occafio , nam 
figura horum pifcium , & prjefertim alarum valde eft diverfa , rcpcriuntur enim quibus ala; funt 
duplo longiorcs vcrum anguftiores. 

Cap. 



H I s T o R. P I s ci V M L I u: IV. 



.16: 




C A P. X I I. 

t Guaihi coara. Acaramucu. ^uaperua. Cucuri. Tiraya. 

GVa I B I CoARA BrafiUenfibaSjBiu-acodeVelhaLufitanisj pirdseftcorporelatiufcu- 
lo •, dorfo elcvato & a capite arcuato ; duodccim aut quatuordecim digitos longus , qua- 

tuorlatus, ubilatiflimus. Caput &osacumina- 
tum, fatisamplum, habcns in utraque maxilla 
feriem minimorimidenticulorumdinguam con- 
fpicuam ; quac una cum cavitatc inferiori oris, 
fanguinei eft coloris : Oculos ftufcri magnitudi- 
ne cryftallinos , circulo coloris ex aurco & fufco 
mixti. Pinnasobtinetfcptcm, nimirum poft branchias in quolibet latere unam , quafitrian- 
gularcm, moUem: ininfimo ventreduasjundas: unam poft anum duplici fpina munitam: 
per dorfum autcm una extenditur, cujus medietatem anteriorem undecim fpina; erigunt, 
quamreconderepoteftincute, pofterior mcdietas mollis & fine (pinis. Cauda conftat pinna 
bicorni, &parallelogrammifiguraa corpore extenditiu-. Squamas habct mediocres, inftar 
PerCcE , afgenteas , qu3e per oras funt melini coloris , & a(pedu referunt meros cubos : in oc- 
cipitio & dorfo fummo fquamas ex argenteo ccerulefcunt , & per oras itidem lunt melini colo- 
ris. Totumautem caputfuperius&adlateraeftaureicoloris, ftriis cseruleis fecundum longi- 
tudinem varicgatum. Pinn^ omnes melini funt coloris , cxceptis duabus in infimo ventre,quje 
magis albefcunt : per latus autcm utrumque verfus dorfum fecundum longitudinem tendit li- 
nea melini coloris ad caudam ufque. Pifcis boni faporis codus. Capiturinmari inter fco- 
pulos. 

AcARAMVcv Brafilienubus : pifcis eft corpore comprcftb nec craffbverumoblongo; 
dccem cnim digitos longus cft , quatuor latus , ubi latiffuTius. Os illi parvulum , anguftum , ro- 
tundum, apicemminimidigitiadmittens, utpifcistriangularis. Superius & inferius inante- 
riori parte oris utrimque dentes triangulatim acuti. Oculi ftuferi magnitudine, cryftallini , pu- 
pillanigra. Diftantoculiaboreduosdigitos&femis plane in altopofiti, trcs quartas partes 
digiti a dorfo fub utroque ocalo , inquolibet latere , branchiarum loco fifluram habet obli- 
quefa£tam, unumdigitumlongam, trapeziifigura, Indorfifummitatediredefupraoculos, 




inftat fili majoris fcu cralTioris cords viola; , corniculum habet oblique ereftum verfus pofte- 
riora , quatuor digitos longum & teres. In poftica corporis parte inferius & fuperius utrimque 
pinnam habct tenuem tres digitos & femis longam , tres quadrantes digiti latam , qux definunt 
circa caudam , qux parallelogrammi figura exoritur a corpore , habetque pinnam fefquidigi- 
tumlongam, pauloplusduobuslatam. Caretfquamis , fed tegittir cute glabra, parum tan- 
tum hifpida , ut Xiphix , coloris albicantis , cuigryfeuseftadmixtus, &indorfo paulumfuf- 
cus; pinnx quoquc gryfei coloris, Noneftedulis: inventriculoalgjefeu mufci marini mul- 
tum inveniebam : Paricti appenfus nodi; clariflime lucebat in tencbris. 

GvAPERVA Brafihenfibus, PeLxeporco Lufitanis (Grascis katt^^^, Latinis Aper vocari po- 
tcft aut caprifcus , de quibus Gefnerus pag. 70. &214.) Ab ore a,d initium caudx quindecini 
digitoslongus, in medio, ubi latiffmius, odo latus: corpore paulum comprcflb ac lato: 
dorfo arcuato , ventre adhuc magis curvo : capite porcino : dcnfibi;s caninis , albis , longis: 
ofto in qualibetmandibula,duo medii tam infcrius quam fuperius longiores funt rcliquis:dcn- 
tcs inferioris mandibuU-E aliis quafi brevioribus fuftentantur. Os fubrotundum, anguftum: qua- 

X z ■ tuorfe- 




164 GeorgIMarcgravI 

tuor fere digitorum interftitio abore fuperiusfuntoculi, refquidigitum a fe invicem diftan- 

tes , majores groflb mifiiico (& ante eos quafi veftigium foraminis) pupilla cryftaliina , circu- 

lo aureo maculato 

casruleo. Branchia- 

rum loco rimam ha- 

bet duos digitos lon- 

gam , plus uno la- 

tam.In dorfotrespe- 

nedigitos poft ocu- 

los , duo habet cor- 

nua, imumpennam 

olorinam crafTum, 

tres digitos longum, 

quod verfus pofte- 

riora paulum incli- 

natur , alterum par- • 

vum per membranam alteri adnexum,utrumque inrimam recondere poteft demifllim. Trium 

&femisdigitorumintervaIlopofthaecpinnaeft, in initio ferme triangularis , hinc magisma- 

gifque anguftatur ad caudam fere , quinque digitos longa , initio paulo plus duobus lata : & e 

regione in infimo ventre talem , initio duos & femis digitos latam , magis magifque ardatam 

verfus caudam. Cauda quadrata figura a corpore extenditur & pinnam habet quatuor digitos 

latam , duos longam , qu^e in duo cornua dilatatur , ut totius longitudo fit quatuot digito- 

rum. In medio inferioris corporis parvam habetpinnam & ante eam cornu fefquidigitum lon- 

gum. Pinnaeomnesfuftentanturfpinis & funt cjerulei coloris; venteralbicat. Squamisvefti- 

tur elegantibus , in fuperficie fua punftulis thalaflinis cum cxruleo indico umbratis , in dorlb 

inagis casruleis. Aborisfummitateinutrumque latus ad pinnas poftbranchiales , femilunari 

figura, duae linese craflTx cxruleae , unius digiti intervallo , ducuntur. Comeditur aflatus , co- 

ftusnonvalet. ^ 

Annotatio. Tam capri quam Caprifci icones quas dat Gefiierus non bene conveniunt 
cum Audoris noftri , utinecdefcriptiones, quarehuncnoftrumilliusquidemfpeciei, alium 
tanien judico. 

C v c v R I Brafilienfibus : Cajjaon Lufitanis (caniculae fpecies vide Gefner. pag.201.) ex ge- 
nere Tiburonum : pifcis duos & femis pedes longus , capite in hyperbolen definente , & ore 
longe inferius ftante : &unumtantum ordinem minimorum denticulorum habet , quareno- 
cere non poteft : oculi illi funt majoris pifi magnitudine , nigri : Pinnae feptem plane ut Tibu- 




roni, duaenempepoftquinqueillasincifuras, triangulares 5 inmcdioinfimo ventreduxpar- 
vae , & in ultima niedietate inferioris corporis item parva triangularis : in medio dorfo magna 
triangularis erefta : & parvula ejufdem figurae ad caudam ; quam habet inftar Tiburonis , uti 
& fimilem illi per totum cutem , ejufdemque coloris : nimirum totimiinferius corpus album, 
dorfum & latera cinerea , quibus argentum tranfplendet : pinnae omnes cinereje, exceptis par- 
vulisininferioricorpore, quae albae : cauda cinerea. Hic quem defcribo , tres catulos perfe- 
ftosinventrehabebat, undeliquetanimaledere. Carnemhabet ficcamfine fpinis , ejufdera 
fere bonitatis cum Corcovado. Saepius commedi. 

PiRAYA & PiRANHA Brafilieufibus : Pifcis pcdalis longitudinis , lato corpore circiter 
fex digitos, ubi latiflimus : dorfo incurvato, capite obtufo ut Dorada. Oris hiatus parabolicus, 
quodexaftcclaudercpoteft, habetquelabiaparvaquibusdcntestegit; obtinct enim tamfu- 
pcriusquaminfcriusordincmdcntium triangiilatorum, alborum, acutifllmorum , quatuor- 
dccim in qualibct mandibula (minorcs habent duodecim) quibus uno morfu partem carnis 
cx quacunque parte hominis poteft abripere , quafi novacula eflct abfcifla. Si quis ingrcdiatur 
aquani vel ialtem immittat pcdcm vel manum ftatim ab illo laedi potcft , ita fitiens cft fanguinis 

& cupicns 




Histor. Piscivm Lib, IV. 165 

&cupicns carnis humanse , quare cautcabillo cavenduni. Oculoshabetrotundos, parvos, 
cryftallinospupillanigra, &; intcr illos duo foraminula feufpiracula: branchias amplas, ex- 
terius duras & ofleas : fex pinnas & feptimam pro cauda 5 duas nimirum poftbranchiaks , pau- 
lum elatas a ventre infimo , duos digitos longas, unum latas : in medio infimo ventre dnas jun- 
dasparvulas , vix unum digitum longas &: anguftas : e regione harum in mediodorfo inci-' 

pit pinna & ad duorum & femis di- 
gitorum longitudinem extenditur 
verfus pofteriora , paulo plus uno 
digito lata : duorum autem digito- 
rum interftitio a parvulis in infimo 
ventre incipit pinna , firma Ipina 
antcrius munita, caetera mollis & 
maximam partera fquamulis teda 
&pauIoplusduobus&femis digi- 
tislonga , extenditurque ad exor- 
tum caudx , unum digitum lata : exortus caudae fefquidigitum longus , ipfa bicornis , & quod- 
libet cornu in exitu arcuatur. Squamulis tegitur: tota fummitas capitis, dorfum & latera 
ufque eo fi linea ducatur a poftbranchiali pinna admedium pinnje fquamofe , coloris eft cine- 
rei diluti cum pauco cxruleo mixti , ac fquamula qujelibet fimbriam habet ignei & ca;rulei co- 
loris traniplendentis , reliquum laterum feu inferior pars & venter coloris funt flavi obfcuri , ut 
&capitis inferior pars, ac pinnx poftbranchiales & omnes infimi ventris. Pinna dorfaIis& 
caudacoloriseftecinereocsrulefcentis. Edulis eft &: carnem habet albifllmam , paululum 
ficcam&bonifaporis. Sxpiflime comedi. Haec fpeciesmaximegaudctcoenofo fluviifundo. 
Pirayaealiafpecieshic reperitur magnitudine & figura plane fimilis priori, excepto quod 
parvulam adhuc pinnam habeat fquamatam inter dorfalem & caudam , & quod colore diffe- 
rat : nimirum fummitas capitis , totum dorfum & laterum fuperior pars eo ufque fi linea duca- 
tur a pinna poftbranchiali ad medium pinns fquamofae , coloris funt aurei ac rubri cum cine- 
reo mixti , & cieruleo tranfplendente. Capitis infcrior pars , reliquum laterum 8c infimus 
venter infigni colore croceo fulgent , cuiaureus perfplendet. Eiufdem coloris croceo-aurei 
funt pinnje poftbranchialcs & infimi ventris. Dorfales duie & cauda cinerei diluti cum pauco 
caeruleo mixti.ut & dorfum.Haec fpecies magis gaudet arenofo fluvii fundo.EduUs eft ut prior. 
Reperitur & alia Piraya: fpecies alba , figurce ut antecedentes , folum caput non ita obtu- 
fum, fedospaulumprominetfiguraconica: color ventris & laterum argenteus: dorfum&: 
caput argentei coloris cum pauco caeruleo tranfplendente : pinnae omnes argentei coloris 
cumgryfeomixti. Dentes habet parvulos triangulares ordine difpofitos , iiecita mordetut 
caeteri. Paulo minor quoque eft reliquis fpeciebus , caeterum non minus edulis quam illie. 

C A p. X 1 1 1. 

Tmiamduief^edes. Amore ducef^ecies. l^ajlorjhe^^^xt^tl^-^juacari. 

PVnarv Brafilienfibus : pifciculus eft quatuor digitos longus , corpore oblongo ; capite 
craflfiufculo , & anterius obtufo. Oshabetparvumj inmaxilla inferiore duos folummo- 

do denticulos , longos , acutos in- 
ftar acicularum : oculos fuperius &: 
in fronte pofitos, pupilla nigra, cir- 
celloaureo: & fupra hos duo ru- 
bra fila brevia , prominula ; bran- 
chias amplas ; utpote quae una ei eft 
e duabus conflata : Pinnas poftbranchiales duas oblongas ; & fub his duas plane anguftas. Pau- 
lopoftocciputincipitpinnaquxadcaudamufque producitur, ipinulis prominulis fuffiilta. 

In medio infimo ventre in- 
cipit fimflis , ferme ad cau- 
da ufque pertingens. Cau- 
da autem longiufcula , & 
paraUelogramma. Tegitur 
cute fufca , & pinnae funt 
ejufdemcoloris. 
Reperiturhic& aIiaP«;?^rafpecies , figura corporispriorifimiUs; fedmandibulas habens 
roftratas , quafi e minimis denticuUs conipoiltas. A fummitate capitis pinna latiufcula exten- 

X 3 dituruf- 







i66 GeoroI MarcgravI 

dituL-ufqueadcxormmcaudaequaemollibus texitur fpinis non prominulis. Poftbranchiales 

habetfcreutprior; ut&inventre&cauda. Color utprioris, fed variegatus eft in lateribus 

lincis curvis obfcure purpureis. Vtraquefpecies inter fcopulos vivit & intrat etiam teftaceo- 

rumdomicilia. 
• AivioreGvacv Brafilienfibusjin femi- 

pedis longitudinem excrcfcit 5 corporeob- 

longo , capite crafllufculo, branchiis amplis, 

minutiffimisin ore denticulis : Oculi ilUpar- 

vi nigri circello aureo. Pinnas habet feptem: 

nimirum duas poftbranchiales oblongas , 

quafi triangulatas; duas fub his juuftas; duas in dorfo,anteriorcm minorcm pofteriorc; & e rc- 

gionepofteriorisunamininfimoventre. Cauda oblongiufcula , parallelogramma , inextre- 

mitate circinata. Tegiturfquamisprofuamagnitudinemajufculis. Pifcis in totum ferrei co- 

loris , in ventre tamen paululum e ferreo albicat. Eft edulis. 
AMOREPixvMA Brafilienfibus , vulgo corrupte 

Amorea Pifcis magnitudine Tamoatx , capite lato , orc ^^i 

amplo , & edentuio , corpore oBlongo ita ut fere Tamoa- V 

tamreferat. Coloris cft obfcure ferrei-, in ventre, qui extuberat, albi. Tegitur cute raoUi: 

pinnashabetfeptem&odavampro cauda in ambitu circinatam. Carne cft (icca&bona ut 

Tamoata. 

Amore Tikga Brafilienfibus pifcis eft ejufdem plane figura; cum Amoreguacu , (ed tan- 

tumminor: habetquefquamasin/o/w^j^ albicantisfeupallidicoloris , & in totum maculatur 

maculis fufcis ut Tajafica. Cauda tamen iUius eft fufco undata. Edulis eft ut praecedentes. 
Pastor Bclgis 

l^atbJt ( nomen Bra- 
jilienfe ah AuBore non 
proditur) pifcis eftme- 

diocris Truttae ma- 

gnitudine cujus & fi- 

guram habet ; oculis 

ellypticis , fquamis al- 
bicantibus feu argcn- 
tcis , mediocribus in- 

ftarpcrcs, Uneariordinedifpofitis, & inter ordines fquamarum, lineae gryfese mediae funt 
intcrtextjE. Pinnashabctfeptemomnesmajufculas &Iongas; duasnempepoft oculos (caret 
enim branchiis) duas fub his jun£i;as in inferioricorpore, his oppofitas tamenmagis verfus 
pofteriora : in fummitate dorfi unam maximam omnium •, in infimo ventre circa anum unam, 
&it;demunamilUoppofitamindorfo. Cauda in duo amplacornua eftdivifa. Pinnae omnes 
funt alblcantes. 

Annotatio. Pifcis nauticis hominibus notlflimus , quorum noftrates hoc nomen illi 
dedcrunt,quod AuClor nofter Latinum fecit.Csterum Gefnerus judicat efle iSiugUem vel mu- 
gilis fpeciem , & fquamis fatis magnis teftum efle , & Uneis a capite verfus caudam aliquot, 
Uiftar Thymalli diftinftum. Dat autem plures JMugUum icones , quarum nuUa cum hac noftra 
quam Auftor nofter ad vivum delineavit, convenit : omnes quoquc habent branchias , quibus 
' hicpifciscaret. 

GvAcARi Brafilienfibus: 
pifcisfiibrotundofeu pyrami- 
dali corpore , pedaUs vel pau- 
lomajoris longitudinis; odo 
digitorum craflitiei , ubi ma- 
xima eft. Caput inferius pla- 
num , lateribus ellypfin defcri- 
bit , fuperius fubrotundum. 
Os paivum rotundum habet 
fubtcr in plano capitis : loco 

dentiuminutroqnclatcrcproceffiishabetquafifetis cquinis fit6los : inferins labium explica- 
rum , lunatum , mcmbrana conftans , qua;. in latcribus oris in fuiscxtrcmitatibusin cirrhum 
dcfinit , tricntcm digiti longum , qui cirrhi pro barba fcrviunt. Oculi parvi , rotundi , nummi 
mifnici magnitudine , cinercifufcomaculati, fupernc pofiti&inter qucmlibct foramcn, di- 
ftans dimidium digitum ab oculo verfusanteriora: Branchixanguftsinferiusverfus&ante 

quamU- 





HlSTOR. PlSCIVM LlE, IV, 16T 

quamlibet proxime cofpufculum parallelogrammum , fcmi ferme digitum longum , quod ex- 
tendere & recondere poteft,ita ut reconditum