(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Historia revelationis divinae ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 





I - 




.gl'*"' 








'^:^^' 



BERKELEY 

LIBRARY 

UNIVER5ITY OF 
, CAUFORNIA 




Digitized by 



Google 




Digitized by 



Google 



Digitized by 



GooglG 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



gp Mm Srrijiturfl m^w 
jntpr|irpt0lionp roniinpfltflrins 



%\w 



jfiiHforiarum If^pttPlafioniH ffliliinap WWm pF 
jSotti ^PBFanipnfi J^arH ^prfia. 




INSUNT: TABULAE CHRONOLOGICAE VETERIS ET NOVI TESTAMENTI, CONSPECTUS S. 

LIBRORUM U. F., SPECIMINA CODICUM 1»H0T0LITH0GRAPH1CA, DESCRIPTIO TERRAE S., 

ET HIEROSOLYMARUM ATQUE ITINERUM D. PAULI. 



VXnDOBOX>^E mOCCCLiXVXX. 



Digitized by 



Google 




arra 









rri|itnr0 



EIUSqUE INTEI\PI\ETATIONE 




jSci\IPTOI\E 

SU^ SANCTITATIS SUMMI PONTIFICIS CAMEI^AF^O SECI^ETO, 

ECCLESI^© METI^OPOLITANy© STI^IGONIENSIS CANONICO 

HONOI\AI\£0, S. S. THEOLOGI^© DOCTOI^E EIUSDEMC^E 

IN C. I\^ SCIENTIAI^UM UNIYEI\SITATE 

YINDOBONENSI Pi\OFESSOI^E. 



SUMTIBUS GUILELMI B I^AU M U LLE R^ 
BIBLIOPOLAE C. R. AULAE ET UNIVERSITATIS. 



Digitized by 



Google 



LOAN STACK 



TYPIS DESCBIPSIT ADOLPHUS HOLZHAUSEN 

C. R. UiiircrgitatiR VindobonounI« typopraphas. 



Digitized by 



Google 







,, 3 ; ,u;.^ -B«-^ °^^ 



DIVO 

HIERONYMO 

QUEM 
IN EXPONENDIS SACRIS SCRIPTURIS 

DOCTOREM MAXIMUM 

VENERATUR ECCLESIA 

DOCENTIUM ET DISCENTIUM 

PATRONO 

D. D. D. 



797 

Digitized by VjOOQlC 



Digitized by 



Google 



APPROBATIO. 



,Cum praesens ,Commen- 
tarius de Sacra Scriptura 
eiusque Interpretatione' nihil, 
quod fidei ac doctrinae ca- 
tholicae vel morum discipH- 
nae repugnet, contineat; et 
insuper quoad materiam et 
formam ita comparatus sit, 
ut egregia ad solidam Sacrae 
Scripturae interpretationem 
adminicula praebeat, eiusdem 
publicandi Ucentiam hisce 
impertimiu-, illumque omni- 
moda commendatione dig- 
num censemus/ 



Joann. Eutschker m. p. 

Episcopus Carrhen. Vicar. general. 



,Conimentarius de Sacra 
Scriptura eiusque interpre- 
tatione a Rssma. D. Vra. con- 
cinnatus, cum teste IUmo. ac 
Rssmo. D. Joanne Kutschker 
Eppo. Consecrato Carrhensi 
et Vicario Generali Archi- 
dioeces. Vienn., qui opus hoc 
revidit, nihil fidei orthodoxae 
morumque disciplinae con- 
trarium contineat, et insuper 
quoad materiam et formam 
ita comparatus sit, ut egre- 
gia ad soHdam S. Scripturae 
interpretationem adminicula 
praebeat: quam hbentissime 
tribuo facultatem, ut luci pu- 
bHcae et prelo mandetur.' 

Joannes 

Card. A.-Eppus. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



QUAE m 
COMMENTARIO DE SACRA SCRIPTURA 

EIUSQUE INTERPRETATIONE CONTINENTUR 
HAEC SUNT: 



AD LECTORES QUI SACRARUM SCRIPTURARUM STUDHS VEL LEGE 
VEL VOLUPTATE TENENTUR PRAEVIA ADMONITIO. 

§. 1. Commentarii huius obiectum, divisio, ratio. 1. 



CAPUT PRIMUM 
SECTIO PRIMA 

DE CANONE S. LIBRORUM U. T. 



§. 2. Notio Scripturarum Canonicarum. 6. 



CANON S. LIBRORUM VETERIS TESTAMENTI. 

§. 3. Fata S. Librorum V. T. a Moyse usque ad tempora Macha- 
baeorum. 9. — §. 4. Canon Judaeorum Graecorum. 13. — §. 5. Josephi 
Flavii locus adv. Apion. I, 8. expenditur. 17. — §. 6. Testimonium 
Concilii Tridentini de Canone Veteris Testamenti e doctrina Christi et 
Apostolorum confirmatur. 20. — §. 7. Canon Tridentinus idem cum 
illo Ecclesiae primaevae, e Traditione Universali demon8tratur..23. — 
§. 8. Idem vindicatur e Decretis Synodicis primorum saeculorum. 28. — 
§. 9. Peroratio, qua variis exceptionibus adversariorum occurritur. 32. 



Digitized by 



Google 



X 



DE CANONE NOVI TESTAMENTI. 

§. 10. CoUeotionis S. Librorum Novi Testamenti prima origo. 35 
— §. 11. Quo loco Canon Librorum S. Novi Testamenti fuerit con- 
ditus? 39. — §. 12. Disquiritur utrum aliqua Synodus Oecumenica de 
Canone Librorum S. N. T. statuerit? 41. — §. 13. Eusebii Caesareensis 
opinio, H. E. III, 25., de Canone N. T. enucleatur. 44. — §. 14. /Avti- 
XeYOfxeva' universam Ecclesiam veluti Divina recepisse adstruitur. 45. — 
§. 15. Analysis fragmenti, quod passim ,Muratorii* vocatur. 47. — 
§. 16. De Tempore, quo fragmentum exaratum fuit, disquiritur? 53. 



SECTIO SECUNDA 

DE IIS QUAE SACRIS BIBLIIS UTRIUSQUE TESTAMENTI 
CONNEXA SUNT. 

§. 17. Varia S. Scripturae nomina. 55. — §. 18. De S. Bibliorum 
partitione universa. 58. — §. 19. Singulorum Librorum U. T. divisio. 59. 
— §. 20. Divisio praesens S. Scripturae in capita et versus. 62. — 
§. 21. De ordine Librorum Sacrorum Veteris Foederis. 63. — §. 22. Codicis 
S. Novi Testamenti varia dispositio. 65. — §. 23. De S. Bibliorum 
U. T. vi et efficacia. 67. — §. 24. De S. Bibliorum U. T. usu. 68. — 
§. 25. An Scripturae quaedam Canonicae perierint? 71. 



DE LIBRIS APOCRYPHIS ADDITAMENTUM. 

§. 26. Qui libri dicantur apocryphi. 72. — §. 27. Quae ratio 
fuerit libros apocryphos secernendi a Canonicis? 75. — §. 28. Eecensus 
librorum apocryphorum Antiqui Testamenti. 77. — §. 29, Evangelia 
apocrypha. 80. — §. 30. UpaqeK; 'ATUOTcdXwv supposititiae spuriaeque 
epistolae. 83. — §. 31. Apocalypses confictae insigniores. 86. — 
§. 32. Quaeritur de usu apocryphorum ? 89. 



Digitized by 



Google 



XI 



CAPUT SECUNDUM 
DE VARnS S. SCRIPTURAE CONDITIONIBUS ACCIDENTALIBUS. 

TRACTATUS PRIOR. 

DIVERSAE TEXTUS DIVINARUM LITERARUM ORIGINARII 
VICISSITUDINES. 

§. 33. Ingressio. 92. — §. 34. Historiae Textus Codicis S. Veteris 
Testamenti antiquissimae. 92. — §. 35. Conditio S. Literarura a con- 
cinnato Talmude usque ad finitam Masoram. 94. — §. 36. Codicum 
manuscriptorum Hebraicorum notitia, 95. — §. 37. Varietas Textus 
hebraici ab initiis saeculi undecimi usque ad illa decimi quinti. 97. — 
§. 38. Primae editiones Bibliorura Hebraicorum typis descriptae. 97. — 
§. 39. Tentamina critica circa editionem S. Codicis Hebraici ad nostros 
usque dies. 100. — §. 40. Libri Hagiographorum N. T. autographi 
interchderunt. 101. — §. 41. Opera, quae a TertuUiano et Clemente Alex. 
navata est Codici graeco N. T, 104. — §. 42. Quid Origenes, Pierius, 
Lucianus atque Hesychius in csistiganda S. Scriptura N. T. praestiterint ? 
105. — §. 43. Opinio de antiqua quadam recensione N. T. Orientali, 
Occidentali et Alexandrina quanti facienda sit? 107. — §. 44. 
Clari S. S. interpretes e Graecis, quali Textu N. T. usi fuerint. 109. — 
§. 45. Notitia et Divisio Codicum Manuscriptorum N. T. 110. — 
§. 46. Describitur Codex antiquissimus N. T. ,Vaticanus'. 112. — 
§. 47. Disquiritur de aetate et praestantia Codicis Vaticani. 113. — 
§. 48. Enarrantur editiones codicis Vaticani. 114. — §. 49. Expenditur 
codex Alexandrinus atque Sinaiticus. 116. — §. 50. Enumerantur 
alii codices graeci N. T. antiquiores. 119. — §. 51. Subiiciuntur libri 
manuscripti N. T. graeci serioris aetatis. 121. — §. 52. Admonitio de 
editionibus N. T. gr. impressis. 124, — §. 53. Prima Textum graecum 
S. Codicis N. T. typis describendi studia C. Ximenii. 125. — §. 54. Edi- 
tiones Erasmi, R. et H. Stephani, Bezae, Elzeviriorum recen- 
sentur. 126. — §. 55. Discutiuntur editiones N. T., quas vocant, 
,criticae*. 128. — §. 56. Scholzii, Lachmanni, Tischendorfii, 
atque Tregellesii recognitiones N. T. graeci exponuntur. 130. 



Digitized by 



Google 



xn 



LEGES CRITICAE SACRAE. 

§. 57. De natura et usu Criticae in universum. 133. — §. 58. Cri- 
ticae Sacrae ratio qualiter ineunda sit? 134, — §. 59. Variantium in 
Textu Sacro Utriusque Foederis lectionum origines. 136. — §. 60. Excu- 
titur opinio: S. Literarum V. F. codices a Judaeis olim fuisse cor- 
ruptos. 137. — §. 61. Annotatio de ingenua Textus graeci N. T. 
veritate. 138. — §. 62. Eegulae in iudicanda Lectionum varietate 
observandae. 139. — §. 63. Adminicula pro Lectionis Varietate diiu- 
dicanda. 141. 



TRACTATUS ALTER. 

HISTORIAE S. TEXTUS U. F. IN LINGUAS VARIAS TRANSLATI. 

§. 64. Notio Versionis sive interpretationis. 143. — §. 65. Quae 
sit Versionum S. S. utilitas. 144. — §. 66. Versionum S. S. U. F. 
partitio et dotes. 144. — §. 67. Pentateuchus Samaritanus. 146. — 
§. 68. Indoles critica Textus Samaritani. 147. — §. 69. Versiones 
Codicis Samaritanorum. 151. — §. 70. Origo Paraphrasium Chaldaica- 
rum. 153. — §. 71. Recensentur Targumim. 154. — §. 72. Historia 
,ol TgBoiJLTjxovTa' apud Aristeam fabulam sapit. 157. — §. 73. Discutitur, 
quo tempore facta sit interpretatio Toiv LXX. 159. — §. 74. Quaeritur, 
cuius ambitus et indolis fuerit twv LXX. interpretum translatio? 161. 
— §. 75. Enumerantur editiones typis descriptae twv LXX. 164. — 
§. 76. Exponitur auctoritas, qua olim pollebat versio twv 6. 166. — 
§. 77. De Versionibus Aquilae, Symmachi, Theodotionis, V. 
VL VII. et Veneta. 168. — §.78. De corruptione et emendatione 
editionis LXX., quae jKoivii' est dicta. 172. — §. 79. Usus et editiones 
Textus Hexaplaris. 176. — §. 80. De translatione Codicis S. Veteris 
Testamenti in idioma Syrorum. 178. — §. 81. De interpretatione 
Syriaca N. F. prisca et heracleensi. 184. — § 82. Recensus editio- 
num S. S. U. F. Syriacarum. 189. — §. 83. Versiones Arabicae 
U. T. 191. — §. 84. De Versione Aethiopica. 196. — §. 85. De 
Versionibus Aegyptiacis. 197. — §. 86. De Versione Persica. 200. — 
§. 87. De Versione Armena. 201. — §. 88. Annotatio praeposita de 
interpretatione Latina S. S. 202. — §. 89. De ,Itala*. 203. — 
§. 90. Laudantur viri eruditi, qui colligendis in unum fragmentis ,Italae* 
operam posuerunt. 206. — §. 91. Versio S. Hieronymi. 209. — 



Digitized by 



Google 



XIII 

§. 92. Varii casus interpretationis Hieronymianae. 215. — §. 93. Biblio- 
rum translatio Latina per tempestates aevi medii. 218. — §-94. Eomana 
iossa Goncilii Tridentini Versionis Vulgatae correctio. 222. — 
§. 95. Bomanae S. Bibliorum Vulgatae correctionis auctoritas. 227. 
— §. 96. Instituitur recensus quarumdam editionum Vulgatae. 228. — 
§. 97. Batio Textus Bomanae editionis S. Bibliorum Vulgatae. 229. — 
§. 98. Per decretum, quo Vulgata declaratur ,autlienticaS fontibus 
XJ. F. non derogatur. 229. — §. 99. De editionibus S. Bibliorum Poly- 
glottis. 232. — §. 100. Versio gothica Ulphilae. 235. — §. 101. Cyrillica 
S. Bibliorum interpretatio. 238. — §. 102. Doctrina Ecclesiae cath. de 
lectione S. 8. in vemaculis versionibus. 241. — §. 103. Versiones 
Hungaricae. 243. — §. 104. S. Scripturae vulgaribus linguis a Socie- 
tatibus 8. d. Bibliorum editae censura donantur. 248. 



CAPUT TERTIUM 
SECTIO PRIOR 

HERMENEUTICA SACRA. 

§. 105. Quid sit ep[ji.r^ve{a Divinarum Scripturarum ? 252. — 
§. 106. Bi^Xio^pocjifioL Hermeneuticae S. 253. Libri epjJiYjve^a^ S. S. saeculi 
XVIL magis illustres. 254. Praecipui Hermeneuticae S. scriptores saeculi 
XVm. et XIX. 254. — §. 107. Notio et divisio sensus. 259. — 
§. 108. Quid et quotuplex sit sensus literalis? 260. — §. 109. Ad 
sensum spiritualem cognoscendum dantur notae. 261. — §. 110. Sensum 
spiritualem vere existere demonstratur. 262. — §. 111. Quomodo sensus 
literalis S. S. eruatur. 264. — § 112. Criteria exponuntur, queis sensus 
spiritualis S. Scripturae cognoscitur. 265. — §. 113. Utrum a6[ji.poXov 
et TUTCO^ differant? 266. — §. 114. Referuntur et expenduntur typi 
V. r. 267. — Typus Agni paschalis explicatur. 270. — §. 115. E sensu 
spirituali sumitur efficax argumentum ad probandas res fidei. 272. — 
§. 116. An et qui praeter literalem et spiritualem in Divinis Literis 
reperiantur sensus. 272. 

LEGES SERVANDAE IN EXPLICANDA S. SCRIPTURA. 

§. 117. Norma recte quaerendi sensum S. Scripturae. 274. — 
§. 118. Sub iisdem verbis S. Scripturae unus nisi reperitur sensus 
literalis. 275. — §. 119 Natura et ratio linguae Hebraeae. 276. — 



Digitized by 



Google 



XIV 

§. 120. Praecipua literas Hebraeas cognoscendi subsidia enumeran- 
tur. 277. — §. 121. Indoles linguae Graecae Novi Foederis. 279. — 
§. 122. De lingua N. F. Graeca cognoscenda. 281. — §. 123. S. Scri- 
pturae sensus in sermone tropico. 282. — §. 124. Genus Divini Codicis 
dicendi poeticum. 284. — §. 125. De ratione S. Librorum metrica. 285. 
— §. 126. Parallelismi poetici S. Literarum variae species recensen- 
tur. 286. — §. 127. ITapaXXaYYj et 7:apovo[ji.aa{a. 287. ITapepYbv de Car- 
minibus Y. F. alphabeticis. 287. — §. 128. Parabolae. 288. — §. 129. De 
Prophetiis V. F. earumque explicatione. 290. — §. 130. Sermo Prophe- 
tarum amplius illustratur. 292. — §. 131. Kes circumiectae sive circum- 
stantiae 295. — §. 132. Loci S. S. Paralleli et Analogi. 296. — 
§. 133. Allegata, sive Testimonia N. T. ex A. T. desumta. 298. — 
§. 134. Conclusionum N. F. ex AUegatis V. F. vis et ratio. 299. — 
§. 135. Observationes zspl £vavTto<pavo)V. 300. — §. 136. Consilium, quo 
S. Scriptura exarata est. 302. — §. 137. De Codice Sacro explicando 
iuxta jAnalogiam Fidei*. 303. — §. 138. De allegatis S. S. penes 
s. Patres et Scriptores E. disquisitio. 307. — §.139, De Catenis Graecis 
et Latinis S. Patrum et Scriptorum E. 309. 



SECTIO SECUNDA 

DE INTERPRETATIONE SACRAE SCRIPTURAE CATHOLICA BREVIS 

NARRATIO. 

§. 140. Quae sit utilitas, quis scopus istius Narrationis. 313. — 
§. 141. Eorum qui Biblia Sacra exposuere divisio. 315. — §. 142. De 
Historiarum Interpretationis S. S. Catholicae fontibus et praecipuis 
subsidiis. 316. 



VETERIS AEVI Q. D. PATRISTICUM INTERPRETES S. SCRIPTURAE. 

§. 143. Origo Theologiae Exegeticae. 317. — §. 144. Celeber- 
rimae Scholae Alexandrinae aliarumque magistri et discipuli. 319. — 
§. 145. Schola Antiochena. 322. — §. 146. Latini Interpretes S. S. qui 
fuerint praestantissimi ? 324. 



Digitized by 



Google 



XV 



AEVUM SCHOLASTICUM. 



§. 147. Literarum Sacrarum cultura in Monasteriis. 327. — 
§. 148. NonnuUi praestantiores interpretes saeculi IX. X. XL et XII. 
p. C. n. 329. — §. 149. S. Codicis expositores scholastici et 
mystici. 330. — §. 150. Nova rerum facies. 332. 



AEVUM RECENTIUS. 

§. 151. Conditio interpretationis S. S. catholicae s. XVI. 334. — 
§. 152. Celebriores scriptorum Societatis Jesu, qui S. Biblia explicarunt, 
enumerantur. 336. — §. 153. Interpretes S. S. ex aliis Ordinibus religiosis 
eruditione praestantes commemorantur. 337. — §. 154. Encomia texun- 
tur ceterorum virorum ab explanatis S. Scripturis insignium. 339. 



AETAS RECENTISSIMA. 

§. 155. De statu interpretationis S. S. catholicae s. XIX. 341. — 
§. 156. Enumerantur praecipui scriptores in S. Biblia nostrorum die- 
rum. 342. — 157. Peroratio. 343. 



AD HISTORIAS REVELATIONIS DIVINAE VETERIS ET 
NOVI TESTAMENTI ACCESSIO. 

Lectori b. 347. — I. Tabula Chronologica Historiae Eevelationis 
Divinae Veteris Testamenti. 349. — 11. a. Familia Saulis. 356. — 
n. b. Familia Davidis. 357. — III. a. Progenies Machabaeorum. 358. — 
III. b. Progenies Herodiadum. 459. — IV. Conspectus Librorum S. Veteris 
Testamenti. 360. — V. Recensus Praesidum Syriae et Judaeae a Nativitate 
Christi ad excidium usque Hierosolymarum. 362. — VI. a. Tabula Chrono- 
logica Historiae Evangelicae. 363. — b. Tabula Chronologica Historiae 
Apostolicae. 364. — VII. Conspectus Librorum S. Novi Testamenti. 366. 7. 
— Tabellae Codicum explanatio. 368. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



AD LECTORES 

QUI 

SACRARUM SCRIPTURAIIUM STUDIIS 

VEL LEGE VEL VOLUPTATE TENENTUR 
PKAEVIA ADMONITIO. 

§. 1. Commentarii huius obiectum, divisio, ratio. 

Deum auctorem esse S. Scripturae d. Petrus Apostolus in 
secunda sua epistola manifeste nos docuit^ Unde quod Sacrae 
Scripturae obiectum habetur, in universum est: ,Verbum Dei 
Hagiographis divinitus inspiratum, et ab his postea scriptum^, quale 
ipsa continet; in specie vero variiLibri'^ Sacri, summatim tres supra 
septuaginta; quorum sex supra quadraginta ante, viginti 
septem post Christum scripti fuere. Horum complexus ,Sacer 
Codex^, advigilante Providentia Divina, non nudae hominum, sed 
Ecclesiae custodiae traditus atque Spiritus S. Ecclesiam gubeman- 
tis beneficio custoditus ; denique per octodecim saeculorum tractum 
integer servatus, ac ad nostram transmissus aetatem est. Licet vero 
S. Scriptura, ut in ,Bibliis^ habetur, a prisca Divinorum Voluminum 
origine ad nos usque peculiari divinae Providentiae cura transmitte- 
retur; negari tamen nequit: Codicem Sacrum habuisse quosdam 
casus cum libris humanis communes. Profecto sicuti Verbum Dei 
subsistens^, ,cum inter homines apparuit, mortalitati hominum 



1) 1, 2t. Cf. H. R. D. V. T. p. 174. 175. 2) A quibus ipsa S. Bibliorum 
vox et adpellatio sumta est. ^) ^Hypostaticum" ut vocatur a Theolo^s. 
Danko, Hist. Revelationis divinae. III. 1 



Digitized by 



Google 



2 Comment. de S. Scriptur. praev. admon. 

aKisque miseriis se subiecit: ita Verbum Dei literis exaratum 
ceterorum scriptorum periculis expositum fuit, Huiusmodi sunt: 
Codicem Sacrum toties descriptum librariorum oscitantia et labe suos 
hincinde, sed particulares minoresve admisisse naevos; qui postquam 
vertendorum in alias linguas Librorum Beoxveuaxwv necessitas orta 
est, in illas invecti : deinde arte typographica, preloque exemplari- 
bus S. Codicis in typothetarum officinis descriptis in haec quoque 
mearunt; ita nihilomlnus ut suis illi se limitibus continerent, nec 
tamen propterea Verbum Dei in corruptionis adducerent discrimen. 
Rite perspecto enim S. Scripturarum recensu intelligimus, menda 
eiusmodi talia non esse, ut ullatenus infirment sive reverentiam 
S. Literis debitam, sive auctoritatem lis tribuendam. Enimvero 
evictum habetur: Divina Volumina Utriusque Testamenti integra 
atque incorrupta ab omni substantiali corruptione, ita ut refe- 
rant adhuc scriptorum suorum mentem atque sententias, ad nos per- 
venisse. Et S. Textum quidem V. T. haud interpolatum esse, exinde 
probatur, quod nullum in historiis eiusmodi interpolationis vesti- 
gium appareat; sed et eadem S. Textus historia soHdissime testatur 
de integritate N. T. Mittimus aliis argumenta enarranda, quae ab 
exemplarium copia, versionum antiquitate, Judaeorum et Christia- 
norum summa, qua in Libros hosce ferebantur, veneratione atque 
religione peti solent. Quod vero attinet ad menda accidentalia, 
cum nuUa reperiantur vetera monimenta, in quorum apographa 
ex iis minime irrepserint, neque de S. Scripturis aUud exspectan- 
dum erat; nisi singulare prorsus intercessisset Omnipotentiae Divinae 
miraculum, quo immunes prorsus ab iisdem servari potuissent. 

Ut illam de S. Scriptura, etiam in genere, cognitionem 
obtineamus, quae plene respondeat eius naturae, plura sunt nobis 
distincte investiganda, quae sponte ex primo obiecti obtutu inqui- 
renda se oflferunt. Siquidem quisque intelligit primum probe nosse 
oportere: a. quaenam sint Volumina illa, de quibus praedica- 
mus singularem eam praerogativam, quam titulo ,Sacrorum^ et 
jCanonicorum^ Librorum insignimus ; atque hinc undenam eorum 
numerus secure determinari possit. Unde Commentarius noster 
patentem, in quem occurrat, nanciscitur campum: de ,Canoiie 
S. Librorum Utriusque Foederis^ exponere. Inde rerum natu- 



Digitized by 



Google 



ObiectQin, divisio, ratio commentam. 3 

ralis ordo nos ducit ad varia S. Scripturarum Utriusque Foede- 
ris nomina, nec non ad partitionem Divinorum Voluminum. Postea 
intendemus animum, quomodo Sacrae Literae commode et cum 
fructu legi possint; et quoniam priscis olim iam temporibus plu- 
rima eruperunt scripta apocrypha, sive Canonicis adversa; de 
notione et indole apocryphi exponemus, censumque agemus horum 
scriptorum. Hinc vero b. progrediemur ad conditiones acciden- 
tales S. Scripturae, quae memoratu dignae circa Sacras Literas 
evenerunt. Ideo dicemus de iis naevis, quae in D. Codicis Textum 
primitivum U. T. paullatim irrepserunt; de iis tentaminibus quibus 
viri eruditi omni aevo hunc pristinae integritati restituere conati 
sunt; ac de ratione critica, qua in hoc labore usi sunt. Hinc ser- 
monem faciemus de mediis quorum ope S. Scripturae ad nos usque 
transmissae fuerant; igitur narrabimus de manuscriptis codicibus et 
typographicis editionibus. In hoc tractatu suam sibi vindicat par- 
tem ,Historia Versionum^, quae translationes recensebit earum- 
que vitia et virtutes exponet. Horum vero omnium in interpre- 
tatione S. Scripturae aUquam vim esse, ipsa tractatio Uquide 
demonstrabit. Versiones praeterea quod ad ea pertineant media, 
quibus Deus S. Voluminum conservationem adnexuit — revera 
plura eorum mediante versione ad nos pervenisse v. s. 1. — ; ita in 
quaestionibus criticis et exegeticis maximi sunt momenti. Dignum 
autem et aequum etiam erat, pauca quaedam addere de usu Ver- 
sionum vulgarium in Ecclesia CathoHca. IUa autem doctrinae 
capita, quae de divina S. Scripturae inspiratione, authentia, integri- 
tate, fidei dignitate, ahisque quae sunt S. S. affectionibus proferri in 
medium possunt, ad locos theologicos — qui niinc passim Theolo- 
giae fundamentalis nomine veniunt — pertinere, nec adeo huius loci 
esse, existimamus. Tertio autem et ultimo huiusce commentarii 
capite c» de expUcatione S. Scripturae agendum superest. Accedet 
de Interpretatione S. Scripturarum CathoUca brevis narratio. Opus 
claudent: Tabulae Chronologiae Sacrae Veteris et Novi 
Testamenti; Conspectus Divinorum Librorum Utriusque 
Foederis; Catalogi stirpis SauU, Davidis, Machabaeorum, Herodis 
M. et posterorum, item recensus Praesidum Syriae et Judaeae. 
Denique ne quid L. B. commodo deesset, adiecimus imagines 

1* 



Digitized by VjOOQlC 



4 Comment. de S. Scripfnr. praev. admoti. 

(pa)To-XuBoYpa<pou[jL^va? priBcarum literarum hebraicarum; antiquissi- 
morum Codicum Biblicorum; nec non Descriptionem Terrae 
Sacrae, Hierosolymarum Veteris atque Novae, et Itinerum 
d. Pauli Apostoli. 

Hac ratione solvimus tandem nomen, quod promittendis 
Hermeneuticae Sacrae initiis, ante quinque abhinc annos contra- 
xeramus; sed ita ut quemadmodum non optimi debitores solent, 
necessario magis quam libenter solverimus. Nam ut ingenue 
fateamur, veriti sumus ne sint, qui nos tribus concinnatis volu- 
minibus modum excessisse dicant. Neque dissimulamus maius esse 
factum opus, ^uam destinatura a principio fuisset. Sed iam obser- 
vare liceat : ubi ,floriferis ut apes in saltibus omnia libant, omnia 
nos itidem depascimur aurea dicta, priscorum et recentiorum 
interpretum, nos hoc praestare voluisse ; ut etiam illorum commo- 
dis, qui ampliorem S. Scripturarum notitiam consequi cuperent, 
serviremus. Itaque noluimus resecare, quae non satis conveni- 
rent iis, qui primum ad disciplinas has venirent. Quare puta- 
bamus nos non male consulturos S. Theologiae studiosis : si in hac 
imprimis parte ultima dihgentiores essemus; cum usu didicissemus 
hic maxime haerere aquam solere iunioribus S. S. enarratoribus, 
quod idoneis subsidiis careant. Ceterum ut quisque magister disci- 
pulos habebit, ,ita deliget quae tradat.' Hoc quidem nobis, Commen- 
tarium de S. Scriptura eiusque interpretatione scribentibus propo- 
situm fuit, ut tantum traderemus, quantum esset ad animos amore 
Sacrae Scientiae imbuendos satis ; et eam scribendi rationem adhi- 
beremus, quae paulo propius ad ,Veterum' Latinorum dicendi 
modura accederet, qui de iisdem rebus scripserunt. Neque tamen 
ignoramus pcrmultos hoc tempore esse, qui latini sermonis 
pretium extenuent, ac prae vemaculae linguae studio deprimant. 
Si quid super eo proferre licet: latinae et pati'iae linguae suum 
pretium est; sed suo cuique loco. Patria hngua quin sit ad vitam 
communem utiHor, commoditatesque adferat, quacunque aHa maio- 
res; eamque ob causam suus cuique nationi sermo debeat esse 
carissimus, nemo potest recte dubitare. Concedimus etiam illud: 
si quis veht hominibus quibuscunque prodesse, ei vernaculum 
sermonem in rebus quoque ad Theologiam attinentibus esse 



Digitized by 



Google 



Obiectum, divisio, ratio commdntarii. {> 

adhibendum. Latinae autem linguae usus scriptoribus librorum, qui 
Theologiam erudite exponunt, vitio haud verti posse, faeile omne» 
concedent. Enimvero quisquis rem paulo diligentius expenderit, ultrp 
confitebitur, s. Patres et Scriptores Ecclesiasticos cum credito sibi 
interpretum munere fungerentur; idonea maxime etiam vocabula 
invexisse pro rebus, quas fide tenemus, Formulae credendorum 
agendorumque a Conciliis et Romanis Pontificibus propositae, hac 
imprimis lingua scriptae habentur. Praeter quod idioma latinum 
jliturgicum^ sit Ecclesiae, praeclarissima omnis aetatis monimenta 
hoc ipso sermone exarata reperiuntur. Id denique constat, nemi- 
nem, qui verae eruditionis theologicae particeps esse velit, apud 
exteras etiam gentes, latinas literas ignorare. Unde prima nobis 
cura fuit, leum habitum sermonis, quo usi sumus, facere, qui non 
admodum a Theologis probatae fidei distaret. ,Multa dies et multa 
Utura coercuit, atque praefectum decies non castigavit ad unguem.^ 
Interim quantum in hac re profecerimus, alii iudicent. Id si e 
iudicio B. L. minus assecuti sumus, meminerint hunc ,de S. Scri- 
ptura eiusque interpretatione^ commentarium, inter multiplices 
officiorum curas et dissonos belli clamores fuisse scribendum. 
Oppressit nos variarum rerum perficiendarum moles, impediere 
quotidiana habendarum scholarum negotia, totque alii labores 
etiam strenue contendentes remorati sunt: ut si aequi et periti 
iudices horum numerum inire volent, laudaturi potius sint nostros 
conatus, quam defectus mendaque vituperaturi. Satis de disposi- 
tione et scribendi genere huius commentarii diximus, quare lecto- 
rem ben. ad subiectum argumentum pervolvendum festinantem, 
diutius hoc in limine remorari nefas ducimus. Liceat modo uti 
verbis Magni Hipponensium Antistitis: ,Videor mihi debitum 
huius operis, adiuvante Domino reddidisse. Quibus 
parum, vel quibus nimium est, mihi ignoscant: quibus 
autem satis est, non mihi, sed Deo mecum gratias 
agant.^ 



Digitized by 



Google 



CAPUT PRIMUM 

8ECTIO PRIMA. 

DE CANONE S. LIBRORUM U. T. 

§. 2. Notio Scripturarum Canonicarum. 

In utraque Ecclesia, tam Orientali quam Occidentali, complexus S. 
Librorum tanquam praecipua „Regula fidei" nostrae, sive eorundem index, 
vetustissima consuetudine : ^Scripturarum Canon" adpellatur; ideoque quae- 
stionem instituere de certo Librorum Sacrorum numero, dicitur ecclesiastico 
more inquirere in ipsum Canonem. 

L Ne confusa prodeat quaestio, videndum quid hic loci dicamus «Cano- 
nem**; nomen quippe „tou xavovo?", olim latius patuit, acceptumque fuit de 
quavis norma seu regula, quae discemit rectum ab obliquo et curvo, quaeque 
nec additionem nec detractionem admittit. Et sane ex usu linguae graecae, ad 
res physicas non minus, quam ad morales determinandas adhibetur. Cf. Jose- 
phum, c. Apion. II, 17. p. 483. Platonem, in Philebo ed. Bip. 11, 36. M. F. Quinti- 
lianum, qui de institutione oratoriaX, 1. vocem graecam „xavwv" latine „ordinem** 
est interpretatus. V. ed. P. Burm^nn. Lugd. Batav. 1720. 11, 893. Cf. D. Kuhn- 
ken, Hist. cr. Orat. graec. praef. ed. Rutilii Lupi. ib. 1768. p. XCIV. Ex S. S. 
P. P. V. S. Gregorium Nyss., c. Eunom. 1. IV. ed. Migne II, 649. S. Basilium, 
adv. Eunom. 1. I, 212. S. Joannem Chrysostomum, hom. XII. in ep. ad Philipp. 
u. 3. XI, 293. Metaphorice doctrina in Verbo Dei tradita vocatur „Kav(bv" 
ab ipso d. Paulo 11. Cor. 10, 13. Gal. 6, 16. Philipp. 3, 16; et a priscis Eccle- 
siae P. P. et S. E. V. S. Irenaeum, adv. haer. III. 11, 1. p. 463. IV. 35, 4. 
p. 682. TertulUanum, adv. Marc. IV, 6. p. 161. Clementem Alex., Strom. VI, 15. 
p. 803. S. Joannem Chrysostomum, in c. 33. Gen. hom. LVIII, 3. IV, 566. 
Theodoretum, interpr. ad Gal. 6, 16. in. 1, 396. et S. Isidorum Pelusiotam, 
ep. 1. IV, 114. ed. Migne 1158. Hinc tandem ad ipsa transiit Volumina Sacra, 
quibus eadem norma continebatur. Canonem namque illa 1. c. Ecclesiae Patres 
et Scriptores vocare consueverunt. Processit haec per metonymiam significationis 
propriae in metaphoricam translatio, ex intuendi ratione : S. Scripturas V. et N. T. 
unam, etsi non solam regulam, tov xavdva fidei et morum continere. 
Unde vox „xavov£^£iv" denotabat teste Theodoreto, explan. in Cant. II. 1, 3. in 
Canonem Divinarum Scripturarum referre; ex eadem origine adiectivum 
„xavovixb?" ortum est, cum nuUa alia scripta, nisi genuina in Canonem recipe- 
rentur. Aptissirae demum nomine „tou xavdvo?", notio indicis vel xaxaXdyou 
exprimebatur ; — coll. Eusebio, H. E. VI, 25. p. 226. Rufino, expos. in symb. 



Digitized by 



Google 



De Canone 8. Lil>romtt. 7 

Ap. n. 37. p. 206. — factumque : ut recensus horum Libronim „xexavovi(T[i£v(ov", 
quia posthac nuUi in Ecclesia publice praelegerentur, „pipX{a xa xavovixa Tf]; 
xaiv^^ xai TcaXaia; BiaOiixTj?" diceretur. Sic can. 59. Concilii Laodiceni. — C. a. 
343—81. coU. Hefele, ConciUengesch. Freib. 1866. I, 724. ap. Mansi II, 674. — 
„Kavovi^o[jL£va pipX{a iv t^ IxxXifjdia" vero dixit Leontius, de sectis act. II, 4. 
Gall. XII, 629. De Canonis voce eccl. erudite exposuit C. J. B. Pitra, Juris 
Eccl. Graec. Hist. et Mon. Rom. 1864. I, XXVin. s. 

II. Canonicis in quibus „incorrupta fides nudaque veritas" est, opponebantur 
„flbcoxpu(pa", coll. S. Irenaeo I, 27, 2. p. 266. Tertulliano, de anima. c. 2. p. 171. 
Origine, in prolog. ad Cant. ed. Lomm. XIV, 326. S. Athanasio, ep. fest. op. I, 961. 
S. Cyrillo Hier. catech. IV, 36. p. 68. S. Hieronymo, ad Laetam ep. 107, 11. p. 688. 
S. Philastrio, de haer. n. 87 apud Gall. IV, 503; quae sunt spuria in usum 
haeresium conficta scripta, cuiusmodi cum sine periculo errandi legi haud 
possent; a lectione publica omnino excludebantur. Quoniam igitur certissime 
constat, numquam in Ecclesia „Canonicos" vocatos fuisse aliosLibros, quam 
qui Divini haberentur; interrogatur etiam, in quonam sensu hoc flDivinorum** 
nomine vocati sint? Num eo quod in aliquo Canone i. e. indice consignati essent; 
vel eo quod haberentur, ut praecipua fidei regula, ut infallibile revelatae 
doctrinae documentum? nQuis autem nesciat sanctam Scripturam canonicam, 
inquit S. Augustinus, de baptismo contra Donatistas II, 3. IX, 98., tam Veteris 
quam Novi Testamenti, certis suis terminis contineri, eamque omnibus poste- 
rioribus episcoporum literis ita proponi, ut de illa omnino dubitari et disceptari 
non possit, utrum verum vel rectum sit, quidquid in ea scriptum esse consti- 
terit." Concedimus iltramque expUcationem supra propositam admitti posse, atque 
proferri ab harum rerum tractatoribus ; — v. H. Planck, nonnuUa de significatu 
Canonis in Ecclesia antiqua eiusque serie rectius constituenda, in Kosenmiiller, 
comm. th. I. 1, 213. s. — at non diffiteraur iuxta S. S. Patrum et S. E. sententias, 
posteriorem nobis magis arridere. Libri in Canonem sive syUabum S. Scriptura- 
rum relati authentici quoque, vel ut medio aevo ioquebantur ^Auctorabiles" 
i. e. tide digni, auctoritate legitima muniti — v. Du Cange, Glossar. med. et inf. 
Lat. ed. Henschel. Par. 1840. I, 478. Sane auOevx^a gr. idem est ac 1. aucto- 
rltas. — dicti sunt; quia Deo inspirante pei? Hagiographos conscripti, publicae 
in Ecclesia auctoritatis ius meruerunt. 

ni. Expensis Veterum testimoniis — e. g. Eusebio, H. E. HI, 3. p. 72. 
— Uqnet adpeUationes : Librorum publicorum; pubUcarum Scripturarum ; 
$ES7)(iLO(ri£U[jL^voi P^pXioi; 8e8if]{jLO(Tieu{jL8vat ypa^ai; hoc est voluminum, quae in eccle- 
siasticis conventibus legebantur non esse prorsus identicas, cum alteris adpeUa- 
tionibus Ubrorum Canonicorum. Enimvero ad iUum honorem ut publice in 
Ecclesia recitarentur, oUm etiam admittebantur Ubri, qui catechumenis 
utUitati et aedificationi inservirent, quorum tamen origo non erat prophe- 
tica aut apostolica. Eosdem Ubros quos Ecclesia vetustissima praeter „ Cano- 
nicos'* legit „yv7](t{ou5" dixit Origenes, in EvangeUum S. Joannis t. XIU, 17. II, 29. 
ubi legimus: „noXu hi |(Jit vuv Tcapax^OedGat tou 'HpaxX^tovo; xa frjxa, otco tou 
€7ctY£Ypa(jLtiL^vou IleTpou xTjpiyfJLaTO? 7capaXa{jLpavop.eva, xai VoradOat Tcpb? auTa eSeToJ^ovTas 
xat Tcepi Tou PipXfou, jcoTepdv tcotb YVijaiov eoTiv, H vo6ov, H (jlixtov." TaUa scripta 
fnere: Barnabae et S. Clementis Rom. Epistola; Pastor Hermae; passio- 
nes martyrum. Neque tamen ad dogmata confirmanda adhibebantur ; cum 



Digitized by 



Google 



8 Comment. de S. Scriptnr. cap. prim. gect. I. 

a7c<^xpuQpa sive spuria etiamsi sanctorum virorum nomina in titulis temere menti- 
rentur, omnino ab usu publico removerentur. „Sed ea, scribit S. Augustinus, 
— de Civ. Dei XVIII, 38. p. 281. — castitas Canonis non recepit, non quod 
eorum hominum, qui Deo placuerunt, reprobetur auctoritas, sed quod ista esse 
non credantur ipsorum.** Quod autem satis singulare est, fuere etiam viri, qui 
debitis investigationibus neglectis S. Scripturas „Canonicas'* dici affirmarunt; eo 
quod per Canones Conciliorum ^sanctae** ab Ecclesia declaratae essent. 

IV. Constat vero inter omnes CathoUcos Scripturam Divinam esse: „doctri- 
nam quam Spiritu S. inspirante atque dictante Hagiographi literis 
mandaverunt.'* Itaque S. S. Petrus et Paulus Apostolus II. Petr. 1, 20. 21. 
II. Tim. 3, 16. eam nominavit doctrinam divinitus inspiratam; et idcirco etiam 
„Verbum Dei" — quo Deus videlicet conceptum aeternum mentis suae notitiam- 
que verissimam, velut sonorum quoddam verbum eloquitur, — literis expressum 
dicitur. nCanon" autem Divinarum Scripturarum ab omnibus Catholicis habetur: 
^catalogus Librorum OsoTcvetSdTtov, infallibili Ecclesiae auctoritate 
sancitus." Multa scitu digna de Canone S. S. reperiuntur apud C. N. Wiseman, 
die vornehmsten Lehren und Gebrauche der katholischen Kirche iib. v. D. Haue- 
berg. Regensb. 1838. p. 72. s. 

V. Quibus Libris Canon S. Scripturarum reapse absolvatur, non est difficilc 
definire post authenticam S. Concilii Tridentini declarationem, nimi- 
rum: „illis omnibus ac solis, qui exstant nunc in Bibliis S. Viilgatae." 
Haec res de fide est, nam Libros hos Ecclesiae Canon ex Veteri Traditione 
probavit. Enimvero Ecclesiae officium est, ea quae sunt divinitus revelata, fidelibus 
credenda proponere; ac proinde etiam quinam sint Libri Sacri. Si Ecclesia in 
determinandis Libris Canonicis humano spiritu uteretur, omnino incommodum esset: 
quod ad Ecclesiam pertineret determinatio Scripturae Canonicae; ex qua sunt ab 
ipsa Ecclesia definiendae fidei quaestiones. Modo vero cum a Spiritu Sancto in 
ea determinatione dirigatur — iuxta illud Christi ap. Joann. 14, 26. ^Paraclitus 
autem Spiritus Sanctus, ille vos docebit omnia et suggeret omnia;** scilicet: quae 
Christus per Apostolos suos, vel scripto, vel viva voce locutus est — nullum 
omnino est incommodum, quod ipsa etiam Ecclesia regulam illam infallibiter 
diiudicet, ex qua oporteat controversiam fidei certo determinare. Si enim singuli 
quique fidei articuli, qui naturalis rationis captum excedunt per se difficiles sunt 
ad credendum, ideoque oportet eos certissima Ecclesiae auctoritate hominibus 
commendari; quanto magis ipsa veritas universae Scripturae, in qua omnes fere 
articuli fidei continentur, Ecclesiae testimonio indigebit, ut ab ipso Spiritu Sancto 
dictata esse credatur? Neque intemum Spiritus S. testimonium critico-historicae 
cognitioni iunctum — quo nuper rem expedire sibi visus est H. J. Holzmann, 
Canon u. Tradition Ludw. 1869. p. 164. s. vir acatholicus — sufficit ; quia testimo- 
nium spiritus privati semper tale haberetur, quod nequit generare fidem divinam. 

VI. Ut illum de re et nomine Sacrarum Scripturarum etiam in genere 
tantum conceptum obtineamus, qui plane respondeat eius indoli; probe novisse 
oportet undenam earum numerus secure determinari f>ossit? Huiusmodi autem 
quaestio licet per se necessaria, eo maioris momenti fit inde: quod non tantum 
varii ex antiquioribus haereticis in hoc ab Ecclesia Catholica dissenserint; sed 
omnes quoque Acatholici, praeter Graecos Schismaticos, secesserint ab eius doctrina. 
Atque ad hanc quaestlonem plene discutiendam, oportebit deraonstrare iis mediis 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Teet. 9 

non esse a. Canonem constitaendam, quibus illi qui ab Ecclesia recesserant 
vellent ; sed ab unica Catholica Traditione illum esse ediscendum. Deinde p. evin- 
cendum erit: Canonem quem nunc tenet S. Ecclesia Catholica, non 
esse nisi eundem, quem remotissime et constanter tenuit Ecclesia 
Antiquissima primomm saeculorum. 

VII. Volumini S. Scripturarum Veteris Foederis sensim adiectae fuerant 
Scripturae Apostolicae. Ut euim quaelibet Ecclesia accepit Apostolorum Scripta, 
ea Libris S. Antiqui Foederis adtexuit. Sane intelligebant Episcopi et fideles 
primae Ecclesiae: eodem dictante Spiritu Dei, sicut de venturo Messia praedi- 
xisse Prophetas, ita de eiusdem adventu testificari Apostolos: eiusdem proinde 
divinae auctoritatis esse utrorumque Scripturas; eundemque ad Christum, Dei 
Unigenitum Filium, qui fecit utraque unum, referri. Quare tametsi certis qui- 
busdam Ecclesiis, vel particulari cuipiam personae, Apostolorum literae hae vel 
illae dirigebantur; quia tamen in illis erant dogmata necessaria omnibus „pro 
consanguinitate doctrinae** — ut eleganti metaphora dixit TertuUianus , de prae- 
script haeret. n. 32. p. 22. — omnibus Ecclesiis communicabantur. Codici Sacro 
Veteris Foederis adiunctae, illud confecerunt Volumen, quod ab antiquis s.Patri- 
bus ^Divinum" adpellari consuevisse, intelligimus e s. Joanne Chrysostomo, in 
cap. 1. Gen. hom. X, 8. IV, 81.; qui „Ta Oeta pipXCa" vocavit; item etiam ex 
Origene, Hom. XXVU. in Num. 1. ed. Lomm. X, 333., ut alios praetereamus 
testes subinde advocandos. 



CANON S. LIBROKUM VETERIS TESTAMENTL 

§. 3. Fata S. Librorum V. T. a Moyse usque ad tempus 

Machabaeorum. 

Juvat in summa historias Canonis Librorum Sacrorum V. T. 
nosse ^ Cum a Judaeis in ipsa captivitate Babylonica constitutis, 
Literarum Sacrarum studia non plane intermissa sint ^; multo 
magis credendum est, post reditum ex exilio ea in gente excitata 
auctaque fuisse. Quae vero traditio iudaica de congregata 
aliqua Synagoga Magna, cuius caput princepsque Esdras 
fiierit, narrat; horum cum in libris Esdrae et Nehemiae^ 
nullum exstet vestigium : imo quae in iis * gesta narrantur contra- 

^) Tripartitam ingredimur disputationem, primum enim historiis, quae refe- 
runtur in S. Scriptura, innixi efficere conabimur: Canonem Librorum V. T. non 
potnisse tempore Esdrae claudl. Deinde disquisitionem instituemus, quibus ratio- 
nibus fulciatur Canon Judaeorum Graecorum. Denique facto ad ipsum decretum 
Concilii Tridentini transitu: Canonem Concilii Tridentini esse Canonem Eccle- 
siae Apostolicae, sive primaevae, propugnabimus. ^) Cf. H. R. D. V. T. p. 474. 
8. 518. s. 568. s. 3) I. et II. Esdrae iuxta Vulgatam. *) Esdrfie I. cap. 9, 
et 10., nec nbn Nehemiae Vul|;. 11, fjsdr, c, 3» 



Digitized by 



Google 



10 Comment. de S. Scriptor. cap. prim. sect. I. 

rium dicant: eiusmodi tribunal tunc non exstitisse, apertissime evin- 
cunt K Propius ad nostrum institutum accedit, quod porro traditur : 
viros ,Synagogae Magnae' de colligendis in unum Libris Sacris; 
seu ,de concinnando Canone V. T/ meruisse^. Priusquam 
autem de Esdra dispersarum S. Scripturarum coUectore ser- 
monem instituamus ; videndum, quomodo Libri Sacri ante Baby- 
lonicum exilium custoditi asservatique fuerint?^ Frequentia 
Dei praecepta de ,Lege' custodienda, et singulis septenniis coram 
populo recitanda, maxime probabile faciunt: tutum aliquem aptum- 
que gravissimi argumenti Libris assignatum fuisse locum publi- 
cum, in quo semper manerent. Id est exstitisse sacram aliquam in 
quadam sanctuarii parte bibliothecam, sacerdotum ac Levitarum 
curae commissam; in qua primo Moysis scripta coUocabantur, 
quibus alia deinceps accesserunt Hagiographa ^. Cum eadem 
specie veri merito creditur: omni tempore fuisse viros religionis 
amantes imprimis Prophetas; qui quorumdam Librorum Sacro- 
rum, praesertim Mosaicorum, possiderent exemplar in suos alio- 
rumque usus descriptum; quin et ahas fortassis Historias et Car- 



1) Emendantur abs Esdra mores populi foedusque cum Deo restauratur, 
multique e primoribus populi, sacerdotibus atque Levitis^ manus suae subscri- 
ptione, se id post hac -observaturos promittunt; ast Synagogae Magnae nulla in 
his aut aliis eius generis negotiis, mentio. Multa Nehemias, praefectus gentis 
suae ab Artaxerxe constitutus cum auctoritate molitur atque perficit; aliquando 
etiam ad coetum populi sui provocat, sed Synagogae M. nuspiam meminit; 
quod qui facere potuisset, si synedrium aliquod tum iam extitisset? Cf. Joach. 
Langium, Historia ecclesiastica V. T. Halae 1718. p. 821. Spanhemium, 
Hist. eccles. Vet. Test. p. 422. Buddeum, H. E. V. T. H, 794. L. Herzfeld, 
Gesch. d. Volkes Israel von der Zerstorung des ersten Tempels. Braunschw. 
1847. p. 266. 2) V. J. Buxtorfi, Tiberiaden cap. X. ed. Basil. 1666. p. 88. 
Hottingeri, Thesaurum philolog. ed. tert. Tiguri 1696. p. 114. L. Herzfeld, Gesch. 
d. Volk. Israel von der VoUendung des zweiten Tempels. Leipz. 1863. I, 360. s. 
*) Quod in quaestione etiam nunc positum, et certo nunquam posse defi- 
niri, concedimus. Est enim res antiquissimi temporis, de qua silet S. Scri- 
ptura. Ex ipsius igitur rei indole, et ex maiori minorique vero similitudine, id 
quod quaerimus, diiudicandum erit. *) Hoc sumto optime intelliguntur loci 
quidam, quales sunt: Deut. 17, 18. 31, 9. Ib. v. 26. iussit Moyses: „tollite ergo 
librum istum et ponite eum in latere arcae foederis Domini Dei vestri." Josue 
24, 26. I. Reg. 10, 26. Atqne ex ista adeo sacra bibliotheca depromendus erat 
liber Legis, septimo quovis anno in festo tabernaculorum populo congregato 
publice praelegendus. Coll. Deut. 31, 10 — 13. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 1 1 

mina Sacra. Cum Judaei interitu reipublicae suae gravissime 
aflflicti^ toto animo ad religionem ante hac levius habitam conver- 
terentur: Librorum quoque Sacrorum maxima exstitit cura et 
aestimatio; nec tamto de vulgo homines prisca Scripta Sacra 
aliaque; quae deinceps accedebant, per exilii tempus integra asser- 
vasse censendi sunt. Enimvero S. Literarum conservatio tanti fuit 
momenti; ut vnlgi arbitrio permissa nullo modo credi possit. Certe 
aderant tunc Prophetae Ezechiel etDaniel, qui haec Scripta 
et diligentissime ipsi custodirent, et praecipuis quibusdam viris 
Theocratiae post hac custodienda comitterent. Et sane Deus, qui 
tempore exiUi * saepe ReHgionis de causa modo interveniebat 
extraordinario, videtur quocunque tandem modo efFecisse, ut inte- 
gra Divina Voluinina servarentur. 

Collectionem vero illam S. Librorum Veteris Foederis nec 
Esdram ,nec Synagogam Magnam absolvisse; plura testan- 
tur loca Codicis Divini. Et quidem opinioni Canonem S. Scripturae 
ab Esdra Synagogaque Magna absolutum fuisse, repugnat praeter ea, 
quae a. de libro Estherae et eius dupplici recensione notavimus^; 
b. narratio Ubri primi ParaUpomenon, qua ZorobabeUs genealogia 
ad saeculum usque quintum, in duas post Nehemiam generationes, 
producitur^. Huc spectat c. alterum quod reperitur aNehemia con- 
signatum testimonium, cuius fide Levitarum primores ad saeculum 
usque quartum ante Christi Natales recensentur^. Probant haec testi- 



1) Ut vel ex ipso Danielis libro constat. 2) h. E. D. V. T. p. 610. 
3) CoUato enim I. Par. 3, 19—24. et I. Esdr. 8, 2. : Hattus, qui I. Par. 3, 22. 
Semejae filius et Naariae frater dicitur, e stirpe Davidis oriundus una cum 
Esdra in patriam remigravit. Naariae commemorantur v. 23. filii tres; Elioenai 
primogeniti vero v. 24. septem. Cf. Calmeti, Comm lit. a. h. 1. IV. 631. Bertheau, 
die Bttcher der Chronik. p. 36. *) Legimus enim 11. Esdr. 12, 10. 11. ^Josue 
autem genuit Joacim, et Joacim genuit Eliasib, et Eliasib genuit Jojada, et 
Jojada genuit Jonathan et Jonathan genuit Jeddoa.^ E quibus Eliasibum 
aequalem fuisse Nehemiae coll. IL Esdr. 3, 1. 20. liquet; sed Jeddoam 
sacerdotem summum fuisse tempore Alexandri Magni, e Josephi, Antiq. XI. 
7, 2. 678. ib. 8, 4. p. 680. apparet Cf. Bertheau, 1. c. prol. p. XLVI. Locos hos 
serius, aliena manu accessisse, sane cum causae idoneae non adsint, cur ita 
opinaremur sine ullo argumento Ackermann, Int. p. 196. 206. et B. Welte, 
apad Herbst. h. kr. Einl. I, 49. dixerunt. Hoc sane nemo facere attentasset, Canone 
V. T. iam publica tanti viri vel plane coUegii auctoritate concluso. „Canonem 
s. Esrae aetate nondum absolutum fuisse, receptio librorum Chronicorum, 



Digitized by 



Google 



12 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. aect. I. 

monia diligentiam quidem summam s. Scriptorum in retexenda 
genealogia Davidis; sed et auctorem L, L. Paralipomenon et 
secundi Esdrae alienum esse omnino ab aetate Esdrae et Nehe- 
miae : cum genealogiae istae in tempus incidant, quo regnum 
Persarum in interitum vergere sensim iam inchoabat ; neque Esdras 
et Nehemias superstites eo aevo cogitari possint. Quod traditioni 
huic Judaeorum ^ veri subest, eo redit: Esdram, scribam velo- 
cem in Lege Dei, cuius notus est ardor in collapsa civitate instau- 
randa, operam impendisse, ut collatis optimis quibuscunque 
exemplaribus, Volumen ,Legis^ — quia eo praecipue ad rehgio- 
nem opus erat — quam emendatissime in Templo secundo repo- 
neretur ^. Atque d. huic deinceps Volumini dirigente Spiritu Divino 
et prophetico a Nehemia alii Libri Sacri adiungebantur. Testatur 
hoc scriptor libri secundi Machabaeorum his verbis ^ : jxaTaPaXX^jjLsvoi; 
PiPXioOi^jXYjv ii^Kju^ya.yt Ta Tept twv PaaiXswv ; — de regibus Juda et Tsrael 
i. e. IV Libros Regum twv LXX. et Vulgatae, adde iibrum Ruth, 
praeludium historiae Davidicae — xal -jcpofYjTwv ; — tam illos qui vati- 
cinia continent, quam alios a Prophetis scriptos — xal Ta tou AauiB — 
vatumque aliorum usque ad sua tempora — ; et sine dubio etiam 
libros Salomonis, Jobi, qui ad eandem classem pertinerent sacrarum 
poeseon*. Initia haec erant coilectionis post exilium. Servaban- 



quorum historia post exilium usque ad septimam gentis Davidicae generatio- 
nem descendit luculenter probat" Sic fatetur vir acath. J. A. G. Hofiinann, 
Introd. in libr. Danielis Poesnec. 1832. p. 17. Concinnunt: C. Fr. Keil, Lehrb. 
d. hist. kr. Einl. Franckf. 1869. ed. II. p. 480. Fr. H. Reusch, Lehrb. d. Einl. in 
d. A. T. Freib. 1864. ed. II. p. 164. 

1) De qua Josephus penitus tacet. 2) v. H. R. D. V. T. p. 519. s, 
3) II. Mach. 2, 13. ^) De Pentateucho et eius continuatione de libris Josuae 
et Judicum, in bibliotheca Nehemiae nulla fit mentio; quod eorum coUectiouem 
iam Jeremias II. Mach. 2, 2. atque Esdras curaverit Ex his sequitur Esdram 
minime esse omnium Librorum Y. F. coUectorem editoremque. Certe auctor 
saepe laudatus alterius libri Machabaeorum rem non reticuisset; si eius tempore 
celebrata fuisset fama de Esdra s. Scriptorum in unum coUectore. Contra Hengs- 
tenbergium, qui Beitrage I, 24. s. hoc antiquissimum documentum de Canone 
V. F. impugnavit, disputavit F. C. Movers, de utriusque rec. Vatic. Jerem. ind. 
Hamb. 1837. p. 49. coU. Bonner Zeitsch. 1834. X, 141. s. C. Bertheau vir acath., 
de secundo Libro Maccabaeorum diss. Gott 1829. p. 22. scribit: „non habemus, 
quod iure huic narrationi opponamus.'* V. e. C. L. W. Grimm, das H. Buch der 
Macc. p. 5. 68. 



Digitized by 



Google 



De Ganone s. Libror. Vet. Test. 13 

tur Divina Volumina in hac bibliotheca usque ad persecutionem 
Antiochi contra Judaeos; tunc capto et polluto Templo, Libri 
Sacri qui ibi reperiebantur, aboliti sunt. Sed et saevitum insuper 
dirissime in eos, apud quos Divinorum Librorum exemplaria inve- 
niebantur; ipsa vero volumina in cineres passim redacta. Nihilominus 
Machabaei Sacros Libros incolumes conservarunt. Sane e, Judas 
Machabaeus in summa anguatia temporum, urgente bello non 
obstante decreto regis Syriae ^, occupatus restauratione templi ,ea 
— volumina — quae deciderant per bellum, congregavit omnia^; 
de quibus nominatim subiungunt Judaei palaestini, si Judaei 
aegyptiaci eas desiderant, mittant, qui illis perferant^. Quae 
omnia verosimilius evincunt: non uno tempore Canonem S. S. 
V. T. coUectum, et Machabaeorum aetate demum finitum esse. 



§. 4. Canon Judaeorum Graecorum. 

Examini subiicienda est quaestio : num duo fuerint apud 
Hebraeos Canones Sacrarum Scripturarum ? Judaeorum, qui 
Palaestinam inhabitarunt, sive Canon palaestinus omnibus 
numeris partibusque saeculo ante Christum quinto absolutus : atque 
alter recentior, quem Alexandrinum vocant, Graecorum sive 
Hellenistarum, secundo ante Christum saeculo clausus; qui 
praeter eos, quos prior canon continebat, Hbros insuper alios 
lexus sit^ 



1) I. Mach. 1, 69. 2) n. Mach. 2, 15. 3) De hac coUectione — qua admisfla 
doctrina Vetemm everteretur, qui cum criteria plura proponerent ad distin- 
gaendos Libros Sacros, nuspiam hac duplicis coUectionis discrimandi ratione 
usi sunt — iam J. N. Schaefer, Institutiones Scripturisticae. Mog. 1790. I, 66. 
Bcripsit: ^res omnino incerta est, nullum enim authenticum duplicis huius 
Canonis exstat testimonium; et ipsi Judaei historici Josephus et Philo, quem 
nltimum siquidem ipse Hellenista fuit, Aegyptiorum Canon latere non potuit, de 
hac Canonis diversitate altum silent.** Noster vero F. Ackermann, Intr. in L. S. 
V. F. Vienn. 1825. p. 36. monuit „qui arbitrantur saeculo secundo aut primo 
ante Christum a Judaeis canonem alterum instructum fuisse, nullo freti sunt 
scriptoris fide digni testimonio.** Quaerenti rationes huius sententiae ad Canonem 
pftlaestinum evincendum producunt, quemdam locum Josephi Flavii, quem pecu- 
hari disquisitione p. 17. s. illustravimus ; item testimonia S. P. et S. £.; saeculi 
aecundi Melitonis Sardensis, epistola ad Onesimum apud Eusebiura, H. £. IV, 26. 



Digitized by 



Google 



j[4 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. I. 

Canon Judaeorum Palaestinensium est itidem Canon 
Judaeorum Graecorum; atque Canonis palaestinensis conditio ex 
ea, quam apud Alexandrinos deprehendimus, metienda erit K Graeci 
enim sive Alexandrini Judaei, earundem doctrinarumetinstitutionum 
vinculo cum Palaestinensibus coniunctr, sacrorum communionem 
continuo ita sustentabant, ut sententias institutionesque ad res divinas 
spectantes semper ab illis reciperent; in rebus vero dubiis sacerdotes 
Hierosolymitanos consulerent ^. At vero eosdem homines, qui in 
ritibus religiosis observandis adeo tenaces se semper praebuere, 
Canonem S. Librorum in Palaestina receptum immutare 
ausos fuisse, quis quaeso crediderit? Quare omnino conclu- 
dendum est : eandem Librorum Sacrorum conditionem, quam apud 
Judaeos Graecos i. e. Alexandrinos reperimus, hoc tempore apud 
Palaestinenses quoque fuisse: siquidem Judaei, qui inde ab exilio 
Babylonico in Aegypto consederant, non solum Libros antiquiores, 
sed etiam quosdam recentiores; et quidem auctoritate Judaeorum 



p.284.; saeculi tertii Origenis, in exposit. Ps.I. ed. Lomm.XI, 377. — quem locum 
ad verbum repetiit Eusebius, H. E. VI, 25. p. 432. — ; demum saeculi quarti 
S. Hieronymi, Prologum galeatura ; S. Epiphanii, de ponder. et mens. §. 3. 4. p. 
161. 2. §. 23. 180. 1.; Talmud Babylonicum, Tr. Baba-bathra fol. 14. in Wolf, 
Biblioth. hebr. t. II, 3. Quae omnia monimenta de recentiorum Judaeorum 
Canone testari, infra liquebit. Quod autem ad Talmudistas attinet, quia tradi- 
tionibus suis multas recentiorum doctorum inventiunculas immiscuerunt ; ad 
confirmandum Vetus Testameutum eiusque formam antiquissimam eruendam non 
esse adeundos, docet ex Acatholicis C. F. Smidius, Historia antiqua et vindi- 
catis Canonis sacri Veteris Novique Testamenti libris II. comprehensa. Lipsiae 
1726. p. 119. s. Judaeorum recentiorum catalogus origines suas debet tempori, 
ubi Synagoga reiecta, testimonium veritatis esse non poterat. Cf. J. G. Herbst, 
allgemeine Einleitung. p. 45. J. B. Malou, das Bibellesen in der Volkssprache 
beurtheilt nach der h. Schrift, der Tradition und der gesunden Vernunft iib. v* 
H. Stoeveken. Schaffhausen 1849. IL p. 23. 31. 

^) Sententiae istius argumenta primus erudite exposuit Claudius Frees 
Homemann, 1. i. c. ; amplius exornavit Fr. C. Movers, comm. crit. Loci quidam 
Historiae Canonis Veteris Testamenti illustrati. Vratisl. 1842. p. 21. s. Adversus 
Moversii sententiam disputat Welte, Bemerkungen 11, d. Entstehung des alttest. 
Canons, in ann..Tub. Quartalschr. 1856. p. 76. s. 2) Omne igitur animi inge- 
niique pabulum, quod ad sacra et religionem pertinet, e terra patria petieruntf 
accedunt itinera ab iis, ut Hierosolymis probitati suae satisfacerent, quotannis 
facta. V. C. F. Hornemann, observationes ad illustrationem doctrinae de Canoife 
V. T. ex Philone. Havniae 1775., repet. in spec. sec. Exercitat. crit. in versionem 
LXX. interpret. ex Philone. Havn. 1776. p. 9. s. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet Test. 15 

Palaestinensium commoniti, in numerum Sacrorum Scriptorum repo- 
suerint: id quod sequentia conficiunt rerum momenta a. Auctor 
Ecclesiastici Jesus Sirach praeclara et sancta doctrinae suae rudi- 
menta, hebraeo sermone, Hierosolymis exaravit; postquam autem 
scriptum suum finiit, soUicitus curavit, ut in aegyptiacas regiones 
— in quibus copiosi Judaei habitabant * — deferretur. Procedente 
tempore Siracidae nepos ex Judaea illuc profectus, ibique Grae- 
Gorum linguam a fratribus suis aegyptiis edoctus; vertit Librum ex 
hebraeo m graecum, ad gentis suae ut ait usum. Unde unitas et 
concordia Judaeorum aegyptiorum cum iis, qui in Judaea dege- 
bant, in recipiendis Hagiographis apparet. b. In epistola alteri 
Machabaeorum libro praemissa, Judaei palaestinenses populares 
suos in Aegypto commorantes hortantur, ut Libros a Juda Macha- 
baeo'Tecollectos ad se perferendos curent^. Quod hac epistola 
de pluribus hbris narratur, de uno libro, sive eius pai-te refertur: 
c. in appendice graeca ad caput decimum libri Estherae, qua 
sequens de epistola textui graeco adiecta^, testimonium habetur: 
Dositheum quendam, qui se Levitam et sacerdotera professus 
fuit, filiumque eius Ptolemaeum, quarto Ptolemaei et Cleopatrae 
anno, partes libri* Hierosolymis in Aegyptum retulisse; eosque 
testatos esse Lysimachum Ptolemaei filium, qui Hierosolymis habita- 
ret, e graeco sermone illas interpretatum fuisse ^ Videmus duos lestes 
ad veritatem rei comprobandam Lege Mosaica praescriptos adhi- 
beri, qui de origine et versione testimonium perhibeant ^. d. Licet 



1) V. H. R. D. V. T. p. 640. 2) n. Mach. 2, 16. J. E. FuUonius, comm. perp. ad 
h. 1. p. 74. dicit verba haec a nobis supra iam exposita, in specie spectare ad com- 
mendationem libri secundi Machabaeorum ; quem una cum epistola ultro missum 
existimat, velut in praegustum et antecessum aliorum, quibus fratres aegyptiaci 
careant. 3) Qnae epistola in praesenti recensione masorethica libri Estherae desi- 
derator. V. H. R. D. V. T. p. 507. s. *) In editione hebraica quam nunc tenemus 
praetermissas. ^) ,/'Etous TSTapTou paaiXeiiovTa? IlToXe^iafou — Evergetis colL Hist. 
Rev. Div. Vet. Test. p. 540. — xai KXeoTcaTpa? £t<Ti5veYX£ AoafOeo?, 05 ^ri stvai Upeu? 
xai XeufTTj;, xai nToXe[iaTo$ 6 uio? auTou, tt)V 7upox£i{i^V7)V S7Ut<rroXrjV twv cppoupai, ijv 
c^aaav etvai, xai ^pfjLTjveuxEvai Aua({ia-/ov IlToXEfjLa^ou , Tov iv 'lepouaaXij^j.." Liber 
Estherae gr. ed. O. F. Fritzsche Turici. 1849. H, 44. In Vulgata legitur idem comma 
cap. II. V. 1. 6) Quod quam magni faciendum sit, auctor eo innuit; quod a viris 
e .stirpe sacerdotali oriundis , quippe quibus custodia et interpretatio Sacrarum 
Literarum demandata fuerit, proficiscatur. Cf. J. Langen, die deuterocanouischen 
Stilcke des Buches Esther, eine bibl. krit. Abhandl. Freib. 1862. p. 22. 



Digitized by 



Google 



16 Comment. de S. Scriptor. cap. prim. sect. t. 

versio Alexandrina maiorem librorum copiam prae originali Hebraeo 
— videlicet L. L. Tobiae, Judith, partes Estherae, Macha- 
baeorum; orationem Azariae, hymnum trium puerorum, 
historias Susannae, Beli et Draconis, epistolam Jeremiae, 
Baruchum; Sapientiae atque Ecclesiastici volumina — 
contineat; tamen quemdam horum in Aegypto editum esse, certo 
probari nequit. Enimvero Libri isti Sacri fere omnes in Palaestina, 
sermone hebraeo editi sunt^ Hic primitivae Synagogae sensus 
porro e. patet e catalogo S. Scripturarum, quem exhibet Versio 
antiquissima graeca LXX. interpretum. In hac interpretatione, 
quae nunc in Canone Judaeorum desunt scripta, partim libris 
integris, partim quorumdam supplementis constant; quorum haec 
neque titulis, neque alia ratione tanquam receritiora glossemata 
significantur, sed arctissime cum Textu Sacro coniunguntur, 'Unde 
recte colligitur, ea reliquo Codici Divino per omnia aequiparata 
fuisse. Quod vero ad integros Libros attinet, non tamquam appendix 
Libris Canonicis adiecti, sed in eorundem numerum seriemque 
recepti, atque suis in locis^ inserti fuere: ut sic externo quoque 
discrimine neutiquam facto; intemam discrepantiam nullam statu- 
tam fuisse certissime inferri possit. Denique f. si nuUi praeter hos, 
qui nunc hebraeo continentur sermone Libri Veteris Testamenti 
superessent; tunc agrum Literarum Divinarum, tot saeculorum 
lapsu, nullos fructus protulisse iure miraturi essemus?^ Ex his 



^) Si vero Liber Sapientiae Salomonis, qui dicitur, et Machabaeomm alter 
flermone graeco primitus iam conscripti sint; inde non sequitur, in Aegypto 
editos esse. Nam Judaeos Hierosolymis degentes in Libris Sacris graece exa- 
randis versari potuisse; collata subscriptione libri Esther graecae editionis, non 
est quod dubitemus. Cum pedetentim tabesceret lingua hebraica, atque in Ori- 
entem irrupit Alexander M., cum ipso eloquium graecum ad Palaestinam quoque 
pervenit, et inter Hebraeos quoque, Terram Sacram incolentes vulgatum erat. V. H. 
V.T. p. 591. 2) Ad quae habito respectu argumenti spectarunt. ^) Qui factum esset: 
ut Hebraei, quibus antiquitus Sacrorum Scriptorum monimenta nunquam defuere, 
iis per longum quinque saeculorum intervallum nulla inspirata vox audita sit? 
Nullane Deo populi sui cura fuit, ex quo Malachias ultimus Prophetarum, vatum 
clausit agmen usque ad Joannem Christi praecursorem ? Namque, si quod a 
nemine non conceditur, divina Providentia Israelitas Mosaica Lege ductos, 
sensim ad limina Regni Divini provehi voluit; quo iure Acatholici suo sane 
periculo divini spiritus vim prohibere audeut meutibus Hagiographorum ? Optime 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 



17 



igitur omnibus ^ summa veri specie sumitur: nullam circa aeta- 
tem Christi et Apostolorum fuisse differentiam inter 
Canonem Judaeorum Hebraicorum atque Graecorum. 

§. 5. Josephi Flavii locus adv. Apion. I, 8. expenditur. 

Multae cum sint res, quibus e scriptis Josephi Flavii lux affundi queat; 
prae ceteris hoc in loco: Testimonium Josephi Flavii de Canone Libro- 
rum Dlvinorum Veteris Testamenti, quod legitur libro primo contra 
Apionem. c. 8. ed. Havercampii II, 441. illustrare eo potius nobis visum est; quo 
plura hac nostra quoque aetate inter scriptores super sensu et gravitate eiusdem 
reperiantur certamina. Quam in rem ipsa Flavii verba subiicimus : 



„0u yap [AupiaBs? 

aau[i.^(jL)Vtov xai jj.a)(^o[x^va)v 

Buo Bk [jLfSva 7cpb( Tot(; e^ixoai ^ipX^a, 

Tou TcavTo? ^yovTa ypovou ttJv avaypa^yjv, 

Ta Sixafto? 6eta 7r67ri<rr£U{i^va. 

Kai TOUTfOV TT^VTE [1.SV £(JTl TOC M(oU(j/(0?, 

S T0U5 T£ VOJJLOU^ nzpii)(jci 

xai Ti^v T7)? avBptoTUoyovfa? jcapaSoaiv, 

[X^pi T^? aijTOU T£X£UTf]?- 

ouTo? 6 /^povo? a7uoX£{7:£i 

■ZpKJJjXitO^ oXfyOV £T(OV. 



„ Itaque apud noa nequaquam innumerahilis 
eat librorum muUitudo, 
dissentientium atque inter se pugnantium^ 
sed duo duntaxat et viginti libriy 
totius praeteriti temporis historiam com' 

plectentesy 
qui merito creduntur divini. 
Ex his quinque quidem sunt Moysis, 
qui et leges continent, 
et seriem rerum gestarum a conditu generis 

humani 
usque ad ipsius interitum. 
Atque hoc spatium temporis 
tria fere annorum millia comprehendit. 



sane Libris istis Revelationi consultum esse contendimus, quorum ope multa, 
quemadmodum vidimus in Novo Testamento, intellectu alioquin difficiliora 
explanantur. 

^) Donec ab adversariis probatum fuerit contrarium. Cum sic demon- 
stratum sit, testlmonia de Canone Palaestinensi ab Alexandrino, quem Septua- 
ginta interpretum versio exhibet diverso, id quod eius patroni; C. Witasse, de 
locis theologicis. Vindob. 1763. p. 128. J. S. Semlerus, Abhandlung von freyer 
Untersuchung des Kanons. Halle. 1771. I, 29. s. — Semleri imbecillia argumenta 
mox confutavit Walch, Gott. Gel. Anz. t. II. 97. St. 1771. p. 826. s. — Th. Holzclau, 
Institut. Scripturist. Wirceb. 1776. p. 87. s. Tib. Sartori, Hermeneutica S. U. T. Aug. 
Vindel. 1783. p. 33. Fl. Dalham, de Canone Dogmat. Chr. Vindob. 1784. I, 62. s. 
H. Corrodi, Versuch einer Beleuchtung der Gesch. des jttd. u. christ. Kanons. 
Halle 1792. II. p. 17. s. Bertholdt, h. k. Einleit. in die Schrift. d. A. u. N. T. 
Erlangen 1812. I. p. 89—99. Jahn, Einl. I, 133. s. aliique efficere volunt, non 
praestare. Cf. Malou, 1. c. I, 31. s. 61. s. atque Oehler, in Herzogii, Eealencyclop. 
VI, 264. 8. 

Danko, Hist. SeTelationis divinae. m. 2 



Digitized by 



Google 



18 



Comment. de S. Scriptar. cap. prim. sect. t. 



{JL^/^pi 17)? 'ApTa$^p5oy "COU {ISTOt H^p?7]V 

Ilepawv PaatX^to; ap/^7)5, 
ot jj,6Ta Ma>U<j^v r;po9^Tai 
Ta xaT' auTou? Tzpoc/bhxa 
auv^Ypa<];av ev Tpiai xa^ hixa ^i^Xioi^' 
cn\ 8k XoiTcai Teaaape? ^{jlvous e?s tov Gebv 
xat Tot? avOptoTCoi? uTroOTixa; 

TOU p{0U 7C£pi^)^0U(JlV. 

"Atco 81 ApTa?^p5ou 

[i-iyupi Tou xa9' ■fi\Loii ypovou 

Y^YparTai {ji^v IxaaTa* 

7c(<iT£a>5 Bk ou)^ o[j.o{a5 

T^S^toTai Tot; TCpb auTtov, 

8ia Tb {iTj Y£v^<i9at ttjv Ttov Trpo^TjTtov 

axptp^ BtaBo/^TJv." 



A Moyftia aulem inlerllu 

ad imperium usque Artaxerxis, qui poat 

Xerxem 
regnavit apud Peraaa^ 
prophetae qui Moysi mccesaere 
res aua aetale gestas 
tredecin libris complexi sunt: 
quatuor vero reliqui hymnosin Deilaudem; 
et praecepta vitae hoviinum 
exhibent utUissima. 
Caeterum ab imperio Artaxerxis 
ad nostram usque memoriam 
sunt quidem singula literis mandata\ 
sed nequaquam tantam fidem et auclori- 

tatem 
merueruntf quantam superiores ii W/ri^ 
propterea quod minus explorata fuit 
successio prophetarum.^ 



Hoc in recensu, iit cuilibet patet, non effertur cuiusquam Libri 
Sacri Y. T. nomen; attamen ex eiusdem Josephi Antiquitatum volumine 
satis erui potest, Flavium scripta V. T. in duobus et viginti Libris nume- 
rasse : Quinquernionem Moysis, Josue, Judices et Ruth, volumina Regum, Para- 
lipomenon, Esdram, Nehemiam, Estheram; Isaiam, Jeremiam cum Threnis, 
Ezechielem, Danielem atque duodecim minores Prophetas; Psalmos, Proverbia, 
Ecclesiasten et Canticum Canticorum. Tantum vero abest, ut haec relatio Josephi 
Flavii demonstret: iam Artaxerxis tempore Canonem V. T. clausum esse; ut potius 
illi argumentationi nihil aliud subsit, nisi vulgaris Pharisaeorum, quorum 
sectae adhaesit Josephus, opinio nullis rationibus confirmata. Ex illa 
enim periocha iure colligitur a. quod numerus ille XXIT. Librorum Sacrorum, 
quem elegit Josephus, ut cum numero literarum alphabeti hebraici conspi- 
raret, omnes libros Veteris Foederis hebraice scriptos complectatur; quos veluti 
Canonicos et Divinos habuit. Sed et b. qualiscumque demum verborum Flavii 
significatio et auctoritas concedatur, aliorum etiam S. Librorum V. T. existentiam, 
praeter illos XXII., quos supra numeravit, demonstrant. Enimvero suis Josephus 
testatur verbis, quod alibi quoque firmat, Hebraeos ab imperio Artaxerxis, et altra, 
sua gesta literis tradidisse et posteritati transmisisse. Adiecit, attamen c. quare e 
sua mente libri post Artaxerxem scripti tali fide non gaudeant, quali gaudent ante 
Artaxerxis aevum exarati: quoniam nimirum ^accurata successio Prophe- 
tarum" desiisset. Aperte de ncollectione** Librorum Sacrorum, sive Canone, 
nulla mentio fit; solummodo fides par illis scriptis, quae postea fuerunt, praeripitur. 
Contextus loci nostri fere hic est: antiquitas gentis judaicae ab adversariis in 
dubium vocabatur, eiusque scriptis igitur non habebatur fides. Hoc immerito 
factum esse perhibet Josephus. Negat causam adesse, quare his libris gentiles 
diffiderent; talem contra revera exstare affirmat, quod attinet ad scripta Graeco- 
rum, quae neminem hac de re certiorem facere poterant. Horum enim aetaa 
serior est, cum Homerus Moyse longe recentior, iis scriptor sit omnium anti- 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 19 

quissimns; et pngna ingens inter ipsos historiarum scriptores reperiatur; quia 
res gestae publice non conscribebantur, singuli vero scriptores veritati non 
stndebant. Longe aliter res apud Judaeos erat comparata, apud quos a prisco 
inde tempore omnia fide digna conscribebantur a Prophetis, sive ab ordine 
virorum spiritu divino praeditorum. NuUum inter hos reperitur dissidium, nuUa 
pugna, omnia concinnant; nam hi ordine continuo se excipiunt, et sub- 
sequens confirmat, quod praecedens scripserat. Hoc modo cum 
argumentatnr Josephus, procul dubio attendit ad Prophetas praesertim priores, 
qui ex eius mente ab initio mundi incipientes, ordine non interrupto, pertingunt 
usque ad Artaxerxem. Quisque iam videt d. primo quam longe huiusmodi ratio- 
cinatio, ut ita dicam „subiectiva", absit a re testibus idoneis comprjobata. 
Omnes Scriptores Veteris Testamenti ante Artaxerxem, sive historias, sive aliud 
quid scripserint, e Josephi sententia Prophetae erant; historiae ab iis enarratae 
recta via usque ad Artaxerxem pertendunt ; ergo accurata obtinuit iuxta Flavium 
^successio Prophetarum." Sed in terminis huius syllogismi maior et 
conclusio claudicat. Enimvero si historiae Veteris Foederis diligenter legan- 
tur, ordinem continuum Prophetarum negant, neque etiam ab ullo Judaeorum 
serioris aetatis ille memoratur. Accedit e. si subsequens quisque de antecessoris 
sui auctoritate testimonium edere debuisset, ut Josephus insinuat, quomodo 
Hebraei de ultimi prophetae auctoritate divina certiores fieri potuissent? Eorum 
igitur ratiocinia, qui ex hoc loco argumenta petiere pro duplici coUectione, 
nullius esse ponderis ultro sequitur. Neque f. probari potest argumentatio 
Josephi, quae S. Bibliorum divinitatem oriri facit ex hominum cura et diligen- 
tia, qui sedulo rebus, quae ob eorum oculos acciderant, describendis vaca- 
runt: non autem e coelesti inspiratione Deique providentia derivat. Et sane 
Spiritus S. ut sibi placet ad creaturas loquitur, eas suis in actibus dirigit, suis 
cogitationibus praesto adstat; ac diversis temporibus varioque sermone horaines 
ad scribendum movet. Quicunque perpenderit rationem, qua divina Revelatio 
in homines agat, et Dei Spiritus eorum menti instet; iudicabit non esse neces- 
sariam Prophetarum continuam seriem, qua unus alteri ordinatim succedat, ad 
Divinum rebus, quae ab auctore inspirato priore enarrantur, conferendum testi- 
monium. Si g. strictim Josephi sententiam diiudicare velimus, sibi ipsi contra- 
dicere invenitur: cum historiis suis additiones Estherae inseruerit Antiq. XI, 6. 
I, 666 — 577., sicut in LXX. habentur; Machabaeorum vero res Antiq. 1. XIL p. i. 
et Xni. c. 1 — 8, L narravit. I, 683 — 667. h. Cum totis viribus Josephus Flavius 
contra Apionem gentis suae gestorum veritatem demonstrare conetur, docens 
Hebraeos prae Graecis fideles fuisse in actis suis describendis ac servandis ; quo- 
modo potuisset Josephus additionibus Estherae et libris Machabaeorum fidem 
tribuere? si istae partes Codicis S. V. F. extra Canonem Hebraicum contineren- 
tur; utpote quorum scriptores posteriores, multo ab Artaxerxis tempore floruere. 
Proinde actu probat parem eorum, quae his continentur libris fidem cum ceteris. 
Sed et i. Nehemias atque Scripturae Chronicorum auferendae essent e numero 
Canonicarum Scriptm-arum, quorum auctores post Artaxerxem vixisse alibi iam 
demonstravimus. V. H. R. D. V. T. p. 616. s. Comment de S. S. p. 11. Ubi Jose- 
phus concessit, has Scnpturas Divinas esse, quod e suis dictis sequitur, neque 
ipse negat; nescitur, quid inter has differentiae subintroire possit. Videndi omnino 
hac de re Jos. Khell de Khellburg S. J. — coll. J. N. Stoeger S. J., Scriptores 

2* 



Digitized by 



Google 



20 Commeni. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. I. 

Provinciae Austriacae Soc. Jesu. Vienn. 1866. p. 182. — Auctoritas Utriusque Libri 
Machab. canon. hist adserta, Viennae. 1749. p. 48. s. et A. Vincenzi, Sessio 
quarta Concilii Trid. vind. Bom. 1844. II, 8. s.; quorum argumenta, nostris paa- 
lisper aucta, his produximus. Denique vero k. si vel tota illa ar^umentatio Josephi 
valeret, minime tamen sententiam Hebraeorum sibi coaevorum referret Etenim 
notissima res est; Josephum, quemadmodum in sua vita narrat n. 2. 11, 2. sectae 
Pharisaeorum et placitis addictum fuisse. V. H. Paret, ii. d. Pharisaismus 
des Josephus, in ann. Stud. u. Krit. 1856. p. 809. s. J. Langen, der th. Standp. 
d. Flavius, in ann. Tub. Quartalschr. 1865. p. 1. s. Jam vero Pharisaei, qui in 
accurata legum patriarum scientia et custodia inter alios videbantur excellere, 
hoc quoque inter Sacras Scripturas discrimen commenti sunt. Non ergo totius 
et universi populi Hebraeorum sui temporis refert doctrinam; sed tantum suae 
factionis. Haec autem tanti facienda est, quanti Samaritanorum et Sadducaeo- 
rum, quos aeque aliter a vera doctrina novimus de Scripturis sensisse, de 
eadem re sententiae fiunt. V. G. Giildenapfel, Josephi de Sadduc. Can. sent. 
Jen. 1804. Opinio Josephi, a secta quae eam genuit non degener, ex affectata 
reverentia erga Scripta Veteris Foederis proficiscebatur. Uti in pluribus rebus 
ad sacra pertinentibus — e. c. in sjnagogis — sic etiam hic, ex antiquitate 
ea arripiebantur, quae origines Canonis nobilitare posse illis videbantur. Quo- 
modocunque autem examinemus conditionem fidei et morum apud Hebraeos post 
exilium, illud modo satis constat ; Judaeos post tempora Artaxerxis, quamvis debi- 
les, instabiles et ad Legis transgressionem pronos ; attamen varie Divina mauu 
percussos ad priorem Legum et Religionis observantiam reversos esse, atque 
nullis novis criminibus prae maioribus suis se polluisse. Esto quam maxime ante 
Salvatoris adventum in varias orbis regiones spargerentur, fideles manserunt 
Religionis patrum suorum cultores. Unde teste ipso summo iudice Jesu Christo 
apud S. Matthaeum 11, 13.: „Prophetae et Lex usque ad Joannem 
prophetaverunt.** Si igitur Israelitae, testibus fide dignis v. H. R. D. V. T. 
p. 586. s. , constanti animo suorum patrum Religionem professi sunt, eundem 
spiritum, eandemque rationem etiam post Artaxerxis aetatem retinuerunt ; — cum 
et in N. F. antequam Joannes B. publice munus obiret, Zacharias, Simeon et 
Anna spiritu sancto praediti fuisse legantur — unde cur privandi erant eo 
excelso munere, quo Maiores illorum omati fuere, diligentium custodum 
S. Codicis Veteris Testamenti etiam post Artaxerxem? 



§. 6. Testimonium Concilii Tridentini de Canone Veteris 

Testamenti e doctrina Christi et Apostolorum 

confirmatur. 

• Originem Canonis Catholicorum cum s. Tridentina 
Synodo * ad prima Ecclesiae Christi incunabula, atque 
adeo ad divinissimum Salvatorem eiusque Apostolos: 



^) Sessione quarta. De Canonicis Scripturis. 



Digitized by 



Google 



De Ganone S. Libror. Vet. Test. 21 

tanquam primum Canonis fontem, nunquam interciso 
Traditionis filo, certum referimus*. Jam Historias Christi, 
Apostolorum Acta et Epistolas legentibus, nullus profecto occurrit 
syllabus Librorum Sacrorum Veteris Foederis; qui diserta aucto- 
ritate Christi et Apostolorum traditus fuisset^. Hoc non obstante 
tamen certum est, fideles primos a Christo et Apostolis Canoni- 
corum Librorum Veteris Foederis notitiam accepisse. Etenim in 
ipso Codice divino Novi Testamenti inveniuntur illi Veteris Testa- 
menti Libros in testimonium attulisse; modo auctoris vel Pro- 
phetae nomen, e quo verba divina enuntiavere, explicantes; modo 
solos locos V. T. repetentes, quin scriptorem vel Hbrum recensue- 
rint. His positis, nobis curae sit oportet quaerere : utrum Christus 
et Apostoli Scripturas V. F. advocantes, sententias quoque ex 
Libris, qui nunc in hebraico textu non habentur, noverint atque 
allegaverint ut inspiratas? Quicumque Biblia Novi Testamenti 
pervestigaverit, illi mox luce clarius apparebit ipsum Sanctissimum 
Salvatorem Libros, qui nunc in coUectione Judaeorum deside- 
rantur, sicuti Divinae auctoritatis agnovisse; etsi quot fuerint 
numero recensere, suisque nominibus laudare atque palam profiteri 
supervacaneum duxerit ^. Libris iisdem auctoritatem Divinam 



^) Etenim in hac quaestione, quae, a tempore quo Lutherus ab Ecclesia 
defecit, tam vexata est, ut ab altero non intelligatur quid sit id, quod dicat 
alter — uti etiam in aliis, si de doctrina Christi ambigitur — ; redeundum est ad 
Apostolos et legitimos eorum successores, de quorum sententia circa 
^Canonem'' si constet, qui eorum discipulus esse vult, idem teneat, necesse est. 
Seu inquirendum est, quis fuerit Canon Ecclesiae primaevae ? ^) Ex ore ipsorum 
nullum Scripturarum Sacrarum, quae ante eos exstabant, catalogum percipimus. 
3) Exemplis rei suffragabimur : Ex Evangelio s. Matthaei 4, 4. coll. Sap. 16, 26.; 

5, 28. EccU. 42, 12.; 6, 7. Eccli. 7, 14.; 6, 14. Eccli. 28, 2.; 7, 12. Tob. 4, 16.; 
11, 28. EccU. 24, 19. 21.; 13, 43. Sap. 3, 7.; 18, 16. Eccli. 19, 13. Ev. 26, 34. 
Sap. 6, 16. ; 26, 36. Eccli. 7, 36. ; 27, 43. Sap. 2, 18. Ex Evangelio s. Lucae 

6, 24. coll. Eccli. 34, 8,; 6, 36. EccU. 29, 1.; 12, 19. EccH. 11, 18. 19. et Sap. 2, 6.; 
14, 8. EccU. 3, 18. 20.; 14, 13. Tob. 4, 7.; 17, 3. EccU. 40, 29. 30.; 17, 12. Sap. 
10, 7.; 18, 1. EccU. 7, 10.; 18, 7. EccU. 32, 17. 18.; 22, 10. Sap. 3, 8. Ex Evan- 
gelio s. Joannis c. 3, 12. coU. Sap. 9, 16.; 6, 18. Sap. 2, 16.; 6, 31. Sap. 16, 20.; 
6, 36. EccU. 24, 29.; 8, 66. Sap. 2, 13.; 10, 28. Sap. 3, 9.; 14, 17. Sap. 1, 6.; 14, 21. 
EccH. 2, 17.; 17, 3. Sap. 16, 3. et EccU. 33, 6.; 19, 11. Sap. 16, 4. Haec exempla 
aUa aUis certiora, ipso suo numero satis probant, Libros hos Christo et ApostoUs 
neque ignotos, neque contemtos fuisse. 



Digitized by 



Google 



22 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. I. 

tribuerunt etiam Apostoli *. Unde sequentia coroUaria e rei natura 
ultro consequuntur. a. Usque ad Salvatoris Nostri adventum Judaei 
Sacrarum Scripturarum Veteris Testamenti custodes fuerant^. 
Hebraei, qui Libros S. maximi faciebant et studiose in synagogis 
legebant, ad Christum conversi, non modo eos, qui nunc quoque 
lingua hebraica leguntur, sed et rehquos Ubros nostros Canonicos ad 
Ecclesiam secum detulerunt. Necesse autem est/id omnino factum 
volente et approbante Christo; a quo solo Libri Sacri 
testimonium accipere poterant infallibile. p. Apostoh qui post 
efFusum Spiritum S. iuxta mandatum Christi; opus praedicationis 
evangeKcae per universum mundum aggressi, omnes gentes fidem 



1) Prae reliquis Apostolis copiosius iis utitur s. Paulus, nullum fere caput 
epistolarum Pauliuarum existit, in quo e scriptis quaesitis loci retractati non 
deprehenderentur. Videantur ep. ad Rom. 1, 20. Sap. c. 13, 7.; 6, 12. Sap. 2, 24. 
Eccli. 25, 24.; 9, 21. Eccli. 33, 13.; 9, 20. 21. Sap. 11, 34. Sap. 9, 13.; 13, 1. 
Sap. 6, 1. Ep. I. Cor. 2, 13. Sap. 1, 13. II. Cor. 9, 7. Eccli. 36, 11. Gal. 3, 9. 
Eccli. 44, 20. Ephes. 6, 13. Sap. 6, 18—20. I. Tim. 6, 9. Eccli. 11, 10. Ep. ad 
Hebraeos 1, 3. Sap. 7, 26. 26.; 11 34. seq. coU. I. Mach. 2, 69. 60. II. Mach. 1, 66. 
5, 27. 6, 19. et passim. A Paulinis ad Catholicas epistolas transeuntes, inprimis 
s. Jacobo ubique fere effata singulatim Librorum horum V. T. observabantur. 
Cf. 1, 2-4. Eccli. 2, 1—6. 1, 6. Sap. 8, 21. 9, 6. Eccli. 1, 1. 8. 41, 22.; 1, 6-8. 
Eccli. 6,9.; 1, 12. Eccl. 1, 8. 2, 8. Sap. 6, 17.; 1, 13—16. EccU. 16, 11—20.; 1, 17. 
Eccli. 39, 33. Sap. 1, 12. seq.; 1, 19. Eccli. 6, 11. seq. Sap. 1, 11.; 2, 13. Eccli. 
28, 5. Tob. 4, 9.; 3, 6. 8. Eccli. 28, 9. seq. Sap. 1, 11.; 3, 9. Eccli. 17, 3. Sap. 2, 
23.; 4, 6. Eccli. 3, 18.; 6, 3. Eccli. 29, 10.: 5, 4. 6. Eccli. 31, 21. seq. Sap. 2, 20.; 
5, 7. Eccli. 6, 19. V. e. I. Petri. 6, 4. Sap. 6, 18.; 6, 7. Sap. 12, 13. Act. 1, 7. 
Sap. 8, 8. Act. 17, 27. Sap. 13, 6. Act. 17, 29. Sap. 13, 10. et alia. Plura compila- 
runt: G. J. Henke, de usu librorum apoc. V. T. in N. T. Halae 1714. J. C. 
Biel, in novo Thes. phil. 1 — 3. Hagae Comitum 1779. J. F. Schleussner, 
spicilegium post Bielium. 1, 2. Lips. 1784 — 6. B. Bendtsen, specimen exer- 
citationum criticarum in V. T. libros apoc. G6tt. 1789. J. G. Jenichen, de 
petenda, quas libri N. T. continent e libris V. T. ap. illnstratione. Witt. 1787. 

C. F. Kuinoel, observationes ad Novum Testamentum ex libr. apoc. V. T. 
Lipsiae 1794. Eichhorn, Einl. in die Apocr. G6tt. 1796. p. 76—202. seq. 

D. Tobenz, Inatitution. 8. Scripturae. Viennae. 1816. p. 116—326. Hilde- 
brand, Repertorium. I. Meiss. 1826. 2. p. 6, 17.^ C. G. G. Theile, Comment. in 
ep. Jacobi. Lips. 1833. p. 46. 47. prol. A. Vincenzi, Sessio quarta Con. Trid. 
vindicata. Romae 1842. I, 16. s. Stier, die Apokryphen Braunschweig. 1863. 
p. 18. s. coUata eiusdem disquisitione in ephemeridibus E. W. Hengstenberg, 
Evaugelische Kirchenzeitung. 1828. n. 69. 60. p. 465. s. ^) Utique teste Apostolo 
ad Hebr. 7, 14, e genere Judae Salvator noster natus erat; Hebraei erant 
Apostoli. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 23 

Jesu docebant; praeter miracula, Religionis Christianae veritatem 
ex Antiqui Foederis oraculis explicabant. Proinde iidem una cum 
Evangelio populos Scripturas Veteris Testamenti docuere. Sed et 
in manus Christianorum ethnicorum Libros Sacros V. F. tradidere ; 
eorundem Volumine quocumque iverant, praedicarunt Divini- 
tatem ; illa secum per Asiam scilicet Africam atque Europam fere- 
bant. Summa res erat Apostolis, cura maxima non simpliciter has 
S. Scripturas gentibus, qui eas ignorabant tradere; sed et quomodo 
se haberent, quoad veritatem et Divinam auctoritatem exponere. 
Hisce positis si y- Ecclesias, quas Apostoli fundarunt quaeque 
Apostolorum literas accipere meruerunt^, interrogabimus : quosnam 
Libros S. a suis fundatoribus acceperint? et si in eisdem Scripta 
omnia Veteris Testamenti, quemadmodum in prisca Graeca 
Latinaque versione leguntur, invenire continget; tunc dicendum 
erit: Apostolos gentes docuisse has cunctas Scripturas 
omnino ceu Divinas recipiendas esse ^. 



§. 7. Canon Tridentinus idem cum illo Ecclesiae 
primaevae e Traditione Universali demonstratur. 

Synodus S.Florentina ac novissime S. Tridentina vere decrevit, se in 
asserendo S. Librorum V. T. Canone „Orthodoxorum Patrum exempla 
secutam.'^ Nec alterius mentis Graecos schismaticos fuisse, oppido ex infra dictis 
liquet. Jam vero Ecclesiae Orientalis ac Occidentalis incorrupta constansque 
Traditio demonstrat: nullum Canonis Antiqui Testamenti esseLibrum; 
de quo probari posset, quod illum Ecclesia e Catalogo Divina- 
rum Scripturarum omiserit vel plane reiecerit. 

A coenaculo Hierosolymis egressos Apostolos Spiritu sancto repletos; 
ante omnes d. Petrum inspiciamus Apostolorum principem, quoque se vertit 
sequamur. S. Petrum redemtionis Jesu Christi causa praedicandae metropolim 



^) Inter quas maxime consideratu dignae sunt: Ecclesia Romana, Afri- 
cana seu Carthaginensis, Alexandrina, Antiochena et Hierosolymitana. 
2) Non omnia vero s. s. Patrum et Scriptorum Ecclesiasticorum loca pro singulis 
hisce S. Libris, circa quos Catholicos inter et Acatholicos intercedit contro- 
versia, adducemus, quae sane innumera forent ; verum ea unice, in quibus Divinae 
Scripturae, prophetici sermonis, aut huic similibus vocabulis, titulisque usi; 
divinam iis adeo ac canonicam auctoritatem tribuunt; vel ubi ad auctoritatem 
dogmatum confirmandam iis utuntur. Age videamus! 



Digitized by 



Google 



24 Comment. de S. Scriptor. cap. prim. sect. I. 

orbis Romam saepias adivisse, testimoniis multis docaimas. V. H. R. D. N. T- 
p. 342. 8. 452. s. Quid de Scripturis S. V. F. censuerit, prae omnibus discimus e 
s. Cleraente, cuius quanta fuerit in ecclesia antiquissima auctoritas, divus Irenaeus 
dixit L. adv. haer. III. 3, 3. p. 431. Is in sua ad Corinthios epistola I, — de qua 
nihil adhuc dubii superest — saepius testimonia ex his controversis Scriptis 
petit. V. c. Sapientiae 2, 24. 11, 12. 12, 12. Pr. ep. m. XXVII. LV. p. 67. 91. 128. 
Judithae quoque et Estherae additamentorum meminit. Post Clementem Roma- 
num in ecclesia occidentali in s. Irenaeum incidimus, discipulum s. Polycarpi 
et aliorum, qui cum Apostolis versati erant. Is in illis, qui nobis supersunt 
libris adversus haereses Sapientiam 6, 19. 20. IV, 38. 3. p. 702. Baruchum 4, 36, 
et c. 6. totum V. 36, 1. p. 814. Danielis add. 3, 24. s. IV. 20, 11. p. 631. V. 5. 
2. p. 729. Divinae Scripturae nomine et auctoritate allegat. Latinae Bibliorum 
veterum versionis auctor haud apparet; neque aetas certa habetur, verum tamen 
si aequo iudicio coniicere velimus, credibile est saeculo secundo ad finem vergente 
illam esse ortam, — ut suo loco uberius demonstrabimus — in qua communi omnium 
eruditorum consensione leguntur: Sapientiae, Ecclesiastici, gemini Machabaeorum 
libri una cum prophetia Baruchi. Sub Severo 222 — 236. imperatore, christianae 
doctrinae zelo vigebat: Hippolytus Episcopus portus romani, e cuius genuinis 
scriptis colligitur, quos s. Bibliorum libros Canonicos habuerit. Ut divinam 
prorsus Scripturam citat Baruchum c. Noetum. 3, 36. ed. P. A. Lagarde p. 44. 
eiusdem 3, 36—38. ib. p. 47. Sapient. 2, 1. 12—16. demonst. ad Jud. p. 67. Sira- 
cidem 31, 27. ad Graecos p. 84. et. 1, 26. in Psalm. p. 192. Tobiam 3, 17. in 
Susannae p. 164. Cant. t. puer. 3, 34. Comm. in Dan. p. 186. Dan. 14. e?5 ttjv 
Ztjaavvav. p. 146. L. L. Machabaeorum laudat de Anteehristo II. 9, 9. p. 26. ib. 
L 1, 41. p. 30. T^? Tou Aavi^X. L 2, 33—38. p. 163. ib. I. 1, 9. p. 178. 

Insigni ratione hoc idem praestitit s. Hieronymus; de cuius sententia 
plura dicenda erunt. Enimvero qui nobis adversantur, quasi pro se stantibus 
utuntur s. Hieronymi verbis. Producimug hic locos s. Patris, quibus Divinam 
controversis Libris auctoritatem tribuit ; inferius deinde ostendemus : aut secum 
ipso s. Hieronymum, quod absit, aut contra nostros adversarios pugnare. 
Legamus igitur epistolam ad Salvinam ed. Vall. I, 604. de libri Judithae; et 
epist. ad Innocentium I. n. 9. p. 16. s. de historiae trium puerorum et Susannae 
auctoritate. Estherae additiones 14, 16. ut Divinae sumuntur epistola ad Deme- 
triadem ib. 972.; eiusdem 14, 11. Comm. in Ezech. XXVI. V. 869. Tobiae 12, 7. 
testimonio utitur ut Divino, Comm. in Ecclstn. III, 461. Danielis c. 13. pro- 
ducit, in Comm. Is. 3, 2. IV, 48. Sapientiae et Ecclesiastici libris in omni fere 
commentariorum pagina lector attentus occurrit Videatur Sap. 6, 7. ad Isa. 1. 
p. 27. 28. eiusdem ad Mal. 2, 2. p. 966. Sap. 3, 12. in Osee 10, 3. p. 102. Sap. 
4, 8. Zach. 14, 9. p. 924. Ecclesiastici 11, 27. ad Is. 66, 17. 18. p. 788. 26, 6. 
ep. 118. ad Julian. I, 791. 32, 1. ad Ezech. 8, 6. p. 207. Machabaeorum denique 
historias, sicuti alias Librorum inspiratorum tractat in Zach. 10, 3. p. 872. Idem 
apparet ex operibus, quotquot nobis supersunt s. Hilarii, eodem fere tempore 
ecclesiae Pictaviensis episcopi, in quibus sententias ex his libris ut Divinas 
retulit; et quidem e libro Tobiae prol. in Ps. n. 16. et Comm. in Ps. 129. ed. 
ben. p. 10. 494. Judithae in Ps. 126. p. 469. Ecclesiastici in Ps. 140. p. 694. 
Sapientiae in Ps. 127. p. 480. Mach. 2, 7. 9. 1. c. Const. II, 666. 6. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 25 

Hucusque de Ecclesiae Latinae testibus quaesivimus, nunc autem Afri- 
canas ecclesias consideremus ; et de iisdem doctrinam Canonis V. T. sedulo 
inquiramus. Tertullianus vetustissimus sane testis, qui labente saeculo Christi 
secundo, et ineunte tertio vixit Libris illis controversis, ut ceteris S. S. promiscue 
utitur. E. g. Susannae historias veluti Rebeccae enarrat, de coron. mil. 4. ed. Leop. 

1, 189. Judithae, de monogamia. n. 17. II, 134. Siracidae verbis 16, 18. loquitur de 
exhortat. cast. 2. II, 99. De ieiunii effectibus c. 7. disquirit laudando Dan. c. XIV. 
II, 187. Sapientiae principium 1, 1. summit de praescr. haeret. III, 6. Contra 
Judaeos disputans N. 4. e. c. IV, 299. I. Mach. 2, 41. s. historias disertis verbis 
commendat. Eandem rerum faciem exhibent scripta s. Cypriani, episcopi Cartha- 
ginensis, qui Danielis additamenta Scripturam S. ponit ep. 58, 5. ed. Goldh. I, 
129. de orat. dom. 21. II, 167.; de oper. et eleem. 6. 11, 227. Tobiae test. 3, 1. 6. 
62. II, 62. 65. 92. de immort. 11. II, 180.; Ecclesiastici de op. et eleem. 2. II, 

2. 226. Sap. ep. 55. I, 115. exhort. ad mart. 1. II, 193. Machabaeorum ep. 58, 
6. I, 129. exhort. ad martyr. 11. II, 205. 206. 

Aliis autem testibus Africae hoc loco dimissis; s. Augustinus audiatur, 
e quo excitabimus locum, in quibus Divinorum Librorum Canon — fatente id 
ipsum C. A. Crednero viro acath. Geschichte des neutestamentalischen Kanon ed. 
G. Volkmar. Berlin 1860. p. 275. — idem prorsus ac ille Oecumenici Con- 
cilii Tridentini habetur. Locus hic classicus reperitur 1. de doctrina christ. II, 
c. 8. ed. Bruder. 39. 40. dignus, quem hic exscribamus: ^Totua atUem Canon Scriptu- 
rarum his libris continetur: quinque Moyseos, id eat Geneai, Exodp, LeviticOf Numerisj 
Deuteronomio ; et uno lihro Jesu Navej uno Jvdicum, uno libdlo qui adpellatur 
Ruth^ qm magis ad Begnm^um prindpium videtur pertinerey deinde quatuor Regno- 
rtmj et duohus Paralipomenon, non conaequentihus sed quasi a latere adiunctis 
Hmulque pergentibus, Haec est historia, quae sibimet adnexa tempora coniinet 
iMtque ordinem rerum, Sunt aliae tanquam ex diverso ordine, quae neque huic 
ordini, neque inter ae connectuntur , sictU est Job et Tobias et Ester et Judith et 
Machabaeorum libri duo et Esdrae duo, qui magis subsequi videntur ordinatam 
illam historiam usque ad Regnorum vel Paralipomenon terminatam, Deinde pro- 
phetaej in quibus David unus liber Psalmorum, et Salomonis tres: Proverbiorum, 
Cantica Canticorum et Ecclesiastes. Nam iUi duo libri, unus qui Sapientia et alius 
qui Ecdesiasticus inscHbitur, de quadam similitudine Salomonis esse dicuntur ; nam 
Jeaus Sirach eos conscripsisse constantissime perhibetur — Retract, II, 4, 2, Op. /, 4S. 
de scriptore libri Sapientiae hoc iudicium emendat, atque quis sit auctor Sapientiae 
dicitj non adparet, — ; qui tamen quoniam in auctoritatem recipi meruerunt, inter 
Propheticos numerandi sunt, Reliqui sunt eorum librij qui proprie Prophetae 
adpellantur: duodecim Prophetarum lijbri ainguli, qui connexi sibimetf quoniam 
nunquam seiuncti aunt, pro uno habentur Prophetarum, quorum nomina aunt haec: 
Oaee, Joel, Amoa, Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, 
Zachai-ias , Malachias ; deinde quatuor prophetae sunt maiorum voluminum : Isaias, 
Jereniias, Daniel, Ezechiel, Hia quadraginta quatuor libris Testamenti Veteris tei^i- 
natur auctorUa>s, In his omnibus libris timentes Deum et pietate mansueti quaerunt 
voluntatem Dei,"" Canone s. Augustini per integrum apposito, disquisitioni, quo- 
modo Scripturis Sacris controversis usus sit, supersedere possumus. Mox vero 
sermo redibit: docueritne s. Augustinus, ut quidam volunt, alium esse Divinum, 
alium Ecclesiasticum Canonem, qui divinus non sit? Visuri sumus p, 32. s., si 



Digitized by 



Google 



26 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. I. 

aliquando s. Pater quandam cessionem fecit; hac solum doctorum et apologeta- 
rum leges, quas observare oportuit, respexisse: ne S. Scripturis argumentando, 
quas tunc temporis respuebant Judaei et haeretici, actum ageret. 

Ecclesiae 'Aegyptiacae sive Alexandrinae testes advocamus: Cle- 
mentem Alexandrinum, cuius auctoritas pariter pugnat pro Canonicitate 
horum librorum. Ita Dan. 3, 65. legitur in eiusdem ex scripturis proph. cclogis 
ed. Potter Ven. II, 989. Judithae 8, 27. Strom. 2, 7. I, 447. Tobiae, 12, 8. Strom. 
6, 12. II, 791. Sap. 7, 8. ib. 6, 11. II, 787. et 2, 22. ib. 6, 12. II, 788. Eccle- 
siastici 21, 23. atque 15, 20. Paed. 2, 6. I, 196. Itera Eccli. 9, 9. Strom. II, 7. 1, 201. 
Maximum vero ob eximiam Literarum Sacrarum peritiam sententiae nostrae veritati 
pondus confert: Origenes, e cuius tamen scriptis aliquos locos enotasse sufficiet. 
Ita Cant. III. puer. 1. de orat. n. 14. ed. Lomra. XVEE, 143. Dan. 13, 22. 23. 
hom. L in Lev. IX, 173. Dan. XIV. exhort. ad raart. XX, 278. Esth. add. SeL 
in Ps. XII, 228. Tobiam ep. ad Afr. n. 13. XVII, 43. de orat. n. 11. ib. p. 124. 
1. V. con. Cels. c. 19. 29. XIX, 196. 217. Juditham comm. in Ev. Joann. 2, 17. 

1, 132. Sel. in Jer. XV, 447. Ecclesiasticum, com. in Mtth. 12, 22. III, 168. 
hom. 6. in Jer. n. 12. XV, 180. ad Rom. 10, 43. VII, 466. Sap. 7. ad Rom. 6. 
ib. p. 168. cont. Cels. V, 29. XIX, 217. Machabaeorum libros de Princ. 2, 5. 
XXI, 142. ad Rom. 4, 10. VII, 306. in Joann. 10, 22. I, 356. ib. 13, 61. II, 120. 
Ceterum praeclaram Origenis pro partibus Libri Danielis ab Africano in dubium 
vocatis apologiam, narravimus H. R. D. V. T. p. 492. s. S. Athanasius aeque 
Traditionis doctrinae obsecutus, in suis dogmaticis scriptis contra Arianos e 
nostris Scripturis dicta probantia eduxit. E. c. Dan. 13, 42. or. I. c. Arian. n. 13. 
ed. Par. I, a. 417. Baruchi 3, 10. 5, 13. de Trin. 19. I, b. 978. Sapientiae 13, 5. 
or. II. c. Arian. I, a. 600. Ecclesiastici 16, 9. epist. ad Eppos. Aegypti et Lybiae 
n. 3. I, a. 272. et 2, 1. in Ps. 117. I. b. 1204. Tobiae 3, 7. apol. c. Arian. 

II. I, a. 133. Machabaeorum in Ps. 78. I, b. 1144. Dignus est, qui laudetur 
etiam s. Cyrillus Alexandriae Episcopus; iste scripta nostra allegat in 
Commentariis suis. E. c. Machabaeos in Julian. c. I. ed. Aub. III, 201. Baruchi c. 3. 
Comm. in Is. lib. I. or. 4. II, 103. Sapient. 1, 3. ad Is. 1. 6. tom. 3, II, 803. Eccle- 
siastici c. 10. Com. eiusd. 1. I, I, 1. p. 18. s. 1. EE. t. V. ib. p. 319. 

Eadem auctoritate donata fuere Biblia universa Veteris Testamenti in 
ecclesia Syrorum orientali et occidentali. Discimus id e s. Ephraemo 
cuius libri testatum faciunt, haec quoque scripta, ab Acatholicis perperam spreta, 
ut divina recepta fuisse. Ita Danielis 13, 33. allegat 1. a. impud. ed. gr. Rom. III, 
60. et Par. 46. de timore Dei e. g. 2, 168. Dan. c. XIV. P. de patientia gr. 1. 

III, 92. Juditham Comm. ad Ezech. 32, 27. ed. syr. Rom. 2, 193. Ecclesiastici 2. 
Par. 29. gr. II, 118. Ei. 26. syr. II, 325. Ecclesiastici. 6. de secundo adv. gr. III, 100. 
Sap. 4, 7. in illud attende n. 4. gr. 1, 241. E. 2, 21. Op. g. 3, 468. Machabaeo- 
rum IL 3, 1. in Daniel. proph. 8, 11. syr. 2, 218. L 28, 39. ad Dan. 12. ib. p. 231. 
Vi natalium Antiochiae huc referendus est: S. Joannes Chrysostomus, qui 
Dan. 14, 1. 2. ut Divinam prorsus Scripturam explicat Interp. Dan. ed. Ben. 
Par. rec. 6, 294. Dan. 3. puer. cant. exposit. in Ps. 113. 6, 362. Tobiae 4, 7. 
ad Hebr. hom. XIII. 12, 197. Esther. 14. c. hom. IIL ad popul. Antioch. n. 2. 

2, 46. Baruch. 3, 36. 38. in S. Phocam mart. 2, 847. Sapient. 14, 3. hom. XI. in 
Gen. 4, 101. Ecclesiastici 16, 3. hom. XXXIX. in Gen. ib. 460. L. L. Machabaebrum 
homil. 1 — 3. in Machab. II, 743—764. Theodoretus laudat Sap. 4, 14. explan. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 27 

in Cant. C. ed. Schulze 2, a. p. 6. Ecclesiastici 2, 11. Com. in Dan. 1, 9. ed. S. 

2, b. p. 1072. Machab. I. et II. ad Dan. 8, 9. 11, 31. ib. 1217. 1283. 

Tandem Scripturamm istarum Canonicitatera vindicant ecclesiae Hiero- 
solymitanae testes S. S. Apostolorum aetati proximus Athenagoras, in sua 
legatione pro Christianis ed. Maur. Ven. 1747. p. 304. n. 9. prophetiam Baruchi 

3, 36. contra gentiles veluti inspirati scriptoris vocem excitat. Nec aliter E u s e- 
bius Caesareae in Palaestina episcopus, qui Demonstrat. evangel. 1. XVI, 19. 
ed. K. M. Col. 1688. p. 294. 5. inter prophetias de Messiae adventu recenset 
Banichi c. 3. Praeclarum de auctoritate L. Sapientiae exhibet testimonium Comm. 
in Ps. 37. ed. Montfaucon Par. 1707. Sap. 1, 4. p. 159. Sap. 2, 24. Praep. Evang. 
1. XIII. 3. ed. Vig. Col. 1688. p. 647. 13, 6. in ps. 78. p. 71. 14, 12. praep. ev. 
I, 9. p. 30. Ecclesiastici 1, 33. in Psal. inscr. p. 1. 3, 20. in Ps. 69. p. 390. L. L. 
Mach. in P». 78. I. 1, 21. Dem, 1. VIII. p. 393. Libros hos ceu Divinos sumit 
quoque S. Cyrillus Hierosolymitanus ; sic Catechesi XII. Sap. 2, 24. ed. Ben. 
Ven. p. 165. Cat. IX. Sap. 13, 5. p. 127. ib. n. 16. p. 133. Cat. VL n. 4. Eccle- 
siastici 3, 22. Cat. XIIL n. 8. Eccli. 4, 36. p. 187. Cat. XI. n. 15. Baruch 3, 36. p. 
156. Cat. XII. n. 4. Baruch 3, 38. p. 166. allegat. S. Epiphanius e Phoenicia 
oriundus, ut Divinam Scripturam citat: Eccl. 3, 22. in Ancoratu c. XII. ed. D. 
Petavii Par. U, 17., et contra Basilidianos , haer. XXIV, 6. Eccl. 7, 1. ed. cit. 
I, 72. In eodem Ancoratu c. II. Sap. 14, 11. p. 7. Auctoritate utitur, et haer. 
LiXIV, 36. Origin. Sap. 3, 1. testimonium veluti Scripturam Sacram in sui dicti 
confirmationem coUigit. Idem facit allegando Ancor. XXIII. p. 20. Canticum 
trium puerorum; haer. Noet. LVII, 2. Baruchi 3, 36. expos. fid. Cath. n. XVI. 
Baruch 3, 38. I, 1098. loca adducit. Denique addendus videtur adhuc e P. Graecis 
S. Basilius ubi Estherae utitur c. 14, 11. c. Eun. II. ed. Par. rec. 1, 360. Dan. 
13, 60. Com. in Esaiae 3. I, 637.; 14, 33. Libr. de Spir. S. 23. 3, 64. Judithae c. 9. 
ib. 8. p. 23. Sap. 6, 7. comm. Es. c. 3. 1, 663. Sap. 1, 4. ad Eun. V. 1, 445. 
Ecclesiastici 21, 2. quod mundo adhaer. non sit 2, 231. 32, 24. Reg. 48. 2, 262. 
Tob. 2, 2. 12, 7. 14. de cons. in adver. 2, 993. Bar. 3, 36. adv. Eunom. IV. 1, 417. 

Atque ita a recensendis s. Patrum et ScHptoi-um loda^ quibus Divinam con- 
troveritis libris au^toritatem tribuunt desinimus, Idem iam olim fuse praesti- 
tej-unt: Humfredus Hodius, de Bibliorum textibus oHginalibtis y Versionibus 
graecis et Latina Vulgata. Oxon. 1705. p. 646. s.J. Blanchini, Veronensis presb, 
cong^\ Orat.j Vindiciae Canonicarum Scnpturarum. JRomae. 1740, praef. p. 5. s. 
Gerhardus van Mastricht, Canon S. S. secundum seriem saeculoi-um N. T. collectus 
notisque illustratusy in Bibl. hist. ph. th. cl. Amstel. 1733. f. VJL Kheilius, aucto- 
ritas utriusque L. L. M. M. p, 15 — 44. Anonymv^ — Jordanszky, E. M. Strig. 
Can. f — Dissertatio de divina auctoritate Deuterocanonicorum utriusqu^ Testamenti 
L. L. Jaurini 1819. p. 24—146, Welte, h. k. Einl p. 30—41. Malou, das Bibel- 
lesen /, 75. s. Reusch, Einl. p. 159. s. T. J. Lamy, Introd. in S. S. Mechtin. 
1866. I, 24, s. A. Vincenzi, Sessio quarta. I, 25 — 171.; et isti quidem quod ad 
Hagiographa V. T. attinet. Quod vero ad Novum Testamentum attinet: C. Fr. 
Smidius, Historia antiqua Canonis s. Veteris Novique Testamenti. Lips. 1775. 
p. 285. seq. J. Kirchhofer, QueUensammlung zur Oeschichte des Neuiestament- 
lichen Canons bis auf Hieronymus. Ziinch. 1844. P. Ballerini, InstUutiones 
pradiminares in S. ScHpturas V. et N. T. Mediol. 1849. p. 109. s. D. B. Hane- 
herg, E. B, Leben Jesu beleuchtet. Regensb. 1864. p. 48, s, Const. Tischendorf, 



Digitized by 



Google 



28 Comment. de S. Scriptiir. cap. prim. sect. I. 

tcann wurden unsere Evangeiien verfasst. Leipz, 1865. p, 6. 8. C. J. Riggenhach, 
die Zetign. f. d. Ev, Joh. Bas. 1866. p. 43. s.; quorum laboribus aliquid hac nostra 
opella acceasisae speramuSy in qua dolemus nos non semper e praeclarissimis , quas 
novimus, editionibus Teatimoniorum syllabum excerpere potuisse. 



§. 8. Idem vindicatur e Decretis Synodicis primorum 

saeculorum. 

Hucusque quinque primorum saeculorum a natalibusD. N. J. C. audi- 
vimus seorsim testimonia, nunc maximi momenti erit investigare: quid Conciliorum 
decretis et literis encyclicis summorum Pontificum hac de re ^dogmatice**, ut 
dicunt, definitum faerit. Reiecto omnium fere iudicio, inter suppositos Canone 
S. S. V. F. qui vulgo inscribitur „Apostolorum" — Cf. Cotelerii, P. A. I, 429. 
n, 10. s. Drey, n. Unters. u. d. Const. und Can. d. Ap. Tfib. 1832. p. 235. 
Hefele, Conciliengesch. I, 800. — n. LXXXV. ed. Cot. I, 463 ; relinquitur ut illa 
sit vetustissima Canonis definitio, quae facta est, iuxta s. Hieronymum, 
praef. in librum Judith, in Synodo Nicaena. Sanctus Doctor, a quo ut 
ipsi gloriantur Acatholici, nacti sumus regulam discretionis Librorum Cano- 
nicorum, 1. c. de volumine Judithae scribit: „hunc Librum legitur Syno- 
dus Nicaena in numero Sanctarum Scripturarum computasse." Et 
istud quidem Testimonium d. Hieronymi — ut eruditissime confecit Joannes 
Chrysostomus a s. Josepho, de Canone s. Librorum constituto a sanctis Patribus 
in magno Concilio Nicaeno. Romae 1742. p. 30. s. — pro sententia evincenda 
Synodum Nicaenam de Canone S. Literarum decrevisse, admittitur 
ut monimentum locupletissimum. Enimvero s. Hieronymus fuit concilio Nicaeno 
si non aetate suppar, certe proximus ; illius autem Acta omnino perlegit. In illis 
quidem Actis huius Concilii, quae hodie supersunt, decretum istud non legitur; 
sed cum in Synodum Carthaginensem HI. — de quo mox v. — derivatum fuerit ; 
certe ad Concilium Nicaenum referendum est. 

Excipit hunc vetustissimum Scripturarum catalogum numero ultimus, 
s. LX. — apud Beveregium, Pandectae Can. Oxon. 1672. I, 481. — synodus 
^Laodicenae'' quem sub Nunnechio Phrygiae Pacatinae metropolita duo super 
triginta episcopi condiderunt — anno 343—381. secundum verisimiliorem, non 
tameu certam eruditorum sententiam v. Beveregii, SuvoBixov sive Pandect. U, 
p. 193. annot. Hefele, Conciliengesch. I, 724. — . Recensentur hoc Canone viginti 
et duo Libri quos hodie Judaei retinuerunt; quin tamen reliqui reiiciautur.. Atque 
Canonem istum velut fortissimum vallum nobis obvertunt adversarii; vel ideo 
quod a concilio Trullano posthac fiierit approbatus. At vero Canonis huius fidem 
in dubium vocaverunt viri eruditi: Ehell 1. c, p. 69. Herbst, Tiib. theol. Quart 
1823. p. 44. Vincenzi, I, 189. et Malou, II, 83. Nunc C. Pitra, 1. s. c. p. 606. 
catalogum istum mancum habet, quia in codice Vaticano additur liber Judith. 
Verum sint haec sane ita; sit hic LX. Canon Laodicenus sincerus; non alia 
certe auctoritate factus haberi potest, quam ea quae venire potest ab aliquot 
episcopis, iisque magnam partem ab Ecclesia Catholica alienis. Yide Pagii, Crit. 
Bar. ad an. 315. n. 25. ed. Luc. 1738. UI, p. 589. Si heterodoxi approbationem 



Digitized by 



Google 



De Canone 8. Libror. Vet. Test. 29 

Quini — sextae synodi sibi favere putant, eandem et nobis favere concedere 
ultro urgentur; quod eadem canone II. non minus etiam Carthaginensis concilii 
decreta approbaverit. 

Succedunt ConciliaEcclesiaeAfricanae; f requentissima habita esse in 
Africa Coucilia, eorumque acta vel ipsa multitudine sua, et etiam aerae qua sig- 
nabantur, difficultatis aliquid continere, inter omnes constat. Ternis vicibus de Divi- 
norum Voluminum numero quaestionem fuisse Africanis Patribus, ex transmissis 
eorum ad nos actis, — quae pro more suo diligentissime eruerunt F. Ballerini, 
Vol. III. Op. S. Leonis M. ed. Ven. 1767. p. 78. s. p. 98. s. — intelligimus. Primum 
nempe in Concilio Hippone-regio celeberrimo anni 393, quod Africanae 
disciplinae fundamenta iecit, atque a s. Augustino — Retract. I, 17. Oper. I, 27. 
Cf. Cuperum, S. J., in Act. Sanct. BoUandi M. Aug. VI, 429 — „plenarium 
totius Africae concilium** vocatur; editus est Canon XXXVI., qui de S. S. 
statuit : ,yUt praeter Scripturas eanonicaa nihil in ecclesia legatur mh nomine divi' 
nanim ScHpturarum. Sunt autem canonicae Scripturae: Genesis^ Exodus, Leviticus, 
Numeri, Deuteronomiumj Jesu Nave, Judicum, Ruth. Regnorum libri quatuor. Para- 
Hjpomenon lihri duo, Job. PsaUerium davidicum, Salamonis libri quinque. Duodecim 
libri prophetarum. EsajaSj Jeremiasj Daniely Ezechielj Tobias^ Jvdith^ Hester^ 
Hesdrae libri duo, Machabaeorum lihri duo.*^ Putarunt quidem nonuUi recentiorum 
scriptorum, duos Machabaeorum libros inter Scripturas Canonicas non fuisse 
recensitos in hac synodo; nec in Carthaginensi III. 397.; sed solum in Cartha- 
ginensi VI. a. 419. habita tempore Bonifacii P. At hos quoque Libros in synodo 
Hipponensi fuisse inter Canonicos descriptos, probarunt Ballerini, 1. c. nota ad 
h. c. Imo codex mss. vetustissimus ab Harduino ad cod. can. Eccl. Afr. XXIV. 
adductus Pithoeanus I, 878., eosdem suo loco in Synodo Hipponensi exhibet. 
Dubium porro esse nequit inter acta Concilii Carthaginensis III. anni 397, 
catalogum hunc ipsum Divinarum Scripturarum — qui idem est ac ille quem 
Concilium Tridentinum trad idit cum ceteris XXXVHI. f uisse rep etitum ; ita 
volentibus illis Patribus, ne eorumdem memoria aut disciplina unquam excideret. 
Vide Mansi, III, 892. apud quem Concilii Carthaginensis tert. cap. XLVII. in haec 
verba desinit: „Hoc etiam fratri et consacerdoti nostro Bonifacio, vel aliis 
earum partium episcopis, pro confirmando isto canone innotescat, quia a patribus 

— 8c. Nicaenis quorum definitiones ex exemplaribus per Caecilianum allatis nove- 
runt — ista accepimus in ecclesia legenda." Sed hoc additamentum eruditis hoc 
loco praepostere positum esse habetur; et transferendum ad serius concilium 
Carthaginense videtur, ubi idem catalogus recitatus est; — nam in certis. 
ut 1. c. dicit Mansi, exemplaribus dicitur esse Carthaginensis concilii celebrati 
post Xn. Honorii Consulatum, et Theodosii octavum. — a. 419. v. 420., qui 
anni currunt sub Bonifacio Papa. Ut adeo catalogus noster e concilio Nicaeno 
in aliquam Africae sub Caeciliano Synodum, hinc in Hipponensem, et 
exinde inter decreta Carthaginensia traductus fuerit. Plura de istis Conciliis 
reperiuntur apud Welte, iiber das kirchl. Ansehen d. d. k. Biicher, in ann. Tiib. 
Quartalschr. 1839. p. 268. s. 

Omisso Damasi P. catalogo — d. q. v. Thiel, de decret. Gelasii p. 16. 21. 

— transeamus ad rem saeculi quinti. Exsuperius episcopus Tolosae in 
Gallia, datis literis ad Innocentium I. P., eum de rebus variis consuluit, in quibus 
etiam de Canone Divinorum Bibliorum; cui ep. VI. n. 7. — ed. Epistola- 



Digitized by 



Google 



30 Comment. de S. Scriptar. cap. prim. sect. 1. 

rum Pontificum Komanorum ex rec. P. Constantii. Gott. 1796. cur. SchSnemann 
p. 645. — sic respondet Innocentius ; ut indicem annexum mitteret Librorum 
Sacrorum, in quo iidem Libri Sacri, etsi non eodem ordine, recensentur; quos 
in Conciliis Africanis consignatos invenimus, quosve subinde Concilium Triden- 
tinum enuraeravit. V. e. epist. Nicolai I. ad universos episcopos Galliae 865. 
apud Hard. V. 592., in qua ad hanc sententiam s. P. Innocentii provocat. Anno 
circiter 496. Romae a Gelasio Papa cum LXXII. episcopis coactum est con- 
cilium „de libris recipiendis", atque ex eius sancito decretum de Scripturis 
Canonicis — apud Mansi VIII. 156., ubi vide vindicias p. 171. coll. Khell, 
Auctoritas etc. p. 94 — 106. — emanavit; quod eosdem cum Africanis et Inno- 
centio I. R. P. refert Libros Veteris Testamenti. 

Ut tandem Ecclesiae graecae quoque memoriam iniiciamus, primas 
Ecclesias Graecas Libros omnes, quos recepit Ecclesia Latina, velut Divinos 
reveritas fuisse, e serie testimoniorum Patrum et Scriptorum Graecorum quae pro- 
duximus p. 24. s. luce meridiana clarius patet. Sed et eandem fidem deinceps quo- 
que apud Graecos perennasse docet conciliabulum Constantinopolitanum „Trulla- 
num" a. 692. — apud Mansi XI, 939. s. — quod Afrorum Canonem S. S. repetiisse 
et recepisse comperimus. Cf. Hefele, das protest. Bisthum Jerusalem, in ann. 
Tiib. Quartalschr. 1843. p. 570. s. Denique idem fecerunt Photius, in syntagmate 
canonum tit. HI, c. 2. s. ed. Migne. Op. IV, 589. s. Zonaras et Balsamon, 
Beveregii, Pand. I, 549. Post factam in Concilio Florentino 1439. Graecorum 
reunionem, Eugenius IV. P. edidit decretum pro Jacobinis, cum insertione decre- 
torum pro Armenis et Graecis; quo inter alia 1. c. s. Librorum Canonem texit, 
qui eosdem continet Libros, quos canon Concilii Hipponensis, Carthaginensis, 
Innocentii L, atque Gelasii comprehendit. Apud Harduinum IX, 1024. 

Concilium vero Tridentinum, ubi videret Ecclesiam ab insurgente errore 
etiam in eo accusatam; quasi in Canonem admittat Libros non Divinos, haud 
uno primitivae Ecclesiae exemplo edocta, Sessione IV. sic decrevit de Canonicis 
Scripturis. Profitetur primum s. Synodus, se pari, qua Traditiones a Christo vel 
a Spiritu S. dictatas, pietate ac reverentia suscipere omnes Libros Veteris et 
Novi Testamenti ; cum utriusque unus Deus sit Auctor. Deinde addit, ne cui dubi- 
tatio suboriri possit, quinam sint, qui ab ipsa synodo suscipiuntur, esse sequentes : 
y,Testamenti VeterU quinque Moyais^ id est Genesis^ ExodtiSy LevUictiSy Numerij Deu- 
teronomiumy Josue^ Judicumy Ridh, quatuor Regum; duo Paralipomenon ; Esdra 
primus et secundus qui dicitur Nehemias; Tobias, Judithy Esther, Joh^ Psalteriwn 
Davidicum centum quinquaginta psalmorum, Parabolae, Ecclesiastes^ Canticum Can- 
ticorum^ Sapientia, Ecdeaiasticus ; IsaiaSy Jeremias cum Baruch, Ezechiel, Daniel, 
duodecim Prophetae minores, id est Osea, Joel, Amos, Ahdias^ Jonxis^ Michaeas, 
Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Za^Marias, Malachias; duo Machabaeoi^uni 
pHmus et secundus."^ Hac in serie non solum recenset omnes V. T. Canonicos, 
sed et sic dictos deuterocanonicos quoque libros, nullo prorsus admisso discri- 
mine interserit protocanonicis ; velut eiusdem omnino cum his divinae auctorita- 
tis. Insertis denique L. L. decretum concludit: ^Si quis autem lihros integros cum 
omnibus suis partibus, prout in Ecclesia Catholica legi conaueverunt^ et in vetere 
VulgcUa editione habentur, pro aacria et canonicis non receperit, et traditionea prae- 
dictaa aciena et prudena contemaerit, &nathema ait.^ Unde rursus sequitur, quod 
Libri V. F. a quibusdam in dubium vocati non ,,hoc ipso decreto — ut scripsit 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 31 

F. H. Reinerding, Theologiae fundamentalis tractatus duo Monast. 1864. I, 268. 
— in Canonem sunt relati.'* Repudiatum fuisse a Concilio omne inter enume- 
ratos Libros Sacros discrimen testatur Card. Pallavicinus, Vera Concilii Triden- 
tini Historia. Antv. 1670. 1, 673. narrans : inventos fuisse theologos — Bertanum et 
Scripandum, — qui voluissent sacros Libros in duas partes duce Melchlore 
Cano, de locis theol. I, 9. ed. Patav. 1727. p. 31. s. partiri. Tamen addit Pal- 
lavicinus: quia divisio haec firmam rationem non praeseferebat, nec 
sua specie patres allexit, vix nacta laudatorem. Proinde Ecclesia in 
Concilio oecumenico congregata — uti generatim in quocumque alio priore — 
Tridentino „nulIo modo fecit Libros Canonicos de non Canonicis, 
sed tantum declaravit, quis sit habendus Canonicus; et hoc 
non temere, nec pro arbitratu, sed ex Veterum testimoniis." 
Quemadmodum praeclare exposuit Card. R. Bellarminus, de Verbo Dei I, 10. 
ed. Ingolst. p. 52. Hinc recte etiam hoc infertur Ecclejsiae declaratione non 
effici Librum Divinum, qui antea divinus non erat — ut vult Haneberg, Offen- 
barungsgesch. p. 787. — ; sed Liber in se ipso iam Divinus per Ecclesiae testimo- 
nium nobis fit manifestus ut „inspiratus." Nec Verbum Dei eget declaratione, 
sed nos eadem egemus, ut pateat in nostros usus, quod et ubi sit Verbum Dei! 
Bene itaque ex aequo sapienterque Tridentini Patres controversos Libros Cano- 
nicis accensuerunt; legemque tandem statuerunt fidelibus, ut quam pia ac diu- 
tama universorum a Christo saeculomm, omniumque per christianum orbem 
£cclesiarum Traditio et Decreta sanciverant : Divina auctoritas debitaque Verbo 
Dei scripto fides iis etiam Libris haberetur, quos praetensa Reformatio in 
exilium misit. Eadem porro Sacrosancta Synodus ex primitivae Ecclesiae more, 
anathema addidit contra eos, qui huic Concilii decreto pertinaciter obniti dein- 
ceps ausi fuerint. 

Huius rei veritatem denique non leviter indicat sensus Ecclesiae Graecae, 
quae quamvis vetusto schismate a Romana s. Petri cathedra rescissa sit; ubi 
advertisset in Cyrilli Lucaris Patriarchae Constantinopolitani „orieutalis ecclesiae 
Confessione," circa avitam de Divinis Scripturis doctrinam quidpiam innovatum 
esse, eandem novi ausus accusavit; et in flynodo Hierosolymitana a. 1672. cap. 
XVHI. q. 3. sequentem protestationem edidit — apud Hard. XI, 268. — : „Ecclesiae 
Catholicae regulam sequentes, Sacram Scripturam eos omnes appellamus libros, 
quos ab Laodicena Synodo CyrillusJ ipso quidem corrogante, probatos recenset, iis 
insuper additis, quos insipienter, inscite, aut magis malitiose vocavit apociyphos. 
Sapientiam videlicet Salomonis, librum Judith, Tobiam, Draconis historiam, 
historiam Susanuae, Machabaeos, et Sapientiam Sirach. Hos enim cum ceteris 
genuinis Sacrae Scripturae libris, ceu germanas eiusdem Scripturae partes, cen- 
semus esse numerandos.'* Tandem pulcherrima expositione J. Blanchini, 
Vindiciae Canonicarum Scripturarum Vulgatae latinae editionis. Rom. 1740. 
praef. p. 40. s. Al. Vincenzi, 1. c. II, 113—122. J. S. Northcote, die r6m. 
Katakomben. EQln. 1860. lU, 93. s. e vetustissimis picturis, sculpturis et numis- 
matibus auctoritatem divinam Librorum in Canone Acatholicorum omissorum 
comprobatum iverunt. Canonis igitur Veteris Testamenti auctoritas 
per successionem Apostolorum, Episcoporum, Conciliorum robo- 
rata est. Nos autem verbis s. Augustini, contra Faustum XHI, 18. VIU, 264. 
confiteamur: „ad commemorationem fidei nostrae libros Patrum et 



Digitized by 



Google 



32 Comment. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. I. 

Conciliorum legimus alterutris vocibus sibi concinentes; et ea 
concinnentia tanquam coelesti tuba, ad palmam supernae voca- 
tionis nos extendentes,** 



§. 9. Peroratio qua variis exceptionibus adversariorum. 

occurritur. 

Libet iam ex triplici hoc Testimoniorum genere; quorum primum loca 
S. S. Novi Testamenti; alterum Traditio Universalis ; tertium Decreta synodica 
constituunt; aliqua inferre Corollaria, quae seriem demonstrationis nostrae 
perpendenti planissima erunt. Patet 1. Sanctorum Patrum, Scriptorumque E. in 
recensendo s. Librorum V. T. Canone aliqua discordia, quam neque negamus neque 
dissimulamus. Aliquid s. s. P. P. et S. E. in aestimanda „Canonis hebraicae 
veritatis" auctoritate — quo nomine apud Veteres intelligenda veniunt Instru- 
menti Antiqui volumina duo supra viginti hebraice exarata. — differre 
damus ; neque igiioramus ipsum d. Hieronymum, — in prol. galeato ; praefat. in IL 
Salomonis et aliis locis, quos passim iam illustravimus — atque s. Augustinum — 
de Civit. Dei XVIII, 36. II, 278. — nomine „Ecclesiastici Canonis** quandam 
inter s. Libros V. F. distinctionem facere. Unum e pluribus s. Augustini locis 
audiamus. „Ab . . . restituto templo . . . inquit 1. c. . . ., supputatio temporum non in 
Scripturis Sanctis, quae Canonicae adpellantur, sed in aliis invenitur, in quibus 
sunt et Machabaeorum libri, quos non Judaei sed Ecclesiapro Canonicis 
habet.'* Verum considerandum est, docuerintne s. Hieronymus et Augustinus, alium 
esse Divinum, alium Ecclesiasticum Canonem, quiDivinus non sit? Quantum 
ad illud primum animadvertimus: aliter s. Hieronymum in prologis suis, quiversioni 
praefiguntur ; aliter quin opposite omnino alias locutum. Varius hic s. Doctoris 
de S. Librorum auctoritate, non animus, sed sermo; diverso tempori, 
argumento, adversariis accommodatus ; potiori iure Tridentino, quam 
acatholico Canoni suum fert suffragium. Enimvero s. Pater, quoties de versione 
sua, aut versionis suae causa dixit, quod in S. Librorum prologis necesse fuit; 
Hebraea ver itate, sive Canone tuncHebraeisrecepto utitur ; non quasi idem 
quod Hebraei sentiret ipse: verum ut hac ratione Hebraeos ea doctrina, qua 
s. Codicis sui argumentum circumscribebant, convinceret; atque Ecclesiam a 
Judaeorum reprehensione et calumniis tutam praestaret. Quemadmodum Triden- 
tinum Bibliorum Canonem non excludunt, qui nostrorum temporum haereticis 
illum non opponuirt; ita nec Nicaenum sive in genere Ecclesiae Canonem 
S. Hieronymus, quando uno vel altero loco de illo tacet, explodit. Sane quae 
fuisset verae fidei doctorum industria, si cum Judaeo aut haeretico forte dispu- 
tantes adhibuissent eiusmodi argumentum; quod uno verbo adversarii refellere 
poterant reponentes: eiusmodi libri testimonium non habere auctoritatem, eo 
quod non esset in Canone Hebraico. Quod ad secundum attinet; frustra et 
confidenter iidem novatores provocant ad citatum locum s. Augustini. Sit ipse 
Praesul Hipponensis verborum suorum interpres, de Civ. Dei XVIH, 43. p. 289. ; 
cum hanc de divinitate s. Literarum regulam praescripsit : „quidquid est apud 
Septuaginta, in hebraeis autem Codicibus non est; per istos ea maluit, quam 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Vet. Test. 33 

per illos, idem Spiritus dicere.** Ac propterea Machabaeorum libros, quos 
insuper Ecclesia suscepit ^Canonicos" adpellat, de Civ. Dei XVIII, 36. p. 279. 
Quidne adeo parum conscium dictorum suorum s. Augustinum quis dixerit, ut 
„Oanonici^ yocabulum ea usurparet significatione, cui communis aestimatio recla- 
maret? Imprimis cum s. Doctor, de doctr. chr. n. 8, 13. p. 39. S. Scripturae studioso 
praecipiat: „in Scripturis Canonicis Ecclesiarum CathoHcarum, quamplurium aucto- 
ritatem sequatur.^ Aliquid nascentis Ecclesiae tempore certe hac in re dandum 
fuit Judaeis, ac discolis hominibus; ne s. Patres et S. E. calumniari possent, 
obtrudi sibi Libros, quos Lex Antiqua non recipit. Nec alia igitur inter Machabaeo- 
rum libros, aliosque OeoTirvEijaTou; oppositio affingenda s. Augustino ; nisi qua veram 
Novae Legis Ecclesiam reprobae iam Synagogae, temporis sui Judaeorum menti, 
Cbristianorum sententiam opponit. Quodque sententiam nostram amplius confir- 
mat, est testimonium q. d. p. 25. 1. n. de doctr. christ. c. 8. ad quod licet s. Augustinus 
1. n. Retract. c. 4. n. II, 43. post triginta pene a scriptis de doctrina christiana 
libris respexerit, et verba sua singula religiose discusserit; nil tamen uspiam in 
sua hac, quam de quadraginta et quinque S. Yoluminibus Canonis A. F. prodidit, 
sententia immutavit. Haec sufficiant de s. Hieronymo et s. Augustino; 
quorum, ut patet, circa Canonem V. F. una mens ac sententia fuit. Obiiciunt 
quidem 2. adhucdum indices Melitonis Sardensis ecclesiae episcopi, item Orige- 
nis nec non s. Epiphanii; ut fortissima pro iudaico Canone argumenta. Quid 
yero insigne prorsus habeant istorum S. P. et S. E. verba non yidemus. Melito 
in Judaeam excurrisse se narrat, apud Euseb. Hist. eccl. 1. IV. c. 26. p. 149. ; ut 
V. T. Libros S. disceret, eorumque indicem Onesimo fratri misit; qui 1. c. 
legitur, atque ommisso libro Estheris, libros V. T. hebraicos continet. Quid de 
censu S. S. V. F. Episcopi Sardensis sentiendum sit? satis innuit Melito ipse, 
cum iter suscepisse narrat in Palaestinam — v. Ferd. Piper, Melito p. 9. — ut 
in Libros V. F. curiosius inqmreret; proinde secundum Judaicam eorum 
temporum persuasiouem sciscitanti responsum fuisse, atque illos modo Libros 
veluti Divinos traditos, qui Judaeorum opinione recepti erant, dubitari nequit. 
Verum ceteroquin Episcopum Canonem non ab Hebraeis in Palaestina; sed 
ab ipsis Ecclesiis Apostolicis discere debuisse constat, inter quas Romanam 
datam sibi certissimam veritatis magistram ignorare non potuit; unde non mirum 
Melitonem in aliis quoque fidei capitibus in graves errores incidisse. Sed adversarii 
ex eodem Eusebio Hist. Eccl. VI, 25. p. 225. Origenis de Canone Librorum 
V. T. sententiam producunt. IUud in confesso est, c. 1. nonnisi Libros hebraicos 
enumerari veluti Canonicos. Non tamen inde sequitur, Origenem reliquos Libros 
extra Canonem posuisse. Observatione praeterea dignissimum est: Origenem 
conceptis verbis eo loco enuntiare: se Hebraeorum Canonem referre. „Sunt 
inqiiit autem XXII. libri iuxta Hebraeos hi**; et rursus „sicut ab Hebraeis" 
traditur. Suam vero mentem aperuit in epistola ad Africanum, quam laudavi- 
mus H. R. D. V. T. p. 492. s. ; in qua diserte etiam explicat, quam ob causam 
Judaeorum Canonem scriptis suis consignatum voluerit; ut videlicet Christi 
fideles, qui cum Judaeis sui temporis pugnant, erudiret, quibus eos armis 
impetant. S. Epiphanius autem ternis locis Librorum Sacrorum A. T. catalogum 
referens id unum agit, ut Judaeorum sui temporis de Libris s. sententiam enarret. 
Ipse uti alibi vidimus utrisque hebraeis et graecis L. L. S. S. V. F. eandem tribuit 
auctoritatem , utpote dictante Spiritu S« conscriptis. Doctriuam S. P. et S. £. 
Danko, Hist. Revelationis divinae. III. 3 



Digitized by 



Google 



34 ^ Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. I. 

de Scriptura elucidavit A. A. Touttee m. Ben. C. s. Mauri, diss. UI. 13, 98. s. de 
doctrina s. Cyrilli Hier. p. 241. s., quem adeat qui hac de re plura eeire avet. 

Quae cum ita sint : exstitisse aliquando inter Judaeorum Graecorum atque 
Hebraeorum Canonem S. S. di£ferentiam, in dubium vocare nos idonea argumenta 
monuere; sed et testimonia persuasere. Interim fatemur, haud unquam definire 
aliquem posse, quo tempore Judaei Canonem illum, quem ex supra allegatis 
testimoniis novimus, remotis illis, qui praeterea in Canone Ecclesiae Catholicae 
continentur Libris, defixerint? Hoc fit saepe, ut xb t( certum sit; et 8ib tC lateat, 
ut prisci iam monuerunt. Cf. a. r. Himpel, in Tub. Quartalschr. 1862. 1, 179. Rem 
tenemus, modum nescimus. Certe Baruchi librum primis post Christum natum 
saeculis, in Synagoga recitatum fuisse, ex Constitutionibus q. v. Apostolicis atque 
s. Ephraemo H. R. D. V. T. p. 449. retulimus. Judithae librum apud Hebraeos 
inter Hagiographa legi testatur s. Hieronymus, praef. iu eundem. Non minus 
ipsi etiam Judaei librum Ecclesiastici inter Hagiographa numerarunt, ut docet 
Jos. de Voisin, prooera. pug. fidei ed. Carpzow. p. 126. 126., qui e Gemara et 1. 1. 
Tzemach David testimonia huc facientia laudat. Idem 1. c. p. 126. 127. 128. loca 
excitat, quibus Judaei commendant volumina Sapientiae, Tobiae, Machabaeorum. 
Philonem Scriptis Sapientiae, Salomonis, Siracidae, Tobiae, utriusque Macha- 
baeorum veluti Divinis usum fuisse, probant frequentia loca, quae a celeber- 
rimo operum Philonis editore Mangey congesta reperiuntur. Neque amplius 
praesentem demonstrationem evertit: fides illa, qua Josephus Libros 
Sacros a Judaeis servatos affirmat. Aliud certe testantur s. s. Patres 
et Scriptores E. : S. Justinus martyr, qui in Dialogo cum Tryphone n. LXXI. 
p. 245. s. et aliis in locis dicit, praeter illas, quas retulerit Scripturas V. F. ; alias 
adhuc esse apud Christianos servatas, quas infitiantur Judaei. Idem ait Ter- 
tullianus, de cultu femin. I, 3. IV, 80. 81. Origenes, ep. ad Afr. 1. s. c. Hom. I. 
in Lev. IX, 173. S. Hieronymus, comment. in epist. ad Gal. 3, 10, VII, 431. 
S. Isidorus Hisp., de offic. 1, 12. n.8. p.376. Ecclesia Christiana tribuit Synagogae 
usque ad plenitudinem temporis vim testandi de collectione Librorum Sacrorum 
sed toti Synagogae nonautem parti. Merito igitur Acatholicos interrogamus : 
an non eadem haec gens, quae nobis Moysis Legem tradidit ; Sapientiae, Eccle- 
siastici, Machabaeorum ceterosque libros obtulerit? an a Synagoga Alexandrina, 
— cuius nomen et existeutia nullo argumento coniecturae limites superante evinci 
potest -^- quae schismatica fuit; quando quidem templum et altare statuisset 
alio loco, quam quem elegerat Dominus, nec legitimo pontifici suberat, seriore 
demum aevo forsan hos acceperit Ecclesia Christi? Verissime et sagacissime 
Fabriey, des titres primitifs de la Revelation, apud Migne C. C. S. S. XXVII, 611. 
„Ainsi ce n^ 6tait point chez eux qu^il fallait aller chercher le vrai d6p6t des^ 
„ilcritures, de meme que la v6ritable Eglise ne va point le prendre parmi ceux," 
„qui par leur schisme ou leurs heresies se sont s^par^s d'elle." Nulla existit 
vera oppositio inter Canonem Judaeorum et Tridentinum. Syna- 
goga — de cuius ceteroquin sententia constat potissimum ex testimonio eccle- 
siastico — praeformavit iudicium de Libris Canonicis, quod semper 
tenuit Ecclesia; declaravit autem Concilium Tridentinum. 

Sed si antiquitatis Christianae monimenta excutimus, aliquam s. s. Patrum 
Scriptorumque E. in enumerandis libris V. F. diversitatem reperimus: qui dis- 
sensus e causis a nobis saepe v. p. 32. expositis, ortus est. Observare licet Libros 



pigitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test. 35 

controversos, a quibusdam eorum, quidem olim in catalogo S. S. non nominatos ; 
neque tamen reiectos, id enim si fecissent, nequaquam toties ipsi ad eorum 
Divinam auctoritatem provocassent. Nomen Canonis Alexandrini vel Helle- 
nistici; item Proto- et Deutero canonis apud Veteres frustra quaeri- 
tur; tribuenda sunt haec nomina tempori, quo Ecclesia saeculo XVI. in hostes 
incidit, qui aliquibus Hagiographis A. F. divinam inspirationem eripere cona- 
bantur. Catholici Theologi optima mente, nullaque facta auctoritatis distinctione, 
cum contra Acatholicos disputabant, brevitatis causa, haec duo vocabula proto- 
canonicos — pro illis quorum auctoritatem non addubitarunt adversarii — et 
deuterocanonicos — pro his, quibus Divinam inspirationem negarunt Acatholici — 
adhibebant. Tali ratione haec nomina in quaestiouibus inter Catholicos et 
Acatholicos usu vulgata sunt. Cf. Vincenzi, 1. c. p. 2. seq. Non ponit haec 
adpellatio notare differentiam pretii, quod ipsis Libris competit; sed diver- 
sitatem iudicii significare, quod a quibusdam de istis libris pronuntiatum est. 
lu se, ut iam monuerunt, Bonfrerius, praeloq. 11. p. 5. et Fullonius, Comm. in 
1. 1. Mach. I, 1. theologi e S. J., ista duplicis ordinis distinctio non adinodum 
necessaria est; cum aeque insit his et illis infallibilis et Divina auctoritas. 



DE CANONE NOVI TESTAMENTI. 

§. 10. Collectionis S. Librorum Novi Testamenti 
prima origo. 

Nihil evidentius, quam ab ipsa Apostolica aetate inde exsti- 
tisse coUectionem Scriptorum ab Apostolis et Evangelistis con- 
signatorum, et in unum Codicem digestorum; paris cum Codice V. T. 
auctoritatis habitum, atque apud Ecclesjas religiose custoditum. 
Id enim haud obscure coUigimus: a. Ex monitis divi Pauli *, queis 
fideles adhortatur, datas ad eos literas cum reliquis Ecclesiis com- 
municare. Revera b. quandam iam Epistolarum Apostoli collectio- 
nem S.Petrus^ veluti tunc existentem ac vulgatam supponit. Scilicet 
d. Petrus plerasque literas Paulinas tunc per omnes fere coetus 
sparsas fuisse, imo in peiorem sensum detorqueri memorat; quin 
ipsas ,Tai<; Xokai? '{pou^ai^ Oeoxveufrcot^' Veteris et Novi Testamenti 
aequiparat. At vero e frequentissimo usu, quem Apostolorum scripta 
tum maxime obtinuerunt, cum iis morte sublatis eorum vivae voci 
quodammodo sufticerentur, statim distingui et coordinari cepe- 
runt. Factum hoc pro ipsorum indole atque scriptoribus; ut adeo 



1) 1. Cor. 1, 2. U. 1, 1. Gal. 1, 2. Coloss. 4, 16. 2) n. 3^ 15. le. 

3* 



Digitized by 



Google 



36 Comment. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. I. 

improprie ^suaYYsXtov' et ,£uaYY^Xta' ea monimenta adpellarentur, 
quae de Regno Dei eiusque Conditore D. N. J. C. historias 
referrent * ; atque ,dcTC6(3ToXo?' vel ,dcxo(3ToXt>t6v', praecipue quidem epi- 
stolae S. Pauli, sed simul etiam reliquae Apostolorum literae, quae 
titulo ,xaOoXtxat' 2 linox postea insignitae sunt. Imo quidquid Evan- 
gelii nomine non comprehendebatur, hinc etiam Acta Apostolorum 
nec non ipsa Apocalypsis ^ : ,(iiu6oToXo?' dictum esf*. De Evangeliis 
in Canonem prima aetate iam relatis, vix dubium esse potest, quia 
versus finem Saeculi primi, . et cum initio secundi, apud plerasque 
Ecclesias recepta fuerant^ Profecto patet id a. e Uteris S. Ignatii 
episcopi Antiocheni, qui dilucide explicat^: se cognoscendae 
veritatis causa confugere ad Evangelia, quibus crederet; 



*) V. H. N. T. p. 260. s. 2) Primum quod sciamus Eusebii auctoritate 
H. E. II, 23. p. 66. nomine „xaOoXixa>v" adpellari ceperunt, ut ea voce a d. Pauli 
epistolis discernerentur. Nam quod illo vocabulo, aiunt ante Eusebium, Origenes 
et Dionysius Alexandrinus ib. VI, 25. et VH, 26. p. 227. 273. usi fuerint, eatenus 
verura est; quod Dionysius unam eamque primam s. Joannis catholicam 
dixerit, ceteras eiusdem nominis nullo modo. Sed quo sensu catholicum 
nomen Eusebius his dederit epistolis, id quidem cadere in disputationem potest. 
Neque enim intelligere fas est, talem a catholica doctrina ortam adpellationem, 
cum haec ratio communis sit omnibus S. Scripturis; verum ut vetustissima 
habet traditio „xa6oXixai" dictae sunt, veluti iTcicTToXai iyxixXiot, quod non ad unam 
scribantur gentem, sed generaliter ad omnes xaOoXou. Ita censuere Oecumenius, 
proleg. in ep. Jacobi, op. ed. Par. U. 439. Leontius. Byzantinus, de sectis. a. 
2, 4. apud Galland. XH, 629. S. Isidorus Hispal., etymolog. VI. 2, 46. m, 234. 
S. Cyrillus Hier., cat. IV, 36. p. 69. Obiiciunt quidam epistolam ad Galatas 
et Hebraeos catholicarum iure mereri cognomen; secundam autem et tertiam 
8. Joannis, quas ille privatis dedit non esse universales. Sed priores ideo non 
numerantur inter Catholicas, quod aliis epistolis Paulinis debuerint accenseri, 
duabus vero epistolis s. Joannis — quas proprie hoc titulo non posse inscribi 
facile damus — eadem haesit adpellatio, quia primae, cui magis congruit, uno 
volumine iunctae forent. ^) Quae tamen frequentius separatim recensebatur. 
*) Cf. S. Irenaeum, adv. haer. I. 3, 6. p. 43. „twv euayYeXixcjv xai twv «coaroXtxaSv" 
discementem ; et TertuUianum, de bapt. n. 15. p. 43. scribentem : „Unus omnino 
baptismus est nobis, tum ex Domini Evangelio quam ex Apostoli literis.'* 
^) Cf. Eusebii, Hist. Eccl. HI, 24. p. 94. Attamen cum recentissimi incredulitatis 
patroni ad nauseam usque declament: antiquissimam Ecclesiam christianam 
sola in rebus de Jesu Christo traditione usam fnisse; ideo opportunum nobis 
visuro est, disquisitione accurata e vetustissimis documentis priscam Canonis 
originem vindicare. ^) Epistola ad Philadelphenos n. 5. ed. J. H. Petermann, 
S. Ignatii Patris Apostolici q. f. epistolae. Lips. 1849. p. 196. s. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test, 37 

non secus ac si Christus ipse etiamnum eos sermones ore suo 
proferret, qui ab Evangelistis traduntur. Sed etiam se confugere 
ad Bcripta Apostolorum, quae habebat quasi Ecclesiae Presby- 
terium, sub Christo omnium Episcopo. Idem porro s. vir ^ com- 
memorat Evangelia in archiviis Ecclesiarum asservari, unde satis 
liquet, quanti fierent iis temporibus S. Libri N. T. 2 Manifestior 
3. adhuo eorundem Evangeliorum mentio reperitur apud S, Justinum 
M. ^: ,01 Yap dnc6aToXoi' inquit, ev lolq ye^o[Li^o\(; utu' auiwv (i7uoiJi.vYj|xov£6ixa(itv S 
xaXeiTat euaYY^Xta, olkwq icap^Swxav' *. Sub his d7uo[ji.vY)[ji.av£6[ji.aatv s. Justi- 
num Evangelia supponere efficitur inde, quia ^ profitetur : ,5 (prjiJLt 
wb Toiv (Ztcoot6Xo)v auTOu xat twv icap^xxoXouOYjdotVTwv (juvTeTocx^atS commen- 
taria haec ab Apostolis eorumque successoribus scripta. Id quod 
nisi cadit in Evangelia nostra. Dubitari quoque nequit, comparatione 
sententiarum Christi apud S. Justinum cum Evangeliorum locis 
TcapaXXi^Xot^; instituta, unde s. Doctor sua hauserit \ 7. Accedit fidei- 



*) Ib. n. 8. ed. c. p. 206. ^) Omittimus Papiae de Evangelio d. Joannis 
testimonium apud C. J. M. Thomasium, Sacr. Bibl. vet. tit. sect. op. ed. a Fr. 
Vezosi. Rom. 1747. I, 344.; et quaedam tantum eaque luculentiora verba ex 
epistola ad Diognetum — scriptoris qui aevo apostolico vicinus fuit, Cf. P. Ap. 
ed. Hefele P. P. Ap. Op. IV. prol. p. 86. s. — sententiam nostram stabilientia 
proferemus. Et quidem habetur n. 11. p. 319. de hac re sequens locus: „deinde 
metus Legis decantatur, et Prophetarum gratia cognoscitur, et Evangeliorum 
fides stabilitur et Apostolorum traditio custoditur." Per vo[jiov et TcpocpiJTa? Cano- 
nem V. T , per e\>aYY^wv et TrapaSoffiv aTcooroXwv Canonem N. T. intelligi ] secun- 
dum generalem illius aevi partitionem et denominationem , coll. Matth. 7, 12. 
11, 13. aliisque S. S. N. T. locis, satis certum est. ^) Apol. I, 66. p. 67. 
*) „Vocem a7co[xvrj[xov£U[Jiata adhibuit etiam apud Eusebium, H. E. V, 8. p. 173.. 
s. Irenaeus; sunt illa dicta memorabilia res, quae memoriae commendantur. 
Hinc Xenophon scripsit libros Stoxparou? a7co[iv7j[iovsu[jLaTa)V. Op. ed. Thieme Lips. 
IV, 1. s. Idem porro S. Pater narrat I, 67. ed. Otto p. 158. „Solis qui dicitur 
die omnium sive urbes sive agros incolentium in eundem locum conventus fit, 
et commentaria Apostolorum la a7:o[JLVy][jLOV£u[xaTa twv aTcooToXtJV , aut scripta 
prophetarum, QMffpi^L^kOL-zot tcSv TCpo^rjTtov leguntur, quoad licet per tempus." Per 
auYYpa[JL[JLaTa t. Tcp. libros V. T. indicari coll. II. Petr. 1, 19. plane non est dubium. 
5) Dial. c. Tryph. n. 103. p. 364. ^) S. Justinum M. neque Evangelium secun< 
dum Hebraeos eiusve recensionem singularem; neque aliud Evangelium apocry- 
phum; neque Harmoniam aliquam; sed ipsa Evangelia Canonica usur- 
passe demonstrarunt : Fr. Schutz, de Evangeliis, quae ante Ev. can. in usu E. chr. 
fuisse dicuntur. Regiom. 1812. II, 1. s. Hug, Einl. U, 99. Gratz, kr. Unters. u. 
Justins apost. Denkwflrdigk. Stuttg. 1814. p. 53. s. Winer, Justinum. M. Evang. 



Digitized by 



Google 



38 Comment, de S. Scriptur. cap. pVim. sect. I. 

iussor aetatis proxime sequentis S. Irenaeus^qui testatur quatuor 
Evangelia non solum apud Eoclesiam ; sed etiam apud haereticos 
valuisse. Cum porro S. Irenaeus totus ubique insistat investigan- 
dis colligendisque, quae de rebus ad Christum Apostolosque per- 
tinentibus Maiores memoriae commendarint ; sequitur anno p. C. 
184 — 192. *^ iam concordi traditionis sententia, numerum quaterna- 
rium Evangeliorum in Canonem adscitum^. Cumulum monimentorum 
huius rei afFert S. Eusebius, qui* testatur apographa Synoptico- 
rum q. d. iam saeculo primo, antequam S. Joannes Evangelium suum 
exararet, longe lateque per coetus christianos sparsa fuisse; imo 
illos qui post Apostolos in exteras regiones EvangeUi praedicandi 
causa profecti fuerant: ^ttjv twv Osio^v suaYYeXCwv Ypa^v' secum tulisse, 
populisque a se conversis ad eorum institutionem tradidisse ^ Quod 
si res ita se habet, Canon EvangeUorum mediocri temporis inter- 
vallo praecesserit necesse est aevi apostolici finem. Tandem ne 
quid dissimulare videamur, s. alienum non erit provocare ad 
Citata^ apud S. Patres Apostolicos, quae extra dubium 
ponunt: plerosque fere N, T. libros ab illis lectos adhibitosque 



can. usum fuisse in Rosenmttlleri, Comm. theol. I. 1, 223. Mynster, kl. theol. 
Schr. Kopp. 1825. p. 1. s. Maier, Einl. p. 481. s. Bindemann, u. d. v. Justinus d. 
M. gebrauchten Evangelien, in Stud. u. Krit. 1842. p. .355. s. Riggenbach, 1. c. 
p. 139. s. 

^) Adv. haer. III, 11. p. 466. ait: „Tanta est autem circa Evangelia haec 
firmitas, ut et ipsi haeretici testimonium reddant eis, et ex ipsis egrediens unus- 
quisque eorum conetur suam confirmare doctrinam. Ebionaei etenim eo Evan- 
gelio, quod est secnndum Matthaeum solo utentes, ex illo ipso convincuntur, 
^non recte praesumentes de Domino. Marcion autem id, quod est secundum 
Lucam circumcidens, ex his quae adhuc servantur penes eum, blasphemus in 
sohim existentem Deum ostenditur. Qui autem Jesum separant a Christo, et 
impassibilem perseverasse Christum, passum vero Jesum dicunt, id quod secun- 
dum Marcum est praeferentes evangelium; cum amore veritatis legentes illud 
corrigi possunt. Hi autem qui a Valentino sunt, eo quod est secundum Joannem 
plenissime utentes ad ostensionem coniugationum suarum; ex ipso detegentur 
nihil recte dicentes.'* ^) Sub Eleutherii pontificatus finem scriptos s. Irenaei 
libros probat Ren. Massuet, diss. II. de Irenaei scriptis n. 47. s. II, 223. s. 
3) Cf. R. Massuet, diss. III. de Irenaei doctrina n. 6. II, 245. s. Ad. Stieren, 
de Irenaei adv. haer. op. fontibus, indole, doctr. et dign. Gott. 1836. p. 35. s. 
*) Histor. Eccles. IH, 24. p. 95. 5) H. E. IH, 37. p. 109. 6) Qnae stupenda dili- 
gentia compilavit G. Jacobson, Patrum Apostol. quae supersunt. Oxonii, ed. alt, 
1840. II, 620. s. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test. 39 

fuisse. Atque haec quidem testimonia merito fidem faciunt: integrum 
Canonem N. T. post edita d. Joannis Ap. scripta, in initiis Traiani, 
exeunte saeculo primo et ineimte secundo clausum fuisse. 



§. 11. Quo loco Canon Librorum S. Novi Testamenti 

fuerit conditus? 

Quamquam autem ex his ahisque ^ monimentis haud obscure 
colligatur: inde a prima Ecclesiae origine collectionem 
S. S. N. F. in unum iam Canonem, paris cum Canone V. F. 
auctoritatis habitum^ digestam fuisse; tamen quis Evangelii 
et Apostoli in unum coUecti editionem procuraverit, ignoratur? 
Multae interim apparent rationes causaequC; cur collectionem 
Canonis N. T. Ecclesiae Romanae acceptam referamus. 
a. Romana Ecclesia, magistris s. s. Petro, Paulo et Joanne, 
quorum scripta cum discipulorum atque interpretum s. s. Marco 
et Luca^ maximam partem Canonis efBciunt^ usa; ab iis absque 
dubio informata est de Scripturis Canonicis. Unde verissime 
olim Tertullianus^ monuit: ,Si autem Italiae adiaces, habes 
Romam, unde nobis quoque auctoritas praesto est. Ista quam 
felix Ecclesia, cui totam doctrinam Apostoli cum sanguine suo 
perfuderunt, ubi Petrus passioni dominicae adaequatur, ubi Pau- 
lus Joannis exitu coronatur, ubi Apostolus Joannes, *posteaquam 
in oleum igneum demersus nihil passus est, in insulam relega- 
tur.' p. Notum est Epistolas S. Pauli temporis ordinem^ quo fue- 
rant exaratae; in serie Librorum N. T. haud occupare; sed in 
antiquissimis catalogis priore loco positas eas, quas Ecclesiae, 
ad quas scriptae sunt, receperunt. Illam quaeque Ecclesia aliis 
anteposuit, quae sibi data fuerat apostoUca Scriptura; aliae vero 
Ecclesiae vel acceptionis vel scriptionis tempus, quandoque reci- 



*) Quae nunc ne nimis prolixi simus relinquere oportuit. E. g. de insti- 
tuto Marcionis aliorumque haereticorum, qui aeque ac Ecclesia quadam sylloge, 
licet ab ea Ecclesiae diversa mutila et interpolata, utebatur; item de allegatis 
in scripturis apocryphis Evangeliorum verbis. Cf. M. Arneth, ii. d. Bekanntschaft 
Marcions mit unserem Canon des N. B. Linz, 1809. p. 3. s. Tisclicndorf, wanu 
wurden unsere Evangelien verfasst. Leipz. 1865. p. 29. s. Riggenbach, 1. c. p. 
76, 8. 2) De praescr. haer. n. 36. p. 25. 



Digitized by 



Google 



40 Comment. do S. ScriptnT. cap. prim. sect. I. 

pientis dignitatem vel aliam magis congruentem rationem specta' 
vere ^. Ordo autem ,dxo(TT6Xou' in Canone N. T. epistolae ad Romanos 
primum assignat locum K Idem testatur y» prisca translatio N. F. 
latina ante Hieronymum ,Itala' dicta, decursu saeculi secundi 
facta; quae non modo in universum iam existentem L. L. N. T, 
Canonem supponit, verum etiam probat Ecclesiam Romanam desi- 
nente saeculo primo S. Volumina in unum iam corpus coUecta 
tenuisse ^. Accedit S. veterrimum documentum Canonis Romani 
saeculo secundo exeunte conscriptum ^. Denique e. coUectionem 
S. S. N. T. ipso initio statim in Ecclesia Romana adfuisse, invicto 
pariter argumento illo confirmat Tertullianus, quod dicat: Romae 
authenticas Apostolorum recitari Literas^ et Evangelia 
ab Apostolis tradita fideliter conservari. Egregie denique roborat 
^. sententiam nostram sensus Ecclesiae Carthaginensis, quae a Ro- 
mana originem et fidem sumens, occasione controversiae de Canone 
in Concilio Carthaginensi VI. habitae ^ : Ecclesiam Matricem et prin- 
cipem adit, inde syllogen S. S. edocenda; unde iam prius a summo 
Pontifice Innocentio I., qui libri in Canonem recipiantur, desi- 
derata voce expetiit Exsuperius Episcopus Tolosanus^. Haec 
Africa et GalHa de Romanae Ecclesiae super omnes Ecclesias 
totius orbis auctoritate sensit^. 



^) Quod observamus in vetustis Bibliorum manuscriptis, ubi s. v. non in 
omnibus idem prorsus ordo reperitur, in collocandis L. L. N. T. ^) Cf. L. A. 
Zacagnii, Collectanca monumentorum veterum Ecclesiae Gratfecae ac Latinae. 
Rom. 1698. praef. p. 74. s. Humfredi Hodii, de Bibliorum textibus originalibus. 
Oxon. 1706. p. 664. Blanchini, Vindic. Can. Script. Vulg. ed. praef. p. 214. 
^) Eius antiqua forma qualis fuerit discimus ex Cassiodorio, de Institut. div. lit. 
c. XIV. II, 616. *) Dequo v. p. 48. s. ^) De praescr. haer. 12. 36. p. 25. et 
adv. Marc. IV, 3. 4. p. 149. s. ^) A. 419. ap. Hard. I, 968. ^) A. 406. Ap. Hard. 
I, 1005. ®) Sed et hinc haud obscure discimus, quantum valuerit illo quoque 
aevo Romani Pontificis aliquid aut agnoscentis aut reiicientis iudicium. Huius 
Ecclesiae semper mansura auctoritas quantum orbi christiano profuerit, cum 
dogmatum concordiam sartam et tectam praestat, atque unitatem conservat ; haec 
prima saecula abunde docent. Confitentur id ipsum ex parte saltem etiam viri 
acatholici, quorum testimonia eo commendantur; quod ex ore dissidentium sola 
veritatis, quae nunquam vinci potest, vi expressa proficiscantur. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test. 41 



§. 12. Disquiritur utrum aliqua Synodus Oecumenica de 
Canone Librorum S. N, T. statuerit? 

Nonnisi per Ecclesiae iudicium certum esse : quinam sint Libri Divini, 
catholica fides confitetur. Etsi vero ^ altum sit apud omnes primorum trium 
saeculorum ^ silentium, de tali publica vel synodica Canonis N. T. per Con- 
cilium aliquod huius temporis collectione et promulgatione; tamen concors 
Ecclesiarum in hoc negotio iudicium ^, certitudinem infallibilem Canonis 
N. T. evincit. Nam ubi nondum Canon Divinarum Scripturarum permixtus 
fuisset voluminibus non authenticis, peraequo iure ille dicebatur esse ex 
Canone liber, qui in eo erat ^. At postquam nescitur, quibus initiis, quove 
tempore, Codicibus s. superaddi cepere alii libri, et quidem non solum sanae 
doctrinae ^ ; sed etiam sub praeclaris nominibus haereticae, heterodoxae 
fidei : atque alii libri, qui certe erant Canonici, sive ex Canone exclude- 
rentur, sive corrumperentur ^ ; imprimis opportunum imo necessarium fuit: 
ut statueretur tandem in Ecclesia certa ac perpetua Begula, ad cuius 
praescriptum quisque discerneret, qui libri Divinae quive humanae 
auctoritatis essent? qui denique ceu apocryphi omnino repu- 
diandi forent. Curandum igitur fuit, ut Canonici ab apocryphis, utiles 
a noxiis libris, in Ecclesia certa auctoritate discernerentur '. Neque hoc 
dubium in re gravissimi momenti, quae totam Ecclesiam respexit, examen 



1) Reiecto omnium iadicio inter apocryphos Canone Biblico , qui vulgo 
inscribitur Apostolorum, n, LXXVI. Coteler. II, 453. V. Comm. p. 28. ^) Illorum, 
qui supersunt testes. ^) Ad quod iam Origenes provocat* apud Eusebium,. H. E. 
VI, 26. p. 227. *) Adhuc proinde opus non fuit Catalogum Divinarum Scriptu- 
rarum publica auctoritate stabilire. ^) Uti epistolae s. Clementis Rom. ^) Sunt 
de hoc tanto illorum facinore multa testimonia apud S. S. P. P. et S. E. Testan- 
tur hoc: Dionysius Corinthius in Graecia, S. Irenaeus Lugdunensis in Gallia, 
TertuUianus in Africa, Origenes in Aegypto. Quibus quarto, quinto et sexto 
saeculo adstipulati sunt clarissima Ecclesiae lumina, inter Graecos S. Alexander 
episc. Alex., S. Athanasius, S. Cyrillus Hier., Eusebius, S. Epiphanius, S. Joannes 
Chrysostomus ; inter Latinos autem S. Ambrosius, S. Hieronymus, S. Augustinus, 
S. Hilarius Pictav., S. Leo. M., Salvianus, et Gelasius Pontifex ; quos postmodum 
secuti sunt innumeri omnium aetatum Scriptores. Nec aliud in Historiis Eccle- 
siae Catholicae reperiri posse putamus, quod maiori testium numero -traditum sit 
quam istud: veteres Haereticos, quantum in se erat, S. Scripturas adul- 
terasse. Cf. B. Germon, de veteribus haereticis ecclesiasticorum Codicum 
corruptoribus. Par. 1713. p. 61. s. "') Ad quod itaque opus fuit diligentem post 
examinationem catalogum Canonicarum Scripturarum oonficere; ut a Canonicis 
noQ canonicas facile ^c tuto quisque distinguere posset. 



Digitized by 



Google 



42 Comindnt. de S. Scriptur. cap. prim. sect. I. 

istud a nuUa synodo peragi potuisse inferiore generali Concilio*. Et 
revera conoilium Oecumenicum Nicaenum primum; ne fraudes haere- 
ticorum fideles in discrimen erroris adducerent: ,Catalogum Librorum 
Divinorum constituit.* Mcaenam constitutionem Bibliorum Canoni- 
corum gravissima praeferunt argumenta. Nam ut 1. a S. Athanasio inci- 
piamus , ille \ duo ad rem nostram affirmat : Epistolam S. Pauli ad 
Hebraeos esse Canonicam ; librum autem Pastoris non esse ex Canone. 
Cum utrique veritati Ariani mordicus resisterent, et Pastoris testimonia 
ut canonica allegarent ^, atque epistolam ad Hebraeos cum Canoni tum 
d. Paulo abriperent; profecto contrarium non tanta S. Athanasius asseve- 
ratione posuisset, nisi certissima nixus auctoritate. Cuius vero haec fuerit 
late expresseque enunoiavit^: ,vim decreti Patrum.* Ad eandem de 
S. S. examinationem et idem decretum Patrum respexit 2. S. Augustinus*, 
in hunc modum scribens : ,multa .... sub nominibus Apostolorum ab 
haereticis proferuntur, quae omnia nomine apocryphorum ab auctoritate 
Canonica diligenti examinatione remota sunt.* Quaeritur ubi et quando 
remotio illa, instituto examine, auctoritate canonioa peracta fuerit ? Nam 
illam ad decretum aliquod Patrum referendam esse, clare docet S. Athana- 
sius ^. Optime idcirco quod d. Augustinus auctoritate Canonica factum 
fuisse dicit, illud ad tempora s. Athanasii refertur. Haeo omnia 3. illustrantur 
et confirmantur testimoniis gravissimis : Rufini, d. Hieronymi et Cas- 
siodorii*^. Ad hano itaque opinionem demonstrandam ex tanta antiqui- 



^) Ipsa sana ratio pro optimo huius sententiae testimonio est, sed etiam 
certi et locupletes testes reperiuntur, qui satis superque rem asserunt. ^) De 
decretis Nicaenae Synodi, n. 18. Op. ed. Maur. I, 223. ^) Cf. S. Athanasii, apud 
Theodoretum, Eccl. Hist. I, 7. HI, 761. ; et Theodoreti, arg. ep. ad Hebr. ib. 641. 
testimonia. *) In festali epistola 1. c. p. 936. &) De Civitate Dei. XV, 23. 
II, 100. ^) L. s. c. "^) E quibus Rufinus ait, exposit. in symb. Apost. n. 36. s. 
se „novi ac veteris instrumenti volumina ad instructionem eorum, qui prima 
fidei elementa suscipiunt, sicut ex Patrum monimentis accepimus designare.** 
Ed, Cypr. Baluz. app. p. 206. Testimonium S. Hieronymi, praef. in I. Judith 
iam supra de Canone V. T. p. 28. disputantes posuimus. Addimus modo id quod 
de Judith tam asseveranter ait S. Doctor, certe eum in illis Nicaenae Synodi, 
cui si non aequalis omnino proximus aetate erat, actis legisse. De quo ne 
ancipites haereamus efficiunt rationes, quas ex illis depromit; ubi refutat Ori- 
genem, Joannem Hier. et Luciferianos. Haec quae hactenus laudata sunt de S. S. 
Patrum decreto circa Canonem V. F., roborat M. Aiirelius Cassiodorius, 
scriptor nobih's et integrae fidei, et qui quinto floruit saeculo. IUe quidem claris 
verbis testatur: a Nieaeno primo omnium Oecumenico Concilio „Libros 
Divinos competentibus sacrameiitis aptatos esse." De Inst. div. lit. 
c. 14. II, 517. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test. 43 

tate solida iacta sunt fundamenta. Sed enim res isthaec conficitur 4. ex 
superstite Canone Nicaeno \ quem Concilium Carthaginense III. et VI. 
adoptavit. In hoc ita habetur ; ,Capituli XXIV. Nicaeni Concilii ^. Item 
ut praeter Scripturas Canonicas, nihil in Ecclesia legatur sub nomine 
diYinarum Scripturarum. Sunt autem Canonicae Scripturae Novi Testa- 
menti: Evangeliorum libri IV. Actuum Apostolorum liber unus. Epistolae 
Pauli XIV. Petri Apostoli II. Joannis Apostoli III. Judae Apostoli 
I. Jacobi Apostoli I. Apocalypsis Joannis Liber I.* Hic Catalogus, qui 
idem ipse etiam Canone a Sacrosancta Oecumenica Synodo Tridentina 
definito continetur; mire convenit ei, quem a Patribus se accepisse faten- 
tur Carthaginensis III. et VI. Concilii Praesules ^. Nicaenos Episcopos 
nomine Patrum intellexisse ; produnt Praesules Concilii Carthaginensis 
VI. testantes : se exemplaria fidei et statuta Nicaenae Synodi, quae per 
Caecilianum, qui interfuit, allata sunt suis inseruisse. Certe ad supe- 
riora Synodo Hipponensi tempora S. S. Catalogus, quem episcopi Concilii 
Carthaginensis VI. a Patribus se accepisse fatentur, referendus est. Quoniam 
igitur nonnisi sola Synodus Hipponensis S. S. Canonem habet, atque haec 
canones ex Concilio Nicaeno derivat, sat esse argumenti videtur, ut statui 
possit laudatum saepe Catalogum S. S., qui insertus est actis Concilii Car- 
thaginensis VI., ex Nicaeno originem habuisse ; ita ut ex hac Oecumenica 
Synodo in aliquam Africae sub Caeciliano, hinc in Hipponensem, et exinde 



^) Qnem e Codice notato lit. B. num. 68. Bibliothecae Vallicellanae 
Romae, procul dubio ad octavum saeculum referendo, publicavit J. Blanchini, 
Vind. Can. Script. praef, p. 361. Non deerunt qui inscriptionem Catalogi Biblici 
in Codice Vallicellano oscitanti Notario attribuant. Sed eadem facilitate, qua 
hoc affirmatur, negari etiam potest. Ubi est enim probabilis ratio, quae evincat 
titulnm „Concilii Nicaeni** false, et non potius scite, ex vetustiori aliquo exem- 
plari ibi additum fnisse ? ^) Aliquos Synodi Nicaenae canones intercidisse, atque 
vicenarium Canonum Nicaenonim numerum unius nisi, graeci codicis et quidem 
suspecti admodum, auctoritate fultum esse; palmaribns argumentis demonstravit 
J. Chrysostomus a S. Joseph, de nnmero Canonum, quos s. Patres in magna 
Synodo Nicaena constituerunt. Romae 1742. p. 246. s., et diss. de Canone 
S. Librorum constituto a S. Patribus in magno Nicaeno Concilio. ib. e. a. p. 
148. s. 3) Videtur ille Mansio, III, 891. praepostere positus esse n. 47. inter 
capitula Conc. Carth. IH. a. 348. atque transferendus ad VI. ei. nom. IV, 430. 
Convenienter quidem si conclusio spectetur, qua a Bonifacio Pont. eiusdem confir- 
matio postulatur. Haec interim integro solidoque manente catalogo Conc. Carth. 
in. auferri potest. Tertio quoque Conc. Carth. adscribi posse colligitur inde, 
quod inter acta Conc. Carth. III. inserti fuerint Canones Hipponenses ; ita volen- 
tibus illis Patribus, n-e memoria eorum unquam excideret. V. Mansi IH, 894. s. 
Cf. e. B^llerini, tract. de antiq. Coll. Canon. t. HI. Op. s. Leonis M. Ven. 1775. 
p. LXXXVm. s, et J. C. Hefele, Conciliengesch. H, 63. s. 



Digitized by 



Google 



44 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. I. 

in Carthaginensem traductus fuerit. Haec cum satis explorata sint non 
minus certum argumentum 7. sumitur e vetusto S. S. Canone, quem sub 
Nunechio Phrygiae Pacatianae Metropolita, duo et triginta Episcopi edide- 
runt in Synodo Laodicena, aliquanto ante Concilium generale iN^icaenum I. 
can. LX ^ Patres Laodicenses cum yiderent, non esse suae auctoritatis 
statuere certum et ab omnibus Ecclesiis tenendum Canonem, satis habue- 
runt : indubios recensere suo Catalogo libros, quaestioni autem iudicioque de 
dubiis et apocryphis supersederunt. Quapropter potius quam operi definiendi 
Canonem satisfecerit Laodicena Synodus, difficultates hac in re videtur 
auxisse ; unde sane omnia definire necesse erat tali ac tanta auctoritate, 
quae ubique valeret. Et hoc quidem probe congruit Concilio Oecumenico 
Nicaeno, cuius decreto teste Cassiodorio: ,sacramentis aptatus est 
numerus S. Scripturarum.* 

§. 13. Eusebii Caesareensis opinio H. E. III, 25. de 
Canone N. T. enucleatur. 

Difficultatem hac in re ingerere videntnr Patres et Scriptores nonnuUi, qui 
post Nicaenam Synodum diverso ab hac sensu S. S. L. L. recensuerint. In isto- 
rum numero imprimis habendus est Eusebius Caesareensis, cuius catalogus 
divinorum voluminum H. E. III, 26. p. 97. a nemine, qui in Canonem N. T. 
inquirendi periculum facit, praetermitti potest. In hoc catalogo Eusebius duas 
fecit S. Librorum classes, quarum prima complectitur xas 8>)Xa)Gs{aa$, sive ivSia- 
Oijxou; Ypacpa^, i. e. Libros, quos Canonicos adpellamus; altera xa; Ypa^a; a; 
;capaiT7)T^ov , h. e. libros reptidiandos sive apocryphos. In classe prima rursus 
distinguit: oji,oXoYoO(X£va, scripta omnium concordi sensu recepta, dein avTiXeyo- 
^sva, quae minus communi consensu inter Divinas Scripturas relatae fuerant; 
denique vo6a i. e. libri qui utiles sunt, quamvis spurii. His omnibus classe 
altera opponit libros reiiciendos. Ad 6(xoXoYou[i£va coUocat: Evangelia, Acta, 
s. Pauli epistolas, primam s. s. Petri et Joannis atque Apocalypsim, addit tamen 
s^YE ^ave^Tj, si placita videbitur. 'AvTiXsYopL^va? vocat epistolam s. s. Jacobi, Judae, 
secundam Petri, Joannis item alteram et tertiam; et H. E. 1. c. cap. 3. p. 72. 
ad Hebraeos atque III, 24. p. 96. Apocalypsim. De hac posteriore in deterio- 



*) Mansi, II, 695. epocham huius Concilii medio tempore inter Neocae- 
sareensem a. 314. et Nicaenam synodum universalem a. 325. statuit, anno fere 
320. Authentiam Canonis Concilii Laodiceni impugnavit Spittler, knt Unters. 
des LX. Laodic. Kanons. Bremen. 1777., vindicarunt J. W. Bickell, Zur Frage 
tlber die Aechtheit des Laodic. Bibelkanons, in Stud. u. Krit. 1830. p. 591. et 
Hefele, Conciliengeschichte I, 760. 761. Em. Card. Pitra, Juris Eccles. Graec. 
hist. et mon. I, 506. s. u. v. p. 28., sibi Canonem hunc videri mancum dicit; 
nam codex Veronensis 55. Balleriniis, App. ad Op. S. Leonis lU, 442. laudatus, 
restituit Apocalypsim, quae in eo deficiebat. 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test. 45 

rem nonnanquam partem inclinavit, neqne tamen eam reiicere ausus est, sed 
qaamvis speciosissima adversus ApocalTpsim dubia passim enarraverit, tamen 
aliquo modo retinuit. Ib. c. 39. p. 111. Praemissis his xp{9£i Eusebii de L. L. 
N. T. opiniones subiiciamus. Ex operibus quae scripserat patet : Eusebium fuisse 
viram multae lectionis, sed ingenii parum firmi. Non est hic locus accurate dispa- 
tandi de fide Eusebii. Est vero adhuc ea de re summa inter eruditos lis; Ulud 
modo certo constat Eusebium, teste Theodoreto, arg. comm. ep. ad Hebr. m. 1, 542. 
iam post Nicaenam Synodum Arianis favisse. Insuper suis scribendi 
formnlis ostendit, se data occasione plurimorum sententias in partem quoque 
contrariam recensuisse; quamvis inutiles saepe et ineptas. Sed et quam opinio- 
nem ipse amplexus fuerat, in medio reliquisse invenitur; imo sibi interdum 
contradixisse. Partitio quidem Episcopi Caesareensjls, quae saeculo tertio 
coU. H. E. YI, 25. p. 226. antiquior haud est, nemo enim Yeterum eius meminit, 
uti illa in proto — et deutero — canonicos v. p. 35.; dogmatice spectata nullius 
est ponderis, historice vero considerata alicuius est momenti. Ex hoc enim 
videmas fuisse post Nicaenam Synodum aliqnos, qui etiamsi in Divina auctori- 
tate habuerint omnes Scripturas, illas tamen suis catalogis adnumerare omiserint. 
Mirifice acatholicis scriptoribus placet P. P. et S. E. in recensendis Scripturis 
Divinis N. T. varietas. Huius variationis illa imprimis videtur esse ratio, quod 
aliquae S. Scripturarum, e. g. s. s. Judae, Joannis tardius exaratae, aliae uti 
epistola ad Hebraeos et Apocalypsis viris perperam attribuerentur, qui non erant 
inspirati. Quamvis ideo non reprobarentur et damnarentnr, imo ut Divinae habe- 
rentur; quas cum publice legi iusserat, canonicas esse Ecclesia declaravit. De 
Canone Eusebii disquisivit P. J. S. Yogel. comm. I. H. lU. Erl. 1809 — 11. ed. 



§. 14. ,'AvTtX£Y6iJL£va' universam Ecclesiam veluti Divina 
recepisse adstruitur. 

Optima non desunt argumenta qnae ad certam fidem faciendam suffi- 
ciunt ,avTtXsYO[jLeva* ab Ecclesia non secus ac reliqua Scripturae Yolumina, vere 
Divina habita esse. Quid Ecclesia Romana de his senserit, vidimus. Eccle- 
siae Alexandrinae catalogum S. Yoluminum prodit Clemens ATex., qui sua 
fatetur didicisse ab illis, qui beatam doctrinae servabant rationem a s. s. Petro, 
et Jacobo et Joanne et Paulo sanctis Apostolis acceptam. Strom. I. p. 322. Ille 
quidem compertum habebat Epistolam ad Hebraeos Pauli esse. Ib. YI, 8. p. 771. 
Receptas etiam plures testatur d. Joannis literas et Apocalypsim. Strom. U, 15. 
p. 464. et YI, 13. p. 793. Etiam epistolam s. Judae Paedag. III, 8. p. 280. laudat, 
s. Jacobi vero docente Cassiodorio, de inst. div. iit c. 8. p. 514. „Quaedam 
Attico sermone declaravit." Origenis insigne pro authentia et Canonicitate 
testimonium exstat, hom. YH, 1. in Jesum Nave XI, 63.; S. Athanasii -^ ortho- 
doxae religionis parentis, ut loquitur S. Epiphanius, haer. LXIX, 2. p. 728. — 
autem habetur in epistolae festalis s. d. fragmento. I, 962. 

Obsistere et contrarium roborare videtur Dionysius Alexandrinus, 
qui Apocalypseos auctoritatem canonicam funditus evertere studuit; omniumque 
quae in posterum unquam contra eam proferebantur dubiorum semina sparsit 
foecundissima apud Eusebium, H. E. YH, 25. p. 272. s. Cf. P. J. M6nster, 



Digitized by 



Google 



46 Gomment. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. I. 

Observat. de Dionysii Alex. circa Apocalypsim Jolianneam sententia lioiusque vi 
in seriorem Libri aestimationem. Hafniae. 1826. p. 52. s. Pemiciosissimum sane 
fateamur, fuit Dionysii Alex. institntum — a Th. Foerster, de doctr. et sent. 
Dionys. M. Ber. 1865. p. 33. nibilominus laudatum — : argumenta q. d. histoiica 
suspicionem adducere; quo argumenta intema liberius contra autbentiam Apoea- 
lypseos proferret. Affirmat quidem Dionysius : sese non subsannandi causa obiec- 
tiones et dubia in Apocalypsim pronunciasse , tantummodo ad dissimilitudinem 
inter Evangelium epistolamque d. Joannis exponendam; quo autem modo? non 
demonstravit. Calumnias istas nisi suo consilio servituras putasset, cur accu- 
mulavit? Beputata enim Libri ad aevum ipsius ab omnibus agnita Divina 
auctoritate, reputato item eum Origenem, Chiliasmi sane haud minorem quam 
Dionysius fuit adversarium , magistrum habuisse ; vix adducemur ad credendum 
dubia ab ipso prolata ex argumentis internis nata esse. Cum enim in fronte 
l. c. recensentur cavillationes, qnarum culpam sustinent „tiv£$ Tcpb ]^|jLa>v", succe- 
dunt confessiones animi modesti apparentes; enimvero sub finem adducuntur 
insimulationes , quae aperte eo diriguntur ut Apocalypsis e serie Librorum 
Canonicorum eiiciatur. Quare Dionysii Alex. in aestimanda Apocalypsi iudi- 
cinm non possumus non praeiudicatum, proinde nullius fidei habere. De 
Dionysii Alexandrini suspicione praeclare disputat E. W. Hengstenberg, die 
Ofifenbarung des h. Johannes. Berlin. 1850. II, 2. 142. s. 

Idem sensit Ecclesia Syriaca. Abest quidem a veterrima pariter ac Syris 
aestimatissima versione Pheschito II. et IH. s. Joannis, II. s. Petri epistolaque 
s. Judae cum Apocalypsi. — Cf. J. S. Assemanum, bibliotheca Orientalis Ciem. 
Vatic. Rom. 1725. HI. 1, 8. 9. ann. 1. p. 15. Vid. Cosmam Indicopleusten, apud 
Galland. XI, 535. — Unde inferuutr antiquos Syros, haec scripta reiecisse. Minime 
gentium ! Translatio Syriaca literalis circa dimidium saeculi secundi facta est, ante- 
quam ad omnes Ecclesias Syrorum S. S. illae controversae propagatae forent, unde 
nec mimm Lectionaria Syriaca ex istis nihil continere. Neque tamen primarii 
Syromm doctores auctoritatem Canonicam homm Libromm impugnamnt; nec 
aliae deerant apud Syros versiones, quae interpretationem quandam omnium 
N. T. Divinomm Voluminum continebant. Certe epistolam autem d. Pauli ad 
Hebraeos in Canone servandam esse, concors erat omnium Syrorum sententia. 
Ex ista igitur omissione, nihil de forma Canonis apud Syros confici putamus. 
Namque exploratum est Theophilum Episcopum Antiochenum, in libro 
quem contra Hermogenis haeresim inscripsit, testimoniis usum ex Apocalypsi 
d. Joannis desumtis. Cf. Eusebii, H. E. IV, 24. p. 146. S. Ephraemum illa 
controversa Canonicis scriptis haud cunctanter adscripsisse, iisque originem vere 
apostolicam tribuisse; miiltis argumentis evincitur. Etenim epistolae H. et HI. 
s. Joannis scriptorem dicit: 'Iwavvyjv tbv BeoXoYOv, O. g, lU, 52. coU. I, 76; et 
alteram d. Petri epistolam tribuit: UixpLd xw xopu^afu) twv 'ATcoaToXcov, ib. II, 378. 
III, 60. coll. O. S. II, 242. Similiter literarum, quae Judae sunt, conditorem 
habet: ^Itjcjou Xpiotou (xaOTjTijv. Op. gr. II, 153. IH, 61. Sed et Apocalypsim tov 
'AjioaToXov sive tbv BeoXoyov exarasse, confiteri nullus haesitat. O. g. II, 194. 
III, 146. Liceat d. Ephraemo iungere S. Joannem Chrysostomum, cuius 
testimonia non inferioris sunt gravitatis. Superest huius emditissimi Patris 
saepe nobis laudatus Commentarius in Epistolam ad Hebraeos, prae ceteris 
doctus, quo idoneis argumentis haec d. Paulo asseritur. Apocalypsim S. Joannis 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test. 47 

eiusqiie tres epistolas Chiysostomum recepisse testatur Suidas, Lex. ed. Bern- 
hardy. s. v. 'Iwavviri^ I, 1023.; idemque confirmant loca ex his Scriptis allata. 
Etiam epistolis Jacobi, n. Petri atque Judae usus est. Cf. Ei. de sacerdotio 1. III. 
p. 384. in Matth. hom. 65, 6. p. 651. 

Canonis Jerosolymitani et Ecclesiarum circa Palaestinam testes 
sunto: S. Cyrillus Hieros., qui cat. IV, 36. p. 69. explicite tradit catalogum 
L. L. N. T. : „quatuor dumtaxat Evangelia, Apostolorum acta, septem epistolas 
catholicas, Pauli quatuordecim." Quam vero S. Cyrillus commemorare praeter- 
misit Apocalypsim, Ecclesiam Hierosolymitanam in Canone N. T. nuUa dubita- 
tionis significatione comprehendisse refert S. Joannes Damascenus, de fide 
orthodoxa lY, 17. p. 284. Concludimus istam testium seriem sufiragio S. Epi- 
phanii. Is haer. LXXVI. conf. 5. p. 941. in suo Canone S. S. sine detrectatione 
omnes admisit Libros N. T., de quibus olim fuit dubitatum, nec ipsius aetate 
penes quosdam dubitatio desierat. Libros S. N. T. omnes quos Ecclesia habet 
Canonicos vere Divinos esse, argumentum denique haud spernendum sumitur: 
ex martyrio primorum Christianorum in omnibus partibus mundi. Quod argu- 
mentum pluribus luminibus ornavit Haneberg, 1. c. p. 59. s. 

Cum succedentibus temporibus, explorata rei veritate, omnes totius orbis 
Ecclesiae Libros N. T. de quibus aliquando dubitatum fuerat susceperint 
tamquam Divinos; certe tenendum est eos revera tales esse. Sane si constet 
Deum assistere Ecclesiae suae ne erret; non potest vel cogitari, ut is passus 
sit sponsam suam decipi aut approbando libros mendaces, aut pro Divinis libros 
non divinos. Quare iure meritoque S. Synodus Tridentina orthodoxorum Patrum 
exemplum secuta, Sess. IV. de Canonicis Scripturis, clare et distincte enumerat: 
r^Testamenti Novi, quatuor Evangelia, secundum Matthaeum, Marcum, Lucam, et 
Joannem; Acttis Apostolorum a Lvjca Evangelista conscnpti; quatuordecim epistolae 
Pauli Apojstoli ad Romanos, duae ad Corinthios^ ad Gala>tas, ad EphesioSy ad 
Philippenses, ad Cohssenses, duae ad Thessalonicenses, duae ad Timotheum, ad 
Titumj ad Philemoneniy ad Hebraeosy PetH Apostoli duae, Joannis tres, Jacohi 
Apostoli una, Judae Apostoli una, et Apocal-ypsis Joannis ApostoU."- Cum Occi- 
dentali, Orientalis quoque convenit Ecclesia noM unita. Apparet hic con- 
sensus inde, quod tam in Concilio Lugdunensi II., quam Florentino ; ubi cum de 
unione ageretur, Graecique Latinis multa obiicerent divisionis capita, ne mini- 
mnm quidem dubium de Canone S. S. movebant. V. p. 30. 31. Imo etiam inter 
Acatholicos recentiores reperiuntur haud pauci, qui volumina N. F. a Luthero 
reiecta, ad pristinam auctoritatem restituenda esse arbitrantur. 



§. 15. Analysis fragmenti quod passim ,Muratori' 
vocatur. 

„Adservat, inquit L. A. Muratorius, Antiquitatum Italicarum medii aevi. 
Mediol. 1740. HI. diss. quadragesimatertia p. 851., Ambrosiaua Mediolanensis 
Bibliotheca membranaceum Codicem, e Bobiensi acceptum, cuius antiquitas paene 
ad annos mille accedere mihi visa est.^ Ex hoc Codice Muratorius decerpsit 
fragmentum antiquissimum ad Canonem Divinarum Scripturarum N. T. 



Digitized by 



Google 



48 Commdnt. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. 1. 

spectans nusquam antefaac evulgatum. Hoc eruditissimi viri EQpr](ia erroribus, ut 
ipse dicit, et sordibus ad nauseam usque repletum, maximi tamen est momenti; 
cum in eo veterrimus S. Voluminum catalogus Romanus habeatur. Damus illud 
in sequentibus, prouti typis excudi curavit e manuscripto Mediolanensi Murato- 
rius; addidimus tamen uncis includendo emendationes et lectionum varietates, 
quas collationibus nuperis detexerunt Critici. Notulae, quas adspersimus, varii 
generis loca imprimis attentione digna illustrabunt; et in iudicio de aetate, 
scriptore, et pretio testimonii efformando praeparatione quadam laborabunt. 

Testimomum Anonymi penes Muratorinm cum omnibus mendis atque erro- 
ribus repetie7'unt : E, H. D, Stosch, comm, h. c, de Librorum N, T, Canone^ 
Franc. ad Vidr. 1755. p. 181, s. Gallandius, Bibl, P, P. II, 203, s, Simeon 
de MagistriSf Daniel secundum LXX, e Codice Chisiano. Rom, 1112, app. p. 
461, s, Fr, J, Freindallery Caji presbyetri fragmentum acephalom de Canone 
divinorum N. F. librorum comm. Linc. 1803. Fr, Th. Zimmermann, diss. h. c. 
Scriptoris incerti de Canone Librorum Sacrorum fragmentum a Muratorio 
repertum exhibens, Jen, 1805. Deinde codice msso. Bobiensif nunc AmbrosianOj 
quo quidem uno usus eM Maratorius, a G, Fr, Nott collato ; M, J, Routh, in 
Reliquiis sacris, ed, alt. Oxon, 1846, /, 394. s. fragmentum hocce typis 
descripsit, Demum nova collaiione a cl. Fr. Wieselero facta, illud ipsum 
C, Wieseler edidit in ann, Stud. u, Krit, 1841, p, 815, s, Saccesserunt dis- 
quisitiones C, A. Credner, Gesch. d. neutest, Kanon, ed, Volkmar. Berol, 
1860, p. 146, J, V, Gilse, disp. de antiquissimo Librorum S, N. F, Catalogo 
qui vulgo fragmentum Muratorii appellatur, Amst. 1852, p, 1, s, P. B'6ttcher^ 
Versuch einer Herstellung des Canon Muratorianus, im Zeitschr, f, d, l. 
Theol, 1854. 121, s, M, Hertz apud J, Bunsen, Analecta ante-Nicaena, 
Lond. 1854, I, 131, Nolte, ilber das sogenannte Muratorische Fragment 
kanonischer und nichikanonischer BUcher, in TUb, Q. S. 1860. p. 195, s, 
A. Hilgenfeld, der Kanon und die Kritik d, N T. Halle. 1863, p. 40, 

Monimentum celeberrimum post aliquam Codicis lacunam his verhis 

incipit: ^ quibus tamen interfuit et ita posuit ^. Tertio Evangelii 

Librum secundo Lucam, Lucas iste medicus post ascensum Christi cum eo 
Paulus qnasi ut juris studiosum secundum adsumsisset numeni fnominej 
suo ex opinione concriset fconscripaissetj Dominum iamen nec ipse vidit 
in carne, et idem prout assequi potuif, Ita et a nativitatate Johannis incipet 



^) De memorabilibus J. Christi a d. Marco digestis in immediate praece- 
dentibus sermo fuisse videtur. Perpenso S. Marcum cum Apostolis, imprimis 
cum S. Petro familiaritatem contraxisse: ea ^quibus tamen interfuit", non 
sunt res a Christo gestae, sed s. Petri de rebus a Christo gestis narrationes, 
quibus d. Marcus, quippe Petri IppLTjvEuiT)? interfuit. 



Digitized by 



Google 



De Canone 8. Libror. Nov. Test. 49 

dicere *. Quarti Evangeliorum Johannis ex discipulis, Cohortaniibus con- 
discipulis et Episcopis suis dixit: Conjeiunate mihi hodie triduo, et quid 
cuique fuerit revelatum aUerutrum nobis endrremus, Eadem nocte revelatum 
Andreae ex Apostolis, ut recognoscentibus cunctis Johannis suo nomine cuncta 
describeret \ Et ideo licet varia singulis Evangeliorum Libris Principia ^ 
doceantur, nihil tamen differt credentium Fidei, cum uno ac principali 
spiritu declarata sint in omnibus omnia de Nativitate, de Passione, de 
Resurrectione, de conversatione cum Discipulis suisj et de gemino eius Ad- 

ventu, Pnmo in humilitate despectus, quod ro ^ secundum potestaie 

Regali praeclarum, quod futurum est, Quid ergo mirum si Johannes tam 
constanter singula etiam in epistolis suis proferat dicens in semetipso: Quae 
vidimus oculis nostris et auribus audivimus et manus nostrae palpaverunt, 
hciec scripsimus, Sic enim non solum visoi^em sed [se et] auditoremy sed et 
scriptorem omnium mirabilium Domini per ordinem profitetur, Acta autem 
omnium Apostolorum sub uno libro scripta sunt Lucas [eaj optime Theophile 
comprehendit, quia sub praesentia eius^ singula gerebantur^ sicut et semote 
Passionem Petri evidenter declarat, sed profectionem Pauli ab urbe ad 
Spaniam proJicisce?itis ^. Epistola autem Pauli, quae a quo loco vel qua ex 
causa directe sint voluntatibus intelligere; ipse declarant, Primum omnium 
Corinthiis schisma haeresis interdicens, deinceps Callactis ' circumcisionem, 
Romanis autem ordine ^ Scripturarum sed et principium earum esse Christum 
intimansy prolixius scripsit ^; de quibus singulis necesse est a nobis disputari; 
cum ipse Beatus Apostolus Paulus sequens praedecessoHs sui Johannis ordinem *^, 



1) Hinc demonstratar priora illa Evangelii capita, quae d. Lucae abiu- 
dicare haeretici cum veteres, tum recentiores gestierunt, authentica esse. ^) Nar- 
ratio ista etiam d. Hieronymo, praef. comm. super Matthaeum VH, 6. exstitit 
nota. 3) Initia alii interpretes, capita alii intelligunt. ^) Yario modo vacuum 
quod penes Muratorium spatium relinquitur, explere conati sunt viri docti. Quas 
Muratorius literas legit „ro**, easdem potius „£0" legendas retulit Fr. Wieseler. 
Quid sibi velint istae literae, in utroque casu difficile est divinare. „Fore" 
nuUum praebet sensum. ^Prophetatum est", longius incisum habetur, quam 
vacuo spatio membranae capi possit. Censent alii „ratum est", fuit vel „factus" 
supplendum; quodsi 1. b. parum rectum videatur, rem in medio relinquendam 
fatemur. ^) Cuius? Theophili neutiquam, ut sequitur e Luc. Ev. 1, 4.; ergo 
S. Lucae. Non quidem omni ex parte verum, sed sensui Priscorum conveniens 
est, quod hic ab Anonymo traditur. ^) Quae vero loci huius explicatio? For- 
tasse semote posuit scriptor pro „seorsum", i. e. alibi quam in Actibus 
Apostolorum relata esse, passionem Petri et iter Pauli in Hispaniam. "^) I. e. 
Galatis, ut mox inferius legitur. ^) Testimonium V. T. pro stabiliendo Novo. 
^) Verba ^prolixius scripsit" ad omnes Epistolas praemissas spectat. ^^) Non 
Danko, Hist. Kevclationis divinae. III. 4 



Digitized by 



Google 



50 Comment. de S. Scriptiir. cap. prim. sect. I. 

nonnisi nominatim septem Ecclesiis scHbat ordine iali. Ad Connthios prima^ 
ad Ephesios secunda, ad Philippenses tertiay ad Colossenses quarta, ad 
Galaias quinta, ad Thessalonicenses sexta, ad Romanos septima, Verum 
Corinthiis et Thessalonicensibus licet pro correctione itereiur, una tamefi per 
omnem orbem terrae Ecclesia diffusa esse denoscUur ^. Et Johannes enim in 



attendit auctor fragmenti, epistolas s. Pauli dudum ante visam et editam Apoca- 
lypsim datas fuisse. 

1) Similia leguntur apud Victorinum, comm. in Apoc. c. 1. ed. Biblioth. 
M. Colon. in, 137. „In toto orbe septem Ecclesias omnes esse, et septem 
nominatas unam esse Catholicam, Paulus docuit." V. e. S. Optatum Mil., de 
schism. Donatist. VI, 3. ed. E. Dupin Par. 1700. p. 94. coU. Apoc. 1, 13. 
S. Cyprianum, test. adv. Jud. I, 20. p. 28. de exhortatione martyrii n. 11. p. 202. 
Et ut loca aliorum S. S. P. P. et S. E., qui in numero septenario mysterium 
quaerebant, praetereamus S. Hieronymus, ep. 63. ad Paulin. n. 8. p. 280. ait: 
„Paulus Apostolus ad septem Ecclesias scribit, octava enim ad Hebraeos a 
plerisque extra numerum ponitur." E quibus non inepte colligitur, causam qua 
Anonymus noster ductus epistolam ad Hebraeos commemorare neglexerit : 
mysterium numeri septenarii fuisse. Jam vero cum aniniadvertamus 
reperiri, qui ex hac omissione, item ex verbis S. Hieronymi, ep. 129. ad Dardan. 
n. 3. „eam Latinorum consuetudo non recipit inter Scripturas canonicas" p. 971.; 
ostendere cupiunt epistolae Pauli ad Hebraeos Romanam Ecclesiam 
contradixisse: operae pretium erit demonstrare id aperte esse falsum, ac 
propterea non probatu/n d. Hieronymo. Juvat ante omnia monere hoc dicto 
S. Patrem neutiquam spectasse Ecclesiam Romanam, quae ab aevo S. Cle- 
mentis P. M., qui huius d. Pauli epistolae testimonia, tanquam Divina laudavit 
in duis literis ad Corinthios usque ad S. Innocentium, qui illam inseruit suo 
catologo ad Exsuperium, constantissima traditione tenuit: scripturam ad 
Hebraeos esse Canonicam, eamque Pauli Apostoli publica in 
Lyturgia lectione celebravit. Alterum . est d. Hieronymum in hoe de 
Epistola ad Hebraeos dicto verba Eusebii — H. E. III, 3. p. 72. „Pauli vero 
quatuordecim epistolae notae sunt omnibus et perspicuae. Sciendum tamen est 
epistolam ad Hebraeos a nonnuUis ideo esse repudiatam, quod dicerent eam 
ab Ecclesia Romana pro certa ac genuina Pauli epistola non haberi." — trans- 
sumsisse. Ceterum coU. c. 69. de Vir. Illustr. p. 137. multo duriora addit: „sed 
et apud Romanos usque hodie Pauli Apostoli non habetur." Si ad literam d. 
Hieronymus intelligendus esset, tanto ex adverso teste in non leves angustias 
nostra, de Ecclesiae Romanae circa auctoritatem et auctorem epistolae ad 
Hebraeos fide, sententia propelleretur. Secus est tamen. S. Hieronymus ab 
Eusebio mutuatus diversa, diversis locis mitigans nomine Latinorum et Roma- 
norum, non videtur aliud intelligere potuisse; quam quosdam inter Latinos 
homines, qui falso praeferebant Ecclesiae Romanae nomen, ut non sine specioso 
titulo illam epistolam reiicerent. Equidem ex quo observamus Eusebium, H. E. 
VI, 20. p. 223. quosdam illos scepticos non nominasse; illos vulgares et nuUa 
memoria dignos censemus. lidem tamen cum Romana adpellatione prodirent, 
agnoscebant utique ac profitebantur : Ecclesiae Romanae auctoritatem 



Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Tes . 51 

Apocalypsi licet septem Ecclesiis scribat, tamen omnibns dicif, Verum ad 
Philemonem una, et ad Titum una, et ad Timotheum duas pro affectu et 
dilectiane, in honore tamen Ecclesiae Catholicae, in ordinatione Ecc}esiasticae 
disciplinae sanctificatae sunt.^ 

Transit posthaec Anonymvs ad scripta illa recensenda, quae in Canone 
S, Literarum non habentur: ^Fertur etiam in Laudecenses, alia ad Alexan- 
drinos Pauli nomine fictae ad haeresem Marcionis; et alia plura, quae in Catho^ 
licam Ecclesiam recipi non potest. Fel enim cum melle misceri non congruit^ K 



maxime valere in his rebus. Profecto Eusebium meminisse oportuisset 
eorum, quae testatus est H. E. ni, 38. p. 110. in haec verba de epistola 
S. Clementis Romani locutus: „In qua cum multas inserat sententias desumtas 
ex epistola ad Hebraeos, iisdemque interdum verbis utatur, satis indicat 
opus illud neutiquamrecens esse. Quamobrem cum ceteris Apostoli 
scriptis non sine causa hoc etiam — in Ecclesia sc. Romana — recensitum videtur." 
Eusebius ergo ipse Canonicam esse Scripturam agnovit. Nec aliter S. Hiero- 
nymus. Vide praeter alia, quod in continuatione 1. s. c. ad Dard. affirmat: „nos 
utramque — ep. ad Hebr. et Apocalypsim — suscipimus, nequaquam huius 
tenaporis consuetudinem, sed veterum scViptorum auctoritatem 
sequentes." 

*) Memoratur hic epistola ad Laodicenos a Marcione conficta; consona 
sunt haec iis, quae Tertullianus, adv. Marc. V, 11. p. 289^ 17. p. 303. S. Epiphanius, 
haer. XLH, 12. p. 376. et D, Hieronymus, de vir. ill. c. 6. p. 36. tradiderunt. 
V. H. K. D. N. T. p. 447. s. Praeterea aliorum pseudepigraphorum memoriam iniicit 
Anonymus, nimirum apocryphae epistolae datae ad Alexandrinos , „cuius, notat 
Muratorius p. 853., nescio an quisquam alius meminerit." Potest istud comma 
capi de aliqua scriptura d. Paulo supposita, quae vel plane periit, vel sub alio 
titulo apud Veteres habetur. Nostrum non est, e fine huius analyseos, discepta- 
tiones, quae de his epistolis inter eruditos actae sunt, enarrare, illud modo 
addimus ferendam non esse Semleri, not. 21. ad Oeder, chr. freie Unters. ii. d. 
sogenannte Offenbarung Joh. Hal. 1769. p. 29. opinionem, quam his diebus 
instauravit C. Wieseler, eine Untersuchung ii. d. Hebraerbrief. Kiel. 1861. 
I, 26. s. H, 11. s.: epistolam illam ad Alexandrinos eandem esse, 
quam Canon habet ad Hebraeos. Enimvero adsunt gravia rerum momenta, 
quae hic de epistola ad Hebraeos cogitare vetant. a. Nemo Veterum tradit epistolam 
ad Hebraeos datam ad Alexandrinos, vel ad Judaeos graece loquentes 
scriptam fuisse; imo pluriraorum potius sententia est, illam Hebraeis hebraice 
exaratam esse. V. H. R. D. N. T. p. 469. s. 463. s. b. Nec unus antiquorum testium 
affirmat, epistolam ad Hebraeos Pauli nomine confictam et circumlatam fuisse. 
c. Verba de haeresi Marcionis, etiam ad epistolam ad Alexandrinos esse referenda 
quivis videt; hoc concesso sequitur quod Anonymus de erroribus Marcionis 
nullam habuerit cognitionem; cum epistolam doctrinae Marcionis prorsus oppo- 
sitam, ab isto haeretico vel eius asseclis s. Paulo Ap. suppositam opinatur. 
Durissima denique d. et impia sunt ultima verba „fel enim cum melle miscerl 
non congruit" — similia vide apud S. Irenaeum, in Routh, Reliq. S. I, 48. et 

4* 



Digitized by 



Google 



52 Cominent. de S. Scriptur. c<ap. prim. sect. I. 

Pergii postea Anonymus sermonem facere dt Episiolis Caiholicis: ^Epistpla sane 
Judae ^y et superscripii Johannis dnas in Caiholica habentur^ ^. Subiicit : y^Et 
Sapientia' ab amids Salomonis in honorem ipsius scripta ^. Apocalypsis etiam 
Johannis, et Petri ^, tantum recipimus, quam quidqm ex nostris legi in Ecclesia 
nolunt,^ Denique concludit: ^Pastorem vero nuperrime temporibus 
nostris in Urbe Roma Herma conscripsit sedente Cathedra Urbis Romae 
Ecclesiae Pio Episcopo fratre eius, Et ideo legi eum quidem oportety se 
publicare vero in Ecclesia Populoy neque inter Prophetas completum numero, 
neque inter Apostolos in finem temporum potest. Arsinoi autem, seu Valentini, 
vel Miiiadis nihil in totum recipimus, qui etiam novum Psalmorum Librum 
Marcioni conscripserunt una cum Basilide Assianum Catafrygum constitu- 
torum,^ 

Hinc novam incipere scriptionis sectionem, in Codice vacuo spatio indi- 
catur. Quae autem ad praesentem calcem huius fragmenti leguntur, satis produnt, 
abhinc librorum ab haereticis compilatorum inchoatam esse enumerationem. 
Ceterum quis sit Arsenous et Mitiades, inquirere non est huius loci; quo nisi 
Anonymi catalogum S. S. N. T. illustrare tentavimus ; illud modo addimus „novum 
Psalmorum librum", videri unum esse ex aliis a Marcione elucubratis voluminibus 
erroris, quorum memoriam iniecit S. Epiphanius, haer. 42, 9. p. 309. Quibusdana 
Criticis placet etiam huc trahere illa, quae de Psalmis a Valentino, Gnosticorum 
facile principe, composita tradit Tertullianus , de came Christi n. 17. et 20. 
p. 83. 87.; ut sic intelligatur liber Psalmorum nomine Marcionis insignitus. 



Hermae Pastor, H, 5. ed. Hefele p. 357. — si uti contextus postularet ad 
epistolam ad Hebraeos referantur. Etsi enim de illius auctoritate scriptoreqne 
aliquamdiu disputaretur, nihilominus magni pretii habita est ab omnibus. 

1) Omisit epistolam S. Jacobi, et quod mireris utramque D. Petri. Verum 
obliviscendum nou est, testimonium Anonymi non modo acephalum, sed etiam 
mutilum esse ; et vel idcirco verisimile fit, in contextu antecedenti vel subsequenti 
etiam hos N. T. libros adfuisse. ^) Cur duae tantum? Sed antiquissimi quoque 
s. s. Patres e. g. D. Irenaeus, adv. haer. IH, 16, 8. p. 611. secundam epistolam 
cum prima ita coniunxerunt, ut unam tantum laudantes, modo e prima modo e 
secunda, quasi ex una eademque allegarent. Hinc inferre licet etiam Anony- 
mum, priores epistolas tanquam unam, tertiam vero tanquam alteram conside- 
rasse. ^) Quomodo hic Liber e Canone V. T. in illum N. T. translatus fuerit, 
omnino singulare est; nec in uUo alio prisco Catalogo hac ratione cnumeratus 
reperitur. *) Qui vero Anonymus Apocalypsim Petri, — quae interim coU. Eusebii, 
H. E. III, 26. p. 97. saeculo iam secundo circumferebatur — ab Ecclesia receptam 
affirmare potuerit, perspicere nequimus. Forte eo sensu quo Rufinus, expos. 
in symb. Apostolonim n. 38. scripsit p. 206. „In novo vero Testamento libellns, 
qui dicitur Pastoris sive Hernietis, qui appellatur duae viae, vel iudicium Petri; 
quae omnia quidem legi in Ecclesiis voluerunt, non tamen proferri ad auctori- 
tatem ex his fidei communiendam.'' 



■ Digitized by 



Google 



De Canone S. Libror. Nov. Test. 53 

§. 16. De Tempore, quo fragmentum exaratum fuit 
disquiritur? 

Scriptorem huius testimonii Anonymum ad ultima saeculi 
sec-undi tempora; vel initia saeculi tertii referendum esse, efflagitare 
videntur argumenta quaedam interna totidem aetatis illius indicia. a. Desidera- 
tur in hoc testimonio vocabuhim ^Canon" et ^Canonicus"; quod deinde seriori 
tempore in quaestionibus de S. S. authentia et auctoritate, quasi solenne et constans 
evasit. Cf. Suiceri, Thes. eccl. s. v. xavovC^w et xovovixos II, 34. 36. coll. I, 687. Domi- 
nici Macri, Melitensis eq. aur., Hierolexicon s. v. Canon. p. 141. H. Planck, de signi- 
ficatu Canonis in Ecclesia ant. p. 209. s. C, A. Credner, Gesch, d. neutest. Kanon. 
p. 26. s. 98. s. Argumentum istud confirmatur b. commemoratione haeretico- 
rum; quorum qui nominibus suis advocantur, nullus post saeculi tertii 
initia surrexit. Quodsi scriptor noster, pari modo ac Hermas, Montanistas impu- 
gnans, tardius vixisset; aliquo modo facta mentione aliorum quoque haereticorum 
et librorum ab iis suppositorum aevum suum prodidisset. c. Cum Anonymus noster 
dicat: „Pastorem vero nuperrime temporibus nostris, in urbe 
Roma Herma conscripsit, sedente Cathedra Urbis Romae Eccle- 
siae Pio Episcopo fratre eius"; se ipsum Hermae fere coaevum perhibet, 
et aetatem qua catalogum compilavit verbis longe clarissimis indicavit. Saeculo 
secundo exstitisse Pastorem e Veterum testimoniis confecit Hefele, prol. p. 95. s. 
Idem porro vir doctissimus subtiliter, uti consuevit, defendit fratrem Pii I. librum 
hunc conscripsisse. Quae cum ita sint, scriptorque fragmenti de re ista loquatur, 
quemadmodum de rebus divulgatis quibuslibet loqui quis solet; plane sequitur 
iUum omnino esse veterrimum et iam circa saeculi secundi dimidium 
vixisse. Vulgo enim Pii I. Pontificatus spatium inter a. 142. et 167. explevisse 
sumitur. Patet igitur ex hac annotatione : annum circiter 160. tempus fnisse, quo 
testimonii huius „de Canone s. Romanae Ecclesiae" auctor illud edidit. Scriptor 
quis fuerit non constat, Romanum vel saltem Italum fuisse; non spernenda 
efficiunt argumenta. Profecto a. diserta mentio s. s. Apostolorum Petri et Pauli ; 
p. laus Pii Episcopi Romani; et y. adpellatio ^Urbis'* xax' £?o/^9jv, Romae attri- 
buta, extra omnem veritatis aleam ponunt: auctorem fragmenti vel Romae vel 
adminus in Italia vixisse. Idem 8. coniicitur ex ordine, quo S. Libros N. T. 
recenset, qui ab antiquissimo inde tempore in Ecclesia Occidentali obtinuisse 
videtur, sc. ut Actis Ap. statim succedant Epistolae Paulinae. Quod argumentum 
non minus firmum manet;*^etiam si Hug, Einl. I, 124. Routh, Bunsen, Nolte, Hil- 
genfeld 1. c. recte opinari essent censendi, qui textum quem nunc habemus latinum 
e graeco archetypo translatum esse statuerunt. Qua in re magis ingenium, quam 
opinionem suam probarunt. Cetenim latino sermone esse exaratum hocce testi- 
monium e paronomasiis — v. c. principia, principali; fel cum meUe — in eo 
obviis sibi deprehendisse visus est Gilse, 1. c. p. 26. Sed sermo est barbarus, 
impurus, scatet mendis et soloecismis; atque librariorum, uti omnes queruntur, 
imperitia corruptus et foedatus est. 

Hifl interim non contentus Muratorius, ulterius progressus est 1. c. p. 862. 
scribenB: „Si coniecturam meam exerere fas est, in Ulam opinionem feror, tri- 



Digitized by 



Google 



54 Gomment. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. I. 

bueiida haec esse Caio Ecclesiae Komanae presbytero, qui sub 
Victore et Zephyrino Pontificibus, teste Photio, in Biblioth. cod. XLVIII. 
floruit". Cf. G. Lumper, Hist. th. cr. Aug. yind. 1790. VII, 17. s. Quae ad hanc 
coniecturam commendandam adfert vir doctissimus, sequentia sunto. 1. Bisputa- 
tionem Caii istius disertissimi viri, habitam Romae temporibus Zephirini adversus 
Proclum quemdam Cataphrygarum haeresis propugnatorem, memorat Eusebius, 
H. E. VI, 20. p. 222. et S. Hieronymus, fere iisdem verbis, de vir. ill. c. 59. 
p. 136. Accedit et alterum 2. robustius argumentum. Refert Anonymus u. v. 
celebrem Hermae Pastorem, nuperrime temporibus nostris, con- 
scriptum. Jam inter eruditos constat Hermam floruisse ad dimidium saeculi 
secundi. Et certe si tunc Komanam cathedram tenuit Pius L; illius frater u. v. 
Pastorem scripsisse dicendus est c. a. 160. At Caius vixit adhucdum 196., et 
nihil obstat, quin antea haec scripserit. Tandem 3. fragmenti auctor narrat: 
„Apocalypsim etiam Johannis et Petri tantum recipimus, quam 
quidam ex nostris legi in Ecclesia nolunt". Kecte haec in Caii tempora 
conveniunt. Eusebius, H. E. HI, 25. p. 97. Apocalypsim Petri inter dubios qui- 
dem libros recenset, non tamen abiicit vehiti haereticorum foetum. Cf. Grabium, 
Spic. Patr. I, 71. s. Haec ille quidem fragmenti primus editor opinatur, quocum 
sentiunt multi viri eruditi, aliis repugnantibus ; imprimis quia Caius apud eundem 
Eusebium, H. E. HI, 28. p. 99. s. Joannis Apocalypsim Cerinthi esse 
existimet, quam quidem Anonymus pro Canonica habet. Attamen haud abs re 
censemus, prorsus incertum esse num verbis 1. c. „oazox.CLk{i^e<jviy (o; ^o onoaroXou 
[xeYoXou YeYpa[i[x^vai§" significetur Apocalypsis d. Joannis. 

Haec vero licet sint incerta, tamen antiquitati scriptoris summe venerabili 
nihil derogant, nihilque obstat, quominus pretium huius testimonii quam maximi 
faciamus. In quod aestimandum ire non suadent solum, sed cogunt rationes 
gravissimae. Scriptor ille a. ita agit, ut dubitandum non sit S. Scripturas iam satis 
diu hominibus, inter quos vivebat, notas agnitasque fuisse; atque adeo Canonem 
N. T. ante saeculum secundum in Ecclesia Romana absolutum exsti- 
tisse. Porro b. sic loquitur de S. Scriptura, ut appareat eum non modo suam de 
illis Libris proferre opinionem ; sed publicam universae Ecclesiae de iis sententiam. 
c. Patet ex hoc fragmento veterrimi aevi Ecclesiam, summa cura et diligentia 
in colligendis Libris Canonicis fuisse versatam, atque authentica ab apocryphis 
scriptis caute distinxisse. Enimvero quisquis ille Anonymus fuerit, hoc indubie 
testatur: Ecclesiam CathoUcam genuina possidere Apostolorum scripta, Haere- 
ticos contra subreptitiis gloriari spuriisque eorundem libris. Itaque testimonium 
nostrum valide refellit criticos huius temporis Neo-Tubingenses cognomi- 
natos, qui neglecta historiarum hice, ingenio suo indulgentes tantum: vix non 
omnes N. T. Libros post medium demum saeculum a C. N. alterum, natos esse 
temere suspicantur. Contra istos S. Scripturae pertinaces impugnatores praeclare 
disputavit H. G. Hoelemann, Neue Bibelstudien. Leipz. 1866. praef. p. 6. s. 



Digitized by 



Google 



SECTIO SECUNDA. 

DE US QUAE 

SACRIS BIBLIIS UTRIUSQUE TESTAMENTl CONNEXA SUNT. 

§. 17. Varia S. Scripturae Nomina. 

Cum excellentium rerum natura, ea sit^, ut simul 
prout est in se ipsa, captum nostrum excedens intelligi 
nequeat; factum cernimus quod S. Scriptura pluribus, veluti a 
nobis illa divisim cognoscitur, nominibus distinguatur 2. Ita Verbum 
Dei literis exaratum dicitur: ,Sacrae Literae' avTovo|xa(jTixo)q ^. 
Enimvero librorum ac scripturarum omnium prima principia et 
elementa sunt Literae; ideoque ipsarum et libri et scripturae 
nomen retinent; Sacrae, quod earum auctor et argumentum certe 
sacrum iudicatum sit. Saepe saepius Scripturae Sacrae pluraliter 
,ai Ypa?at Syiai', vel etiam absolute ,1^ Ypa'?»^^^ idcirco adpellatur; 
quod maxime digna ceterisque omnibus rebus praestantior Divina 
Revelatio fuerit, quae scriptis mandaretur. Proxime cum praegressa 
cohaeret S. Paulo usurpata denominatio ^ ,Ta Xoy.a tou 0eoi>* ; elo- 
quia Dei, quae argumento est de origine S. Scripturae vere Divina 
ac infallibili auTorciTcCa. Ob sublimitatem argumenti Divini, quo hu- 
manos libros omnes antecellit, per eminentiam nominatur Hebraeis : 



1) Teste d. Thoma Aq., S. P. P. q. 13. a. 1. p. 201. 2. 2) Ob eximiam sui 
celsitndinem et eminentiam Voluminis, in quo utriusque Testamenti Libri eonti- 
nentur; apud Hebraeos pariter ac Christianos scriptores, multa imposita sunt 
Nomina; propria et metaphorica, usitata et minus usitata, et quidem aJiqua 
iam in S. S. iisdem de semetipsis occurrunt, alia tardius imponi ceperunt. ^) Sive 
per excellentiam. *) Rom. 1, 2. Joann. 19, 36. ^) Rom. 3, 2. 



Digitized by 



Google 



56 Coraraent. de S. Scriptnr. cap. prira. sect. II, 

,iDD^ Liber vel absolute *, vel composite ,"iop-n^3o' volumen Libri; 
quod ipsum Apostolus^ graece reddidit: ,lv xe^aXtSt pipXtou'. Admonet 
nos utraque nomenclatio, ut cogitemus de praestantia S. Voluminum; 
quippe quae per excellentiam Libri nominantur, meritoque quam 
maxime aestimantur. Christianis tritissimum in vulgo etiam ^ 
nomen est: ,to)v Pt^Xfwv', Bibliorum; vel e Danielis auctoritate *, 
vel ex Siracidis prologo, vel denique ex Graecorum Patrum usu, 
s. Chrysostomi cumprimis, cui perquam frequens est, petitum ^ 
Vocantur autem : ,Ta ^ipX^a' sc. OsTa, ,Tb P'.pX{ov' et ,1^ ^i^Xocf' ^, tanquam 
Codices qui Divinam doctrinam continent, quique omnes alios libros 
dignitate et utilitate longe superant, atque ab Ecclesiasticis studiose 
volvendi sunt. lidem porro Libri Sacri audiunt: ,Bibliotheca 
Sancta^, quod constat e s. Hieronymo', atque s. Isidoro Hispa- 
lensi ^; imo et Pandectae, TuavBsxTai; qui titulus coUectionem 
librorum significat, et prae reliquis Alcuino placuit ^. Inter cetera, 
quibus adhucdum Codex Sacer insignitur, nomina illud et fre- 
quentius, et maxima animadversione dignum est: ,Testamentum' 
n^"j3, AiaO-j^xY), forte non tam acceptione illa usitatissima, qua mentis 
nostrae summam et extremam, ideoque constantem nec unquam 
mutandam indicat: sententiam tabulis supremis scriptam de eo, 
quod quis post mortem suam fieri velit; sed illa qua haec vox pro 
testatione de aliquare, pro foedere et pacto, seu pro contestatione 
seu instrumento Foederis, quod interDeum ethominem initum 
est, adhibetur ^^ Ceterum distinctio Veteris et Novi Testamenti ipsius 



1) Nehem. 8, 8. 2) Ad Hebr. 10, 7. ^) Et pene in uostratibus vernaculis 
linguis omnibus notissimum. 4) Proph. 9, 2. Q"'")Plpii ; LXX. ai p{pXoi. ^) V. 1. s. c, 
item homil. IX. ad Col. n. 1. ubi diserte ait: comparate vobis pi^Xfa oap[j.axa 
T^? ^'«X'!^* ^^» ^^^' ^) ^ "^^^^ pipXo? quae papyrum significat arborem, et tiliae 
alteriusve arboris corticem; qui in longissimas tenuissimasque philyras ductus, 
chartae usum Veteribus praebebat. "^) De vir. ill. c. 76. p. 166. et 81. p. 167. 
8) Etymol. VI, 3. p. 236. De hoc nomine multis exemplis agit J. Martianaeus, 
prolegomeno primo ad Opera S. Hieronymi, tom. I. ed. Par. 1693. ^) Juxta 
epigramma ad calcem Textus a se recogniti in Vallicellano msso., quod sic 
habet: ^Nomine Pandecten proprio vocitare memento, hoc corpus sacrum, 
Lector, in ore tuo. Quod nunc a multis constat Bibliotheca dicta Nomine non 
proprio ut lingua Pelasga sonat." Cf. Vallarsium, Op. S. Hieronymi XI. a. praef. 
p. 11. 10) Nullum dubium quin LXX. interpretes vocem 8ia0>5xr)V, apud Graecos 
communiter adhibitam pro ultimae voluntatis declaratione, et vetustissimus pari- 
ter translator Latinns ante Hieronymum; nomen Testamentum in generaliori 



Digitized by 



Google 



Nomina, divisio, eiFectiis S. S. 57 

Apostoli ^y qui nomina xarn5<; BiaOTiixr)? et rqq xaXaia; BiaOi^xr;; usurpavit, 
auctoritate nititur; quin imo prima origo Jeremiae^ tribuenda vide- 
tur. Vetus et Novum Testamentum voeatur, habita ratione 
temporis; quatenus Vetus spectata aetate tempora Ecclesiae 
antecedentia, Novum tempora Incamationem Christi sequentia, 
denotat; et Joanne Baptista Hmite utrumque disterminatur ^. Ex 
his sequitur, quod duplicem ob causam Testamenti nomine S. 
Literae insigniri soleant: a. quia Foedus geminum Dei cum 
hominibus sancitum continent, simulque b. omnia ad Testamentum 
requisita: testatorem, haeredes, legata et testes transscribant ^. 
Quidara S. Codicem U. F. ,Instrumen tum' nuncupant\ Scripturae, 



significatione usurpaverit pactionis sive pacti. Cf. Exod. 24, 7. IV. Reg. 23, 21. 
Jerem. 38, 31. Deut. 9, 9. Quod expresse testatur S. Hieronymus, Quaest. hebr. 
in Genes. 17, 3. ^Notandum quod ubicunque in Graeco Testamentum legimus, 
ibi in Hebraeo serraone sit foedus sive pactum." HI, 331. Et Comment. in 
Jerem. 31, 31. „Quod autem pactum pro Testamento ponimus, Hebraicae veri- 
tatis est, licet Testamentum recte pactum appelletur, quia voluntas in eo atque 
testatio eorum, qui pactum ineunt, continetur." IV, 1073. Atque clarissime 
Comm. in Malach. 2, 3. „Notandum quod nna verbum Hebraicum Aquila 
auvOif5xTjV, i. e. pactum interpretatur. LXX. semper BiaOijxrjv i. e. testamentum et 
in plerisque Scripturarum locis testamentum non voluntatem defunctorum 
sonare, sed pactum viventium." VI, 957. Eadem res roboratur etiam ex aucto- 
ritate aliorum vetustissimorum interpretum. Nomine testamenti proprie dicto 
utitur divus Paulus. Gal. 3, 16. Hebr. 9, 15. His Apostoli locis hicem afFert 
8. Ambrosius : ^Testamentum autem dicitur, ut pulchre scribit 1. I. de Cain. c. 7. 
p. 196., quo defertur bonorum haereditas. Merito et Testamentum dicitur, et 
divinum, cum ea, quae verc bona sunt, attestatione mandatorum coelestium 
conferuntur.'* 

1) H. Cor. 3, 6. 14. 2) 31^ 31. 3) cf. Clementis Alex., Stromat. VI, 5. 
p. 761. Tertulliani, adv. Marc. IV, 1. p. 146. Lactantii, Inst. div. IV, 10. p. 209. 
S. Ambrosii, expos. Ev. sec. Luc. 1. VII. in 10, 35. p. 1429. S. Augustini, contra 
duas epistolas Pelagii III, 12. t. X. 454. Cassiani, coll. XIV, 8. et 10. p. 452. 6. 
Cf. Ph. Codurci, Annot. in ep. ad Hebr. IX, 16-18. Par. 1647. J. H. Leidenfrost, 
diss. q. nomina num. div. ordo L. s. V. T. sistuntur. Hal. 1743. p. 4. J. G. 
Kosenmiilleri, diss. de vocabuli BiaOTJxrj in Libris N. T. vario usu, in Velthusen, 
comm. theol. H, 205. s. 4) Coll. Matth. 25, 34. a, q. v. Hist. R. D. V. T. prol. 
p. 2. Novi autem et Veteris ratio latet u. v. in differentia temporis, testatoris, 
testantinm et promissionum. *) Ita S. Augustinus, de Civitate Dei XX, 4. p. 370. 
nHuius itaque nltimi iudicii Dei testimonia de Scripturis Sacris ponere institui, 
prius eligenda sunt de Libris Instrumenti Novi, postea de Veteris." Et olim 
Tertuilianus , Apolog. c. 18. p. 81. „Sed quo plenius et impressius tam ipsum 
dispositiones eius et voluntates adiremus, Instnimentum adiecit literaturae, si 



Digitized by 



Google 



58 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. II. 

quas Ecclesia iure Sacras adpellat, habendae sunt veluti pro 
Tabulario publico summe authentico, quo Deus genuinum 
de rebus aeque summis ac certis praestat testimonium, atque ad 
sua ipsius nos cognitione saluberrimis vitae agendae praeceptis san- 
ctissimaque religione imbuendos utitur. Sunt et alia S. Scripturae 
nomina^, frequenti Christianorum atque Judaeorum usu, sensim 
civitate donata; sed haec diversa dumtaxat nomina sunt idem 
sonantia, nec S. Librorum uberiorem adferunt notionem \ 

§. 18. De S. Bibliorum partitione universa. 

Partitio S. S. vel universalis est totius Codicis S. in suas partes, 
vel particularis singuloruni Libroruni in sectiones, cuui maiores tum 
minores; et quidem: 

L Veteris Instrumenti antiquissima eaque Hebraeorum 
nota divisio fuit TpiyoTOjJLixT) ^. Prima pars est nj^ri, 6 vojxoi;*; altera 
0''«''?:, ol TCpoa>Y)Ta'., Josue, Judicum, Samuel, Regum, quos q''?"^^«t priores, 
deinde D^ipinnjK 5 gjye posteriores quos vocant — inter hos Isaiam, Jeremiam 
et Ezechielem n^bM^ maiores dicunt ; post^a BwosxaxpofYjTOv, i. e. duodecim 
minores D-ipei}?, ab Osea ad Malachiam^\ — denique tertia cnins, ad quae 
Jobum, Psalmos, Proverbia, Canticum Canticorum, Ecclesiasten, Esdram, 
Danielem, Paralipomenon ac Estherem remittunt. Haec ultima etiam Ta 
YpaipsTa et aY-OTP*?^' nominantur. Hanc triplicem divisionem suo usu 
sanctificavit Divinissimus Salvator, quando illis ^ emaunticis viatoribus in 
memoriam revocat omnia, quae de se scripta reperiebantur : in Lege, 
Prophetis etPsalmis^. Sed idem Dominus Noster, simplicitatis amans, 
eiusque Apostoli, habito respectu argumenti, in duas quoque S. Libros 
dispescunt classes : 5 v6[jlo? xat Trpo^prjTai ^^, Quinque Libris Legis respondere 



qui velit de Deo inquirere, et inquisito invenire, et invento credere et credito 
deservire." 

^) De quibus adeundi sunt J. H. Hottinger, Thesauri phil. s. Clavis 
Scripturae sect. HI. ed. Tigur. 1649. p. 95. H. Goldhagen, Introd. in S. S. V. 
ac N. T. I, 2. 5. ^) Quibus omnibus enumerandis hic insistere longum esset 
3) Habetur iam in prologo Siracidae. *) Hist V. T. p. 175. ^) L. c. p. 199. 
6) Coll. Sir. 49, 12. t) A S. Epiphanio, haer. XXIX, 7. I, 122. item de pond. et 
mens. c. 4. II, 162. ^) Luc. 24, 44. ^) Psalmos nimirum pro universo Hagiogra- 
phorum ordine posuit. ^o) Matth. 7, 12. Luc. 16, 16. Act 13, 15. Rom. 3, 21. 
L e g i s terminus per synecdochen pro Pentateucho ; Prophetarum, pro reliquis 
omnibus voluminibus sumitur, quorum Scriptores sensu latiori Prophetae fuere, 



Digitized by 



Google 



Nomina, divisio, eifectas S. S. 59 

dicuntur a Judaeis quinque libelli festivales niVjo ttJjpn, Canticum C, quod 
legunt in festo Paschae; Euth festo Penteoostes, Threni die exusti templi 
9. Julii, Ecclesiastes festo Tabemaculorum, Esther autem in festo Purim ^ 
II. Alia partiendi ratio invecta est a Christianis interpretibus, 
attento cuiuslibet libri scopo, qui principalior ; et materiae indole, 
quae potior est, in partes quatuor: legalem, quae legum divinarum 
exhibet promulgationem ; historicam, qua rerum gestarum continetur 
memoria; doctrinalem sive didacticam, quae fidei et morum praecepta 
tradit; et propheticam, quae res faturas praenunciat. Alii attamen scri- 
ptores, idque congruentius, Libros s. Codicis universi in trinariam seriem 
dispescunt; a. in Historicos i. e. : Quinque libri Moysis, Josue, Judices, 
Ruth, IV. Regum, 11. Paralipomenon , II. Esdrae, II. Machabaeorum 
Tobias, Judith, Esther; ^. inDidacticos^: Psalmi, Job, Proverbia, Eccle- 
siastes, Canticum C, Sapientia, Ecclesiasticus ; Y-inPropheticos: Isaias 
cum reliquis sexdecim Prophetarum Libris. Eadem partitione in Novo Testa- 
mento adhibita, ad historicos rite referuntur quatuor Evangelia et Acta Ap. ; 
ad didacticos Apostolorum Epistolae; ad propheticos denique Apocalypsis. 



§. 19. Singulorum Librorum U. T. divisio. 

Minores sive particulares singulorum Librorum divisiones quod attinet; 
V. F. in suas sectiones divisio vel Judaeis propria est, vel his cum Cliristianis 
communis. Judaei Pentateuchum in ri1i2?T0, Paraschas maiores LIV. — attento 
mense intercalari, ad nostri Kalendarii rationem 52. sufficerent — sive pensa 
hebdomadaria distinguunt; quibus universa Lex Mosaica publicis in Synagoga 
praelectionibus quotannis absolvitur, et quidem ab antiquis inde diebus. CoU. 
Luc. 16, 29. 31. 24, 27. Joan. 6, 46. 46. Act. 16, 2. Singulis Paraschis respondent 
singulae nliOEn, Haphtarae; sive pericopae propheticae, Paraschis sensu et con- 
tentis utcumque respondentes, ac in synagogis publice post recitationem Legis, 
praelegi consuetae. Luc. 4, 17. Act. 13, 15. s. IL Cor. 3, 14. Cf. L. Reinke, BeitrSge 
zur Erklarung des alten Testaments. Mtinster. 1866. VII, 25. s. Progressu temporis 
a Christianis mutuo acceptam adoptarunt Judaei distinctionem : in capita q. d. 
^^10'©,'?, et versus Ci^^^DD, xo(x(xaTa; neque enim in N. T., nfeque in Masora et 
antiquis Rabbinorum commentariis tale quid deprehenditur. Excipiuntur Libri S. 
Poetici, quorum <Tzi'/(oi antiquis iam usurpabantur. Morem S. Scripturas in Lyturgia 



i. e. legati divini voluntatem Numinis hominibus aperientes. Ceterum tripartitam 
S. Codicis divisionem sub Christi tempora familiarissimam exstitisse, docet 
Josephus, contra Apion. I, 8. II, 441. 

*) Cf. A. PfeifFeri, Criticam s. Dresd. 1721. p. 6. *) Quos aliqui rursus 
bifariam dividunt, videiicet in poeticos et sapientiales. 



Digitized by 



Google 



60 CoTnment. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. II. 

legendi a Synagoga ad Ecclesiam Christi transiise, dubitari non potest. Tempore 
iam Apostolorum Legem quoque et Prophetas ad fidelium mores excolendos, 
demonstrandumque Filii Dei adventum, Dominica potissimum die, in s. Synaxibus 
— nomine „a6va5i;" communiter intelliguntur sacri conventus, quos antiqui fideles 
faciebant; aliquando etiam Eucharistiam v. H. R. N. T. p. 112., i. e. missam deno- 
tat, quia conventualiter celebrabatur — publice recitatos et ab Apostolis expli- 
catos fuisse, eorundem Acta 20, 7. docent. Post promulgata Evangelia, scriptasque 
Epistolas, earum etiam lectio S. Scripturis Veteris Instnimenti adiuncta fuit. 
Ut vidimus Comm. h. p. 9. Post Concilium Nicaenum in singulis publicis con- 
ventibus Sacrarum Literarum in universum lectioni Christicolas operam dedisse, 
testatur S. Basilius M., homil. in Ps. 59.n. 2. 1, 190. s. scribens: „Ideo et nostra 
sunt oracula divina, et ab Ecclesia Dei, tanquam dona divinitus 
missa, in singulis conventibus leguntur, velut alimentum quoddam 
animarum, quod a Spiritu subministretur." Sed et sacrorum conven- 
tuum atque lectionum in iis recitatarum numerus mansit incertus. lilud tantum 
coU. Socrate, H. E. VI, 8. ed. Val. p. 313. Sozomeno, H. E. VIII, 8. ib. p. 767. 
S. Joanne Chrysostomo, homil. XI. in .Joann. n. 1. VIII, 62. Joanne Cassiano, de 
Coenobiorum institutis III, 2. p. 30., certo affirmari pofest: Sabbato atque Domi- 
nica die, s. synaxes habitas fuisse. Idem quoque patet e Canone XVI. et XVH. 
Concilii Laodiceni. ap. Mansi, II, 567. Ceterum S. Chrysostomus, homil. LVIII, 
4. in Joann. inquit de lectione S. Scripturae 1. c. p. 342. „Nam si quis assidue 
veniat, etiamsi domi non legat, sed hic dictis attendat, anni 
unius spatio poterit multa discere. Neque enim hodie has, cras 
alias Scripturas legimus, sed semper easdem." Unde sequi videtur 
certas S. Scripturae sectiones singulis per anni circuhim habendis synaxibus acco- 
modatas fuisse. Quin et vetustior Tertullianus, libro de anima n. 9. s. synaxeos 
ordinem describens, primo S. Scripturae lectionem ponit p. 179.; et ad uxorem 
II, 2. loquens ait: „Numquid de illo Capitulo sibi blandiuntur primae 
ad Corinthios" J. e. I. 7, 7. p. 71. Dionysius quoque Alexandrinus, apud Euse- 
bium H. E. VII, 26. p. 272. Apocalypsim in ,x£(paXaia* divisam fuisse, auctor est. 
Sed et reliquos S. Scripturae Libros ad usum lyturgicum in sectiones certas, et 
procedente tempore fixas, distinctas fuisse tradunt Veteres. 

Non abs re autem erit quaedam „de ctymo et usu Pericoparum" 
animadvertere. n£piy.07ua? dixerunt a pericope, TtspixoTC^; quae a Tuspi et xo;ct«o 
proprie significat resegmen, quod resecatur. Usurpatur deinde de omni sectione 
circum concisa, imprimis vero de particula libri vei scripti ; „7uepixo7CT] [x^po; ti tt)? 
67co6^aeti)?", inquit Suidas, Lex. s. h. v. II, 213. S. Justinus, dial. cum Triph. num. 72. 
p. 284. de Jerem. 11, 19. et num. 109. p. 368. de Mich. 4, 1. s. locis adhibet vocem Tcepi- 
xoTn^. Quoniam vero nomen Graecum ^avayvcoai?" vel avaYVtoa(i.a non significat modo 
legendi actum, sed etiam id quod legitur; inde factum, ut Graeci Patres 7cepixo:ra? 
adpellarent jjavayvtoaei?", et avaYVtoajjLaTa. Easdem Latini P. P. et S. E. lectiones 
vocarunt; unde hodieque in Missa „lectio epistolae", inde denique etiam 
lectores et lectionaria. Act. 8, 32. eodem sensu occurrit Tcepio/^iij. Sensu igitur 
latiore pericope, periocha, anagnosis et lectio indicant unam- 
quamque alicuius Libri sectionem, imprimis tamen Librorum S. 
U. F.; strictiore sensu sectiones V. et N. T., quae in Ecclesia prae- 
legebantur, atque hoc sive continua serie se excipiebant, sive 



Digitized by 



Google 



Nomina, divisio, effectas 8. S. ()1 

hinc inde excerptae erant. Tabula, in qua ad commodum lectorum anaguo- 
stamm initia et termini lectionum additis primis et ultimis verbis annotata fnere, 
^Synaxarium" nominatur. Librorum autem in quibus Yeterum anagnosmata 
seu lectiones reperiuntur, duplex est genus. Ad primum pertinent ipsi S. Textus 
continui codices, in quorum margine anagnosmatum initia et termini assignata 
habentur ; ad alterum referuntur Tolumina singulas lectiones complectentia, quo- 
nim duae rursus sunt species. Et quidem in aliis Eyangeliorum tantnm, unde 
n. E^YT^^^*P^®^» ^ *^® ®^ Actis Apostolorum et Epistolis, unde n. Apostolus, 
Praxapostolus lectiones exhibentur. V. p. 36. Utriusque generis lectiones, ita tamen 
ut dnae iunctae sint, altera ex Praxapostolo, altera ex Evangeliario — 'AtcootoXo- 
BMOtrpfeXiipioL — reperiuntur in Euchologiis, quae illis inferiora sunt aetatis. 
Sed ne h. 1. nimis multa iam dixerimus veremur ; plura dabunt : L. A. Zacagnius, 
collect mon. vet. Eccl. gr. Komae 1698. praef. n. 60. s. p. 74. s. Leo AUatins, 
de libris ecclesiasticis Graecorum diss., apud J. A. Fabricium, Biblioth. gr. ed. v. 
Hamb. 1722. p. 67. s. ed. nov. Harles. X, 140. s. J. Fl. Selvaggius, Antiq. chr. 
inst. ed. Patav. 1780. H, 99. Scholz, de Menologiis — e quo lectiones dierum a 
mense Septembri ad Augustum leguntur — duorum Codicum Graecorum Biblioth. 
R. Paris. Bonnae 1823. M. Roediger, symbolae q. ad N. T. Evangelia potissimum 
pertinentes. Hal. 1827. p. 14. s. J. E. Damkier, de pericopis ad nsum eccl. fixis 
diss. Havn. 1840. p. 26. s. J. H. Thammer, de origine et dignitate pericoparum 
quae Evang. et epist. vulgo vocantur schediasma I. II. Jen. 1716. G. Rothe, de 
pericoparum origine diss. Havn. 1839. E. Ranke, das kirchliche Pericopensystem, 
Berl. 1847. p. 268. Saeculo a Christi Natalibus tertio S. Literas populo prae- 
legendas in partes minores, imo minimas distributas patet ex multis Origenis 
testimoniis; quae diligenter collegit celeberrimus D. Huetius, in nota ad Origenis 
comm. in L. L. Reg. ed. Colon. 1686. II. n. p. 8. Illud autem commemoratione 
dignissimum est, quod Ammonius Alexandrinus philosophus, vir de Codice 
Evangeliorum praeclare meritus, circiter medio saeculo tertio Harmoniam 
Evangeliorum adornaturus — v. Protheoriae, n. 14. p.XVII. — textum Evangeliorum 
secundum sectiones disposuerat: iniectis in Evangelium S. Matthaei e reliquis 
tribus, quaecunque apud ipsum haud occurrebant; ac appositis textui S. Matthaei 
;:£pixo7uat(5 ceteromm Evangelistarum, ubi de eodem argumento fusius agunt. 
Quando autem apud reliquos Evangelistas seu aliqua seu omnia convenirent, 
adscripsit ad oram Harmoniae notas numerales, parallelarum pericoparum indices ; 
quarum quidem beneficio ad ©[iocpiova loca recurrerc liceret. — T^tXou? sive 
xe^aXaia Ammonii recenset J. Millius, proleg. ad N. T. ed. L. Kusteri. Amst. 1710. 
n. 662. p. 63. — Eandem omnino divisionem, hi'* illic mutatam, Eusebius 
adhibuit in suo qnem vocant „Canone'*, sive decera tabulis; in quas Ammo- 
nianas sectiones studiosomm usibus accommodavit. De his rursus erit consulendus 
praestantissimus Millius, l.c. n. 738. p. 70. Cf. e, n. 14. Protheoriae, 1. c, p. XVII. 
Interim priinis temporibus nec vulgo recepta fuit eiusmodi dividendi ratio, 
neque ad unam eandemque normam instituta. S. Cacsarius, divi Gregorii 
Nazianzeni frater, dial. I. respons. 39. apud Gallandium VI, 26. inquit: ^Quatuor 
nobis sunt Evangelia, capita mille centum sexaginta duo". Actus 
Apostolorum, epistolas Paulinas et Catholicas ad publicas Ecclesiae Alexandrinae 
lectiones dispescuit Euthalius, diaconus dictus. Gente vel saltem loco com- 
morationis erat Aegyptius, diaconus seu potius archidiaconus Eccle- 



Digitized by 



Google 



62 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. II. 

siae Alexandrinae, qui cum Athanasio eiusdem Ecclesiae presbytero a. 451. 
interfuit Concilio Chalcedonensi. Latius de eo egit Gallandius, Bibl. X. prol. 
c. 6. p. 11. s., ad quem proinde curiosum lectorem remittimns. Euthalius magno 
plausu hoc opus difficile adgressus est; sive eas sectiones ex veteri einsdem 
Ecclesiae usu expresserit; sive Athanasii Archiepiscopi sui iussu partitionem 
iliamin LVII. lectiones primus susceperit. Cf. Zacagni, 1. c. p. 83. s. Jussu 
Athanasii Alexandrini Archiepiscopi, alacri iter suscipiens animo Euthalius ad 
Caesaream Palaestinae urbem se contulit; ut ad exactissima exemplaria, quae 
adhuc ibidem in Bibliotheca a Pamphylo Martyre et Eusebio Cae- 
sareensi constructa servabantur — eandem ad tempus usque Euthalii durasse 
mirum non est, nam eius codices vetustate fatiscentes, plurimo labore ab 
Euzoio Episcopo Caesareensi in membranis restitutos fuisse, testis est S. Hiero- 
nymus ep. 34, 1. ad Marcellam p. 166. et de Vir. ill. c. 113. p. 203. — Actuum 
Apostolicorum et Epistolarum Catholicarum textum conferret. Col- 
latos libros Euthalius in capitula, lectiones versusque distinxit, et aJiorum 
S. Scripturae locorum, qui in iisdem Actibus et Epistolis memorantur catalo- 
gum texuit, atque ad Athanasium epYoBitoxTTjv misit. Ceterum in Actuum Ap. 
capitulis concinnandis normam a s. P. P. et S. E. qui ipsum aetate praecesse- 
runt accepit. — Discimus haec omnia ex Euthalii epistola, qua opus istud suiim 
Athanasio dedicat, apud Zacagnium p. 403. s.; ex eius praefatiuncula episto- 
larum Catholicarum capitibus praefixa ib. p. 475. s.; praeterea ex alia annota- 
tione, quam in earundem epistolarum calce subiunxit p. 513.; denique e prologo 
in XIV. S. Pauli Ap. ep. p. 537. — Inventum Euthalii magnam tulit appro- 
bationem, similisque sectionum divisio mox etiam in codicibus Evangeliorum 
stichometricis adhiberi cepit. Denique progressu temporis Eusebii et Euthalii 
divisiones, universos fere veteres S. Bibliorum codices graecos 
occuparunt. 



§. 20. Divisio praesens S. Scripturae in capita et versus. 

Institutum Divinas Literas Utriusque Testamenti in sic dicta capita atque 
versus distinguendi non ultra saeculi decimi et tertii medium assurgit; 
quo circa annum 1240. Cardinalis Hugo de S. Caro, — Gallus, Dominicanus 
t 1260. scriptor Postillarum in V. et N. T. Ven. 1487. et saepe. Cf. Long, Biblio- 
theca s. Par. 1723. II, 786. — Textum versionis Librorum Sacrorum Vulgatae 
L a ti n a e secundum capitamaiora disposuit, singulorumque capitum particulas 
minores versus literis in margine notatas constituit. Ista subdividendi ratio 
ad citationes opportunius instituendas, citatosque locos faciiius inveniendos in 
„Concordantiis Bibliorum", quas fine eo primus suis cum fratribus Hugo 
adomavit, inventa fuisse videtur. Gilbertus Genebrardus, Theologus Parisiensis 
Chronographiae 1. IV. ad a. 1241. ed. Par. 1585. hanc in rem p. 644. annotat: 
„Circa hoc tempus Biblia in capitnla, quae hodie habemus, 
distinguuntur. Scholasticorum videtur esse inventum, eorum for- 
tasse, qui cum Hugone Cardinali Concordantiarum fuere auctores. 
Nam ante ista tempora Theologi superiores ea non usurpant, 
inferiores frequenter, Alexander Alesius, Albertus Magnus, D. 



Digitized by 



Google 



Nomina, divisio, effectos S. S. 63 

Thomas, Bonaventura et ceteri usque in hanc diem Scholastici." 
Ex iisdem Concordantiis Latinis originem acceperunt Graecae ; nam ad exemplum 
Hugonis Carensis Euthalius Rhodius, monachus ordinis s. Basilii a. D. 1300. 
graeco sermone Concordantias totius Scripturae V. et N. T. composuit; — refe- 
rente Sixto Senensi, Bihliothecae S. 1. IV. ed. Franc. 1576. p, 247. Cf. Fabricii, 
Bibh gr. IX, 289. — sed numquam editae fuerunt. Concordantiarum Latinarum 
occasione Hebraeae quoque in V. T. Codicem sunt concinnatae. Auctor illarum 
R. Isaac Nathan — qui claruit a. C. 1438—1448. Cf. J. C. Wolfii, BibUotheca 
Hebraea. Hamb. 1716. p. 681. J. Fiirst, Bibliotheca iudaica. Leipz. 1863. IH, 23. — 
ntihssimam capitum distinctionem primus Bibliis Hebraicis intulit ; hinc in editionem 
Danielis Bombergii Venetiis 1523. immigravit. Nathanis hebraicae Concordantiae 
secnndo editae sunt Basileae 1581. apud Ambrosium Frobenium, tertio denique 
Romae auctore Mario de Calasio, ord. Min. Obs. et Ling. s. Professore 1621. 
Cetemm huius loci non est de aetate, utilitate et auctoribus Concordantiarum 
commentari; praestiterunt hoc J. Buxtorf, in Concordantiis Bibliorum hebraicis 
et chald. Bas. 1632. praef. fol. IV — XIV., in editione recentissima B. Baer, Stettini 
1861. f. I. col. V. s. A. Glauch, schediasma de usu Concordantiarum in S. 
Philologia, Philosophia, Theologia. Lips. 1668. J. le Long, Bibliotheca sacra ed. 
ni. Par. 1723. Cf. e. articulus X. I, 454. s. J. Jahn, Einl. in die gottl. Bilcher 
des A. B. Wien 1802. I, 867. s. C. H. Bruder, Concordantiae omnium vocum 
N. T. gr. Lips. 1842. praef. p. 3. s. Arnold, in Herzog, R. E. III, 58. s.; quos 
adito si lubet. Nos id unum hic addimus correctissimam editionem Concordantiae 
BibHorum Sacrorum Vulgatae esse illam, quam ad recogn. i. Sixti V. adh. 
recensuit atque emendavit Fr. Lucas Brugensis Decanus Audomaropolitanus. 
Antverpiae ex offic. Plantin. ap. B. Moretura. 1617. 

Vulgaris nostra versuum Novi Testamenti dispositio graeca auctorem habet 
Robertum Stephanum, N. T. editorem a. 1551.; qui cum Textui graeco praeter 
versionem Erasmi latinam, Vulgatam quoque adderet, illam ab Hugone profectam 
versuum dispositionem imitatus est. Idem a. 1548. iam Vulgatae eandem inseruit. 
Quod reUquum est, praetermittere haud possumus, dudum iam observatum esse 
ab interpretibus hanc Textuum U. F. per capita et versus distinctionem, nec 
accuratam satis esse, nec argumentorum cohaesioni vel diversitati apte semper 
respondere; unde Salmeron e S. J. praeclarissimus theologus, Comm. in Ev. 
Hist. et Act. Apost. Col. 1612. prolegom. IX. can. 22. I, 104. pridem monuit: 
posse nos interdum, si ratio et auctoritas patrocinentur, prae- 
cedentia superioris capitis vorba cum prioribus sequentis con- 
nectere; etsi meliorem et solidiorem sensum praeseferant explicare, et vel priori 
vel sequenti capiti eiusmodi verba tribuere atque applicare. Neque dispar in 
Versibus Capitulorum L. L. S. U. F. reperitur ratio. 



§. 21. De ordlne Librorum Sacrorum Veteris Foederis. 

Postquam diversos modos recensuimus, secundum quos S. S. U. F. in 
partes seu generales, seu speciales distribuebantur; sequitur nunc, ut et peculi- 
ariter inquiramus, quo ordine singuli Libri V. et N. F. se excipiant. Iste quidem 



Digitized by 



Google 



64 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. II. 

ordo a nobis ita expendetur, ut prae ceteris recenseamus; quomodo omnes in 
universum Canonis Libri aS. Concilio Tridentino digesti sint ; tum quo modo' 
a variis codicibus et diversis scriptoribus collocati fuerint. Quantum ad ordi- 
nem S. Bibliorum Veteris Testamenti attinet in Canone Concilii Tridentini 
singulorum Librorum ordo partim chronologicus, partim ex ipsorum argu- 
mento desumtus animadvertitur. Primi igitur omnes serie Historiarum veniunt, 
facta unica in Machabaeorum libris exceptione, qui omnium postremi attenta 
ipsorum temporis serie leguntur. Sequuntur Didactici sive Poetici, quibus acce- 
dunt Prophetici. Itaque Synodus Tridentina universos Libros Sacros 
Veteris Foederis hoc ordine recenset : Pentateuchus ; Genesis, Exodus, Levi- 
ticus, Numeri, Deuteronomium ; Josue, Judices, Ruth, Eegum I. II. III. IV. 
Paralipomenon. I, II. Esdrae L, II., qui dicitur et Nehemias ; Tobias, Judith, Esther, 
Job, Psalmi, Proverbia, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, Sapientia, Ecclesi- 
asticus; Prophetae maiores quatuor: Isaias, Jeremias cum Baruch, 
Ezechiel, Daniel. Prophetae minores duodecim: Osee, Joel, Amos, 
Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias, 
Malachias; Machabaeorum I. et II. D. Augustinus, vero in Speculo, Op. III. a. 
p. 681. s. praeterea quod quaedam volumina — e. c. Ruth, Danielis, Abdiae, 
Jonae, Machabaeorum, „quoniam ut ait p. 754. non omnes Libri Canonici 
Veterisque Testamenti huic operi nostro necessaria dederunt." — non enumeret, 
quia ex illis nuUa praecepta collegit, quae illo suo in Speculo attendit; post 
Paralipomena statim recenset Psalmos, Proverbia, Ecclesiasten, Canticum C, Job, 
Prophetas minores, deinde maiores, Sapientiam, Ecclesiasticum , atque Tobiam. 
Inter Judaeorum coordinationes reliquis omnibus habita ratione tem- 
poris anteponenda est iila, quae in vetustissima versione Graeca, vulgo nomen 
Septuagintaviralis sortita, obtinet. Si editionem quam dicunt principem LXX. 
graecamRomae anno 1587. editam inspicimus, idem fere ordo reperitur, quiin Vul- 
gata Latina; nisi quod Prophetae Minores, eadem serie qua apud Latinos, 
praecedant Maiores, atque post secundum Librum Machabaeorum recenseatur 
tertius. In Codice LXX. Alexandrino, quem vulgavit J. E. Grabe. Ox. 1707 — 9. 
Octateuchum L. L. Moysis, Josuae, Judicum et Ruth complexum, excipiunt 
BacTiXsitov a. p. y- ^-j napaX£i7:o(X£va p., et sequuntur sexdecim Prophetae atque 
reliqua Volumina S. hac serie: Esther, Tobias, Judith, Esdras, Machabaeorum, 
Psalterium, Job, Proverbia, Ecclesiastes, Canticum C, Sapientia, Jesus Sirach. 
Alia interim huius versionis exemplaria, alio ordine incedunt, quorum notitiam 
dabit H. Hody, de Bibl. text. or. 1. IV. p. 650. Ad.Codices mss. Judaeorum 
quod spectat, mutatio in Lege nuUa haberi potuit; nam quinque eiusdem 
Librorum consecutio a neminis arbitrio pendebat, sed necessaria est, quod ipsum 
Judaei semper agnoverunt. Missa igitur facta sectione Legali, de reliquis duabus 
quaeritur. Et quantum ad has multiplex existit ordo, nam alter proponitur apud 
Talmudicos in ><nnn ><nn fol. 14. coll. 2. post medium, ed. Vindob. 1809. vol. VIII. ; 
alter apud Masorethas, quem sequuntur Hispani, sicut talmudicum fere tenent 
Germani. De his aliisque Textus s. dispositionibus legi possunt Hody, 1. c. p. 644. 6. 
et J. H. Leidenfrost, 1. c. p. 31. s. Magna Hebraeorum Biblia Venetiis 1547. typis 
descripta, Bombergiana adpellata; Huteri, Hamb. 1587. Buxtorfii, Bas. 1618. 
hunc ordinem tenent : I. Lex. II. Prophetae priores ; posteriores, Isaias, Jeremias, 
Ezechiel; duodecim minores. III. Hagiographa: Psalmi, Proverbia, Job, quinque 



Digitized by 



Google 



Nomina, dirisio, effectiu S. S. 65 

Megilioth — secundum eam seriem, qua in anno eos libros legit Synagoga vide- 
licet: Canticnm, Ruth, Threni, Ecclesiastes, Esther — Daniel, Ezra, Nehemias. 
Ex mente Hebraeorum S. Scripturas Veteris Testamenti eadem fere serie, col- 
locat S. Hieronymi: ,,Prologus Galeatus." 

Licet plura possint in genere adhuc de partitione Librorum S. Veteris 
Foederis observari, nisi brevitatis studium aliud suaderet ; hoc unum tamen obser- 
vare nisi censuimus: „de serie chronologica Prophetarum Minorum.'* 
Sunt Prophetae Minores, sicuti ex prioribus p. 64. liquet, numero duodecim, 
Hebraeis ItoP D^tt? ; Chaldaeis 1D3? nn , et contracte Ip^nn ; Graecis to BwSexaTupo- 
«pTjTOV dicti : „in unius, ut scribit s. Hieronymus Paulino, voluminis angustia coar- 
ctati." Unum librum esse duodecim Prophetarum docet quoque Josephus, adv. 
Apion. 1, 8. n, 441. Sed ut idem s. Doctor praef. in XH Proph. monuit: „non 
est idem ordo duodecim Prophetarum apud Hebraeos, qui est apud 
nos'*, videlicet Christianos. Enimvero in Textu Originario hoc ordine se exci- 
piunt: Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, 
Aggaeus, Zacharias, Malachias. Si ex tempore a nobis in Historia R. D. V. T. 
s. i. 1. statuto, cuiusque locus disponendus foret: Joel primus; secundus 
Jonas esse debuerat; post hos Osee, Amos, Michaeas memorari oportuit; deinde 
Nahumum et Abdiam suppares ; post quos Habacuc et Sophonias ; omnium postremi 
manent Aggaeus, Zacharias et Malachias, qui absoluto exilio fuerunt vaticinati. 
£t iste quidem ordo, si cum illo Canonis conferatur, ab eo in Osea et Jona 
collocando recedit. At ubi attenderimus, tres inveniri quasi Prophetarum perio- 
dos: primam cum vatibus Joele, Jona, Osea, Amoso, Michaea, Nahumo, Abdia, 
Isaia, circa invasionem Assyriorum; quos maiorem populi hebraici partem 
in exilium duxisse novimus. Secundam quod attinet, cum prophetis Habacuco, 
Sophonia, Jeremia, Ezechiele, Daniele circa incursiones Chaldaeorum, 
qui Judaeos in captivitatem deportarunt Jerosolymasque destruxerunt, ponendam 
esse dubio caret. Ultimam autem, sive periodum tertiam, post exilium circa 
restitutionem reipublieae sacrae et profanae cum Aggaeo, Zacharia occipere, et 
Malachia finire, res ipsa monstrat. Queis ultro concessis, in dispositione 
Prophetarum Minorum ordinem chronologicum collectoribus 
Canonis observatum fuisse, facile largiemur. Unde miramur quosdam 
adeo conclamasse — novissimus C. Fr. Keil, Bibl. Comm. ii. d. zw6lf klein. Proph. 
Leipz. 1866. p. 6. — de effato illo s. Hieronymi, 1. s. c: „In quibus autem 
tempus non praefertur in titulo: sub illis eos regibus prophetasse, 
sub quibus et hi, qui ante eos habent titulos, prophetaverunt." 
Scd obvia haec sunt; plura petere hac de re et invenire licet apud Th. F. Jaeger, 
de ordine Prophet. minor. chron. L H. Tub. 1823. 27. F. Delitzsch, in ann. 
Zeitsch. f. luth. Theol. 1842. I, 16. 1861. I, 91. 



§. 22. Codicis S. Novi Testamenti varia dispositio. 

Novi Testamenti Libros viginti ac septem, una cum' scriptoribus suis, sic 

enumerat Concilium Tridentinum: „Quatuor — quae ut scribit d. Augustinus, 

in speculo p. 764., caput in Canone N. F. tenuerunt. — Evangelia, secundum Mat- 

thaexun, Marcum, Lucam, Joannem; Actus Apostolorum, D. Pauli epistolae XIV: 

Danko, Hist. Bevelationis divinae. III. 6 



Digitized by 



Google 



6^ Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. II. 

l.ad Romanos, 2. Corinthios prior, 3. posterior, 4. Galatas, 6. Ephesios, 6. Philip- 
penses, 7. Colossenses, 8. Thessalonicenses prior, 9. posterior, 10. Timotheum 
prior, 11. posterior, 12. Titum, 13. Philemonem, 14. Hebraeos. Septem Epistolae 
Catholicae: 1. Jacobi, 2. Petri prior, 3. posterior, 4. Joannis prima, 6. Secunda 
6. Tertia, 7. Judae. Apocalypsis. Ceterum d. Augustinus, 1. c. p. 799. epistolam ad 
Thessalonicenses praeponit Colossensi ; et p. 807. Petri utramque epistolae Jacobi. 
Nulli dubitamus, Divina Apostolorum monimenta, ut quaeque prodibant, 
Ecclesias illas, quibus primo data sunt in Codices suos sacros Scripturarum 
Divinarum retulisse; tum eorum apographa propioribus, hasque invicem aliis 
communicasse. Et sic ordine prout innotuerant, ea profecto cura descripta ordi- 
nataque fuerant, quae fidem Ecclesiae nascentis, atque una Hagiographorum 
reverentiam dignitatemque decebat. Et sane non solum haud proclive, sed neque 
possibile erat, quidquam quod ab archetypis differret, in apographa intrudere; 
illis adhuc apud principes ecclesias in illarum sacrariis castissime remanentibus, 
ad quas provocare liceret. Periisse autographa Apostolorum . moni- 
menta iam ante S. Hieronymum, aut saltem ubi delitescerent ignotum 
fuisse ; inde patet, quod nemo inter S. P. et E. S. — si Tertullianum demas, quem 
ad d. Pauli epistolas, quasi in Ecclesiis ipsis ad quas datae fuerant, ezstantes respe- 
xisse diximus p. 40. — illorum ut adhuc superstitum meminerit, aut ad illa provoca- 
verit Quidquid interim de hac re sit, etiamsi mature perierint archetjpa, 
quod saeviente acriter in S. Scripturas persecutione , non esset cur miraremur: 
— V. J. J. Griesbachii, curarum in historiam textus graeci epistolarum Pauli 
spec. I. sect. 2. §. 4. s., in opusc. acad. ed. J. Ph. Gabler. Jen. 1826. U, 66. s. — 
plane innocua, neque detrimenti quidquam d-octrinae revelatae attulit 
autographorum biblicorum iactura. Quod quidem multis probatum ivit: S. Tieffen- 
see, disp. de autogr. bibl. iactura rei chr. et innoxia et utili. Halae M. 1743. 
p. 25. s. Sicut vero non statim ubique gentium constitutae sunt Ecclesiae, citius 
provinciis aliquibus, serius aliis ad fidei sacramentum vocatis; ita pro ratione 
temporum et locorum modo hoc, modo illud ex Evangeliis nactae Ecclesiae in 
Codices suos S. retulerunt, tum et cetera addebant Hagiographa, prout occasio 
aut facultas ferebat. Et ita diversimode illa in suis exemplaribus legebant.. Orien- 
talium quidem plurimas Ecclesias seriem illam, qua modo edi solent Evangelia, 
ex traditione acceptam, secutas innuit Origenes, apud Eusebium H. E. VI, 25. p. 
226. ; quae series postea d. Hieronymo Latinum N. T. interpretem recensente, apud 
Occidentales etiam Ecclesias obtinere cepit. Verum antiquissimi aliquot Codices 
Latini non temporum, sed scriptorum habita ratione post s. s. Matthaeum, Joan- 
nem, post Lucam, Marcum habent. Cf. Ph. Garbelli, ep. de codice Evangelioram 
Brixiano, in prolegom. J. Blanchini, ad Evangeliarium quadruplex Latinae Ver- 
sionis antiquae. Rom. 1748. I, 16. s. Actuum locus post Evangelia certissimus 
est; nisi quod interdum post Paulinas — e. g. in Codice Sinaitico; itemque post. 
Catholicas epistolas disponatur. V. C. Tischendorf N. T. gr. ex Sinaitico C. Lips. 
1865. prol. p. LXXni. 452. Ita etiam in ed. Bibl. Lat. Ven. MCCCLXXVIII. 
et 1480. post Paulinas collocantur. — Qui vero post Actus locus est, is modo a 
Paulinis modo a Catholicis epistolis occupatur; in antiquissimis quos habemus 
praestantissimisque codicibus manuscriptis : Vaticano, Alexandrino, Ephraemi 
Syri rescripto, epistolis Catholicis prior locus concessus est; cum interim 
Paulinas eo loco quo Vulgata, recenseat Eusebius, s. s. P.P. et S. E. Latini, 



Digitized by 



Google 



Nomlna, divisio, eiFectus S. S. 67 

Codex Sinaiticiis, item' Amiatinus aliique latini codices vetustissimi. Porro in 
iis epifltolis exhibendis u. v. p. 39. disponendis, magna varietas reperitur ; qua in 
re imprimis momenti est in antiquissimo omnium Codice Vaticano, teste numero 
capitulorum illi adscriptorum : epistolam ad Hebraeos locum occupare post eam ad 
Galatas, cum Romana in ordine caput teneat; Corinthiacae insequuntur, tuncque 
demum Ephesina et ceterae veniunt. Talis earum series fuit primitiva, quem iam 
olim aUquis librariorum ita invertit, ut epistolam ad Hebraeos a sede sua motam 
epistolis onmibus postponeret, quae nominibus urbium notantur, et post alteram 
ad Thessalonicenses decimo loco collocaret, solisque anteponeret literis missis ad 
sin^ios. Cf. J. L. Hug, de antiquitate Codicis Vaticani Comm. Frib. 1810. p. 24. 
Eundem locum assignat epistolae ad Hebraeos Codex Alexandrinus — v. C. G. 
Woidii, notitia Codic. Alexandrini ed. G. L. Spohn. Lips. 1 788. p. 99. — et Sinaiticus 

c. p. 410. Vulgatus ordo eandem epistolam ad calcem Paulinarum omnium reie- 
cerat Ita iam censuere Concilia Hipponense, Carthaginense atque Laodicenum. 
V. Pitra, 1. c. p. 504. In duobus codicibus Vaticanis perantiquis, Cophtorum lingua 
conscriptis, epistola ad Hebraeos post alteram ad Thessalonicenses collocatur; in 
iisdem Paulinas excipiunt epistolae septem Catholicae; et in harumce fine Actus 
A. habentur. Cf. Zacagnii, Collect. mon. praef. p. 74. 5. Ordo vulgaris Bibliorum 
cum editorum tum manuscriptorum, iam a S. Epiphanio memoratur, haer. XLII. 
p. 318. Cf. Millii, proleg. n. 236. p. 28. Hody, 1. s. c. p. 664. Credner, Gesch. 

d. neutest. Kanon. p. 393. s. Epistolae denique Catholicae, magno testium anti- 
quissimorum consensu, eo disponuntur ordine; quo s. Jacobus primus est; alter 
d.Petrus, s. Joannes tertius, quartus s. Judas; in qua dispositione fortassis habita est 
ratio verborum s. Pauli ad Gal. 2, 9. Olim Veteres Latini epistolam d. Petri prin- 
dpis Apostolorum et fundatoris Ecclesiae Romanae, primo loco posuerunt. Agmen 
Tero Librorum N. F. claudit Apocalypsis; quoniam tamquam Liber propheticus 
fntura respicit adhuc implenda; atque Insignem illam habet clausulam, de qua 
diximus m H. R. D. N. T. p. 515. 



§. 23. De S. Bibliorum U. T. vi et efficacia. 

Per vim et efficaciam Sacrorum Bibliorum intelligimus: illam S. Scri- 
pturae virtutem, quae mentem illuminat, ut lecia intelligamus; 
et affectum inflammat, ut quae intellectu percepimus inflammato 
etiam affectu faciamus. Sane „Verbum Dei", quod Sacra Biblia continent, 
est instrumentum ; quo Deus utitur ad nostram salutem et sui Nominis gloriam. 
Hanc instrumentalem Verbi Dei efficientiam ipsae Sacrae Scripturae satis signi- 
ficant Quapropter ait S. Jacobus 1, 18.: „Voluntarie enim genuit nos 
verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturae eius." „Haec, 
inquit S. Joannes Ev. 20, 31. scripta sunt, ut credatis, quia Jesus est 
Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine 
eius." Omnino S. Literae Utriusque Testamenti instrumentum efficiunt, quo 
acquiritur cognitio Dei supernaturalis; quae et salutaris vocatur, cum 
docet, erudit in iustitia; H. Tim. 3, 16. sapientiam praestat parvulis Ps. 18, 8.; 
scientiam dat et intellectum. Prov. 1, 4. Eccle. 12, 10. Eadem porro Sapientia 
illuminat; Prov. 30, 5. ut lucema ET. Pet. 1, 19.; infiammat; Luc. 24, 32. falsa 

6* 



Digitized by 



Google 



68 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. II. 

redarguit; II. Tim. 3, 16. fidem confirmat; Joan. 5, 39. Act. 17, 12.: qnae quia 
otiosa esse non debet ac mortna, ad spem in Deo collocandam progreditur. 
^Quaecunque, loquitur s. Paulus, scripta sunt: ad nostram doctrinam 
scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum 
spem habeamus.** Rom. 16, 4. Exinde „Verbum Dei" laetificat; Ps. 93, 19. 
delectat; Ps. 76, 4. corroborat; I. Cor. 1, 18. facit ad maiorem et promtiorem 
caritatis erga Deum, et proximi propter ipsum, exercitationem; ut perfectus sit 
homo Dei ad omne opus bonum instructus. II. Tim. 3, 17. Quare optimo iure 
affirmatur, quod „Divinae Scripturae — a s. Augustino, 1. VI. musicae cap. 14. 

1, 633. — tot voluminibus et tanta auctoritate et sanctitate praeditis, nihil nobiscum 
aliud agant, nisi ut diligamus Deum et Dominum nostrum ex toto corde, ex tota 
anima et ex tota mente; et diligamus proximum tanquam nosmetipsos." Idem 
Praesul Hipponensis, de Doctrina Christ. III, 10. p. 87. animadvertit : „Non 
autem praecipit Scriptura nisi caritatem, nec culpat nisi cnpiditatem, et eo modo 
informat mores hominum." Propheticus et Apostolicus S. Sermo corda scindit 
ac penetrat; Heb. 4, 12. dura conterit; Jer. 23, 29. sanat Matth. 4, 4.; et convertit 
animas; Ps. 18, 8. minatur ac perterret; Ps. 118, 16. Isai. 66, 6. alit animum; Tit. 

2, 8. beatam ac vitam dat aeternam. Joann. 6, 39. 6, 10. Eccli. 24, 31. Cum 
vero Dei gloriam omnibus in rebus et actionibus summum esse finem constet, 
adeo ut ad eam ipsa etiam nostra felicitas referatur; Dei Gloriam, Verbo 
scripto Divino efi^ectum attribuendum esse facile intelligimus. Vis et efficacia 
Scriptorum Sacri Textus U. T. inter legendum — modo cetera serventur — tales 
excitat ideas, quales ipsi Scriptores, cum scribebant, habuisse creduntur. Unde 
rursus constat, non sine ratione dici: illam vim et efficaciam verborum S. S. 
comitari a vi quadam supematurali. Pie creditur: Deum ordinarie quando ipsins 
Verbum loquitur, vel auditur singulare quoddam actuale auxilium legentium vel 
audientium animis ofi^erre, quod legentis vel audientis cor illuminat et movet; 
salutares immittendo illustrationes ac pios affectus excitando. Ita ut sic voluntas 
flectatur ad exsequendum id, quod in S. S. loquens a nobis exposcit Dens. 
Utramque hanc vim et efficaciam, ut sacer Codex exserat, primum ferventi ora- 
tione opus est, tum assidua S. S. meditatione. „Haec meditans atque ea 
ratione legens uniuscuiusque sensum Spiritu duce consequi pote- 
ris"; scribit S. Athanasius, ep. ad Marcellinum, n. 33. I, 1003. Ad quod adden- 
dum est: Verbum Dei iuxta mentem Ecclesiae Catholicae lectum et 
intellectum, nonnisi illam energiam suam exserere; quod ideo animadvertere 
oportet; ne quisquam putaret singuli cuiusvis esse: verum S. S. sensum perci- 
pere et interpretari. Sacer enim Textus U. T. non est in omnibus per se danis ; 
sed habetur in eodem perspicuitas cum obscuritate sapienter tempe- 
rata. Sed hac de re plura atque gravissima alio loco erunt dicenda. 



§. 24. De S. Bibliorum U. T. usu. 

„Quemadmodum, dicit belle d. Chrysostomus, de Lazaro concione III, 
2. I, 739.: arma regalia reposita etiamsi nemo fuerit qui possideat, 
tamen iis qui habitant in aedibus ubi reposita sunt, multam prae- 
bent custodiam ac tutamen, dum neque latrones, neque parietum 



Digitized by 



Google 



Nomina, dirisio, efFflctas 8. S. QQ 

perfoflsores, neqae alius quispiam sceleratorum audet eam aggredi 
domum; sic ubicunque fuerint Libri spiritales, illinc omnis 
expellitur tis diabolica, multaque inhabitantibus accedit virtutis 
consolatio, quandoquidem ipse etiam per se Librorum aspectus 
segniores nos reddit ad peccandum.^ Qui sanctissimo utilissimoque 
Sacrorum Bibliorum studio tenetur, in iisque optat proficere: primo constituat, 
quem in iisdem discendis propositum finem habet; hinc enim postea iudican- 
dom, quanta eius esse debeat et qualis Divinorum Librorum cognitio, in iisque 
progressus ; et ad hunc totus legendi modus subinde accommodandus erit. Nam sane 
aliter Sacrarum Literarum peritus esse debet, qui adprivatam suam eruditionem 
animique consolationem sacrae huic disciplinae operam dare vult; alia procedendi 
ratio iis sequenda, qui Theologi ac Doctoris nomen ac personam sustinere 
Tolunt; sicuti et illis qui certamen lingua aut calamo suscipiendum habent, oum 
multifariis Veritatis Revelatae hostibus ; alium item modum tenere debet, qui cum 
officiis occupationibusve pastoralibus hoc studium coniungere yult. De hoc 
Sacras Literas ediscendi modo imprimis, egregie utsolet, S. Augustinus tractavit 
in optimis utilissimisque libris dedoctrina christiana, quos plus semel lauda- 
vimus. Praeterea quamyis ab aetema illa Sapientia, coelestis gratiae Inmen, crebro 
ardenterque petendum; Jac. 1, 5. atque a Deo quidem potissimnm exspectanda 
sit Sacrarum Scripturarum peritia; non haec tamen sola facienda, sed studium 
etiam et labor adhibendus erit. Quare cordatum virum, et cumprimis Theologum, 
decet, omnia nosse quae S. Scriptura continentur. Sed quia tamen non omnium 
iste animus modus tempusque; d. Chrysostomus, de Lazaro concione III, 3. I, 
739. aliique S. P. et S. E. suadent: ea maxime et prius legi, quae Novi Testa- 
menti sunt; nam profecto ea utiliora, clariora, magisque necessaria et nobis 
propiora. Inter eos qui rationem legendi S. Scripturas certo temporis spatio 
proposuerunt, quidam fuere qui annum civilem secuti, capita S. Scripturae in 
numerum mensium aut dierum diviserunt; ut ex hac divisione constet, quot 
capita cuilibet mensi, quot diei cuivis tribui debeant, et sic per unius spatium 
anni tota S. S. V. et N. T. percurratur. Alii vero morem Ecclesiae etiam in 
deyotione particulari sequentes, hanc lectionem ad normam Breviarii disposue- 
rant. Postrema intentioni Ecclesiae magis convenire videtur, et res ita ordinari 
ppterit, ut paucis demtis S. Scripiurae unius anni decursu qualibet die tria aut 
quatuor capita legendo absolvatur. Cf. Dismae a Latere Christi Ord. Erem. disc. 
S. Aug., nov. disposit. S. S. in ordinem red, Vindob. 1769. p. 12. s. 

Magnopere deinde secundo optandum, ut Sacrae Literae ab earundem 
studiosis diligenter identidemque legantur. n^^i^? inquit d. Augustinus, de doctr. 
chr. n, 8. p. 38. , Divinarum Scripturarum solertissimus indagator, qui 
primo totas legerit notasque habuerit; et addit „etsi nondum intel- 
lectu, iam tamen lectione.*^ Lectiones has assidue animo pio, non minus 
attento quam sciendi avido, repetere convenit, impedimentum enim maximum lectio 
vagabunda, quasi placens sibi modo, hoc modo illud legere, modo aliud facere. 
Vagatio exterior signum est vagationis animae, et ideo talis non potest proficere. 
nQuamobrem, monet Cassianus, coUat. XFV, 10. p. 456., diligenter memoriae 
conunendanda est et incessabiliter recensenda Sacrarum series Scripturarum. 
Haec enim meditationis iugitas duplicem nobis confert fructum. Primum, quod 
dum in legendis ac parandis lectionibus occupatur mentis intentio necesse est. 



Digitized by 



Google 



70 Comraent. de S. Scriptnr. cap. pnm. sect. II. 

ut nuUis noxianim cogitationum laqueis captivetur; deinde quod ea quae 
creberrima repetitione percursa memoriae tradere laboramus, tneditatione taciti 
revolventes clarius intuemur.** Nihil in S. Scripturis per se aut parvum aut inutile 
putandum. „Nec illas, scribit S. Joannes Chrysostomus, ad popul. ant. hom. I, 
1. p. 2., quidem quae tenues esse putantur Scripturarum sententias praeter- 
curramus. Nam et ipsae de Spiritus Sancti gratia sunt; Spiritus autem gratia 
numquam parva aut vilis, sed ma^a et mirabilis, et dantis munificentia digna.** 
Unde S. Bernardus, serm. XVI. in Cantica n. 1. p. 87.: se in his scrutandis 
curiosum existere ait, quia Scripturae sunt apothecae Spiritus Sancti. 

„Ordo, studendi S. Literis notat S. Bonaventura, in Hexaemeron. serm. 
XIX. I, 57., diversimode traditur a diversis; sed oportet ordinate procedere, ne 
de primo faciant posterius, vel e converso.** Prima ratio studendi S. Literis 
est critica, quae tamen non una sed rursus diversa est. Nam alii his nostris 
diebus omnem prope operam in eo coUocant, \it in varias Earundem lectiones 
inquirant; et quae ex illis vera esse possit disputent; cum alii res gramma- 
ticas et minutissimos vocabulorum apices excutiunt. Criticos labores utiles imo 
necessarios esse, ut sensum S. Scripturae literalem, q\ii fundamento est cete- 
ris, assequamur lubenter concedimus; non tamen expedit nec vacat sine magna 
temporis iactura, ut omnes vel etiam plurimi lectorum Sacri Codicis criticae operam 
navent. Qui vero apices sectantur, ingenio suo magis quam scientiae et utilitati 
student. Altera ratio est eorum, qui meditatione fidei mysteria et morum 
regulas inquirunt, sensum cum literalem tum mysticum ex interpretibus sedulo 
indagant, loca in speciem pugnantia conciliare discunt et magna diligentia ipsum 
s. Textum sibi familiarem reddere conantur. Qui ita agunt medullam S. S. gustant, 
et ad solidam S. S. scientiam contendunt ; neque unquam inanibus quaestionibus 
aut investigationibus steriliter evanescent. Hanc studendi rationem praeter S. S. 
P. P. iam laudatos, prae reliquis commendant: Laur. de Villavincentio, 
Phrases S. Scripturae Antv. 1571. Fab. Justinianus, de S. S. eiusque usu. Kom. 
1614. Hon. Jos. Bruneti, manuductio ad S. S. 2. vol. Par. 1701. Serarius, S. J. 
Prolegom. Bibl. c. 28. p. 193. J. Mabillon, tract. de stud. mon. II, 2. s. p. 238. s. 
J. M. de Turre, O. P., Inst. ad Verbi D. intell. Parm. 1711. HI, 545. s. Franciscus 
a Puteo, diss. de Studiis eccles. Graecii. 1767. p. 98. s. J. Opstraet, Theologus 
Christianus, sive ratio vitae et studii instituenda a Theologo. Florent. 1789. p. 60. s. 
Meditationum solis S. S. verbis contextarum seriem scripsit N. Paulmier, S. J. 
quam recudi fecit Migne, Scripturae Sacrae Curs. compl. t. XXVII. suppl. Par. 
1843. p. 198. s. Theologiam D. Scripturae sententiarum 1. IV. digessit. H. Mar- 
cellius, S. J. Brux. 1658., repetiit Migne 1. c. I, 909. Exempla Biblica in 
Materias Morales distributa dedit N. Hanapus, Ord. Praed. Patriarcha Jerosolym. 
saep. ed. rec. i. Aug. Vind. 1730. 

Sacra Biblia memoriae mandare quoad partes quasdam praecipuas e 
Psalmis, Prophetis, Proverbiis, Ecclesiastico, Evangeliis et Epistolis, sane optimum 
est. Etenim eorum res et verba, quae memoriae mandentur, dignissima sunt. Qui 
jsacrosancta Dei oracula, suum in pectus demiserint, memoriaque sepserint; Deo 
suam quodammodo memoriam consecrant ; vel ided quia perpetua ministris sacris 
esse debeat S. Scripturarum pertractatio, quo muniis suis sint aptiores. Laborem 
hunc praescripsit s. Hieronymus, ep. 52. ad Nepotianum n. 7. p. 262. „Divinas 
Scripturas saepius lege, numquam de manibus tuis sacra lectio 



Digitized by 



Google 



Nomina, divisio, eflFectus S. S. 71 

deponatur. Disce quod doceas; obtine eum qui secundum doctrinam 
est, fidelem sermonem, ut possis exhortari in doctrina sana 
dicentes revincere." Qui magno studio S. Literas exacte noruut, horum 
conatui suus non deerit fructus. Hoc conatu, hac animi contentione, mirum 
quantum plurimi S. P. et S, E. profecerunt. „Ama scientiam Scripturarum, 
et carnis vitia non amabis.^ In hanc d. Hieronymi, ep. 125, 11. ad Rusticum 
p. 939. sententiam, omnes eunt cordati interpretes. Nec vero ab iis dissentire 
poterit, qui praeclaram S. Literarum vim et efficaciam rite expenderit. 



§. 25. An Scripturae quaedam Canonicae perierint? 

Nostri instituti non est ratione „Locorum Theologicorum'* : de S. S cri p tur a e 
insufficientia excurrere, sed paucis modo inquirere; an quidam Libri Canonici 
interciderint? Quaestio non parva est, possitne, qui Canonicus liber est, inter- 
cidere? Et sunt qui negent; — v. Salmeronis, proleg. IX, c. 4. p. 92. s. Thomae 
Stapletoni, de principiis fidei doctrinal. Controv. V. 1. IX, c. 5. Op. ed. Lut. 
1620. 1, 319. Th. Holtzclau, Instit. Scriptur. p. 100. — qtiia videtur ad Divinam 
providentiam spectare, curare ne id fiat. Neque Judaei quibus credita sunt 
eloquia Dei ; Rom. 3, 2. neque Ecclesia fida Tabularum Sacrarum custos ; aiunt, 
passura censenda est, ut tam eximium depositum periret. CoU. Luc. 16, 17. I. 
Tim. 6, 20. AvtfOsai? nihilominus probabilior esse videtur, qua affirmatur nihil 
vetare aliquem Librum Canonicum excidere, et de facto ita in 
pluribus accidisse; cum inveniantur Libri in S. S. V. F. commemorati, qui 
hodie non amplius exstent. Tales sunt: Num. 21, 14. liber bellorum Domini; 
Jos. 10, 13. liber Justorum; plures libri historici et prophetici vatum. Chronicon, 
i. e. Liber verborum dierum Salomonis; IH. Reg. 11, 41. Liber ver- 
borum dierum regum Israel; ib. 14, 19. Juda; ib. v. 29., Samuelis et 
Gad videntis. Nathan prophetae; Ahiae, Addonis, Semeiae, Jehu, 
Isaiae, Hozai; de quorum commentariis alio loco Hist. R. D. V. T. p. 469. 
diximus. Accedunt tria millia parabolarum Salomonis, eiusdem naturalia de 
plantis, arboribus, et omni animalium genere. Ib. p. 292, 312. Jeremiae 
descriptiones , item lamentationes in Josiam. Ib. p. 439. Liber iuris regii a 
Samuele scriptus, I. Reg. 10, 25. Joannis Hyrcani liber dierum sacerdotii, 
atque Libri Jasonis Cyrenaei. Ib. p. 572. De epistola quadam tertia ad Corin- 
tbios; item ad Laodicenqs, quomodo se res habeat, meminimus in H. R. D. 
N. T. 402. s. 447. s. 

Cur vero Scripturas has Deus permiserit perire? non facile in promtu est 
respondere; quia nostrum haud est in huiusmodi facta curiose inquirere eaque 
profane scmtari. Cf. S. Chrysostomi, in Matth. homil. IX, 4. p. 135. Illud autem 
omnes fatemur: providentiae Dei et permissionis huius rationes sapientissimas 
deesse nequaquam posse; ad quam omnino pertinet^ ut Ecclesia Libris neces- 
sariis ad fidelium salutem in genere non careat. coll. II. Tim. 3, 15. s. Sed ad 
hoc opus, nuUus certus eorum numerus in particulari est necessarius; quia qui 
relicti sunt Libri Canonici sufficiebant, ad fidei morumque documenta exinde 
haurienda. Neque fit alicuius vivendi regulae iactura, quando eadem haec regula 
in aliis libris adest. Yel cui nostrum dubium esse potest, multa quae interdum 



Digitized by 



Google 



72 Comineiit. de S. Scriptur. cap. prim. sect. 11. 

Dens locutus fuerat per Samuelem, Eliam, EliBaeum, aliosque plurimos qoi 
dicuntur a Domino missi; innumera item quae e^t dixitque Christus; coll. Joan. 
21, 25. non minus B. B. Petri et Pauli extrema acta; ceterorum Apostolorum 
ubivis terrarum gesta, potuisse fidelibus ad fidei morumque instructionem servire ? 
quae tamen omnia Deus scribi noluit! Scripserat olim Deus digito suo Moysis 
tabulas priores, et tamen permisit, imo voluit eas a Moyse confringl ; quid mirum 
si ea quae scripta fuerant quandoque obliterari passus est! Quibus rite expensis, 
apposite conduditur: sicuti non fuit contra Divinam providentiam, ut plura a 
Spiritu Sancto per Prophetas, Christum et Apostolos prolata, statim cum ipsa 
fere voce quasi perirent, nec ulla deinceps eorum superesset memoria; ita non 
fuit contra Divinam providentiam, ut qui iam tempore aliquo fuerant, Libri 
exciderent. Cf. S. Chrysostomi, in ep. I. ad Cor. hom. VII, 3. p. 53. Quaecunqae 
vero causa sit: ut aliquis e Canonicis Libris pereat; non potest id Ecclesiae 
veteri in culpa dari, vel infidelitatis ipsa argui : nec enim infidelis depositi custos 
dici quit, cum depositum non diutius servandum sit, quam donec is repetat qui 
deposuit ; quod facit Deus cum id curat, vel providentia sua permittit, ut aliquae 
Sacrarum Scripturarum intercidant Ceterum hanc de tota quaestione sententiam 
fusius asseruere: C. R. Bellarminus, de controv. chr. fid. I. de Verbo Dei 
1. IV, 4. p. 260. s. Serarius, prolegom. bibl. c. 8. q. 14. p. 45. s. Huetius, 
not ad Origen. I, 137. Bonfrerius, praeloq. in S. S. c. 6. p. 9. s. B. Germon, 
de veteribus haereticis Eccl. Cod. corruptor. P. tL. c. 5. p. 167. s. Acatholicorum 
priscorum hac de re sensum tuentur: A. Pfeiffer, Critica S. Dresd. 1721. p. 11. 
et Fr. Spanhemius, Dubiorum evang. II, 88. et 89. ed. Gen. 1655. p. 590. s. 



DE LIBRIS APOCKYPHIS ADDITAMENTUM. 

§. 26. Qui libri dicantur apocryphi. 

Unde quidam libri veteres dicantur ,^1^X01 dTCOxpufOt'; vel simpli- 
citer jdTUOxpucpa' ; non una est scriptorum sententia ^ Quidam interpretum 
hanc adpellationem inde repetunt: quod apocryphorum auctores essent 
occulti et incerti; attamen cum etiam de quorundam Canonicorum 
V. T. Librorum scriptoribus haud constet; melius et analogiae linguae 
convenienter 2 vocari censentur absconditi, quia non essent publicae 
atque Divinae auctoritatis ^, verum obscurae atque humanae modo aesti- 
mationis 4. Canonicis igitur Libris opponuntur apocryphi veluti ,dxa- 



1) L. Suiceri, Thes. I, 458. Gieseler, Stud. u. Krit. 1829. p. 142. J. C. 
Thilo, Acta S. Thomae Ap. Lips. 1823. prol. p. XC. s, Guerike, Gesammtgesch. 
d. N. T. p. 661. Credner, Gesch. d. N. T. Kanon. p. 111. s. Bertholdt, hist. kr. 
Einl. p. 46. A. Hilgenfeld, der Kanon. p. 6. *) A graeco „aTOxp6jrc£iv", occu- 
lere, abscondere. *) Qui poterant „exxXif)aiaJ^€a0ai" ; i. e. publice in Ecclesia reci- 
tari. V. p. 7. *) Unde deberent aTtoxpuTcreffOai, abscondi. Ita opponit Didymus 



Digitized by 



Google 



De libris apocryphis atriosqne Testamenti. 73 

vovtara'; quo singnlare hoc scriptorum genus e S. Voluminibus U. F. receptis 
ex atictoritatis iudicio excluduntur ^ Longe maximo testium numero illa 
vocis ^OTCoxpufOv' acceptio, a primis inde religionis christianae initiis, obti- 
nuit; qua proprie: scripturae designantur, quae adulterinae 
haeretica fuligine tinctae; et ideo reiiciendae sunt^. Ex com- 



Alexandrinus, iu Acta Ap. 8, 39. ed. J. Chr. Wolfii, Anecdota graeca sacra et pro- 
fana. Hamb. 1723. IV, 39.: „Se87][jLoai£uji.^va5 p^pXou^", libris „0710x^69015." Rufi- 
nns, expos. in Symb. Apost. n. 38. notat: „Ceteras vero Scripturas apocryphaa 
nominarunt, quas in Ecclesiis legi nolueruut.'* p. 206. Sic docet etiam d. Augu- 
stinus, contra Faustum XI, 2. p. 219. „Adpellantur apocryphi, non quod habendi 
sint in aliqua anctoritate secreta, sed quia nuUa testificationis luce declarati, 
de nescio quo secreto, nescio quorum praesumtione prolati sunt.** In eundem 
sensum ait s. Isidorus, etymol. VI, 2. p. 255. ^Apocrypha autem dicta i. e. 
secreta, quia in dubium yeninnt. Est enim eorum occulta origo, nec patet 
Patribus, ex quibus usque ad nos auctoritas veracium Scriptnrarnm cer- 
tiflsima et notissima successiono devenit*' Neque aliter habet antiqua glossa 
apud Arevalum, in ed. op. C. Sedulii, Rom. 1794. p. 420.: nApocryphiis dicitur 
secretalis, quo nomine censetur liber secreti aliquid in se continens, propter 
quod non est recitandus in publico.*' 

1) Quamvis vocis „aj:oxpu(po5" apud Veteres non unus sit usus, et ille 
quidem haud ex sola etymologia, sed etiam e traditione discendus veniat 
Hinc ut clarius elucescat, operae pretinm factnri nobis videmur, si coUatis aliquot 
Graecorum et Latinorum testimoniis, usum polysemae vocis ob oculos ponamus. 
,,^A7c^xpu905" ergo interdum idem est ac Latinis arcanus, cumque de Libro 
Canonico adhibetur, vocatur is: cuius intellectus difficilis et obscurus 
est. Ita Apocalypsis b. Joannis Ap. as. Epiphanio, haer. LI, 3. p. 423. dicitur 
„«3coxpu^ov 8ia ta Iv Tfj 'A7CoxaXij<|»£i ^abita^ xai axotsivto; 6?p7](ji^va" ; Petavio interprete 
„atque si — Alogi — Apocalypsi dumtaxat reiecta Evangelium admitterent, dici 
id posset subtili quodam et accurato iudicio fecisse, ut apocrypha respuerent; 
qnod pleraque in Apocalypsi altissimos et obscuros sensus haberent.*^ S. Cyril- 
lus HierosoL, cat. IV, 33. p. 68. apocryphum Libmm videtur vocare: de cuius 
anctoritate num divina num humana sit? non satis constet. Scribit enim: „Neque 
mihi quidqnam apocryphorum, tcov ^oxpiS^cov, legas. Qui enim ea quae ab 
omnibuB agnita et concessa sunt nescis, quid circa dubia et controversa infelix 
operam perdis.** Idem tamen s. Cyrillus mox 1. c. num. 36. p. 69. damnat Evangelia 
^^EuSeTcfYpa^a xa\ ^Xa^Epd^", quale erat Manichaeomm secundum Thomam Evan- 
gelistam, quod evangelicae adpellationls fragrantia coloratum, simpliciorum 
animas corrampit.*^ Praeterea idem s. Episcopus Solymaeus alia apocrypha 
novit, qnae taxat. Catech. XV, 16. p. 232. ^) De his loquitur iam S. Irenaeus, 
adv. haer. I. 20, 1. p. 219. ubi Gnosticorum „inenarrabil«m multitudinem apocry- 
phomm et perperam scripturamm, quas ipsi finxerant*^, commemorat. Concinnit 
Tertullianns, de anima c. 2. p. 171. nQuid autem, si philosophi etiam illa 
incursaverant, quae penes nos apocryphoram confessione damnantur, certos nihil 
recipiendam, quod non conspiret germanae et ipso aevo iam natae paraturae.^ 
Eodem modo S. Athanasius, ep. fest. p. 961. monet: „neve deinceps libros alios 



Digitized by 



Google 



74 Comnient. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. 11. &ddit. 

nnini pene •asu loquendi Veterum S. S. Patrum et Scriptorum libri 
apocryphi vocantur: qui ab hominibus infallibilitatis dono 
carentibus humana industria conditi, nominibus utcunque 
virorum in theocratia V. T., vel historia N. T. clarorum in- 
scripti; sive ob finem bonum sive ob perversum exarati, a 
Canone attamen exclusi et a publico usu reiecti sunt^ Minime 
enim illud nomen a S. P. et S. E. primo proprium datur esse convin- 
citur, illis Veteris Testamenti Sacris Voluminibus; quos Canon 
Hebraeorum hodie non continet, licet olim tenuerit^. 



legant, qui apocryphi vocantur" ; et in fine ait p. 963. „nusqnam apocryphorum 
mehtio habetur, sed ii sunt haereticorum commentum, qui arbitratu suo libros 
conscribunt." His addi poterunt Origenes, prolog. in Cant. scribens: „quod 
essent de scripturis his, quae vocantur apocryphae, pro eo quod multa in iis 
corrupta, et contra fidem veram inveniuntur a maioribus tradita, non placuit 
iis dari locum, nec admitti ad auctoritatem." XIV, 325. S. Augustinus, contra 
adv. Legis et proph. I, 20. p. 270. n. 39. „Sane de apocryphis iste posuit testi- 
monia, quae sub nominibus Apostolorum Andreae, Joannisque conscripta sunt. 
Quae si illorum essent, recepta essent ab Ecclesia, quae ab illorum temporibus 
per Episcoporum successiones certissimas, usque ad nostra et deinceps tempora 
perseverat." Similiter censet D. Hierouymus, ad Laetam ep. 107, 12. p. 688. 
„Caveat omnia apocrypha, et si quando ea non ad dogmatum veritatem sed 
ad signorum reverentiam legere voluerit, sciat non eorum esse quorum 
tituHs praenotantur; multaque his admixta vitiosa et grandis esse pruden- 
tiae aurum in luto quaerere."^ Gratulantur quidem Acatholici: se uno potissimum 
d. Hieronymo duce, qui in Prol. gal. scribit „quidquid extra hos — Canonx- 
cos sc. — est, inter apocrypha ponendum"; Libros S. V. F. extra volumen 
, hebraicum positos, adpellasse apocryphos. Sed in his verbis non multum est 
laborandum, ubi attenderimus d. Hieronymum in Prologo galeato enarrare Cano- 
nem L. L. S. V. F. Judaeorum sui temporis. V. p. 32. Conspirat S. Leo M., 
ep. XV. ad Turribium Asturicensem ep. c. 15. ed. Fr. Ballerini. Ven. 1753. 
I, 706. mandans: „Curandum ergo est, et sacerdotali diligentia maxime provi- 
dendnm, ut falsati codices, et a sincera veritate discordes, in nullo usu lectionis 
habeantur. Apocryphae autem Scripturae, quae sub nominibus Apostolorum 
moltarum habent seminarium falsitatum, non solum interdicendae , sed etiam 
penitus auferendae sunt, atque ignibus concremandae." 

1) Cf. Th. Stapletoni, de princip. fid. controv. V. 1. 9, 5. p. 318. H. Gold- 
hagen, Introd. I, 198. D. Czerny, Instit. Herm. I, 72. T^ Sartori, Hermen. 
Harm. p. 36. R. Simon, Hist. crit. V. T. ed. Par. p. 47. Honorati a S. 
Maria, animadv. in reg. et usum Crit. I. 2, 7. p. 301. J. L. Hug, Einl. I, 119. 
J. N. Alber, Instit Herm. S. S. N. T. Pestini. 1818. I, 227. Herbst, hist. crit. 
Einl. I, 49. Thilo, 1. i. c. p. XC. Movers, in Welte^s K. L. I, 325. s. Reith- 
mayr, Einl. p. 41. Malou, Bibellesen II, 14. s. Reusch, Einl. p. 169. Lamy, 
Introd. p. 72. ^) Apud Acatholicos apocryphi libri, indubitata confessione voci- 
tantur, illi quos quidam ex nostris deutero-canonicos vocant; quique revera 



Digitized by 



Google 



De libris apocryphis utriusqne Testamenti. 75 

§. 27. Quae ratio fuerit libros apocryphos secer- 
nendi a Canonicis? 

Quod vero Ecclesia Catholica apocrypha reiecerit, id luculentissime 
testatur Synodus Romana anno Domini 496. habita praeside Gelasio 
S. P. ; cnius celeberrimum decretum ^ recenset apocrypha: ,quae ab 
haereticis sive schismaticis conscripta vel praedicata sunt*; 
et quae ,nullatenus recipit catholica et apostolica Romana 
ecclesia.* Haecsunt Concilii verba, quibus nihil clarius dici poterat. 

Ratione originis libri apocryphi S. Scripturae U. F. magnam 
habent analogiam cum libris priscorum ethnicorum arcanis; quorum aucto- 
res credebantur dii, aut heroes, quive esotericam continere sapientiam vide- 
bantur. Non sufficiens quibusdam curiosis vel perversis ingeniis visum est, 
quod de sanctissimis Religionis mysteriis in S. Codice legitur ; indeque factum 
ut peculiares de iis libros apocryphos condiderint ^. Inventi fuere ante 
Christum Judaei, qui iactarent praeter sacras Literas V. T. : esse tradi- 
tionem perennem et a tempore Moysis continuam, absconditam 



canonici sunt, liceat in originali hebraico non reperiantur et cum Canonicis 
libris in eadem compage coniuncti in editione approbata Vulgatae positi, ut 
divinitus inspirati canon fidei et vitae sunt totius Ecclesiae. V. p. 35. Exinde 
nullo amplius modo eos apocryphos dicere fas est. Quod faciunt viri acatholici: 
J. Rainoldus, Anglus Censura Librorum apocryphorum V. T. Oppenheimii 1611. 
I, 57. s. 236. s. 250. s. Hottinger, Thes. phil. IL 2, 1. p. 520. s. Pfeiffer, Crit. 
s. c. 14. p. 300. s. J. Fr. Buddeus, Instit. theol. Lip. 1723. p. 194. s. J. G. 
Eichhorn, Einl. in*s A. T. I, 68. Havernick, Handb. d. h. kr. Einl. I. 1, 69. s. 
Wette, Lehrb. d. h. kr. Einl. A. T. p. 392. Ullmann, kan. u. apocr., in Samml. 
V. Streitschr. g. Strauss. ed. II. Gotha. 1866. p. 161. s. Keerl, die Apocryphen- 
frage. Leipz. 1855. p. 1. s. Stier, die Apocryphen. BraunshTv. 1853. Bleek, Stud. 
u. Krit. 1853. p. 267. Einl. i. d. A. T. p. 675. Keil, Lehrb. d. h. kr. Einl. p. 675. 
Cum vero libros apocryphos ab Ecclesia Catholica a Canone remotos, quos mox 
definivimus, pseudepigraphos <|»eu8e7cfYpacpa, — v, Oehler, s. v. Kanon in Herzogs 
R. E. Vn, 260. Dillmann, ib. XH, 300. — vocant iidem Acatholici ; oppido falsum 
dicunt, sunt enim apocryphi multi, qui nullum mentiuntur auctorem, proinde 
pseudepigraphi i. e. falsam pertexentes inscriptionem inscribi non possunt. 

1) De quo v. J. Dallaei, de Pseudepigraphis Apostolicis. Harderv. 1653. 
p. 436. s. Fr. Ballerinionim , tract. de antiq. Coll. Can. app. ad S. Leonis M. 
op. Ven. 1757. III, CLL s. C. J. Hefele, Conciliengesch. H, 597. s. A. Thiel, 
de Decretali Gelasii P. Brunsb. 1866. p. 15. 23. 2) Eodem plane modo ut apud 
veteres paganos faciebant deceptores, qui sub falsis nominibus virorum mythicae 
anidquitatis, scripta vulgabant instruendae sapientiae gratia exarata; innumeris 
fraudibus, erroribus, nugis varie auctis referta, quibus virtutes divinas explica- 
rant, praestigiam et magiam docuerunt. 



Digitized by 



Google 



76 Comment. de S. Scriptnr. cap. prim. sect. II. addit. 

atque occultam; neque passim omnibus sed senioribus tantum in Lege 
sapientioribus notam. Unde insana fingendi quaecunque libidine acti, sacri- 
lege commentitia consarcinarunt scripta ; quibus ut maiorem conciliarent 
auctoritatem, supposita nomina indiderunt. Non absimiliter a primis Eccle- 
siae christianae saeculis traditiones mendaces de ortu, infantia, deque fatis 
D. N. Jesu C, B. Maria V., et S. S. Apostolorum, curiositatem hominum 
occuparunt; atque non solum ore populi circumferebantur, verum literis haec 
figmenta committebantur improba ^ Quare factum est, ut graece, syriace, 
latine, arabice saepe transscriberentur, atque in plurimas — etiam Occidentis 
linguas — converterentur. Exorti. sunt haeretici, qui ut suos quos spar- 
serunt errores fulcirent, ad illam artem confugerunt, falsas pro genuinis 
supponendi^scripturas. Queis autem celerrime omnis auctoritas denegata est; 
quod ^TuapaBoaK; 6x/.XY)aiaaTixY3' divinam earum originem ignoraret; imo ipsa 
istarum scripturarum suppositarum indoles, inspirato auctori non conveniret. 
Cum antequam proferrentur libri apocryphi, nec ullum exstaret eorum in 
Ecclesia Dei vestigium; mox uti innotuerunt a Canone exclusi sunt. 
Quid causae fuerit: quod iam primis Ecclesiae Christianae saeculis, 
tanta prodierit apocryphorum librorum multitudo? quorum compilatores 
Sanctorum, quin ipsius Christi nomina inscripserunt; res est accuratiori 
indagini haud indigna?^ Est autem ea dupUcis generis. Alia quidem non 
mediocri numero scripta idciroo confinxerunt veteres haeretici, ut philo- 
sophiae quam tradebant, maiorem existimationem conflarent; alia nt 
Christianis persuaderent, se nihil alienum a doctrina divinitus reve- 
lata proferre K Homines isti^ scelestissimi fuerant atque praeter ,Yvwaiv', 
nihil amplius quaerendum esse praecipiebant ^. Improba haec et perversa 
factio cum Christi doctrinam a sua prorsus discrepare cemeret, qua nihil 
tamen volebat magis praeferre ; Christum eiusque Apostolos privatim inti- 
miores sequaces, longe alia ac populum publice docuisse, mentiebantur ^. Etsi 



*) V. Genthe, die Jungfrau Maria und ihr Evangelium. Halle 1860. 

2) Olim iam Christi libros nonnullos ad Petrum et Paulum, continentes eas artes, 
qnibus patraverint miracula sua circumtulisse desipientes quosdam : S. Augustinus, 
de Consensu Evang. 1. I. c. 9. 10. p. 7. 8. testatnr, eosque putidissimi mendacii 
iure arguit. Cf. eiusd. contra Faustam 11, 6. p. 89. et Acta cum Felice Manichaeo 
H, 6. p. 489. ubi ait: ^Habetis etiam hoc in scripturis apocryphis, quas Canon 
quidem catholicus non admittit, vobis autem tanto graviores sunt, quanto a 
catholico Canone excluduntur." Idem testatur d. Epiphanius, haer. XLVH, 1. 
p. 400. LXI, 1. p. 606. LXm, 2. p. 621. et Photius, BibUoth. cod. 114. p. 390. 

3) y. A. Hahn, Antithesis Marcionis Gnostici. Regiom. 1823. p. 34. ^) Quod 
testibus locupletissimis probare licet. ') Cf. A. Neander, Antignosticus . Berl. 
1849. p. 402. s. ^) Hanc eorum blasphemiam S. Irenaeus, adv. haer. I. 26, 5. 



Digitized by 



Google 



De libris apocryphis Antiqai Testamenti. 77 

vero ctincta nequitia, quae a frau^um eiusmodi architectis abesse non potest, 
ad haereticos imprimis pertineat; tamen etiam a Christianis suppositorum 
voluminum auctoribus, haud omnis abest culpa. Non carebat, teste Tertul- 
liano ^, prisca Ecclesia hominibus, qui non tam impietate quam intelligen- 
tiae quodam vitio, commenta stulta invenirent et scriptis consignarent ^. 

Possunt autem scripta ,(ixav6vt(TTa', sive jdix^xpu^a', in duas classes 
commode dispesci: videlicet Veteris et Novi Testamenti. Suntque 
rursus vel scripta ab orthodoxis edita, quae aliquain utilitatem legentibus 
adferre possint; vel compilati libri ab impiis et haereticis, ideoque a privata 
etiam lectione ab Ecclesia iure meritoque exclusi. Priori censu veniunt 
oratio Eegis Manassis^; III. et lY. Esdrae^; atque III. et IV. 
Machabaeorum^; item Epistola Barnabae, Pastor Hermae, quae 
magnae olim erant existimationis ®. Postrema haec scripta singulare 
quoddam, idque apocryphis libris affine, genus efficere censentur "^. 

§. 28. Recensus librorum apocryphorum Antiqui 
Testamenti. 

Viri quprum sapientiam libri apocryphi Antiqui Testamenti se conti- 
nere iactitant; sunt omnium notissimi, planeque praestantissimi in Histo- 
riis Populi Dei. 1. Adamus, cui inscribitur: Testamentum Adami; 



p. 252. et S. Augustmus, contra Adyersariam Legis et Proph. H, 2. p. 582. 
^Qtiis non hoe monstram, non dico sensus Christianus, sed qualiscanque humanus 
exhorreat"; proscribunt 

1) De bapt. c. 17. p. 46. ^) Vide ceterum caute J. L. Moshemii, diss. de 
causis suppositorum librorum inter Christianos saeculi Primi et Secundi. Altona. 
1740. Diss. I, 261. s. C. Tischendorf, de Eyangeliorum apocryphorum origine et 
usu. Hagae Com. 1851. p. 12. s. ^) Apud Ghraecos teste Allatio, de libris eccl. 
gr. p. 62. inter Cantica usitata. Cf. e. Cellier, Hist. gen. des auteurs s. lU. 1, 4. 
ed. Par. 1729. I, 473. s. Hist. R. D. V. T. p. 416. *) V. H. V. T. p. 578. s. 
Chr. J. van der Vlis, disp. cr. de Ezrae libro apocrypho vulgo quarto dicto. 
Amstel. 1839. J. Langen, das Judenthum p. 112. s. 174. s. 5) y. H. R. D. V. T. 
p. 517. 518. 670. Langen, das Judenthum p. 74. s. 176. s. ») Cf. J. B.' Cote- 
lerii, iud. de ep. s. Bam. p. 7. H. Goldhagen, Introd. p. 201. s. Cf. J. Hefele, 
das Sendschr. d. Ap. Bamabas. Ttlb. 1840. WeiszScker, z. Krit. d. Bamabasbr. 
ib. 1863. J. Kayser, Oest. Vierteliahreschr. 1864. HI, 345. s. Id. ii. d. s. Bar- 
nabasbr. Paderb. 1866. '') Haec autem diligenter in tractatione de apocryphis 
attendenda sunto, ne res hac voce indicatae perperam misceantur. Prouti reapse 
fecerant: Dupin, Diss. praelim. de auctoribus Libr. S. S. §. 2. ed. Par. 1692. 
I, 48. Alexander Natalis, hist. eccl. Saec. I. c. 12. ed. Par. 1730. HI, 39. Tille- 
mont, not. sur S. Barnabe. 6. Memoir. ed. Ven. 1732. II, 658. 



Digitized by 



Google 



•78 Comment. de S. Seriptur'. cap. prim. sect. II. addit. 

liber de filiabus Adae; liber poenitentiae Adae, vita Adami, p{o<; 'ASaix; 
Apocalypsis ; Psalmi atque praecepta Adae ad filium Seth \ Similiter 
habetur 2. eius uxor Heva auctor evangeUi. 3. Sethus per dies quadra- 
ginta raptus in coelum edoctus ab Angelis. 4. Enochus propheta et scriptor 
librorum de astronomia^. 5. Mathusala. 6. Lamech^. 7. Noria coniux 
Noae, cuius fertur vaticinatio. 8. Cham a malis creatus angelis et malas 
artes edoctus. 9. Melchisedech Psalmorum scriptor, deinde traditionum 
theologicarum, ritus sacerdotalis, rationis temporum, prophetiae et Legum ^. 
10. Abrahamus auctor apocalypseos cuiusdam. ll.Jacobus cuius Testa- 
mentum et avaPa0(JLOi commemorantur. 12. Testamenta twv xpiwv IlaTpi- 
ap/wv, et at SiaO^xai twv S(i!)$£/.a IlaTptapxwv^ 13. Josephi precatio 
TCpoffsuxT^. 14. Jobi varia in LXX. addita. 15. Jamnes et Mambres, 
Moysis adversarii ^. 16. Moyses, cui tribuuntur Testamentum, Xoyoi 
[/.uaTi/.ol Mwuaeox; , secreta Moysis , apocalypsis , anabasis sive analepsis ', 
et aliaquaedam^ 17. Eldad et Medad^. 18. Samuelis liber de iure 
regni ^^\ 19. Davides, cui in nonnullis codicibus et editionibus twv LXX. 
inscribi soletPs. 151. ; post victoriam de Goliatho compositus. Ecclesiae inte- 
rim universalis iudiciura, et continua omnium aetatum suffragia; tamquam 



^) Habetur arabice conscriptus , in cod. XXI. ar. Bibl. Vaticanae teste 
A. Maio, Script. Vet. Nova CoU. Rom. 1831. VII, 77. Codicem Nasaraeum, 
1. Adami appel. syriace transscriptum e mss. Par. N. 309. ed. et lat. redd. Matth. 
Norberg. Lond. Goth. I— m. 1815—6. 2) cf. H. N. T. p. 496. Scriptoribus, 
quos ibi laudavimus, adde J. Langen, das Judenthum in Palastina. Freib. 1866. 
p. 36. s. 3) CoU. Montfaucon, Bibliotheca Coisliniana. Par. 1715. p. 194. 7. 
*) Cf. Scipionis Squambati, Archivorum V. T. 1. I, 21. p. 164. s. ^) De quibus 
erudite disputat J. E. Grabius, Spicileg. S. S. Patr. ut et haeret. Oxon. 1700. 
I, 130. s. J. Nitzsch, de testam. XII. Patr. libro V. T. pseudepigrapho. Wittenb. 
1810. Vorstman, disq. de testamento XII. patriarch. or. et pret. Roterod. 1857. 
Langen, 1. c. p. 141. «) V. H. V. T. p. 102. ^) 'AvdtPaai? MoUa^w? fragmentum 
e Codice Bobiano Bibliothecae Ambrosianae vulgavit A. M. Ceriani, Monum. s. 
et prof. Med. 1861. L 1, 56. s. Cf. e. Langen, 1. c. p. 102. s. ») e. g. De vita 
et morte Moysis 1. UI., quos e mss. primus interpretatus est Gilb. Gaulmjn; 
repetiit A. F. GfrOrer, Prophetae Veteres Pseudepigraphi Stuttg. 1840. p. 306. s. 
Apocalypsim Moysis e quatuor codicibus edidit C. Tischendorf, Apocalyps. apocr. 
p. l.s. Idem porro editor librumistum non mediae aetati, sed saeculis p. C.n. tribu- 
endum esse opinatur. ^) Super quos, ut scribit Moyses Num. 11, 26., requievit 
spiritus. Hos inter auctores V. F. recenset Pastor Hermae, I. 2, 3. eos in hunc 
modum allegans p. 332. : „Prope est Dominus convertentibus sicut scriptum est 
in Heldam et Modal qui vaticinati sunt in solitudine populo.*^ Cf. e. Jachmann, 
der Hirte des Hermas. K(Jnigsb. 1836. p. 66. ^o) V. S. Squambatum, 1.' c. II, 
20. p. 281. 



Digitized by 



Google 



De libris apocryphis Antiqtti Testamenti. 79 

apocryphum istum Psalmum ponunt. In editione Complutensi omnino 
non legitur, in Eomana asterisoo notatur. 20. Salomonis Psalterium K 
21. Eliae Apocalypsis, revelatio et visio. Quae adhucdum restant atque 
nominibus scriptorum Canonicorum iunguntur, sunt: 22. Jesaiae ascensio 
et visio mirabilis, quae d. Trinitatis arcana et lapsi generis humani redem- 
tionem continet^. 23. Manassae regis preces. 24. Jeremiae praefatio 
in threnos, et alia. 25. Apocalypses Sophoniae, 26. Habacuci, 
27. Ezechielis; 28. atque Danielis prophetiae apocryphae. 29. Literae 
Baruchi ad decem tribus, bene distinguendae a libro ammanuensis 
prophetae Jeremiae in Canone posito. 30. Apocalypsis Zachariae patris 
JoannisB. 31. Esdrae liber III. et IV. atque Apocalypsis ^. 32. Macha- 
baeorum III. et IV ^. Illud adhucdum annotare oportet: libros istos 
si non omnes, saltem plurimos, ante tempora Novi Testamenti a 
Judaeis conditos; post haec autem, ut in libris eiusmodi abstrusioribus 
saepe est factum, accidit: quod hinc inde a Christianis non minus quam 
ab haereticis interpolati fuerint. Innumerae fabulae; quibus scatent, 
fidem ipsis abrogant; non propterea tamen libelli hi penitus negli- 
gendi sunt, cum quaedam in illis si non directe ad veritatem stabilien- 
dam, saitem ad agnoscenda errorum semina faciant. Enimvero sicut 
vetus dictum habet ,non omnia fingere Cretes*; sic nonnuUae in his, 
sub falsis licet iactatae nominibus, ex veteri traditione Judaeorum stricturae 
servatae sunt. Aliquando in iis genuinus Canonicarum Prophetiarum sensus, 



*) Huetio, Dem. Ev. prop. IV. p. 188. Hellenistae alicuiua opus esse credi- 

tur, hominis in S. Librorum lectione detriti, plurimaque cum ex Davidis Psalmis, 

tum ex Jesaia et Ezechiele et aliunde etiam ad id opus mntuati. J. Langen, das 

I Jadenthnm etc. p. 69. libellum istum post captas a Pompeio Hierosolymas ortum 

I censet. Salonaonis Psalterium ex Augustanae Bibliothecae vetustissimis membranis 

j ab Andrea Schotto S. J. descriptnm, edidit cum latina interpretatione et Scholiis 

Joann. Lud. de la Cerda, Hispanus e. S. Lugd. 1626. Cf. e. Ceillier, 1. c. p. 233. s. 

Grabe, ed. Cod. Alex. t. LXX. I. prol. c. I. §. 2. Fr. Delitzsch, Comm.ii. d. Psalter. 

L. 1860. n, 381. 451. 2^ Saepius edita latine Ven. 1622. Gieseler, progr. pent 

Gott. 1832. A. Fr. Gfrorer, Prophet. vet. pseudepigraphi Stuttg. 1840. p. 4. s.. 

£t ante a R. Lawrence, Ascensio Isaiae vatis, opuscuhim pseudepigraphum . . . 

apud Aethiopes compertum cum vers. lat. et angl. Oxon. 1819. Item H. Jolowicz, 

Himmelfahrt u. Vision des Proph. Isaia aus dem aethiop. u. latein. in^s deutsche 

ubers. Leip. 1854. Cf. e. Gesenius, Comm. ii. d. Isai. I, 45. Nitzsch, Stud. u. Krit. 

I 1830. p. 209. s. Lucke, Vers. e. v. Einl. . . .• in die ges. apocalypt. Literatur. 

Bonn. 1832. p. 125. s. ed. II. 1828. Langen, 1. c. p. 157. s. ^) Diversa a quarto 

libro Esdrae, quocum neque habito antiquitatis , neque auctoritatis respectu 

conferri potest. Apocalypsim hanc edidit C. Tischendorf, Apocal. apocr. p. 24. s. 

*) De quibus singulis attamen apocryphis agere, non est nobis sufficiens locus. 



Digitized by 



Google 



80 Comment. de S. Scriptar. cap. prim. sect. 11. addit. 

quem Judaei serioris aetatis tenuerunt, non sine singulari verborum 
emphasi exprimitur; quae omnia dignoscere ut labor, ita non minor 
utilitas esse potest.^ 



§. 29. Evangelia apocrypha. 

Sicut Vetus, ita etiam Novum Testamentum libros suos habet apo- 
cryphos, sed diversi generis illos; et quidem satis antiquos, Gelasius 
enim Papa in Concilio Romano a. 494. apocryphorum N. T. longam. 
seriem texit, et anathemate confixit ^. Libros apocryphos N. T. sic distri- 
buere licet, ut alii sint quos Christo, alii quos B. Mariae V., alii quos 
Apostolis et apostolicis viris auctoribus fabricatores vetusti acceptos tulerunt; 
quae aliqua ratione ad ,Tb euaYYsXixbv', et ad ,Tb dbcotTToXixbv' accedunt^. 
TJnde scripta N. T. apocrypha sunt: Evangelia, Actus, Epistolae 
atque Apocalypses; quae rursus vel Apostolorum nominibus inscribun- 
tur, vel anonyma sunt. 

Quanta fuerit ,Evangeliorum* apud homines primorum p. C. n. 
saeculorum vis atque auctoritas; vel hinc discimus, quod ea etiam, qui 
doctrinam sanam corruperunt, se habere et venerari simulant: omnemque 
dant operam, ut quae dogmata falsa fovent, illa tametsi recentia specioso 
,Evangelii* nomine tradiderunt. Idin ,Evangelio secundum Hebraeos 
vel Hebraeorum*, atque in Evangelio Marcionis Gnostici accidisse 
comperimus. Quae e variorum Veterum — inter quos iam ea de re non satis 
constat. — de istis apocryphis oolligere licet , probabile faciunt : Evan- 
gelii Hebraeorum scripturam fuisse primo quidem integrae fidei; 
i. e. ipsum Tb dpxsTUTcov s. Matthaei, ineunte autem saeculo secundo 



1) Isti et alii horum apocryphorum usus ceteroquin causa exstiterunt: ut 
non semel descripta, deinde partim seorsum, partim collecta edita fuerint a 
J. A. Fabricio, Codex Pseudepigraphus. V. T. Hamb. 1713. ed. U. 1722. 23. 
Pro divulgatis libris apociT-phis maxima encomia recepit Fabricius et a coaevis, 
6t a posteris. V. H. S. Reimari, de vita et scriptis J. A. Fabricii c. Hamb. 1737. 
p. 117. s. 137. J. C. Thilo, Acta S. Thomae praef. p. 2. Prophetae veteres 
pseudepigraphi partim ex abyssinico vel hebraico sermonibus latine versi habentur: 
e^dente A. Fr. Gfroerer. Stuttg. 1840. Duo fragmenta ex ignotis libris apocryphis 
V. F. edidit A. Maius, Scriptorum Vet. Nova Coll. Romae. 1828. HL 2, 238. 2) Quae 
Decretalis Corpori Juris Canonici Dist. XV. c. 3. ^Sancta Bomana Ecclesia" 
inserta est Apud Mansi, Ampl. Coli. VHI, 150. s. V. Hefele, Conciliengeschichte 
H, 679. s. A. Thiel, de Decretali Gelasii Papae de recipiendis et non recipiendis 
libris et Damasi Concilio Romano. Braunsb. 1866. 3) V. Comm. h. p. 36. 



Digitized by 



Google 



De libris apocryphis Novi Testamenti. 81 

ab haereticis iudaizantibus — i. e. Nazaraeorum et Ebionitarum — 
fictis fabulis immutatum; ideoque ab Ecclesia reiectum faisse. Alterum 
vero Marcionis multo nocentius institutum, ne e genuinis de rebus D. N. 
J. C. commentariis disciplinae gnosticae ab orthodoxae veritate diversitas 
proderetur, S. Lucae Evangelium truncavit et interpolavit; amputatis primis 
capitibus, deletisque quos Hagiographus allegat, V. T. locis ^. Inter Evan- 
gelia, quae Apostolorum nomen inscriptum gesserunt, saepius in monimentis 
S. S. P. P. et S. E. 2 memoratur: ,Protevangelium Jacobi* ^; omnium 
quae supersunt antiquissimum. In hoc apocrypho compilator, quisquis ille 
faerit, tractat de B. Mariae V. parentibus, nativitate deque eadem in 
templo oblata; et deinde Josepho procuratione desponsata. Circa medium 
saeculum secundum graece in Oriente prodiisse videtur; mox ad Lati- 
no8 etiam pervenit. Hoc apocrypho non multo recentius est ,Pseudo- 
Thomae*, quod plerumque ,de infantia Christi* nomen habet^. Evan- 
gelium Thomae a gnostico Doceta pueritiam Christi illustrare et historias 



*) Qui plura de his scire cupit adeat: P. D. Huetii, not. ad Origenis 
comm. ed. Colon. 1685. II. 114. s. Grabium, annot. in s. Irenaei UI, 11. ap. 
Stieren II, 882. Massuetum, ib. p. 886. J. S. Semleri, diss. exiguae frugis, de 
8£<n:oa6voi5, in progr. ac. sel. HaL 1779. p. 427. J. Fr. C. Loeffler, Marcionem 
ep. et Lucae Ev. adult. dubitatur. Trai. ad Viadr, 1788., rep. a Velthusen, Com- 
ment. th. Lip. 1794. I, 181. s.; qua tamen scriptiuncula nihil demonstravit auctor. 
Emmerich, de Evangel. sec. Hebraeos, Egyptios etc. Argent. 1807. G. Volkmar, 
m&lae notae Ubellus das Ev. Marcions. Text u. Krilik. Leipz. 1852. Arneth, iib. 
d. Bekanntsch. Marcions mit uns. Eanon. Linz. 1809. Schiitz, de Evang. q. ante 
canonica in usu Eccles. fuisse dicuntur. Regiom. 1812. A. Hahn, Marcions Ev. 
in 8. urspr. Gestalt K2)nigsb. 1823. Ei. Antitheses Marcionis. ib. 1823. Thilo, 
das Ev. Marcions ib. 1823. Hug, Einl. II, 28. s. Neudecker, Lehrb*. d. h. k. 
Einl. p. 25. s. Reithmayr, Einl- p. 372. F. X. Patritius S. J., de Evang. I, 26. s. 
Frank, de Marcione Luc. u. f. adulteratore Trai. 1849. ^) Citata ista legesis 
apud Fabricium, Thilonem, Tischendorfium 1. i. c. ; nobis libri moles non admit- 
tit, ea hic per integrum describere. ^) Multum aevo cumprimis medio per 
apographa propagatum; et saepe a M. Neandro, Oporini 1564..; deinde ex schedis 
G. Postelli a Th. Bibliandro. Argentor. 1570. Fabricio, C. A. N. T. Hamb. 1719. I, 
66. 8. item hoc saeculo ab A. Birch, Auctarium Cod. Apocr. Fabriciani Hamb. 1804. 
J. C. Thilo, Codex apocr. N. T. 1832. p. 159. s. C. A. Suckow, Protoev. Jacobi 
ex cod. mss. Venetiano. Vratisl. 1840. Tischendorf, Evangelia apocr. Lips. 1853. 
p. 1. 8. partim graeca, partim latina, partim utraque lingua editum. Novissime 
G. Wright, contrib. to the Apocr. Literat. 1. i. c, e syriacis codicibus vulgavit 
fragmenta e Protoevangelio Jacobi, atque integrum evangelium Pseudo-Thomae. 
*) Historia enim Josephi fabri lignarii, homiliae potius, quam historiae formam 
referens, saeculo fere quarto primum coptice scripta, post arabice circa initium 
saeculi quinti versa est. 

Danko, Hist. UeTelationis dlTinae. III. 6 



Digitized by 



Google 



82 Gomment. de S. Scriptor. cap. prim. eect. II. addit. 

Evangeliorum supplere volente congestum, resectis partibus multis, frag- 
mentum graece et latine ad nos perlatum est ^. Ad saeculum secundum 
idque fere medium, referenda sunt quoque Acta Pilati. Praeter Evan- 
gelistarum narrationes de passione, morte et resurrectione Chxisti, haud 
exiguo olim in usu faerunt etiam testimonia ex Actis Pilati, quae tamen a 
scriptis iudiciariis quam plurimum abhorrent. Eeperiuntur in libro, 
qui nunc Evangelii Nicodemi-^, antiquis ignoto, nomine insignitur^. 
Quo enim titulo apud Veteres notum fuerit, non constat; post Caroli M. 
demum tempora ,Evangelii Nicodemi* adpellatio occurrit^. 



1) Plures interim libros „de infantia Salvatoris" etiamnum in bibliothecis 
latere perhibet Thilo, Codex apocryphus N. T. prol. p. CV., e quibus est: 
Evangelium infantiae Arabicum, ex Syro versum; non tam Evange- 
lium quam coUectio evangelica e s. Matthaeo, s. Luca, Pseudo-Jacobo, Pseudo- 
Thoma et fabulosis accessionibus : instituta a suo compilatore fuit ad hoc, ut 
quibusdam festis diebus Mariae dicatis, adhiberetur in S. conventibus. Haeresi 
Nestorianorum non ita multo posterius, magnam quidem partem insi- 
pidas res profert et absque iudicio compilatum est. ^) V. G. L. Brunn, disq. hist. 
cr. de indole, aetate et usu. Evangelii Nicodemi. Berol. 1794. Cf. Protheoriae 
N. T. p. LIX. s., ubi alios etiam scriptores n. 6. de Actis Pilati disputantes 
dedimus. ^) Evictum habetur Librum quemadmodum a Thilone, p. 487. s., atque 
C. Tischendorfio , p. 203. s. typis exscriptus est, duabus constare partibus; 
quarum prior c. c. I — XVI. narrationes continet de damnatione, supplicio, sepul- 
tura et resurrectione Christi, fabulis auctas ab homine e iudaica gente oriundo : 
ut Judaeis proavorum qui rebus ipsis interfuissent, ipsoque rerum eventu ab 
acerrima inimicitia ad fidem transiissent testimonio, de Jesu Christo persua- 
deretur. Exin manavit s. d. Narratio Josephi Arimathiensis. Posterior a c. 
XVII — XXVn. refert filiorum Simeonis e mortuis in vitam reversorum testi- 
monia: „de Christi rebus apud inferos gestis." Levissimo cum Actis Pilati quidem 
vinculo iiingitur, aetatis tamen haud inferioris est. *) Cf. Tischendorfii, diss. 
de Evang. apocr. orig. et usu. Hagae Comitum 1851. p. 69. s. Evangelia 
apocrypha Jacobi, Thomae, Acta Pilati et testimonia filiorum Simeonis a diversis 
profecta auctoribus nuUa re a se invicem pendent, qiiod haud exiguum argu- 
mentum praebet, esse eodem fere tempore orta. Circumferebantur et alia Evan- 
gelia, quae longa serie recemiet J. A. Fabricius, 1. c. I, 336. Eadem dilucidant 
Grabe, Specileg. I, 15. seq. Math. Schneckenburger, ii. d. Evang. der Aegyptier, 
Bern. 1834. J. Pons, Recherches sur les apocryphes du N. T. Montauban. 1860. 
R. Hofmann, das Leben Jesu nach den Apocryphen. Leipz. 1861. p. 11. s. 
H. Wallon, de la croyance due a V i^vangile. Par. 1868. p. 262. s. 281. s. Cf. e. H. 
R. D. N. T. p. 17. s. 306. 



Digitized by 



Google 



De libriB apocryphis Novi Testamenti. §3 



§. 30. Upd^zxq 'Axo(jT6Xa)v supposititiae spuriaeque 

epistolae. 

Praeter Eyangelia exstitere iam olim etiam: ^IIpoe^eK; ^k oXXa^ 
xaXouatv 'Axo(tt6Xu)v elvai ^ ; seu acta varia Apoetolis et viris apostolicis 
a veteribus falsariis supposita, vel a Christianis con£cta, numquam tamen 
in Canonem S. S. admissa ^. Etenim de S. Petri scriptis referens Eusebius ^ 
tradit: ,Librum vero qui Actus Petri dicitur, et Evangelium eius nomine 
inscriptum, Praedicatlones quoque et Revelationis eiusdem libros pro catho- 
licis scriptis numquam esse habitos constat; quandoquidem nec vetustiorum 
quisquam, nec recentiorum Ecclesiae scriptorum, desumto ex iis libris 
testimonio usus fuit.* Uti sancto Petro ^, ita et divo Paulo partim dolo haere- 
ticorum, partim pia ^ quorundam Christianorum fraude, Actus inscribeban- 
tur. Ecquidem idem Eusebius ® inquit : ,Pro spuriis, habendi sunt Actus 
Pauli.* Apud Gelasium nulla horum Actorum Pauli fit mentio, quamvis 
ille jActus Theclae* et ,Pauli* apocryphis accenseat. In Stichometria "^ 
latina satis antiqua ^ inter Scripturas Sacras reperiuntur ,Actus Pauli*^; 
a quibus omnino distinguenda veniunt apocrypha acta Pauli et Theclae, 



1) Teste d. Epiphanio, haer. XXX, 16. p. 140. *) Cf. 8. Philaslrii ep. 
Brixiani, 1. de haeres. n. 60. ed. Galland. VII, 494. S. Isidori Pelusiotae, ep. II, 99. 
p. 643. 3) H. E. m, 3. p. 72. *) V. e. d. Hieronymi, de Vir. ill. c. I. ed. Fabr. 
p. 19. 5) Ut vulgo dicitar. «) H. E. III, 25. p. 97. ') STix.op.eTp{(XV dicimus 
elenchum, quae aT^x^ou;, i. e. minores distinctiones sive particulas Textus Sacri, 
quod ad niimerum attinet, proponit. Cf. Millii, proleg. p. 90. s. Wetstenii, proleg. 
p. 74. Mos erat antiquitus per aT{)(^ou^ orationis partes distinguere, ita quidem, 
nt in unica saepe periodo tres, quatuor, imo quinque et sex aut plures (jt{)(^oi 
nnmerarentur. Horum exempla prope innumera sunt in codicibus biblicis mss., 
nam plerique omnes, qui alicuius vetustatis sunt, in calce ot^x^wv numerum 
consignant. V. Bern. de Montfaucon, Palaeographiam graecam. Par. 1708. I, 4. 
p. 28. s. 8) Quam in proleg. ad Bamab. ep. edidit J. B. Cotelerius, I, 8. ^) lis 
adscribuntur versus 4560, Unde patet maiores fuisse Actis Apostolorum cano- 
nicis, quibus ib. tribuuntur v. 2200. Ast nemo Veterum Actus Petri expresse 
citavit, praeter Origenem, in Evang. Joann. XX, 12. ed. Lomm. 11, 222.; ubi 
Perionius legendum praecipit „£V Tat; IT^pou Tcpafeaiv", qnamvis in vulgatis 
codicibus: Ila^Xou legatur. Verum etiam ex illis Pauli nihil habemus reliquum 
demto unico brevissimo fragmento; quod in Rufini interpretatione 1. Tiepi ap^wv 
L 2, 3. ed. Lomm. XXI, 46. habetur. Diversi erant hi Actus Petri et Pauli, 
quos sub nomine ^TIpa^ei? Ttov arfia}^ aTuooroXtov II^Tpou xai IIa6Xou" vulgavit post 
C. Lascarim, Placidumque Reyna, J. C. Thilo, Acta S. S. Ap. Petri et Pauli 
graece ex cod. Par. et lat. ex cod. Guelferbyt annot. ill. Halis Sax. 1837. 8. 
atque C. Tischendorf, Acta Apostolorum apocr. Lips. 1861. p. 1. s. 

6* 



Digitized by 



Google 



84 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. I. addit. 

quae ,nept6S(i)V Pauli et Theclae' titulo insignienjnt ^. Multo recentior 
est jHistoria certaminis apostolici*, Abdiae ut dicunt primo Baby- 
loniae episcopo adscripta^. Huc it^m referuntur ,Periodi etMartyrium 
S. Barnabae*^. In decreto Gelasiano. reiiciuntur ,Acta S. Philippi*^ 
Prae aliis vero auctoritatem sibi conciliarunt ,ActaAndreae*^; quae satis 
concordant cum presbyterorum et diaconorum Achaiae de martyrio S. 
Andreae epistola encyclica % et aetatis utcumque antiquae sunt "^. Ex Acti- 
bus, quibus Leutio auctore usi sunt Manichaei ^ illa passim derivant^. 



*) Meminere horum iam TertuUianus, de bapt. n. 17. p. 46. et d. Hiero- 
nymus, de vir. ill. c. 7. p. 47., qui ad verba Tertulliani respicit, aliique Veterum, 
quos diligenter recenset Grabe, 1. c. p. 88. s. Quamobrem fatemur nos non posse 
assentiri celeberrimo Hagiographo J. Stilting, qui in comm. hist. crit. de s. 
Thecla Act. S. S. Sept. VI, p. 646. s. : acta Pauli et Theclae, quae nunc habemus, 
a presbytero illo asiatico, quem Tertullianus et d. Hieronymus taxarunt, conficta 
haberi nolit Celeberrimorum sociorum, quibus a BoUando nomen est, erat 
primus, qui Acta Theclae graece addita latina interpretatione edidlt : hac inscri- 
ptione Martyrium sanctae et gloriosae Protomartyris et Aposto- 
latu defunctae virginis Theclae 1. c. p. 96. Post Th. Heame curas 
integrum Actorum Pauli et Theclae textum typis describi fecit Tischendorf, 
1. c. p. 40. s. Th. Ittigius, de Bibliothecis et Catenis Patrum tractatus. Lips. 
1707. p. 701. contra Grabium, qui veram historiam actis istis consignatam 
arbitratur, multas solidasque exceptiones oggerit; sed tamen nimium praefidenter 
ib. p. 706. negat: Theclae gestis aliquid veri inesse. ^) Libris X. compre- 
hensa, apud Fabricium UI, 402. s.; et ex parte sub nomine tamen Lini in 
Actis S. S. Junii V, 424. s. apud Cuperum S. J. edita. E Veteribus nemo huius 
scripti meminit, genus linguae et usus familiaris Vulgatae atque Rufini seriorem 
aetatem et archetypum latinum indicant. 3) Quas, Hagiographus D. Papebro- 
chius, Act. S. S. Junii II, 431. s. publicavit et Mss. Vaticano cum Guil. Card. 
Sirleti interpretatione, h. t. Acta et Passio in Cypro sub nomine Joannis Marci, 
Barnabae, consobrini edita. Repetiit eadem Tischendorf, 1. c. p. 64. *) Horum 
duo descripsit Tischendorf exemplaria; unum ex peregrinationibus Philippi Ap. 
1. c. p. 67., et Acta Philippi in Hellade p. 96. s. cum add. in Apocal. apocr. 
p. 144. s. ^) De quibus iam Eusebius, H. E. III, 26. p. 97. s. Epiphanius, haer. 
XLVU, 1. p. 400. s. Augustinus, contra Advers. Legis et Proph. I, 20. 39. p. 670. 
loquuntur. Sed placet e s. Philastrii libro de haeres. n. 66, saepe male citato, 
verba huc facientia addere: „Manichaei apocrypha beati Andreae Apostoli, id 
est Actus, quos fecit veniens de Ponto in Graeciam, quos conscripserunt tunc 
discipuli sequentes Apostolorum." p. 494. ^) Quam Graece e cod. b. Bodleianae 
cum latina vers. not. diss. edidit C. C. Woog, S. Antiq. in Acad. Lips. Prof. 
ib. 1749. "^) Publicata sunt rursus haec acta a C. Tischendorf, 1. c. p. 106. s. 
8) Cf. s. Augustini, de Actis cum Felice Manichaeo II, 6. p. 489. Innocentii L, ad 
Exsuperium ep. n. 13. ed. Schoenem. p. 646. ^) Cfr. viri eruditi Thilo, Acta s. s. 
Ap. Andreae et Matthiae ex cod. Par. Halls 1846. p. VH. s. et Tischendprf, I. c. 



Digitized by 



Google 



De libris apocryphis Novi Testamenti. 85 

In Actorum, quae sub nomine ,Apostolorum* circumferebantur, memora- 
tione; nulla alia amplius recitantur, quam ,Actus* nomine ,Thomae 
Apostoli*^. Actus apocryphos ,Joannis* habuisse priscos haereticos^, 
e decretis verbisque Veterum, quibus illos veluti suppositos proscribunt, 
certum est^ Ad eosdemActus referuntur ,Martyrium Bartholomaei**. 
Reiiciuntur etiam in decreto Gelasii praeter Evangelium nomine ,Thaddaei* 
apocryphum; etiam Acta quae eiusdem Thaddaei nomine exstabant^. 

Weque tantum Evangelia et Acta, verum etiam Epistolae Christi 
ad Abgarum^ et ad s. Petrum'^, item literae Apostolorum apocryphae 
natae sunt; ita enim s. Paulo adscribuntur epistolae tam ad Laodi- 
censes^, quam Corinthios suppositae^. Eodem in censu habeantur 



prol. p. 47. s. Idem porro Const. Tischendorf, add. ad Apoc. apocr. e codice 
nnciali pnblicavit Acta Andreae et Matthiae p. 139. s. Quibns iunguntur veluti 
continuatio Acta et Martyrium S. Matthaei, a Tischendorfio primum edita in 
Act. apocr. p. 167. s. 

1) Eadem iam olim nota fuerunt d. Augustino, contra Faustum XXII, 79. 
p. 409.; Turribio Asturicensi, epistola de non recipiendis in authoritatem fidei 
apocryphis scripturis c. 6. inter ep. Leonis. ed. Ven. II, 130.; Pseudo-Abdiae, 
1. s. c. XI, 1. p. 689.; Photio, cod. 114. p. 390. Istorum quidem insignem edl- 
tionem fecit C. Thilo, Acta S. Thomae e cod. Par. prim. ed. annot. illustr. Lips. 
1823., repetiit novis subsidiis auctam Tischendorf, 1. c. p. 190. et add. Apoc. ap. 
p. 156. s. Ex eodem cum Actis fonte manavit Consummatio Thomae, ab eodem 
Tischendorfio edita Act. apocr. p. 236. s. 2) Encratitas, Manichaeos et Priscillianistas. 
^) Nec exigua erat eorum moles, cum non paucioribus quam ter mille (jxiyioiq 
constarent. Cf. Fabricium, 1. c. p. 766. Editionem eorum paravit primus Tischen- 
dorf, 1. c. p. 266. ^) Simillimum adulterinae Historiae b. Bartholomaei conflatae 
a Pseudo-Abdia certaminis Apost. 1. VIEE. apud Fabricium p. 669. s. libellum 
huc adusque non editum, typis e codice Veneto descripsit Tischendorf, 1. c. 
p. 243. s. 5) Cf. P. Lambecii, Commentar de aug. Bibl. Caes. V. 1. Vm. ed. 
A. F. Eolldr, Vindob. 1782. p. 482. Haec quoqne luce publica donavit Tischen- 
dorf, 1. c. p. 261. s. Inserta est etiam his Actis epistola Abgari ad Christum, sed 
absque Christi responsoria. De qua epistola diximus ad calcem Hist. evang. p. 306. 
Usurpantur et alii Apostolorum Actus apocryphi, quorum prolixum catalogum 
adiectis testibus et fragmentis alphabetico ordine digessit J. A. Fabricius, 1. c. 
p. 764 — 832., item III, 632 — 660.; verum catalogus iste plurimum imminui posset; 
si eos, qui sub variis titulis veniunt, ad unum archetypum revocaverimus. 
8) V. H. N. T. p. 306. 7) Ab Amadutio, Anecdot. lit. Rom. 1773. I. 8. n. 4. 
primum edita. ^) Quam Pritii, Introd. in lect. N. T. inseruit Hofmann, p. 143. s. 
^) Tertiam aliquam Corinthiorum ad Paulum, quas cum censuris doctomm 
virorum exhibet Fabricius, III, 667. s. UUmann, ii. d. IH. Brief Pauli an die 
Cor. u. d. Schr. der Corinth. Heidelb. 1823. V. H. N. T. p. 402. s. 447. s. Istas 
quidem finxemnt impostores nonnulli, perperam interpretantes ad Coloss. 4, 16. 
et I. Cor. 6, 9. Epistolas has nec genuinas et apostolicas, at nec orthodoxas 



Digitized by 



Google 



86 Comment. de S. Scriptur. cap. prim. sect. II. addit. 

oportet, epistolae, quas numero sex s. Paulus ad Senecam, et ooto, quas 
Seneca ad d. Paulum dedisse iam antiquis temporibus perhibebatur * ; 
quas interim ab impudioo falsario confictas esse, non oportet pluribus 
demonstrare ^. Mittimus alias epistolas falso s. Pauli vel aliorum Aposto- 
lorum, imo ipsius B. Mariae V. nomine, iactatas. Habentur quoque duae 
epistolae Pilati et literae Publii Lentuli ad Senatum Komanum 
de Jesu Christo falsatae^. 



§. 31. Apocalypses confictae insigniores. 

Neque tantum Evangelia, Acta, Epistolae Canonicae apocryphis auctae 
sunt; verum etiam divinae Joannis Apocalypsi, revelationes apocryphae addi- 
tae sunt. Inter quatuor^ s.Petro supposita volumina, iam olim habebantur. 
Praedictionis, ,XY]p6Yp.aT0<;' quoque et Eevelationis, ,d7COxaX6(|^e(i)(;' eiusdem 
Libri •'^. Verisimile videtur ,/,'i^puYfji.a Petri* saeculo post Christum secundo 
iam exstitisse ^. Falluntur autem forte minime, qui coniiciunt Doctrinam et 



quidem esse, sed post damnatos Nestorii et Eutychetis errores suppositas fuisse, 
dubitandi nuUus locus illi, qui eas legit, relinquitur. 

1) Cf. d. Hieronymi, de vir. ill. c. 12. p. 66. et s. Augustini, ep. ad Mace- 
donium 153, 14. II. 629. Ei.de Civ. Dei. VI, 10. p. 260. Epistolas illas numero 
quatuordecim saepe; et anno quidem 1633. Venetiis ab Antonio et fratribus de 
Sabio s. t. Schedulae ad Senecam sex, in ep. d. Pauli tripl. ed. initio divulgatas 
reperimus. ^) Praestiterunt hoc opus C. W. L(5scher, de epistolis Senecae ad 
Paulum hypobolimaeis. Wittemb. 1694. B. Elsingius, de pseudepigraphis S. Pauli 
Ap. Lips. 1707. Fabricius, 1. c. p. 860. s. et alii ib. iandati. Ut adeo vehementer 
mirandum sit hoc saeculo F. C. Gelpke, de familiaritate, quae Paulo cum Seneca 
intercessisse traditur verisimillima. Lips. 1812., eas esse genuinas propugnasse. 
3) Attamen si quis lectorum de his plura desiderat scire, adeat saepe laudatum 
Fabricium, p. 905. s. et 834. s. J. Lami, de erud. Apost. Flor. 1738. p. 191. s. 
Thilo, Acta S. Thomae praef. p. 84. s. *) Quos d. Petro auctori adscriptos ab 
aliquibus memoravit Eusebius, H. E. III, 3. p. 72. ^) Clementi Alexandrino, 
apud Eusebium, H. E. VI, 14. p. 216. et Stromatum, I, 28. p. 427. VI, 6. p. 769 s. 
atque alibi saepius laudati. Praedicationis Petri mentionem facit quoque Lactan- 
tius, IV, 21. p. 210. s. Hieronymus, de vir. ill. c. 1. p. 19. Vetus interim scriptor 
anonymus de Kebaptismate, quem inter opera s. Cypriani edidere Benedictini 
p. 643., s. Petri praedicationem ab haereticis confictam esse tradit. Hoc idem 
aperte dicit Origenes, praef. 1. de principiis n. 8. p. 24. ^) Enimvero teste 
eodem Origene, comm. in Ev. Joann. XIH, 17. p. 29.: Heracleon, quem tempore 
Papae Hygini vixisse constat, illum iibrum iam allegavit. Cf. s. Irenaeum, adv. 
haer. HI. 4, 3. p. 439. et Origenem, 1. c. H, 8. p. 117., qui eum YVwpi{Jt,ov Valen- 
tini vocat. Interim a s. Epiphanio, haer. XLI, 1. p. 300. Cerdon Heracleoni 
suecessisse dicitur. 



Digitized by 



Google 



De libris apocryphis Novi Testamenti. 87 

Fraedicationem Petri eundem fuisse libellum ; in quem plura ex Evangelio 
secundum Hebraeos ^ translata fuere ^. Belictis spuriis scriptis Petrinis 
progredimur ad Apocalypses, quae Doctoris gentium nomen mentiuntur. 
Ex his ,avaPaTi>cov IlauXou', fabulis plena et stultissima praesumtione ficta 
Apocalypsis est^ quam sectae gnosticae ,Cainitarum* asseclae repertam fuisse 
in ipsa Pauli patria Tarsi somniabant ^. Horum haereticorum commenta 
iamDionysiufl Alex. reiecit^. Jam oliminter libros quos nuUatenus recipit 
Ecclesia Catholica et Apostolica Ecclesia Eomana, Apocalypsim Pauli 
recensuit Gelasius, saeculo autem nono^, N^icephorus Patriarcha Con- 
stantinopolitanus ^ supposititiis annumeravit: ,t7)v dcTuoxiXutl^iv tou Ila^Xou', 
quam ceu profanam suscipere non oportet'^. E simili officina prodiit 
d. Joannis Ap. ,de transitu B. Mariae V.* liber^ Sanctum Joannem 



1) V. p. 80. 1. 2) Vide Grabii, diss. Spicileg. I, 16. s. 66. s. Quod vero 
ad Apocalypsim Petri attinet, alicuius saltem in Oriente fait auctoritatis cum 
Sozomenus, H. E. VH, 19. p. 736. scribat: „Revelationem Petri, quae ut adul- 
terina a veteribus repudiata est, in quibusdam Ecclesiis semel quotannis legi 
animadvertimus.^ Grabe, 1. c. p. 71. s. omnia quae de hac Apocalypsi exstant 
monimenta congerens, atque ad examen revocans, suspicatur : eiusdem auctorem 
catholicum potius quam haereticum, quempiam ex sectatoribus Petri fuisse; 
fatetur attamen illa, quae typis descripsit fragmenta, mira videri facileque posse 
cnipiam suspicionem haeretici commenti iniicere. Cf. Comm. h. p. 62. ^) Cf. Sozo- 
meni, H. E. VII, 19. p. 736. Supposititii operis ansam ex eo ceperunt, quod Apo- 
stolufl ipse testetur II. Cor. 12, 4., quoniam raptus est in Paradisum et audivit 
arcana verba. Cf. s. Epiphanius, haer. XXXVIII, 2. p. 277. *) Apud Eusebium 
H. E. VII, 26, p. 276. ubi diserte ait: „cum tamen Paulus in epistolis non- 
nihil de revelationibus suis indicaverit, quas quidem ille in proprium volu- 
men non retuKt.** Eadem reiicit etiam d. Augustinus, in Joann. Ev. c. 16. 
tract. XCVlli, 8. p. 743. scribens: „Qua occasione vani quidam Apocalypsim 
Pauli, quam sane non recipit Ecclesia, nescio quibus fabulis plenam stul- 
tissima praesumtione finxerant, dicentes hanc esse unde dixerat se raptum 
foisse in tertium coelum." Sozomenus, 1. c. p. 736. vero narrat: „Eam quae 
nunc quasi Pauli Apostoli revelatio circumfertur, quam nuUus Veterum agno- 
vit, plnrimi ex monachis valde commendant." ^) C. a. p. n. C. 814. ^) Can. III. 
apud Mansi, XIV, 122. ^) De hac Apocalypsi plura dabunt Grabe, 1. c. p. 83. s. 
et Fabricius, 1. c. p. 943. s. Inter Codices mss. graecos augustissimae Biblio- 
thecae Caesareae Vindobonensis reperitur S. Joannis Ap. et Ev. Apocalypsis 
supposititia, in qua etiam agitur de Antichristo, quae absurdissima indocti cuius- 
dam graeculi phantasma distrahit. Cf. Lambecium, 1. c. p. 89. 90. Apocalypsim 
Pauli e codice Ambrosiano saeculi XV. graece edidit C. Tischendorf, Apocalypses 
apocryphae Lips. 1866. p. 34. s. addita textus syriaci versione anglica, quam in 
ephem. the Joumal of S. Literature 1864. VIII, 372. s. publici iuris fecit B. H. 
Cowper. Aetatem libelli huius quod attinet J. Langen, Literaturblatt Bonn. 1866. 
p. 302. monuit : vocem „6£otoxos" saeculum saltem quintum arguere. ^) Elberfeldi 



Digitized by 



Google 



38 Comment. de S. Scriptnr. uap. prim. sect. II. addit. 

niliil de morte B. M. V. scripsisse, diserte testatur antiquus ille scriptor, 
qui sub nomine s. Augustini latet \ inquiens : ,sed quid de his, de quibus 
loquor, dicam; cum nec ipse qui hanc accepit ante crucem Domini in sua, 
id est Joannes de hoc posteris aliquid retinendum scriptis mandaverit.* 
Tamen aevo cumprimis medio liber de transitu B. Mariae sub s. Joannis 
nomine circumlatus multis placuit ^ ; quamvis Gelasius Papa censura con- 
fixerit: ,librum, qui adpellatur transitus S. Mariae apocryphum* ^, Pseud- 
epigrapho s. Joannis opusculo de dormitione et assumtione B. Dei-Genitricis 
commode iungitur apocalypsis Pseudo- Joannis dudum ab omnibus explosa *. 
Apocalypseos d. Bartholomaei fragmenta quaedam ad nostros usque dies 
perstiterunt ^. Denique Apocalypsis s. Thomae, et d. Stephani, proto- 
martyriis, damnat Decretum Gelasianum ^. 



1864. editus arabice ex recens. et interpr. M. Engeri. Syriacum textum duplicis 
quidem recensionis vulgavit Will. Wright, in eph. s. c. Journ. of S. Lit. Lond. 
1865.; et in libro quem inscripsit: Contributions to the apocryphal literatur of 
the New Testament. Lond. 1866. Graecum textum consultis pluribus codicibus 
edidit C. Tischendorf, Apocal. apocr. p. 96. s. Sahidicae interpretationis meminit 
G. Zoega, Catalogus Cod. Copticorum Borgianorum. Rom. 1810. n. 120. p. 223.; 
vertit Ed. Dulaurier, fragment des r^v^lations apocr. de s. Barth. etc. trad. s. 
1. textes Coptethebains ined. Par. 1836. p. 20. s. 

1) In app. serm. 208, 3. p. 344. ^) Latinum quoque habetur de transitu 
B. Mariae V. apocryphum, quod typis descriptum reperitur, in Biblioth, P. P. 
Lugdun. 1677. II. 2, 298. seq. h. t. : „MeUtonis Sardicensis Ep. liber de transitu 
b. Virginis.** Ad saeculi quarti finem natales apocryphae narrationis „el5 ttjv 
xofjjLTjaiv T^$ uTrspayfas SeoTuoivT)?", non immerito retulit G. Bickell, in ann. Tiib. 
Quart. 1866. p. 472. ^) De hoc opusculo interim fusius perorat P. Lambecius, 
diar. S. itineris Cellensis, add. Prodr. Hist. Liter. Lips. 1710. p. 33 s. Cf. e. 
Comm. de Bibl. Vindob. VIII, 404. Fabricius, 1. c. III, 633. Alexander Natalis, H. E. 
III, 298. s. Nic. le Nourry, Alpp. ad Bibl. P. P. Par. 1703. I, 666. s. C. Thilo, 
Acta s. Thomae praef. p. 16. s. Exstat interim hic liber in unico codice Arabico, 
quem e legato A. Scholzii tenet Bibliotheca Universitatis Bonnensis ; dicendi genere 
multo deteriore quam in reliquis apocryphis arabicis scriptus reperitur. Cf. Enger, 
prol. p. 17. Idem censet libelhun hunc non immediate e graeco, sed mediate per 
syriacam interpretationem fluxisse, saeculo forte quarto. V. ed. c. p. 7. et 14. 
*) Graecum eius exemplar e cod. Palatino-Vatic. s. XIV. coll. Vindob. typis 
describi fecit A. Birch, Auct. Cod. Fabr. Havn. 1804.; denuo quinque cod. 
adhibitis C. Tischendorf, Apoc. apocr. Mosis, Esdrae, Pauli, Johannis, item 
Mariae dormit. add. Evang. et Actuum apocr. supplem. edid. C. Tischendorf. 
-Lips. 1866. p. 70. s. ^) Lingua sahidica exarata reperiuntur in cod. Bibl. 
Paris., unde ea edidit E. Dulaurier 1. c. ^) Plura alia id genus scripta v. ap. 
Hoffmann, in Herzogs R. E. XII, 320. s. Le Hir, les Apocalypses apocryphes, 
in iltudes relig. hist. et litter. Par. 1866. Juin. p. 190. s. J. Langen, das Juden- 
thum in Palastina zur Zeit Christi. Freib. 1866. p. 84. s. 



Digitized by 



Google 



De libria apocryphis V. et N. Testameiiti. 89 



§. 32. Quaeritur de usu apoeryphorum? 

Mirantur nonnulli, libros apocryphos, his fere diebus, diligenter trac- 
tari et typis describi, cum tamen contra haec opuscula faciat prudens 
Origenis^ regula: ,quae appellantur apocryphae, pro eo quod multa in 
iis corrupta, et contra fidem veram inveniuntur a maioribus tradita, non 
placuit iis dari locum, nec admitti ad auctoritatem.* Prophetica, Apostolica 
illa et sincera non esse, omnes hodie confitentur. Neminem interim putamus 
faturum esse priscae antiquitatis studiosum, quem poenitere posset, opu- 
scula haec evolvisse, modo advertat ad sapientissimum d. Hieronymi 
praeceptum^: ,grandis esse prudentiae aurum in luto quae- 
rere.* Suum manet libellis istis pretium, non tantum per se spectatis; sed 
etiam ad Canonicos Libros comparatis; quod est partim criticum partim 
exegeticum. Criticum momentum rursus dupplex est, alterum'enim 
ad Librorum Sacrorum, sive totos sive partes spectemus, authentiam; 
alterum ad Textus S. integritatem refertur. In apocryphis enim 
opusculis, quae censuris haud unquam inficiandis confossa veluti iacent, 
primum illud cuiusdam frugis est omnino: a. Quod Divinam Librorum 
Canonicorum auctoritatem cum natura, tum historia, sustentant; illo- 
rumque fidem sua ipsorum falsitate egregie confirmant, uti iam Veteres 
luculenter probaverunt ^. Testantur enimvero apocrypha, imprimis N. T., 
quanta Canonicarum Scripturarum in Ecclesia fuerit et vis et oognitio. 
Apocrypha siquidem adeo a Hagiographis pendent ; ut qui illa compilarunt, 
ad hos continuo attendisse certissimum sit. Impostores qui eo consilio 
scribebant, ut sua commenta persuaderent, non tantum ac talem respectum 
Librorum Canonicorum habuissent ; nisi hi ubique in Ecclesiis ut Divini 
recepti fuissent. TJt adeo falsatores ex illis proficisci, suaque nova vete- 
ribus his superstruere deberent. Latissime patet apocryphorum usus, 
ad plenius cognoscendam doctrinae Judaicae rationem, qualis sub 
initiis rei Christianae exstitit^. Maxime etiam diligens apocryphorum 
examen prodest, historiae dogmatum perscrutatoribus. Enimvero apo- 
crypha, quemadmodum eorum temporum, quibus prodierunt, ingenium 
docent, ita etiam lucem afferre haeresium historiae; quarum origines 
aperiunt; progressiones mutationesque commonstrant ^. Ad hoc authentiae 



1) Prol. in Cant. XIV, 326. 2) Ep. 107. ad Laetam n. 12. p. 688. 3) Cf. 
S. Irenaei, adv. haer. HI. 12, 7. p. 467. TertuUiani, adv. Marcion. IV, 6. p. 161. 
*) V. Thilo, praef. ad Acta S. Thomae Ap. p. 119. C. Movers, in Welte K. L. 
I, 326. s. Langen, das Judenthum p. 2. s. 23. s. ^) Cf. Fr. J. Arens, de 



Digitized by 



Google 



90 Comment. de S. Scriptar. cap. prlm. sect. IT. addit. 

Divini Codicis ex apocryphis petitum argumentum, accedit b. alterum; 
quod a comparato inter se tenore utriusque generis librorum 
sumitur. In apocryphis saepe ad literam reperitur consensus cum Canoni- 
cis; istavero textus apocryphorum ad eum Canonicorum conformatio, quae 
cum negari nequit, eo maioris ponderis est, quo illa sunt magis antiqua ^- 
Ceterum facta est illa conformatio a variis varia ratione, ab aliis infeli- 
cius, et maiori libidine errores fabulis miscendi, ab aliis maiore specie 
et frequentioribus veri vestigiis, ex Hagiographis utcunque desumtis ; sed 
et ab omnibus falsariis temeritate aequali ac detestanda ^. Quae cum ita 
sint, ne inter speciosam falsitatem et certam veritatem dubii haereamus, 
criteria utriusque observanda erunt; quorum praecipua in sequentibus* 
posita sunt: Quo in universum libri supposititii a certis, literae humanae 
a Divinis; apocryphae a Canonicis Scripturis discemi dignoscique feli- 
cius poflsint, tres notas S. Patres et Scriptores Eccl. praescripserunt. 
Cognoscuntur inde a. quod de librorum apocryphorum fide et auctoritate 
vetustissimae traditionis testimonio nihil probari possit. p. Sermo eorum 
cum sermone S. Literarum comparatus, neutiquam convenit. v. Doctrina 
ipsa apocryphorum a Libris vere Sanctis et inspiratis toto coelo difFert. 
Sed haec quae inter Scriptores utrosque Canonicos et apocryphos inter- 
cedit diversitas, egregie confert ad asserendam illorum fidem. l^ativam 
enim Divini ingenii vim, sectatur simiae instar fraus impia. In apocryphis 
vana ars, in Canonicis sinceritas est K 

Apocrypha, per multa saecula paucissimorum eruditorum* curis 
illustrata, nostro praesertim aevo diligentius in usum traducta sunt. Cum 



evang. apociyph. in canonicis usu hist. cr. exeget. Gott. 1835. R. Hoffmann, 
praef. ad Leben Jesu n. d. Apocr. Leipz. 1851. p. V. s. C. Tischendorf, De 
Eyangelionim apocr. origine et usa. ^^agae Com. 1851. p. 110. s. Ei. wann 
wnrden uns. Evang. verf. Leipz. 1865. p. 29. s. P. J. Peltzer, historische 
nnd dogmenhistorische Elemente in den apocryphen Kindheits-Evangelien. 
Wiirzb. 1864. 

^) Hnins argumenti vis minime infringitur observatione, esse multa, quae 
in ntrisque differant. Ad hnnc. utiqne finem apocrypha compilata faisse novimus, 
ut fucosis inventis veri speciem simularent. ^) Cf. C. Ullmann, Historisch oder 
mythisch ed. 11. Gotha. 1866. p. 195. s. ^) Tale reperitur coUatis utrisque 
discrimen, quod inverti non potest ; nisi insano quodam Criticoram, qaos vocant, 
omnia addubitandi pruritu, aat perfidis vera falsis commiscendi artibns. Quod 
naperrime aggressus est facere G. Volkmar, der Ursprang unserer Evangelien 
n. d. Urk. laut d. n. Entd. u. Verh. Zflr. 1866. *) Ante Fabricium saepius iam 
laudatum de apocryphis disqoisierant : Th. Ittig, app. diss. de haeresiarchis aevi 
Apost. Lips. 1696. Ch. Chueden, Pseudo-Novum Test Heknst. 1699. et J. E. 
Grabius, in spicilegio S. S. P. P. et haer., quod non semel citavimus. 



Digitized by 



Gobgle 



De Libris apocryphlB V. et N. Testamenti. 91 

autem olim ab iis potissimum leota et propagata fuerant, quorum inepto 
vel maligno ingenio Canonicorum scriptorum sincera doctrina non satis- 
faceret; his nostris fere diebus apocryphis abutuntur praesertim ii, qui 
Canonicorum Scriptorum fidem vel impugnant vel negant K 



*) Haec sunt quae de apocryphis U. T. libris monenda habuimus; plura 
einsdem farinae e fabulis immanibus consuta olim alia opera recensere non est 
necesse; quod ea a Veteribus ita deleta sint, ut nunc fere nihil eorum praeter 
sola nomina supersit. 



Digitized by 



Google 



CAPUT SECUNDUM 

DE VARIIS 

S. SCRIPTUEAE CONDITIONIBUS ACCIDENTALIBUS. 

TRACTATUS PRIOR. 

DIVER8AE TEXTUS DIVINARUM LITERARUM ORIGINAEIl 

VICISSITUDINES. 



§. 33. Ingressio. 

Plunma sane myateria Religionis, fundamentum habent in Veteris Novique 
Testamenti Libris ; qui quidem compi^ehendunt conditi et redemti mundi histo- 
riaa, ideoque vaJde superant cuiuscunque generis libros profanos. S. Scriptura 
censente divo Augustino est: „quae canonica nominatur eminentissimae 
auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non 
expedity nec per nosmetipsos nosse idonei sumus.*^ De Civ. Dei XI, 3. 
p. 434. Nihilominus Revelatione iam tot miraculis cotnprobata, tot martyrum sanguine 
roborata, totumque late orbem tenente, quidam hoc tempore reperiuntur etiam Chri- 
stianif qui fidei nostrae fundamenta diruere tentarunt, cum S. Librorum integri- 
tatem in dubium vocant, eorumque auctoritatem evertere conantur. Habito eiusmodi 
libidinosae licentiae hac nostra aetate inter eruditos acatholicos tam infauste vulgaris 
respectu: operae pretium erit diversas Textus D. Literarum U. F. originarii viciasi- 
tudines, quantum exigit instituti nostri ratio, dilucidare: ut rite constet eas integHtati 
S. S. U. T. nihil derogare, earumque auctoritatem omnium minime Idbefactare. 



§. 34. Historiae Textus Codicis S. Veteris Testa- 
menti antiquissimae. 

Historiae Textus Codicis Sacri Veteris Testamenti, qualesCnnque sint 
contexendae, maxime in quantum ad antiquiora tempora spectat, propter defectum 
veterum monimentorum, ac fidem saepe valde sublestam traditionum iudaicarum, 
magnis premitur difficultatibus. — V. Chr. Schoetgenii, de fide R. Mosis Maimo- 



Digitized by 



Google 



Super ratione Textus A. F. critica. 93. 

nidae in adstruendis Antiquitatibus Hebraicis. Dresdae 1760. p. 4. s. — Ut 
antem iusto ordine procedant, certae periodi, per quas S. S. V. T. singulares 
quasdam vicissitudines passa est, constituendae sunt. His itaque attentis Historiae 
istae commode in quatuor periodos distribui poterunt; quarum prima 
decurret ab origine Sacrorum Librorum ad aetatem Origenis, S. Hiero- 
nymi et Talmudis i. e. saec. VI. p. C; secunda abhinc usque ad tempus finitae 
recensionis masorethicae, sive saec. XI. p. C. ; tertia usque ad medium saeculi 
XVIU.; denique ultima usque ad eam, qua nos vivimus, aetatem. 

Accuratas libri cuiuscunque demum vicissitudines, ut ab origine repetamus, 
necesse est. Inquirere debemus quaenam fata postquam vulgatus est subierit, 
qnomodo et inter quos servatus sit? Quodsi ad natalia Librorum V. F. sacrorum 
recurrere tempora, ipsaque S. Virorum autographa consulere possemus; nuUas 
iu iis scribendi aut legendi varietates deprehensuri essemus : verum ut vidimus s. p. 2. 
secus sapientissime visum est Providentiae divinae. Cum autographa interciderint, 
post tot ac tanta annorum intervalla nihil aliud, quam codices istos, qui diversis 
vicibus diversisque temporibus descripti et varias temporum calamitates experti 
sunt; aliquo modo a se invicem differre, omnino exspectandum est. Quominus id 
fieret, perpetuum divinum miraculum impedire debuisset, ne sub scribarum manibus 
yariae in apographa irreperent diversitates. Quaenam Textus Hebraei conditio 
fuerit primaperiodo, densissima caligine tegitur. Probabile quidem est, aliqua 
menda scriptnrae in apographos codices a librariis inducta 
esse; ante conclusum adhuc Canonem V. T.; sed ea in hodiemo textu 
demonstrare sphalmata, quae tam remotam attingerent aetatem, foret nodum in 
scirpo quaerere. Ad cognoscendum, utrum et quaenam ubi in Codicem sacrum 
hac aetate irrepserint menda? praeter loca parallela in L. L. Kegum, Paralipomenon, 
Psaknorum, duo supersunt monimenta: Versio graeca. Alexandrina et 
Textus Samaritanus Pentateuchi; quorum cum Textu originario coUatio lucu- 
lenter docet, iam tunc codices hebraeos fuisse, in quibus varia essent librario- 
ram vitia, multasque lectiones ab hodiema T. O. haud parum differentes. 
Sane iam olim S. Hieronymus, in Commentariis suis ostendit, in quam diversa 
abeant LXX., quos ex Hexaplis Origenis latine reddebat, a textu hebraeo Judaeo- 
rum temporis, quo ille vixit. CoUato Textu Originario cum interpretatione graeca 
T(ov LXX. atque Pentateucho Samaritano, innumerae fere reperiuntur diversitates ; 
sive in lectionum varietate, sive in levioribus additionibus : sive in omissionibus. 
Minime tamen exinde sequitur: recensionem illam, quae LXX. et Sama- 
ritae praesto fuit, omnes eas differentias exhibuisse, quas criticae 
disquisitiones nostro tempore annotarunt. Post D. N. J. C. Salvatoris benignissimi 
tempora, qualis fuerit Textus V. T. ratio critica repraesentant : interpretatio Chal- 
daica, Syriaca, ac demum Latina. Sed et constat tunc, imo iam diu ante, 
Judaeos codices mss. contulisse, variantes lectiones ex iis collegisse et hic illic 
loca quaedam emendasse. Quod e testimonio Talmudis Hierosolymitani — 
qui habetur circa a. 230. p. C. consarcinatus — et Babylonici — quod ad 
ducentos abhinc annos i. e. 430. p. C. referri solet, — cognoscitur. — AUegat 
illud Beni. Kenicott, diss. gen. in Vet. Test. hebr. Oxon. 1780. §. 34. p. 15. — 
Plurimum studii in crisi aeque ac interpretatione s. Textus coUocavit versione 
et commentariis suis d. Hieronymus. E quibus liquet: lectionem Codicis 
hebraei, quo S. Doctor usus est in plerisque cum textu hodie usitato 



Digitized by 



Google 



94 Gomment. de S. Scripi. cap. sec. tract. I. 

convenire; qaamvis non deficiant discrepantiae, quarum ipse plnribus in locis 
mentionem fecit; sed eae neque multae, neque magni momenti sunt. Cf. A. 
Geiger, Urschrift u. tfbersetzung. d. Bibel. Bresl. 1857. p. 231. s. L. Beinke, 
Beitr. z. ErklJir. d. A. T. VII, 28. s. 



§. 35. Conditio S. Literarum a concinnato Talmude 
usque ad finitam Masoram. 

Licet acerbissima essent post vastatas Hierosolymas Judaeorum per 
vaiias Imperii Komani oras dispersorum fata; ea tamen nou impediverunt illos, 
quominus maxime in Oriente eruditioni sacrae operam navareut, variasqae 
aperirent scholas, in quibus s. Literas docebant. In his clarum imprimis nomen 
adepta est schola Tiberiensis — v. not. terr. s. geogr. p. LII. — cuius mode- 
ratores sub principium saeculi sexti aerae Chr. in illas praeprimis curas incum- 
bebant; ut genuinam lectionem textus originarii restituerent ac conservai-ent. 
— De Masora, v. Gilberti Genebrardi Benedictini Mosaceni, Eiaaywy^ ad legenda 
Rabbinorum commentaria. Par. 1559.; quem cum eiusdem medit. et tab. rabbin. 
rursus typis describi fecit Hadr. Kelandus, Analecta Rabbinica ed. sec. Trai. 
ad Rh. 1723. p. 7. s. J. Buxtorf, Tiberias sive Comm. masoreth. Bas. ed. m. 
1665. Hottinger, Thes. phil. I. 3, 4. p. 398. s. B. Walton, in Biblia Poly- 
glotta Prolegomena spec. ed. Fr. Wrangham, Cantabr. 1827. 1, 414. A. Pfeiffer, 
diss. de Masora. Viteb. 1670. E. S. Ackermann, Masora illuminata. Jen. 1759. 
E. A. Frommann, de erroribus qui in interpret. V. T. a Judaeis manarunt. 
Cob. 1763. Kenicott, Diss. gen. II, 262. s. [Molitor] Philosophie der Gesch. 
Mfinst. 1857. ed. s. I, 633. Reinke, Beitrage VII, 46. s. — Hunc in fiuem obser- 
vationes, quas ab aliis acceperunt, si accurate constituendae lectioni et inter- 
pretationi facere videbantur, collegerunt in unum librum, quem adpellabant 
rn">DD, i. e. traditionem. Unde et ipsi collectores „Masorethae** dicti sunt. Eos 
excepere alii Judaeorum magistri, qui veteres novis observationibus auxerunt; 
adeo ut quid a primis auctoribus profectum, quid deinde additum ab aliis fuerit, 
dignosci hodie neqneat. An Masoretharum tentamina utilia fuerint an secus? affir- 
matur a multis, negatur ab aliis. Qui institutum Masoretharum accuratius expen- 
derunt, et impensius considerarunt, non quidem dissimulant: praecipue posteriore 
aetate crisim quandoque fuisse curiosiorem, imo superstitiosam. Sed huic excessui 
opponunt alii, mirandos labores Masoretharum ad S. S. integritatem sartam atque 
tectam servandam. Unde nnlDD, a r. idh ligare, sepes Legis rmnb» r>D dicitur. 
Certe aequi rerum iudices concedunt: etiamsi notae istorum virorum, qnae ad 
nostra pervenerunt tempora, mendis defectibusque laborent, multisque in locis 
sint lacunosae ; eos ingentem consilio sane optimo, nec sine provida Numinis pro 
conservatione Codicis Sacri cura, in se suscepisse laborem; quem summo studio 
et incredibili plane opera exantlarunt. Masoretharum igitur annotationes 
in diiudicandis diversitatibus et eruendis genuinis lectionibus, alicuius sunt 
ponderis. Versabatur cumprimis Masoretharum indnstria circa numerum 
commatum vocumque S. Librorum, cir6a literas, puncta vocalia substemenda, 
codices biblicos castigandos, denique dirigendos librarios in describendis 
codicibus sacris. Illas e vasto Talmudis opere, in compendium quasi redactas. 



Digitized by 



Google 



Sap«r ratione Textus A. F. critica. 95 

exhibet libellus : W^ID nDDD, quem in latinum converaum et annotationibus expli- 
catam edidit J. G. Chr. Adler. Hamb. 1779. 

CoUegerunt „rnlDp ^V»3*» praesertim illas observationes, quae vocantur "np^ et 
3YI3, atque inter praecipuas Masorae partes numerantur, ideoque attentione 
dignae snnt. Masorethae ubi codices recentiores ad antiquiores revocarent, 
ipsosque antiquiores inter se conferrent, non correxerunt aberrationes, quae ad 
lectionis vel orthographiae diversitatem spectabant, sed eas in margine notarunt. 
Hinc duplex lectio exhibetur: a. textualis nimirum quae intra contextum 
comparet et circello supra vocem posito insignitur. Id est : "np >^'?1 y^ro, quae lecto- 
rem remittit b. ad vocem marginalem yro t^^i "np litera p notatam, quam inter 
legendum in illius surrogandam locum censuerunt. Masorethae itaque novam consti- 
tuerunt normam, qua Textus Sacri e sua opinione veram lectionem definivenint ; 
et quidem tanta auctoritate, ut ad illius deinde rationem omnes codices fuerint 
descripti. Indeque factum, nullum fere inveniri codicem V. F. mss. inte- 
grum, de quo certo probari possit illius aetatem saeculum undecimum 
snperare ; neglectis imo repudiatis a Judaeis omnibus codicibus mss. ante finitam 
recensionem masorethicam conscriptis. L. Cappellns, Criticae s. HI, 6. p. 180. 
de lectionibus p. et D. hoc fert iudicium: „Pauca sunt admodum loca in 
quibus TO Keri meliorem gignit et commodiorem sensum quam xb 
Ketib. Imo non pauca sunt in quibus xb Ketib non sine ratione 
videri possit praeferendum tw Keri.** Quod habita istarum lectionum 
ratione, verum esse deprehenditur. 

Per hoc temporis intervallum Judaei conati sunt, rationem punctorum 
vocalium ad certas regulas constituere; sibique in omnibus locis conformem 
reddere. Vixisse feruntur saeculo undecimo ineunte duo Babbini: Aharon ben 
Ascher et Jacob ben Naphtali, quorum prior in schola Tiberiadis, alter in 
Babjlonia floruit; qui operam suam in novam Textus hebraici recensionem 
coUocarunt. V. J. C. Wolf, Bibliotheca Hebraea. Hamb. 1716. p. 299. H. Hupfeld, 
de rei grammaticae apud Judaeos initiis. Hal. 1846. p. 2. s. Codlces istorum 
duumvirorum coUati, et discrepantiae quae in utraque recensione inveniebatur 
in indicem relatae sunt. Qui tomo VI. Bibl. Pol. Londinensium legitur. Omnis 
antem varietas inter recensiones istas, ad sola pertinet puncta vocalia, et nuUius 
fere est momenti. Interim recensionem Ascheri communiter sequuntur Judaei 
Occidentale^s seu Europaei, Ben Nephtali lectionem sequuntur Orientales. Deni- 
qne Masora diversimodo iam Textui s. iuncta, iam in distinctos commentarios 
relata, Christianis fere inaccessa manebat, donec eam saeculo decimo sexto 
Bombergus typis exscriberet. Cf. Hottingerum, Thes. phil. I. 2, 4. p. 106. s. 



§. 36. Codicum manuscriptorum Hebraicorum notitia. 

Opportune hoc loeo de aetate, indole pretioque hebraicoi^um Codicum manu- 
scriptorum obaervationea quaedam adduntur. Optandum quidem eeaet, ut de apo- 
graphis 8. S, F. T, quae superaunt aeiaie numeroque certo constaret; at de utroque 
ad hunc usque diem lahoratur. Atque ut de aetate codicum loquamur, erudi- 
tiasiimu et harum rerum peritiadmua de Roasi, Variae lect. 7, prol. p. 116. 



Digitized by 



Google 



96 Comment. de S. Script. cap. sec, tract. I. 

vetustiaaimum apographum n, 634. continens Lev. 21, 19. — Num, 1, 60. ad 
aaeculum usque oetavum refert, Pauei interim docente eodem Eossio, p. 16, supersunt 
antiquisaimi codicea; qui vero ad Graecorum, Latinorum, Syromm, Coptoi^um anti- 
quitatem aacendunt, nulli, Plures nobis abripuU aetaa, longe plures Talmudiatarum 
praeacripium in tract. Sopherim^ quo cautum eat td: ^Libri a. eorumque inte- 
gumenta ai attrita aint, aepeliantur,'^ Ita multi codicea intercidei-unt I Nec 
veriaimilitvdine caret, a Judaeia nonnidlia auperatitioaioribua deletoa etiam multoa ex 
antiquiasimia codidbus, ob id unum: quod amasorethici, non emendaii, illegitimi 
haberentur. Ad ha^c : minua exctdta a Judaeia atudia, rarioreaque propierea ante 
saeculum duodecimum codices opinaUur idem vir celeberrimu^ de Rossi; contra circa 
itlud tempus doctiorum inteipretum erudiiione insigniier adauctos, Inde ruraus 
aequitur^ quod ad aetatem aitinet, magnum hebraicoa inter et alioa codicea veteres 
deprehendi diaci-imen. Nam quoa aecua y^medii aevi"^ fere dicimua^ si aniiquitatem 
attendimua, hi apud Hebraeoa vetuatiaaimi mei-iio habentur. Ut antiquus quodammodo 
dici queai hebraicus codex, esse debet saltem saecidi XIII, vel ineuntis XIV,; 
receniiorea namque aunt codices a. XIV. exeuniia et XV.; recentissimi ac nuUius 
usus qui post saec. XV, conscripii, Qui saectUum XII. exeedunt, remotissimi aevi 
dicendi sunt; ideoque rarissimi, veraque bibliothecarum x£ipLi{Xioc Cuiusmodi est 
Codex Vindobonensis Kenicoiti 590. D. q. v. A. Kraffi, Catalogus C. MS8. Bibt. Pal, 
Vindob. II. Vind, 1847, n. 3, [15. J p. 9, s. coll, Pinner, Prospectus der Odessder 
Gesellsch, f. G, u. A. gehor, alt, hebr, u, rabb. Manuscr, Odessa, 1845. n. 3, saeculi 
X. i, e. 916. p. C. item apud Kenicottum n. 591, Paalm. Job, Prov, Dan. ex aesti- 
matione de Rossi, l, c, p. 16. sub inUium saec, XI, exaratus, 

Quod vero ad notas aJUinet, e quibus aetas codicum hebraieorum dignos- 
ciiar: in genere ex condiiione ipsa superstitum codicum remotae antiquitatis petuntur, 
suntque fere sequentes : scriptura rudior inelegans ; membrana flava, crassa, moUis^ 
veiusiaie corrosa; atramentum evaneseens exaesum; litei^ae obsoletae reacriptae; 
Maaova nutla vel rariaaima; nullu7n vel rariaaimum ad mai'ginem V(p; lectiones 
marginales in iextum receptae; tetragrammaton nomen mn'' pro ''3lt< sck^e adhibi- 
tum; matres lectionis retentae; nuLlum vel exiguum inter libros ac sectiones spatium. 
Quidquid ceterum sit de codicum nostrorum aetate, illud ex vero affii-mari poteat: 
codicea receniiorea quam maxime aimiUimos exstUisse apographis vetustis, Obiter 
monemus, quod a quo tempore Canon V. T. obsignatus fuit, hi libri usu publlco et 
pnvaio sollicite custodiebantur. Providentia Divina id sane posttUasse videtur^ ut 
datam abs se Revelaiionem Deus custodiret integi^am, nec depravari permitteret 
Hebraeos Codices; cum quod ipaius Dei in Verbo suo causa agatur, tum 
quod ex illia debereni convinci Judaei ad eredendum in Chriaium, Coll. Matlh. 23, 3, 
Joann. 5, 39, Antiquiaaima memoria in Legia apicibua conaervandia acruptdoaa fuit 
Judaeorum industiHa, Magna vero licet easei vigilantia curaque adhibita^ Ubrarioruni 
sive ignorantia sive osciianiia — ob summam inter ae aimiliiudinem — liierarum ac 
vocum tranapoaiiionem ; et adeo variantium lectionum copia irrepaerat, Ne dicamua 
Judaeoa maluiase exirema omnia pati, quam ut aliquid in Codice aacro mutaretur 
aut loco auo moveretur. Sed hoc argumentum ampliora apatia requiint, videantur: 
J, G. Vogel, de meitiibua lectionia librariorum olim arbitrio relictis Jlal. 1767, 
G. Mayer, inst. interpr. s. Vind. 1789, p. 144. s. G. L. Bauer, Criiica s, Lips, 1795, 
I, 343. A. Geiger, Urschrift p. 261. s. Reinke, Beitrage VII, 51. 



Digitized by 



Google 



Super ratione Textus A. F. critica. 97 

§. 37. Varietas Textus Hebraici ab initiis saeculi 
undecimi usque ad illa decimi quinti. 

Cum usque ad initium undecimi saeculi Literarum S. in Oriente studia 
apud solos fere floruissent Judaeos Babylonios; illa ab eo inde tempore etiam 
ad Europam translata suut, occasione data a vexatione, quae anno 1040. 
iudaicae genti in Oriente a Saraceuis subeuiida erat. Cf. Jost, Gescb. II, 287. 
Quippe ea urgente Judaei sedibus suis pulsi, magno numero in Europam, 
maxime in Hispaniam profecti, illuc eruditionem suam ac praesertim Sacri 
Codicis studium transtulerunt; unde et ingens ab eo tempore floruit, primum 
in Hispania, deinde et in Italia ac Germania eruditorum in hac gente, raaxirae 
saeculo XII. et XIII. numerus. Inter hos, qui de S. Scripturis bene meriti sunt, 
prae aliis memorandi erunt: Aben Ezra, Maimonides, Salomo Jarchi, 
Josephus et David Kimchi, Levi Ben Gersom aliique. Cf. Julii Barto- 
locii de Celleno, Vitae cel. Rabbinorum qui in S. Codicem scripserunt, in 
H. Relandi Annal. Rabb. p. 69. s. Isti quidem in universum sequebantur recen-' 
sionem masorethicam, saepe tamen ita citarunt aut interpretabantur Codicem s. ; ut 
diversas ab ea lectiones vel commemorarent, vel assumerent. Praeterea utebantur 
codicibus quibusdam, quos ceteris correctiores existimabant; quive veluti emen- 
datissimi insignem inter Judaeos auctoritatem obtinuere. Saeculo XV. vixit R. 
Isaac Abrabanel, qui summa diligentia educatus crevit in virum lectum; 
pecuniariam attamen mercaturam Uteris iunxit. S. Codicis assiduus sed plerumque 
mendax interpres, Christiani nominis infensissimus exstitit inimicus; principum 
vero christianorum perpetuus fuit adulator. Ceterum ad Rabbinorum codices 
quod spectat, laudantur: codex Hillelis, deinde codex Ben Ascher, qui etiara 
Palaestinus dicebatur, codex Ben Naphtali alias Babylonicus, codex Hierichun- 
tinus, codex Sinai aliique. Omnes hi codices nunc deperditi sunt; qui enim hodie 
in bibliothecis Hispaniae, Galliarum, Italiae, Angliae, Belgii et Germaniae asser- 
Tantur, longe recentiores sunt. 



§. 38. Primae edi.tiones Bibliorum Hebraicorum 
typis descriptae. 

Cum characteres literarum aere insculpi ac fundi, ex iisque fusis, connexis 
atque atramento obductis libri imprimi cepissent, in quo totum illum situm 
est typographiae artificium, quod omnium primi in orbe adhibuerunt Faustus et 
Guttenbergius : primum eorum artis specimen hebraicum Biblicum excusuni fuit 
Psalterium hebraicum cum commentario Kimchiiin quarto u. d., anno C. 1477. 
De quo sicuti etde aliis antiquissimis editionibus leg. celeberriraus J. B. de Rossi, 
de hebraicae Typographiae origine ac primitiis seu antiquis ac rarissimis hebrai- 
corura librorum editionibus saeculi XV., rec. G. E. Hufnagel. Erl. 1778. p. 12. s. 
Ad editionem ipsam quod attinet Textus absque punctis, germanica typorura forraa 
exscriptus est, sine addito impressionis loco. Commentarius Kimchii ea omnia 
continet integra, quae Christo christianaeque religioni adversantur. Posthaec 
Danko, Hist. BeTelationis divinae. III. 7 



Digitized by 



Google 



98 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

Bononiae 1482. in viilgus exierat Pentateuchushebraicus cum punctis, addita 
Paraphrasi chaldaica et commentario R. Salamonis Jarchi. Prophetas priores 
cum Kimchii commentario a. 1486. imprimere aggressi sunt Soncinates; excusis 
vix prioribus, statim iidem operam convertebant ad posteriores typis descri- 
bendos. Qui supererant Hagiographorum libri hucusque inediti Neapoli, nbi 
plurima eaque insignia enumerantur s. XV. edita hebraicorum typorum monimenta, 
a. 1487. prodierunt. Singulae iam Bibliorum Hebraicorum partes seorsum hucus- 
que variis temporibus, ac diversis etiam in locis cum commentariis editae sunt, 
quae si simul iungantur integrum corpus Bibliorum conficiunt; at honos totum 
volumen S. S. Hebraicum simul typis exscribere reservabatur Abrahamo 
C h a j i m o , qui undecim abhinc annis primum hebraicae typographiae foetum vnl- 
gaverat. Pisauri et Soncini, quod oppidum est non longe distans a Mediolano, 
exercuit artem typographicam, quo loco anno p. C. 1488. Opus Sacrum impressiim 
edidit. Singuli libri maiusculis ligneis picturis omatisque dictionibus ac literis incho- 
antur. Opus hoc quod binis columnis Sacrum Textum sistit extremae raritatis esse, 
animadvertunt scite Bibliographi. Octo circiter exemplaria in Europa existere 
cognoscuntur. Vindobonae habetur eorum unum, quod delineavit Ph. J. Lam- 
bacher, Biblioth. antiq. Vindob. Civ. Viennae 1760. p. 2. s. Post hanc ex anti- 
quissimis editionibus imprimis memorabilis est: Brixiensis, quam cum punctis 
in quarto minori forma ad Biblia maiora anni 1488. recudi curavit editor 
Gerson ben Mose Soncinas a. 1494. 8. De raritate huius editionis v. J. Vogt, 
Catalogus historico-criticus Librorum rariorum. Francof. 1793. p. 119. Ex hac 
editione natales habet Textus Bibliorum polyglottorum Compluten- 
sium. Insuper prae aliis commemoratione dignissimae sunt illae editiones, quas 
fecit Daniel Bombergus, ea quidem correctione et elegantia; ut post eum 
procuratae editiones semper ruerint in deterius. Excudit primam omnium Venetiis 
1618., quae Leoni X. P. M. inscripta est. Perfecit illam hortatu et ductu Felicis 
Pratensis — a loco nativitatis Prato cognominati. — hebraei ad Christum 
conversi, magistri deinde Theologiae. Felix huic editioni in margine adiecit notas 
masorethicas, quas Elias Levita Judaeus, cuius opera in sequenti editione a. 1521. 
usus est, reiecit; nihil eum qui illas apposuerat in Masora intellexisse causatus. 
Hanc editionem recusam dedit Bombergus, sed emendatam et adcuratius elabo- 
ratam a. 1626. Habita ratione praecedentis S. Bibliorum editionis haec secunda 
est, vocata tamen est et prima, quae studio J. b. Chajim prodiit; qui cum 
multas invenisset Textum inter ac Masoram lectionis varietates, modo lectionem 
Textus,' modo lectionem Masorae, pro suo iudicio secutus est. Textui iunctam 
sistit: Masoram cum instructione J. b. Chajim; lectiones variantes 
Ben Ascher et Ben Naphtali, interpretationes hebraicas et chaldaicas. Ad 
normam huius editionis ille Textus S. in plerisque editionibus repetitus fuit, qui 
hodie Textus masorethici nomine salutatur. 

Haud supervacaneum fore arbitramur, quaedam: de singulari hebrai- 
carum editionum saeculi XV. et ineuntis XVL raritate, usu et 
praestantia observare. a. Editiones antiquissimas editas fuisse secundnm 
codices manuscriptos, et eorum formam etiam referre ; hincque quamquam in 
universum Masorae conformes, saepe tamen ab editionibus subinde vulgatis, 
haud parum differentes exhibere lectiones, res est non exigui sane momenti. 
Cum enim rarissimi iure habeantur quivis libri, sub ipsa typographiae incuna- 



Digitized by 



Google 



Snper ratione Textus A. F. critica, 99 

bula impressi; b. tum maxime hebraici habendi sunt, qui multis de causis 
ceteris sunt rariores. Paucissima enim ea aetate impressa sunt exemplaria; 
qnorum maxima statim undique, ob MSS. Codicum pretium, a Judaeis facta est 
conquisitio ; maximus ubique usus eorum invaluit, ita ut vix unum aut alterum, 
illudque plerumque detritum, ad nos pervenerit. In harum porro editionum prae- 
stantiam cedit c. non modo quod sint rarissimae; sed etiam quod inveniantur 
optimae. Splendidissima est papyrus; elegantissimi plerumque typi; atramen- 
tum lucidissimum , quam elegantiam auget, etiam quam maxime membranarum 
est praestantia, in quibus saepe excusae sunt. Unde omnes viri eruditi consen- 
tiunt: antiquissimas editiones quod ad usum magni faciendas esse, 
imo manuscriptis codicibus aequiparandas; quorum vicem non immerito 
supplere possint. Itaque latissime patet harum vetustissimarum editionum usus, 
sive in restituendis nonnuUis, quae desiderantur commatibus; sive in corrigendis 
mendis; sive demum in suppeditandis melioris notae lectionibus. 

Locupletior Bombergiana editio vulgata fuit a. 1649., coUatis quoad Penta- 
teuchum decem et amplius mss. codicibus aR. Menachem de Lonzano. Haec 
autem Veneta Biblia, cum et magni passim constarent, nec suis carerent mendis, 
emendata edidit J. Buxtorf pater, Basileae in fol. 1611. et 1618. Celebris 
quoque est Pentateuchus Ferrariae — urbe in qua Judaeorum copia academia- 
rom splendore, doctorumque fama cum ceteris quibuscunque contendebat — cum 
qoinque Megilloth et cum Haphtaroth apud Abrahamum Usque a. p. C. 1555. 
typis exscriptus. De hac nitidissima et perrara editione disputat J. B. de Rossi, 
de Typographia Hebraeo-Ferrariensi comment. hist. c. 4. ed. Erl. 1781. p. 52. s. 
Imperante Yespasiano Gonzaga Colonna a. 1551. primordium cepit Typographia 
hebraica Sabionetensis, quae vulgavit splendidissimum Pentateuchum hebrai- 
CTun et chaldaicum cum quinque Megilloth nec non cum Haphtaroth. a. p. C. 1557. 
Istius pulcherrimae et correctissimae editionis notitiam suppeditabit rursus saepe 
laudatus J. B. de Rossi, annales Typographiae Ebraicae Sabionetensis. Edit. 
Roos. Erl. 1793. p. 26. s. 

JPraeterire possumus reliqua Biblia rabbinica, paucisque considerare alias a 
Christianis procuratas V.F. editiones. Inhis potiores sunt: Munsteriana, 
anno 1536. Basileae a Sebastiano Munster adomata, cui latinam a se concin- 
natam iunxit versionem, et annotationes e Rabbinorum commentariis excerptas. 
Plantiniana, quae a. 1566. elegantissima prodiit Antverpiae, ex officina C. 
Plantini, inter lineas hebraicas versio latina Santis Pagnini, ab Aria Montano 
sociisque emendata ; ita inserta legitur, ut singulis hebraicis latina responderent. 
Seqnitur Stephanica, a Roberto Sf^phano, Lutetiae Parisiorum a. 1539 — 1544. 
pulchris quidem characteribus impressa, sed mendis scatens ; quae quatuor volu- 
minum nitorem turpiter foedant. Summo studio procurata est editio Josephi 
Athiae, typographi apud Amstelodamenses Judaei a. 1661.; notis hebraicis et 
lemmatibus latinis illustrata a Joanne Lensden linguae sanctae in Academia 
Ultraiectina Professore. Prima est editio, in qua singuli versus numeris certis 
sunt distincti. Exhibet Textum hebraicum cum Bibliis Bombergi et Plantini atque 
cum duobus mss. collatum. Secundum editionem 1667. J. Athiae divulgatus est 
Textus originarius ab Everardo van der Hooght accuratissime 1705., ut omnes 
editiones reliquas, sinceritate et correctione sua in plurimis superet. Typi sunt 
admodum distincte et clare novis formis excusi. Ad hanc Hooghtii tandem 

7* 



Digitized by 



Google 



100 Coroment. de S. >Script. cap. sec. tract. I. 

omnes fere editiones, quarum usus in scholis fit, sunt recensitae; editio- 
nem eius stereotypam apparftyit A. Hahn. Lips. 1833. et C. G. G. Theile. 
Ib. 1849. 



§. 39. Tentamina critica circa editionem S. Codicis 
Hebraici ad nostros usque dies. 

Cum itaque e communi fonte omnes editiones V. F. promanassent, mirum 
non est neglectum fuisse examen codicum manuscriptorum, veterum versionum, 
aliorumque subsidiorum criticorum; donec saeculo XVII. Acatholicorum quo- 
rumdam Theologorum nimium tenaci industria et male sednla cura, qui omnia 
veluti divina defendenda sibi sumserunt, quae Judaei olim circa Codicem S. 
statuerunt, haud pauci provocarentur ad puritatem textus masorethici impugnan- 
dam. Istorum quidem agmen ducit: J. Morinus, Congr. Or. P. cum in prole- 
gomenis ad editionem versionis LXX. Par. 1628., tum in exercitationibus in 
utrumque Pentateuchum Samaritanum ib. 1631.; in n^^lT] miDO, exercit. bibl. de 
Hebraei Graecique textus sinceritate ib. 1633. atque diatribe elench. de sinceritate 
Hebraei graecique textus. ib. 1639. Successerunt: Ludovicus Capellus, in 
opere quod inscripsit: „Critica Sacra" Lut. Par. 1650. J. Vossius, diss. de LXX. 
int. eorumque translatione et chronologia. Hagae Com. 1661. Richardus Simon, 
Congr. Or. P. Historia Critica textus V. T. Par. 1681. G. Whiston, an essay 
towards restoring the true Text of the old Testament. London, 1722. Quibus 
quidem et aliis operibus in publicum sparsis: Critica magno ausu, nec minori 
successu Textum V. F. hebraicum haud parum depravatum et corruptum sibi 
demonstrasse visa est. Non equidem defuere, qui Criticae huius artificium fallere 
observarent, eamque proscriberent. E. c. : Simeon de M u i s , assertio veritatis hebr. 
Par. L 1631. II. 1634. IH. 1639. A. Bootius, vindiciae pro Hebr. ver. Par. 
1653. J. B. Carpzow, Hisforia Critica V. T. auctore R. Simone edita discussa 
Lips. 1648. p. 18. s. W. Itchener, a defence of the Canon of the old Testa- 
ment. Lond. 1723. J. G. Carpzov, Critica S. V. T. Lips. ed. sec. 1748. p. 792. s. 
L. Vogel atque J. G. Scharfenberg, in animadv. ad ed. Capelli Crit. S. 
Hal. 1775—1786. G. L. Bauer, Critica Sacra. Lips. 1795. p. 28. s. Abhinc 
modo singulari cura et sedulitate varians Codici^ S. V. F. Scriptura examinabatur. 
Ita H. Opitius, Kiloniensium Professor, nuUi operae pepercit, ut collatis 
subsidiis singulas Textus hebraici voces in sua recensione Kil. 1709. ad rigidum 
examen revocaret. Abr. Kallius, de codicibus mss. biblico-hebr. maxime 
Erfurtensibus disquisivit. Hal. 1715. Quod in hac disquisitione omisit, supplevit 
J. Chr. G. Diederichs, specimen Variantium Lectionum cod. hebr. mss. 
Erfurtens. in Ps. Gott. 1775. Idem praestiterunt : Th. C. Lilienthal, comment. 
cr. sistens duo. Cod. q. Regiom. obs. var. lect. Regiom. 1770. G. Schiede, 
biga obs. s. de Codice Cassellano. Brem. 1748. Nagel, descript. de trib. Cod. 
mss. Ebnerianis. Altdorf. 1748. Ei. diss. de duob. Cod. mss. V. T. Bibl. Norimb. 
ib. 1769. Ruckersfelder, syll. comment. Daventr. 1761. J. Fr. Schelling, 
descript. cod. mss. hebr. Stuttg. 1775. O. G. Tychsen, tentamen de variis Cod. 
Hebr. V. T. manuscript. generibus. Rostoch. 1772. Ei. Befreytes Tentamen v. d. 
Einw. ib. 1774. Anh. ib. 1776., aliique critici. 



Digitized by 



Google 



Super ratione Textus A. F. critica. 101 

Adhibitis codicibus manuscriptis Erfurtensibus, consultis praestantissimis 
editionibus, ac Hebraeorum petitis criticis annotationibus, e typographia Orpha- 
notrophei Halensis prodierat a 1720. diuturni indefessique laboris opus: J. H. 
Michaelis, Biblia Hebraica, singulari studio diligenter recensita. Haec Biblio- 
rum editio, in qua masorethica Textus hebraei recensio accuratissime recognita 
est; largiorem simul suppeditat instructioremque, quam ante eam uUa, criticam 
varii generis suppellectilem, et illam quidem ita digestam: ut selectu instituto 
lectiones variantes maioris momenti in oris paginarum conspiciantur. Cf. C. C. 
Knappii, diss. de editiOnibus Bibliorum Halensibus, in scriptis varii argumenti, 
p. 692. s. Chr. Reinecii et J. Simonis Codicis hebraei editiones Lips. 1726. 
Hal. 1752., et saepius tironum usui accommodatae, nuUas Criticae accessiones 
tulerunt. Tentamina J. H. Michaelis prosecutus C. F. Houbigant, Congr. Or. 
Pr. a. 1746. scripsit prolegomena in S. S., quibus propositum de edendo Codice 
Hebraeo communicaret. Secuta est anno 1753. editio promissa Bibliorum Lut. 
Paris. tomis 4. in f. splendida et quoad externam formam praestantissima, quae ad 
editionem Hooghtianam ita est exscripta : ut solummodo tantum vitia typographica 
emendata sint. Accedunt Libri, Graeci qui deu.tero — canonici vocantur. 
Punctis editor vocalibus nihil tribuit, hinc illa plane eliminata sunt; adiectae 
sunt criticae notae, quibus multa Textus hebraei loca emendare conatus est, 
ut dicitur ad codices mss., e bibliotheca regia Parisina; sed qui qualesve 
fuerint? ignorare editor permittit. Addita est porro versio latina ad notas criticas 
Houbigantii facta. Cf. Seb. Rawii, specimen observationum ad C. Fr. Houbigant 
0. D. J. S. Prolegom. in S. S. Trai. ad Rh. 1761. Ei. Exercit. HI. adv. C. Fr.- 
Houbigant Proleg. S. S. Amst. 1761. Lubenter fatemur Houbigantium de Ecclesia 
bene merendi studio hanc provinciam criticam suscepisse, atque adeo non abs re 
munificentiam Summi Pontificis Benedicti XIV. expertum esse. Sed ne quid 
dissimulemus : editor opus suum magna coniecturarum audacia in lucem produxit. 
Conqueritur tanta incuria Codicem Sacrum editum esse, quanta vix ullus codex 
qui fuit typographiae luce cohonestatus. In prolegomenis I, 1 — 191. duces 
J. Morinum et L. Capellum secutus, id demonstrare studet: maiorem esse 
Pentateuchi "Samaritani et Veterum Versionum auctoritatem, 
quam Codicum hebraicorum; de quibus dicit ib. p. 4. „constat apud omnes 
illarum rerum peritos, hac nostra aetate hebraicum codicem superesse vix 
uUum sexcentis annis vetustiorem.** Deinde ubi de variantibus lectionibus, aut 
emendando textu agitur, dubium manet, numne Houbigantius codicum auctoritate 
utatur, an vero quae in medium profert e propria editoiis coniectura sint 
profecta? Cum taliter Houbigantius audaciter in coniecturis medicinam s. Textui 
quaereret, merito carpitur; id vero eifecit, quod plures eruditos ad conferendos 
codices manuscriptos suo exemplo excitaret. Cf. C. Chr. Kallii, Prodr. exam. 
crit. Houbigant. in Cod. h. Havu. 1763. Feliciore cum successu editioni criticae 
incubuit Beniaminus Kenicott, scriptor libri „the state of the printed hebr. 
Text considered." Oxford. 1753.; iste quidem adhibita sociorum ope — inter hos 
celeberrimi P. J. Bruijs — per varias magnae Britanniae et multarum regionum 
bibliothecas e codicibus et editionibus hebraicis, insimul 694., infinitam vari- 
antium lectionum copiam coUegit, quas uno conspectu exhibuit h. t. „Vetus 
Testamentum hebraicum cum variis Lectionibus." T. I. Oxon. 1776. T. II. ib. 
1780. Erant qui Kenicotto, viro si quis omni subsidiorum criticorum genere 



Digitized by 



Google 



102 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I, 

abunde instructo, applauserunt; sed reperti fuere alii censores, qui in instituto 
ac crisi Kenicotti varia, et minime nihili pendenda, reprehenderunt. Lectorem 
harum rerum curiosum relegamus ad O. G. Tychsenii, libellos supra laudatos, 
p. 100. et G. Fabricy, des titres primitifs de la Rev^lation apud Migne Curs. 
compl. S. S. XXVII. s. p. 886. Accusati editoris causam defendit P. J. Bruns, 
de libello contra B. Kenicott eiusque collationem MSS. Hebr. Bom. 1772. 
J. D. Michaelis, Orient. u. exeg. Bibl. Francf. 1773^ V, 1. s. XI, 72. s. app. 
ad XII, 1. 8.; ipseque Kenicott patronum quoque suum Michaelis aggressus, 
epistola edita Lond. 1777. Diss. gen. p. 126. s. Eximie vero prae aliis post 
Kenicottum, de Textu s. V. F. meritus est J. Bernardus de Rossi, S. S. Theol. 
Doctor et in Academia regia Parmensi olim linguarum Orientalium Professor. 
Vir summus ! optimis subsidiis atque ingenio criticis laboribus accommodatissimo 
praeditus, nec operae, nec industriae sumtibusque pepercit, novam passim ut 
adferret lucem edendo Textui hebraico. Collatis a se ipso cc. mss. 751., e quibus 
567. nondum adhibiti; editionibusque vetustioribus 310.; variantes lectiones 
congessit, easque cum variantibus lectionibus Kenicottianis veteribusque versio- 
nibus denuo comparavit: additis etiam si occasio daretur, recentiorum criticorum 
emendationibus et correcturis. Universum apparatum criticum abs se collectum 
exhibuit opere praeclarissimo, quod inscripsit: „Variae lectiones Veteris Testa- 
menti, ex immensa Mss. editorumque codicum congerie haustae et ad Samari- 
tanum textum ad vetustissimas versiones, ad accuratiores sacrae criticae fontes ac 
leges examinatae" 4. Vol. in 4. Parmae. 1784 — 8. Voluminibus istis supperaddita 
sunt: „Scholia Critica in V. T. Libros, seu supplementa ad varias S. Textus lectio- 
nes." Parm. 1798. Ex opere de Rossiano clarissime patet, quam vir egregie doctus 
adhibuerit axp{peiav. IUud vel leviter et oculo, ut dicere solent, fugitivo inspectum 
docet : in codicibus V. T., quamquam ut plurimum cum textu masorethico conve- 
nientibus, multas reperiri lectiones ab eo diversas et versionum 
antiquarum cum iis consensu confirmatas. Esto satis accurate Codices 
recensuerint Sacros eruditi, lectionesque ex iis haustas ad examen revocarint, 
quam plurima adhucdum restare, quae criticorum in hoc genere exerceant 
ingenium et diligentiam. Ex ingenti copia variarum lectionum a Kenicotto et 
de Rossi coUectarum, selectu instituto Biblia hebraica — olim a Chr. Beineccio 
edita — vulgarunt J. C. Doederlein et J. H. Meisner. Lips. 1793. 4. t. Variorum 
eruditorum, qui in exteris oris vixere aestimantes labores, oblivisci non decet 
domesticorum, quamvis numero pauciorum. Dicere oportet paucis de consimili 
opera, quam J. Jahn clarissimus olim in cathedra nostra praedecessor , in 
novam Bibliorum V. T. recognitionem apparandam contulit s. t : „Biblia Hebraica 
digessit et graviores Lectionum varietates adiecit" J. Jahn. 4. vol. Vienn. 1806, 
Sumtibus Canoniae Claustroneoburgensis. Operam adiuverunt Mock, Schwoy, 
Teger et Ackermann Canonici Lateranenses. V. prol. p. 27. Multa sunt, quae hanc 
editionem, penitus iam divenditam, commendant. Typomm species, lectiones 
variantes cum suis testibus, notulae uti editori dignissimae ita discipulis exer- 
citatioribus eximie utiles; tamen editor ipse annotat: se.insolita ausum esse; 
quo illud referimus, quod ordinem S. Librorum immutarit, libros Paralipomenon 
dissectos 11. Josuae, Samuelis et Regum particulatim insereret; accentus modo 
Be^es maiores adpellatos retineret, Masoretharum notas penitus negligeret. His 



Digitized by 



Google 



Snper ratione Textus N. F. critica. 103 

itaque et siinilibus aliomm laboribns conatus exhibentur, qnibus Verbum Dei 
y. F. Archetypum pristinae integritati materiali quantum pote restituatur. 



§. 40. Libri Hagiographorum N. T. autographi inter- 

ciderunt. 

Sacri Textus Novi Testamenti, ab ipsis velut incunabulis historias enarra- 
turi, ad archetypa — sive autographa; sive idiographa, sive anmianuensium 
coU. Rom. 16, 22. fuerint — Hagiographorum recurrere, atque hinc narrationem 
exordjri debemus. Archetypa Librorum S. Novi Testamenti exemplaria iam olim 
periisse, constat inter omnes. V. p. 66. Quomodo ergo se habuerit variis temporibus 
Textus originarius N. T., quas in nonnullis ex occasione subierit mutationes, 
ac quibus de causis, qualis denique per longum temporis tractum ad nos iam 
devenerit? de hoc deficientibus autographis, — quod nomen latius accipimus de 
archetypo quocunque. — paucissimis item existentibus codicibus, qui assurgant 
nltra annum ducentesimum supra millesimum : haud aliter quam ex allegationibus 
N. T. apud Yeteres hinc inde sparsis ; aut ex versionibus ad exemplaria graeca, 
quae tunc ferebantur, adomatis definire licet. — E. g. Ex ep. 108. s. Hieronymi, 
ad Eustochium de Joann. 4, 6. n. 13. 1, 703. testantis: „Sichem, non ut plerique 
errantes legunt Sychar." — Cum pro instituti nostri ratione primas tantum Histo- 
riae Textns S. N. T. lineas, hoc loco describere nobis propositum sit; exponemus 
paacis, quae fuerit conditio critica Textus Sacrorum Voluminum N. F. per cuncta 
Ecclesiae saecula. Omnium utique Codicum 8. S. N. T. is foret praecipuus summae- 
qne auctoritatis, de quo constaret esse autographnm ; tales vero, ut saepius diximus, 
iam pridem nulli supersunt Libri. Ex quo sequitur interpreti recurrendum esse: 
ad Codices apographos Textus originarii, quos emendate scriptos esse 
oportet, quia secus dubium manebit : sint ne verba Hagiographorum bene reddita ? 
Hinc rursus intelligitur S. Literarum studiosis notitiam codicum esse 
necessariam. Yeterum illorum ex archetypis factomm exemplarium vestigia, in 
scriptis S. S. Patrum et Scriptorum Ecclesiasticorum merito restare creduntur; qui 
talibus libris usi sunt, quos autographis proxime accedere credimus ; unde necesse 
est de usdem disquirere. Ex illis qui post Apostolorum et discipulorum aposto- 
licorum tempus floruerunt s. s. Patribus et Scriptoribus Ecclesiasticis, 
quorum quidem scripta e vasta veterum monimentorum clade ad nos devenere, 
omnium primus occurrit: Divus Clemens, Urbis Bomae — ubi primo digestum 
ease Canonem N. T. vidimus p. 39. — et Orbis Pontifex, neque uno nomine 
primus, 8. Petri discipulus, atque s. Pauli OM^epyoq. Philipp. 4, 3. Ex epistola I. s. 
Clementis ad Corinthios, non solum coll. c. 13. p. 73. testimonium non contem- 
nendum Apostolicae Evangeliorum originis elici potest; sed et allegata ex 
Apostolo V. c. Hebr. 11, 37. coll. c. 17. p. 78. recitata comparare licet; quae 
eo maius pondus habent, quod s. Pater in sua prima epistola nuUum librum apo- 
cryphum memoret. — Cf. E. A. Fromman, observ. ad interpret N. T. ex Clemente 
R. Cob. 1768. I— III. — S. Ignatius, in epistolis suis genuinis nuUos respexit 
snpposititios, Canonicos vero Libros N. F. non minus quam S. Polycarpus, in 
brevi sua scriptione ad Philippenses plerosque fere laudat. Cf. de hac re G. 



Digitized by 



Google 



104 Commeiit. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

Jacobson, ed. Patr. Ap. 11, 620. s. D. Justinus Martyr, qui ipsas Ecclesias 
custodes exemplarium Canonis N. T. viserat, quem Canonicis Evangeliis usum 
fuisse p. 37. evicimus; certe in citatis suis primaevae lectionis monstrat 
indicia: nec dubium est, quin codices is comparavit ad optimorum fidem accu- 
ratos, adiectionibusque — quae in Textu adhuc haud crebrae « — fere liberos. 
L. Fr. Zastrau, de Justini M. biblicis studiis. I. II. Vratisl. 1831. 2. Cum Romae 
Tatianus Assyrius ad Justini disciplinam se contulisset, compegit Bia TEaaapbv 
sive historias compendiarias rerum Domini ex Evangeliis nostris breves; quas 
propriis verbis Scriptorum contexuit. V. Proth. N. T. n. 14. p. XV. s. Ex S. 
Irenaei libris adversus haereses; in quibus sanctus Pater accurate passim, et 
ad exemplaris sui fidem citat s. Codicis loca, etiam integra haud raro capitula 
et bene largas periochas ; idque non ex una aut altera parte N. T., sed pene 
ex omnibus : egregium plane haberemus specimen textus N. T. qualis iam primis 
ecclesiae temporibus ferebatur, si integri in lingua qua scripti fuere, ad nos 
pervenissent. Sed cum graeca maxima ex parte interciderint, et in his, quae 
supersunt, scriptores, quibus ea debemus, haud semper citaverint N. T. loca ad 
textum Irenaeianum, sed non nunquam ad codices suos posteriores seu etiam 
ex me^ioria; in latinis autem S. Scripturae testimonia exprimantur verbis 
Italae, factum est: ut haud paucis in locis nonnisi ex contextu assequi possimus, 
quaenam revera fuerit codicis S. Irenaei lectio ? Cf. E. A. Frommann, interpre- 
tationes N. T. ex Irenaeo. Cob.'1766. I. U. 



§. 41. Opera quae a Tertulliano et Clemente Alex. 
navata est Codici graeco N. T. 

Quid saeculi secundi p. C. n. tractu passus fuerit N. T. Textus, constat e 
versione ^ltala.'' Itaque si obscuram hanc partem Historiarum Textus N. F. 
pernoscere cupimus, evolvenda sunt Martianaei, Blanchinii, Sabatieri, 
Tischendorfii et Vercellonei a nobis s. 1. laudand» volumina. Graeca 
ipsa quod attinet, ad quae expressa fuit haec Versio, mirifice congruunt cum 
iis unde manavit Syriaca, Coptica aliaeque Orientales Versiones; atque haud 
alia fuisse certum est: quam saeculi Apostolici proximi, cum Textus 
muKo minus quam in codicibus posteriorum temporum, iniecta scholiorum 
labe, turbatus flueret; qua quidem parte ab exemplarium mss. nostrorum prope 
omnium et editionum textu discrepant, genuina ut recte arbitratur Millius, 
prol. p. 50., habenda sunt illa ipsa speciatim, quae solitaria et absque omni 
Codicum, S. Patrum et Versionum comitatu iucedunt. Quorum certe beneficio 
loca N. T. haud pauca restituere licet originariae puritati suae. Cf. Tischendorf, 
ed. cr. m. VII. prol. p. 241. seq. Qui paulo post veterem Latinum interpretem 
scripsit Tertullianus, textu originario, an Itala, aut si mavis, propria inter- 
pretatione an aliena usus sit? disputatur. Pamelio Theologo Brugensi, in ed. Op. 
Col. 1617. ante indicem S. S. p. 16. persuasum fuit: TertuUianum non tam 
aliena versione, quam sua propria translatione usum fuisse. Hoc cum in 
aliis eius scriptis observare licet, tum vero magis illo de pudicitia; nisi quod 
loCa s. Codicis neglectius, ex memoria, contracte, ad sensum haud sine levi 



Digitized by 



Google 



Saper ratione Tftxtus N. F. critica. 105 

aliqna subinde mutatione citata sint. Cf. Griesbacli, Historia Textus graeci epist. 
Paolin. III, 6. s. p. 114. s. Graeco numquam usum esse affirmant: Semler, ed. 
Wetstenii prol. in N. T. Hal. 1764. p. 586. s. et Lumper, Hist. th. cr. S. S. Patrum. 
Ang. Vind. 1794. VI, 678. s. aliique; qui putant Tertullianum secutum semper 
Latinam veterem translationem. Neque enim unquam dicunt Latinam istam, 
quam adhibuit Versionem comparat cum graeco quodam Codice ; etsi vel maxime 
lectiones variantes adesse in codicibus variis fateatur. In scriptis Clementis 
Alexandrini, Stromatei adpellati, pro omnibus Libris N. T. testimonia reperiun- 
tur. Multa S. S. loca adduxit ita, ad fidem exemplaris, quod tunc ipsi ad manum 
fuit, ut appareat: illud idem fuisse, quod saeculo altero et tei*tio post Cbristum 
Alexandriae habebatur. Questus autem est de corruptione Textus N. T. Strom. 
IV, j6. p. 582. Lectionum varietates inter nostram et Clementis editionem exposuit 
Griesbach, symbol. cr. ad suppl. et corr. varianim N. T. lectionUm coU. Hal. 
1793. U, 227. s. 



§.42. Quid Origenes, Pierius, Lucianus atque Hesychius 
in castiganda S. Scriptura N. T. praestiterint? 

Cum multiplicatis Ecclesiis multiplicarentur etiam Codices S., qui descri- 
bebantur a librariis — in quibus pauci erant viri docti ad scholae legem gram- 
matici, qui apographa corrigerent — , non est mirum : si exeinplaria facta sunt ab 
orthographia, aut aliis modis vitiosa. Ut castos atque bonos codices, Origenem 
tenuisse — ad cuius criticam in nostra tractatione delapsi sumus. — demonstremus, 
sufficit monere : eum tam opportunitatem tales nanciscendi habuisse, quam facul- 
tate et scientia instructum fuisse, melioris notae codices a minus bonis discer- 
nendi. Cf. Griesbach, de cod. quat. Evang. Origenis diss. cr. opusc. I, 232. s. 
Omnino tanta fuit codicum Origenis aestimatio, ut sagacissimus interpres S. 
Liiteramm d. Hieronymus, comm. in Matth. 24, 36. p. 199. in dubiis lectionibus 
maxime ad Adamantii et Pierii exemplaria provocaret. Imo comm. in ep. ad 
Gal. 3, 1. affirmet p. 418.: „hoc quia in exemplaribus Adamantii non habetur 
omisimus." Cf. J. J. Wetstenii, prolegom. N. T. ed. Amst. 1751. I, 67. Orta est 
controversia, utrum Origenes curam in se susceperit, ut codicibus pluribus 
et quidem vetustioribus inter se collatis, delectum faceret lectionum optimarum, 
per quas Textum N. T. primigeniae integritati restitueret; i. e. an s. d. recen- 
sionem S. S. N. T. adornaverit? Est autem digna res, quae accuratius 
cognoscatur ab omnibus, qui de Critica N. T. iudicare cupiunt. J. A. Ernesti, 
de Origene interpretationis Librorum S. S. grammaticae auctore §. XVII. s. in 
opiisc. phil. et crit. Lugd. Bat. 1764. p. 306. s. Hug, Einl. I, 199. s. et Guerike, 
de schola quae Alexandriae floruit catechetica. Hal. 1825. II, 23. opinati sunt: 
Textum L. L. S. S. U. F. ab Origene castigatum, eiusque castigationis 
codices „exemplaria Origenis" dicta fuisse; praesertim cum Lucianus 
atque Hesychius, quos versionem xwv o recensuisse accepimus, simili diligentia 
editionem N. T. evulgarint. Sed haec sententia acumini eruditorum debe- 
tur, nullisque certis argumentis confirmari poterit. Jam olim 
Simon, Hist. cr. du Texte du N. T. ed. Rotter 1679. c. 29. p. 338. s. Millius, 
prol. n. 673. p. 64. Zacagni, L c. praef. p. 65. sub exemplaribus Origenis 



Digitized by 



Google 



\0Q Ck>mment. de S. Scrip. cap. sec. tract. I. 

intellexere: codices ab eo ad interpretationem faciendam compara- 
to8. Quod ad argumenta illomm, qni Origenem Textum S. S. recensuisse dicant 
attinet, ea ultra levem probabilitatis gradum vix exsur^nt; praesertim com 
a. haud parum differat ratio emendatae versionis xoSv 6, sl recensione critica 
qua Origenem N. T. textum castigasse volunt. D. Hieronymus quidem aliquot 
vicibus ad stabiliendam lectionem, quae ipsi ceteris praeferenda esse videbator, 
utitur testimonio codicum Adamantii, eosque aliis — exemplaria quibus usus est 
s. Doctor ea ipsa certe fuere, quae postea una cum operibus Origenianis, singu- 
lari studio conquisita, in Bibliotheca Caesareensi reposuit Pamphilus. — minus 
correctis anteponit. Sed ex eo quod Adamantii et Pierii exemplaria coniungit, 
recte infertur : eandem fuisse rationem exemplarium Origenis et Pierii, eandemque 
denominationis causam. Ecquidem assentimur interpretibus : qui sumunt Origenis 
codices ^axpipfj avxfYP*?*"» quo nomine eos Eusebius, Hist. eccl. VL 23. p. 224. 
et 32. p. 231. salutat, dici meruisse. Concedimus etiam virum xpiTixwTaxov, qni 
plurimos contulit codices, membranas, quas in interpretationibus suis adhibuit, 
ad antiquiorum et meliorum exemplarium fidem correxisse, et quae librariorum 
vitio peccata putabat emendasse. Sed qui emendatis codicibus uti malebant, 
non possunt dici novam Textus N. T. recensionem adomasse; secus enim 
innumerae fere forent N. T. recensiones, quamm aliae vix quibusdam in locis 
a ceteris differrent, aliae vero mirum quantum a reliquis diversae essent. E sen- 
tentia Criticorum is tantum recensionis auctor haberi potest: qui vel totum 
N. T., vel aliquod eiusdem volumen, ab initio ad finem usque ita 
ad examen revocat: ut optimarum lectionum facto delectu, Textum 
sibi privum ac proprium constituat. Accedit b. si Origenes revera „?x8oaiv" 
N. F. procurasset, ipsum etiam consequenter textum abs se emendatum sequi 
oportuisse; sed aliter rem se habere Commentariomm Adamantii ratione evictum 
habetur. Cf. Griesbach, 1. c. p. 244. s. Origenes eadem allegata e textu N. T. 
iisdem in libris, paucis saepe interiectis commatibus diversimodo laudat; quin 
quaedam allegata in libris prioribus consonant iis, quae in posterioribus reperiuntur, 
quamvis in operibus intermedio tempore concinnatis eadem allegata aliter reci- 
tentur. In scriptis, quae senex exaraverat, interdum sequitur lectiones, quas olim 
reprobayerat. Ut adeo istae discrepantiae satis superque testentur: nuUam 
unquam ab Origene recensionem N. T. tentatam fuisse. Cur tandem 
c. nemo Vetemm laudat curam Origenis circa Textum S. N. F. ; cur Eusebius in 
tradendis cetemm Adamantii rebus diligentissimus — Origeni totus fere liber 
sextus Historiae Ecclesiasticae est dicatus. — ne litera quidem huius recensionis 
meminit? cum tamen de Hexaplari opere accurate exponeret. His ita se haben- 
tibus: recensionem Origenis non admittimus, SiopOcoaiv autem codicis 
cuiusdam N. F. abs eo factam lubenter largimur. 

Neque existimandum est: Lucianum Antiochenum et Hesy- 
chium Aegyptium, episcopum, eodem saeculo tertio — sed extremo 
— viventes, recensionem sive magis editionem N. T., recepta 
multo perfectiorem ita aggressos fuisse; ut inde Alexandrinae ab Hesy- 
chio, etBjzantinaea Luciano, sive Asiaticae codicum familiae originem ducant 
Vir multae emditionis J. L. Hug, L c. p. 203. s., id quod d. Hieronymus, praef. 
in Paralipom. fortassis ^hyperbolice**, de triplici V. T. LXX. interpretum 
recensione scribit: „Alexandria et Aegyptus in Septuaginta suis 



Digitized by 



Google 



Super ratione Textns N. P., critica. 107 

Hesjchinm laudat anctorem. Constantinopolis usque Antiochiam, 
Laciani martyris exemplaria probat. Mediae inter has provinciae 
Palaestinos codices legunt; quos ab Origene elaboratos Eusebius 
et Pamphilas vulgayerunt, totusque orbis hac inter se trifaria 
varietate compugnat": arbitratu suo ad universum Codicem Sacrum U. T.; 
tanqnam abs his triumviris recensitum, et per varias mundi regiones propagatum 
transtoUt. Idem porro criticus codices mss. dispiciens „t?)v xoiWjv ?x8oaiv" inter- 
polationibus attamen foedatam in cod. D. E. F. 6.; Hesychii recensionem in 
A. B. C. L.; Luciani in omnibus fere mss. litera minuscula distinctis; Origenis 
in translatione Philoxenis, sibi detexisse visus est. Sed quamvis d. Hieronymus, 
ad Damasum praef. in quat. Ev. X, 661. testetur: „Praetermitto eos codices, 
qnos a Luciano et Hesychio nuncupatos, paucorum hominum 
asserit perversa contentio; quibus utique nec in Veteri Instru- 
mento post LXX. interpretes emendare quid licuit, nec in Novo 
profuit emendasse.'* — CoU. de vir. ill. c. LXXVII. p. 168. adv. Ruf. H, 27. p. 
522. — Porro cum decretum Gelasii s. c. p. 76. damnet et reiiciat: „Evan- 
gelia quae falsavit Lucianus, Evangelia quae falsavit Hesychius** ; 
liceat nobis, donec certiora argumenta quis afferat, etiam de recensione cura et 
labore Luciani et Hesychii adomata modeste dubitare. Lucianum et Hesychium 
maiorem quam Origenem in conficiendis exemplaribus N. T. licentiam sibi 
samsisse, et minore cum successu id egisse, e testimoniis s. Hieronymi et Gelasii 
colligimus; verum recensionis auctores eos nullo pacto habere possnmus. Obstant 
enim contra gravissimae rationes. a. D. Hieronymus et S. Pontifex Gelasins non 
de toto N. T., sed modo de quatuor Evangeliorum libris loquuntur; quorum 
editionem Hesychius et Lucianus fecerunt. Quoniam vero Papa Gelasius eam 
falsatam adpellat, ideoque apocrypham et reiiciendam: — Thiel, de Decretali 
GelasiiP. p. 24. — falsare, utique non est recensoris opus, sed interpola- 
toris. Auctore porro ^. d. Hieronymo, hanc editionem Luciani atque Hesychii, 
cum quidquid usquam exstaret graecorum codicum et promiscuarum interpreta- 
tionmn reclamaret; nonnisi pauci quidam perversi ingenii homines rece- 
perant Si aetate d. Hieronymi nonnisi pauca exemplaria Luciani et Hesychii 
interpolationes exhibebant ; multo magis hodie ii codices, quos ab his dunmviris 
derivat Hug, de eiusmodi corruptelis suspecti forent; id quod ne de uno quidem 
istonun monimentorum, absit de omnibus, demonstrare vir doctissimus potuit. 
Denique y- etiaro, hic ut supra, obstat quam maxime isti opinioni: silentium 
totius Antiquitatis. 



§. 43. Opinio de antiqua quadam recensione N. T. 

Orientali, Occidentali et Alexandrina quanti 

facienda sit? 

Postquam J. A. Bengel — Apparatus Criticus ad N. T. ed. sec. cur Ph. D. 
Burk. Tub. 1763. H. Tractat pot. loca variantia discern. p. 428. — canonem de 
dnabns classibus codicum ^asiaticis et africanis" statueret scribens: ^Codices, 
Versiones, et Patres in duas discedunt familias, Asiaticam et Africanam''; 



Digitized by 



Google 



108 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

adstipulante Semlero, ad Wetstenii libell. ad crit. N. T. pertin. §.83. p. 177., 
hypothesim hanc excoluit J. J. Griesbach, curae in hist. t. g. ep. Pauli 
opusc. II, 96., item diss. crit. de cod. quat.--Evang. Orig. ib. I, 235. s. et comm. 
crit. in textum N. T. Jen. 1811. meletemata de vetustis Textus N. T. recen- 
sionibus 11, 41. s. Famosus iste criticus universos codices mss. e tribus quasi 
principibus exemplaribus derivavit, quas „recensiones" dixit; sc. ab orientali, 
occidentali et alexandrina. Huic sententiae opposuit se Griesbachii adver- 
sarius acerrimus Fr. Matthaei, li. d. sogenannten Recensionen, welche B. S. 
u. G. in dem gr. T. d. N. T. woUen endeckt haben. Ronneb. 1804., omnemque 
de recensionibus doctrinam explosit. Ab his rursus toto coelo differt A. Scholz, 
cur. crit. in histor. text. Evangel. Heidelb. 1820. Bibl. krit. Reise nebst einer 
Gesch. des Textes d. N. T. Leipz. 1823. p. 136. s. Edit. N. T. I. prol. p. 51. s. 
Comm. de virtutibus et vitiis utriusque codic. N. T. familiae. Bonn. 1846. p. 2. s. 
Constituit duas codicum familias: asiaticam cum Textu recepto ple- 
rumque consentientem ; atque alexandrinam abeo quam maxime recedentem. 
Scholzium, quocum facit G. C. Rinck, lucubratio critica in Acta Apostolorum 
epist. Cath. et Paulinas. Bas. 1830. p. 2. s. 11. s., sobrie refutavit G. Secchi, 
d. C. d. G., Esame della rec. ediz. d. N. T. gr. d. d. Scholz, in ann. d. sc. r. 
Rom. 1839. f. 26.; iniquius oppugnavit C. Tischendorf, de recensionibus quas 
dicunt N. T. ratione habita potissimum Scholzii. Lips. 1840. p. 9. s. Opiniones 
hypothesesque de recensionibus quibuscunque reiecit Ji G. Reiche, Cod. mss. N. T. 
aliquot ins. in Bibl. Reg. Par. asserv. novo descr. Gott. 1847., et Comm. crit. in 
N. T. Gott. 1853. I. Et sane non desunt illis viris, qui contradicunt graves rationes. 
Enimvero opinio: tres antiquitus Textus Novi Testamenti recensiones 
institutas esse, sua sponte se offert qua talem, quae iustis argumentis probari 
nequit; et Textus historias ex ingenio potius, quam e testimoniis conficere videtur. 
Sunt plurima, praeter ea quae in specie monuimus s. p. 106. s., quae etiam in 
universum omnem hanc opinionem incertam reddunt. Nam a. absque dubio 
constat, olim iam alterius terrae codices in alteram transvectos esse. Constan- 
tinus quidem Eusebio Caesareensi iussit: „quinquaginta codices Divina- 
rum Scripturarum, in membranis probe apparatis, ab artificibus 
antiquariis venuste scribendi peritissimis describi." Theodoretus, 
Eccl. Hist. I, 16. ed. Val. p. 45. addit: ^Ceterum, ipse Eusebius narrat, de vita 
Constantini. IV, 37. p. 644., eius dicta continuo ipsum opus excepit." 
Ecclesiae pro inita arctiore societate et mutuo commercio, exemplaria secum 
communicabant ; et ita priscis iam temporibus codices variorum librariorum 
— quo nomine intelligimus : quemlibet L. L. S. S. dictantem, recogno- 
scentem vel describentem, — in una eademque regione ferebantur. Sic fieri 
potuit, ut apographa ab Eusebio curata a se invicem discreparent. Neque ulla 
ratio existimare suadet: uno certo exemplari principe usos fuisse omnes libra- 
rios. b. Omnes eruditi, qui codices, versiones, allegata s. Patrum secundum recen- 
siones diversas accurate disponere voluerunt, hac maxima difficultate premuntur; 
quod nuUum ex iis, quae aetatem tulerunt textus N. T. monimentis, ullam eius- 
modi recensionem exhibeat puram et integram. Tcxtus N. T. conformationes 
omnino supponuntur magis, quam demonstrantur; nam codicum varietas non tam 
ex certis recensionibus, quarum u. v. p. 105. s. nenio unquam Veterum meminit, 
consulto factis; sed e successiva congerie glossarum et scribendi eiTorum fortuito 



Digitized by 



Google 



Snper ratione Teztns N. F. critica. 109 

orta est. Unde omnia manuscripta N. F. Volumina, quae adhucdum supersunt 
„a8iop6coTa<< reperiuntur; mixtique generis textum cxhibent. Quare Tota de 
recensionibus quaestio praeindiciis nititur; quae pro argumentis valere 
non possunt, incerto enim fundamento caduca est bella domus! 

§. 44. Clari S. S. interpretes e Graecis quali Textu N. T. 

usi fuerint? 

S. Athanasius, cui Alexandria eruditionis et S. Literarum sedes nobilis- 
sima, nihil non in hoc genere optimum suppeditabat; iubente fratre imperatoris 
Constantii: „ut Divinarum Scripturarum tabellas adornaret", confectas 
illas ad ipsum transmisit. Apolog. ad imp. Const. N. 4. 1, 297. S. Cyrilli Hiero- 
solTmorum episcopi, S. Epiphanii; et S. Ephraemi Syri, qui Graeca fideliter 
patrio sermone reddidit: e Codice Sacro petita loca indicant, quomodo tunc 
temporis incedebat Textns Novi Testamenti. Commonstrant hac tempestate sc. 
iam in contextum insertas fuisse aliquas explicationes marginales. Quos eadem 
haec aetas tulit omni sanctitatis, eniditionis et eloquentiae laude florentissimos 
viros: S. Basilium M. et utrumque D. Gregorium; eos plura inspexisse 
contulisseque exemplaria S. S. Voluminum; et subinde unius, subinde alterius 
textum, uti ferebat animus, usurpasse liquet. Jamque ordine temporis deducti 
sumus ad s. Joannem Chrysostomum, qui in tractatibus, commentariis, 
oratiouibus et homiliis maximam partem N. T., quod elocutione sublimi et ornata 
interpretabatur, conspiciendam exhibet talem: qualis exstabat in ipsius 
codice, e quo S. Scripturae verba accurate ac pene ad verbum laudat. Videtur 
S. Chrjsostomi codex ex accuratioribus istiusaevi fuisse. Theodori Mopsue- 
steni fragmenta exegetica in N. T., habito etiam hoc respectu, d. Chrysostomo 
inferiora sunt. S. Isidorus Pelusiota, vir in S. Literis insigniter eruditus, 
S. Scriptorum referens loca, utcunque probo utitur exemplari. Magna copia 
genninarum lectionum invenitur in locis N. T. per opera S. Cyrilli Ale- 
xandrini sparsis; qui codicem nactus est admodum emendatum. De multis 
iisque gravissimis locis S. S. a S. Cyrillo Al. excitatis, ubi variatio facillima erat, 
illud exemplar praestans fuisse demonstravit J. J. Vater, Specilegium observatio- 
num ad usum Patrum Graecorum in Critica N. T. pertinentium. Regiomonti. 
1810. 1, 13. n. in. 1811. Theodoreti scriptoris huius temporis longe feracissimi, 
exemplar recentioris calami; et quidem graviter alienis commixtum fuerat. 
Euthalius nactus est codicem, qui collatus fuerat ad emendatiora exemplaria, 
quae in C.aesareensi Eusebii Pamphili Bibliotheca asservabantur. Eiusdem 
notae, certe optimis, quae habemus, Apocalypseos apographis in plerisque con- 
gruum fuit id, quo usus est Arethas Cappadox, Caesareae Episcopus. Floruit 
saeculo nono exeunte atque ineunte decimo. Cf. Le Long, 3ibl. s. U, iuxta 
quem saeculo sexto claruit ; sed aetatem eius seriorem evicit Otto, des Patriarchen 
Gennadios von Konstantinopel Confess. Wien. 1864. p. 21. n. 29. Tristia illa, 
quae insecuta fuerant saecula, oppido paucos tulerunt scriptores graecos: 
Photium, Niconem, Suidam, Hesychium, Oecumenium, Maearium, 
Chrysocephalum, Theophanem Cerameum, Theophylactum, Euthy- 
mium Zigabenum; e quibus qualis faerit in istius aevi libris N. T. Textus 



Digitized by 



Google 



110 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I, 

disciinus. Post Euthymium Graeci S. Literis explicandis vacare desiere, et in 
alia — E. c. synodica, litui'gica, polemica, historica, philosophica, et si quid 
simile. — abiere. Apud Latinos, ut eorum quoque paucis menloriam iniiciamus, 
Hieronymianae versionis correctio, prorsus iam ad se omnia abstraxerat erudi- 
torum studia. V. Beda in retractationibus suis in Acta Apostolorum usus est 
fide pervetusti codicis graeci Actuum Apostolicorum. 



§. 45. Notitia et Divisio Codicum Manuscriptorum N. T. 

Graeci velLatini cuiusque scriptoris „Classici" salus fere in singulis posita 
est exemplaribus, neque valde antiquis, neque curiose scriptis, iisque ipsis saepe 
deperditis; ut adeo dubia apographorum fides fallat, et criticoram animos 
suspensos teneat. Contrarium obtinet in Divinis Scriptoribus Novi Testamenti: 
apud quos in singula vix usquam concludimur exemplaria, plerumque longe 
pluribus uti licet iisque antiquis, et fere etiam omnibus valde accurate, 
quibusdam summa cum fide ac religione scriptis. Quodque penes Classicos 
aliquando raris quibusdam vestigiis cognoscimus, id in Hagiographis perpetuo 
usu venit ; ut quae uno eodemque tempore diversae gentes in suis exemplaribus 
legerint, testibus tradita teneamus locupletissimis. Divinae igitur Providentiae 
adscribendum est, quod multi iique antiqui et optimi codices N. T. 
m'anuscripti servati sunt; quorum descriptionem exhibent libri Wetstenii, 
Griesbachii, Schulzii, Hugii, Scholzii, Tischendorfii. In his codices 
literis uncialibus exarati signantur literis latinis et graecis maiusculis; 
reliqui numeris arabicis, sub quibus signis etiam allegantur. 

Dividuntur a. ratione usus: in Codices publicos et privatos. Inde 
ab ipsa collectione Canonis, quaedam apographa archetyporum facta sunt ab iis, 
de quorum singulari fide et diligentia episcopis Ecclesiarum probe constabat; et 
quidem plerumque omnes in usum liturgicum — v. s. Justinum, Apol. I, 67. 
p. 169. — rarius in gratiam episcoporum. Tale fuisse s. Polycarpi exemplar, 
ostendit epistola eius ad Philippenses : in hac enim haud pauca proferuntur ex 
Evangeliis et 'ATCoaToXixo), quae textum referunt exemplari primaevo consentaneum. 
Vetustissimi enimvero codices mss. mire cum s. P. et S. E. antiquis lectionibus 
conspirare inveniuntur. Ceterum inter codices Ecclesiarum, et privatorum homi- 
num hoc fere interfuit: quod isti prout e librariorum manibus exierant, integri, 
notis marginalibus liberi in Ecclesiarum tabulariis remanserint; hi vero ab ipsis, 
in quorum gratiam fuerant conscripti, statim fere inter lineas aut ad marginem, 
glossis, scholiisque fuerint conspersi: maximopere in id incumbentibus S. Lite- 
rarum studiosis, ut Textum S. quem apud se habebant, explicatiorem i. e. intelli- 
gentiaeque magis in dies ac magis idoneum redderent. Cf. Clementis Alex., 
Strom. IV, 6. p. 482. Annotationes autem istiusmodi primitus utcunque a Textu 
ipso distinctas, relatas tamen ad locum, quem explicatum dabant, descriptores 
ignari pedetentim in corpus contextus N. T. inseruerunt. Scripturam singularum 
paginaram plures librarii binis, pauci ternis, aliqui quaternis columnis distinxere. 

Ratione scriptionis b. distribuuntur praeterea Codices in unilingues 
et bilingues. Illi nonnisi unicum Textum Graecum, hi praeter fontem ipsum 
versionem sibi habent adiunctam. E quibus rursus Graeco-latini, quorum e 



Digitized by 



Google 



De codicibus mss. N. T. 111 

numero sant Claromontauus, Cautabrigeusis aliique, trauslatiouem Lati- 
nam, ex iis quidem quae aute Hierouymum fueraut, coutiuent. Veteres 
librarii interdum in usum suum couverteruut aliquam membrauam iam cou- 
scriptam; ubi prius scripta abradere et detergere debebaut, deinde uova substi- 
tuere poterant. " Hoc vero codicum geuus Palimpsestum — a tcckXiv iterum, et 
<|»a(o rado. — vel Rescriptorum adpellatur. Cf. Moutfaucon, Palaeographia gr. 
Par. 1718. I, 2. p. 19. s. Vercelloue, di uu Codice Biblico Palimpsesto della 
Bibliotheca Vaticaua, iu Diss. Acad. Rom. 1864. 1. s. Talia suut fragmenta 
palimpsesta IV. V. VI. VIH. saeculi, cum Novi tiun Veteris Testameuti, quae 
edidit C. Tischendorf. Lips. 1866. 1867. 1860.; et imprimis 1866. vol. V. Epistolae 
Pauli et Catholicae fere iutegrae ex libro Porphyrii epis. palimpsesto s. VHI. 
vel IX. Cf. Proleg. p. XV. s. lu eiusmodi membrauis textus S. S. N. T. radeudo 
vel abluendo deletus, et aliorum scriptorum opus inscriptum fuit; vetustior 
autem scriptura pressius infixa haesit, viaque chemica uostris diebus per artis 
peritos educebatuT. Ceterum remittimus L. B. ad ^wxo-XuOoYpacpou^jL^vas codicum 
imagiues, quas ad calcem huius commeutarii exhibemus. 

Denique c. distinguuntur ratioue temporis: suutque vel antiquae; 
vel mediae, vel recentioris aetatis. Varia habentur iudicia aetatis 
codicum, neque tamen omue dubium excludeutia. Maximi sane Critici iuter 
plurasaepe saecula fluctuant, cum de aetate codicum e scripturae charac- 
tere iudicium fereudum est. Beruardus Moutfaucou, Palaeographia gr. III, 1. p. 
193. vir in re antiquaria versatissimus declarat: „aevum codicum qui aute 
septimum saeculum scripti suut, nulla potest certa nota distingui, 
quandoquidem omues eadem pene literarum forma sunt exarati." 
Quod ergo ad aevum sive vetustatem alicuius codicis attiuet, saepe arbitrario 
defigitur; unde patet, quid de altercationibus Criticorum seutieudum 
sit, qui de Alexandrini, Siuaitici et Vaticani Codicis autiquitate 
litigant. Si igitur tempus scriptiouis nusquam annotatum est, imo aliquando haec 
ipsa temporis nota suspicioue falsi laborat; ad alia indicia aetatis confugieudum 
erit, quibus couiectura fiat. Eiusmodi statuuutur modus scribendi. Codices 
antiqui uncialibus maiusculis, sive graudioribus rotundis aut quadratis 
literis, siue acceutibus et interpuuctionibus uua serie sunt couscripti. 
Codices omnes usque ad saeculum septimum accentibus careut. Spiritus quidem, 
ac magis etiam apostrophus, teste C. Tischeudorf, ed. cr. VU. prol. p. 131. passim 
inveniuntur. Eodem refereute uouuulli e. g. cod. B. partibus iis, quas secundns 
corrector usui ecclesiastico aptas reddidit, posteriore aetate accentibus donati 
sunt. Plane autem abhorret a scriptura uuciali iota subscriptum. Ib. p. 133. 
Aliquando in fereudo iudicio de antiquitate codicum adiuvant Historiae. Ita 
codices quicunque Eusebiauos canones — v. Protheor. n. 14. p. XVII. — com- 
prehendunt, Eusebio suut iuniores. Nomen „6£ot6xo^" de B. Maria V. adhibitum, 
Nestoriano aevo receutiorem demonstrat originem. Character scripturae solus 
et per se nequaquam autiquitatis est documeutum; cum librarii vel propter 
inscitiam, vel ut operis augerent pretium, veterem haud raro imitati fueriut 
scribendi modum. 

Bonitas Codicum pendet quidem ex parte ab eorum aetate, cum 
ceteris paribus verosimilius sit, authenticas lectiones antiquo potius quam iuuiore 
msso. exhiberi; sintque teste Critica et hebraici et graeci codices vetusti iidem 



Digitized by 



Google 



112 Commeiit. de S. Script. eap. sec. tract. I. 

praestantes: tamen bonitas exemplaris iudicatur vel maxime adiligentia, quam 
librarius in describendo adhibuit; ideoque reperiuntur recentiores 
codices antiquis haud paulo meliores. Nimirum Codex quantumcunque iuvenis, 
descriptus esse potest ex apographo fideli, interdum antiquissimo; sicuti 
vicissim satis vetustus codex, ex alio non multo vetufltiore et mendis valde 
vitiato. Itaque praestantia codicis tam vetustate quam fidelitate aesti.- 
matur. Magnus Codicum N. T. numerus aetatem tulit; maior interim temporum 
iniuria periit. Qui vero aetatem tulere rarissime omnes S. L. L. N. T. conti- 
nent; plerique Evangelia; alii epistolas s. Pauli, Catholicas cum Actis, vel Acta 
sola referunt ; paucissimi Apocalypsim. Atque etiam in his saepe saepius lacunae 
reperiuntur, vel plane integrae partes desunt. Ab his probe seiungendi sunt 
codices, qui nonnisi pericopas consignatas habent atque Lectionaria vulgo 
audiunt, e quibus Evangelistaria 60. lit. unc. ISO.minusc. noscuntur. Lectionaria 
strictiori sensu 2. lit. unc, 60. minusc. computantur. In his celebre habetur exem- 
plar, quod possidet Ecclesia Cathedralis Trevirensis; editum aR. M. Steininger 
h. t. : Codex S. Simeonis exhibens lectionarium Ecclesiae graecae DCCC. c. ann. 
vetust. ins. Trevir. 1834. Nomina quoque Codicibus imponebantur a diversis 
dominis, in catalogis vero editionum criticarum literis signantur; et unciales 
quidem Latinis et Graecis maiusculis, reliqui numeris arabicis distin- 
guuntur. His signis etiam ut testes critici in Apparatu allegantur. 



§. 46. Describitur codex antiquissimus N. T. ,Vaticanus'. 

Inter Codices manuscriptos graecos N. T., iure meritoque antiquissimus 
omnium putatur * Codex Vaticanus B. dictus; signatus numero 1209., literis 
uncialibus continentibus scriptus. Nomen suum traxit a Bibliotheca Vaticana, 
ubi teste C. Vercellone — dell' antichissimo Codice Vaticano della Bibbia Greca, 
in Diss. Acad. p. 116. s. Ei. praef. ed. I, 4. — ab ipsis primordiis hodiernae 
Bibliothecae asservatur. Comprehendit Vetus atque Novum Testamentum, uno 
volumine; truncato tamen initio atque fine. Desunt Geneseos cap. I— XXiVT, 28. 
— particulas istas editor C. A. Maius supplevit e duobus nobilibus vatic. cod. olim 
Reginae Suecae. D. q. v. Vercellone, 1. c. p. 8. — et Ps. 106, 27—137, 6. — quos 
Eminentissimus vir in suam editionem derivavit e recentioribus eiusdem codicis 
membranis, coUatis tamen Cod. Alex. et ed. Sixtina. — Ad Novum autem Testa- 
mentum quod spectat, tali ordine positum est: primum locum occupant Evangelia, 
his succedunt Epistolae Catholicae; quas demum Paulinae, alia tamen ac in 
Bibliis nostris serie, insequuntur. Ultimae plagulae sunt deperditae, unde 
desiderantur ambae epistolae ad Timotheum, Titum et Phile- 
monem, cum aliqua parte epistolae ad Hebraeos, in qna sc. post c. 9, 14. omnia 
deficiunt. Excidere penitus L. L. Macchabaeorum, — quos e codice pervetere 
Reginae Suecae sumsit Angelus Maius. V. ed. IV, 407. not. — nec non Apoca- 
lypsis. — Epistolarum vero d. Pauli mancam collectionem explevit eminentissimus 
editor e Cod. vat. n. 1761., Apocalypsim dedit e cod. vat. num. 2066. — Scriptus 
est, teste eruditissimo J. L. Hug, de antiquitate Codicis Vaticani comm. Frib. 
1810. p. 6. s., qui accurate conditionem huius codicis investigavit : in membrana 
levissima, supra modum tenui et vix non pellucida, manu eleganti et imper- 



Digitized by 



Google 



De codiclbus mss. N. T. 113 

territa, ductu simplicissimo. Omnes porro literae ita sunt comparatae, ut figura 
quadran^la aequilatera possint circurascribi ; eanim character maiusculus est, 
et simillimus illi qui in voluminibus conspicitur ex Herculanensi strage protractis. 
D. q. V. J. Winkelmann, Sendschr. v. d. Herculanischen Entdeckungen. Dresd. 1762. 
p. 80. 8. Chr. Th. de Murr, comm. de Papyris seu vol. gr. Herculanens. Argentor. 
1804. Omnes ceterum literae magnitudine pares sunt, nisi spatium angustum 
in fine coegerit librarium contrahere ductum. NuUae habentur literae maiores, 
nedum in initiis singulorum voluminum; sed quae praefiguntur s. s. Matthaei, 
Marci et reliquorum exordiis, superadditae sunt deleta primaeva scriptura. Haec 
res, praeter Herculanensia volumina edita Neapoli a. 1793., plane peculiaris et priva 
est soli codici Vaticano. Singulae literae adeo continua serie semet excipiunt, 
ut nusquam disiunctis per intervalla vocibus dignoscendum sit initinm aut finis 
vocabuli, sed quaelibet linea unum tantum continere verbum videatur. In illis modo 
locis, ubi narratio integra absolvitur, aut in Epistolis ; ubi finita quadam conceptuum 
serie ad nova transit oratio, dimidiae et nonnunquam integrae literae intercapedo 
vacua mansit, admonendi causa lectorem aliam sententiarum seriem ordiri. 
Prima attamen facies literarum rarissime conspicitur; praeterquam enim quod 
atramentum hic illic membranas arrosit, atque lineamenta vocum pellucent quasi 
a vermiculis exesa: literae undique adeo expalluerunt, ut vix non evanuissent 
penitus; nisi recentior manus subvenisset, quae eas summa cura novo atramento 
illevit. Lapsu temporis tertia quaedam manus in variis locis iteravit, ubi evanidus 
color opem exegit, ut adeo primaevi characteres ibi solum se spectandos offerant, 
ubi librarius vetustissimus aliqua perperam vel bis scripsit; — e. c. Joann. 13, 14. 
Rom. 4, 4. quae aeri incidi curavit Hug, 1. c. p. 3. — eiusmodi literas et sententias, 
qiiibus exstinctis exemplar erat correctius, fato suo reliquere librarii recentiores. 
Codex Vaticanus aperte nuUam habet interpunctionem , etiam seriores librarii 
ubi pallorem literarum novo atramento reficerent; nonnisi raro ausi sunt illi 
signum aliquod distinctionis addere. De accentibus vero et spirituum signis 
litigatum fuit inter collatores. A. Birch, in proleg. ad IV. Evang. gr. Havn. 1785. 
p. 16. a prima manu literis impositos dixit; Hug, 1. c. p. 10. ad evidentiam 
demonstravit : „ubicunque nativus calligraphi ductus nitet intami- 
natus et nulla serioris atramenti tinctura obrutus, in omnibus iis 
vocibus et sententiis nullos spiritus nulla penitus accentuum 
signa deprehendi." Hugio assentitur Tischendorf, qui facta nova coUatione, 
in diario Stud. u. Krit. 1847. p. 129. s., addito facsimili duorum loconim, qui 
ab eo, qui literas novo colore imbuit, intacti perstiterunt, ideoque nullos habent 
adnexos accentus. Idem docuit Codici B. nisi in partibus iis, quas recentior libra- 
rius usui lytnrgico aptas reddidit, accentus et spiritus inductos fuisse. 



§. 47. Disquiritur de aefate et praestantia Codicis 

Vaticani. 

Cuncta haec, quae enarravimus yvtDpfajjiocTa, ad quae accedit forma peculiaris 
codicis — latitudo voluminis plus tertia parte altitudinem excedit, quaelibet pagina 
tres areas sive columnas offert. — declarant Codicem B. : omnium quotquot 
Danko, Hist. BeTelationis diyiiLae. III. 8 



Digitized by 



Google 



114 Comment. dd S. Script. cap. sec. tract. I. 

exstant antiquissimam esse; atque ea scriptum fuisse aetate, qua a volu- 
minibus ad libros transitum est. Quod ad orthographiam codicis attinet, correc- 
tissimis accenseri meretur. Inscriptiones libris praefixae simplicissimae, charac- 
tere paulo minori reperiuntur ; neque in ipsa columna scripturae inclusae, sed in 
superiori margine, et hic propemodum in extremitate paginae adiectae. Quin imo 
in Epistolis d. Pauli ipsius scriptoris nomen in fronte abest. Subscriptiones ad 
calcem additae, inscriptionibus ad unguem conformantur ita, ut tantum repetitio- 
nes sint inscriptionum, quo si forte casus initium voluminis delevisset, ad umbi- 
licum libri de auctore constaret. Tantum abest ab Euthalianis — v. p. 61. 2. — 
subscriptionibus ut nequidem eas habeat multo simpliciores , quae saeculnm 
quintum praecesserunt. Absunt omnino etiam sectiones Ammonii, et canones 
Eusebii Evangeliis apponi solitae. Sectiones quoque Actuum atque Epistolarum 
a posteriori manu adiectae, conveniunt, quod ad numerum, initium et finem 
singularum sectionum attinet, cum veteribus ante Euthalium more usuque traditis ; 
quod egregium suppeditat argumentum ipsissimo illo tempore, quo Codici Vati- 
cano hae sectiones apponebantur, nondum viguisse Euthalii divisionem; multo 
minus igitur illo aevo, quo praeclarissimum hoc exemplar scriptum fuit. Epistolae 
d. Pauli omnes simul sumtae continua, a prima ad ultimam usque pergente, 
capitum divisione insignitae sunt. Jam vero ante Euthalium in cuiuslibet 
Epistolae initio de capite Literarum ab unitate numeros sectionum recensitos 
fuisse vidimus. Haud alterius aetatis indicium .est ordo Epistolarum in nostro 
Codice obvius; et mentio urbis in salutatione ad Ephesios a secunda demum 
manu in margine addita. Ed. Maii IV, 399* Cf. Tischendorf, 1. s. c. Honim argn- 
mentorum in unum collectorum vis universa: Codici Vaticano summam 
asserit vetustatem; sed legitimis iustisque criteriis in specie sine amba^bus 
saeculo quarto, et quidem non exeunti sed ineunti assignatur. V. Hug, 1. c. 
p. 27. Locus natalis Vaticani non minus, quam illius cui nomen Alexandrini 
indidere codicis, in Aegypto quaerendus est. Rationes habentur apud Hug, 
1. c. p. 14. s. 



§. 48. Enarrantur editiones codicis Vaticani. 

Utrum codex Vaticanus a Leone X. P. M. missus fuerit ad C. Ximenium, 
pro adornanda Complutensi Bibliorum editione — quemadmodum J. Blanchinius, 
Evangeliar. Quadrupl. Lat. Vers. Antiq. Rom. 1748. I, 496. aliique affirmarunt. — ; 
adhuc dubitari potest. Cf. Vercellone, praef. p. 4. 6. Innotescere cepit ex ed. 
V. T. Sixtina Rom. 1687., ut habet praefatio, iuxta lectionem eius ad verbum 
expressa. Erasmo quoque eum innotuisse, patet cum e contentionibus, quae ipsum 
inter et Hispanos emerserunt, tum ex annotatione in Act. 27, 16.: ^quemdam 
admonere in codice graeco Bibliothecae Pontificiae scriptum 
haberi xauSa." Op. V, 637. Coll. ed. C. Vat. V, 288. hic solus inter omnes ita 
legit. J. M. Caryophilum ep. Icon., in paranda editione cod. B. usum, liquet ex 
discrepantibus lectionibus ab ipso coUectis, et ad calcem Catenae gr. in Marcum 
a P. Possino S. J. vulgatis. Codicis deinde vindicias egit J. Morinus, exercit. 
bibl. IX, 1. p. 387. et L. A. Zacagni, CoU. mon. vet. gr. §. 45. prol. 



Digitized by 



Google 



De codicibus msg. N. T. 115 

Facta est a. 1669. coUatio a Bartoloccio ad ed. Ald. 1618.; et altera 
iussn et sumtibus R. Bentley a. 1726. a Micone ad ed. Argent. 1624. ab 
Abbate Rulotta; repetita per And. Birch, in edit. Evang. cum var. a textu 
lect. cod. mss. bibl. Vat. Barber. Laurent. Vindob. Escur. Havn. vers. syr. vet. 
Pbilox et Hieros. sumtibus regiis adornata Havn. 1788.; atque in Variis lect. 
ad text. Act. Ep. Cath. et Pauli ib. 1798. ad text. Apocal. ib. 1800. ad Ev. ib. 
1801. Birch codicis Vat. B. — quem demto Lucae Joannisque Evangelio totum 
contulit. — descriptionem proposuit et varias lectiones exhibuit. Lectionibus vel 
sua opera vel officiosa comitate A. Maii acquisitis, varias lectiones recensuit 
C. Tischendorf, ann. Stud. u. Krit. 1847. p. 133. s. ; qui etiam Nov. Test. Vatic. 
propediem edendum spondet. Card. A. Maius, „cuius indefessis studiis, 
fatente ipso Tischendorf, ed. cr. VH. m. prol, p. 267., multa debentur lite- 
rarum patristicarum incrementa, quae in rem criticam nondum 
conversa sunt"; a summis P. P. Leone XH., Pio VHI., Gregorio XVL, 
PIO IX. — quem Deus sospitem diu servet! — totius codicis Veteris, 
cuius iam exemplaria deerant et Novi Testamenti, cui editioni Sixto vita comes defe- 
cerat, publicationem facere iussus est. V. praef. I, 23. Quae plurimorum votis iam 
diu cupidissime expetebatur. Absolvit eam quidem iam anno 1838., attamen fato 
praereptus mense Septembri 1854., vulgandam reliquit viro inclyto C. Vercellone 
Sod. Barn. Prodiit in publicum s. t. „Vetus et Novura Testamentum ex 
antiquissimo Codice Vaticano edidit A. Maius S. R. E. Card. Rom. 
1867. Vetus Testamentum t. I — IV. Novum autem V. tomo continetur. Ad fidem 
editionis Romanae N. T. accuratius impressum est Lond. 1869. et Lips. e. a. 
Atque ubi Ph. Buttmann intellexit: „textum Vaticanum integritate 
tantopere omnes codices, qui totum fere N. T. amplectuntur supe- 
rare, ut unus ille codex tantumdem, ne dicam plus, valere 
videatur, quantum omnes alii, quos habemus coniunctim"; in ador- 
nanda altera editione N. T. gr. Lips. 1860. fundamentum Textus solum Codicem 
Vaticanum posuit. Cf. ei. vind. in ann. Stud. u. Krit. 1860. p. 341. s. Consti- 
tuerat Maius adomare editionem suam praestantissimis Vaticanorum cod. variis 
lectionibus; sed crescente immodica editionis mole, mutato consilio, nudum 
Bibliorum Textum typis exscribendum suscepit. Prophetiara Danielis eTheodo- 
tionis interpretatione profectam exhibet IV, 330. s.; addita insuper versione xaia 
T0U5 e codice Chisiano Romae 1772. evulgata,. FV, 373. s. Praeter lacunas, 
quarum in causa deperditae membranae fuere, quaedam reperiebantur a scriptore 
primo vel data opera, vel imprudenter omissa; quae evulgatis editionibus 
in suam recepit Maius. E. g. Exod. 26, 12. 21. Deut. 12, 27. IV. Reg. 26, 10. 
Matth. 12, 47. Marc. 16, 28. Luc. 22, 43. 44. Joann. 6, 3. 4. 7, 66—8, 12. L Petr. 
5, 3. Joann. I. 6,. 7. De his sicuti et de ceteris, quae ad expoliendam editionem 
fecissent, commonet praefatio Vercellonei; qui etiam p. 17. indiculum dedit vocum, 
quas adhibitis }(^£tpoTiS7Uoi5 emendavit A. Maius. „Quod quamvis laudabili 
cura praestitum, tamen non diffitemur, inquit Vercellone p. 11. non- 
nihil adhuc limandum superesse." Cf. ei. Vercellone 1. Ulteriori studii sul 
nnovo Testamento greco dell' antichissimo Codice Vaticano. Rom. 1866. Plurima 
sunt quae a Criticis editori — C. Maio, qui ut Tischendorf, Proleg. ad t. ed. V. T. 
gr. LXX. Lips. 1860. I, 89. fatetur „de literis et sacris et profanis meritissimus 
60 labore sibi ipsi non satisfecerat.** — vitio vertuntur, saepe nimis 

8* 



Digitized by 



Google 



113 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

exaggerata. Dolendum vero homines morosos, in virum tantae gravitatis et erudi- 
tionis, cruda probra coniecisse. Omnium coUationum Cod. B. supplementa praebere 
plurima, atque non exiguum sui apparatus exstitisse subsidium, ingenue confitetur 
Tischendorf, prol. p. 149. Idem dat libenter Liinemann, not. ad Wette, Einl. 
p. 77. Maii editionem ad archetypum revocare coniecturis conati sunt Kuenen 
et Cobet. Lugd. Bat. 1860. SufFecerint autem notitiae istae ad Codicem B. penitius 
cognoscendum ; de quo saepe laudatus eruditissimus editor recens Romanus his 
fere diebus sequens cecinit carmen Phalaecium : „Cum multos veterum libros 
recondat; et scripta aurea maxime, sed uno; gaudet bibliotheca Vaticana; 
graeco codice Foederis, quod aiunt; Utriusque. Brevi hunc videre nobis, 
excnssum arte nova, simillimisque; typis autographo ut nihil vel hilum; exem- 
plaria differant ab ipso; Romae scilicet addit hunc honorem; Patronus PIUS 
artium bonarum; quo clarus memori coletur orbi; orbis delicium usquedum 
decusque; vetustas fuerit, sacerque codex." 



§. 49. Expenditur codex Alexandrinus atque 
Sinaiticus. 

Transeamus ad mssm. cod. * Alexandrinum lit. A. notatum Musei 
Britannici, a Cyrillo Lucari P. C. per Th. Rowaeum legatum anglicum patriam 
repetentem Carolo I. R. dono missum ; ^ v. C. G. Woidii, not. cod. Alex. ed. Lips. 
Spohn. c. a. 1788. p. 6. s. — quod ille in Bibliotheca sua tanquam maximum decns 
reponi curavit, Georgius 11. autem Museo Britannico intulit. — Coll. T. Smith, Vitae 
q. erud. vir. Lond. 1707. p. 24. s. in vita Junii. — Praeerat tunc Museo P. Jnnius; 
qui primus ex hoc codice librum Jobi in Cat. P. P. gr. foras emisit, plures etiam, 
forte omnes V. T. libros ei emittere propositum erat, irao et N. T. quod maxima 
cum cura examinavit ad ed. Leid. 1633. Sed labores eius Walton, proleg. in 
P. IX. de vers. gr. n. 34. 11, 124. Smith, 1. c. p. 33. et Grabe, prol. I, 2. non 
probaverunt; quod in multis ubi Junio iudice librarius errasset, sibi a lectione 
codicis Alexandrini recedendum esse statuerit. Lites ortae, mors Fellii, Smithi et 
Pearsonii conatus editionis ad umbilicum perducendos retardarunt. Post hos viros 
codicem hunc tractavit J. Millius, eiusque coUationem suae N. T. ed. inseruit. 
Diversas eius a Rom. ed. Cod. B. lectiones in Polyglottis Waltoni dederat AI. 
Huissius. Idera N. T. accurate, minutissimis non neglectis, recensuit. Continentur 
in codice Alexandrino utriusque Testamenti L. L. ; membrana est formae maioris 
in folio, binae in quavis pagina columnae, literae ubique unciales, perpendiculares, 
elegantes, rotundae; in initio paragraphorum maiores, in lineis minores. NuUos 
habet accentus vel spiritus, voces sine ullo discrimine coniungit. Orthographia 
Codicera in Aegypto fuisse scriptum suadet. -Cf. B. H. Cowper, Introd. ad ed. 
N. T. p. XX. s. Duplicem manum in describendo produnt diversitas atramenti 
et membranae, varietas in denotandis initiis librorum capitulorum, antiquornra 
— quorum indicem ante initium Evangeliorum ponit — et sectionum tum Am- 
monii tum canonum Eusebii, nihil vero distinctionum Euthalii. Praeterea quod 
margine abscisso initium vel finis plurium literarum desit; mutilum est Ev. s. 
Matthaei a c. 1 — 25, 6. ad vocem „e5^p/^£a06", a qua orditur. In Evangelio d. 



Digitized by 



Google 



De codicibus mBs. N. T. 117 

Joannis desiderantur c. 6, 50 — 8, 52., in Epistola II. ad Cor. deficiunt c. 4, 
13—12, 7. Eruditorum qui de aetate huius Codicis iudicarunt, nimium discrepant 
opiniones; — quas in unum coUectas exhibuit Spohn, 1. c. p. 43. s. — aliis eum 
ad IV., aliis ad V. VI. VII. imo et X. saeculum referentibus. Dubitatur merito de 
antiquitate illius notae, quae in aversa parte folii S. S. indicem texit, atque tradit : 
„hunc librum scriptum fuisse calamo Theclae martyris"? Quamquam 
Grabe, prol. I. 2, 4. s. et Woidius, not. cod. al. p. 49. s. multo studio probare 
conati fuerint intra medium et finem saec. IV. exaratum; certum hoc solum est 
codicem saec. X. antiquiorem esse. De saeculo quinto saltem probabiliter 
disputari potest. Cf. Montfaucon, Palaeogr. gr. app. p. 513. Semler, coniect de 
aetate Cod. Alex. Hal. 1759. C. Tischendorf, ed. Cod. Ephr. S. rescr. Lips. 1845. 
prol. I, 3. et 7. p. 6. 10. Quidquid eius rei sit, illud certe constat 
hunc librum sane vetustum Latinae antiquae S. Bibliorum inter- 
pretationi plurimum favere, et a Textu Graeco recepto discor- 
dare. Cf. Cowper, Introduct. p. XXX. s. Uter sit codex melior A. an B. inter 
Criticos quaeritur? F. A. Stroth, de cod. Alexandrino Hal. 1771. Grabe, 1. c. 
§.10. aliique in extoUendo suo nimii, „ipsi etiam primaevae Vaticani Libri 
Scripturae Alexandrinum codicem longe praeferendum esse'* dixere. Sed Spohn, 
append. ad sect. V. et VI. not. Woidianae p. 254. s. probe demonstravit: praestan- 
tiam codicis Alexandrini, magno ardore et studio ab aliquibus laudati, non esse 
tantam, quantam eius laudatores volunt. Cf. e. J. S. Hichtel, exerc. cr. de 
antiquitate et praestantia cod. Romani prae Alexandrino. Jen. 1734. 

Superest de ipaa editione Codicis addere; opera editionis principis mansit 
GrahiOy Boi^usso, qui ad Anglos abiit. Veteria Testamenti L. L. x. t. LXX, 
J. E. Qrabius IV. vol. Oxon. 1707 — J720. typis iheatH Sckeldoniani in lucem 
publicam produxit, — v. Long, Bibl. s. ed. Masch. Hal. 17 8 L II. 2, 297. s. — ; 
locupletate it. edidit J. J. Breitinger. Tig. 1730 — 1732. Typis ad similitudinem 
ipsius Codids fideliter descinptis, denuo imprimi curavit H. Herv. Baher, Lond, 
1816 — 28. 4. V.; cum variis lectionibus R. Holmes et J. Parsons. Oxon. 1798 
—1827. 5. t. Eecensionem Grahianam ad fidem Cod. Alex. aliorumque denuo 
recognovit Fr. Field^ Oxonii 1859. Novum Testamentum adiutoribus S. Harper 
et Gosset anno 1786. foi^ma max. Londini edidit d. v. ad fidem ipsius codicis 
descriptum G. C. Woide Musei Britanici Bibliolhecarius h. e. f,N. T. gr. e. cod. 
nm. Alexandr. qui Londini in Bibliotheca Musei Britt assei-v.^ ; repetiit accurale 

B. H. Cowper. Lond. 1860. 

Arbitramur lectoribus gratum fore: si aliqua de Codice * Sinaitico, 
nuperrime chartae et typorum maximo splendore a Const. Tischendorf edito, 
literaque « notato intersereremus. Scripsit de hoc editor in „Notitia edit. Cod. 
Bibl. Sinaitici." Lips. 1860. et in Prolegom. ad ed. C. Frid. Aug. Petrop. et ad 
N. T. gr. e Codice Sinaitico Lips. 1865. Legi meretur etiam diss. viri clarissimi 
Holzammer, ii. d. Sinait. Bibelhandschrift u. d. Herausg. d. C. T. in ann. Katholik. 
1863. p. 414. s. atque Muralto, in St. u. Kr. 1860. p. 730. s. observationes. Ubi 

C. Tischendorf, mense Maio labente anni 1844. in monasterio S. Catharinae ad 
montem Sinaiticum versaretur, inter veteres libros scriptos detexit LXX. interpr. 
fragmenta; e quibus 43. folia I. Par. Esdr. Tob. Lam. Jer. Neh. Esth. reliquias 
continentia secum accepit. Bedux eas nomine Cod. Friderico Augustani edidit 



Digitized by 



Google 



It8 Oomment. de S. Script. cap. «ec. tract. I. 

Lips. 1846. Alias easque ampliores huius codicis partes, in his Esaias et Macba- 
baeorum libri cum aliis, ut cederent monachi, impetrare haud potuit. Descripsit 
tamen Esaiae vaticiniorum atqne Jeremiae unam paginam, quam in Fragm. s. 
palimps. Lips. 1866. p. 213 — 16. publici iuris fecit. Totum vero codicem non 
modo V. T. libros sed etiam N. T. amplcctcntem , obtinuit in itinere orientali 
1869.; impensisque Imperatoris Alexandri IL Russorum, tribus vol. V. IV. N. 
Petropoli 1863. evulgavit. Membraua Codicis quaternionibus compositi, non tam 
alba quam subflava est, magna ubique levitatc et subtilitate, quamvis singula 
folia satis inter se differant; atramentum plerumque fuscum, saepe etiam cineracei 
aliquid habet. Minio scripti sunt Psalmorum tituli ct numeri ; tituli ad Canticum 
Canticonim illustrandum additi ; numeri item quibus Ammonii sectiones cum 
Eusebii canonibus indicantur. Interpunctio et rarissima — aliquot quamvis 
paucissima primae manus esse videntur. — ct simplicissima reperitur. Passim 
lineola, sicut in papyris fit, versibus interiecta ad distinguendum Textum facit. 
Puncta diacritica multo saepius omissa, quam posita reperiuntur. Antiquissimum 
iam Textum quatuor librarii e sententia Tischendorfii scripserunt. Repe- 
titis deinde vicibus a variis correctoribus codex iste tractatus 
fuit. Antiquitatem quod attinet, editor Sinaitico parem vel maiorem quam 
Vaticano, qui solus cum eo comparari potest, vindicat. Primum venerandae 
vetustatis argumentum in scriptura positum esse dicit, qnae formas unciales ad 
ipsorum voluminum Herculanensium usum accedentes habet. Pro summae anti- 
quitatis iudicio adfert alterum argumentum, etiam a Hugio pro Codice B. exci- 
tatum : e Palaeographiae graecae ratione ductum, sc. quod in libris poeticis sive 
stichometricis, quavis pagina quatuor columnas exhibeat, ita ut expanso libro 
octo columnae conspiciantur. Ut autem vaticana in tribus respective sex columnis 
divisi ratio in perpaucis, ita sinaitica octo duarum quatemionum in nuUo alio 
Codice inventa est. Quam quidem scriptionis rationem inde derivandam statuit^ 
quod Codex Sinaiticus e i^apyro aeg^^ptiaco descriptus fuerit. Accedit cum 
Orthographia, tum universa ea grammatica ratio, quae nominura declinatione, ver- 
borumque coniugatione, et syntaxi a sinceritate graeca multifariam discedit. Argu- 
mentum antiquitatis porro editori praebet librorum N. T. ordo; qui Actus, uude 
„7tpa$£i5" inscriptos, Epistolis Paulinis postpositos habet. Nec vero parvi facien- 
dum censet editor, quod codex Sinaiticus tanquam a"d ipsum Canonem — ? — 
pertinentes Barnabae epistolam et Pastorem Hermae sistat. Cf. Not. ed. cod. 
Bibl. Sinait. p. 10. s. Ceterum non reperiri Codicem, qui tanta quanta Sinaiticus 
antiquissimorum Latinorum testium cognatione distinguatur. Cum 
vero, fatetur iiigenue editor acatholicus, antiquissima Textus s. Historia, et 
ipsum studium restituendi antiquissimam cius scripturam, a nullis testimoniis 
magis pendeat, quara a veterrimo Latino interprete; satis apparere codicem 
sinaiticum propius Vaticano ceterisque omnibus ad similitudinem eorum accedere 
codicum, quibus summa christiana antiquitas utebatur. Sed haec sufflciant. 

Lubenter concedimus magnam, quam editor codici suo vindicare studuit, 
competere antiquitatem ; silere attamen haud possumus: de vestigiis quibus- 
dam quae recentiorem aetatem, quam ea est codicis B. produnt. Huc 
referimus a. capitula Ammonii cum canonibus Eusebii, quae omnia in Vaticano 
desunt. b. Annotatiouem L. L. Esdrae et Estherae appositam, qua scriptor monet, 
eos ad vetustissimum exemplar collatos esse a Pamphilo recognitum c, a. 303, 



Digitized by 



Google 



De codicibas mBS. N. T. 1 19 

Nonne haec temporis nota cod. Sinaiticum a saeculo quarto removet? — Hol- 
zammer, 1. c. p. 432. ad s. VI. vel VII. collocat. — Nec praetereundum est c. prae 
multis correctorum emendationibus primaevum codicis textum vix erui posse; 
qna re praestantiae et fidei dignitati lectionum var. cod. K. plurimum derogari, 
sponte sua sequitur. Interim C. Tischendorf contra adversarios suos Kussicum 
Archimandritam Porphyrium Uspenskium, et colonellum Anglicum Macdonaldum 
disputavit libello: Die Anfechtungen der Sinai-Bibel. Lips. 1863. et prol. in 
N. T. gr. ex Sinait, Cod. omn. antiquiss. Lips. 1865. p. XIV. 



§.50. Enumerantur alii codices graeci N. T. antiquiores. 

Sunt vero praeter hosce summe memorabiles Codices B. A. K. non pauci 
alii, qui a Criticis haud exiguo in pretio habentur, quorum aliquos in summa 
recensebimus. Proximi his tribus sunt * Parisiensis C. in bibl. o. reg. nunc 
imp. Par. n. 9. Mire ille consentit quod ad versuum numerum cum Vaticano et 
Alexandrino quod ad literas commatum attinet; quae spongia quidem deletae sunt 
superscriptis Ephraemi Syri opusculis — unde et Codex Ephraemi Syri 
rescriptus dictus — , sed ita ut veteres legi possint. Membrana codicis levis 
et tenuis, in plurimifl foliis perforata et detrita est; foliis constat 209. Praeter 
scripturam antiquissimam exhibet illam primi et secundi correctoris, denique 
libraiii, qui XII. circiter saeculo; — iuxta Montfaucon, Palaeogr. gr. III, 3. p. 213., 
Tischendorf, prol. sect. VI. p. 19. sumit saecul. XIII. — novarum membranarum 
penuria pressus, varia opuscula S. Ephraemi graece versa induxit. Antiquissima 
aut-em scriptura pulcra et elegans, neque accentus neque spiritus habet ; formam 
vero literarum cod. B. et A. repraesentat quam simillimam. A prima manu nonnisi 
pnncto, eoque fere ad mediam literam posito, interpungebatur. Continet 64. foliis 
fragmenta e 1. 1. Jobi, Prov. Ecclae. Cant. C. Sap. Sirac. iuxta LXX. stichometrice, 
et quidem ab alia manu scripta, diversa sane ab ea quae N. T. scripsit. N. F. 
fragmenta 146. foliis absolvuntur; desunt ex 89. Ev. c. c. fere 37.; de 28. c. c. 
Act. fere 10.; de 21. c. c. Ep. Cath. fere 7.; de 100. c. c. Ep. Paul. fere 35.; de 
22. c. c. Apoc. fere 8.; in summa fere octava pars totius codicis N. T. 
intercidit. Ordo, pro constanti antiquorum mss. more, singulorum L. L. ita 
dispositus fnisse videtur, ut Epistolae Catholicae Acta Ap. exceperint. Patria 
codici C. eadem cum Vaticano et Alexandrino fuit Aegyptus. Cf. D. Schulz, 
disp. de cod. Cant. p. 6. Tischendorf, ed. prol. p. 17. Aetas Codicis undique 
probatur antiquior Alexandrino, atque cum ille verosimiliter saeculo quinto 
sit exaratus, codex C. eodem ineunte scriptus merito habetur. Post P. Allixium, 
cui debetur prima fragmentorum nostrorum notitia, contulerunt et inspexerunt 
codicem hunc J. Boivinus — cuius meminit B. Lamy, app. Comm. in Harm. 
p. 666. — J. J. Wetstenius, — Proleg. I, 27. s. — Lessius — Michaelis, Or. 
Bibl. IX, 142. — Griesbach, — Symb. crit. ad suppl. et corr. var. N. T. lect. coU. 
accedit multorum cod. gr. descript. et exam. Hal. 1786. I, 4. s. — atque Scholz, 
Prol. N. T. I, 39. Inducta Giobertiana, quam adpellant tinctura C. Hase, Bibl. 
imp. 1. mss. Par. conserv. multa folia ad claritatem revocavit; quae Fl. Fleck, 
8tud. u. Krit. 1841, 126. seq. primus ex parte examinavit, totum denuo et 
accurate iteratis curis erait, tractavit, descripsit, demumque edidit C. Tischen- 



Digitized by 



Google 



120 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

dorf, 8. t. „Codex Ephraemi Syri Rescriptus sive Fragraenta N. T. e codice 
Graeco Parisiensi celeberrimo quinti ut vid. p. C. saec. Lips. 1843." 

Codex D. Cantabrigensis textum Evangeliorum una cum Actis Aposto- 
lorum et brevi ep. III. Joann. fragm. Graecum et Latinum exhibet, non sine 
lacuuis recentiore raanu saec. IX. et X. suppletis. Hic a Th. Beza bibliothecae 
Acaderaiae Cantabrigensis, quam etiamnum ornat, dono cessit. Idem cam eo, 
quem Robertus Stephanus in ed. a. 1650. lit. p. signavit. Post s. Matthaeum 
ponit s. Joannem, tum s. Lucam denique s. Marcum. Textus Latinus Antehie- 
ronymianus dexteram; graecus sinistram occupat. Nihilominus aestimatur propter 
insignem cum cod. B. consensionem. Qua aetate scriptus sit? disputatur. Alii 
saeculo quinto, alii saecvilo sexto scriptura volunt. Ilhid certum est: nec ante 
ultima decennia saeculi quinti, nec post saeculi octavi tempora 
exaratum fuisse. Lectiones variantes, quae Cod. D. propriae sunt, ex inter- 
pretationis alicuius orientalis usu repetit D. Schulz, disp. de cod. D. Cantabr. 
Vratisl. 1827. Auspicante eadem Academia codicem hunc edidit not. adi. Th. 
Kipling. Cantabr. 1793. 2. vol. fol. Acta Ap. ad cod. Cantabrig. fidem recensuit 
Fr. A. Bornemann. Grossenhaiuae 1848. 

Inter B.asilienses, qni dicuntur codices duo sunt celebriores, qui olim 
C. Joannes de Ragusis fuerunt. f 1444. In altero E. quidem Evangelia, sed 
non sine plurimis lituris reperiuntur. Alii saeculo IX. adscribunt, alii quod vero 
propius est, cum Tischendorfio saec. VIIL raedio scriptum arbitrantur. Alter si 
Apocalypsim exceperis, integrum sistit N. T. s. */. minusculis literis in membrana. 
Textus Evangeliorum insignis iudicatur. Vindicatur saec. X. Reuchlinianus 
quoque vocatur, quod illius usum permiserit Erasmo in condendo suo N. T. Cf. 
Schmelzer, de antiq. Bas. Bibl. Cod. gr. Gott. 1760. C. Beck, Diss. de cod. mss. 
gr. N. T. Bas. 1774. Tischendorf, in ann. Stud. u. Krit. 1844. S. P. Tregelles, 
new. studies on the Codex Reuchlin, iu Manuscript discovers by Fr. Delitzsch. 
Lond. 1862. p. 1—16. 

Suum e claro monte, antiquissima apud Arvernos — Auvergne — sede 
episcopali nomen duxit ff D. codex Claromontanus, regius Imp. Paris. n. 
107. Graeco-Latinus continet Epistolas s. Pauli omnes; cxceptis paucis versibusj 
h. o. Ep. ad Rom. ad Cor. I. IL Gal. Ephes. Coloss. Philipp. Thes. I. II. Tim. 
I. U. Tit. Philem. interiecta stichometria U. F. ; agmen claudit. Ep. ad Hebr. 
Forma est quadrata eaque minori, membranis vero constat tenuissimis foliorum 
633. Per totum Codicem et graeci et latini Textus scriptio continua est. Scriptura 
qua antiquissima raanus utebatur graeca, ex eo uncialium hterarum genere est; 
quale reperitur in cod. B. A. K. C. Accentus et spiritus ad veteres mssi correc- 
tores spectant. Latina simillima est Cod. Cantabr. Interpretationis signa non 
habet, sed compensat eo, quod stichometrice fuerit scriptus. Cum autem constet 
stichometricam rationem ad Pauli epistolas ab Euthalio Al. p. C. c. a. 462. esse 
adhibitam primura V. p. 62. 83.; sponte sua sequitur, Claromontanum codicem post 
hocce tempus scriptum fuisse. Saeculo sexto recentior haberi nequit, 
acmagis eo ineunte quam medio vel exeunte scriptus probabiliter statuitur; faciunt 
ad hoc statuendum causae palaeographicae ; quarum non minima cernitur in eo, 
quod codex Claromontanus, sicuti exquisitum fragmentum ep. Pauli Coislinianum, 
signatura f H. n. 202. Bibl. imp. Par. constans 14. foliis, inter antiquissimos 
codices Europae numerandum — cuius originem et fortunas narrat B. Montfaucon, 



Digitized by 



Google 



De codicibus mss. N. T. 121 

Bibl. Coisl. II. 1. p. 261. s. — a prima manu nec accentus, nec Kuthalianas 
subscriptioues adiectas habuerit. Alia ctiaai nota codicis huius antiquitatem 
testatur, forma videlicet literarum comparanda cum vetustissimo exemplari 
Dioscoridis; iussu et liberalitate Julianae Aniciae Augustae conscriptus sub 
initium saeculi sexti — quod erudite delineavit P. LamVjecius, comm. de 
Augustiss. Bibl. Caes. Vindob. 1669. II, 7. p. 619. s., ed. KoUar, p. 219. s.; illustravit 
Montfaucon, Palaeogr. gi». III, 2. p. 196. — comparanda. Alia argumenta aetatem 
patriamque codicis ▲egyptum demonstrantia dabit Tischendorf, prol. p. 14. seq. 
Post Bezae, Morini, Wetstenii, Sabatieri, Griesbachii, symb. cr. II, 
31—77. curas et coUationes, codicem Claromontanum gr. et lat. primum 
edidit C. Tischendorf. Lips. 1862. 4. Graecum Textum cum Latino coniunctum 
habent, ipsiusque Textus Graeci indole proxime ad Claromontani similitudinem 
accedunt codices: Boernerianus f G.; ff F. Augiensis; — inde nomen suum 
obtinuit, quod olim ad coenobium Augiae maioris in Helvetia pertinuerit, nunc 
CoUegii S. S. Trinitatis Cantabrigiensis. — Boemeriano codici ut ovum ovo, quod ad 
Textum graecum attinet, similis. Latina versio, quae in Augiensi alteram columnae 
partem- efficit, frequentissime conspirat cum emendatione s. Hieronymi, 
qualem antiquissimi codices mssi. praeseferunt. Saeculo IX. partus esse creditur. 
Cf. Tischendorf, Anecdota s. et prof. Lips. 1856. p. 212. s. Sangermanensis e 
Bibliotheca Abbatiae S. Gerraani in Galliis acquisitus, hodie Petropoli conspi- 
citur. Apographum Claromontani cod. saec. X. vel XI. factum habet Griesbach, 
symbol. cr. Hal. 1793. II, 77. s. C. Boernerianus, ita a C. F. Boerner eius 
quondam possessore vocatur, nunc Bibliothecae R. Dresdensis. Folia habet 111. 
iu membrana exaratus est crassa et lutulenta. Folio primo legitur interpretatio 
S. Matthaei, a secundo incipit Ep. ad Rom., centesimo explicit Ep. ad Philemonem ; 
eodem continuatur in altera pagina interpretatio d. Matthaei. Lacunas cum cod. F. 
communes habet: Rora. 1, 1—6. 2, 16—26. L Cor. 3, 8—16. 6, 7—14. Coloss.2, 1—8. 
Philem. 21. s. Item desideratur tota Ep. ad Hebr. Latina versio lineis interiecta 
Graecum supra Textum scripta fuit ab homine occidentali; quem monachum 
Hibemum vel Scotum habet Tischendorf, ed. VII. cr. prol. p. 188. Graeca et Latina 
Ep. s. Pauli scriptura ab eodem scriba sunt. Similitudine literarum gaudet cum 
Psalterio charactere unciali descripto saec. IX. manu Sedulii Scoti, quod illustrat 
Montfaucon, Palaeogr. gr. III, 7. p. 236. In universum „rarum ac grave 
literarum S. monumentum" est, quod summa fide et diligentia transscripsit 
ediditque Clir. Fr. Matthaei. Misenae 1791. rep. 1818., praemissis doctorum 
virorum de codiee relationibus et iudiciis, prol. p. 7. s. et animadv. edit. p. 101 s. 



§. 51. Subiiciuntur libri manuscripti N. T. graeci 
serioris aetatis. 

Praeter codices hactenus memoratos, magna adhuc aliorum librorum 
manuscriptorum N. T. graccorum copia superest, quorum aliquos brevissime 
perstringemus. Laudatur cod. gr. s. G. et L. quondam Card. Dom. Passionei, 
nunc Bibl. Augelicae Rom. mon. S. Aug. saec. IX. habet Act. Ap. a. c. 8, 
20. 8. Epist. Cath. et Paulinas. Cf. Blanchini, Mantiss. I, 664. s. Birch, var. lect. 



Digitized by 



Google 



1 22 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

ad T. Act. Ep. c. et P. H. 1798. pr. p. 14. Hug, Freib. Z. 1834. VH, 86. s. 
Vaticana S. Romanae Ecclesiae Bibliotheca prae ceteris optimos habet 
codices, ex quibus Textum N. T. originali nitori rejstituere queamus. Beperiuntur 
in Vaticana, stricte sic dicta, codices mssi.: 349. 361. 354. 366. 368. 369. 360. 
361. 363. 364. 366. 666. 766. 767. 758. 1067. 1158. 1160. 1210. 1229. 1264. 1548. 
numeris signati; item codices Palatino-Vaticani s. n. 6. 89. 136. 171. 189. 220. 
227. 229., quibus sub Urbano Vni. dono Maximiliani Electoris aucta fuit 
Bibliotheca Vaticana. Magni fit codex nota 2. distinctus Eyang%liorum Bibliothecae 
Urbino-Vaticanae, quem Clemens VU. Urbino Romam transtulit. et Vati- 
canae Bibliothecae inseruit. Aestimantur etiam Codices Evangeliorum in Biblio- 
theca Barberiana asservati s.n.8.9.10. 11. 12. 13.14.115.208. 211., quos s. XVH. 
pro singulari in literas amore collegit Fr. Barberini S. R. E. Cardinalis ; ex 
istis cod. mss. iussu eiusdem Emssi. viri lectiones ad curandum N. T. congregavit 
J. M. Caryophilus. D. q. p. 114. De his sicuti et de cod. mss. Rom. S. Mariae in 
Vallicella, Angelicae, Hieromonachorum S. Basilii, Borgianis; item de 
Laurentianis, Florentinis atque Venetis fuse et erudite dixit And. Birch, 
in prol. ad q. Ev. gr. p. 3 — 57. Item in var. lect. ad t. Apoc. Havn. 1800. prol. p. 8. s. 
Adde adFlorentinos, eos quos A. Maria Biosconius, Bibl. Mediceo-Lauren- 
tianae catal. Flor. 1777. H. v. digessit. Codicem, qui a Stephano Borgia, olim 
CollegiiUrbani de fide propaganda a secretis, appellatur tituloque I. s. T. 
insignitur, accurate edidit A. A. Georgi. Rom. 1789. Thebis Aegyptiorum Romam 
advectus pretiosissimi saeculi ut videtur quinti, Evangeliarii fragmenta ex Ev. 
Joann. 6, 28. f. c. 7. i. et 8, 1 — 23. charactere unciali graeco in membrana 
complectitur; Textui originario adiecta est versio Coptica. Inter Codices Regios 
dictos, quos regia nunc imperialis Bibliotheca Parisiensis possidet, quo- 
rumque ingens est numerus, memorari meretur cod. K. n. 63. signatus, plerum- 
que Cyprius dictus, quia ex insula Cypro a. 1673. in Bibliothecam Colbertinam 
delatus est. Quatuor nobis praebet Evangelia, unciali charactere oblongo et erecto. 
Cf. Montfaucon, Palaeogr. gr. HI, 6. p. 231. Palaeographiae periti S. IX. scriptum 
affirmant. Plura de hoc mss. exponit Scholz, comment. de Codice Cyprio. Heidelb. 
1820. Celebres sunt quinque Laudiani codices, quos inter maxime excellit 
n. 1119., qui Apostolorum Acta, graeco-latina habet, xaia X^iv charactere 
perantiquo et maiusculo. Cf. Catal. Libr. mss. Angliae et Hib. Oxon. 1697. p. 65. 
Integrum hunc codicem typis describi fecit Oxoniensibus Th. Hearnius 1715. 
Liber insigniter rarus, cuius tantum 20. supra 100. sumtibus editoris e theatro 
Scheldoniano prodiere exemplaria. Cf. Le Long, Bibl. s. I, 183. ed. Masch, p. 323. 
Nobiles quamquam aetate recentiores sunt Codices N. F. graeci in Caesarea 
Bibl. Vindobonensi repositi; quorura notitiam primus dedit Dan. de Nessel, 
Catalog. mss. gr. or. Bibl. C. Vind. 1690. p. 42. s., ampliorem reddidit P. Lam- 
becius, Comment. d. A. B. C. Vind. III. ed. alt. 1776. 1. s., supplere conversis 
in usum suum posthumis Lambecii schedis cepit A. Fr. Kollar, Vind. 1790. 
I, 10. s. Celeberrimus est C. Theol. gr. membranaceus et optimae notae fol. 623. 
ab A. Busbeckio olim Constantinopoli comparatus, ab initio tamen e|b in fine 
mutilus. Continentur eo Biblia S. V. et N. T. cmii antiquis notis marginalibus. 
Juxta Codicem Vindobonensem Lamb. I. Ness. 23., saec. X. vel XI., Novum Testa- 
mentum additis lect. var. ex aliis cod. gr. et tribns Slavon. quos recenset II, 
1202. 3., typis vulgavit Fr. C. Alter, Prof. Gymn. Vind. 2. t. a. 1787. 



Digitized by 



Google 



De codicitus mss. N. T. 123 

Ad Codices in Hungaria asservatos pergimus; quomm diligentissimam 
descriptionem exhibet Appendix Tntrod. gen. in St S. L. N. T. p. 209. s. scripta 
aS. Markfi, O. S. B. viro doctissimo, piaque memoria recolendo. L. Schopper 
Gy., eml6kbesz6d Mdrkfi Samu felett. Bud. 1861. Sunt autem * Cod. 78. fiusei 
Pestinensis, quondam celeberrimae Bibl. Corvinianae, in quam Rex Mathias 
magnam codicum mss. ex Oriente congessit partem — v. MoUer, de meritis 
Mathiae Corvini in rem liter. Thoruni 1707. X. Schier, de Bibliotheca Budensi. 
Vienn. 1799. Wallaszky, Conspectus Reip. lit. in Hungaria. Bud. 1808. p. 122. — ; 
posthaec Carpzovii Lipsiensis, deinde nobilis Hungari N. Jankovich de 
Yadas, e cuius collectione acquisitus hodie in Museo Pestinensi ' inscribi- 

tur. Eius usum fecerat L. Kusterus, in ed. Millii N. T. praef. ad lect. p. 8.; 
Wetsten, proleg. I, 64. Griesbach et Scholz, I, 46, autem sua omnia ex 
Kustero habent. Constat 292 foliis membranaceis in quarto, multum iam attritis. 
Tria Ev. s. s. Matthaei Marci et Joannis integra habet; sed Lucae uno folio 
c. 23, 11 — 16. mutilum. Kuster, 1. c. saeculo XII. adscribit. Minus adhucdum 
innotuit Codex 100. Universitatis Pestinensis in 4. sign. VHI. c, olim Joannis 
Vitezii episcopi Quinque-Ecclesiensis fuisse videtur. Exhibet integrum Evan- 
geliorum Textum, demto ultimo versu s. Joannis. Adduntur scholiain modum 
Catenae contexta, diversa ab iis quae a Possinio, Corderio atque Cramero edita 
laudabimus. Constat 374. foliis, e quibus prima octo et totidem postrema sunt 
charta, reliqua in membrana. Saeculi undecimi habet eiusdem solertissimus 
editor S. Markfi, qui eum sumtibus Illmi. Eppi. Caesaropolitani S. Deaky, 
Pestini 1860. cum interpretatione Hungarica Textus et Scholiorum vulgavit. 
Idem porro clarissimus vir in citata ante Introd. p. 218. 228. utriusque Cod. 
Pestin. 78. et 100. fac-simile, atque p. 229. s. eorundem codicum lectiones 
variantes orbi literarum communicavit. Accedit denique cod. Lycei Pisoniensis 
gr. quatuor Evangeliorum, Bengelio, introd. in Cr. p. 376. Byzantinus dictus; 
Wetstenio prol. p. 65. Griesbachio, N. T. ed. Hal. 1796. prol. s. VIL p. 110. et 
Tischendorfio, ed. cr. VII. prol. p. 201. sub s. 86. citatus. Ut communis apud 
nostrates fert traditio, praelaudatae quondam Bibliothecae Corvinianae 
portio habetur, e communi huius librorum infausto casu ' divina provideutia 
servatus; post longum in Silesia exilium initio saeculi XVIH. patriae redditus 
est. Eiusdem criticum examen instituit erud. St. Fr. L. Endlicher, Hungarus 
Pisoniensis, quod typis excusum habetur in E. Fr. C. Rosenmuller, comment. 
theol. Lips. 1832. II. 2, 49. s. Textus Evangeliorum in 32. quaterniones divisus 
in f. 4. membrana 254 foliis continetur. Saeculo XI. certe non est inferior. 

Succedant Codices Escuriales, e quibus Esc. I. eximiae existimationis : 
Evangeliarium membranaceuni^ quod Maria Hungariae Regina pretiosissimi 
instar cimelii obtulit Philippo II. Interim alios longa serie recenset Birch, in prol. 
Qu. Ev. I, 65. s. Memorari adhucdum merentur etiam Codices Guelpherbytani 
rescripti, e quibus sign. P. n. continet fragmenta IV. Evang. ; sign. Q. n. fragmenta 
8. s. Lucae et Joann. iudice Knittelj qui ea typis exprimi curavit in editione 
Ulphilae Brunov. 1762., saeculo VI. exarata. Cf. Chr. Fr. Matthaei, ed. Ev. S. 
Marc. Rig. 1788. app. II. de cod. Guelph. a Knittelio examinatis p. 319. Tischen- 
dorf, Monuin. s. nov. coU. Lips. 1860. III, 11. 12. 36. s. Idem editor novae 
collectionis Monum. sacr. inedit. vol. V. Epist. S. Pauli et Cathol. fere integr. 
ex libro Porphyrii ep. palimps. saec. VIH. vel. IX. Lips. 1866. vulgavit. Codices 



Digitized by 



Google 



124 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

Mosquenses, ita vocitati, quod scrinia Bibl. Caes. Mosq. incolant, bene multi 
numerantur; sed nuUus invenitur qui saeculo nono foret vetustior. Duae sunt 
maxime memorabiles coUectiones Mosquenses, instructae mss. gr. Altera olim dicta 
Patriarchalis nunc Synodi in arce — Kreml — ; altera typographei Syno- 
dalis. Ex his aliisque diligenter perquisitis N. T. XII. t. gr. et 1. ed. Chr. Fr. 
Matthaei, Rigae 1788. Notitiam centum cod. mss. var. Bibl. Mosq. quos evolvit 
plerorumque additis speciminibus in praef. et append. ad s. t. E. g. VI, 257. s. 
X, 182. s. 272. s. ; idem lectiones inde sumtas ibi indicavit. Codex Sangal- 
lensis — monasterii olim S. Galli in Helvetia, cuius thesauros aperit: M. Ger- 
bert, iter Alemannicum Ital. Gall. San-Blas. 1765. p. 87. s. — gr. lat. interlinearis 
Quat. Evang. saec. IX. quem ad modum mssi. lapidibus delineandum curavit H. C. 
M. Rettig. Turici 1836. IV. Codex Neapolitanus rescriptus, VIII. saec. 
a Tischendorfio — qui eius editionem parat — in ann. Vindob. fiir Wiss. u. Kunst. 
1847. n. 117, 8. s. delineatus sign. Wb. distinctus. Accedit Monacensis s. X. 
n. saee. IX. fragmenta IV. Evang. tenet. Codicis cuiusdam Molsheimiensis 
olim Collegii S. J. mssi. indolem describit meritissimus H. Goldhagen, ed. 
cath. N. D. N. J. C. T. Mog. 1753. praef. p. 12. n. 14. Non semel eius lectiones 
allegavit, sed tacet quando fuerit exaratus. Ubi nunc lateat? non comperimus. 
Sunt et alii, quos longo ordine enarrare, non est nostri instituti. Fecerunt 
id scriptores, quorum libros uon semel laudavimus. In genere teste Tischendorfio, 
prol. ed. VII. p. 130. pro Textu Evangeliorum ad nostra usque tempora coUati 
sunt codicum literis uncialibus scriptorum 40.; ad Actus ap. 9. unc; ad Epistolas 
Cath. u. 5. ad Paul. 21.; ad Apocalypsim 3. Neque oportet existimare omnia 
iam exhausta atque accurate notata esse, etenim multi codicum nonnisi cursim 
coUati et inspecti sunt a viris eruditis. 



§. 52. Admonitio de editionibus N. T. gr. impressis. 

Sub initiis fere Typographiae natum est laudahUe consilium graeci Textus 
N. T. edendi f et ut alii ac plurea codices, qui prodesse corrigendo Textui posse 
viderenturf inventi sunt; ita animum plures ad novas editiones concinnandas adiecere, 
quae si rationem earum spectemus varii iterum sunt generis. Singvlae vero si inter 
se eonferuntury aliae deprehenduntur cardinales, normantesy seu principes; 
aliae vero normatae^ quae ad normam priomm effigiatae sunt; aliae nudum 
sistunt Textum, aliae vero criticae varias lectiones et ohsei-vationes Textui subiiciunt. 
De his igitur ita dicemusj ut familias qua^i editionum digeramu^, et unde quaeque 
et quomodo facta sit, hreviter tradamus; atque ita hanc editionum notitiam ad iudi- 
candum L. B. accommodatam reddamus. Nam nuda editionum enumeratioy quae sola 
editorum, locomm ac tempoi^um notitiam dat, vlilitaiem nullam habet. Numerum 
autem omnium quotquot exstant Bibliorum ^raecorum N. T. editiones inire, aingu- 
lasque recensere; opus est quod nobis supra humanas vires positum esse videtur: 
cum Iiac nostra imprimis aetate, librorum copia in immensam fere crescat molem. 
Neque etiam eiusmodi recensusy magni foret usus^ siquidem plures haud correctae 
haheantur, et saepe nonnisi alicuius antiquioris repefitiones. Quare de celebrio- 
ribus tantum editionihus N. T., qtuM rerum pei-iU aestimani^ sumus acturi. 



Digitized by 



Google 



Hiatoriae. Textus N. T. typis degcripti. 125 



§. 53. Prima Textum Graecum S. Codicis N. T. typis 
describendi studia C. Ximenii. 

Princeps omnium N. T. et nobilissima editiojium Complutensis est; 
quae in grandi illo nunquamque satis celebrando opere in Polyglottis Com- 
plutensibus habetur, Cum editionem hanc animo volveret F. Ximenius, tit. 
s. Balbinae Cardinalis et Archiepp. Toletanus. — D. q. v. Alvares Gomesii, 1. II. 
de gestis Fr. Ximenes. Compl. 1569. p. 47. s. H. v. d. Hardt, memoria Ximenii. 
Hemlstd. 1717. S. Seemiller, de Bibl. Complntens. Ingolstdt. 1785. C. Hefele, 
der C. Ximenes Tiib. 1851. c. 2. p. 113. s. — Summus ille vir Adamantii exemplum 
imitatus, arcessivit partim Roma, partim aliunde viros linguarum cognitione peri- 
tissimos Aelium Antonium Nebrissensem,Demetrium Cretensem, 
Ferdinandum Pintianum, Lopidem Astunigam, Joannem Verga- 
rara, Alphonsum Medicum Complutensem, Paulum Coronellum 
etAlphonsumZamora. Cf. Hefele, 1. c. p. 124. Cum his viris de suo consil^o 
sermones contulit, impensas liberalissime fecit; singulis praemia proposuit. Ad 
obeundas editionis partes tradidit lautam plane mss. — de quorum ingenio tamen 
nihil editores prodidemnt — supellectilem. Conquisiti sunt undique U. T. vetustis- 
simi codices, ad quorum fidem castigatio fieret; vitiata loca sanarentur, et quae 
dubia essent illustrata collucerent. Sed potissimura adiumento fuerunt Biblio- 
thecae Vaticanae venerandae antiquitatis libri, quorum copia per Leonem X. P. M. 
benignissime Ximenio facta est. Accessemnt alii cum Roma — codices postmodum 
Barberiani p. 122. ; coll. Bengel, Introd. in Cris. N. T. §. 35. App. p. 70. — tum ex 
aliis peregrinis locis, variisque in Hispania Bibliothecis magnis sumtibus Complutum 
delati. Anno 1602. opus ceptum, cum N. T. gr. 1. eiusque editio munificentissimi 
Maecenatis auspiciis ad finem perducta est die 10. Januarii 1514.; sed demum toto 
Biblionira Polyglottoram opere a. 1517. absoluto, lucem aspexit. Textum exhibet 
sine spiritibus et distihctione accentuum; in omnibus tamen polysyllabis vocibus 
acuti tonici cernuntur. Facta est haec editio quasi cynosura reliquarum editio- 
num; cumque ea iam ante dofectionem Lutheri, rem impensissime promovente 
atque approbante Leone X. P. M. vulgata fuerit; sponte sua. sequitur: quam 
perperam Acatholici de excitata ad vulgandos S. Bibliorum 
Libros in Textibus originariis industria sibi gratulentur. N. T. ad 
exemplar Complutense expressum accurate edidit P. A. Gratz. Tub. 1821. ed. nov. 
Moguntiae 1827. 2. vol. Optandum autem omnino esset, ut editio haec magnifica 
sicut omnium prima erat, ita sola quidem fuisset, cuius Textus — demto uno 
vel altero vitio, quod in iterata editione sustulit Arias Montanus. — integer et 
illibatus in editiones posteriores quasque transiisset. Praestitisset omnino principi 
huic editioni, seu immobili fundo, ad marginem lectiones, quae meliores iudicarentur 
adiecisse; quam sublatis iis, has in ipsomm locum, in corpore textus subrogasse. 
Suspicio illa iniquaque criminatio, quam iam olim aluit Erasmus: editores 
Complutenses citra ullius codicis graeci auctoritatem subinde 
nonnulla mutasse, atque Graecum Textum ad Latinam versionem detorsisse; 
ne litera quidem admonito lectore, nostro quoque tempore a Tischendorfio — 
post similes accusationes Wetstenii, proleg. p. 117. s. J. G. Waich, Biblioth. 



43igitized by 



Google 



126 Comment. de S. Script. cap. lec. tract. I. 

Theolog. sel. Jen. 1766. IV, 168. J. S. Semler, Appar. ad liberal. N. T. interpret. 
Hal. 1767. p. 39. J. J. Griesbach, N. T. gr. ed. H. Hal. 1796. prol. p. 5. s. — 
resuscitata est ed. cr. VII. p. 83. s. Sed repugnat fides Textus Complutensis con- 
cinnante etiam ipso, quod sibi praestituerant, editorum consilio. Quas viri acatho- 
lici calumnias spargunt, illae refelluntur etiam tota N. T. editionis oeco- 
nomia: qua literis iisdem tam vocibus in graeco contextu, quam in versione latina 
e regione coUocata, appositis ; sicubi plus reperitur in latino quam esset in Textu 
graeco, per integrum eiusmodi spatium catenula ducitur. Pro defendenda ed. 
N. T. Complutensi egregie scripsit iam contra Semlerum; Prolegomenorum 
Wetstenii editorem, acath. J. M. Goeze, Vertheidigung der Complutensischen 
Bibel, insonderheit des N. T. Hamb. 1765.; item: Ausfiihrlichere Vertheidigung 
des Compl. gr. N. T. ib. 1766. et Fortsetzung der ausfiihrl. Vertheid. ib. 1769. 
Goezium eruditum a Sacris Catholicis alienum, maximo studio in ipsam editionis 
huius conditionem inquisivisse fatetur Masch, ed. Bibl. Long. p. 270. Contra 
fas etiam pretium codicum, quibus usi sunt diminuere iidem viri acatholici 
conati sunt; sed non minus diligenter responsum est ab iis, qui accuratam 
editionis Complutensis coilationem instituere, eiusdem non paucas esse lectiones 
praeclarissimas, easque omnium minime ubique contra omnes Veteres cum iunio- 
ribus facere. Proh dolor! per plures annos, editio illa praestantissima Complu- 
tensis, a viris eruditis, qui edendo N. T. Textui Graeco occupati fuere, neglecta^ 
est; donec tandem Christophorus Plantinus, Antwerpiensium typographus: 
N. T. gr. cum Vulgata interpr. lat. gr. cont. lineis inserta atque alia Ariae Montani. 
1571. in Bibl. Polygl. et 1572. separatim eam recuderet. Attamen quod maxime 
dolendum, non sinceram et genuinam, sed lectionibus Erasmi inter- 
polatam; quem deinde alii secuti sunt, quibus editiones normatas debemus. 
Graecum Textum ad illum a. 1571. exscriptum recensuit P. Herm. Goldhagen, 
S. J. Mog. 1763., qui cum plurimis erratis novis excusus fuit Leodii. 1839. 



§. 54. Editiones Erasmi, E. et H. Stephani^ Bezae, 
Elzevirioram recensentur. 

Normantium sive cardinalium editionum, quarum editores e solis mss. 
cod. textum Graecum dabant, altera estilla:ErasmiRotterodamiprima, quam 
cum 1516. vulgaret ad mss. codices plerumque basileenses — de quibus videatur 
Wetsten, 1. c. p. 120. Bengel, 1. s. c. p. 70. s. Comm. h. p. 120. — recurrere ipsi aeque 
necessum fuit ; nam Complutensis illa adhuc retinebatur, cum prima Erasmi editio 
in publicum h. t.: „Novum Instrumentum omne, diligenter ab Erasmo 
Rotterodamo recognitum et emendatum. Basileae in aedibus Joannis 
Frobenii mense Februario a. 1516." prodiret. Nimis suos praecipitasse cona- 
tus, multaque non e libris manuscriptis ; sed e critico suo cerebro mutasse, 
merito a viris doctis Erasmus reprehenditur. Neque sequentibus editionibus Textum 
recognovisse Erasmum, errata typi produnt; ex una editione in aliam et tertiam 
transmissa. Codex e quo Apocalypsim descripsit lacunosum fuisse, lacunasque 
Erasmum latina graece vertendo supplevisse demonstratum est a J. 
Alb. Bengel, fundamenta Criseos Ap. §. 17. ed. App. c. p. 495. s., et Fr. 



Digitized by 



Google 



mstoriae Textus N. T. typis descripti. 127 

Delitzsch, handschriftliche Funde. I. Leipz. 1861. Variae inde Erasmo ortae con- 
troYersiae — d. q. v. Masch, 1. c. p. 292 , — imprimis scandalo fiiit quod I. Joann. 
5, 7. s. suppressisset ; tertia tamen editione locum sublesta fide omissum supple- 
vit. Nihilominus Erasmica editio N. T. longe plures ac Coraplutensis invenit 
laudatores et editores: partim ob raritatem ed. Complutensis ; partim e causa 
religionis. Sicut Reuss, et ipse vir acatholicus fatetur 1. c. p. 404. : „diese Ungunst 
hangt zum Theil wohl mit der kirchlichen Trennung zusammen.'* Secunda a. 1619. 
et tertia vice a. 1622. suum ille N. T. edidit; cum Complutensi Textu potiretur 
recensionem quartam demum adornanti 1627. praesto fuit et editio Hispana, e 
qua complures in Apocalypsim lectiones sumsit, nonnullas dubitanter in margine 
posuit, Quartae sat accurate respondet quinta editio 1635. Dissimulari vero 
uon potest Erasmi in serioribus quoque editionibus observata festinatio atque 
licentia, qua contextum mutavit, addidit, detraxit utcunque ei visum est. Suc- 
cesserunt varii typographi editionibus N. T. descriptis. Sic orta est Venetiis 1618. 
Aldina, Hagenovae Gerbelii 1621.; qui tamen omnes fere ad normam Eras- 
micarum editionum, suas novas iteratasque expresserunt editiones. Atque harum 
sane ingens est numerus, plurimas enumerat Reuss, 1. c. p. 406. s. 

Varias post haec Codex N. T. Graecus virorum eruditorum curas ac labores 
expertus est, qui non solum Textum graecum ad' mss. codices revocarunt ; sed et 
ipsum secundum codices, qui ad manus erant immutarunt; lectionesque alias 
aliis eliminatis substituerunt, atque editiones pararunt, quae variis in locis ab aliis 
discedunt. Primus inter illos fuit S. Colinaeus, qni a. 1634. Parisiis editionem 
procuravit, in qua Erasmicam HI. ad aliquot codices recognovit. Secundus inter 
hos est Robertus Stephanus, qui pro operis sui solo stravit codices, editionem 
Complutensem et Erasmianam. EtRoberti quidem Stephani Typographi Regii 
Parisiensis quatuor editiones numerantur. Priores duae quae ab initio praefa- 
tionis — O mirificam Regis Nostri optimi et praestantissimi principis liberalitatem 
etc. — ^mirificae'* audiunt; Lutetiae Par. a. 1646. et 1649. lucem aspexerunt. 
Editiones a nitore et divisione Textus in versiculos v. p. 63. laudatae ; sed excel- 
lere immunitate ab erroribus typographicis falso sunt creditae. Immu- 
tationibus et mixtura textus Complutensis et Erasmi quoque deformatae habentur. 
In ni. editione 1660. Stephanus Erasmum presso pede sequitur, ita tamen ut 
simul excerpta a folio suo ex XVI. codicibus, quos regia bibliotheca Parisiensis 
suppeditavit, conquisita consuleret. Henricus Stephanus, filius, octodecim 
annorum iuvenis, non ea qua par erat, opus sibi adiunctum persolvit. Hanc nomine 
«Regiae" adpellatam insecuta est Genevae, quo pater relicta filio Roberto 
officina Parisiensi abierat; 1661. editio quarta cum duplici versione Erasmi et 
veteris interpretis latina. Tertiam Roberti Stephani editionem Henricns Ste- 
phanus, notatis ad oram lectionibus variantibus decem codicum, et editionum 
pene omnium quae Stephaliicam praecedebant locupletavit. Hoc exemplar 
fiobertus Stephanus Theodoro Bezae, homini Calvinianae sectae addicto, in 
manum tradidit; isque s. t. „J. C. D. N. N. T. cuius graeco Textui respondent inter- 
pretationes duae — latinae — una vetus altera nova Th. Bezae. a. 1666. Excudebat 
Henricus Stephanus." fol. Genevae. Editionem hanc secundis curis prelo 
subiecit, ita tamen, ut obvias in margine lectiones suas aliorumque coniecturas, 
quae et ipsi et opinionibus eius arridebant, in textum ingereret; diligentis et 
modesti critici laudem, ne ipsi quidem Ernestio — Institutio Interpretis N. T. 



Digitized by 



Google 



128 Gomment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

ed. IV. Havn. 1776. p. 113. — meritus. Bengelio, Introd. in Crisim N. T. p. 71. 
iudice: ,,ex coniectura diffingere sustinuit, praesertira in editione quarta." 
Ceterum B e z a e editiones, quae quidem vere illius sunt — quia plures spuriae 
circumferuntur — quinque babentur. Prima a. 1556. Genevae exiit, et nonnisi 
Vulgatam et novam Bezae N. T. versionem cum eiusdem annotationibus con- 
tinet. Reliquae annorum 1565. 1582. 1589. 1598. Textum dant graecum ab ipso 
Beza formatum. Editiones Bezae quamvis magnam, apud s. d. Reformatos 
imprimis, nactae sint auctoritatem ; ad textum tamen R. Stephani redire satius 
visum est viris harum rerum peritis. Elzevirii famosi Typothetae Lugduni 
Batavorum inde ab a. 1624. N. T. Libros variis editionibus excoluerunt, quae cum 
ob typorum praestantiam, tum ob curam in emendandis naevis adhibitam, merito 
aestimantur. Hi quidem, vel potius A. Thysius praefationis auctor, alterae 
editioni, quae vulgata est a. 1633. praelocuti sunt verbis: „Textum ergo 
habes nunc ab omnibus receptum; in quo nihil immutatum aut 
corruptum damus." Inde nomine „Receptae", quod paulo post invalescebat, 
inter eruditos nota exstitit. Quamvis — ut bene monet Lachmann, N. T. I. pr. p. 
3. 4. — e Stephanica et Bezae mixta ista recepta editio potius „vulgaris", vel 
plebeia, vel denique tolerata, cura vix tolerabilis sit, rectius diceretur. 
Certatim secuti sunt Elzevirianam postea editores ; isque Textus in coetu acatho- 
lico tantum apud multos auctoritatis habuit; ut qui ab eo discederet, haud dubie 
corrumpere Spiritus Sancti verba videretur. Multae etiam saeculo XVII. procu- 
ratae sunt editiones; quarum nulla cum altera ubique consentit. Saeculo hoc 
XVII. interim editiones Bibliorum Polyglottae Parisiensis 1645. et Londi- 
nensis 1657., haud parum contulerunt ad fontes antiquissiraos Textus S. N. T. 
penitus cognoscendos. 



§. 55. Discutiuntur editiones N. T., quas vocant, 

jCriticae^ 

Indefessa librorura raanu et typis descriptorum collatione: saeculo XVIII. 
ineunte, N. T. cepit ad certas leges constitui; ex quo terapore Joannes Fell, edi- 
tioni suae quara Oxonii e Theatro Scheldoniano 1675. eraisit N. T., variantes 
lectiones, ex plus 100. rass. cod. et antiquis versionibus coUectas adiecerat. 
Successorera nactus est, virum solertissimum J. Millium. J. Millius theologus 
Oxoniensis, non tantura apparatui, qui hucusque codicibus, versionibus et s. Patrum 
scriptis congestus fuerat, eximie locupletando consuluit; sed etiam indolem et 
auctoritatera testiyim criticorum accuratius indagavit. Assidua diligentia vari- 
antes 30.000 lectiones coUegisse creditur. De historia Textus N. T. sobrie 
disputavit in prolegomenis; — eruditione quara maxirae conspicua Prolegomena 
Milliana seorsum edidit, notisque illustravit D. Salthenius. Regiom. IV. diss. 
1733. 4. — ubi taraen saepius a se ipso discrepat, eo quod aliena quoque opera 
in illis conficiendis uteretur. Millius quidem triginta annorum laborem in 
editionem suara irapendit, quae quatuordecira circiter dies ante eius obitum 
Oxonii 1707. in folio adspexit lucem, altera editio facta est locuplete XII. mss. 
collatione a Rudolpho Kustero. Arastel. 1710. Millius a mutando Textu omnem 
abstinuit manum, tertiam Stephani editionem repetiit; collectione variantium 



Digitized by 



Google 



&istoTiae l^extns N. T. typis descripti. 129 

lectionum textai submissa. Millius non unum nactus est censorem, inter quos 
celeberrimum Danielem Whitby, qui in examine variantium lectionum J. M. Lond. 
1710. II. 1727. multa menda Millii correxit. Exemplum Millii secutus in Germania 
J. A. Bengelius 1734., editionem apparavit Tubingae; quae e. a. Stuttgardiae ; 
et a. 1753. rursus Tubingae exiit. lUe quidem genuinam cuiusvis loci lectionemi, 
quae in editionibus probatis occurrebat, investigando in Textu proposuit; cum 
aliiB tota nitebatur documentis, eam marginis lectionibus, conspicuo iudicio 
munitam inseruit; praeterquam in Apocalypsi, ubi codicis Alexandrini aliorumque 
subsidiorum ope, Textui sinceritatem semet restituisse profitetur. Subiecit p. 369. 
—884. apparatum Criseos sacrae Millianae, sed vero emendatae, compendium. 
Plurimum criticas explanationes Bengelii auctas et recognitas exhibet eiusdem 
Apparatus criticus ad N. T., curante Ph. D. Burkio Tub. 1763.' sec. editus. 
In quo habetur Introductio ad lectionis varietatem in universum et singulatim 
discemendam, cum epilogo rationem huius scrutinii ad suos usus referendi 
demonstrante. Bengelium morose inconstantiae et levitatis reprehendit Wetste- 
nius, Proleg. in N. T. p. 167. Etiam C. B. Michaelis, tract. crit. de var. lect. 
N. T. Hal. 1749. et C. A. Bode, Pseudocritica Millio-Bengeliana. 2. vol. Hal. 
1767. 9. Bengelii artem criticam taxarunt. Ceterum iure meritoque eundem Ben- 
gelium: „pro acumine, diligentia et religione sua, qua Literas S. 
tractavit", laudavit Matthaei, N. T. II. prol. p. 30. Idem porro J. J. Wetste- 
nius textum receptum hic illic mutandum ratus, consultis de novo mss. codi- 
cibus, versionibus, S. S. P. P. atque S. E. Amstelod. 1761. 2. duob. volum. in lucem 
edidit: N. T. gr. ed. receptae cum lect. var. Textum ex Elzeviriana descripsit, 
notatis interim, subiunctisque variis signis et annotationibus ; quibus ea, quae 
omittenda vel inserenda sibi visa sunt, sat aperte indicavit. Accedit typis mino- 
ribus lectionum variantium ingens descripta farago. Quod igitur ad internam 
editionis conditionem Textus N. T. Wetstenii attinet, prioribus quibuscunque 
praeripit palmam ; quamvis et haec non levibus vitiis laboret, et •fluctuanti saepe 
fide nitatur; hinc fructus e tanto labore redundans minime ipsi respondet exan- 
tlato W. labori. Plura immiscuit, quae mentem impiam satis produnt, et ipsum 
gravissimorum errorum in doctrina fidei suspectum reddunt. Unde et 
Wetstenius Basilea, ubi Theologiam doCuit, a munere publico ideo dimissus, ad 
Amstelodamenses abiit, penesque Remonstrantes officium magistri gessit. f 1764. 
Cf. Ordinis Theol. Basil. declar. de N. T. Wetsten. 1767. in Bibl. Hagana III, 1. 
Acta betreflfend die Irrthtimer J. J. W. Bas. 1730. Ernesti, specim. castig. in 
J. J. W. edit. N. T. Lips. 1764. Hagenbach, in Ilgen Z. 1839. p. 73. s. Textum 
gr. N. T. uti Wetstenius, si licuisset, eum editurus fiiisset, typis exscripsit Anglus 
Guil. Bowyerus. Lond. 1763. 2. vol. Meritis hic quoque laudibus ornandus est 
Eich. Bentleius, vir de collatione cod. mss. celebratissimus. Magna exspectatio 
fuit editionis ab ipso promissae, cuius specimen 1720. prodierat: s. t. „'H xaiVT) 
AioOiixT)" gr. N. T. versionis vulgatae per S. Hieronymum ad vetusta exemplaria 
gr. castigatae et exactae, utrumque ex antiquiss. cod. mss. cum gr. tum lat. ed. 
R. Bentleius. Specimen, quod quidem solum lucem vidit, repetiit A. Dyce, 
Sermons preached at BoyIe's Lecture. Lond. 1838. p. 487. et Tischendorf, 
ed. cr. VII. p. 88. s. Perfectius schedas Bentleii collegit: A. Ayres EUis, 
Bentleii, Critica sacra. Notes on the Greek and Latin text of the New Testam., 
extracted from the Beutley mss. in Trinity Colleg. Cantabr. 1862. Quam 
Danko, Hist. EeTelationis diTinae. III. 9 



Digitized by 



Google 



130 Comment. de S. Scrip. cap. sec. tr&ct. I. 

Wetstenius praeiverat rationem, editionem S. Textus disponendi ; eam secutus est in 
recensione sua J. J. Griesbach, Libri hist. N. T. gr. I. a. Synops. Ev. Matth. 
Marci et Lucae HaL 1774. b. 1776. Joann. et Acta II. Epist. N. T. et Apoc. 
ib. 1775. Editio princeps Griesbachi totnm N. T. amplectens prodiit Hal. 1796. et 
1806. 2. vol. Splendidissima vero cartarum et literarum respectu Lips. 1803 — 7. 
4. t. Editio nova emendata, sed tantum Evangeliorum, curata est a D. Schulz. 
Berol. 1827. Cum lectionum numerus in immensam excreverit farraginem, Gries- 
bach in hoc desudandum esse existimavit: ut illarum numerus minuatur potius 
quam augeatur; prudensque delectus habeatur, qua in re plurimam collocaverat 
operam. Textum s. d. receptum multis in locis correxit, aliis quae sibi videbantur 
apta locis commendavit; in aliis receptam lectionem vocavit in dubium : magnae 
attamen rei, quam amplexus erat, non omni ex parte satisfecit. Nimis interim 
acerbe in Griesbachium invehitur Matthaei, praef. Ev. s. Marc. Rig. 1788. 
U, 30. scribens: „Griesbachius, qui Wetstenii copiis pro libidine 
usus et abusus est, plerosque codices quos ipse tractavit, cursim 
tantum inspexit. Quibus autem in locis inspexerit, nullibi memo- 
ravit. Qui ergo postea eos inspexerit, eum reprehendere non 
poterit, cum sit ignotum quid inspexerit. Acceperat autem oculum 
a magistro." Rixarum fastigium est famosus libellus: Matthaei, ii. d. sogen. 
Recens. Ronneb. 1804. Lectu dignissimae sunt Griesbachii lucubrationes et com- 
mentationes criticae; e quibus nos quoque multa ad rem criticam in hoc 
commentario pertinentia praeclara hausisse, ultro fatemur. Qui abhinc 'editiones 
N. T. gr. minores scholis usuique communi adomaverunt C. Ch. Knapp, HaL 
1797. ed. V. 1840. H. A. Schott, Lips. 1805. ed. IV. 1842. A. H. Tittmann, 
Lips. 1820. recogn. A. Hahn, 1840. J. S. Vater, Hal. 1824. C. G. Theile e 
recog. Knappii emend. ed. ster. Lips. 1844. ed. VH. 1858., Griesbachianae recen- 
sionis praecipuara habuerunt rationem ; etiamsi interdum eius lectiones desererent. 
Utilissimis ed. min. N. T. adnumeranda est: Fr. X. ReitmayrL Monac. 1847. 



§. 56. Scholzii; Lachmanni; Tischendorfii; atque Tregel- 
lesii recognitiones N. T. graeci exponuntur. 

Ut Sacrorum Librorum N. T. editio exstaret, quantum fieri potest, a mendis 
quibuscunque expurgata, Textum ad codicum, versionum et s. P. P. et S. E. fidem, 
industria magna examinavit J. M. A. Scholz, Prof. Theol. Bonn. cath. f 1852.; 
itineribus rei criticae causa susceptis clarus. Cf. Ei. Biblisch kritische Reise 
durch Frankreich, die Schweitz, Italien, Palastina und den Archipelagus. 1818. 
— 1821. Lips. 1823. Hic permultorum codicum nondum collatorum lectiones 
variantes; item antiquorum monimentorum ecclesiasticorum veluti: Concilio- 
rum, S. S. P. P. et Scriptorum E., vel primo vel iterum collata testimonia 
produxit in ed. sua: „N. T. graece.** Textum ad fidem testium^criticorum recensuit, 
lectionum familias subiecit vol. I. Quat. Ev. et Synaxaria codicum K. M. 262. 274. 
Bibl. imp. Paris. Lips. 1830. voL IL Act. Ep. Apoc. Synax. et MenoL Cod. Coisl. 
205. — d. q. V. Montfaucon, p. 266. — Lips. 1836. 4. In recensendo Textu iis, quae 
de codicum familiis disputavit — v. p. 108. — conformiter, hanc sibi legem prae- 



Digitized by 



Google 



fiistoriae Textas N. T. typis descripti. 131 

scripsit: „In unoquoque archetypum ipsorum scriptorum quaerimus; 
id quale fuerit bonorum documentorum ex illo uno profectorum 
consensus demonstrat; nihil igitur ex textu illo primis saeculis 
vulgato, quem refert classis constantinopolitanorum codicum, 
demen-dum aut mutandum, nisi quod falsum aut improbabile esse 
apparet." Prol. IX, 68. 1, 169. Carpendus autem erat Scholzius, quod I. Joann. 
6. 7. perperam deleverit. II, 162. Cf. H. N. T., p. 606. s. 

Laudabili sane studio: „ut quae testium ex diversis orbis christiani 
partibus coUigendorum, simplicium et incorruptorum consensus 
sacris auctoribus adscriberef*; ea iis vindicarentur, dissensus autem 
curiose expositus lectori examinandus relinquatur — nam in quo longinquarum 
regionum libri consentiunt, id ex antiquissimis in diversa loca diffusum esse 
credibile. p. VII. — Novum Testamentum graece et latine recensuit 
Carolus Lachmannus, — v. Stud. u. Kritiken 1830. p. 817. s. N. T. ed. ster. 
pr. Berol. 1831. rep. 1836. 1847. — assumto socio Philippo Buttmanno, qui 
graecae lectionis auctoritates apposuit. Berol. tom. I. 1842. II. 1860. Adhibuit, ut 
praefatur p. XX Y. prol. testes numero quidem non multos, sed iide et auctoritate 
maximos; et quidem graecos orientales: Codicem Alexandrinum ; Yaticanum; 
regium Ephraemi palimpsestum ; reliquos autem pene solos occidentales Codi- 
ces, id est: D. A. E. G. H. P. et Q. T. Z. ; latinos vero codicem Vercel- 
iensem Evangeliorum, Veronensem, Colbertinum atque Cantabrigiensem Evan- 
geliorum et Actuum et HI. Joannis; nec non cod. e. f. ff. g. h. Quod vero ad 
Latinum interpretem attinet, quem inter testes s. d. criticos maximi facit, 
adhibuit codices : Fuldensem a Victore Capuae episcopo correctum ; Laurentianum 
sive Amiatinum et alios. Morem denique Veterum secutus editioni N. T. graecae 
versionem latinam integram adiecit. Admisit N. T. citata in libris S. Irenaei, Orige- 
nifl, S. Cjpriani, S. Hilarii, Luciferi Calaritani, Primasii ; qui priscum interpretem 
latinum in plerisque sincerum exhibent. Videtur ait Lachmann, p. IX., singulari 
Providentiae benignitate effectum esse: ut testes omnium antiquissimi et 
aetate paene pare« essent, et ex diversis prodirent regionibus, 
Hieronymi autem editio — primis N. T. anuis, non amplius ducentis posterior. — 
ad eam rem est, ne quid extremo quarto saeculo recentius admittatur. Sed in illis 
duamm regionum testibus adhibendis duplex urgere incommodum, editor claris- 
simus ipse sincere profitetur. p. XXIV. Nam cum graeci codices in occidente 
scripti, praeterquam S. Pauli Epistolarum, nulli quibus confidere possimus super- 
sint, verendum est: ne in formis vocabulorum et in ceteris, quae latine satis 
accurate exprimi non potuere, Aegyptiorum auctoritati nimium saepe obtem- 
peremus, aliarum regionum consuetudine neglecta. In Orientis exemplaribus vero 
cavendum esse: ne forte interdum aliquid saeculo quarto nondum cognitum, ex 
novitio usu susceperint. Sed huic quidem malo paratum remedium conciudit idem 
celeberrimus vir p. XXV. est; nam latina ab Hieronymo emendata, quorum 
restituendi consilium cepit Lachmann, quoties ab antiquioribus latinis discrepant, 
ita cum illis Graecis exemplaribus conspirant: ut in haec vix quicquam novitii 
adscitum eaae appareat. Suffecerint autem confessiones istae, ad scopum Lach- 
manno praefixum rite cognoscendum. Quae Lachmann in prolegomenis de cr. recen- 
sionis N. T. indole veritatis amore sequenda esse putavit, Verbi Dei cultores aequi 
bonique consulent; facileque eodem veritatis amore ducti dabunt: nulli prae- 

9* 



Digitized by 



Google 



132 Comment. de S. ^ripi. cap. sec. iract. 1. 

terquam Vulgatae Latinae textui venerandae antiquitatis suffra- 
gium competere. Itaque divinum Ecclesiae oraculum, quo in Synodo 
Tridentina: „authenticam** pronunciavit Veterem ac Vulgatam, 
quae longo tot saeculorum usu in Ecclesia probata fuerit; labo- 
ribus criticis Acatholicorum quoque legitimum demonstratur. 
Quae autem contra recensionis Lachmannianae principia saepe mordaciter 
monuere critici: D. Schulz, de aliquot locorum N. T. lectione. Berol. 1833. 
et C. F. A. Fritzsche, de conformatione N. T. critica quam C. Lachmann edid. 
comm. Giess. 1841.; ipsam eorum praestantiam neutiquam elevant, sed nondum 
perfecte applicatas esse Lachmanni Textum N. T. recognoscendi normas evincunt. 
Atque haec ws ev 7:apo8c|), contra viri, tanta gravitate et eruditione conspicui, 
obtrectatores monuisse sufBciat. 

Quam Lachmannus praeiverat rationem Textum critice constituendi, eam 
secutus est Constantinus Tischendorf, Theol. Profess. Lipsiensis. Quae 
inde ab anno 1840. circa Textum Sacrum suscepit opera, fuse enarrat ipse ed. sept. 
Lips. 1859. I. prol. p. 13 — 26. 122 — 129., atque eius TtavTjyupixbs J. E. Volbeding, 
C. Tischendorf, in seiner 25-jlihr. schriftstell. Wirksamkeit. Lips. 1863. Editionum 
ab ipso factarum prima prodiit Lips. 1841. II. Par. 1842. III. catholica [?] ib. e. a. 
IV. Lips. 2. 1849. Stereotyp. 1850. N. T. tryglottum 1864. ed. acad. ex triglottis. 
1855. rep. et corr. 1867. N. T. gr. et lat. 1868. N. T. gr. ed. sept. crit. maior 
1869. rep. 1866. s. Hac in re T. ita versatum se esse profitetur: „Textus unice 
petendus est ex antiquis testibus, et quidem potissimum e graecis 
codicibus, sed interpretationum Patrumque testimoniis minime 
neglectis.** Itaque omnis textus nostri confirmatio colligit idem, ab ipsis testibus 
proficisci debebat, non a recepta quam dicunt editione. Testibus autem discre- 
pantibus, primo loco ponenda sunt ea, quae tuentur codices graeci antiquissimi; 
i. e. a saeculo IV. inde usque ad IX. fere saeculum scripti. Rursus in his qui 
vetustate antecellunt, iidem auctoritate praevalent. Haec auctoritas ut magnopere 
augetur, si interpretationum ac Patrum accedant testimonia, ita non superatur 
dissensione plurimorum vel etiam omnium codicum recentiorum; i. e. eorum, 
qui a nono saeculo usque ad decimum sextum exarati sunt." Prol. ed. VH. p. 27. 
et 28. Absit a nobis laudi, quam e laboribus criticis sibi comparavit Tischendorf 
— quos ubi locorum tieri debuit, semper exposuimus. — aliquid detrahere ; attamen 
reflexiones quasdam super iis subiicere necessarium duximus. Displicet merito 
in Tischendorfio, alto supercilio de aliorum virorum doctorum meritis prolata 
censura. — E. g. 1. c. p. 100. recenset „quanta sit in Scholziana editione negli- 
gentia, quanta rei quam suscepit fuerit inscitia, quanta levitate." De mathematica 
vero quam adpellavit recensionis Lachmannianae ratione p. 106. pronunciat: 
„in factitanda re Novi Testamenti critica quid maxime utile, quid grave, quid 
necessarium sit circumspicienti vix dubium, erit quanto in errore omnis Lachmanni 
ratio posita sit." P. 107. „Lachmann, dicit idem, plurium errorum quam ipse se 
ducem praebuerat, aliorum socordia auctor factus est." P. 110. ait quod L. „incre- 
dibilis suae temeritatis gravis ipse accusator exstiterit." Rursus „Propo8itum erat 
hoc loco etiam docere quam male officio functus sit adhibendi ad Graeca Lectio- 
nes Latinas." ib. — Bene observavit de superba ista aliorum operas aestimandi 
TiscKendorf ratione Mdrkfi noster 6 (jLaxapiTT)?, Introd. I, 217.: „Quid vero 
dicendum est de Griesbachii et Matthaei mutua cavillatione, qui 



Digitized by 



Google 



Legps Criticae Sacrae. 133 

se invicem per Intulentissimara sentinam raptare videntur? Kec 
Tischendorfius humanior est erga CoUegas, sive dum Scholzium 
inscitiae, negligentiae levitatis arguit sive dum Ed. de Muralto 
^de incredibili inscitia socordia perfidia^ laudat, nacturus forte 
vicissim hominem, qui ipsum etiam more criticorum emungat. 
Errare humanum est." Revera Lachmann paucis, sed severe ed. cr. I. prol. 
p. 23. de Tischendorfii editione N. T. 1842. iudicat: „illa editio si verum 
dicendum est, tota peccatum est.** Neque aliter fecit S. P. Tregelles, 
an acconnt of the printed text of the Greek new testament with remarks on its 
revision upon critical principles. Lond. 1854. p. 184. s. Mittimus Porphyrii 
Uspenskii archimandritae et coUonelli Angli Macdonaldi reprehensiones , de 
quibus diximus p. 118. C. Tischendorfii, sane eiusmodi est de viris doctissimis 
iudicandi ratio, qua se praebet hominem nemini non iniuriosum. Alterum est 
Tischendorfium in arte critica abs se adhibita, minime sibi ipsi constare; 
ideoqae in singula recensione alium fere N. T. textum exprimere. Praestitit 
certe in suis operibus variis et plurimis Tischendorf haud pauca ad S. Textum 
castigandum; sed et more rerum humanarum, plura reliquit aliis peragenda! 
Vetustissimis denique testibus rite coUatis, et accurata trutina pensitatis, 
textum Apocalypseos gr. et lat. veluti specimen apparandae ed. N. T. Lond. 
1844. publicavit S. P. Tregelles, s. t 'A:coxaXu<|»i? 'I. Xp. e5 apx*^^'' aviiYpaywv 
ixdoOEtaa; atque ib. 1857. The Greek New Testament edited from ancient 
anthorities with varions readings and the latin version of Jerome vol. I. s. s. 
Matthaeum et Marcum complectens. Continuatio huius editionis multorum votis 
expetitur. 



LEGES CRITICAE SACRAE. 



§. 57. De natura et usu Criticae in universum. 

Ut Codicibus mss. sive exemplaribus typis exscriptis S. S. L. L. V. et N. T. 
recte utamur, de principiis sanae „Criticae" constare debet. Ad scripta* 
Veterum, cuiusmodi e manibus auctorum exierunt, repraesentanda omnino 
duabus utimur artibus: nam et qui scriptor quid scripserit disputamus, et quo in 
rerum statu, quid senserit et cogitarit exponimus. Harum prima iudicium con- 
stituit „xpiTiX7j", oTco Tou xp{v£iv dicta; altera interpretationem , e^yjYTjTtxTjv efficit. 
Judicantis est: genuinum spuriumve sit, integrum an incorruptum, vitiosumve 
et corruptum? detegere; ante omnia vero quid scriptores tradiderint quaerere? 
Deinde autem quae perperam a librariis reddita; ea Critica verbalis sive 
therapeutica, conatur quantum fieri potest primo suo pristinoque restituere 
nitori: i. e. emendare, eiusque rei modum et rationem tenere, id quod recen- 
sere dicitur. V. p. 106. Critica itaque V. et N. T. therapeutica, de qua 
nobis in praesenti sermo est, operam coUocat: in quaerenda et restituenda 
vera Lectione Textus Sacri Utriusque Testamenti. Constat enim u. s. v. 
p. '2. 93. 8. 103. s. exemplaria Codicis Sacri toties descripta, librariorum negli- 
gentia et inpuris^ at^ue interpretationnm ambij^itate suos hinc inde admisisse 



Digitized by 



Google 



134 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

naevos particalares, qui hodie lectores attentos exercent. Criticae etiam in 
interpretatione uecessitas inde intelligitur, quod sine ea nec locum quidem 
habeat interpretatio , frustra enim interpretari conamur; quod est vitiosum. 
Unde olim iam recte S. Augustinus quidem praecepit: „Codicibus emen- 
dandis primitus debet invigilare solertia eorum, qui Scripturas 
divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, 
ex uno dumtaxat interpretationis genere venientes." De Doctr. 
Chr. U, 14. p. 47. Neque modo nostris diebus invaluit Critica, sed longo saecu- 
lorum decursu exercita, apud Ecclesiam semper in pretio fuit; eiusque bene 
periti viri inter principes theologorum sunt numerati. Sicuti: Origenes, 
S. Gregorius Naz., S. Basilius, S. Chrysostomus, S. Augustinus, 
S. Hieronymus, S. Isidorus Pelus., Theodoretus; simUesque qui S. P. P. 
et S. E. vestigia feUciter prementes, pium modestumque Divinarum Literartim 
scrutinium adhibuere. Cf. Honorati a S. Maria, Animadvers. in regulas et 
usum Critices, I. 2, 6. p. 76. s. Ex instituto qui de Critica Biblica cognoscere 
cupit, adeat H. Valesii, de Critica 1. H. Amstel. 1640. J. Clerici, Ars 
critica. Lugd. B. ed. VL 1778. 3. vol. G. L. Bauer, Critica Sacra. Lips. 1795. 
Carpzovii, Critica S. V. T. Lips. 1748. Bengelii, Introd. ad univers. lect. 
variet. iud., in Appar. Crit. I, 4. s. J. M. A. S c h o 1 z , de Critica N. T. gen. in ed. 
N. T. H. Mutinghe, Brevis expositio Critices Vet. Test. Groning. 1827. F. Schlei- 
ermacher, Hermeneutik u. Kritik mit bes. Beziehung auf das N. T. Berlin. 
1838. J. M. A. Loehnis, Grundzfige der bibl. Herm. u. Kritik. Giess. 1839. 
p. 233. s. Habentur item plurimi alii, qnorum partim iam meminimus, partim 
adhuc in sequentibus mentionem faciendi occasio se offeret. 



§. 58. Criticae Sacrae ratio qualit^r ineunda sit? 

Criticen esse: artem iudicii ferendi diximus; atque ideo in critico 
id praesertim desideratur, quod vulgo rectam intelligentiam adpellamus. 
Oportet igitur LL. SS. criticum curare: ut solide iudicet et sagaciter discernat; 
eiusque iudicium recta et sana ratio moderetur. Adhibitis legibus, quae mentem 
in suis ratiocinationibus dirigant verae criticae indolem et naturam cognoscat; 
eiusque in iudicando veritate aut falsitate, bonitate aut pravitate facilem instituat 
usum. Enimvero religio magna adhibenda est: ne in Textu Divinorum 
Voluminum: qui nunc in manibus est, fingendo, nimis faciles simus. 
Cum Textui emendando animum adiicimus atque ille alicubi peccare invenitur, 
oportet quidem eum revocare ad verum; sed testium locupletissimorum et fide 
dignissimorum examine facto, lectio dubia perficiatur et roboretur. Auctoritas 
primum esto Criticae S. principium. Res ipsa autem flagitat, ut in ambi- 
guitate auferenda et in certitudine codicum stabilienda, praecellat Scripto- 
rum Ecclesiasticorum, s. Patrum et Doctorum Ecclesiae testi- 
monium; quorum opera a Conciliis probata, et singulari honore ab Ecclesia 
affecta aliis testimoniis praestant. Interim satis, imo nimis quam frequenter 
occurrit; ut neglectis testimoniis Veterum praeter limites et modum urgeantnr 
argumenta negativa, invadanturque veritates clarissimae per horum ratioci- 
niorum abusum. Legi omnino meretur de hoc abusu J. Mabillon, de studiis 



Digitized by 



Google 



Leges Criticae Sacrae. 135 

monasticis II, 13. p. 639. s. Certo quidera certius est, cum de scientiis humanis, 
de Historia, de Chronologia et aliis eiusmodi negotium est: auctoritatem s. s. P. P. 
et S. E. tanti fieri dumtaxat, quanti sunt momenta, quibus fulcitur eorum dis- 
quisitio. De his rebus vera manifeste tradentibus, nemo dubitat fidem esse 
adiungendam; posthabito s. Patris etiam et Scriptoris Ecclesiae iudicio. Sed 
extra controversiam est porro : in Sacris Literis iudicandis, s. Patrum et Scripto- 
mm Ecclesiasticorum testimoniis obtemperandum esse; attentis et in subsidium 
vocatis aliis omnibus etiam adiumentis, quae praesto sunt. Sententiae huius 
observatio necessitatem habet, cum in scopulis evitandis, tum in ostendenda 
ergSL s. Patres Scriptoresque Ecclesiae observantia. 

Qtd vero fines istoa praeterg^^adiuntur, et imprimia Criticae^ quae con- 
ieeturalis audit, indulgent; hi abutvaUur Oritica, sive indigni potius mnt crUici 
nomine. Vix tamen quidquam hodie adeo invaluUy quam Critica coniecturalia. Tanta 
pasMm in hoc genere aumUur libertaay tantique commUtuntur abusua; ut in aprico 
aity maiora prurUum criticum animis inferre praeiudieia, quam adferre potest error 
ei ignorantia. Quandoquidem remota, quae decet Hagiographos, qui divino SpirUus 
Sancti affiatu concUati loquehantur reverentia, temeritaie atque Ucentia non toleranda 
pronas remiitunt phantasiae v/r» isti habenas. JSaud paud nostrorum dierum crUici 
audenty quo libertatis fert impetusy non solum in rebus grammaticis et phUologicis ; verum 
eiiam in ipsis fidei dogmatibus confidenter decisiones effutire. Quos Jiomines nisi aucto- 
ribus profanis versandis assuefactosy a Sacra CrUica amolimur; aique eo relegamuSy 
ubi eampua patet liberrimtis, ubi frena laxare ingeniOy ac minimo peccare possunt 
periculo. Et cum praesevtim in Divinis Voluminibus, quibus nulli ex casca 
antiquitate correctiores ad nos pervenerunt, quae supersunt codidbus; menda ea 
neque adeo copiosa, neque adeo desperata sint; ut a criticis sanioris dodrinae laude 
insignibus nonpossint felicUer sanari: maximo quidem iure crUici isti profani reiici- 
untur. Quamobrem et egregiam aliquam censemus, et perversam aliam esse 
Criticam, lUa beneficum quoddam lumen est, iUuminans id quod a scriptore profi- 
ciscUur; haec autem venenum quoddam perictdo plenum, quod postquam rationem 
corrupit, etiam iustum iudicium super S. Libros pessumdat. Unde quod nimium est 
CrUicae, taxarunt etiam viH acatholici: J. L. Moshemius, Observ. sacr. et hist. 
criL Amstel. 172 i. I, 430. s. L. C, Valkenaer, or. de S. N. F. CrUice a lUerato- 
ribua quos dicunt non exercenda. Franecq. 1745. p. 44. s. J. D. Titius, de pru- 
dentia in disquisit auO. d. Joann. L 5, 7. obse^^vanda. Witt. 1766. p. 9. s. Dathe, 
de difficultate rei crUicae, in opusc. p. 66. s. J. J. Doedes, or. de Critica studiose 
a Theologis exercenda. Trai. ad Rh. 1859. p. 9. s. 

Vt igUur Critica legitima sU, suoque nomine digna, cautiones quasdam 
obeervei. Oportet a. ut res iudicanda sit de iudicantis competentia. b. Judex debitam 
adhibeat diligentiam, ut semet rite informet de re iudicanda. c. Numquam iudicet 
€d>sgue congruis praemissis. d. NuUis prcieiudiciis teneatur, nulloque affectu prae- 
postero capicUur. Isiae recH iudieii condUiones requiruntur in Critica S. U. T, 
quae revera nihU aliud est: quam iudicium quoddam applicatum. 



Digitized by 



Google 



1 36 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 



§. 59. Variantium in Textu Sacro Utriusque Foederis 
lectionum origines. 

Qui in criticis studiis biblicis operam suam recte collocare volunt, iis ea 
imposita est necessitas; ut ante omnia „de veritate lectionis** iudicent. 
Etenim cum ut iterum iterumque iam monuimus v. p. 133., Libris Divinis iste 
quidem casus cum aliis communis sit: ut hominum vitio temporumque iuiuria 
paullatim allqua menda contraxerint ; fieri aliter non potest, quam ut veterum 
exemplorum fide, verba Hagiographorum primitiva quantum potest restituantur. 
Operam itaque Criticae circa varietatem lectionis commonstraturi, quid nobis isto 
veniat nomine, describendum erit. Latiori sensu nomine „Varietatis Lectio- 
nis, Variarum Lectionum, Variantium" adpellari possunt: quaecunque 
etiam leves in diversis codicibus occurrunt scriptionis mutationes, calami 
errantis vitia. Et sane hac significatione, maxima ex parte, variantes lectiones 
a plurimis earundem collectoribus acceptas fuisse; vel ipsa, quae nunc exstat, 
illarum farrago luculenter docet. Nemo autem non videt, quod admissa hac 
notione, variantium numerus in infinitum crescat; et vel manifesta librariorum 
errata, in diversarum lectionum censum veniant. Hinc sensu strictiori : eae solum- 
modo differentiae, quae sensus adferunt diversitatem, nomen „Varie- 
tas Lectionis" meretur; et quae e probatae fidei testibus hausta, lectores 
omnino dubios de sensu S. S. facere quit. 

Jam vero Varietatis huius, ut accurata consideratio docebit, tres sunt 
praecipue fontes: I. meri scriptionis errores, II. falsa librariorum 
iudicia, IH. malevolum Textus corrumpendi studium. Sive adhuc dilu- 
cidius loquendo: omnes aberrationes vel casu ortae sint, vel consilio. Ad 
primum variantium lectionum fontem, qui latissime patet, quod attinet atque 
meris scriptionis erroribus continetur, est: inlibrariis, eorumqueosci- 
tantia et attentionis remissione. Librarii omittendo, addendo, transponendo et 
permutando literas, puncta, integrasque voces, vitia intulere Textui S.. plurima et 
locum varietati lectionis fecere; id quod mature factum e Veterum unanimi 
testimonio constat. Unde casu accidisse dicimus: varietatem omnem quae 
fit cum librarius — per curam in res ac non in verba conversam, adeoque 
festinationem, cuius maxima vis est. — labitur, nec lapsnm lituram fugiens 
corrigit. Facillime autem memoria, oculi vel etiam aures, cum male ez(!ipit 
librarius, quae non satis articulata voce dictata fuerunt ab altero, male intelligit; 
alienis rebus feruntur, et a proposito verbo avertuntur. De his copiose et erudite 
egerunt: Bauer, Critica S. p. 168. s. Bengel, Apparatus criticus ad N. T. cur. 
Ph. D. Burkio. Tub. 1763. p. 13., qui prae aliis consuii merentur. Cf. e. J. Macie- 
jowsky S. J., Critica Hebraeorum S. Wirceb. 1761. H. S. Reimari, diss. III. de 
differentiis vocum Hebraicarum, in Rosenmiiller, Comment. theol. II. 2, 207. s. 
J. M. Fabri, pr. II. quibus ostenditur literas, olim pro vocibus in numerando a 
scriptoribus V. T. esse adhibitas. Ib. p. 314. s. Reinke, 1. s. c. VH, 57. s. 

Altera varietatis classis est: quae e falsis iudiciis eorum orta est, qui 
codices descripserunt. Utpote a librariis, qui suo iudicio temere ad corrigendum 
Textum impellebantur, hi enim interdum e locis parallelis, ^uae obscurioraj 



Digitized by 



Google 



Leges Criticae Sacrae. 137 

perturbata, omissa videbantur interpretari, glossemata in Textum inferre, ex aliis 
fontibus addere ; atque ita Textum varie interpolare ausi sunt, De qua re queritur 
iam Origenes, comment. in Ev. Matthaei t. XV. n. 14. ad 19, 21. ed. Lomm. 
III, 357. Utrumque Testamentum habet menda sua, hac ratione illata. Maxime 
omnium proclives fuere mutationes in Novo Foedere, cum librarii idiotismum, 
eUypsim, orationem suspensam pro vitio sermonis censuerint et emendarint; 
scholia in memoria aut margine haerentia pro verbis nativis substituerint , vel 
addiderint. Saepe varietas casu cepta, consilio continuata fuit. Librarius 
aberrans et negUgens, aliquid omissum omissione animadversa mox transposuit; 
vel ut constractio constaret, voces sequentes ad mutationem casu factam accomo- 
davit. Neque hoc rarum: ut obrepens mendum, alio mendo corrigatur. 
Cf. Chr. D. Beckii, de Glossematis crit. quaest. L Lips. 1831. P. IL ib. e. a. ; 
cont. de iis, quae in Sacris Libris occurrunt ib. e. a. 

Denique tertio consilio perfido peccarunt omnis generis descriptores ; 
cam aliquid in exemplari sibi praeiacente de suo emendarunt. Judaeorum 
fidem in servanda integritate Divinorum Voluminum sibi concreditorum, aliqui 
Theologorum in dubium vocarunt; cum alii non a Judaeis sed a Samaritanis 
Vetus Testamentum corruptum esse defenderent. — Cf. Hottinger, Thes. phil. I. 
2, 4. p. 127. 8. J. Vossu, de septuag. interpr. Hagae Com. 1661. p. 18. s. app. 
p. 69. s. Kenikott, diss. II. s. rat. t. H. c. 1. p. 17. s. J. H. Verschuir, diss. 
cr. qua lectio hebr. cod. Deut. 27, 4. defenditur. Leov. 1773. — Sacras Literas 
manu sacrilega adulterare tam impium, tam detestabile scelus est; ut 
videatur incredibile, istud ab aliquibus hominibus olim perpetratum. Sed vero 
B. Germon S. J. l., de veteribus haereticis £ccIesiasticorum Codicum corrupto- 
ribus Par. 1713. evicit: inter haeresum magistros exstitisse non paucos, qui sua 
S. Literarum exemplaria dolo malo falsaverint. V. Comm. h. p. 73. s. 



§.60. Excutitur opinio: S. Literarum V. F. codices 
a Judaeis olim fuisse corruptos. 

Opinionem illam: de Codice S. a Judaeis corrupto, s. P. et S. E. 
antiquos docuisse, haud diffitemur. S. Hieronymum quod attinet, qui S. 
Codicis corruptionem queritur, Comm. in ep. ad Gal. 3, 10. p. 431. ad S. August. 
ep, 112, 22. p. 756.; nonnulli inter ipsos Catholicos — v. C. J. Ansaldi, de 
authent. S. S. apud S. P. lectionibus. Ven. 1747. II, 3. p. 271. — rem exagge- 
rasse arbitrantur. Animadvertunt isti quidem scriptores: magnum illum virum, 
esse immensum mare, quod arcano spiritus impetn percitum intumescens, in 
unom littus ita fertur penitus, ut alterum ei oppositum siccum destituat; utque 
oceanus, postquam exaestuans hanc plagam longe lateque inundavit, mox in 
alveos sibi a Deo definitos redit; ita nostrum illum doctorem, ubi in vitiatum 
aliquod eifusus longius excurrerit, mox se recolligere seque ad eum placidae 
aequalitatis referre modum, qui aedificet domum Dei. Itaque et Morinus acer- 
rimus Judaeorum criminator, exercitat. bibl. I, 3. p. 31. s., non potest non ultro 
concedere ib. IV, 3. p. 171.; consuetudinem illam fuisse d. Hieronymo: „a7)(jLa- 
TIXW9" admodum loqui et „i(jL^aTixaS$"; atque propter verborum vim et „u;csp- 



Digitized by 



Google 



138 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

poX^v^' s. doctorem haud raro ea sentire videri, quae tamen constauter negat; 
aut certis tantum circumscriptionibus adhibitis fatetur. Cf. ei. comm. in Isai, 
6, 9. p. 97. Divus vero Justinus, dial. cum Tryph. n. 72. p. 249. obiicit Jer. 
11, 19. e Textu recisum. Sive haec cum Bellarmino, — de Verbo Dei II, 2. 
p. 110. ubi etiam aliorum S. P. et S. E., quae in contrarium obiiciuntur 
testimonia expendit. — de textus gr. LXX. interpretum copiis*, sive ad literam 
de corruptione codicum hebraicorum intelligantur ; semper corruptio illa merito 
particularis habetur, quae reliquis mss. intacte relictis, Textus integritatem non 
affecit. Verba enim Jeremiae 11, 19. controversa, de quibus loquitur s. Pater, 
etiam hodie apud Judaeos in omnibus exemplaribus leguntur. Cf. cet. CarpzoYii, 
Critica s. I, 3. p. 111. s. Fabricy, des titres primitifs de la r^v^lation, ou 
considerations critiques sur la purete et V integrit^ du texte original des Livres 
Saints de 1' Ancien Testament. ap. Migue, S. S. C. C. XXVII, 569. s. Glassii, 
tract. de textus Hebraei in V. T. purltate apud Bauer, 1. c. p. 83. s. et omnium 
hac de quaestione copiosissimi scriptoris L. Reinke, 1. c. p. 292. s. 

Sed quamquam reverentia, qua Judaei Libros Sacros V. T. semper pro- 
secuti sunt ; et insufficientia exemplorum, quae pro adulteratione S. S. proferuntur, 
Judaeis impingere crimen vetat corrupti studio Textus Hebraei: tamen 
negandum non videtur, Judaeos in locis, ubivarietas lectionis quodam- 
modo Judaicae ac Christianae doctrinae discrimen attingit, eam 
lectionem praetulisse, quae iudaicis opinionibus aliquid praesidii 
subministrare posse videretur. E. g. Ps. 16, 10. ?pTpn Ps. 22, 17. """w^. 
Isai. 53, 8. ^b pjd Pro 17 w, =nt<3, ni©^ 373:. Cf. Jahn, Einl. I, 484. s. Wette, 
Einl. p. 116. 148. H. V. T., p. 284. Illa autem loca et paucissima esse, et facile 
sanari posse, simul est certissimum. 



§. 61. Annotatio de ingenua Textus graeci N. T. 

veritate. 

Novi Teatamenti codices graecos non esae in universwn con^ptoa, facile 
demonstrari potest; quia numquam non diligenter advigUarunt Episcopi^ qui non 
permiserunt Libros Sacros falsari, Evangelid tanquam ab idiotis Evangdistia com- 
posita sub Anastasio Imperatore emendata — ut post Victorem Tunxmensemj 
Chronicon ad a. 506,, tradidit s, Isidorus Hisp.^ Chronicon n. 113, ed, Migne F, 
1053. aique Liberatus, Ecd. Carth. Archid. Breviar, caus. Nestor. et Eutyeh, c, 
19. apud Gall. XII, 152. — esse; omnium anliquissimorum testium consensu refellitur. 
Nullum huius emendationis vestigium reperitur in S. P., S. E. -— videlicet codicumque 
mss, Rom, Sin. Alex,, Anastasio vetustiorum — aUegaUs et lods; qui testes cum iis, quae 
post Ajiastasium facta sunt apographa, omnino conspirant. Impossibile etiam fuisset 
omnes in toto mundo dispersos codices Evangeliorum emendare. Altum est, tU iam 
Milliusy proleg. n. 1015. p, 98. animadvertit, apud Historiarum scriptores hac de 
re silentium; neque exstat ex omni scriptorum turba, qui ^oSioiipY^oi; huius aliquam 
facit mentionem. Videtur Victor^ ea quae rumor ferebat, false peixepisse, et literis 
mandasse, Cf, C, M, Pfaffii, diss. inaug, th, de Evangeliis sub Anastasio Imp, 
non corruptis contra A. CoUinum Anglum, Tub. 1717, p. 14, s, Accessit quidem 



Digitized by 



Google 



Leges Criticae Sacrae. 139 

haerelieorwn et impostoi^um 8. S. depravafio v, p. 76. 137,; quae tamen omnium 
minime ohfuit, nimis incurrente in oculos impudentia depravationum. Data opera 
ottendit id vir inaiffnia B. Germon S. J., l. de veteribus haer. Eccl. Cod. corrupt. 
p, 135, s, Omnia illa denique varietaa, quae reperitur eoUatis vetuatisaimis N. T. 
exemplar^us graecis et antiquis interpretationibus ; sive sit literarum; sive vocum 
multitudinis aut paucitatis; sive limitum; semper ex indole sensuSy quem 
offert et antiquitate temporis, quo iam locum habuisse traditur, diiudicanda erit. 



§. 62. Regulae in iudicanda Lectionum varietate 
observandae. 

Qaamquam ingenii felicitas, et diligens studium qaemvis facile usu docebit, 
quid in universo iudicio et delectu variantium lectionum observandum, quid vero 
fagiendum sit; haud tamen inutile erit, regnlas quasdam cognitas habere, quae 
iudicium de varietate lectionis bene moderantur. Sane cum maxima polleant 
sanctitate Libri, de quibus agitur; eam ob causam etiam, quo reverentiam 
potiorem iure suo sibi dari postulant, eo magis diligenter certis canonibus iudi- 
cium de illis debet gubemari. Est interim hoc negotium perdifficile; nec ulla 
regula statui potest, quae universe valeat, et non habeat magnas in usu cautiones. 
Est enim iudicium de lectionum variarum in S. S. pretio, propter peculiarem 
rationem rerum et dictionis a Scriptoribus S. usurpatae magis implicatum, quam 
in ullo alio libro. Nam quo magis haec a scribendi genere occidentis recedit; hoc 
tanto minus potest ad nostras leges severe iudicari. Deinde extra dubium positum 
est: rem magni, imo maximi momenti esse, Sacrarum Literarum integritatem; 
quas fontem, etsi non unicum, Revelatae Veritatis divina Sapientia constituit. 
Quam fallax foret hoc modo iste thesaurus regularum fidei atque morum, si 
concessum foret coniecturis suis lectioni Textus Sacri vim inferre? Quisque 
videt conamina ista fructus esso audacis criticae, quae hodie multis nimium 
qaantum placet. V. p. 135. Luxurianti itaque ingenio frena iniicienda sunt ad 
aberrationes praecavendas idonea. Cf. J. G. Sapper, de variantium Lectionum 
Scripturae N. T. usu et abusu. Alt6rfi 1712. p. 36. s. 

Poterunt vero haud aegre omnia lectionis genuinae secernendae praecepta 
ad duo primaria revocari. Eorum unum hoc est: nulla lectio temere, sed 
aactoritatibus consultis expensisque loco moveatur. Praeceptum 
alterum sic habet: ratio semper habenda est sensus atque contextus. 
Ceterum multa hinc iam fluunt corollaria, ad quae attendere oportet. Igitur 
reverentia quae Libris Sacris prae omnibus debetur, id a nobis requirit, quod 
vel a parum modesto critico in humanis libris diligenter observari praecipimus; 
ut caveamus, ne emendemus quae emendatione non indigent, cuncta 
prius agenda sunt, antequam alicuius loci S. S. cmendationem tentemus. Omnis 
vero lectionis cuiusdam emendatio temere instituitur, quae fit vel ex igno- 
rantia, vel e vitio voluntatis. Ex utroque fonte audacissimas in Textu 
U. F. promanasse emendationes, sive rectius depravationes, testes sunt com- 
mentarii multi Acatholicorum huius temporis. 

Si autem opus sit emendatione : ea in universum lectio praeferatur 
quae antiqua, bona et simul vera sit, Plurima hoc praecepto continentur, 



Digitized by 



Google 



140 ComTnent. de S. Script. cap. sec. tract. I. 

quae fusius exponenda sunt. Summa omniura huc redit : ut veram iudicemas, 
nuUam) quae non sit eadem antiqua et bona. Bonitatis opinio nimium 
laxa est; palmara ei praeripit antiquitas; nam sane genuina omnis lectio 
antiquior est, quam serior depravata. Sed negligendum haud erit, longe ante 
graecos codices hodie superstites; quippe saeculo iam secundo varias exstitisse 
N. T. lectiones, et interdum nec S. Patres et S. E. veteris Ecclesiae decemere 
audent, sed malunt utramque explicare. V. S. Chrysostomus, in II. Cor. 5, 3. homil- 
X, 1. ed. Montf. X, 606. Nec refert quot saeculis, mutationum feracibus, nunc 
divellatur; sed quantum distet a manu apostolica. Ceterum si una antiqua 
et bona est, recte praefertur ceteris; si pariter antiquarnm alterutra melior 
haec sequenda; et e pluribus aeque bonis antiquior deligenda est. Atqui fieri 
etiam potest; aliquando utramque lectionem tam bonam, quam anti- 
quam esse; ut difficile sit constituere, utra ob sensum et contextum magis 
praeferenda sit? Accidit, ut melior cuidam videatur lectio, quam alias quis 
iudicet inferiorem esse alteri; prout quisque aliam in interpretando rationem 
sequitur. Quo circa ne semper incerti vagemur, ea lectio praeferenda est, si 
reliqua paria sunt; quae quiddam priscum, grave et difficile habet. Scilicet 
probabile est .librarios, quidquid paullulum reconditae erat intelligentiae, planius 
subinde et plenius lectoribus suis similibus accommodasse. Quare vix fallitur, qui 
eam lectionem quae maioris perspicuitatis plenitudine blanditur, tanquam consilio 
introductam duriori et obscuriori postponit. Librarios nusquam magis, quam in 
N. T. ad emendandum addendumque promtissimos fuisse; multae correctiones 
in nuUam editionem admissae testantur, nonnullae tamen hinc inde in editiones 
quoque irrepserunt. Quolibet fere loco lectio rarior suae integritati reddenda 
est. Ubi e duabus lectionibus codicum graecorum antiquis et bonis, altera con- 
sentit cum S. Patribus Graecis, haec deligetur; nec mirum videri debet S. Patrum 
et Scriptorum E., testimonia aequari codicibus Librorum Sacroram; imo ipsis 
interdum etiam praeferri. Enimvero codices, quibus illi usi sunt, antiquiores 
fuerunt; plerumque etiam accuratius castigati omnibus, quos nunc habemus. 

Bonitas porro lectionis partim e verbis, partim e sententia eruitur: 
Primo enim lectio, si verba spectentur, eo melior est, quo verisimiUus est 
scriptorem iis verbis usum esse, quae lectio quaedam exhibet; deinde 
secundo, si spectatur sententia, eo melior censenda est lectio, quo magis 
convenit cum consilio scriptoris et universa oratione contexta. Qaae 
lectio nuUo modo cum scriptoris cuiusque consuetudine scribendi convenit, 
genuina non est. Potest nimirum lectio quaedam bonum per se sensum fundere; 
quae si cum tota verborum serie, in qua posita reperitur, conferatur, ei plane 
non convenit. Antiquitas pendet cum ex aetate, tum ex acribia codicum 
mssm.; quibus vel ipsi utimur vel quibus usi comperiuntur, qui de ea testantur. 
Rarior et prima specie minus recta praeferenda est faciliori, vulgatiori 
et grammatice rectiori. Itaque si in S. Scriptoribus N. T. altera est hebraizans, 
anteponi debet bene graecae; quod haec glossae notam habet, a Graeco pro- 
, fectae, non illa. Deinde in examine vocum vel additarum, vel omissarum, vel 
mutatarum eae lectiones sunt praeferendae; quarum vel additionis, vel 
omissionis, vel mutationis probabilior dari potest ratio. In genere ratio 
emendationis, si fieri potest, reddenda est 



Digitized by 



Google 



Leges Crilicae Sacrae. 141 

Dudum cautnm est solertiore iudicio — Birch, Qu. Ev. prol. p. 63. — 
^lectionis alicuius praestantiam non ex testium numero, sed 
anctoritate aestimare.'* Atque hinc intelligitur ratio iliius re^lae; multitu- 
dinem testium, non semper iudicium bonae lectionis esse. Videndum 
prins, ut uno exemplo rem demonstremus : an none decem codicibus, qui unam 
eandemque lectionem tradunt, novem ex uno descripti fuerint? quodsi factum, 
tonc fides omnium, non maiorem vim habebit quam auctoritas unius. Summa 
itaque est haec: nulla in Codice Sacro locum habere potest lectio 
qaamvis bona, sine bonis testibus; et vicissim boni de cetero testes, 
sine bono sensu, non praevalent contra lectionem Textus. Antiquissimas vero 
Versiones in hoc negotio esse adhibendas vix est, quod moneamus; sed etiam 
antiquissima versionum auctoritas, non adeo nimis evehenda est, ut Textui 
originario praeferatur. Etenim facilius semper error in versionibus, quam in 
Textn originario quaerendns est. Nam in hoc unus errandi modus fuit, Ubrarii 
nempe negligentia; in iis vero vel interpres, vel descriptor potuit labi, vel uter- 
que simul. 

Atque haec sufficiat monuisse de ratione legum, ad <fias omnis varietas 
lectionis in V. et N. T. diiudicari potest atque debet, plura aventi dabunt: 
G. Chr. Teller, de iudicio super variis lectionibus Codicis .Hebraei Divini 
recte faciendo disp. Lips. 1757. Bohn, disput. de restituendo codice Hebraeo. 
Jen. 1770. Chr. B. Michaelis, tract. cr. de variis lectionibus N. T. caute 
colligendis et diiudicandis Hal. 1749. Ch. M. Pfaffii, diss. de genuinis N. T. 
lectionibus ope canonum q. cr. fel. indagandis. Amstel. 1709. J. A. Bengel, 
Appar. cr. ed. Burk, p. 13. s. ei. tract. de sinceritate N. T. gr. tuenda. Hal. 
1750. rep. in App. p. 762. s. Rossi, Var. lect. L prol. 2. de auctoritate fontium 
variarumque lectionum canones critici. p. 49. s. et v. IV. diss. praelim. Gries- 
bach, N. T. ed. Lips. 1826. p. 7. s. Reinke, 1. c. p. 63. s. 

Coniecturae autem „criticae" qualemcunque habeant probabilitatis 
speciera, numquam in Textum S. S. recipiendae sunt; cum numquam certo 
nobis persuasum esse queat, utrum coniectura veram exhibeat lectionem, an secus? 
Smnma certe Textus S. oriretur confusio, lectionisque incertitudo ; si cuivis liceret 
ingenii sui inventa in Textum inferre: graviter itaque peccant critici 
nostri aevi, qui ubicunque fere propter sua praeiudicia* in 
Divinis Paginis offendunt, ad emendationem ex ingenio depromtam 
confugiunt. 



§. 63. Adminicula pro Lectionis Varietate diiudicanda. 

Grato animo erga Divinam Providentiam agnoscimus: hac nostra aetate 
snfficientia adminicula et subsidia dari; quibus adhibitis, feliciter in emendando 
Textu Utriusque Foederis versari possimus. A variis viris enim cum cura et eru- 
ditione hanc partem s. disciplinarum omatam fuisse ex iis, quae per integram 
hancce sectionem iam narravimns, ultro constat. 

Et quidem quoad Textum Sacrum Veteris Testamenti, qualis fuit 
ante recensionem masorethicam auxilium, attinet, subministrant: a. Pentateuchus 
Hebraeo-Samaritanus; b. Collatio locorura parallelorum; c. scripta 



Digitized by 



Google 



142 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. 1. 

Josephi et Philonis, S. Patrum atque Scriptorum Ecclesiasticorum. d. Versiones 
quaedam antiquiores, ex ipso fonte Hebraeo confectae, e. g. LXX. et ceterae 
Graecae, paraphrases Chaldaicae, Peschito, Vulgata, Arahica. — C. F. Schmid, 
Vers. Alexandr. opt. interpr. Libr. S. praesidium. LIL Lips. 1663. 4. J. Fr. Fischer, 
Prolusiones de Versionibus Graecis L. L. V. T. literarum hebraicarum magistris. 
Lips. 1772. C. Fr. Horneman, Specim. exercit. cr. in Vers. LXX. interpr. 
Gott. 1773. Cf. i. G. C. Knapp, de Versione Alexandrina in emendatione exempli 
hebraici caute adhibenda. Hal. L 1775. IL 1776. F. V. Reinhard, de vers. 
Alexandr. auct. et usu in constit. Libr. Hebr. lect. genuina. I. H. Witt. 1777. 
J. C. Koenicke, de caus. vers. Alex. ab archetypo dissensus. ed. s. Magd. 1784. 
Houbigantii, prol. art. III. J. A. Dathe, disp. in Aquilae reliquias interpr. 
Hoseae, in opusc. Lips. 1796. p. 3. s. Bauer, Critica S. p. 426. s. — e. Talmud. 
f. Masora. Textui vera, prout recensione masorethica constitutus est, restituendo 
faciunt: Versiones quaedam secundum hanc confectae; citatione-s in scriptis 
Rabbinorum, codices mss., editiones principes V. T. typis exscriptae, 
scripta s. P. et S. £. Singillatim haec subsidia h. 1. illustrare, ideo supervaca- 
neum ducimus; qifia hunc laborem ad quodvis subsidium sua in serie subivimus. 

Quod vero ad scripta Novi Testamenti attinet, primum locum 
obtinent: codices mss. Graeci non interpolati; ss. deinde Patres et Scri- 
ptores E.; alterum tenent Versiones antiquae e graeco factae; in tertiam 
denique classem reiiciuntur cetera adminicula. Editionum vero gravitas, non 
ab editorum fama ; sed a fonte aestimantur, e quo editio manavit. Qiwdai autem 
ad notionem genuinam yyeditionia criticae^^ alicuiua libri attendatur^ omnino 
fatendum erit : nullam propemodum L, L, <8>. S. U. F. editionemj quae hoc namine 
gloriatury ita perfectam ease, ut numeria omnibua abaoluta cenaeri poasit. Enimvero 
editio critica illa existimatur: in quam ne verbum quidem 7'ecipitur ullum, quin 
priua consuUia omnibua priscia exemplaribua , habitaque aingtdarum varietatum 
„xp{(jei axpip£aTaT7j";-t46i ita acriptoria ingeniumf argumenti indolea, linguae ratio inter 
ae conciliantur, ut qualia liber prima manu exiit, talia hodie legatur. 

Quodsi sobrietate et sedulitate horum subsidiorum usus fiat, sinceritas 
Textus Originarii S. Bibliorum in dies magis magisque clarescet, Negandum 
non est: menda sinceris S. Literarum scriptis admixta fuisse; sed 
non tanti momenti sunt, ut in iis, quae ad summam fidei et morum faciant, 
Sacra Volumina aliquid patiantur. Etsi forte locus aliquis, qui summi momenti 
esse videtur, uni alteri seu etiam pluribus codicibus exciderit; nusquam inde 
periclitatur revelata veritas, quia adest infallibile Ecclesiae Magisterium, quod 
illam ex tot periculis, haereticorum fraudibus, impiorum artibus ereptam servavit 
et tradidit. Ut adeo praeclare luculenterque in hoc negotio conspiciendam semet 
praebeat: Spiritus Sancti circa Verbum Dei scriptum cura mirifica. 



Digitized by 



Gopgle 



TRACTATUS ALTER. 

HISTORIAE S. TEXTUS U. F. IN LINGUAS VARIAS 
TEANSLATI. 

§. 64. Notio Versionis sive interpretationis. 

Inier ea quae Sacris Bibliorum effectibus connexa sunt^ primum tenet 
lociim: ipsa S. Bibliorum interpretatio, Ea vero duplex habetur : una 
est e primigeniis linguis in alias conversio; quae s. Epiphanio, de 
pond. et mens. w. 2. p. 159. ,,£piJi.Y)V£{a" interpretaiio didtur, aliis ,,iJi.£Ta- 
PoXy]" translaiio, quod dq £T£pav Y^toTiav illa S. S. [JL£TapaXX£Ta'. t. e,, in 
aliam linguam transferuntur, Altera est, sensus eorundem in quaque tandem 
lingtM explanatio; quae „£&i5Y)Q(ri<;" explicatio adpellatur; illaque vulgo 
omnis sermo comprehenditur; quo fit, ut res minime intellecta 
percipiatur. Ad genus explicationis referunfur: Commentarii i. e, eru- 
diia et fusa sensus S. S. explicatio; Scholia sive succinctae annotationes, 
quae circa obscuriores dictiones e 0£a)Ypa(poi<; illustrandas versantur; Para- 
phrasis quae est uberior continuae tamen orationis terminis alligata sensus 
S, S. elocutio; et reliqua eiusmodi. Qui apud alios scriptores nomine y^inter- 
preium^ venire solent, eos nobis lubentius y^commentatores^*vocare placeret: 
ideo quod interpretis adpellatio rectius illis respondeat, qui sermonem ex 
una lingua in aliam transferunt. Ceterum monente divo Augustino, de 
quantitate animae c, S6, n, 80,: ^innumerabilibus modis eaedem res 
et adpellari et dividi possunt rectissime ac subtilissime; sed 
in tanta copia modorum utitur quisque, quo se congruenter uti 
exisiimat,^ I, 439. 



Digitized by 



Google 



144 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. H. 



§. 65. Quae sit Versionum S. S. utilitas. 

Ne temere vagetur oratio, in principio monendum declarandumve est: nos 
omnium minime Historias omhium Versionum, quas diversa aetate ab 
unaquaque natione procuratas habemus, enarraturos, deque iis sententiam latu- 
ros. Nam quis esset dicendi finis? „Lybici velit aequoris idem discere 
qiiam multae Zephyro turbentur arenae!" Sed illustres tantum, quae 
priscis retro saeculis auctoritatem sunt adeptae, interpretationes considerabimas ; 
easque ipsas non copiose, quod hominis opus foret otio abundantis, sed strictim 
delibabimiis. Vemaculas recentiores et recentissimas, item editiones polyglottas 
appendicis perbrevis ratione attin^emus. Utilitatem vero e Versionum 
Historiis multiplicem capi posse existimamus: a. Criticam; cum ab artis 
criticae peritis dudum probatum sit, e translationibus saepe haud obscure 
colligi „si de fide exemplarium quaestio verteretur" — s. Augustinus, 
c. Faust. XI, 2. p. 219. — ; quid interpres antiquus in suo vetusto codice 
legerit? Quam quidem utilitatem eo largius afferunt Versiones, quo sunt magis 
ad verbum factae. Sed ^. etiam Hermeneuticam habent Versiones utili- 
tatem. Juvant commentatores in explicationibus vocum, quas „a7ua5 Xty6[t.z^a^* 
dicunt. Consuetudinem loquendi in N. T. graecam ex LXX. aliisque interpretibus 
graecis cognoscendam esse, notissimum habetur. Quid quod in Veterum transla- 
tionibus traditionis cuiusdam exegeticae monimenta diligenter quaeren- 
tibus, haud exigua eiusdem stamina pateant; quae eo tutius adhibere possu- 
mus, quo remotioris sunt aetatis. Praeterea y. ex Versionum Historiis illustratur 
Historia Ecclesiastica. Eniravero ubi recenter novi populi, in unam adunati 
sunt Ecclesiam, mox etiam in ipsorum linguas versiones S. S. L. L. U. F. 
adornatae sunt; ut adeo translationes istae totidem sint trophaea victoriarum, 
quas Lux Evangelii de tenebris ethnicae superstitionis retulit. Denique praeter 
momentum historicum iure meritoque adscribitur Versionibus 8. ethnogra- 
phicum. Apud plurimas, imprimis barbaras, nationes a translationibus S. Biblio- 
rum incipit nova aera educationis, civilitatis, atque culturae. Versiones haud 
raro prima iacuere semina Literaturae nationalis; cuius obiectum dignissimum 
erat Verbum Dei. Quam ob causam vehementer errant, qui Historias Versio- 
num negligunt, vel obiter perstringunt. 



§. 66. Versionum S. S. U. F. partitio et dotes. 

Variis n^odis considerari possunt S. Bibliorum Versiones; vel ratione 
temporum, quibus fiebant, et sic antiquae et novae; vel ratione linguarum, 
in quas convertuntur illa, et sic sunt antiquae Graecae, Chaldaicae, Latinae 
e. s. p. ; aliae vero vulgares praesertim ac vernaculae. Ratione Librorum, 
qui convertuntur ; et sic vel sunt: generales Utriusque Foederis, vel parti- 
culares, Librorum aliquorum. Habito respectu fontis distinguuntur in ver- 
siones immediatas, quae ex ipso Textu originario parabantur; etin mediatas, 
quae ex alia Versione factae sunt. Relate ad usum duo Versionum genera 
attendi debent; unum quod publico usui destinatur, alterum quod privato. 
Haec seiungenda esse; et res ipsa loquitur, et praeceptorum utrique generi 



Digitized by 



Google 



fiistoria Versionnia. 145 

obserrandoram diversitas evincit. Cnm Versiones S. Bibliorum privatae, quod 
ad regulas translationis attinet, ab interpretationibus quibuscunque librorum e 
lingaa minus npta in notiorem, non admodum differant; publicae summam axpi^sfav 
sive accuratiam, in rebus potissimum fidei et morum praeseferant necessum 
est Ratione plagarum seu regionum, mundi in quibus ortae sunt, ingens 
versionum multitudo in duas distinguitur classes: aliae sunt versiones Orien- 
tales aliae vero Occidentales. Orientales iterum duplicis sunt generis, nimirum 
antiquiores et recentiores; e quibus priores imprimis ad propagandam 
religionem Christi inter orientales populos sunt confectae. Eiusmodi sunto: 
Versiones Chaldaicae, Samaritanae, Syriacae, Arabicae, Aethiopicae, Copticae, 
Persicae, Armenae. Occidentales, si ipsae linguae, quibus diversis in partibus 
I Eoropae et Africae Divina Eloquia exponuntur, inter sese conferuntur, ad 

I plures denuo species reduci queunt. Nimirum ut in summa rem enunciemus: 

* dispescuntur in Graecas, Latinas et idiomate cognato exaratas, Germanicas 

et Slavicas cum Bibliis in linguas sibi pariter cognatas expressas. Remanent 
vero nonnullae Versiones, quae singulis regionibus tantum propriae sunt. E. g. 
Hangaricae. Quemadmodum ad omnes peraeque gentes Divinorum Volumi- 
num fructus pertinet atque utilitas; ita in omnes propemodum linguas certatim 
S. Biblia fuere conversa. Placuit Deo: ut vera Religio salntarisque rerum 
Divinarum cognitio, non intra unius regionis limites arceretur; sed ut appro- 
pinquante tempore Messiae, a gente Judaica, cui primum Eloquia Divina con- 
credita erant Rom. 3, 2., ad alias transiret, et cognitio Dei Verbique Eius 
totam per orbem divulgaretur. Pauciores quidem exstiterant Versiones antequam 
generi humano salutem Christus comparasset, qui postquam coelos ascendit, et 
in omnem terram Apostolorum sonus exivit; Rom. 10, 18. ne barbarae quidem 
et toto penitus orbe divisae gentes reperiebantur , quin Patris illius, qui in 
coelis est, Utrumque Testamentum recens sibi traditum, in patriam linguam 
transferrent. Qua de re graviter scribit Theodoretus, graec. affect. curat. disp. 
V. t 4. 2, 839. 40. „Nos autem vobis apostolicae propheticaeque 
doctrinae vim et robur manifeste ostendimus. Universa enim quae 
sub sole est terra his sermonibus referta est. Et Hebraica 
lingaa, non in Graecorum modo linguam versa est; sed etiam Vp. 
Romanorum, et Aegyptiorum Persarumque et Indorum, et Arme- 
niorum et Scytharum ac Sauromatarum, atque ut semel dicam in 
linguas omnes, quibus ad hunc diem nationes utuntur." Sane Genti 
electae te TcpcoTov, primum et quidem iure promissionum Divinarum, a Servatore 
ipso Novi Foederis Religio annunciata est. Apostoli eius atque discipuli Scri- 
pturas divinitus inspiratas eidem genti consecrarunt ; sed his spretis et reiectis 
ad gentes extra Theocratiam viventes, divina ita volente gratia, in communio- 
nem Regni Divini colligendas transiere. Natae exinde sunt variae in diversis 
regionibus Ecclesiae, et cum his Sacrarum Literarum in vernaculas linguas 
translationes ; prouti propria erat cuique regioni dialectus, vel lingua, vel plane 
singnlaris vel cum alia lingua cognata. Nec enim post Theodoreti tempora 
Ecclesiam Catholicam acquievisse priscis interpretationibus, sed indefessum 
laborem adhibuisse, ut sua cuivis populo lingua S. S. — ipsis Hebraeis N. T. 
hebraice — traderentur; huius rei locupletes testes sunt Divinorum Voluminum 
translationefl, quas singulae deinde sequentes aetates tulerunt. 

Danko, Hist. Seyelationis divinae. III. 10 



Digitized by 



Google 



X46 Comment. de S. Scripi. cai). sec. ti^aci. tt. 

Quod ad dotes attinet Versionum, illud observamus: bonas versio- 
nes claras et accuratas esse debere. Clarae ut sint, eiusmodi voces seli- 
gantur oportet, quae in eo sermonis genere, quo interpres utitur, facile intelligi 
possintj accuratae vero habentur, si membrum membro ita respondeat, ut nec 
plus nec minus sit in versione quam in archetypo legatur, deinde indoles quoque 
sermonis biblici servetur. £x quo sequitur: non verborum modo,, sed etiam 
dicendi generis diversitatem exprimendam esse. Quamquam qui idiotismi V. et 
N. T. retinendi, qui dimittendi, riemo unquam diserte docuerit; est enim res 
magnis nonnunquam obnoxia difficultatibus, exceptionique non uni patet locus. 
Quo fit, ut omnes fere versiones sua habeant vitia, quonim rursus variae 
assignari possunt causae. Prima imperfectarum versionum causa in archetypo- 
rum meudis sita est; quodsi enim exemplar unde transferendum est, in mendo 
cubet, necessarium omnino est, etiam id in versionem transire. Sed Textus 
varietas non sola est, quae translationem difficilem faciat. Senstun S. S. intelligere 
propter specialem linguae Biblicae indolem non est adeo pronum; faciles 
in ea re sunt lapsus. Linguae huius prae alio quolibet idiomate aequivoca 
ratio, interpretem in quolibet passu remoratur; et magna solertia atque circum- 
spectione iter prosequi cogit. Omnem vero interpretationem commendat elegan- 
tia, non illa communis sed plane quaedam propria, qua eximia in selectum 
verborum cura adhibetur, qua porro selecta rectissime in ordinem rediguntnr, 
omnis alienus fucus reiicitur; et ita attentio Lectorum conciliatur atque figitnr. 
Ardua sane res est, Bibliorum S. translatio, multaque in bono interprete 
requiruntur: praecipue utramque linguam calleat, eruditione haud medio- 
cri poUeat, accedat ingenium cultum, iudicium subtile, ad classica 
exemplaria exactum. 



§. 67. Pentateuchus Samaritanus. 

Textum Samaritanum a colonis novis Samariae nomen traxisse, 
res est notissima ^. Ante omnia in aetatem sive originem Textus, prout 
exstat in Libris Samaritanorum, inquirendum erit. Tres habentur apud 
criticos hac de re opiniones. Pentateuchum Samaritanum a Moysis manu 
exaratum, ipsumque adeo authenticum exemplar esse aliqui sumebant^. 
Natales longe recentiores assignant plerique Critici huius temporis ^. Jam 



^) Quae hic de Textu S. S. Samaritano sub quaestiouem veniunt: ad 
aetatem, indolem, auctoritatem Pentateuchi Samaritani eiusque Ver- 
siones spectant; nam de Samaritanorum gente atque religione in H. R. D. V. T. 
iam p. LVI. LYU. et 363. 494. 585. mentionem fecimus. ^) Et quidem primus 
hoc affirmavit J. Morinus, in ed. Vet. Test. sec. LXX. Lut. Par. 16^8. L de Textu 
gr. et hebr. praef. n. 42. V. Comm. p. 100. 137. Illius vestigia legit L. Capellus, 
Crit. S. III, 20. p. 576. Mazade, sur Torig. de Pent. Sam. Genev. 1830. et alii. 
3) Cf. S. Kohn, de Pentateucho Samaritano eiusque cum versionibus antiquis 
nexu. Bresl. 1865. p. 5. Cum ab Assyriis translatus fuerit populus Cuthaeus, 
dicunt sacerdotem geutem Samaritanorum ad veri Dei cultum formantem, Libri 



Digitized by 



Google 



t*entat. et Versio Samarit. 14? 

autem eximia veri specie commendatur eorum opinio, quae statim, postquam 
colonias migrabant Samaritani, eos etiam Pentateuchum accepisse statuit K 
Argumenta huius opinionis alii alia promunt; nobis haec potissimum se 
probarunt. a. Sacerdos a rege Assyriorum missus, ut cum deportatis 
maneret illosque doceret modum legitimum colendi Terrae Deum, id prae- 
stare non potuit: absque Pentateucho, quo cultus ille describitur. ^. Ipso 
Manassis apostatae sacrificuli tempore, acerrimum inter utramque gentem 
odium iam pridem exarserat; unde recte coUigitur non eo demum aevo a 
recenti institutione , sed a diuturna maiorum consuetudine Samaritanos 
Pentateuchum suum tenuisse. Imo quandoquidem y- Samaritani solos reci- 
piunt Libros Moysis, debet constare ipsos Pentateuchum a Manasse non acce- 
pisse; quoniam ille ad Samaritanos consequenter non tantum quinque Volu- 
mina Moysis, sed Libros S. omnes ad illud usque tempus scriptos tradidisset. 
Sed quia a primo incolatus sui Palaestini aevo, Samaritae Legem tantum, 
opera sacerdotis ad eos missi, acceperunt; eam dumtaxat solam admitte- 
bant^. Accedit 5. quod Templi Solymaei exstruendi societatem a Judaeis 
haud petere potuissent, nisi tunc iam amplecterentur Pentateuchum ^. 



§. 68. Indoles critica Textus Samaritani. 

Altissimum fuit per mille et ultra annos de hoc Textu Samarita- 
norum apud Theologos silentium, licet antiquissimi S. P. et S. E. illius 



Legis in Patria superstitis codicem rudi populo tradidisse. Deniqne originem adhuc 
humiliorem his nostris temporibus Pentateucho, de quo quaerimus, adscribere 
placuit. Manassem sc. sociosque cultus divini apud Samaritanos purioris con- 
ditores, volumen Legis Mosaicae secum attulisse et introduxisse. Ita post 
a. Dale, ep. ad St. Morinum, app. Diss. de o. ac. pr. Idol. Amst. 1696. p. 681. s. 
R. Simon, Hist. cr. I, 10. p. 59. s. statuit: Gesenius, de Pent. Sam. orig. ind. 
et auctorit. Hal. 1816. p. 9. s., eiusque pedisequi: Hupfeld, St. u. Kr. 1830. 
p. 280. 8. Hengstenberg, Beitr. II, 39. s. Wette, Einl. p. 118. Keil, Einl. 
p. 588. Bleek, Einl. ed. II. p. 339. s. L. Herzfeld, Gesch. d. Volkes Israel 
II, 553. s. Kohn, 1. s. c. 

1) T. J. Schwarz, exercitationes h. cr. in utrumque Samaritanorum Pen- 
tateuchum. Vitemb. 1766. post J. Clericum, sentimens des quelques theologiens 
d'Hollande sur THist. cr. du R. Simon. Amst. 1686. p. 129. Carpzovius, Critica 
S. n, 4. p. 603. s. J. L. Hug, Beitrag z. Gesch. des Sam. Pent. in Z. f. a. G. 
d. Erzbi Freib. 1834. VII, 36. s. Herbst, Einl. I, 102. E. Arnaud, le Penta- 
teuque Mosaique defendu. Par. 1866. app. II. ^) E relationibus peregrinantium 
satis liquido patet: Samaritanos demtisMosaicis, nuUum librum hodie quoque 
pro divino agnoscere. Cf. Barg^s, les Samaritains de Naplouse. Par. 1866. 
p. 47. s. 88. R. 3) L. H. R. D. V. T. p. 494. 

10* 



Digitized by 



Google 



148 Comment. cle d. Scripi. cap. sec. tract. 11. 

olim meniineriiit *. Verum ubi C. Oratorii presbyter Joannes Morinus^ 
literarum Samaritanarum in Europa instaurator, primum typis exscribi 
curavit, cum versione latina^: de diuturno silentio in graves strepitus cri- 
ticis inter se super eius aetate, indole et auctoritate altercantibus, eruptum 
est. J. Morinus cum animadvertisset, Pentateuchum Bamaritanum non modo 
cum Versione twv LXX. contra Masorethas facere; sed etiam sensum ftindere 
intellectu plerumque faciliorem; pronunciare non dubitavit: eum Codici 
recepto, Hebraeorum ignorantia et negligentia corrupto, 
non solum aequandum; sed infinitis modis praeferendum 
esse. Interim quae Morinus, aliique eius opinionem secuti^, in laudem 
nimiam Codicis Samaritani protulerunt; coniecturarum limites minime 
egreditur. Non defuerunt interim alii ex orthodoxis theologis acatholicorum 
coetuum, qui metuentes, ne periclitaretur Canon S. S. Hebraeus, ipsis sola 
fidei regula; usum Pentateuchi Samaritani nuUum, vel exiguum esse dixe- 
runt, eiusque dignitati labefactandae impensam operam navarent^. Sed 



1) Quorum testimonia suis in locis ad Hexapla Origenis annotavit 
Montefalconius. Pentateuchi Samaritani meminerunt praeter Eusebium imprimis 
Origenes, in Hexaplis ad Num. 13, 1. ed. Montf. p. 158. Num. 21, 13. p. 163. 
Num. 31, 21. p. 171. Cf. P. D. Huetii, Origenian. 1. ni. s. q. n. 4. ed. Lomm. 
XXIV, 183. s. Africanus, d. Hieronymus, quaest. hebr. in Gen. 4, 8. p. 312. 
comm. in ep. ad Gal. 3, 1. p. 431. S. Cyrillus Alex., in Genes. Glaphyr. 1. I. 
de Cain et Abel. I. ed. Migne. II, 31. Theodoretus, quaest. XV. in Exod. I. 1, 133. 
aliique, quos etiam prolixa serie recenset J. Morinus, exercit. eccl. in u. S. P. 
HI. 1, s. p. 219. s. 2) Editione anni 1632. tomo V. Polyglottorum Parisiensium 
item Exercitationibus eccl. in utrumque Sam. Pent. ib. 1631. Opusculis hebraeo- 
samariticis ib. 1657.; denique in Antiquitatibus Ecclesiae Orientalis ib. 1682. 
3) E codice quem ab ipsismet Samaritis Damasci obtinuerat Petrus, a Valle; 
deinde vero Achilles Harlaeus Sancius, tunc apud Turcarum Imperatorem 
Gallianim legatus, post haec episcopus Macloviensis, Congregationis Oratorii 
et ipse Presbyter. *) E. g. J. Vossius, de LXX. interpr. c. 29. c. 90. s. CapelluB, 
Crit. S. p. 480. s. Houbigantius, Prolegom. Alexius a S. Aquilino Carmel. Pen- 
tateuchi Hebraeo-Samaritani praestantia in ill. et emend. textu Masorethico. 
Heidelb. 1783. J. M. Lobstein, Codex Samaritanus Parfsinus S. Genovevae. 
Franc. 1781. De Rossi, Prolegom. I, 28. s. L. Bertholdt, h. kr. Einl. in s. Sch. 
d. a. u. n. T. Erl. 1813. H, 474. ^) Impugnarunt P. S. Simeon de Muis, assertio 
veritatis Hebr. adv. ex. eccl. in u. S. P. J. Morini. Par. 1631. I. ib. 1634. n. 
J. H. Hottinger, exercitat. Antimorinanae de Pent. Sam. eiusque udentica 
a«e£VT(a. Tig. 1644. p. 306. s., et in Thes. phil. I. 2, 4. p. 147. s. Stephanus 
Morinus, exercitat. de lingua primaeva eiusq. append. Trai. 1694. p. . 199. N. 
Fullerus, Miscellan. IV, 4. p. 431. ed. II. Arg. 1650. app. p. 782. Pfeiffer, Critica 
S. p. 242. Rau, obs. ad C. Houbigant, prol. p. 19. Carpzovius, 1. c. p. 608. s. 
Keil, Einl. p. 690. A. Geiger, Urschrift u. Ubersetz. d. Bibel. Bresl. 1851. 
p. 99. s. 234. 8. 



Digitized by 



Google 



Pentat. et Yersio Samarit. 149 

horum plerique praeiudiciis occupati sententiam ,de puritate Textus 
Originarii V. T/ propugnarunt : Samaritanorum Pentateuchum 
labes plurimas contraxisse; hinc in parem cum Textu Judaeorum 
hebraico gradum dignitatis non assurgere, et vix in secundis tertiisque 
Gonsistere ^ Accuratam fidelemque in conservando suo Legis codice Sama- 
ritanos diligentiam adhibuisse; prae ceteris inde a viris dignitatem Textui 
Samaritanorum asserentibus, conficitur: quod^ testimonia Veterum probent, 
oonformem esse textum Samaritanorum illi, qualis exstitit ante mille et 
amplius annos. Plura occurrunt, ubi Pentateuchus Hebraeo-Samaritanus 
Masorethico clarior esse deprehenditur; in Masorethico quoque textu occur- 
runt diversae lectiones, quae meliores sunt Samaritanis. Ambo ergo hac in 
parte pares, concludunt, reperiuntur. At si res penitius examinetur, nulla 
argumenta suppetunt, quae Pentateucho Samaritano praecellentiam 
supra Masorethicum conciliant. Quandoquidem lectionem eius 
saepe concinniorem et planiorem, neutiquam propterea praeferendam esse, 
satis constet. Ex examine enim utriusque Codicis variarum lectionum 
abunde liquet, Samaritanos descriptores liberiores fuisse, et plus aequo 
sibi indulsisse; imo Samaritanos aperte loca quaedam licentius emendasse, 
alia addidisse et supplevisse. Hinc igitur dici non potest, eorum exemplar 
Masorethico Codice magis fidum esse atque probatum. Nedum vero affir- 
mari quit, Hebraicum Textum, ubi Samaritano concisior existit, erroris 
et corruptionis accusandum esse. Cum potius commodum argumentum inde 
eliciatur: maioris eius cum autographis scriptorum conformitatis; prae- 
sertim ubi perfectus est sensus. Quod tamen nihil vetat, quominus et ille 
quandoque iuxta Samaritanam lectionem castigandus sit; quippe unius 
eiusdemque Libri apographa ambo sunt; quae cum suas perfectiones, sua 
vitia habeant, mutuam sibi opem ferre possunt, imo debcnt \ 



1) Jactantiam vero, quam laudatores Pentateuchi Samaritani venantur, non 
esse ferendam dixerunt. Apographum enim esse ex Hebraico exemplari deprom- 
tum, textum reddens in peregrinum transfusum characterem, solumque esse textum 
Hebraicum, ex quo, ut interpretationes omnes, Samaritanus Codex eiusque 
versio emendanda castigandaque venit. Universam contentionum seriem enarrant 
J. C. Wolf, Bibl. hebr. II, 427. G. Gesenius, de Pentateuchi Samaritani origine 
indole et auctoritate comm. ph. cr. Hal. 1815. p. 22. s. ^) Ut S. de Muis 
quoque acerrimus Morini impugnator, 1. c. fatetur. ^) In hunc fere modum 
sobrie iudicavit R. Simon, 1. c. c. 11. et 12. p. 63. s. R. Simoni assentiuntnr 
B. Waltonus, Prolegom. XI. de Samaritanis n. 15. s. ed. Fr. Wrangham. Cantabr. 
1828. II, 333. s. J. Clericus, Comm. in Pentat. ed. Tub. 1733. vol. H. index H. 
p. 24. J. G. Eichhom, Einl. ins A. T. ed. H. Reutl. 1790. U, 149. s. G. L. Bauer, 
Critica S. I. tr. III, 94. p. 331. s. A. Hayd, Auctoritas Textus hebraei asserta. 



Digitized by 



Google 



150 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. 11. 

Ceterum omnis Samaritani Textus varietas ad ooto capita referri 
poterit. Quae sunt: emendationes ad leges vulgaris grammaticae 
exactae; glossae in Textum receptae; emendationes coniecturales; 
lectiones e locis parallelis correctae vel suppletae; additamenta 
maiora ex iisdem interpolata; castigationes locorum difficultate quadam 
in rebus praesertim historiarum laborantium; formae ad dialectum 
Samaritanam attemperatae ; loca denique ad theologiam et hermeneu- 
ticam Samaritanorum domesticam conformata. Ad ultimum denique i. e. 
octavum genus mutationum pertinet: quod quidquid vel anthropomor- 
phismum, vel anthropopathiam sapit in Codice Sacro, Samaritis Deo 
eiusque attributis non videbatur convenire; ideoque illa loca vel removere, 
vel lenire studuerunt translatores ^ Superesse tamen quasdam lectiones 
quamquam perpaucas, quae tanquam genuinae unius primaevi Textus 
Originarii habendae sint; concedunt omnes, quotquot de indole Textus 
Masorethici circumspecte iudicium tulere. Largimur ecquidem lubenter, ut 
rem in pauca verba contrahamus: illud quod hodie exstat Pentateuchi 
Samaritani exemplar, Hebraico Codice, quo nunc utimur, minus esse 
emendatum, nonnullis in locis interpolatum et depravatum. Sed etiam confite- 
mur Samaritanam versionem illius textus venerandae antiquitatis nomine 
suam eamque insignem, non secus ac priscas S. Bibliorum translationes, 
habere utilitatem. Quod patet e sequentibus eiusdem momentis. Praeterea 
quod a. Textui Samaritanorum, praesertim si succurrant veteres versiones in 
eandem lectionem conspirantes, ponderatis ponderandis grave in iudicanda 
integritate vel mendositate S. Codicis Hebraei adscribamus testimonium ; certo 
momenti plurimum addit (3. idem authentiae quinque Librorum Mosaioorum, 
quos signo evidenti confirmat, tempore intermedio non esse a recentioribus 
compilatoribus suppositos Judaeisque obtrusos. y- ^^ permultis Pentateuchi 
locis ol Twv b interpretionem; sed et Veteres Versiones alias^ ad Samari- 
tanum magis quam Hebraicum exemplar accedere, pridem observatum est ^. 



Frib. 1790. A. Gins, diss. utrum Judaei hebraicum textum voluntatis malitia 
corruperint? Erford. 1792. Cumprimis autem G. Gesenius, qui diss. s. 1. cura 
summa nec minore labore p. 24. s. Samaritanum cum Hebraeo Textu contulit, 
discrepantias annotavit, et quaenam unde ortae sint de industria quaesivit. Gese- 
nium xaTot JuoSa sequuntur recentiores passim omnes. V. Reinke, 1. c. p. 43. s. 
1) Cf. Gesenium, 1. c. p. 58. ^) E. g. Chaldaicam, Syriacam et Latinam 
V. Kohu, 1. c. p. 59. s. 3) A. Guil. Postello; Ludovico de Dieu; Seldeno; 
Edm. Castello, animadvers. Samariticae in tot. Pent. app. ad Polyglotta Lond. 
t. VL n. IV. p. 1—34. Hottingero, Thes. phil. I, 3. q. 4. p. 296. Hassen- 
campo, diss. de Pent. LXX. i. non ex Hebraeo sed Samaritano t. converso 
Marb. 1765. J. D. Michaelis, Aumerk. li. d. s. T. A. B. XI, 177. s. XXII, 185. s. 



Digitized by 



Google 



Versio Samarit«na. 151 

Unde rursus hoc sequitur interpretationem Alexaudrinam et reoensionem 
Samaritanam, e codice fluxisse valde antiquo hebraeo sibi simiH; qui in 
regno Israel invaluit ^ Cum igitur Textus iste a populo, qui ab Hebraeis 
usque nunc toto animo abhorret, servatus fuerit, etsi in naevis hic illic 
cubet: recte ad illa instrumeuta critica refertur, quibus xpin^piov de Textus 
Originarii V. T. qualitate sobrie aestimanda instituimus 2. 

§. 09. Versioiies Codicis Saraaritanorum. 

Quo melius promiscue Textus Samaritanorum intelligeretur, in eam, 
qua vulgo utebantur lingua, samaritanam, deinde in arabicam et graecam 
transtulerunt. Et sic orta est interpretatio triplex huius Pentateuchi: 
Chaldaeo-Samaritana, Arabica et Graeca. Antiquissima earum 
haud dubie habetur versio descripta in dialectum Samaritanam, quae Sama- 
ritanis olim propria fiiit et vernacula^ Lingua Samaritanis priva, 
sive vocum spectentur significationes, sive constructionum ratio, medium 
quoddam genus hebraicum inter et aramaicum sermonem consti- 
tuit*. Postquam Hebraicum idioma inter Samaritanos paulatim deficere 
cepit, dialecto ipais priva Textus Hebraicus interpretatus fuit, quo vero 
auctore et aetate? non constat; etsi paucis post Christum I^atum saeculis 
conscripta esse haec versio, non sine fundamento sumatur. E necessitudine 
enim, quae inter Onkelosum et interpretem Samaritanum intercedit, origo 
translationis samaritanae primis a Natalibus Domini saeculis, cum aliqua 
veri specie infertur'*. Samaritanus interpres exprimit contextum 



N. 0. B. III, 192. y, 216. s. Loca pius quam mille a viris eraditis *annotatA 
habentur; in quibus LXX. et Samaritanus contra Textum Masorethicum facit 
*) Cf. Gesenium, 1. c. p. 14. s. *) Ter typis exscriptnm comperimus, 
primum quidem a J. Morino; iterum, sed collatis tribus cod. Usserii, a B. Waltono 
in Polygl. Lond. I. characteribus Samaritanis i. e. hebraeis antiquis — de q. v. 
J. Pezholdti, comm. Hebraeo-palaeographicam. Lips. 1837. p. 7. s. imag. n. in 
app. — ; demum literis quadratis cura et studio B. Blajnej Oxon. 1790. ^) Hodie 
enim, ut ceteri Palaestinenses , dialecto arabica vulgariter utuntur. Y. Barges, 
les Samaritains p. 71. s. *) Cfr. Walton, prol. c. n. 20. s. 2. p. 351. Leusden, 
disfi. d. lingua Sani. ad c. sch. Syr. Ultrai. 1672. Cellarius, horae Samaritanae. 
Cizae 1682. p. 109. s. O. Celsius, Natales ling. et lit. Sam. Ups. 1717. O. Boberg, 
de lingua et lit Sam. ib. 1733. Bartolocci, Biblioth. Rabbinica de script. et s. 
hebr. Rom. 1693. IV, 171. s. G. B. Winer, de Versionis Pentateuchi Samari- 
tanae indole. Lips. 1817. p. 7. G. Gesenius, Carmina Samaritana e cod. Lond. 
et Goth. Lips. 1824. p. 8. s. et p. 12. s., ubi index omnium Librorum Sam. qui 
partim editi, partim inediti exstant texitur. H. Petermann, in Herzogs, R. E. 
Xin, 374. 5) Cf. J. G. Eichhom, Einl. I, 666. J. G. Ch. Adler, kurze Uebers. 



Digitized by 



Google 



152 Comment. de 8. Scripi. cap. sec. tnct. II. 

Hebraeo-Samaritanum; quocum omnibus in locis, quae propriam istam 
recensionem ef^ciunt, conspirat, raro admodum hebraici sive u. v. masorethici 
textus sequitur auctoritatem; a nobili illo codice Samaritano undecimi 
saeculi, unde textum receptum fluxisse constat, in paucissimis discedit. 
Tamen ne interpretis arbitrio adscribamus, quod codicis ab eo adhibiti 
indole nititur, aliquando enim a Samaritano aeque ac a textu Hebraico 
diyersas habet lectiones; interdum cum paraphrasi Chaldaica convenit, claro 
indicio, auctorem ea iam usum fuisse. Unde patet fluxisse interpretationem 
hanc e codioe hodiemis simillimo, ab iis tamen in aliquibus diverso ^ Si 
cum veteribus interpretibus graecis, chaldaeo et syro conferatur, in 
sensu S. S. bene scienterque reddendo inferior deprehenditur; sed in 
orationis colore et antiquitatis facie repraesentanda , non minorem sibi 
comparavit laudem. Quae ob indolem linguae et sermonis orientalis 
difficultatis aliquid habent, ita a Samaritano translata sunt; ut etiamsi 
interdum peccarit, in universum tamen reliquis Pentateuchi interpretibus, 
non multum cedat. Quae divinae maiestati derogare posse putabat, inter- 
pres corrigere, rectius corrumpere satagebat; voces de rebus obscoenis 
aliis permutare, membra quae disiecta censebat in ordinem redigere 
studuit. Pervenit ad nos etiam quaedam versio, altera Samaritano- 
arabica studio cuiusdam Abu-Saidae^ facta e textu Hebraeo-Sama- 
ritano, adhibitis in subsidium Versionibus Saadiae et interpretis Samari- 
tani 3. Tertia denique a critiois passim addi solet Graeca, e Patrum 



eine bibl. krit. Reise nach Rom. Altona. 1783. p. 138. s. Specimen e Cod. B. 

Barberinae ap. Blanchinium Ev. Quadr. n, DCIV. tab. . Unus Winer quidem 

1. c. similitudinem omnem e traditione antiqua hermeneutica, de qua J. G. Rosen- 
miiller, in pec. diss. Lips. 1786. exposuerat, atque ex interpolatione derivat; 
addit tamen p. 67. se etiam contrariae sententiae, non pertinaciter repugpiaturum. 
1) Edita est cum Pentateucho Hebraeo-Samaritano, studio et opera Joannis 
Morini, Tom. V. Bibliorum Polyglottorum Parisiensium e Codice P. Vallaei; 
Peirescii enim senatoris Aquensis, samaritanns Liber Damasci emtns 1631. — e 
testamento Card. Fr. Barberinio legatus — absoluta demum typorum descriptione 
Parisios perlatus est. Addita est ab editore latina eius versio. Utramque correctis 
nisi manifestis typographicis erroribus, in Londinensia recepit Walton. >) Saec. 
XI. vel Xn. florentis. V. Gesenium, 1. c. p. 20. ^) Quamquam septem eiusdem 
codices mssi. in Bibliothecis Europae asserventur ; tamen partes tantum evulgatae 
habentur. Praefationis Abusaidae e cod. Par. n. 4. version. Abb. du Four de 
Longuerue* legitur: in Le Long, Bibl. Sacra in binos syll. diss. ed. III. Par. 1723. 
I, 117. Arabice est in Schultensii, op. p. 236. s. Specimina ediderunt de Sacy, 
M^moires deV academie des inscriptions 49, 1. s. A. Chr. Hwrid, spec. inedit. 
vers. Arab. Sam. Pent. e cod. Baberin. Rom. 1780. Eundem celeberrimum 
Codicem samaritanum triaplum Samaritani textus, Samaritanae Versionis, item 
Samaritano-Arabicae, Bibliothecae Barberinae descripsit doctissimus de Rossi, 



Digitized by 



Google 



Paraphrases Chaldaicae. 153 

Graeconuu scriptis conquisita; de qua tamen an unquam exstiterit? iuste 
ambigitur ^. Ceterum etiam Samaritano-Arabicae versionis, in re critica 
ne minima qnidem conceditur auctoritas \ 

§. 70. Origo Paraphrasium Chaldaicarum. 

Pentateucho Samaritano eiusque Versionibus commode iunguntur 
Versiones Chaldaicae ,Targumim* D''pi-j"|n dictae. TJt exponamus quid nominis 
sit Diii*)n? existimamus illud derivari^ a radice quadr. Q^^n, transtulit ex una 
lingua in aliam ; unde l^^Tn, interpres \ dicitur. Significatio proinde h. v. 
est generalis^, sed xor' e^o/rjv, et in specie usu obtinuit: translationem 
inlinguam chaldaicam adpellare Dia")!?, quin et ipsa lingua chaldaica ob 
celebrem istam translationem ab Hebraeis G]XTi ]itib vocatur. Misso interim 
paraphraseos chaldaicae nomine, eius originem enarremus. Quod ad originem 
et antiquitatem Targumim attinet; non exigua reperiuntur apud scriptores 
iudaicos divortia. Quidam ad prophetas post exilium viventes ; alii ad tem- 
pora versionem twv LXX. antecedentia; alii ad Christi aetatem; alii demum 
ad aevum post vastationem Templi secundi natales earum referunt^ 
Quidquid eius rei sit, ne longius hinc evagemur; vera origo Targumim ex 
Historiis Hebraeorum haud difficulter eruitur. Postquam e captivitate 
Babylonica reduces fuerunt Judaei, qui per id tempus linguae suae obliti, 
Chaldaeorum linguam didicerant; tum necessarius fiiit apud eos interpreta- 
tionum usns ''. Librum quidem Legis in originaria lingua ab Esdra lectum 
esse narratur ® : ,cunctis qui poterant intelligere.* lis ergo, qui hebraice 
nesciebant, vernacula versione opus erat. Hinc cepta est consuetudo, ut post 
lectionem Textus Hebraici sequeretur Chaldaica eius interpretatio ; quae 
rudi populo, cui sermo familiaris redditus erat chaldaicus, in vernacula red- 
deret illa, quae ex fonte hebraeo praelegebantur. Keque ulli dubitamus : 



c. var. lect. s. t. et chald. Esth. add. ed. II. Tub. 1783. p. 160—196. Codicem 
ms8. V. sam. Bibl. Lugd. Batav. descripsit partemque inde excerptam Exod. 3. 4. 
Lev. 11. Num. 21. Deut. 28. vulgavit Guil. van Vloten. Lugd. B. 1803. IV. 

1) Cf. Herbst, Einl. I, 191. s. ^) Cf. Paulus, comm. crit. exhibens e Bibl. 
Oxon. Bodl. spec. vers. Pent. sept. inedit. Jen. 1789. p. 8. s. 3) Cum G. Gesenio, 

Thes. p. 1264. *) Cf. ^y ar. quod quidem nomen etiam in alias linguas turci- 
cam, hispanam, gallicam, italicam, anglicam transiit. ^) CoU. Esdr. 4, 7. T. O. 
^ Quomm sententias habes in M. A. Pfeiffer, diss. phil. de Targumira. Wittenb, 
1683. c. 2. p. 1. Bartolocii, Bibl. Rabb. Rom. 1676. I, 405. s. Herzfeld, 1. c. p. 
68. 8. 661. s. Geiger, Urschr. u. tTbers. p. 162. s. ^) Cf. IL Esdr. 13, 23, 
8) U. Esdr. 8, 3. s. 



Digitized by 



Google 



154 ComTOent. de S. Script. cap. sec. tract. II 

ipsum Divinissimum Salvatorem lectionem S. S. exponendae 
sive pro more, eive propter quosdam linguam hebraicam intel- 
ligentes, e Textu Originario instituisse; interpretationem 
tamen eundem adiecisse lingua aramaica, quam omnis populus 
calluit. Orales vero istae interpretationes, posteriori tempore literis com- 
missae sunt '. Quando? certo quidem nemo unquam determinabit, ob defec- 
tum monimentorum ; interim post versionem LXX. illas demum natas esse, 
inde coniici potest, quia variis ex locis interpretes Chaldaeos illam versio- 
nem Graecam respexisse, quin et in subsidium vocasse, abunde apparet ^. 

§. 71. Recensentur Targumim. 

Celeberrimum est I. Targum ,Onkelosi* in Pentateuchum. Quisnam 
fuerit Onkelos*^ quave aetate vixerit? ab antiquis inde temporibus vehe- 
menter disceptatum est^. Controversia longe gravissima in eo cernitnr, 
quod alibi Judaei Onkelosum ante Templi interitum, alibi post illum ponant. 
Ceteris opinionibus praeferenda est sententia, quae ^ Gemarae Babylonicae 
testimonio suffulta: Onkelosum Gamalielis^ discipulum fuisse existimat. 
Gamalielem senem, Hillelis nepotem, non ita longe ante vastatum Templum 
obiisse constat'. Onkelos proinde nascenti Ecclesiae Christianae 
auYXpovo; fuit. Nullis licet, omni dubio maioribus, testimoniis probari 

') Cf. Vitriiiga, de synagog. Vet. p. 689. s. 1015. s. Ziinz, die gottesdienstl. 
Vortr. der Juden hist. entwickelt. Berl. 1832. p. 8. s. ^) Targum, ut alia Hebraeo- 
rum Yolumina, primitns sine punctis vocalibus scriptura fuit; progressu temporis 
puncta Yocalia addita sunt, sed valde avo[JiaX(jj^. Antequam ad singulornm 
Targum auctores descendamus, commode hac occasione monere possumus, non 
ad amussim S. 8. Chaldaicas translationes a criticis nparaphrases** adpel- 
lari, cum paraphraseos non sit — ut passim faciunt Chaldaici interpretes. Cf. 
Winer, de Onkeloso eiusque paraphrasi chaldaica. Lips. 1820. p. 36. s. — oratio- 
nem leviter mutatis vocabulis iUustrare ; sed sensum scriptoris continua uberiore 
attamen elocutione exponere, ita quidem ut orationis tenninis adstricta maneat 
V. p. 143. Ab hoc et eiusmodi studio abstinent translatores chaldaei. Ceternm 
ratione sinceritatis puritatisque liuguae distingui possunt, aliqui ad ChaJdaismum 
Biblicum proxime accedunt, alii Syriasmis, quidam {jLt^opap^apfa squallent. Octo 
autem diversorum auctorum in diversas S. Scripturae partes, chaldaicae hodie 
numerantur versiones. ^) Di^ppDH. *) Cf. de Onkeloso Chaldaico, quem fenint 
P. Paraphraste et quid ei rationis intercedat cum Akila Graeco V. T. interprete. 
R. Anger Lips. 1846. p. 5. s. Winer, 1. c. p. 7. s. ^) Aboda sara. fol. 11. ed. 
Vindob. t 8. ^) De quo summa cum probabilitate agitur Act 5, 34. 22, 3. V. 
H. N. T. p. 328. 7) Cf. Bartoloccium, 1. c. p. 727. s. C. H, Graunii, Historiam 
Gamalielis senis. Witt 1687. p. 6. s. J. F. Buddeum, Introd. ad Histor. Phii. 
Hebr. Hal. 1702. p. 92. J. Chr. Wolfium, Bibl. Hebr. Hamb. 1721. II, 822. 



Digitized by 



Google 



Paraphrases Chaldaicae. 155 

possit haec vetusta satis traditio Judaica; tamen indole interna ipsius ver- 
sionis confLrmatur. Oratio certe Onkelosi chaldaica, quae Chaldaismo 
biblico simillima est, magis quam aliorura interpretum chaldaicorum sermo, 
ad Danielis et Esrae puritatem accedit ^ Laudant in eo communi consensu, 
quod Textum originarium xaxa 1:68^ u. d., sequatur; et veritati hebraicae 
fere ad verbum respondeat. Onkelosi quoque interpretandi ars ad hanc 
magis de eius aetate, quam aliam sententiam stabiliendam, facere videtur. 
Classica q. v. loca Pentateuchi ^ sensu christiano reddidit. Ab omnibus tamen 
naevis minime immunis reperitur. TJt enim lectoribus suis Onkelos sucour- 
reret, additis mutatisve vocabulis illustrat, quae minus perspicue dicta esse 
putavit; et emendat^ quae summi Nominis honori et auctoritati aliquid detra- 
here viderentur ^. In locis quae e genere poetico sunt ; partim a pYjTW 
discedit, partim solito prolixior fit ^ ; repente mutat personam atque ieiunis 
et fasis admodum operam dat declamationibus •'*. Haud temere autem 
suspicantur viri docti^: translationem Oukelosi hinc inde, si quae inveni- 
untur, fabulis', ex aliis versionibus chaldaicis auctam esse. In universum 
eam Onkelosus rerum hebraicarum scientiam interpretandique usum ac 
facultatem probavit; ut optimis Librorum 8. interpretibus accenseri debeat^. 
Legitur eius Targum in Bibliis Babbinicis-^ et Polyglottis; praeterea saepe 
Baepius cum Pentateucho hebraeo, vel cum Textu hebraeo Pentateuchi et 
commentariis Rabbinicis ^^. Praeter Onkelosi exstat hodie etiam aliud 
quoddam Targum supposititii Jonathanis filii Uzielidis. Causa cur 
modo omnes sibi persuadeant Jonathanem, cui Targum in Prophetas natales 
debet, neque esse neque esse posse consarcinatorem huius libri, merito sumi- 
tur ob diversam ipsius et versionis in Prophetas loquelam ^K A Targumos. 



*) Cf- L. Hirzel, de Chaldaismi Biblici origine et aiictoritate cr. comna. 
Lips. 1830. p. 6. s. 2) E. g. Gen. 49, 10. Num. 24, 17. 3) Omnes, quibus indulget 
immutationes , ita comparatae sunt; ut ad singnla plerumque vocabula, non ad 
integras sententias pertineant. ^) De indole Critica 1. s. D. Luzatto , 1:} in^K, 
Philoxenus sive de Onkelosi chald. Pent. vers. diss. herra. cr. Vindob. 1830. 
^) Enimvero cum Carmina Sacra passim laudes et spes populi Israelitici canant; 
non poterant non pro eo, qui omni tempore fuit in hac gente rerum suarum 
flagrantissimo amore, altiores quosdam spiritus iniicere; et ad exomanda ea, 
quae a S. Prophetis exposita erant impelli. ^) E. g. Winer, 1. c. p. 24. ^) Quibus 
olim vehementer delectabantur Judaei. ^) Ob hoe etiam aliis translatoribus a 
Jadaeis praefertur, quia sua se diligentia eruditum Judaeum prodit. ^) De 
quibus v. p. 98. ^O) Editiones vide apud Long — Masch, II, 1. p. 34. ^i) Dicendi 
genuB veri Jonathanis ad dictionem Danielis et Onkelosi proxime accedit; 
Pseadolonathanis impurum multisque exoticis vocibus refertum est. Commemo- 
rantur a supposititio isto interprete quaedam, quae Jonathan scribere non potuit. 



Digitized by 



Google 



156 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. 11. 

d. Pseudo-Jonathanis differt Anonymi Targum, quod inoertum, an a dialecto, 
an a loco originis ''o^t, Hierosolymitanum adpellatur. Cum priore eiusdem 
est indolis, varia e variis ^ libris absque iudicio comprehendit collectanea. 
Abundat anilibus fabulis, meritoque arguitur recentissimae originis ^. 

Onkeloso proximum est II. Targum Jonathan Uzielidis in 
Prophetas tam priores quam posteriores, incertae aetatis^; valde tamen 
verisimile aera christiana haud paucis annis posterius esse^*. Quidquid 
huius aetatis erit, id certum est: Jonathanem castam illam ceteroquin et 
fidam Onkelosi, cuius utinam religionem imitatus fuisset, interpretationem 
haud aequare. Laxe vagatur in posterioribus cumprimis Prophetis redden- 
dis, abestque a priori illa pura babylonica lingua. Non igitur eiusdem oum 



£. g. nomina urbis Coiistantinopolitanae Nnm. 24, 19. et regionis Lombardicae 
Num. 24, 24. Fabnlae manifesto e Talmude positae clare docent compilatum 
opus recentis aetatis, saltem saeculo sexto haud antiquius. Quid quod ante 
Petrum Galatinum, vel Pauhim Burgensem, nulli interpretatio ista innotuerit? 

*) Imprimis ex Onkeloso. ^) Targum Hierosolymitanum in Pentateuchum 
exhibet codex mss. Vindobonensis S. XIV., quem descripsit A. Krafft, Cat Cod. 
mss. Bibl. Palat. Vindobon. P. U. Cod. Hebraici. Wien 1847. p. 28. s. Cf. de 
his: Winer, de Jonathanis in Pent. Paraphr. chald. spec. Erl. 1823. J. H. Peter- 
mann, de indole Paraphr. quae Jonathanis dicitur. Berol. 1839. Levi, ii. Onkelos 
u. s. Ubers. d. Pent., in d. wiss. Zeitschr. f. jud. Theol. Grflnberg. 1844. Frankel, 
tl. d. Zeit d. frtth. tTbers. d. A. T., in d. Verh. d. e. Vers. d. u. a. Orientalisten. 
Leipz. 1846. Idem, einiges z. d. Targumin, in Zeitschr. f. d. relig. Interess. d. 
Judenth. 1846. p. 110. s. A. Geiger, Urschr. u. Cbers. d. Bibel Bresl. 1867. p. 
110. s. 461. s. H. SeUgsohn, ttb. d. Geist der tJbers. d. Jonathan b. Usiel. z. 
Pent., in Frankel, Monatschr. f. Gesch. d. Jud. Dresd. 1867. p. 110. s. Id. de 
duabus Hier. Pent. paraphr. Vratisl. 1858. ') De eo Judaei tradunt cum multa 
hyperbole in Bababatra c. VIIL f. 134. 11. ipsum e numero discipulorum HilleUs 
fuisse; adeoque iam ante Christum natum claruisse. Quam tamen opinionem 
aegre conciliare poterunt: a. cum silentio primorum saeculorum S. P. et S. E. 
Idem sequitur b. e lingua qua utitur minus pura quam Onkelos; c. e yariis 
fabuUs ex suo marte adiectis, queis opus suum foedavit. Accedit quod d. testi- 
monia de Messia haud raro pervertat. E. g. Isai. 9, 6. 23, 6. 62, 13. Clarissimum 
vero documentum e. capitur ex Isai. 63. et 63, 1 — 6.; ubi hinc piis tribuit, quae 
de Messia dicuntur; hinc in Judaeorum hostes retorquet, quae de hostibus spiri- 
tualibus, quos Messias debeUavit, sunt inteUigenda. Quae omnia commonstrant 
Jonathanem id agere voluisse: ut opiniones iudaicas tempore quo iam disputa- 
tiones, super loca quae Messiara respiciunt, inter Judaeos et Christianos fervebant, 
contra veritatem christianam firmet. £ditiones Jonathan communes habet com 
Onkeloso, quocum eiusdem est apud Judaeos auctoritatis. *) Neque enim novum 
est Talmudicis compilatdribus , ut Ubro cuidam maiorem conciUarent aucto- 
ritatem, specioso antiquissimi scriptoris titulo vestitum exponere. Cf. J. Morini, 
exerc. bibl. U. 8, 2. p. 321. s. 



Digitized by 



Google 



Vewio Ttov LXX. 157 

Onkeloso est utilitatis, sed usu critico non caret'. Etsi vero Targum Jona- 
tbanis labem traxerit, multiplex tamen est eius utilitas; nam ex ipso 
eruimus yocum aliquarum dif&cilium significationes. Obscuriora Textns 
Originarii cum illustrat capiia, persaepe aperit antiquas Hebraeorum opi- 
niones et oonsuetudines ; qui ad angustias redacti, loca de Messia sonantia, 
suis perversis explicationibus Cbristianis eripere yolebant. Eeliqua Tarr 
gumim certare invicem de absurditate videntur; omnium vero maxime 
ridiculi sunt Fsalmorum et Proverbiorum expositores K 

§. 72. Historia ,ot 'Ep8o[i.T^xovTa' apud Aristeam fabulam 

sapit. 

Antiquissima S. Bibliorum Veteris Testamenti versio Graeca nomen 
traxit a praetensis septuaginta et duobus interpretibus ; sed com- 
pendii causa, assumto numero rotundo, passim Versio septuaginta 
interpretum, xaxa xoix; ipSofxijxo^/ra ; item LXX. viralis et to>v LXX. ^ 
dicitur. Veterrima sane, quae de Versione Graeca S. Literarum studiosos 
instruit narratio, scripta est iUa: quae sub Aristeae, homine ut ferunt Pto- 
lemaeo Pbiladelpho aequali et inter eius amicos cooptato, nomine venit; 
quem commentarios de Judaeis i. e. s. historia edidisse constat ^. Biibetur 
eius ad Philocraten^ epistola, quae integra ad nostram transmissa est 
aetatem ^. Summa eius huc fere redit : Demetrius Phalereus, Biblipthecae 



i) Horam interpretationem e versione Byriaca factam demoustravit Dathe, 
in opusc p. 107. s. In Hagiographa pleraque tribuitur Targum aliquod Josepho 
lusco, qnem Onkeloso et Jonathane longe sequiorem habent et ineptissimum 
translatorem. Exstat etiam satis proUxum Targum in quinque Megilloth, imo tria 
in Liibrum Estherae, diversorum auctoram. Sed vix ullam praestant utilitatem 
praeter historicam, cum sententias aut exegeses Synagogae et traditiones com- 
mnni Judaeoram applausu exceptas narrant. Eiusdem ut praecedentia indolis 
est Targnm in Libros Chronicorum. Primum e msso. Erfordiensi, editum a 
M. F. Beckio, Aug. Vind. 1680. et 1683. 2. vol. accur. a D. Wilkins, AmsteL 1715. 
Diu post tempora Onkelosi et Jonathanis iliud concinnatum prodit L 5, 10. 
nominatio HjQf^'^; coU. Targ. Ps. 83, 7. ubi cnpi legitur. Frequenter etiam 
graecas voces adhibet Alias editiones v. ap. Winer, Handb. der theoi. Lit 
Leipz. 1838. I, 53. ^ Subintelligitur virorum vel interpretum dicitur. ^) £x 
Eusebii, Praepar. evang. 1. IX. c. 25. ed. Heinichen U, 32. ; sed ista pancissimis 
fragmentis apud Eusebium VHI, 2. I, 363. s. servatis demtLs, periere. *) Apud 
Josephnm, Antiq. XU, 2. 1, 585. reperitur; nec Philoni prorsus ignota fnit Cf. de 
vita Moysis L H. 6, 7. p. 660. ^) Saepissime excusa legitnr. Cf. Fabricii, Bibl. 
Gr. lU, 661. Integram, snbnexa interpretatione latina, L de Biblioram textibus 
orig. praemisit H. Hodius, s. c. p. 1. s. 



Digitized by 



Google 



X58 Comment. do S. Script. cap. sec. tract. 11. 

Ptolemaei Philadelphi, Aegyptioriim regis praefectus, regi suadet Legis 
Mosaicae graecam interpretationem. Cum Ptolemaeus consilium de ver- 
tenda Lege probasset, Rex ad summum JudEieorum pontifioem missunis 
legatos, Judaeos omnes bellis ab Aegyptiis captos in libertatem asseruit \ 
Splendidis muneribus, quae Templo hierosolymitano obtulit, et literis regiis, 
quibus Legis codicem et interpretes poposcit, instructi legati, honori- 
ficentissime Hierosolymis habentur, votique facile compotes redduntur. 
Delectis quippe LXXII. senibus^, hebraicae et graecae linguae peritissimis, 
tradebatur volumen Legis ^ aureis literis descriptum ad regem perferendum. 
Rex nuntios Judaeorum humanissime exceptos a Demetrio suo ad insulam 
Pharum deducere facit, ubi interpretationi operam dabant, Demetrio scribae 
munere fungente. Itaque collatis exemplaribus, unaque congregati 72. dierum 
spatio interpretationem absolvunt "*. Quamvis vero epistolam Aristeae sup- 
posititiis veterum scriptis accenseamus; multum tamen abest ut eam nullius 
usus, quia impudenter non minus quam imprudenter mundo obtrusam 
habeamus ^, Et ad Aristeam quidem quod attinet facile largimur, hominem 
istum male personam gentilis sustinere; suaque merita, auctoritatem et 
familiaritatem apud Ptolemaeum Philadelphum, quem perperam pro Ptole- 
maeo primo Lagi filio posuit, [LakoL ae[Lv(hq depraedicare. Etenim ^ serioris 



^) Oratores erant Andreas, praecipuus corporis sui custos, et Aristeas 
scriptor noster famosus. 2) gex scilicet e singulis tribubus. ^) Una cum epistola 
ab Eleazaro summo pontifice. *) Hoc palmarium epistolae Aristeae est argumen- 
tum ; qua evenit ut opus quasi ab hac ipsa legatione elaboratum LXX. interpretum 
nomen fuerit consecutum. Ex isto fonte omnia sua hausit antiquitas. ^) Non 
enim statim sine peculiari examine sunt illa pro fabulis reiicienda, quae tradunt 
libri supposititii. Narrationes nonnullae eiusmodi scriptorum prorsus de nihilo 
natae sunt, aliae habent nonnihil fundamenti. Utrum hisce, an istis, accensendae 
Aristeanae disputatur? et ad nostrum quoque institutum pertinet disquisitio, ubi 
et quando orta sit, illa de qua agitur LXX, oi toSv 6, ol o interpretum translatio. 
^) A Jtidaeo quodam Aristeae nomine confictam fuisse statuit, J. Scaliger, in 
animadv. Euseb. ad n. 1734. p. 133. secutus L. Vivem, qui primus omnium de 
historia hacce Aristeae dubium movit, not. in d. Augustini, de Civ. DeiXVIU, 
42. t. V. Op. „Circumfertur libelhis eius nomine confictus, ut puto ab aliquo 
recentiore." Post Vivem et Scaligerum fuerunt plurimi cum Critici tum Theologi 
cathohci non infimi uoraiuis: A Salmeron, Proleg. VL t. I, 64. H. Valesiua, 
annot. in 1. V, 8. Eusebii H. E. p. 94. R. Simon, Hist., cr. V. T. H, 2. p. 6. E. Dupin, 
praelim. diss. §. HL p. 62. s. Calmet, Diss. de Versione LXX. interpr. D. V. T. 
I, 69. s. Montfaucon, Praelimin. in Hex. Orig. IH, 9. I, 63. s. ex n.ostris, qui 
Aristeae merces respuerent. Ex Acatholicis summa diligentia id ipsum praestitit 
H. Hodius, 1. c. et A. van Dale, diss. s. Aristea de LXX. interpr. cui ipsius 
praetensi Aristeae textus subiungitur Amstel. 1706. Quibus licet se opposuerint 



Digitized by 



Google 



Vt^rsio Ttov LXX. 159 

aetatis narrationi illi impressa sunt vestigia, e quibus discernere possumus 
culpam sublestorum natalium. Non apparet interim ex his indiciis, quando 
nam praecise hic partus in lucem editus sit? Hoc tantum yidemus, aetate 
Josephi riavii eum iam propagatum dudum, exceptumque fuisse in Palae- 
stina tanto cum consensu; ut hanc epistolam Josephus inter antiqua et sin- 
cera gentis suae monimenta retulerit. Quod fieri non potuisset, si illam 
nuper in manus hominum pervenisse historiae Judaicae scriptor, aut aequa- 
les eius meminisset. Si vero sciscitamur, ubinam gentium haec epistola in 
lociim emerserit? in promtu est Alexandrina confictarum scriptionum offi- 
cina; ubi teste Philone ^ quotannis in memoriam feliciter peracti huius 
laboris, ingenti hilaritate dies festus agebatur. Quiscunque autem fuerit 
epistolae compilator, totam quantam finxit ad versionem Alexandrinam 
commendandam ; quasi non ab humano solum ingenio profec- 
tam, sed quodam velut prodigio extra ordinem naturae ortam. 



§. 73. Discutitur, quo tempore facta sit interpretatio 

TWV LXX. 

De tempore quo facta sit, maxime nobis arridet sententia 
viri sagacissimi J. L. Hugii^: vero perquam esse simile Ptole- 
maeum, non Philadelphum sed Lagi filium auctorem fuisse; ut 
Lex seu ,Pentateuchus' verteretur. Huic rei illud politicum con- 



J. Usserius, de graeca Septv. interpr. versione syntagma. Lond. 1666. J. Vossius, 
de Septv. Interpr. eorumque translatione et Chronologia. Hagae Com. 1661. 
Append. ad 1. de LXX. interpr. ib. 1663. Walton, Prol. IX, 4. II. 11. s. Le 
Nourry, app. ad Biblioth. Max. P. P. d. XI. I, 226. s. ed. Par. 1703. Th. Holtz- 
clan, Instit. Scriptur. p. 168. s. magno conatu, nemo tamen maiore quara: 
Simeon de Magistris, apologia P. P. de LXX. virali versione addita ed. 
Danielis s. LXX. ex Tetraplis Origenis. Rom. 1772. p. 309. s. ; qua non solum 
Aristeae Historiam defendit, sed etiam cellulas olim iam a divo Hieronymo, praef. 
in Pent. penitus subnitas instauraret. Attaraen laudamus virum celeberrimum 
ideo, quod nimium Hodii res antiquas carpendi studium coercuerit. Hoc nostro 
deniqne saeculo idem praestare voluerunt: C. Oiconomos, izepi twv 6 ipjjLTjveuxwv 
Til? TcaXata; OeCa; ypacpf)? p. x. t. X. 'AOiiv., aw[A8^ s. et Grinfield, an Apology 
for the Septvaginta. Lond. 1860. 

*) L. s. c. 2) De Pentateuchi Versione Alexandrina commentatio Frib. 
1818. p. 7. s., qua mediam viam ingressus: ipsam epistolam Aristeae, nec ut 
commentum penitns reiicit, nec omnia quae sub Aristeae nomine scripta sunt 
ut vera defendit; sed quae sub fabularum acervo abscondita grana sunt detexit, 
et in publicum feliciter conspectum produxit. 



Digitized by 



Google 



160 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. 11, 

silium subfuisse, ut Judaeos post mortem Antigom denuo sibi 
subiectos secundum ipsorum leges regere, atque ita eorum ani- 
mos Ptolemaeus sibi conciliare posset. Quos ut sibi obstringeret 
rex, interpretationem e Codice authentico Hierosolymis petito, 
per aliquot e legatis linguae graecae cognitione imbutos confici- 
endam imperasse; et in bibliotheca honorifice reposuisse. Atque ea 
quidem omnia ad finem Olympiadis 119.; tercentis circiter ante 
aeram nostram Christianam annis accidisse K Favet huic sententiae 
a. testimonium Aristobuli Judaei^; confirmaturque p. auctori- 
tate cuiusdam scholii latini ^, quod e vetustis et genuinis Callimachi 
atque Eratosthenis, Bibliothecae Alexandrinae praefectorum, scrip- 
tis haustum creditur. Interim consilio politico ex parte regis, 
iungere oportebit ecclesiasticum simul ex parte Judaeorum. 
Insignis enim multitudo ista aetate in Aegypto agebat, quibus cum 
avita lingua patria sensim paulatimque obsolesceret, et in desue- 
tudinem abiret, graeco tantum idiomate in quotidiano sermone 
usis, et usus lyturgicus versionem flagitasset; viri pii et prudentes 
prospectum iverunt, Legemque Mosaicam^, in graecum omnibus 



1) Cf. H. R. D. V. T. p. 638. Z. Frankel, iiber den Einfluss der palasti- 
nensischen Exegese auf die alexandrinische Hermeneutik. Leipz. 1851. p. 230. s. 
2) Apud Clementem Alex., Stromat. I, 22. p. 409. s. Hodius, contra Hist. LXX. 
interpr. I, 9. p. 45. quidem, eiusqne pedisequus Dale, super Aristea c. 28. 
p. 212. s. imperterrite affirmant; nuUum unquam exstitisse Aristobulum Judaeum 
praeceptorem Ptolemaei regis, et testimonium supradictum fictitium esse. Cetemm 
eruditissimus Yalkenaer, diatribe de Aristobulo Judaeo, ed. J. Luzac. Lugd. 
Bat. 1806. p. 22. s. rep. in ed. Eusebii Praep. Evang. Gaisford Oxon- 1843. IV, 
390. s. J. Ammersfoordt, diss. de variis lectionibus Holmes. q. 1. Pent. ib. 1815. 
p. 14. 8. A. F. Dahne, gesch. Darstell. der jttd. alex. Religionsphilosophie. 
Halle 1834. H, 73. s. Z. Frankel, Vorstudien zu der Septuaginta, Leipz. 1841. 
p. 13. s. L. Herzfeld, Gesch. des Volkes Israel von Vollendung des zweiten 
Tempels. Leipz. 1863. II, 534. s. Keil, Einl. p. 527. Jost, Gesch. d. Judenth. 
Leip. 1857. I, 102. s. Fr. Hnlskamp, Rohrbachers Universalgesch. d. kath. Kirche. 
Mttnst. 1863. HI, 426. s. : vera esse posse dicunt, quae de translatione graeca 
Aristobulus, 1. c. n. 22. refert, non item ea, quae de alia ante Ptolemaei Lagi 
filii aetatem usurpata graeca S. S. interpretatione narrat. Quamvis enim anti- 
quiorem LXX. exstitisse, levibus coniecturis ducti qnidam crediderunt; tamen 
qualis ea fuerit, a nullo idoneo huius rei teste proditum est. ^) Quod detexit 
Osannus, descripsit Ritschl. Cf. Thierschii, de Pentateuchi Versione Alexandrina 
I. III. Erlangae 1841. p. 8. s. *) Cuius prae reliquo Codice Sacro potior uaus 
erat et religio V. Comm. de S. S. p. 10. 



Digitized by 



Google 



Veteres twV LXX. 161 

cognitmn transtulerunt sermonem. Alexandrinos autem Judaeos 
passim eius interpretationis auctores fuisse, neutiquam vero Palae- 
stinos; dialectus graeca probat Alexandrina, quae in hac transla- 
tione viget^ Idem sequitur inde: quod Aegyptias res Aegyptiis 
nominibus insigniunt, atque Judaeorum Alexandrinorum pronuncia- 
tioneni in omni pene nomine proprio Hebraico Versioni huic inserto 
servaverint \ 



§. 74. Quaeritur, cuius ambitus et indolis fuerit twv LXX. 
interpretum translatio? 

Quorum Librorum fuerit: an solum ,tou v6(jlou'; vel univer- 
sorum S. S. V. T. Librorum? oplime solvitur testimonio S. Hie- 
ronymi, qui ^ tradit, quod ,et Aristeus et omnis schola Judaeorum 
quinque tantum libros Moysi a Septuaginta translatos asse- 
ranfi Divus Hieronymus theologos recentioris aetatis ita habet con- 
sentientes, ut certatim iudicarent Ptolemaei tempore : solam Legem 
i. e. Pentateuchum fuisse translatum, neglectis tantisper ac sepositis 
reliquis Librorum S. ordinibus, Prophetis atque Hagiographis. 
Horum interpretatio privatis curis reHcta, et tempore procedente 
sine dubio sensim ita instituta est; ut ii Libri, quorum usus magis 
necessarius erat, prius verterentur, ii autem, qui minus adhiberentur, 
serius. Rem ita se habere, ipsum diversum genus linguae pariter ac 
dictionis, et varia versionis indoles ac modus evidenter arguit. Con- 
trariam sententiam propugnantium argumenta e quibusdam testimo- 
niis petita, sola versionis Librorum singulorum collatione corruunt. 
Pentateuchus multum differt ab interpretatione Jobi, Ecclesiastes a 
Jeremia ^. Codices, e quibus LXX. versionem suam transtulerunt, 



*) Copiose hoc argumentum prosequitur Thierschius, 1. c. p. 65 — 110. ; 
eiusqne in rei fidem allegat: voces singulas, quae natura sua produnt Aegy- 
ptiacam originem, orthographiam sive modum scribendi, idiomata grammatica 
atque syntactica. Demonstrat, quomodo tw xat' 'AXs^ovBpeiav totcixo!) )(^apaxT7)pi in 
translatione usi fuerint. 2) Cf. Thierschium, 1. c. p. 27. s. 3) Comm. in Ezech. 
5, 13. V, 64. *) Idem iisdemque verbis inquit ad Mich. 2, 9. VI,' 466. ») Sed 
multa sunt nimis, quae de his critici disputant, nos quin his detineamur, breviter 
dicemus, quod scitu dignum videbitur. V. P. de Lagarde, Anmerkungen z. griech. 
Uebersetz. der Proverbien. Leipz. 1863. p. 2. s. 

Danko, Hist. BeTelationis divinae. III. 11 



Digitized by 



Google 



16^ domment. de 8. dcripi. ca^. sec. iraci. tt. 

erant hebraici nonpunctati; cognati illis, e quibus fluxit Sama- 
ritanus Textus. Revera multae inter Textum graecum et hebraicum 
diversitates inde sunt natae, quae quidem non adeo frequentes 
reperirentur, si textum masorethicum usurpare graecis interpretibus 
contigisset^ Omnes omnino Libros versionis LXX. in Aegypto, 
et quidem a Judaeis aegyptiacis translatos, non vane sumitur^. Si 
autem singuli interpretes inter se comparentur, eorum valor diversi- 
mode aestimandus est. Omnes reliquos linguae hebraeae et graecae 
peritia vincit interpres Pentateuchi; et dubium non videtur, 
ceteros V. T. Librorum translatores, versionem Pentateuchi prae 
oculis habuisse^. Ea est interpretis huius hebraeas voces graece 
convertendi ratio, ut quamvis archetypum suum sequatur ducem ; 
tamen imprimis studet, ut sit perspicuus et dilucidus K Praeterea 
elegantiae graecitatis operam dat, ita ut tropos duriores fugiat, 
lepores vero orationis et poeticas dictiones imitetur; denique suum 
dicendi genus diversis operis partibus accommodet^ Haud tamen 
pauciora et leviora sunt loca, in quibus Textus Originarii digni- 
tatem minime assequitur Moysis interpres ^. Quocunque vero tandem 



*) Non paucae inveniuntur literarura, figura similiuni) permutationeS| ex 
alphabeto scripturae quadratae nisi explicandae. V. Hist. R. D. V. T. p. 619. 
Th. E. Toepler, de Pentateuchi interpretationis Alex. indole cr. et herm. HaL 
1830. p. «3. 2) Satis hic fuerit indicasse, quod Hodius prolixa dissertatione 1. 11. 
p. 90. s. hoc argumentum tractaverit. ^) Quo enim propius Pentateuchi translatio 
ad illam accedit aetatem, ubi Judaei patrinm sermonem nondum penitus cum 
peregrino commutarunt; eo veriorem certioremque fuisse traditionem exegeticam, 
qua Legis graecus interpres usus est, facile intelligitur. Unde fit, ut cum in sin- 
gulis dubiis vocibus, et difficilioribus commatibus, ubi alii interpretes vel ancipites 
haeserunt, vel prorsus a vero aberrarunt; bene imo optime eum reddidisse 
textum originarium deprehendaraus. Cf. Toepler, 1. c. p. 69. s. *) Perspicuitatis 
iustae est, — praeter vulgaris Alexandrinorum dialecti usum — quod Hebraismis 
non ita repleverit Versionem, quin commode possent intelligi ; quod obscurioribus 
dilucidiora statim, ubi occurrebant, substituerit; atque ita cum idiotismos tempe- 
rarit, tum noraina propria et extranea explicarit. Cf. Frankel, iiber den Einfluss 
der pal. £xeges. auf. d. al. Herm. p. 4. s. ^) Maxime hebraizat in sectionibus 
genealogicis et geographicis, in legibus imprimis Levitici; iucundior est oratio 
in historicis; omnium maxime abhorrent ab imitatione exemplaris Hebraici coUo- 
quiorum in historiis formulae. V. Thiersch, p. 62. s. ^) Nam praeterquam quod 
Alexandrinus iste interpres copiosa in omnibus libris Pentateuchi referat incre- 
menta, quae Scholiis et Glossis textum illustrantibus similia videntur : modo non- 
nuUa plane desiderautur, modo verborum ordo mire turbatus ofi^enditur. Neque 



Digitized by 



Google 



Venio tcov LXX. 163 

tempore et per quoscunque etiam Versio reliquorum Librorum facta 
fuerit^; ceteros inter translatores post illum Pentateuchi, iisdem 
nominibus laudari meretur interpres Proverbiorum Salomonis ^ : qui 
etiam ibi haud raro ingeniuin suum ostendit bene cultum, ubi mani- 
festo a vero aberrat^. Interpres Psalmorum, atque translatores 
reliquorum Librorum po6ticorum, omni caruerunt ingenio pogtico *. 
Quod ad Prophetas attinet, hoc observarunt viri docti: non 
omnes Propheticos Libros ab uno interpretatos fuisse, sed plures 
versores eorum exstitisse^ Librorum S. V. T. qui Historias 
narrant interpretes, etiamsi Pentateuchi dignitatem non assequantur, 
haud mediocriter in arte transferendi exercitati fiierant. Dicendi 
genus graecum ad Novi Testamenti sermonem accedere, neminem 
Veterum vel Recentiorum scriptorum fugit. 



desuut emendationes coniecturales, errores et hallucinationes, tam grammaticae 
quam etymologicae. D. q. v. Toepler, 1. c. p. 11. s. 49. s. 

1) Nepos Siracidae c. a. 130. a. C. — v. H. R. D. V. T. p. 640. — in prologo 
ad Ecclesiasticum perspicue docet, iam suo aevo Libros S. S. V. T. in graecum 
sermonem translatos Msse.. ^) Cf. J. G. Jaeger, observ. in Prov. Salam. vers. 
Alex. Mildorf. 1788. Lagarde, 1. c. ^) Additiones, omissiones, transpositiones in 
textu graeco huius libri recenset W. Smits, Proverbia Vulg, ed. elucid. Antv. 
1746. proleg. p. 34. s. et Lagarde, Anmerk. z. gr. Ueb. der Proverb. p. 5. s. 
*) A puriori sermone graeco longe distat Psalterium; maiori in copia ac ceteri 
Libri didactici — demto Jobo d. q. v. H. V, T. p. 328. — laborat defectibus. 
Cf. W. Smits, Psalterium vulgatum elucid. Antv. 1744. I. prol. p. 68. s. Interpres 
imprimis Ecclesiastae nimium presse sequitur verba Hebraea. In libro Jobi red- 
dendo et propter sermonis difficultatem, et propter imperfectam linguae hebraicae 
notitiam aliasque causas, interpres additionibus , omissionibus, perversis expli- 
cationibus maxima licentia sensum archetypi commutavit. Yertendo interpres 
Graecorum poetarum haud hospes, id potissimum attendit, ut quam elegantissime 
scriberet. Perquam exiguae, vel omnino incertae est utilitatis in Critica. Cf. A. 
L. G. Erehl, Observ. ad interpr. graecos ac lat. veteres L. Job. Lips. 1834. 
6. Bickell, de indole ac ratione versionis Alexandrinae in interpretando Libro 
Jobi. Marburg. 1863. p. 11. s. ^) Apparet id e sermonis diversitate, imprimis ex 
eo, quod eadem fere in aliis locis feliciter, in aliis infelicissime converterint ; 
saepe potius sensum contraxerint quam transtulerint. Non omnes diserti aeque 
fuerunt, sed alii aliis peritiores et doctiores: Principatum inter hos tenet Amosi' 
et Ezechielis interpres, imperitior est is Obadiae, praeter ceteros autem Jesaiam 
nactum esse interpretem sese ihdignum omnes fatentur. Jeremiae interpres nec 
fidug nec bonus dici potest, ubique imperitiam et audaciam praesefert. Cf. Hist. 
R. D. V. T. p. 444. s. DanieUs viero versio tot abundabat vitiis, ut Ecclesia illius 
loco usa fuerit versione Theodotionis L. H. R. D. V. T. p. 488. s. 

U* 



Digitized by 



Google 



164 Comment. de S. SCript. c&^. s6c. tract. U. 



§.75. Enumerantur editiones typis descriptae twv LXX. 

Editionea Versionis Tcov LXX, principes, unde rdiquae omnes mana- 
runty itunt numero guatuor: Complutensis, Veneta^ Romana et Oxo" 
niensis. a, Complutensis a. 1517. suh auspiciis C Ximenii prodiitf 
mixta partim e LXX.; partim ex Origenis additamentis ; partim ex Aquilae, 
Symmachi aliorumque inierpretum imo et commentatorum graecorum verbisy et 
ideo plurimum Criticis displicuit, Editores ipsa exemptairia non ita deUnea- 
verunty ut de illorum auctoritate quidquam iudicari possit, Carpuntur, quod 
glorientur de vetustissimis ; et antiqua et correcta sane iis non deerant: sed 
vana est suspicio, editores illos exemplaria sua vetusta mss, Textus Graeci ad 
Hebraicum et Vulgatam immutare non recusasse V, p. 125, Certe lima, quam 
Textus passus fuissetj merito reprobaretur, Versio Latina graeci Textus ad 
verbum facta, inter lineas inserta est, Eam editionem repetunt Polyglotta 
Antverpiensia et Parisiensia; atque Theilii et Stieriiy cum plurimis sane 
mendis. Proxime Complutensem secuta est b. Aldina seu editio Veneta 
a, 1518, Venetiis in aedibus Aldi Manutiiy qui procul dubio manuscripia 
illay quorum paucis praefatio mentionem^ facit conquisierat ; ab Andrea 
Ansulano socero suo excusa et publicata' fuit, Complutensi purior, sed 
haud ab omni admixtione verborum Theodotionis Ubera esse censetur, Quae 
c. Vaticana didtury seu Romana, mandato Pii V, et Grregorii Xlll. 
Summorum Pontificum elaborata, iussu et auctoritate Sixti V, Pont, Max. 
— qui cum adhuc CardinaUs foret, opus vehementer urserat, — publicam 
lucem conspexit Romae ex Typographia F, Zanetti anno Salutis 1587, 
Maxime secundum exemplar Vaticanum cod, B, — de quo vid, p, 112, s, — 
expressa est; cum nuUus iUo praestantior esset inventus, ut praefatio refert, 
quam scripsit Antonius Caraffa Cardinalis S, Sedis Ap. BibUothecarius, 
Vaticamm exemplar y^quod eius valde probaretur auctoritas de verbo 
ad verbum^, j^nisi ubi manifestus apparebat librarii lapsus^ 
repraesentatum est, Quae vero desunt in Codice Vaticano, ex aUis, qui ad 
eius vetustatem longe proodmi intervaUo accedunt: e Ubris C, Bessarionis, 
Caraffae, et Mediceae BibUothecae Florentiae petita sunt. Praeter C, Caraf- 
fam, ctii editionis et expositionis cura demandata fuif, operam navaruni 
diverso tempore muUi viri doctiseimi uti: Guil, Card. Sirletus, EV, Tur^ 
rianus, S, J., E, S, Franc, Toletus, Emmanuel Sa, Ant. AgeUius, J, Maldo- 
natus, P. Morinus, R. Bellarminus, P, Ciaconus aUique; quos enu- 
merat Petrus Morinus, ep. ad. Sixt, V, de LXX, interpretibus in Gr, Bibl, edif., 
in Opmc, et Ep. P, Morini Par, ed. J. Quetif, 0. Pr. Par. 1675, p, S08, 



Digitized by 



Google 



Versio xwv LXX. ' 165 

C. Vercelloney Var. Lect, Vul^g, Rom, 1860, I, prol, p, 23. s, Editio e rei 
peritorum iudido omniumy quae exstantf maxime sincera, et proxime ad 
archetypum LXX, accedem habetur, Cf. acath. A, F, Ruckersfelder, ap, Velt- 
husen, Comm, th, III, 27, s. Quam sit immunis liher Ule Vaticanus a 
iranspositionibus Origenis, patet e collatione locorum, quae apud Philonem " 
atque s. P, et S. E. citata reperiuntur. Cf. J. Morini, exerc, I. 9, 3. p. 409. 
Secundum eius rei testimonium petitur ex editione lihri Josuae per A, Masium 
d. q, »., qui instituta collatione Codicis Syri de ipsis OHgenis Hexaplis cum 
diligenti asteriscorum et obeliscorum adscriptione conversi, collegit: Vaticanum 
illum Codicem continere V. T, xata Tolx; s^SoiJLiQXOVTa ah adulterinis addi- 
tamentis admodum defecatum. Postremum argumentum, quod unusquisque 
proprio marte experiri nullo negotio potesf, elicitur e lectionihus variis, qttae 
in Cod. B, servatae sunt, Crnn lectio cod. Alexandrini innumeris fere locis 
ad recensionem masorcthicam accedat; Vaticana ab eadem recedat, dubitare 
non jpossumus: quin genuina et Origene antiquior lectio servata sit in edi- 
tione Romana. Quodsi emditissimi editores paulo curatius archetypum suum 
exprimere voluissenf, magis adhuc et pluHmum labor eorum proharetur; 
manarunt tamen iudice Montefalconio, praeliminaria in Hex, Orig. 4, 5. 
p. 43, et in hanc editionem non pauca ex Hexaplis. Textus Graecus sine latina 
versione prodiit, quam deinde Flaminius Nobilius Romae 1588, e fragmentis 
veierum Latinorum Interpretum compilatam, peculiari volumine vulgavit. Hanc 
editionem Bibliorum Graecorum fidelissime et studiosissime iteravit J. Mori- 
nu^, Lut. Par. 1628. opposita e regione textus Graeci Latina translatione, 
versuum quoque numeris, qui antea nulli erant, adscriptis, I. II. Tom. III. 
continet N, T. Waltonus quoque editione Romana tisus est, Repetierunt exem- 
plar Vaiicanum cum animadv. et compl. J. N. Jager, II. vol. Par. 1839, 
45,; var. lect. subi. C. Tischendorf Lips. ed. III. 1860. II. vol. d, De 
editione Oxoniensi, in qua expressus est textus codicis antiquissimi Alexan- 
drini A. sed saepe multum immutatiis, dicenda iam praeoccupavimits. p. 117. 
Fragmenia cod. VII.; saeculi, uti sumunf, quinti — Pentaieuchi Gen. 31, 15. 
usque ad Lev. 19, 19. et lib. Jos. cum pluribus tamen lacunis — edidit 
Ceriani, Monum. sac, et prof. Mediol. 1864. 6. t. III, 1. 2. f. Isaiam et 
Malachiam integrum, Jer. Dan. Bar. Ezech. Osee, Amos, Sophon. Aggaei 
et Zachar. paries exhibet codex. saec. XIII. quem Grottaferratae deiexit 
J. Cozza monachus 0. S. Basilii. D. q. v. diss. C. Vercellone, un Codice 
graeco palimpsesto scoperto dai monaci Basiliani di Grottaferrata. Rom. 1866. 
Nomssime TeMamentum Vetus graece iuxta LXX. interpretes ex cod. Vatic. 
edid. lacnnas suplevit ex codic, Alexandr. et ex Bihl, polygl. V. Loch. 
Ratisbon. 1866. 



Digitized by 



Google 



166 Comment. de B» Script. cap. sec. tract. II. 



§. 76. Exponitur auctoritas qua olim pollebat versio tiov 6. 

Versio twv 6 olim m a x i m a poUebat auctoritate. Enim vero 
certum est, veteres Ecclesiae priorum saeculorum s. Patres et Scriptores e. ^ 
— demto Origene etd. Hieronymo — hanc interpretationem ob credi- 
tam illam Aristeanam fabulam, innocenti errore divinam et inspi- 
ratam habuisse. Fuit graeca twv 6 interpretum translatio, Ecclesiae 
antiquae per aliquot saecula Kevelationis Divinae sub Oeconomia V. T. 
factae unicum documentum; Evangelicaeque lucis e penetralibus Judaeae 
gentibus oriturae, mundoque affulsurae quasi aurora praenuncia^. His 
illud accedebat, quod gravius' est: putasse S. P. et S. E. Christum 
Servatorem nostrum, atque Apostolos LXX. interpretes sedulo legisse; 
et ubi loca e V. T. allegant, non ipsum Textum originarium, sed versio- 
nem t(j)v LXX. adiisse. Id sane apud coaevos suos tanti ponderis fuisse 
vidit d. Hieronymus; ut translationem suam Hebraico e Textu vindica- 
turus, haud ita certum fuisse dicat: Christum et Apostolos testimonia 
S. Scripturarum ex LXX. Interpretatione recitasse; cum ex V. T. locis 
quae in N. T. laudantur, plura sibi viderentur cum Hebraico Textu 
magis , quam cum Graecorum eluoubratione oonvenire ^. ' Mansit tamen 



*) Apud S. Justinum, Apol. I, 31. p. 76. s. S. Irenaeum, ady« haeres. 
ni. 21, 2. p. 633. Clementem Al., 1. c. S. Cyrillum ffier., catech. IV, 34. 
p. 68. S. Ambrosium, Hexaemeron, IQ, 6. p. 61. S. Hilarium, prol. in 1. 
Psalm, n. 8. H, 217. S. Epiphanium, de mens. et pond. n. 2. 3. p. 160. s. 
S. Augustinum, de Civ. Dei. XVIII, 44. p. 291. de doctr. chr. IV, 7. p. 126. 
Theodoretum, praefat. in Psalm. I. 6, 606. s. Imo id ipsum decrevit quodam- 
modo Justinianus Imperator, Novell. 146. ^) „Nam cum felix illud tempns insta- 
ret, inquit belle Eusebius, Praep. evang. VIH, 1. ed. Heinichen p. 363., quo 
salutaris huius Servatoris nostri doctrinae lux sub Romanis Imperatoribus in 
cunctos sese homines longo lateque diifunderet . . . ; Deus ille tantorum bonorum 
auctor, divinae scientiae vi fiiturum intuitus; singulari egit providentia, ut qnae 

de venturo paulo post generis humani Servatore praedicta iam olim essent, 

ea demum accurata explicatione patefacta, cunctorum in lucem venirent.^ 
3) Cf. praef. ad Pent. et ad libr. Paralipom. V. H. R. D. N. T. p. 296. Unde 
in omnibus pene Prophetarum commentariis versionem LXX. viralem reprehendit: 
nam in uno solo in Jesaiam Commentario dicit LXX. addidisse aliquid in cap. 
10, 28. 29. IV, 163.; ademisse c. 2, 20. p. 43.; mutasse c. 9, 16. s. p. 139.; 
extenuasse subvertisseque fortissima contra Judaeos testimonia c. 49, 6. p. 564.; 
miscuisse plura vocabula in unum c. 37, 8. p. 460.; deceptos fuisse literarum 
similitudine "i et T c. 8, 9. p. 120. Multa eiusdem s. ffieronymi hanc in sententiam 
scripta pronnnciataque omittimus. Cf. interim eiusdem de optimo genere inter- 
pretandi ep. ad Pammachium 67, 11. p. 316. „Longum est nunc revolvere quanta 



Digitized by 



Google 



Versio t<oV LXX. 167 

versio Alexandrina unicum S. S. exemplar; quod in controversiis cum 
Hebraeis advocarunt. Et initio quidem satis feliciter S. P. et S. E. ea usi 
sunt contra Judaeos; a quibus illam acceperant. Etenim Philonem et Jose- 
phum in suis scriptis instrumentum graecum secutos fuisse, dilucide demon- 
stratum est ^ Tempore Tertulliani ^ ,Judaei palam lectitant*, versionem 
Alexandrinam •'^. Tum demum twv 6 translatio apud Judaeos vilius haben 
cepit; ubi Christiani ex illa clarissime probarunt: promissum Messiam 
certo venisse et esse hunc D. N. J. Christum^ Neque seriori aevo 
interpretatio graeca exciderat auctoritate, qua olim gavisa fuit. Enimvero 
in plurimas linguas uti: latinam, syriacam, arabicam-, aethiopi- 
cam, copticam, armenam, ibericam atque slavicam est translata. 
N^eque bellum adversus o\ 6 saeculo decimo et septimo praecipue ab 
acatholicis Theologis motum, ex hac antiqua dignitate versionem graecam 
depellere valuit ^. Nostris diebus recentiorem plerique, non tam religionis 



septuaginta de suo addiderint, quanta dimiserint." Illud quoque hic haud 
possumus praeterire, si quid S. P. et S. E. de inspiratione twv LXX. inter- 
pretum minus accurate crediderint et dixerint; illud neque adeo magnus error 
haberi debet, neque eorum testimonio in aliis rebus fidera detrahit. Nam cum 
— nt recte animadvertit P. Maranus, praef. in S. Justinum c. 13. p. 66. — 
ipsum S. Scripturae contextum divinitus inspiratum esse inter omnes conveniret; 
periculosins multo non erat interpretationem divinitus inspiratam credere, quam 
accurate et diligenter elaboratam. Eadem de causa leve aliquod erratum in 
rebus minime ad fidem et mores spectantibus ; de eorumdem S. P. et S. E. 
pondere aliquid iure minuere potest in illis, quae ad catholicae fidei defensionem 
Veteres docueruut. 

*) Cf. C. Fr. Hornemann, spec. exercit. crit. in versionem LXX. inter- 
pretum ex Philone. Gott. 1773. exerc. prael*. §. VI. p. 29. s. L. T. Spittler, de 
osu Versionis Alexandrinae apnd Josephum. ib. 1779. J. G. Scharfenberg, de 
Josephi et Vers. Alex. consensu. Lips. 1780. ^) Apologet. c. 18. p. 82. ^) Negat 
Frankel, I. c. Judaeos quos Hellenistas adpellamus, versionem LXX. in synago- 
gis praelegisse, sed praeiudicio manifesto id facit. Cfr. hac de re testimonia apud 
J. Morinum, exerc. bibl. de Hebraei graecique textus sinceritate exerc. 8. c. 1. s. 
p. 352. Hodium, I. c. UI, 1, 1. p. 224. J. Wicheihaus, de Jeremiae versione 
Alexandrina. Hal. 1847. p. 19. s. *) Utrum subita haec mutatio acciderit e decreto 
Rabbinorum : quo cuiuslibet Literarum Sacrarum versionis exemplar a synagogis 
exesse iuberetur; utrum e veris toSv LXX. interpretum erroribus? id definire diffi- 
cile est. *) Curo L. Capellus ex hac LXX. virali cui in Critica aua s. conferendae 
maxime incumbit, noster vero Joann. Morinns e Pentateucho Samaritano, qui 
pene canonicam videbatur ipsi habere auctoritatem , probare studerent; in 
Judaeorum codicibus varias lectiones, errores corruptelas inesse, quaedam iis 
deesse, nonnulla superesse. Unde et non dubitarunt Textum Hebraicum omni 
modo emendare. V. p. 100. 



Digitized by 



Google 



168 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

quam cognosceiidae antiquitatis causa textnm Hebraicum et Graecum 
scrutati ad opiniones redierunt aequiores ^ 



§. 77. De Versionibus Aquilae, Symmachi, Theodotionis, 
V. VI. VIL et Veneta. 

Cum christiani Doctores e versione LXX. ad Judaeos con- 
vincendos testimonia proferre solerent; de singulis locis mox dis- 
ceptatum est, esset ne vera, quam versio Alexandrina exhiberet, 
interpretatio nec ne? Christiani admodum offendebantur, si quando 
Judaei rem non sic se habere in Textu Hebraico, opponerent^. 
Spreta versione LXX. contradicentes Judaei laudabant versionem, 
quam ad interpretationis huius supplendum iocum fecit Aquila, 
AxuXa;, Ponticus genere, Synope oriundus ^ ; qui propter astrologiae 
studium a Christi sacris exclusus, ad ritus Judaicos se convertit. BLlc 
graecam interpretationem verborum, ipsorumque etymorum tenacis- 
simam contexuit; priusquam d. Irenaeus suas adversus haereses 
disputationes exararet ^. Apparuit igitur iuxta haec, Aquilae inter- 
pretatio circa a. p. C. n. 182., atque Judaeis adeo placuit, ut ipse 



*) Certe erratis eorum virorum, quos aliquibus criticae ma^stros adpellare 
placuit, nos esse monitos decet; ne leviter e quavis versionis discrepantia Textus 
quoqne varietatem repetamus, nisi probe ante versiouis origo, natura et indoles 
quantum fieri potest, explorata fuerit. ^) Cuius cum Judaeis disceptationis 
vestigia prima apud s. Justinum exstant L. s. c. Y. p. 137. Origenes, ep. ad 
Africanum n. 2. XYU, 23.: ait „Sic enim Aquila hebraicae lectioni serviens 
edidit; quem Judaei Scripturam studiosius interpretatum esse credunt, et quo 
maxime uti solent Hebraicae linguae imperiti, utpote ceteris omnibus melius 
sensum assecuto." Et n. 3. „In multis quoque aliis Sanctis Libris invenimus 
alicubi quidem plura esse apud nos quam apud Hebraeos alicubi vero pauciora.*' 
Cf. e. d. Augustini, de Civ. D. XVHI, 43. p. 287. 3) Secundum S. Epiphanium, 
de pond. et mens. n. 14. H, 170. Cetera autem quae adiecit de vita rebusque 
gestis Aquilae n. 1. et s. suspicioni obnoxia esse videntur. Cf. Montfaucon, 
praeliminaria in Hexapla c. 5, 1. p. 47. *) Enimvero S, Irenaeus, ni, 21. scribit: 
„Non ergo vera est quorundam interpretatio, qui ita audent interpretari Scri- 
pturam Isai. 7, 14. Ecce adolescentula in ventre habebit et pariet filium; 
quemadmodum Theodotion Ephesius est interpretatus et Aquila Ponticus, utrique 
Judaei proselyti.'* I, 532. Quamvis quo tempore sint scriptae laudatae dispnta- 
tiones definire difficillimum sit, a vero tamen haud procul discesserit, qui sub 
finem Eleutheri Pontificatus anno circiter C. 192. absolutas esse sumserit. Cf. B. 
Massueti, de Irenaei scriptis diss. H, 47. II, 223. 



Digitized by 



Google 



Versio twv LXX. 169 

secandiB postea curis eius magis correctam editionem faceret ^ ; et 
haec penes Judaeos, cumprimis eos, qui sermonis Hebraei ignari 
erant; summa olim auctoritate valebat^. Ex illa porro duplici 
Aquilae versione secunda, quia nimia accuratione concinnata 
erat, ab Origene in Hexaplis apponebatur ^. Si e reKquis eius frag- 
mentis* iudicium ferendum sit^: merito vituperatur Aquila, quod 
superstitiose idem vocabulimi repetere maluerit, quam lectionis 
perspicuitati et facilitati consulere ^ Quamvis autem ore barbarus 
sit, et sensu obscurus ; multa tamen suppeditat ad Textus Hebraici 
lectionem, qualis tunc erat, constituendam et illustrandam "^. 

Ad secundi saeculi finem, vel sub sequentis initium alia 
graeca versio publicam iucem conspexit, priori minus literalis, 
sed multo elegantior, auctore Symmacho. Symmachus^ a Judaeis 
ad sectam Ebionitarum deficiens, ut populariimi suorum opiniones 
subverteret, novam Veteris Instrumenti translationem Graecam 



*) „Aquilae secunda editio, quam Hebraei xoct" oxpC^Eiov nominant'*; 
testatur Hieronymus in Ezech. 3, 16. p. 32. ^) Cf. Hodium, de Bibl. text. orig. 
lU, 1. p. 236. 8. R. Anger, de Akila gr. V. T. interpr. Lips. 1846. p. 10. s. 
3) Divus Hieronymus, cuius aetate versio illa adhuc integra supererat, ep. 36. ad 
Damas. n. 15. p. 167. scribit: „Aquila qui non contentiosius, ut quidam putant, sed 
studiosius verbum interpretatur.'* Idem saepius eius defensionem suscipit contra 
opinionem, quod loca Y. T. quae futurum Christi adventum praenunciabant, de 
industria in translatione sua in alium sensum detorserit Cf. ep. ad Marcell. 
32, 1. p. 152. comm. in Habac. 3, 13. VI, 666. Quare putaverimus s. Hieronymum 
alibi, ad Panv ep. 67, 11. p. 316. in Isai. 49, 5. p. 664.; ubi Aquilam rei chr. 
adversum carpere videtur, e vulgari aliorum, qui praecesserant, Veterum sententia 
locutum fuisse. ^) Deperditam fuisse dolemus. Geddes, de vulg. S. S. Vers. 1. 
Bamberg. 1787. p. 29. eius interitum constitutioni Justiniani Imp. Auth. coll. IX. 
t. 29. nov. 146. adscribit. *) Cf. P. Wesseling, de Aquilae in scriptis Philonis 
fragmentis. Ultrai. 1748. ^) Certe Sinopites, quo nemo nnquam magis minuta ad 
literam adhaesione hebraicam veritatem retulit, hac servili interpretationis ratione, 
impolitoque scribendi genere plurimum offendit. "^ Cf. Dathii, disput. in Aquilae 
reliquias int. Hoseae, in opusc. p. 4. s. C. Fr. Bahrdt, ed. Hexapl. Orig. Lips. 
1769. I, 107. s. n. C. Vercellone, avvertenze critiche suUa versione fatta da 
Aquila. Rom. 1847. repet in Dissert. Acad. p. 143. s. Deniqne observare placet: 
controversum esse, quid Aquilae cum Onkelo rationis intercedat apud scriptores 
Jndaeos, an Onkelus idem sit qui Aquila? Unum eundemque intelligendum esse 
statnunt alii — e. c. Anger, 1. c. p. 11. — negant alii. E. g. Montfaucon, praelim. 
V, 6. p. 61. 8) 8i Eusebio, H. E. VI, 17. p. 218. quocum faciunt notitiae Syrorum 
apud Assemannum, Bibl. Orient. II, 278. IH, 1, 17., credimus.- 



Digitized by 



Google 



170 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

condidit^, quam etiam repetita editione perpolivit^. Laudant hanc 
translationem, in qua ut notat d. Hieronymus^: ,non solet verbo- 
rum ,xaxo^Y)Xiav' ut Aquila, sed potius intelligentiae ordinem' sequi 
Veteres^*. Merebatur sane laudem interpres iste a perspicuitate, 
elegantia ^ atque exacta ratione. Fragmenta, quae huius versionis 
supersunt, codicem Hebraeum interpreti observatum fuisse produnt. 
Atque in difficillimis locis sensum ita legenti exhibent,. ut statim 
intelligatur. Quod vero non magis usu invaluerit, inde derivandum 
est, quia facta fuit ab homine, per sectam suam Judaeis aeque ac 
Christianis inviso. 

Symmachi versio in ordine Hexaplorum praecessit illam 
Theodotionis^ 6so5otiwv post Aquilam, et ante Symmachum 
interpretationem suam edidit^; inde ante annum p. C. n. 182., quo 
circiter natam fuisse Aquilae translationem sumsimus. Theodo- 
tion in lis unus, qui fidem in Christum cum Legis cerimonialis 
Mosaicae observantia coniungebant ^, quantum eius institutum patie- 
batur in versione twv LXX. ibi immutavit tantum, ubi declinare 
eam sibi reperire visus est ab Hebraeis libris mss. Non parem 
tamen ubique legem interpretandi secutus est; Aquilae quoque 
vestigia premit. Imo in reddendo celeberrimo vaticinio Danielis de 
Christo propius ad Christianorum, i. e. sensum huius verum accedit. 
Cuius quidem versionis opus ex voto peractum, quod adeo simile 
editioni twv 6 esset, Christianis etiam placuit. Unde factum est. 



^) S. Epiphanius, de pond. et mens. n. 16. p. 172. ^) Tefltatur hoc S. 
Hieronymus, comm. in Naum. III, 1. p. 563. scribens: „in altera eius editione 
reperi." ^) Comment. in Amos. 3, 11. p. 258. *) Cf. etiam S. Hieronymi, Comm. 
in Isai. 1, 1. p. 7. „Symmachus more suo manifestius.'* Adde iudicium Eusebii, 
Comm. in Psalm. 21, 29. p. 85. 31. p. 86. Ps. 46, 10. p. 199. ») y. C. A. Thieme, 
diss. pro puritate Symmachi. Lips. 1756. ^) Quem S. Irenaeus Ephesium et 
Judaeum proselytum vocat; non semel a s. P. P. et S. E. Graecis Beo^oto^, 
Theodotus dicitur. '') Quod conficitur e saepe laudato loco d. Irenaei, ubi 
carpit ille Aquilam et Theodotionem tantum, quod Isai. 7, 14. vocem nD^n 
verterint vsavf?, non jt«p6^vo?, sicut o\ 6. Si autem Symmachus tunc iam versionem 
suam publicasset, non erat impune dimittendus, cum et ipse VEav{; transtulerit. 
Idipsum credidit S. Hieronymus, qui comm. in Isai. 58, 10. p. 694. observat: 
„Symmachus in Theodotionis scita concedens.** Contrariam sententiam defendit 
D. Petavius, animadv. ad I. s. -Epiphanii de mens. H, 198. s. *) Cf. d. Hiero- 
nymi, de vir. ill. c. 54. p. 114. 



Digltized by 



Google 



Yersio Twv LXX. 171 

ut versio Theodotionis in Danielem, cuius tota series in LXX. 
praepostere posita erat, twv 6 loco substitueretur, hodieque sola in 
Ecclesiis graecis legatur. Versio LXX. viralis Prophetae Danielis 
pro inutili habita, atque a Ubrariis neglecta ^ fere interiit 2. Solent 
A. 2. 0. commemorari sub nomine ,Tpio)v' ^. Ceterum etsi istae 
versiones, ut interpretationi LXX. derogarent, fuerint conflatae; 
ad illius tamen usum ehminandum nunquam valuerunt. 

Aliae praeterea exstitere olim tres, quinta, sexta, septima, 
signatae ,s' ^ C'; interpretationes anonymae quorundam voluminum, 
imprimis metricorum, Codicis Sacri: quas primus Origenes in lucem 
protraxit*. Quarum quae prior, quae posterior concinnata fuerit, 
an a Christianis an secus? difficile est dictu; nec potest iis de 
rebus vel coniectando aliquid proferri. Sed omnes admodum Trapa- 
(ppaGPTww^; Textum Hebraeum reddiderunt. lam ubi de omnibus 
graecis versionibus diximus, restat ut Venetae, quae etMarciana^ 
adpellatur, memoriam iniiciamus; illam utcumque sumunt auctore 
grainmatico quodam Christiano, e Byzantio orto^, inter s. VIII. 
et XI. ex Hebraicis codicibus factam fuisse. Aquilam in accura- 
tione, interpretem lobi twv 6 in dicendi genere sectatur'. Inser- 
vire potest ad cognoscendam conditionem Textus masorethici, 
quaUs erat s. IX. et X. ; ideoque in Critica s. V. F. non omnino 
reiicienda est. 



*) Cf. 8. Hieronyiiii, praef. in Dan. p. 619. s. comm. in e. 12, 13. p. 730. 
H. R. D. V. T. p. 488. ') Post annos enim fere mille quingentos e Tetraplorum 
O. codice Chisiano Danielem secundum LXX. evulgavit Simeon de Magistris. 
Bomae. 1772. Ceterum dissensum versionis LXX. senura et Theodotionaeae, 
indicio doctrinaeque interpretum adscribi posse, lubenter largimur Simeoni de 
Magistris, 1. c. p. 219. ^) Cf. Eusebii, comm. in Jesaiam 13, 21. ed. Montf. II, 412. 
S. Hieronymi, comm. in Ezech. 6, 16. p. 55.: qui adpellat „tres alii interpretes." 
Theodoreti, in Abd. 19. II, 1456. „ol Tpet^ Ipjj.TjveuxaC.'» *) Cf. Eusebii, H. E. VI, 16.' 
p. 217. 5) Quae cum ex A. M. Zannetii et A. Bongiovanii catalogo Bibl. d. Marci 
Codicum mss. Ven. 1740. innotuit, eam ediderunt J. B. C. d^Ansse de Villoison, 
N. V. gr. Prov. Eccl. Cant. Ruth. Thren. Dan. ex unico Marci Biblioth. cod. 
Argent. 1784. et C. Fr. Ammon, N. V. gr. Pentateuchi ex unico S. Marc. Bibl. 
Cod. Erl. 1790. 179. 1. 3. vol. ultimo v. legitur ei. comm. de usu, indole, aetate 
Vers. Marcianae. p. 112. s. «) Cfr. Bauer, Crit. s. I, 286. "0 Cf. J. G. Dahler, 
animadv. in Vers. gr. Prov. Salamon. ex Venet. ed. Argent. 1786. 



Digitized by 



Google 



172 Comnient. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

§. 78. De corruptione et emendatione editionis LXX, 
quae ,KotvT(5' est dicta. 

Versio Alexandrina per quadringentos annos duraverat sola, et cum 
inter Judaeos 'EXXY)v(l^ovTa^ non minus, quam penes Christianos frequenter 
describeretur ; incuria librariorum pariter atque correctorum temeritate 
valde depravata vitiosa, innumeris locis contaminata et cum reliquis graecis 
versionibus commixta fuit. Ecclesia cum adhuc adolesceret, saepius dispu- 
tando Synagogae committebatur , unde in congressibus sive publicis, sive 
privatis accidit: ut Christianis de translatione Graeca. testimonia petcntibus 
Judaei in cachinos effunderentur, exprobrarentque illa modo non haberi in 
Hebraico; modo etiam obiicerent, eiusmodi interpretationem in Christiano- 
rum Ecclesiis praelegi solere, quae Hebraicae veritati in omnibus non con- 
sentiret ^. XJtrumque ut tolleret, maculas videlicet quae in LXX. occurre- 
bant emendando te varietates ex aliis versionibus resecando, laborem 
suscepit Origenes ille XaXxevTepoc;^' ,quem post Apostolos Ecclesiarum 
magistrum nemo nisi imperitus negabit* ^. Et nuUus sane par tanto 
molimini magis erat Origene. Ad firmam corporis valetudinem, ingenii 
perspicaciam, et stupendam plane memoriam, adiunxit parem, omnium 
forsan coaevorum superantem, diligentiam ^*. Insatiabilis sciendi aviditas 
omnes Origenem rimari angulos fecit, ut rariores et melioris notae coUi- 
geret libros; atque Maecenatum liberalitate faotum est, ut et eos obtineret. 
His subsidiis instructus serio cogitavit, ut occurreret LXX. ex optimorum 
exemplarium fide castigatione, neque tamen emendationem suam editioni 
xoiv^ substituere ausus, id sibi tantum proposuit; ut interpretationem 
T(5v £P8o(JLT(5y,ovTa Textui originario, quantum potest, confor- 
mem redderet. Quia vero indefessus vir invenit, LXX. seiepenumero ab 
Hebraeo recedere ; et vel addere vel omittere, utilissimum ratus est opus 



*) Cf. OrigeniB, ep. ad African. n. 4. 6. p. 25. 26. Cf. E. Grabe, de vitiis 
LXX. interpr. , ante Origenis aevum illatis. Oxon. 1710. J. Fr. Flscher, Prolu- 
siones de Versionibus Graecis. Lips. 1772. p. 22. J. P. Nickes, de V. T. Codicum 
Graecorum familiis. Monast. 1863. p. 2. s. O. Fr. Fritzsche, Liber Judicum sec. 
LXX. interpr. Turici. 1867. p. 4. s. ^) A s. Hieronymo adpellatus ad Paulam 
ep. 23, 1. p. 163. 3) S. Hieronymus, praef. in libr. nom. hebr. III, 3. De cuius 
opera castigandi Textus xwv LXX. liquidius pronunciare licet, cum Veteres eius 
castigationis modum praesidiaque satis distincte tradiderint. ^) Cf. Tillemont, 
Memoir. III, 497. s. J. A. Ernesti, de Origene interpr. L. L. S. S. gramm. auct. 
in opusc. ph. et cr. ed. Lugd. Bat. 1764. p. 294. s. Guerike, de Schola quae 
Alexandriae floruit catechetica. Hal. Saxon. 1826. II, 18. s. 



Digitized by 



Google 



Versio twv LXX. 173 

86 moliri: si versionem, quae in omnibns Eoclesiis in usu erat cum ad 
ipsum originarium conferret archetypum, ad interpretationes Aquilae, Sym- 
machi et Theodotionis compararet; deinde vero idem Origenes, ubi quid 
deesset, asteriscos cum praetermissis vocibus inseruit, quae autem LXX. 
praeter Hebraei fidem adiecissent praefixo obelo signavit. Atque haec quidem 
de asteriscis -^k^ et obelis — ^ Veteres praeeunte ipso Adamantio^ tradi- 
derunt K Ubi quid minus habetur in Graeco ab Hebraica veritate, Origenes 
de translatione Theodotionis addidit, et signum posuit asterisci, id est 
Btellam . . . : ubi autem quod in Hebraeo non est, in Graecis codicibus 
invenitur obelon, id est iacentem praeposuit virgulam.* Quae signa 
concludit s. Hieronymus, et in Graecorum Latinorumque poematibus inve- 
niuntur.* Unde et ab Origene translata sunt K Ad duo autem signa illa 
priora, accedunt alia duo lemniscus et hypolemniscus, XY)|JLv{ax,0(; -f-, 
6tuoXy)ixv(cxO(; — ; quae quamvis iam priscos s. Patres ^ exercuerint, tamen 
quam revera vim habuerint? non usquequaque constat. Cum res tota 
praeter nomen ^, coniecturae felicitate nitatur; nobis maxime illa ' proba- 
tur: Origenem cum varias aliquas Lectiones twv LXX. et Theodotionis 
codices assererent, adscripsisse lemniscum; hypolemniscum vero ad 
ea, quae solius erant Theodotionis adiecit. Continebatur haec recensio in 
Tetraplis, Hexaplis et Octaplis, Origenianorum operum omnium no- 
bilissimis et laudatissimis ^. De Tetraplorum ordine, deque interpretum 



*) Juxta figaras codicis Leidensis Origeniauae Octateuchi editionis, ineunte 
saecnlo quinto scripti et a C. Tischendoi*f, Mon. s. ined. nov. coU. vol. III. Lips. 
1860. editi pr. p. 16. ^) Comm. in Matth. tom. XV, 14. ed. Lomm. III, 375. 
3) 8. Epiphanius, de pond. n. 17. p. 173. D. Hieronymus, ep. 106. ad Sunniam 
et Fretelam. n. 6. p. 646. *) Cf. e. s. Hieronymi, ep. ad S. Augustinum, 112, 
19. p. 762. 5) S. Epiphanium, de pond. n. 17. p. 173. et S. Isidorum Hisp. 
Etymologiarum I. 21, 6. p. 96. ®) De quo vide Hesychii, Lexicon 11, 466. 
-f) Bahrdtii, not. ad prael. Montf. I, 86. ^) Horum rationem accuratissime s. 
Epiphanius tradidit, in libro de ponderibus et mensuris, cuius igitUr praecipue 
vestigia sequi in iis describendis Origenianis libris decet. Ac Tetrapla quidem 
distincta fuisse ab Hexaplis, testantur s. Epiphanius, de pond. n. 19. p. 176. et 
Eusebius, Hist. Eccl. VI, 16. p. 218. Hexaplis Tetrapla etiam tempore priora 
fnerant. Tetrapla, Tsxpaazkoi seu TeTpocTcXouv ex natura sua indicat quadruplex 
TSTpaaAiSov, unde etiam a non paucis Graecis sive „quadruplex columna" 
adpellatur. 'E^oazkoi, i^oazkou^t, l^aa^iBov, opus est sex coluranarum. Tetrapla se 
prius edidisse, quam Hexapla dicit ipse Origenes. Cf. not. ad Gen. 47, 6. ed. 
Montf. I, 62. Quod idem etiam inde elicitur; Origenem coll. Ps. 86, 6. I, 602. 
in Tetraplis LXX. non correxisse, sed quales in optimis mss. reperit inseruisse; 
si ea in gratiam studiosorum fuissent separata ex Hexaplis, textum Tbjv 6 ordini 
Stto restitntom prae se tulissent. Accedit testimonium non parvi momenti, quod 



Digitized by 



Google 



174 Comment. de S. Script. cap. 0ec. tract. tl. 

situ ^, nulla iam oriri potest controversia. Conatabant editionibus per 
columnaa dispositis : Aquilae, Symmachi, LXX., Theodotionis \ Hoc Tetra- 
plorum opere magno cum applausu excepto, et a S. Literarum studiosis 
ayide expetito; ,Hexapla^ adornare aggressus est^. Hexaplis hae ipsae 
interpretationes quatuor Tetraplorum eodem ordine collocatae erant, prae- 
misso Textu Originario hebraicis, et eodem graecis characteribus exa- 
rato. Sed quia in quibusdam S. S. Libris et maxime his, ,qui apud Hebraeos 
versu compositi sunt**, tres alias editiones reperit: ,quam Quintam et Sextam 
et Septimam translationem vocant; auctoritatem sine nominibus Interpre- 
tum conseoutas* ^; eas oeteris adiunxit, atque hac ratione octo columnae 
iisdem in Libris e regione positae ,Octapla*, oxxaTcXa adpellabantur ^. 



reperitur apud Montfaucon, Palaeogr. gr. p. 226. et Praelim., p. 14. 15. sumtuin 
e codice mss. Eusebii; curus auctoritate constat Isaiae et Ezechielis libros ab 
editione Hexaplari exscriptos, ad fidem Tetraplorum coUatos atque castigatos 
fuisse. 

1) Post s. Epiphanii, 1. c, d. Hieronymi Comm. in ep. ad Tit. 3, 8. p. 734., item 
speciminis codicis Barberini, apud Montf. praelim. p. 16. testimonia. ^) Septua- 
ginta virorum interpretationem tertio loco posuit; ut ad eam quam omnium existi- 
mabat esse accuratissimam, reliquae per columnas dispositae respicerent. £t ita 
ut textus textibus oppositi sibi invicem responderent, facilius exigi et examinari 
possent. 3) Verosimile autem est Origenem positis totius structurae rudimentis; 
cum Caesareae ageret a. 231. p. C, iis edendis serio manum admovisse. Sic statue- 
runt duumviri clarissimi D. Huetius, Origenianorum I. 3, 3. ed. Lomm. XXH, 69. 
et Montfaucon, 1. c. p. 13. *) S. Hieronymus, 1. s. c. p. 736. ^) S. Hieronymo teste 
1. 8. c. 6) jjoc itaque opere prima conspicitur a christiano pubUcata editio 
Textus Hebraei. E fragmentis autem quae exstant apparet, iam tunc plerumque 
ceteris lectionibus praelatam fuisse eam ; quam et postea recensio Masoretharum 
ceu meliorem elegit. Quod enim Textum S. Bibliorum hebraicum ex optimis 
quorum facultas erat exemplaribus sumserit — eorum autem copia viro celeber- 
rimo in Palaestina commoranti non deerat. — testatur in epistola ad Africanum 
professus: „toT(; *EppaVxoi<5 avTiypa^oi^" n. 2. p. 22. se pro modulo suo graeca 
exemplaria contulisse. Quod ipsum rursus fidem facit, Origenem literamm 
Hebraicarum non fuisse imperitum. Quae laus, a quibusdam nostrae memoriae 
in dubium vocata, manet Origenem etiam inde; quia vocales literis Graecis 
expressit, ne fluctuaret lectio, sed veluti quibusdam vinculis stabilis et certa 
consisteret, quod sine Hebraicae linguae cognitione non potuisset perficere. 
Talia vero tantaque opera tantorum sumtuum Origenes, mediocris fortunae vir, 
exsecutus est hortatore operis Ambrosio, viro ad summa nato, locupletissimo 
homine; qui cumulate facultates subministravit, ut notarii et librarii semper ad 
manus ei essent. Verum cum ingentia illa volumina pauci prae inopia sibi 
comparare possent, quidam existimant — e. g. Morinus, de Hebraici Graecique 
textus sinc. exerc. I, 4. 1, 6. p. 169. — Origenem exemplaria omnibus utilissima et 
parAbilia vulgasse separata emendatae a se editionis LXX., quam ex Hexaplis 



Digitized by 



Google 



Versio twv LXX. 175 

Quantae ^erit operae integra Octapla describere, et res ipsa per 
se clare loqnitur, et d. Hieronymus expresse tradit; cum ^ ait: ,8e pro 
virili parte offerre linguae meae hominibus, nt pro Graecorum ^^otcXoTc, 
quae et sumtu et labore maximo indigent, editionem nostram habeant^ 
Certom est post Origenem perpaucos fuisse, qui huiusmodi patronos cum 
scientiarum desiderio et pecuniis pro voto suo habuerint sicuti ille. Cumque 
prima Hexaplorum exemplaria usu attrita fuissent, ex scribendi negli- 
gentia totum opus in perniciem ruit. Magna illa Origenis fama fecit, ut 
omnes quibus Biblia Graeca erant, sua ad Hexaplarem editionem reforma- 
rent; sed haec recensio aliorum malorum origo fuit. Si signa Origenis 
studiose semper a librariis servata fuissent, non exiguum inde Critica 
s. caperet commodum; sed mox librariorum oscitantia exemplaria Versionis 
LXX. novis in dies deformabantur inquinamentis ^. IUud vero annotare 
oportet, quod ab hoc inde tempore non emendata LXX. editio nomine 
jXOiVTjq'; i. e. communis, vulgata dicebatur^. 

Degenerante magis magisque editione Hexaplari, restituere eam 
conati sunt Eusebius et Pamphilus, ex ipso auTOYpifw ; quod erat in 
Caesareensi Bibliotheca, restitutam vero et seorsum magna diligentia descri- 
ptam publicaverunt : atque ea editio Palaestina dicta est^; vel quod 
Pamphilus ex Hexaplis in Caesareensi Palaestinae Bibliotheca repositis 
illos desumtos una cum Eusebio evulgavit, vel quod Palaestini eos codices 
Christiani in publicum usum — demto tamen Psalterio. — primi omnium 
receperint ^. Cum repurgandis Hexaplis hanc navabant operam Eusebius 



ezemit et seorsum publici iuris fecit; sed pro hac sententia nullae afferuntur validae 
rationes. Hexaplorum perpauca facta esse apographa omnes largiuntur. 

*) Praef. in Josue. ^) Cum lihrarii praesertim asteriscos eorum et obe- 
lorum annotationem vel insuper haberent, vel non satis diligenter administrarent; 
ingens incedebat rerum perturbatio. De confusis et permixtis cum LXX. Theo- 
dotionis additamentis queritur S. Hieronymus , prol. Galeat. ipsum Origenem 
huius vitii reum faciens: „sed quod maioris audaciae est, in editione Septua- 
ginta Theodotionis editionem miscuit." ^) Cf. S. Hieronymi, ep. ad Sunn. et 
Fretel. 106, 2. p. 643. „Koiv7) autem ista, hoc est Communis editio ipsa 
est quae et Septua;ginta. Sed hoc interest inter utramque, quod 
xoiVT) pro locis et temporibus et pro voluntate scriptorum vetus 
corrupta editio est." *) Cf. Huetii, Origenian. ni. 4,8. p. 406. Usserii, de 
edit LXX. interpr. c. 7. p. 73. s. *) En triplex editio LXX: Origeniana haec 
quae in HexapHs; altera prioris mere germana Eusebii et PamphiH; tertia 
vetus illa quae Origenis emendationem praecessit, et Koivt^j seu Vulgata adpel- 
lata; qua utebantur Sunnia et Fratella, piae et eruditae feminae, ad quas scripsit 
S. Hieronymus saepe laudatam epistolam. Ex qua clare intelligimus : quid 
vulgatam inter et illam, quae iacebat iu Hexaplis, editionem discriminis interfuerit ? 



Digitized by 



Google 



176 Comment. de S. Script. Cftp. sec. tract. U. 

et Pamphilus; similis cura Hesychium monachum in Aegypto et 
Lucianum Antiochiae eodem f ere tempore exercebat. Correctam ab 
Hesychio editionem Aegyptus amplexa est; quam vero adhibitis yetustis 
Vulgatae exemplaribus refinxit Lucianus, collata etiam veritate Hebraica; 
suscipiebatur in regionibus, quae Constantinopolim et Antiochiam 
interiacent, xotv^ vero pene obsoleverat ^. 



§. 79. Usus et editiones Textus Hexaplaris. 

Illud inter omnesy apud quos hac de re iudidum eat, conatat, e qua- 
tuor editionibus: Vulgari, Origenis, Luciani, atque Hesychii, omnes 
quae exstant hodie tam manuscriptae quam typis impressae derivari, licet 
quam quaevis sequaturf impossibile sit determinare, Tentavit hoc quidem 
periculum J, P, Nickes, de V. T, Codic, gr, familiis Monast. 1868; sed 
oleum et operam perdidit, Quaenam vero e tribus istis editionibus ab anti- 
qua interpretatione tcov 6 minimum distet, ex testimoniis Veterum aUquo 
modo divinare possumus, S* Hieronymus, ep, ad Sunn, l, s, c, affirmat: ^«<?*- 
iionem quam Origenes et Caesariensis Eusebitis omnesque Graeciae traeta- 
tores >cotVYjv L c. communem appellant atque Vulgatam, a plerisque nunc 
Xoux,iavb<; dici,^ Cum Hieronymo fadt Euthymius Zigab,, prooem, comm, 
in Psalm, ed. Migne Op, Par, 1864, I, 64, 5, : ^Haec cum LXX, interpre- 
tum editione consentit, et quae ab aliis d^ravata fuerant, reprobavit^, Cf, 
Suidae, Lexicon s. v, Aou>ctavb<; II, 608, Usi sunt Hexaplis praeter S. Epi- 
phanium, Eusebium et d, Hieronymum, qui etiam de singulis interpre- 
tibus in suis commentationibus multa servarunt; Hesychius — pr, Hieros, 
f 438, a Salonitano distinguendus, V, comm, in Lev, Ps, XII, proph. m, 
Isai, Ezech, Dan, apud Migne, Patrolog, Gr. Par, 1860, 93, 787. s, — Poly- 
chronius, — ut ex fragmentis eiusdem in catenis Octoteuchi ed, Nice- 
phori, in Prov. ed, Peltani, in Job, ed, Comitoli, in Danielem ed, Maii 
arguitur, — Theodoretus, Procopius Gazaeus — Comm, in Octot, Tig. 
1555, Esai, Par. 1580, Q. L, L, Reg, Lugd, B, 1620. — Olympiodorus 
— comm, in Ecclesiasten, Job, Jerem, apud Migne, t, s, c, p, 11, s, — ; aliique 
bene multi, quorum fragmenta maiora et minora servant s, d, Catenae, 



1) Quo spectant verba S. Hieronymi : „ Alexandria et Aegyptns in Septua- 
ginta suis Hesychium laudat auctorem. Oonstantinopolis usque Antiochiam 
Luciani Martyris exemplaria probat. Mediae inter has Provinciae Palaestinos 
Codices legunt; quos ab Origene elaboratos Eusebius et Pamphilus vulgavertint: 
totusque orbis hac inter se trifaria varietate compugnat.'' Prol. Gal. 



Digitized by 



Google 



Versio T(ov LXX. 177 

De singtUis Veterum, qui Hexapla adhibueruntf loquiiur Montfaucony prae- 
lim. XI, 3. p. 74. Denique celeberrimum illud opus Bibliorum Origenianorum 
immenso labore confectum, una cum Bibliothecay Caesarea — 'poat septennem 
obsidionem a. 653. — ab Arabibus expugnata ita periit; ut ne vestigiitm 
quidem eiuSf ut ab Origene concinnatum eraty superstes manserit, 

E residuis fragmentis a Fl. Nobilio et Drusio coUigere ceptis, operis 

Hexaplaris reliquiae a Montfaucon, mon. Bened. C, S, M, multis partibus 

egregie auctae cum prael. et Lex. editae sunt Par. 1713. 2. vol, Montefalco- 

nianam editionem repetiit, aliquibusque notis illustravit C. Fr/ Bahrdt, 

Lips. 1769, 1770. H. part. Sed magno cum dispendio omisit fragmenta 

Hehraica literis graecis descriptOf versionem Latinam, atque multas eruditas M. 

annotationes, Recentissima ed. tom. V. et VL Oper. Patr. Gr. XV, XVL Par, 

1857. P, L. B, Drachy in titulo dicit: se opus Origenianum ad primitivum 

ordinem vere Heocaplarem reduxisse, erroribus eocpurgasse, notisque suis non 

paucis illustrasse. Sed venia bene meriti viri dicendum, quod Hexaplorum nova 

tt emendatior editio adhucdum exspectanda est; spem eius prope 

diem evulgandae nostris diebus fecit Fr. Field Anglus, monit. ad Otium 

Norvicense, sive tent, de reliq. Aqu. Symm. Theod, e l. syr, in gr. convert, Oxon. 

1864. Ad labores Montefalconii additiones dedere: G. L. Spohn, Jeremias 

vates c versione Judaeorum Alex, ac rel, interpr, gr, emendatus. lAps, 1794. 

vol. n, c, Fr. A, G, Spohn, 1824, H. Owen^ enquiry in to the present state of the 

LXX, version of the O. T. Lond, 1769, Ei. Critical disquisitions containing 

8ome remarksy L on Masius*s edition of the book of Josua, and 11, on 

Origens cehbrated, Hexapla. ib. 1784, J, G, Scharfenberg, animadv, q. 

fragm, Vers, gr, V, s, a B. Montefalconio coUecta illustr, emend, Lips. L II, 

1776. 1781. Huic consilio praeter editionem Danielis, quae facta est a 

Simeone de Magistris v. p. 115, 159,, Romanam et Tischendorfii Octateuchum ; 

imprimis inservit versio Syriaca Hexaplaris, cuius e codice syriaco-hexa- 

plari Ambrosiano-mediolanensi partem Proph. Jerem. et Ezech. amplectehtem 

edidit M, Norberg. Lond. Goth, 1787. Daniel. sec, ed, LXX, ex Tetraplis des. 

excod, Syro Estranghelo ed, C, Bugatus Mediol, 1788, Item eodem editore 

Psalmi, ib, 1820. AaviYjX x. t. *EP3. e codice Chisiano post Segaarium ed. 

sec. vers' Syro. Hexapl, H, A, Hahn Lips. 1845. J, F. Schleussner, op. cr. 

ad vers. gr, V, T. pert Lips. 1812, L, IV. Reg, syro-heocaplaris spec. ed. 

Hasse. Jen, 1782. Continet particulam e, 9, mss. Paris. n, 5, quod primus 

reperit descripsitque P, J, Bruns, in Eichhornii Repertorio VIII, 85, s, IX, 

157. s. X, 58, s. Perfectius: Codex Syriaco-Hexaplaris L. IV, Reg. e* cod. 

Par. Isai. XII, proph. min. Prov, Job, Cant. Threni, Ecclesiastes e cod. Mediol. 

ed. H, Middeldorpf, Berol. 1835, 2. vol, L. L. Judicum et Ruth s. vers, 

Danko, Hist. Kevelationis divinae. III. 12 



Digitized by 



Google 



178 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

Syr. Hex. quos ex cod. Mus, brit, nunc pr. ed. not. iUust, Thom, Skat^Ror- 
dam. Havn, 1861, e codice Musei Britannici. Gen, Lam, Bar. dedit A, M, 
Ceriani, Monum, s, et prof, I, II. MedioL 1861. 3, 



§. 80. De translatione Codicis s. Veteris Testamenti in 
idioma Syrorum. 

Haud parum ad intelligendas expKcandasque S. S. in se uti- 
litatem adferre linguae scriptorumque Syriacorum ^ notitiam^ omnes 
confitentur commentatores. Syriaca lingua ipsi Domino et Salva- 
tori vernacula, ceteris dialectis semiticis hoc ipso longe praestare 
videtur ^. Apostoli hac Ungua primum Judaeis, deinde aliis populis 
circum vicinis, coeleste nuncium Regni divini promulgarunt, et 
postea literis tradiderunt. Ecquidem extra dubium positum est: 
partem aUquam N. T. videlicet libros: EvangeUum s. Matthaei 
et Epistolam ad Hebraeos^, sermone quodam haudquaquam 
a syriaco diverso, esse conscriptosi 

Versio Veteris Testamenti in idioma Syrorum, ante omnia 
ab interpretatione Novi Testamenti probe discernenda est. Utra- 
que enim, quamvis eadem lingua concinnata sit, tamen cum 
ratione antiquitatis, tum internae conditionis maxime distinguitur. 



1) Qui cum post Christum natum aliquamdiu soli in Asia literas elegan- 
tiores, et imprimis theologicas excolerent, orthodoxae fidei tenaces ac pestifera 
haereticorum commenta refutaturi, ad diligentissimam S. S. tractationem excita- 
bantur. ^) Enimvero coll. H. R. D. N. T. p. 217. s. in idiomate Syrorum 
voluntatem Dei, et expressa vitae aeternae promissa, Unigenitus Dei Filius orbi 
revelavit. Hanc aacro ore consecravit, in hac preces ad Patrem obtulit, mysteria 
mundo abscondita aperuit, ita ut dicere possimus; „Nos docet hic unus 
Numinis ore loqui." 3) Cf. H. N. T. p. 268. s. 461. s, *) V. C. Fr. Miniscalchi 
Erizzo, Evangeliarium Hierosolymitanum. Veron. 1864. II, XXIV. s. Cum porro 
omnes Scriptores N. T. Syriaca vernacula in consuetudine quotidiaua uterentur, non 
poterant non etiam, quae graece exararunt, colore quodam aramaeo tingere. Sed 
et quod ad V. T. attinet, tanta est linguae Syriacae cum Hebraica necessitudo, 
ut praeter unam arabicam, utpote semiticarum locupletissimam, hodieque adhuc 
in ore populi vulgarem, nulla sit, qnae obscurioribus hebraicis vocibus illustrandis 
maiore cum fructu adhiberi possit. Nunc tamen ne nimium excurrat oratio, lectorem 
huius rei cupidum invitamus adC. aLengerke, de studio litterarum Syriacarum 
Theologis quam maxime commendando. Regiom. Pruss. 1836. I. II. atque 
Miniscalchi, 1. c. p. 



Digitized by 



Google 



De interpretationibus Syriacis V. T. 179 

Utriusque Testamenti Versio rursus duplex est; alia antiquior, 
alia vero recentior. Vetustate, auctoritate, linguae indole cele- 
berrima est interpretatio S. Scripturarum ^ ,Peschito^ i. e. 
,simplex^ vocata^; quia interpretationibus allegoricis ac mysticis ^ 
opposita. BibKis Sacris convertendis in vernaculum sermonem, initia 
quasi iacta sunt Literaturae Christianae apud Syros ^, quae deinde 
a variis varioque genere magno studio tractate. ita profecerunt; ut 
saeculo quarto et quinto eum profectionis gradum attigerint, qui 
postea tantum abest ut superatus fuerit, ut ne servari quidem 
potuerit. Opressa siquidem per Saracenos Syrorum Kbertate, Religio 
et Literae sacratiores in abditis Coenobitarum recessibus latere 
debuerunt^ Saeculo altero a Natalibus Domini Libri S. 
iam Antiochiae potissimum lecti et transscripti sunt, inde autem in 
Syriam Orientalem una cum EvangeUo allati fuerunt. At vero quae 
saepissime esse solet veterum originum obscuritas ; eadem est anti- 
quissimae versionis Syriacae ^. Ceterum hoc satis exploratum est : 



^) Qua vulgo Syri, Maronitae, Libani accolae, una cum Christianis S. 
Thomae in India extrema utuntur. ^) W^, coll. Chald. rad. lOl^B, apud Buxtor- 
fium, 8. h. V. 3) Quas ^170 Judaei dixerunt. *) Cf. Assemani, Bibl. Or. I, 203. 
s. 361. s. rV, 70. s. 428. s. 924. s. &) Plura hac de re dabunt! J. C. Wich- 
manshausen, de «"ipon □"»«. Viteberg. 1711. Th. S. Bayer, Historia Osrhoena et 
Edessena ex nummis illustrata. Petrop. 1734. p. 104. s. 173. 358. SchrSck, 
Christliche Kirchengesch. 11, 34. s. N. Wiseman, Horae Syriacae. Rom. 1828. 
p. 100. s. C. a. Lengerke, de Ephraemi Syri arte hermeneutica, Regiom. Pr. 1831. 
p. 81. s. J. Wichelhaus, de N. T. versione syriaca antiqua quam Peschitho vocant. 
Hal. 1860. p. 51. s. 122. s. Verissime Miniscalchi, 1. s. c. p. X. s. „Incertis quippe, 
ut scribit de re literarum aram. Assemanus, in ded. Bibl. Orientalis I. ad 
Clementem XI., fontibus nata, per mille atque sexcentos annos magna littera- 
tonim affluentia excurrit. Persarum postea, et Graecorum dominatione angustio- 
ribus coercita ripis iter coegit, doncc Bomanis Parthisque alternante fortuna, 
imperantibus, terram praeceps subiit. Mox Christianae Religionis favore 
emersit." Sane brevi tempore post acceptam fidem Christianam, Syrorum 
sacra poesis orta est; varietate et elegantia non minus quam gravitate 
insignis, quae quam maxime Psalmorum V. F. sapit ingenium, et ad eorum 
exemplar est composita. Ubique Moyses, Prophetae, Evangelia et Apostolorum 
Epistolae lingua nationali describebantur et transferebantur. Editi sunt in S. S. 
Commentarii, Scholia, Homiliae ; singulares item Historiarum V. et N. T. pa^^tes 
hymnis et canticis illustrabantur. ®) De tempore quo Biblia S. ex Hebraeo in sermo- 
nem syrum transfusa sunt Bar-Hebraeus — Praefat. ad Librum „Thesaurus 
Arcanorum'*, qui commentarium exhibet in totam Scripturam S. apud Wisemanum, 
hor. syr. 11, symbolae phil. ad Hist. Vers. syr. §. 2. p. 90. — hanc refert Syrorum 

12* 



Digitized by 



Google 



180 Commeiit. de 8. Script. cap. sec. tract. 11. 

tum e traditione Ecclesiarum Orientis^; tum e testimoniis ,Vete- 
rum': interpretationem tou 26po'j valde antiquam esse. Sane rationes 
haud spernendae Versionem ^Simplicem' divi Ephraemi tempo- 
ribus longe priorem esse probant. a. Scripta S. Patrum et Scripto- 
rum E., in quibus nonnumquam ,toO Supou' mentio fit. Ita iam sae- 
culo secundo Melito Sardensis^ quendam interpretem ,6 26po<;' 
nominat^. Interpretis Syri mentionem fecerunt S. Basilius* et 
S. Ambrosius''. Certam eiusdem notitiam habuerunt d. Chry- 
sostomus^, et Theodoretus'^; Praesul Hipponensis ^ et Doctor 
Stridonensis ^. Syri porro b. in plerisque S. S. Libris Hexaplorum 
lectiones afferuntur ab Eusebio Caesareensi et Emiseno, maximeque 



traditionem „Tres fuerunt sententiae; prima quod tempore Salomonis et Hiram 
regum conversa fuerit; secunda quod Asa sacerdos, cum ab Assjrrio missus fuit 
Samariam, eam transtulerit; tertia demum, quod aetate Adaei Apostoli et Abgari 
regis Osrhoeni versa fuerit, quando otiam Novum Testamentum eadem simplici 
forma traductum est.^ Primae duae originum Peschitonianae interpretationis, de 
qua hic quaestio vertitur, causae vero dissimiles imo impossibiles sunt. Praeterea 
enim quod Libros S. Salomoni non minus quam Asae posteriores contineat, 
vocibus utitur manifeste graecanicis. Graeca autem lingua neqtie Salomonis, 
neque Asae aetate Syris cognita erat. Ultima vero opinio primum Ecclesiae 
saeculum versionem istam adaequasse, e coniectura magis, quam e certis testi- 
moniis ponit. 

*) Enimvero Versio „simplex", exarata fuit in lingua, quam loquuntur 
Maronitae, qui habitant in pagis circa montem Libani; etiam hodie apud Syros 
nsitata est. ^) Annotatione ad Gen. 22, 1\J. p. 37. ed. LXX. Morinianae. ^) D. 
q. V. Montfaucon, Praeliminaria in Hexapla 1, 8. p. 18. Wichelhaus, de N. T. 
Syriaca Peschito p. 64. s. J. Perles, Meletemata Peschitthoniana. Vratisl. 1860. 
p. 3. s. 49. s. *) In Hexaemeron. H, 6. I, 18. ») Hexaemeron, 1. I. 8, 29. p. 20. 
6) In Joannem, homil. I, 2. p. 10. „Syri, Aegyptii, Indi, Persae, Aethiopes 
innumeraeque aliae gentes dogmata ab illo inducta in linguam suam trans- 
ferentes.'* ^) Comment. in Jonae 3, 4. p. 1471. ^) De Civ. Dei XV. 13, 3. 
p. 75. 9) Ad Eustochium virginem, ep. 108, 30. p. 723. ^^) Disputatur vero an 
si qui Syri lectiones adhibuerunt, eas ubi opus fuit graece expresserint, an cx 
aliqua Syriaci Textus graeca translatione prius adornata mutuati fuerint? De 
hac re donec clarum aliquod Veterum testimonium reperiatur, nonnisi hariolando 
loqui possumus. Sunt in Hexaplis haud pauca exempla, quae Syrorum versionem 
arguere videntur. Ita Gen. 8, 7. p. 26. Didymus testatur: Symm dissimilem a 
Gtaeco lectionem prae se ferre. Eusebius Caesareensis et Diodorus Tarsensis 
Hebraei et Syri lectiones adferunt, ab aliis S. S. interpretationibus diversas. 
Theodoretus qui aramaicam linguam didicerat, praemissa nota 6 Supo^, graeco 
opponit textui ; quod sane non fecisset, si ex aliqua graeca versione sua deprom- 
sissct. Quoniam vero Syri illius, cuius apud S. P. et S. E. mentio fit, lectiones 



Digitized by 



Google 



De interpreUtionibus Syriacis V. T. 181 

a Diodoro Tarsensi ^^K Idem porro sequitur c. e scriptis s, Ephrae- 
mi, e quibus patet S. Patrem non e Textibus originariis loca Divini 
Voluminis transferre : sed interpretationem iam existentem et 
quidem vulgatam adhibere. Duasverotantum Versione&Ephraemo 
aptas ipsius aetate exstitisse novimus; nempe unam graecam, 
alteram syriacam. Allegatis igitur ab Ephraemo S. S. locis cum 
textu Versionis simplicis collatis, abunde clarescit, s. Patrcm 
versione Peschito usum fuisse K 

Syrus interpres Judaeae fuerit rehgionis an christianae? longa 
est inter viros doctos controversia. Cum externis hac de re pror- 
sus destituamur argumentis, ad interna confugiendum erit. Et haec 
quidem per se spectata auctorem Christianum, Judaeo'^ longe 
probabiliorem reddunt^. Quae rursus omnia simul iuncta faciunt, 



cum Peschito persaepe congruere observeiitur j — v. Perles, I. c. p. 50. — 
probabile utique videtur: Syrum, cuius interpretatio penes S. P. et S. £. passim 
affertur, esse Versionem simplicem. 

^) Quod ita demonstratur. 1. S. Ephraemus verba plurima, quae profert 
allegando, tanquam obscura et obsoleta, aliis vocibus magis notis explicat Quis 
iam commentaria scribendo ita transferret, ut suam ipsius versionem mox 
obscuritatis nota signaret? 2. lutcrdum Textus, quos citat, non solum ab Hebraico, 
sed et a Graeco differre affirmat. 3. Dicit se interpretatione iam „nota** uti, imo 
Yersionis simplicis vestigia tam diligenter premit, ut aliquando ad sensum minus 
aptum stabiliendum ea duce feratur. — Testimonia hanc in rom ' magua copia 
diligentissime collegit Wiseraan, 1. c. p. 122. 5 novis symbolis auxerunt C. a. 
Lengerke, de Ephraemo Syro S. S. interprete. Hal. Sax. 1828. p. 16. s. et 
Perles, 1. c. p. 51. — Quae cum ita sint nihil aliud nobis relictum est, uisi ut statua- 
mus: textum, quem in V. T., quod universum illustravit commentariis , secutus 
est s. Ephraemus, omnino illum Versionis Simplicis fuisse. ^) Simon, Hist. 
cr. V. T. II, 15. p. 76. ait : „videri possit non ab homine Christiano sed Judaeo 
concinnata." -Perles, 1. c. p. 8. scribit: „Neque dubitari potest quin Peschittho 
versio ab interpretibus pluribus confecta doctrinam iudaicam secuta, iudaicarum 
quae in Palaestiua circumferebantur, versionum veteriorum servaverit vestigia." 
Cf. p. 15. s. 21. s. 3) Cumprimis a. Psalmorum. Cf. interpr. Ps. 21. 55. 110. Prouti 
iam G. Gesenius, ph. kr. u. hist. Comment. U. d. Jesaia. Leipz. 1821. I, 1, 85. s. 
observavit, iis in rei testimonium locis allatis; quibus alium sensum Judaei, 
alium Christiani subiicere solent. Idem patet p. e sectionum titulis, in quibus 
mentio fit: de cruce eiusque veneratione; de ieiuniis et vigiliis; de piis precibus 
pro defunctis. Unde etiam bene refelluntur heterodoxi, qui contendunt hos 
et similes ritus ab Ecclesia Romana serius esse invectos. Addidit y. L. Iliizel, 
de Versionis Syriacae quam Peschito vocant indole comment. cr. exeg. Lips. 
1825. p. 129. s. iilud argumentum, quod dicunt negativum; quo eadem sententia 
fulcitur et commcndatur ; quodve nititur coUatione Syrum inter atque interpretes 



Digitized by 



Google 



182 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

ut credamus Versionem Simplicem ^ ortam fuisse: longe ante 
quartum saeculum, in Orientali Syria, ea dialecto quae maiori 
cum Hebraica gaudebat cognatione. Quod ad indolem universam 
translationis Peschito attinet, in variis lectionibus belle cum 
d. Hieronymo facit. Interpres Pentateuchi vetustissimus^ 
plurimis in locis sensum magis, quam singula verba reddere curavit ^. 
Codex ille, quo Syrus in vertendo usus est, lectiones habuit multas 
a recensione masorethica discrepantes; partim interpreti Syro privas, 
partim ei cum aliis Veteribus communes. E fonte hebraico immediate 
fluxisse, lectori attento patulum fit. Psalmorum liber prae ceteris 
singularis^ reperitur. Solet tropos verbis propriis reddere; nomi- 
nibus Dei metaphoricis faciliora substituere; breviter dicta amplius 
explicare; interrogationes in affirmantes propositiones convertere, 
Prophetae faciem nativam Textus originarii ostendunt ^. J o b u s 
Hebraeum magis exacte refert in syriaca quam in ulla vetustarum 
translationum Orientis. Proverbiaex hebraeo reddita sunt, quam- 



iudaicos Onkelosam et Samaritanum instituta. Quid est quod minutiarum, quibus 
tam mira diligentia ac religione Onkelosum ac Samaritanum ceterosque omnes 
seriores Judaeorum interpretes deditos esse videmus, in versione syriaca nuUae 
deprehenduntur ; neque ille Syrus textus hebraici emendationibus eodem modo, 
quo iudaici interpretes, in locis, quae Divinae Maiestati aliquid detrahere vide- 
bantur, indulserit. Idem tenent HRvernick, Handb. der h. kr. Einl. I. 2, 94. Herbst, 
hist. kr. Einl. p. 198. Wette, Einl. p. 90. Bleek, Einl. p.SOO. Keil, Einl. p. 664. 
Reusch, Einl. p. 95. Arnold, Herzogs R. E. XV, 401. et Wichelhaus, 1. c. p. 73. 
„Ut vero h. 1. taceam, ait, intema versionis indole vix prodi originem Judaeam, in 
Talmude procul dubio huius versionis mentio exstaret, si hominis Judaei esset 
opus.** 

1) Si haec recte a nobis disputata sunto. ^)I>e fragmentis Pentateuchi cod. 
Tischendorfiani 13. nota insignitis saeculi X. v. Fr. Tuch, comment; de Lipsiensi 
Codice Pentateuchi Syri mss. Lips. 1859. ^) Hoc consilio ductus modo sententias 
aliter iungit verborumque ordinem mutat, modo addit omittitve, quae ipsi aut 
apta aut inepta videntur; modo ipso Textu originario accuratior esse, eumque 
quasi emendare studet; modo co^mmutando vocabula, quorum nimis lata esset 
significatio, magis rem definientibus^ difficiliora etiam facilioribuS) translata 
propriis vel denique sententias per ambages enunciando sensum edicit. V. A. 
Geiger, 1. s. c. p. 167. 276. *) Idque haud dubie eam ob causam, quod eius in 
Ecclesiae Syriacae Lyturgia maximus fieret usus; — v. Fr. E. C. Dietrich, de 
Psalterii usu publico et divisione in Ecclesia Syriaca. Marb. 1862. p. 2. s. — 
optimi quique sublime Psalterii argumentum sibi proprium reddebant, eiusque 
lectione delectati sunt. ^) Cf. Gesenius, Jesai. p. 82. Credner, de Prophetarum 
minor. vers. Syr. quam Peschittho vocant indole. Gott. 1827. p. 82. s. 



Digitized by 



Google 



De interpretationibng Syriacis V. T. 183 

quam deinde ex LXX. reficta esse passim censentur K Versio 
quoque L. L. Paralipomenon minus fidelis esse reperitur^. 

Praeter hanc interpretationem, etiam Versionum Syriacarum 
quae e textu Graeco confectae sunt, plures exstant; sed ceteris 
praestantior ,figurata^ quam vocant^, sive syro-hexaplaris^, 
auctore Paulo episcopo Telensi^ Ad criticum eius usum quod 



*) Cf. Dathe, opusc. p. 110. s. ^) Textum in universum, quo Syrus usus 
est, alium habuisse yidetur ab illo, qui uostris manibus teritur, hic illic discre- 
pantem ; Alexandrino illi LXX. similem. Unde tot reperiuntur loci in Pentateucho, 
collati ab Hirzel, 1. c. p. 125., quibus Alexandrinis et Syro consentientibus 
conspirat etiam Samaritanus. Habentur in translatione syriaca lectiones quaedam, 
quae ipsi sunt propriae, sensumque efficiunt vulgari haud conciliandum ; aliae quae 
consensum Syriacam inter et Graecam LXX. ultro ofi^erunt, eumque manifestiorem, 
quam inter quoscunque ceterorum veterum interpretum, unde in explicanda S. S. 
utilitate sese commendat. Versiones plures praesertim arabicas et armeniacas ex 
Syriaca ortas, vel saltem refictas fuisse, passim sumitur a criticis. ^) Ex celebri 
loco Abulpharagii, historia comp. Dynastiarum, quam edidit E. Pocockius. Oxon. 
1663. Ibi. p. 184. legitur interprete eodem Pocockio: „et alteram figuratam iuxta 
LXX. Seniorum interpretationem e lingua Graeca in Syriacam traductam longo 
post Salvatoris incamationem intervallo.** Qui locus ut recte advertit Wisemanus, 
1. c. decem ante Abuipharagii editionem Oxoniensem annis vulgatus erat ab 
Abrahamo Ecchellensi, in notis ad Hebedjesu catal. Rom. 1653. p. 240. ^) Ut 
dixit Bugatus, in ed. Psalt. syr. mediol. ^) „Testamentum vero vetus Septua- 
gintavirale Paulus episcopus Tellae Mauzaleth, ex Graeco in Syriacum transtulit" ; 
habet praefatio Thes. arcan. ap. Wiseman, I. c. p. 91. Alexandriae a. 617. confecta 
esse creditur. Huius versionis codicem se manibus tractasse et oculis usurpasse 
contendit Andreas Masius — „Vir perspicacis ingenii et doctrinae singularis", ut 
bene animadvertit Huetius, de interpretatione 1. H. Stad. 1680. p. 235. — in 
Josuae imperatoris Historia illustrata atque explicata Antverp. 1574. ep. dedic. 
ad reg. c. p. 6. scribit: ^interpretem Syrum ubique auctorem certissimum habui; 
qui ea Graeca ad verbum expressit ante annos nongentos, quae in Adamantii 
hexaplis ab Eusebio in nobili illa Caesareensi Bibliotheca fuere collocata." Et 
p. 123. praef. in graec. ed. Jos. atq. annot. s. dicit: „habeo aliquot s. Historiae 
libros, qui et conversi in linguam syriacam et scripti sunt Alexandriae, anno ab 
Alexandro M. novies centesimo vigesimo septimo, conversi ad verbum de Graeco 
exemplari." Flebile quidem codicis istius fatum est, quod ita sese adusque 
subduxerit, ut a nemine amplius indagari potuerit. „Habeo enim ait Masius 
ded. p. 6. ab illo interprete Syro etiam Judicum historias et Regum; praeterea 
Paralipomenon, Esdram, Esther, Judith, denique Tobiae et Deuteronomii bonam 
partem." Eadem tamen forte esse videtur, quam continet codex Ambrosianus 
Mediolanensis, cuius notitiam dederat deRossi, specimen ineditae et hexaplaris 
Bibliorum versionis Syro-Estranghelae praef. §. 2. Parm. 1778.; publica luce 
donarunt Norberg, Bugatus, Hasse, Middeldorpf et Skat-Rordam 
a nobis p. 177. 8. laudati. Cadunt in eum simulque in archetypum graecum. 



Digitized by 



Google 



184 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

attinet, tanti maioris facienda est haec translatio, quanto plus ei 
inest iidei et diligentiae. Integritati Hebraici Textus testimonium, 
vitiis vero LXX. interpretum emaculandis nova adfert remedia ^ 
Neque tamen reticere licet id, quod Syrus interpres, quamvis 
verba Graeca summopere persequens, eorumque vel etymologiam 
premens; tamen ob vocabulorum penuriam, qua lingua Syriaca 
laborat, saepissime coactus fuit uno eodemque vocabulo syriaco 
uti, ad exprimendam magnam vocabulorum copiam, quas graeca 
lingua et sensus et etymologiae vinculo cognatas praebet^. Kar- 
kaphensis demum sive montana, dicitur editio quaedam Biblio- 
rum Syriacorum, de qua disputatur, sitne revera versio et cuiusnam 
indolis? vel tantummodo recensio t^<; Peschito? At cum e ratio- 
nibus gravibus ostensum fuerit ^, esse nisi recensionem monophysi- 
ticam; cuius textus fundamentalis est versio ,Simplex^, et quidem 
ammanuense Davide monacho coenobii S. Aaronis^ exscripta; 
in numero Versionum syriacarum veluti peculiari^ interpretatio 
censeri non potest^ 

§. 81. De interpretatione Syriaca N. F. prisca et 
heracleensi. 

Non multo post absolutam simpUcem V. F. versionem, ex- 
eunte saeculo secundo, initio certe saeculi tertii L. L. N. T. in 



quod interpreti prae manibus fuit, omnes illae notae, quibus codices bexaplares 
ab aliis dignoscuntur. 

1) Cfr. Bugati, praef. ad Dan. n. 17. p. 25. s. V. p. 176. s. 2) cf. Middel- 
dorpf, praef. p. 11. Quod ad Psalmorura translatorem in specie attinct, investi- 
gatio versionis ostendit : eum satis graece doctum suoque muneri parem exstitisse ; 
Latino attamen interprete inferiorem fuisse. Quodsi facta coUatione compertum 
habeamus lectionum, quae in reliquis testibus criticis non inveniuntur, apud 
Syrum Hexaplarem vix unum aliudve vestigiura esse; tamen in lucro depu- 
tandum est, auctum esse numerum testium eorumque bonorum in varietate 
lectionis V. T. iudicanda. Cf. J. Th. Plttschke, de Psalterii mediol. a C. Bugato 
editi peculiari indole ei. usu cr. in em. t. Ps. gr. LXX. Bonn. 1836. p. 16. s. 
•) A celeberrirao Wisemano, 1. c. p. 161. s. qui textum Karkaphensem in 
codice 163. Vaticanae Bibliothecae primus omnium detexit. ■•) Quod quidem 
situm est in praecipuo fere Mesopotamiae monte „Sigara.", unde uomen mon- 
tanae, quia sc. recensio ista a Jacobitis in montano Sigarensi adhibetur. Wise- 
man, 1. c. p. 241. ^) Neque Nestoriani habent interpretationem aliquam propriam 
et a Peschito discrepantem. L. Wiseman, 1. c. p. 140. 1. 



Digitized by 



Google 



De interpretationibus Syriacis N. T. 185 

linguam Syrorum translatos nemo facile negabit, qui vel obiter 
prima rerum christianarum apud Syros incrementa noverit K Hoc 
autem evenisse, postquam versio simplex L. L. V. F. divulgata 
fuerit, haud vane colligitur inde ; quod translator N. F. 2 qui tex- 
tum Graecum xaxa xoSa sequitur, multis tamen locis ex V. T. repe- 
titis, simplicem versionem V. F, transscripserit. Idem inferunt ^ ex 
eo, quod epistolam d. Petri posteriorem, s. s. Judae, Joannis II. et 
III. atque Apocalypsim — quarum auctoritatem Syros procedente 
saeculo III. agnovisse, scripta S.Ephraemi testantur^ — non comple- 
cteretur^ Hoc autem vix tardius evenire potuisse dicunt; enimvero 
cum Canon N. T. fixus et communi Ecclesiae calculo probatusqup 
erat, non licuit Libros hosce ampUus extra S. Bibha coUocare^. 



*) Accolae imprimis regionum trans Euphratem sitarum, ad quos linguae 
graecae notitia non pervenerat; Novum Testamentum, quod maxima sui parte 
graeco idiomate scriptum est, in vernaculum sermonem translatum desiderarunt. 
Quod quale fuerit, cognoscitur e praestantissimo *codice Vaticauo inter Syr. 
V. ol. 11. Bunc 19., formae quae nominatur quartae minoris, fol. 196., paginis 
in binas columnis divisis; quem descripsit J. Assemanus, Bibl. Apost. Vatic. Cod. 
Mss. Cat. Rom. 1766. I. 2, 70. s. ; expendit Adler, 1. c. p. 137. s.; illustravit 
ediditque C. Fr. Miniscalchi Erizzo, 1. c. p. V. Apographum codicis longe 
vetustioris saeculo XI. factum habetur. Accedit quod unicum priscarum literarum 
syriacarum q. d. Palaestinarum, sit specimen, quas a scriptura ^Estranghela" 
— a V. gr. oTpoYYuXo^, rotundus? — dicta multum differre constat. Lingua 
quoque a proprietate s. Ephraemi et Jacobi Edesseni diversa est; in nominum 
verborumque formis tou Targum dialecto, quam proxirae accedit. Elegantiae 
expers interpres, valde perspicuus et antiqua simplicitate clarus, grammaticae 
et syntaxeos leges parum attendit. Puncta diacritica perrara, aut potius nuUa 
usurpat. Continet Evangelia Eglogadia, sive lectiones Evangeliorum per 
anni curriculum a Dominica Resurrectionis usque ad sabbatum s. inclusive; 
item lectiones de Resurrectione Domini; demum lectiones in Festis S. S. a. m. 
Septembri ad Augustum iuxta ritum, quo etiam hodie utuntur, qui Melchitae 
nuncupantur. Tituli Lectionum sermone arabico, literis tamen syriacis 
Palaestinis exarati sunt. ^) Nam hoc, quod quibusdam placuit: singulas N. T. 
partes, diversos habuisse translatores, idoneis argumentis nondum est probatum. 
3) Haud perperam quidem, ut putaraus. *) Cf. C. a. Lengerke, de Ephraemi 
Syri arte hermeneutica. Regim. 1831. p. 4. s. ^) In Evangeliario, quod lauda- 
vimus n. 1., Hierosolymitano, legitur Joann. c. 8, 3. s. c. 21. p. 1. Marc. 16, 9. s. 
et Luc. 22, 27. 28. I, 318. s. 410. 422. s. 460. s. V. H. N. T. p. 245. 281. 303. 
^) Apud Syros, scribit Cosmas — ab indica navigatione ludicopleustes 
dictus, Topogr. chr. 1. VH. apud Montfaucon, CoUectio nova P. et S. Par. 1707. 
II, 292. — autem nonnisi tres praedictae repcriuntur, videlicct Jacobi, Petri et 
Joannis. V. interim Comm. h. p. 46. s. 



Digitized by 



Google 



186 C!omment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

Quod codicem attinet; ex quo haec translatio fluxerit: erat antiqui- 
tatis maximae^ monimentis Textus N. F. nondum recensiti annume- 
randus. Ut antiquitatis, ita etiam axpi^s^a^; laude excelluit; cum talem 
se praestiterit Syrus, qui graecis literis accurate institutus et omnis 
generis eruditione politus; in multis locis maxima simplicitate fideque 
s. Codicem Novi Testamenti interpretatus fuerit K Tantum tamen 
abest, ut eius virtutes solum recenseamus, vitia quoque huius transla- 
tionis taxare oportet. Accidit saepenumero hinc interpreti, ut graecae 
orationis brevitatem, concinnitate aramaica^ assequi non posset; 
qua necessitate pressus Textum originarium non reddidit ad Uteram. 
^aepe aUam vocabulorum construendorum rationem ingressus, in 
aliis adiecit, in aliis omisit; nonnulla vero, quae non intellexit, ex suo 
ingenio interpretatus est^ Ceterum valde disputatur, utrum haec 
translatio incorrupta ad nostram memoriam pervenerit, vel an 
eosdem quos ,Latina^ casus experta fuerit? Non desunt eruditi^, 
qui magnopere verentur, ne iam Ephraemus habuerit eam a cor- 
rectoribus corruptam; sed quam parum hoc praeiudicium valeat, 
inde patet, quod de interpolatione Syri N. F. Veteres altum sileant. 
Interim quamvis librariorum mendis versionem N. F. syriacam 
infectam fuisse, omnium minime inficiemur-^; tamen eximiam Syrum 

1) Ad virtutes versionis syriacae referendum esse censent eruditi: 
quod voces N. T. emphaticas eiusmodi reddat loquendi formulis, quibus iUarum 
sensus vividis depingitur coloribus. Ad primarias porro dotes N. T. syriaci pertinet : 
quod auctor eius in explicandis vocibus aramaicis, itera verbis graecis concise 
positis illustrandi8 plurimum conferat; dubiae autem vel ambiguae significationis 
propositiones determinare consuevit. Denique virtus versionis syriacae in recte 
positis sententiarum interpunctionibus conspicitur. Inde non sine causa tanquam 
utilissima a viris doctis Syri sedula lectio et collatio commcndata est. Elegantiam 
versionis syriacae eiusque prae aliis praerogativam laudarunt: Walton, Proleg. 
XIII. p. 504. J. R. Rus, de linguae syr. usu in N. T. Jen. 1702. J. Fr. Bernd, 
schediasma de primariis quib. Vers. syr. virtutibus in quor. 1. N. T. illustr. consp. 
Hal. 1732. Reusch, Synis c. f. N. T. graeco coll. Lips. 1741. M. Weber, 
de usu vers. syr. hermen. Lips. 1778. Fr. Uhlemann, de Version. N. T. 
Syriacarum critico usu. Berol. 1850. p. 7. s. Wichelhaus, de N. T. vers. syr. 
p. 87. s. Miniscalchi, 1. c. p. XXXIX. g. ^) Unus ne, an plures S. Codicem 
N. F. interpretati fiierint? in quaestione positum habetur. Cum graecis codicibus 
interdum facit Syrus, ubi illi a nostra Vulgata discrepant. ^) Cf. G. B. Winer, 
comment. de vers. N. T. syr. usu critico caute instituendo. Erl. 1823. p. 12. s. 
*) E. g. A. P. de Lagarde, de Novo Testamento ad Versionum Orientalium fidem 
edendo. Berol. 1867. p. 3. ^) A s. Ephraemi aetate, quodvis fere huius Versionis 
comma censoriam curam librariorum expertum est. 



Digitized by 



Google 



De interpTetationibus N. T. Syriftcis. 187 

in difficilioribus S. S. N. F. interpretandis adferre utilitatem, re 
bene expensa ultro confitemur. 

Cum Ecclesiae Syriacae studium circa Sacram Scripturam 
eiToribus foret in partes tractum, facile in novam translationem 
elaborandam quoque inclinabat. Dissidia saeculo sexto ineunte 
in Ecclesia Syriaca oborta, et secessio a doctrina orthodoxa prin- 
ceps ansa fuit; ut Philoxenus^ Monophysitarum ^, Mabugi sive 
Hierapoleos episcopus, Polycarpum eborepiscopum horta- 
retur; transferret Novum Testamentum e graeco iteratis curis in 
sermonem Syriacum^. Paruit Polycarpus novamque confecit transla- 
tionem a. 508. p. C, quae a conditore vulgo Philoxeniana vel 
a revisore Heracleensis nominari solet. Thomas enim Hera- 
cleensis episcopus — Aramaeis plerumque Harclaitha dictus — 
Germaniciae sede sua pulsus, eam versionem Alexandriae rescripsit 
et castigavit "*. Quodsi vero qualis fuerit haec Philoxeniana, sive 



^) Qui etiam Mar Xenaiae adpellatione innotmt. 2) A. 485 — 518. p. C. 
3) Nisi enim fallimur, ideo Philoxenus aliam versionem simplici substituere 
voluit, ut eorum qui Monophysitarum partibus adhaererent, usibus inserviret. 
*) C. a. 616. Hac recensione interdum Jacobitae in divinis officiis utuntur. Cf. J. S. 
Assemani, Bibl. Orient. Clem. Vat. Rom. 1719. I, 90. s. 334. G. Ridley, de Syri. N. T. 
vers. indole atque usu Lond. 1761. p. 37. perperam affirmat, discrepantiam, quae 
in cod. vers. Syr. obtineret, novae interpretationis conficiendae occasio exstitisse. 
Neque aliter sentit Wichelhaus, 1. c. p. 188. Ceterum de originibus huius transla- 
tionis quae novimus, ex uno fere fonte derivantur ; nimirum ex epigraphe codicibus 
istius versionis ad calcem subiecta. Quam integram dedit J. G. C. Adler, Novi 
Testamenti Versiones Syriacae simpl., Philox. et Hieros. denuo examin. Hafti. 
1789. p. 45. 46. sequentibus verbis: ^Translatus autem fuit hic liber 
quatuor Evangelistarum sanctorum e lingua graeca in Syriacam 
cum accuratione multa et labore magno primum quidem in urbe 
Mabug a. 819. Alexandri Macedonis, in diebus s. Domini Philoxeni 
confessoris, episcopi eiusdem urbis. Collatus autem fuit postea 
multa cum diligentia a me Thoma paupere cum duobus exemplis 
graecis valde probatis et correctis in Antonia — suburbio — 
Alexandriae, urbis magnae, in monasterio sancto Antoniano.** 
Absoluta igitur fuit haec nova Syrorum interpretatio a. Gr. "819. vel p. C. 508. 
— Ridley, 1. c. vult annum 600. intelligere. — Quo Scriptoro? ex epigraphe non 
patet. Bar-Hebraeus quidem, in chronico suo apud Assemanum, Bibl. Or. H, 
334. et praef. Horr. myst. s. c. ap. Wiseman, p. 87., eam non modo studio 
PMloxeni acceptam referri putat; sed diserte in eodem Chron. p. 411. eum 
conditorem eiusdem esse affirmat. Quod erroneum Bar-Hebraei testimonium 
corrigitur ex relatione Moysis Aghelaei, apud Assemanum, Bibl. Or. U, 83. 



Digitized by 



Google 



188 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

rectius Polycarpi interpretatio ; item an omnes N. T. L. L. com- 
plexa sit quaeratur? Certum et firmum hac de re iudicium ferre 
non possumus, cum nondum repertus sit codex, qui integram Poly- 
carpi interpretationem, vel saltem maiorem eius partem exhiberet; 
ex quo indolem eius cognoseere valeremus. Gloriantur quidem 
testes domestici de summa, qua elaborata fuit, accuratione et dili- 
gentia * : sed numeris omnibus haud absolutam fuisse inde sequitur, 
quod post saeculum vix elapsum Thomas^ novam huius versio- 
nis editionem ad duo vel tria exemplaria graeca collatam rursus 
curaverit. Quod non solum testantur scriptores Syri^, qui istius 
viri mentionem fecerunt; verum etiam epigraphe ab ipso illo 
Thoma suae et EvangeUorum et Epistolarum Catholicarum ver- 
sioni addita confirmat^. Quando autem cum quibusdam codicibus 
Graecis et Versione antiquissima Syrorum Heracleensis coUata fuerit? 
atque ad morem Hexaplorum obelis, asteriscis lectionibusque ad 
marginem annotatis variantibus distinguebatur ^, rursus nescitur*^. 



quae omnino fidem meretur. Iste quidem memoriae prodidit: Polycarpum 
Chorepiscopum Philoxeno ipso duce et suasore hanc versionem e Graeco 
elaborasse. 

1) Fragmenta exigua e Scholiis Cod. Vat. n. 153. adscriptis, vulgavit Wise- 
man, 1. c. p. 178., graecae fidei satis respondent. 2) Ab urbe natali Heraclea Syriae, 
Heracleensis dictus, olim coenobii Taril monachus; deinde u. v. episcopus. 
3) Bar-Hebraeus, in Chronico p. 334. 441. et Anonymus, Thomae biographus, 
apud Assemanum II, 93. *) Congessit notisque iUustravit haec testimonia G. H. 
Bernstein, de Charklensi Novi Test. translatione syriaca comment. Vratisl. 1837. 
— ed. II. 1854. — p. 7. s. Cum autem satis appareat: Thomam Harclensem 
recensionem potius, sive editionem novam Philoxenianae interpretationis susce- 
pisse, quibus literarum subsidiis hanc operam praestiterit videamus? Evangelia 
cum duobus vel tribus — coll. Matth. 27, 36. 28, 5. ubi tria exemplaria graeca 
laudantur. — qui probatissimi habebantur codicibus Graecis contulit ; Acta autem 
Apostolorum et Epistolas Catholicas ex uno tantum sed correctissimo recognovit; 
quot vero in Epistolis Paulinis habuerit libros, non constat; quoniam unicus ille 
codex Oxoniensis, qui praeter alios N. T. Libros etiam S. Pauli exhibet — e quo 
Whitius u. i. v. eos publici iuris fecit. — in epistola ad Hebraeos deficit, epi- 
grapheque destituitur. Heracleensis translationis, quam Syri adpellatione ktodd, 
exSoai^, editio — sc. libri v. G. H. Bernstein, Lexicon. Syr. C. K. acc. Lips. 1836. 
p. 321. — ornarunt, apud scriptores domesticos — e. c. Bar-Bahlul in Lex. syr. 
et arab. msso. et Bar-Hebraeo — Abulpharagio — in Thes. Myster. — veluti 
praeclara laudatur. *'*) Quae tamen signa, in pluribus apographis ammanuensium 
imperitia, mirum in modum depravata sunt. ^) Exstat in sat multis codicibus mss. 



Digitized by 



Google 



De interpretationibns Syriacis. 189 

Heracleensis graecum exemplum presse secuta, verbum de 
verbo reddit, singula fere verba, imo ipsa quoque verborum 
consecutio servata habetur^ 



§. 82. Recensus editionum S. S. U. F. Syriacarum. 

Operae pretium foi^san fuerit epiphonema de variis Translationis 
Syriacae editionibus addere. lAcet haud pauci codices mss. versionum 
Syriacarum in Bihliothecis Earopaeis exstarent : editnm tamen fuit primum 
Novum Testamentum Viennae Austriae. 1555, d. Ferdinandi 1. Rom. Imp. iussn, 
et liheralitate. J. A. Widmanstadius vir literarum Orientis peritissimus, 
et Provinciarum inferioris Austriae Cancellarius, Ferdinando persuasit ut sumtus 
faceret. Etsi frontispicium libri annum 1562, praeseferat, tamen opus iam a. 
1555, absolutum fuisse ad calcem tam primi^ quam secundi voluminis adscri- 
bitur. E!ditio princeps N. T. syriaci versionis Peschito t, I. hac inscriptione 
prodiit: y^Liber Sacrosancti Evangelii de Jesu C. D, et D. jV." t, II. S. Pauli 
Ep, XIV. 8. Lucae Aposl. Hist. S. A, Jacobi Petri et Johann. 328. f in IV. 
Editio rarissima, accuratia et nitore omnes alias subsecutas vincens, a/que 
codicibus magna antiquitatis laude claris confirmata. Widmanstadius noster 
pro laboribus suis innumeris in hoc opus impensis, hoc solum praemium in 
fine praef ab Imperatore petiit : ut a magistraiu, quem gerebat abire, et reli- 
quum vitae suae tempus literis va^are possei. Qiiod etiam impetravit atqve 
Canonicus facius est. Recusum est N. T. Gen. 1569., sed incredibili perversi- 
taiJe. — -^e quid dicamu^ de aliis eruditi Widmanstadii partihus typis dtscriptis 
et m,anu8criptis, qui in variis Bibliothecarum latebris haerent, instituii nostrl 
raiione prohibemur. Praesiiterunt hoc: J. G, Schelhorn, sched. hist. liter. 
de eodmiis Svevorum in Literaturam Orientalem meritis, in Amoenit, Liter. 



1) Vocibus Graecis haud raro ad taedium usque respondet, ita ut Syriacae 
linguae indolem et leges violet; et vix intelligi possit nisi ex Textu originario. 
Unde patet his duabus Polycarpi et Thomae translationibus, utpote e qnibus 
cognosci potest textus Graecus eorum exemplarium, quae tanquam sui temporis 
correctissima duumviri isti iudicarunt; haud exiguam in re critica auctoritatem 
esse concedendam. Habetur fasciculo 14.664. Musei Britannici, pretiosum 
literarum syriacarum et testium veterum N. T. monimentum, scripturae anti- 
qnissimae; quod Evangeliorum pericopas, Psalmos e versione LXX. cum nume- 
ratione hebraica translatos. Reperiit et descripsit istud §p{j.aiov J. P, Land, 
Symbolae Syriacae. Lugd. Batav. 1862. p.43. s. Servantur quoque in eodem Museo 
libri manuscripti Vf\q nSimplicis" q. d., quos strictim enumeravit idem Land, 
1. c. p. 13. s. Ceterum uberior istorum notitia exspectatur a G. Wright, cui post 
Curetonum traditum est, munus parandi catalogum syriacum Musei Britannici. 



Digitized by 



Google 



190 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

Francof, 1730. XIII, 223. s. Walton, proleg. XIII. excurs. IL p. 1512. ». 
Lambaeher, BibL Ant. Vindobon, Civ, Vienn. 1760. /, 7. J. Fr. Hirt, 
Orient. u. Exeget. Biblioth. Jen. 1772. II, 263. s. V, 25. s. J. J. Locher, 
spec. Acad. Vienn. 1773. p. 315. M. Denis, d. Merkw. d. gareU. Bibl. 
Wien. 1780. p. 285. s. V. Seback, in Pletz, N. Th. Zeitschr. Wien 1829. 
II, 184. s. Jdszay P., ^zrevdtelek a mUncheni eodex szdlamdra, in rigi 
magyar nyelvemlikek Bud. 1842, II, XXVI, s. — Vetus Testamentum 
editum demum fuit in Polyglottis Parisiensibm M. le Jay. 1645., a Ga- 
briele Sionita ex cod. msso. hianfe, in quo deerant L. L. Tobiae, Judith, 
Esther, ep. Jeremiae, Baruch, partes Danielis et Macchahaeorum. Quae 
omnia deinde expressa sunt in Polygl. Londinensibus, operam navante cum- 
primis Edm. Castello a. 1657. Literis hebraicis Norimbergae 1715. s. e. 
^Kp^Tin Krnn" excusum est N. T. Praeterea V. T. eos tantum Libros sistens 
qui apud acatholicos reperiuntur iussu sodet. bibl. recognovit et ad fidem 
mss. emendavit S. Lee. Lond. 1823. In proprium Maronitarum usum 
Romae typis Congregationis de propanda fide anno 1703. N, T, procusum est 
II. tomis syriace et arabice rep. Par. 1824, a Silv. de Sacy; idem N. T, 
denuo recognitum atque ad fidem codicum manttscriptorum emendatum pro' 
diit 1816. Londini isura Samuelis Lee, Versionem Philoxenianam tomis qua- 
tuor edidit J. White ex codidbus Ridleyanis Oxonii 1778. 9. 1803. Praeter 
illas maiore^ editiones Versionis Syriacae, quae integrum codicem s, V. sive 
N. T. typis eocscriptas continent, muUae reperiuntur, quae partem utriusque 
exhibent. Sic Pent. Syr. e Pol, Ijond. ed. G, C. Kirsch, Lips. 1787, Psalmi 
saepius editi sunt separatim, imprimis secundum duos codices mss. ab Erpe- 
nio Lugd. Bat. 1625.; quam denuo recensuit editionem J, Dathe, notisque 
adiectis vulgavit Hal, 1768, lAbros V. T. quos Acatholid perperam apo- 
cryphos dicunt adhibitis sex codidbus Musd britannid 12142, 1443, 1445^ 
1446, 1447, 17105. publicamt P. A. de Lagarde. Lips. 1861. Das h. 
Evang. des Johannes syr. in Harklensischer Ubers. n. e. vatic. Handschr. 
v. G. H. Bernstein. Lips. 1853. Cureton, Remains of a very ancient 
reeendon of the four Gospels in Syriac; sumta e codice a Syrorum Ddparae 
Aegyptio coenobio — cuius antiquitas tamen Miniscalchio, proleg. p. XLIII. 
valde suspecta esse videtur. — ah Archidiacono Tattan a. 1842. in Angliam 
allato ; publicata dedit Lond. 1858, Cf, Le Hir, Etud. s. u, awc, vers, syr. 
p, p. Cureton, Par. 1859, Hermansen, de Cod. Syr. a Curetono typ. descript. 
disp. Havn. 1859. Evangeliarium Hierosolymitanum — adusque dv^xBorov 
— ex Cod, Vat, Palaest. deprom, ed. lat, vert. prol, ac gloss. adorn. Com. Fr. 
Miniscalchi Erizzo. Veron. I. 1861. II. 1864. Fragmenta codicis Ambro- 
siani Mediol, v. p. 183. qnae partes Pentateuchi Lamentationes Jeremiae et 



Digitized by VjOOQLC 



Versiones Arabicae A. T. 191 

L Barueh exhibent publici iuris fecit A, Ceriani, Monum, Saer. et Prof. 
Mediol. 1861. v. I. f 1. Epiatolas quatuor Petri II. Joannis 11. et III. et 
Judae c. mss. Bodl. dedit E. Pococke. Lugduni 1630. Apocalypais e codice 
Scaligeri depromta, versionis ut ptUatur Heradeensis^ vtdgabatur opera Lud. 
de Dieu. ib. 1627. 



§. 83. Versiones Arabicae A. T. 

CTim iam diu ante Mohammedem multi in vastissimis illis provinciis 
Arabum et Jndaei degerent et Christiani * ; qnin ubi Judaeorum in Arabia 
quinto p. C. n. saeculo florentissimum esset regnum: iam hinc probabile 
est varias fuisse etiam arabicas versiones, cum e Textu Hebraeo, tum et e 
versione LXX., quoad Vetus Testamentum; ex Originario quoad N". T.; 
tum etiam e syriacis interpretationibus quoad Utrumque Foedus spectat, 
confectas. Fieri potuit, et quodammodo debuit : ut Arabes ad fidem Christi 
conversi, reliquarum gentium exemplo, acciperent S. Scripturas in verna- 
culam linguam suam conversas ^. At si quid certum in re veterum Versio- 



1) Ita testantur scriptores non Christiani tantum sed Mohammedani, imo et 
Alcoranus ipse; qui ubi multa nugacissima de Christianis narret, profecto de 
Arablbus, non de aliis intelligi debet. Cf. Eusebii, Hist. Eccl. V, 19. p. 22. 
Philostorgium, U, 6. p. 471. ed. Val. III, 4. p. 477. Sozomeni, Hist. Eccl. VI, 
38. p. 699. Martyrium s. Arethae, in anecdotis gr. e cod. reg. J. Fr. Boissonadc. 
Par. ;1833. p. 10. s. 43. s. Cyrilli mon. vit. s. Euthymii M. Abb. c. 4., in Act. 
S. BoU. ad 20. Jan. H, 305. E. Pocockii, not ad Gregorii AbuU Faragii Mala- 
tiensis, specimen Historiae Arabum ed. J. White. Oxon. 1806. p. 73. 87. 141. 
218. Anonymi, de initiis et orig. Religionum in Oriente dispers. q. diff. a rel. 
chr. 1. ed. G. H. Bemstein. Berol. 1817. p. 18. C. G. Fr. Walch, Historia rerum 
in Homeritide S. S. cum a rege Judaeo contra Christianos, tum ab Habessinis ad 
hos ulciscendos gestarum, in Nov. Comm. Soc. reg. Gott 1774. IV, 15. s. Renaldoti, 
diss. de arabicis S. S. versionibus, in Migne Curs. compl. S. S. Par. 1839. I, 507. s. 
Dollinger, Gesch. d. chr. Krche. Landsh. 1835. I. 2, 129. s. 2) Fuisse ante Moham- 
medem, et quidem ab incunabulis rei christiauae Arabes fideles, cum Apostolum 
eo profectum esse constet, Gal. 1, 17.; imo haud paucas in Arabia exstitisse 
Ecclesias dubitari nullatenus potest. Ubicunque autem coetus christiani coUecti 
fuerant, Divina Volumina in synaxi s. publice legebantur. Neque enim aut officia 
laudum quotidianarum, aut sacrificia eucharistica aut sacramenta celebrari pote- 
rant, absque S. S. lectione. Consuetudinem, quae toti quacunque patebat Ecclesiae, 
communis fuit, apud Arabes aliqu^im exceptionem habuisse, ne venire quidem iii 
mentem potest. Neque enim Christiani quodammodo habiti fuissent, qui S. S. non 
adhibuissent. Superest igitur: ut eas habuerint fideles Arabes; sed alia lingua quam 
Arabica eas legisse, prorsus impossibile iudicandum est ; cum ut ex omnibus illo- 
rum memoriis historiarum appareat, linguae suae semper studiosissimi fuissent. 



Digitized by 



Google 



192 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

mim est, illud sane esse putatur : quod interpretationis arabiceie L. L. V. 
aut N. T. ante Mohammedis tempora factae nuUae supersint reliquiae. Serius 
tandem decimo fere saeculo condita est antiquissima, quam nunc habe- 
mus translatio 8. S. in Arabicam linguam. Deinde vero postquam 
Mohammedani fere omnem, quae Indicum et Atlanticum mare interiacet 
regionem, armis subegissent, arabicaeque etiam linguae usum per Asiam, 
Africam et in magna Jluropae parte propagassent ; lingua arabica alias 
ferme omnes ita delevit, ut tandem vernacula in multis provinciis foret, 
ubi olim prorsus ignota fuerat. Quae cum ita sint, non mirabimur per 
amplissimum regionum istarum intervallum, haud parum fuisse auctum 
numerum versionum arabicarum. E quibus quae ad manus nostras perve- 
nere eae fgictae sunt, cum e Textu Hebraico et Graeco, tum ex aliis versio- 
nibus LXX., Syriaca, Vulgata, et Coptica. 

In recensendis interpretationibus Arabicis, initium faciemus ab illis 
V. T., quae e Textu Originario fluxerunt. Et Versiones istae quidem ex 
recensione masorethica ductae sunt. Inter eas princeps est: versio quam 
confecit R. Saadias Gaon^. Variis abs se editis scriptis eruditus iste ^ incla- 
ruit; sed nuUo magis Versione arabica, quam quidem totius Scripturae 
V. F. Sacrae interpretationem fuisse, testantur Judaei ^. Notissima autem 
omni aevo exstitit Saadiae translatio quinque Librorum Moysis*. 
Quod ad colorem proprium Pentateuchi versionis Saadianae attinet, plerum- 
que a verbis et phrasibus hebraicis recedit, et paraphrastem saepius quam 
interpretem agit. Reperitur quoque frequens eius cum Chaldaico interprete 
consensus, hebraeorum verborum transscriptio, arabicorumque ad hebraea 
libera accommodatio, usus vocabulorum rariorum verborumque constructio 

1) p«3 excelleiis nuiicupatus. „Ita vocabant Scholae Soranae rectores, quae 
babylonicarum praecipua erat, adiunctumque simul habebat principatum illum 
imaginarium; quos Hebraei Rasche Galouth appellabant." Renaldotus, 1. s. c. 
p. .616. Nonnunquara etiam a patria '»OTn">Drr, Phitomensis dictus est; utpote natas 
in civitate Phaium. Olim Phitom, de qua v. Abulfedae descript. Aegypti ed. J. D. 
Michaelis. Goetting. 1776. t p. 10. 27. not p. 64. s. 111. s. H. R. D. V. T. 
p. 90. s. 2) Cf. Wolf, Bibl. Hebr. I, 932. 3) R. Petachia in D^lPn 1130, itine- 
rario mundi, quod edidit Wagenseil, exercit sex varii arg. Altorfii 1697. p. 178. 
Praeter vetustiores quosdam e. g. Erpenium et Pocockium; hanc sententiam 
„de universis conversis a Saadia Bibliis S. V. F." defendunt: L. Dukes, literatur. 
hist Mittheilungen u. d. alt hebr. Exegeten. Stuttg. 1844. p. 44. s. 73. s. Hanebei^, 
iib. die arab. Psalmeniibers. d. R Saadia Gaon, in Abhandl. ph. ph, Cl. der 
bayr. Akad. der Wiss. Miinch. 1840. p. 357. s. *) Quae typis descripta habetur 
in Pentateucho quadrilingui — Hebr. Chald. Pers. Arab. — quem Judaei Con- 
stantinopoli a. 1646. p. C. 6307. m. c. evulgarunt, cuiusque raritas prorsus 
singularis est Cf. Renaldotum, l. c. p. 621. 



Digitized by 



Google 



Versiones Aral)icae A. T. 193 

minns usitata, plaoitorum Judaicorum notiones, quas commendat ^ Saadiam 
omnes V. T. L. L. in gratiam suorum popularium^ in linguam transtulisse 
arabicam, argumento sunt ,Isaias*3 editus; cuius ea ipsa indoles eademque 
plane, quae Pentateuchi Saadiani esse reperitur. Sunt vero e reliquis quoque 
S. S. Libris V. F. fragmenta partim publici iuris facta ^ , partim inedita ^ ; 
quae idem commonstrant, atque testimonium Abulpharagii^ coaevi omni 
dubio maius, hoc ipsum evincit. Quocirca standum in hac opinione : S a ad i a m 
integri V. T. versionem confecisse "^. Pervulgata diu erat apud eru- 
ditos sententia, L. L. V. T. Historicos, quos dicunt, ex LXX. in arabicum 
sermonem transfusos esse; sed accuratior istorum investigatio ^ docuit, errore 
illud quidem de omnibus his libris affirmari. Locorum haud exiguo numero 
coUatorum vi, probatum est: interpretationis Arabicae fontem non in 
Alexandrino; sed in Hebraico et Syriaco exemplari esse quaerendum^. 



*) Communissima autem criticorum sententia est, versionem arabicam in 
textu Polyglottonim Parisiensi exhibitam, ac deiude in Londinensibus repe- 
titam, non aliam esse quam illam Saadiae; sed aliquibus in locis interpola- 
tam. Sciunt enim quibus familiares sunt Orientales Literae, nihil aeque rarum esse 
quam codices ita similes, ut sibi accurate omnino respondeant. Quamquam haud 
deessent, qui de identitate dubia moverent. Horum primus exstitit J. H. Hottinger, 
diss. de Heptaplis Paris. ex Pent. instit. Tiguri. 1653. Renaldotus, 1. c. p. 523. 
Micbaelis, Or. u. exeg. Biblioth. IX, 153. s.; quos attamen refutarunt: C. Fr. 
Schnurrer, diss. de Pentateucho ar. polygl. p. 226. Eichhorn, Einl. ed. 2. I, 497. 
Havemick, Einl. I. 2, 99. s. Herbst, hist. krit. Einl. I, 212. s. Haneberg, Gesch. 
d. bibl. Offenb. p. 771. s. Saadianam translationem ante oculos habuit Judaeus 
Africanus in explicandis S. S. exercitatus, cuins Pentateuchum tyjrts exscripsit 
„e codice msso. literis quoque hebraicis exarato, quem ex legato Scaligeri 
tenet Bibliotheca Leidensis^ Th. Erpenius. Lugd. Batav. 1622. De q. v. Renal- 
dotam, 1. c. p. 623. s. ^) Longe lateque per universum imperium Saracenicum 
dispersi quidem erant. ^) E MSS. Bodleiano ab H. E. Paulus Jen. 1790. 1. Cf. 
de h. V. et ed. Gesenii, Com. li. d. Jes. I, 89. s. *) Psalmorum, Ps. 68. e codice 
Monacensi ab Haneberg, 1. c. p. 403. s. ; Ewald, tib. arab. geschriebene Werke jUd. 
Sprachgelehrten. Stuttg. 1844. p. 9. s. autem e codice Oxoniensi Pocockiano 
plures Psalmos p. 9. s., Jobique partes p. 78. s., quarum aliquid iam S. Stickel, 
in Jobi loc. cel. 19, 26 — 27. de Goele comment. Jen. 1832. p. 29. s. dederat, 
evulgavit. ^) Bodleianam coUectionem Jeremiae quoque et Ezechielis versionem 
Saadiae habere dudum monuit Schnurrer, diss. de Ezech. XXI. p. 436. s. Duo- 
decim Prophetarum minorum etiam ibi reperitur interpretatio. Cf. Dukes, 1. c. 
p. 74. s. 6) Ap. S. de Sacy, Chrestomathie arabe. ed. H. Par. 1826. H, 367. s. 
') Speramus illam aliquando e thesauris Bibliothecarum in publicam lucem profe- 
rendam esse. Praeterea habetur arabica interpretatio lib. Jud. Ruth. Sam. I. Reg. 
n. Reg, Nehemiae, primum edita in Bibl. polygl. Par. cura Gabrielis Sionitae et 
Abrahami Echellensis. ^) Facta est per Aem. Roediger, de origine et indole arabicae 
L. L. V. T. Historicorum interpretationes 1. H. Halis Sax. 1829. ®) Potior pars 
Panko, Hiat. Bevelationis divinae. III. 13 



Digitized by 



Google 



194 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. 11. 

Arabicae Novi TeBtamenti versiones plurimae reperiuntur. Parum autem 
prodesset S. Textus varias versiones arabicas N. F. recitare, earum auctores inqui- 
rere, locum et tempus, quo emissae sunt annotare ; nisi simul quomodo factae, ac 
unde petitae declaretur, ut sic de earum pretio iudicari queat. IUarum, quae 
aetatem tulerunt, primo loco expendenda venit interpretatio Evangeliorum, 
cuius quatuor potissimum distinguuntur recensiones: Romana, Erpeniana, 
Parisina, etLagardii Codicis Yindobonensis. E Novi Testamenti libris, in 
amplissima, quam Ferdinandus Magnus dux Hetruriae Romae condiderat, typo- 
graphia linguarum Orientalium, anno 1590. in lucem venit: ^vangelinm 
Sanctum D. N. J. C. conscriptum a quatuor Evangelistis S. S. i. e. 
M. M. L. et J. Rom. in typogr. Medic. Editio historiarum in textu memora- 
tarum imaginibus decorata. A qua nisi versione Latina interlineari, et sublatis preli 
mendis differt altera edit. rep. ib. 1591. Versionem latinam adomavit Antonius 
Sionita, teste St. Ev. Assemano, Cat. Bibl. Med. Laurent. Florent. 1742. p, 52. 
Erudita interpretatio Arabica, ad normam archetypi Graeci fabrefacta — nti 
nuper rursus demonstravit Le Page Renovf, a few wordson the supposed Latin 
origin of the Arabic version of the Gospels, in 1. From te Atlantis Lond. 1863. 
IV, 21. s. — ; quae tamen, cuius sit auctoris vel antiquitatis nil certum, cum 
praefationis scribendae labori supersedere editori visum fuerit. E mss. ductam 
esse inde patet; quod antiquior editio ex qua hauriri potuerit, nulla exstet, et 
codicibus Erpenii et Vindobonensi, — cuius descriptionem dedit P. Lambecios, 
Comm. de aug. Bibl. Caes. Yind. 1. I, 171. s. D. Nessel, Catal. o. Cod. mss. 
Graec. nec non 1. Orient Aug. Bibl. Caes. Vind. 1690. P. VII. p. 150. Storr, 
1. i. c. p. 17. et Lagarde, d. v. Ev. ar. p. IV. s. ; qui eum e. p. saeculi XIV. 
habet. Ex hoc codice prodierunt P. Kirstenii, Vitae Evangelistarum quatuor 
arab. Bresl. 1608. p. 14. s. et Notae in Evangelium S. Matthaei e coU. t. ar. aeg. 
hebr. syr. gr. lat ib. 1611. — ceterisque ita consentit, ut ab editore primum 
factam credere non possimus. Rep. 1619. 1774. Iniuste autem, sicuti candide 
fatetur J. Gildemeister, de Evangeliis in Arabicum e simplici Syriaca translatis 
Bonnae. 1865. p. LV. : suspicio mota est, illius textum ab editore adulteratum 
fuisse. Reliquae Evangeliorum editiones vel cum Bibliis Arabicis u., vel saltem 
cum reliqnis N. F. scriptis simul vulgatae sunt. Totum Novum Testamentum 
edidit Thomas Erpenius a. 1616. e codice saec. Xin. Bibliothecae Leidensis, 
in quo exscribendo contulit Erpenius quatuor Evangelia cum editione Romana 



videlicet 1. 1. Jud. Sam. L Reg. 1—11. H. Reg. 12, 17—26. et Nehem. 9, 28— c. 13. 
ab homine christiano, saecuU circiter Xin. vel XIV., e codice Syriaco transiata 
est; eiusdem fere conditionis, cuius illa sunt quae in Bibl. polygl. leguntur. 
Residua versionis pars I. Reg. 12 — II. Reg. 12. et Nehem. 1—9, 27. ex ipso 
originario quidem textu a Judaeo ducta est, nonnullis tamen locis Nehemias ex 
Syriacis interpolatus est. Itaque non una est eademque horum Librorum inter- 
pretatio arabica, quae in Bibl. polygl. legitur; sed e pluribus admodum diversis 
translatoribns concinnata. Versio Libri Josuae ex Hebraeo, Paraiipomenon 
e Syriaco, Esdrae e Graeco facta in iisdem Polyglottis, cuius vero auctor et 
aetas ignoratur. Prophetae translati sunt e textu Graeco, qui cum Alexandrino 
codice magis convenit, quam cnm Vaticano. 



Digitized by 



Google 



Yersiones Arabicae K. f . 195 

1591. aliisque codicibus manuscriptis. Quiscunque fuerit eius interpres, antiquum 
monstrat S. Librorum ordo; in quo Epistolis Acta Apostolorum postposita sunt. 
V. p. 66. Quae vero in Polyglottis Parisiensibus a. 1645. edita sunt Volumina Sacra 
N. F. et paucis mutatis in Londinensibus habentur, quod ad Evangelia attinet 
textum ex editione Romana, sed non sine correctione exhibent. Ad hanc recen- 
sionem cod. reg. 27. et Coisl. 239. adhibitos a Gabriele Sionita probat Gilde- 
meister, 1. c. p. 42. Ubi dissident, diligentissime narravit G. C. Storr, de Evan- 
geliis Arabicis. Tub. 1775. p. 8. s. Editionem accuratam codicis Vindobonensis 
vulgavit P. de Lagarde, die vier Evangelien arabisch. Leipz. 1864. Textum 
eius non admodum a textu Bibliorum Romanorum a. 1590. distare, anno- 
tavit idem. Prol. p. IX. 

Anno 1671. Romae impensis et auspiciis Urbani VIII., studio Sergii Risii 
Archiepiscopi Damasceni: ad usum Ecclesiarum orientalium cusa est editio 
Bibliomm Sacrorum ArabicaadVulgatam, quae ilU e regione addita est, revo- 
cata. Quae porro in eadem Religionis Catholicae Metropoli a 1703. duob. vol. rogan- 
tibus Joanne Safrensi et Stephano Edenensi Maronitarum patriarchis in 
usum Ecclesiarum Maroniticarum curante Fausto Naironio, carshunice una 
cum Peschito facta est editio typis; e codice Cyprio descripta habetur, teste ipsa 
praefatione. Repetita Parisiis 1824. a S. de Sacy. Arabicae Versionis V. et 
N. Testamenti a Joanne Episcopo Hispalensi adornatae circa annum Christi 
717. vestigia, quamvis non uno in loco exstare dicantur, hodiedum latent Imo 
Lagardius, 1. c. p. XI. s. et Gildemeister, 1. c. p. 44. nunquam eiusmodi translationem 
in rerum natura exstitisse, demonstrare pergunt. Reperiuntur adhuc per Biblio- 
ihecas — e. g. Vaticana habet Codicem IX. saeculi, d. q. v. Scholz, bibl. kr. 
Reise. p. 117. s. Berolinensium meminit J. H. Petermann, ep. ad Philemon. ad 
fidem vers. orient. vet. una cum earum textu orig. gr. e. Berol. 1844. ; Parisiensis 
copto-arabicae Hug, 1. c. p. 440. s. ; duo Bodleiani s. XIII. apud Pusey, Catal. 
Mss. Orient. Bodl. U, 564.; Psalterium a Curetono, Cat. Mus. Brit. descriptum 
II, 4, Petropolitani , ap. Tischendorf, Anecd. S. ct Pr. Lips. 1855. p. 71. s. — 
haud pauci interpretationum arabicarum libri manuscripti, de quibus ardens 
eruditorum votum exspectat, ut eorum editio fiat. Ex ineditis nullus celebrior 
illo, quem C. Tischendorf ex Oriente advexit. Cf. Anecd. Sacr. et prof. p. 65. 
Continet translationem Evangeliorum arabicam e „SimpIici'* factam. Arabes 
suas translationes e Graeco fonte instituisse, longe plurimi admittunt viri eruditi; 
— Arabum notitiam insignem literarum graecarum evicerunt: G. O. Fluegel, 
de arabicis scriptorum graecorum interpretibus. Misn. 1841. J. G. Wenrich, de 
Anetorum Graecorum vers. et comm. syr. arabicis armen. pers. Lips. 1842. p. 
22. — eSyriaco autem idem fecisse, haud pauci negarunt eruditi. Sed omne hac 
de re dubium sustulit codex Evangeliorum Tischendorfianus Lipsiensis laudatus 
saec. X. non inferior, quem accurate expendit Gildemeister, I. c. p. 6. s. Episto- 
larum vero translatio e simplici conversa asservatur in libro mss. saec. IX. 
Petropolitano. Quamquam iuxta disputata versiones Arabicae reiiquis Orien- 
talibus interpretationibus recentiores sint, tamen aliquo usu critico non carent. 
Saadiae versio cumprimis in Psalmos etymologica praebet subsidia ad eruendam 
obscurarum vocum hebraicarum vim, unde Hebraeorum quoque magistri, cum 
iis aqua haeret, ad arabicam linguam confugiunt. — Lectu digna sunt quae de 
utilitate maxima huius dialecti congessit Walton, Prolegom. XIV, 3. p. 620. s, 

13* 



Digitized by 



Google 



196 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. H. 

Fr. Wrangham, exc. de dialectorum Uebraeae atque Arabicae convenientia. ib. 
p. 569. s. — Translatio arabica, quam Petropolitanus et Lipsiensis codex conti- 
net; non multum post medium saeculi noni orta esse sumitur a Gildemeister, 
1. c. p. 30. Textus quem exhibet, ratio satis bona est; etiam Syriacas literas 
haud mediocriter interpres notas habuit. Modo, quo arabica lingua utitur, Syrum 
natali loco fuisse haud obscure prodit. 



§. 84. De Versione Aethiopica. 

Jam olim D. Joanni Chrysostomo, homil. II. in Joann. VIII, 10. 
memoratur: Translatio N. T. Aethiopica. Sed etiam V. F. volumina apud 
Aethiopes lingua ipsorum esse conversa; ab antiquo inde tempore traditur. 
Sane in Museo Britannico servatur exemplar omnium Librorum sacrorum U. F., 
in Europam allatum a J. Bruce. Cf. ei. travels to discover the source of the Nil. 
Lond. 1790. I. germ. ed. J. J. Volkmann. Lips. 1790. I, 634. s. Cf. Kaulen, in eph. 
Theol. Literaturblatt Bonn. 1866. p. 174. s. Huius mssi. lingua cognoscitur, non 
ea quae est apud Aethiopes nunc vulgaris, „Amharana", sed vetus aethiopica 
„Gheez'' adpellata, quae in usu esse desiit; posthaec in rebus tantum sacris scrip- 
tisque eruditis adhibita fuit. Qua aetate, quo auctore, et quonam e textu Aethio- 
pes S. Biblia in suum sermonem vernaculum versa acceperint? quaestio satis diu 
agitata, sed nondum definita est. Sunt autem duae potiores eruditorum sententiae. 
Altera versionem illam Veteris Testamenti ante Christi tempora factam ponit. 
Cf. J. A. B. Dorn, de Psalterio aethiopico commentatio. Lips. 1825. p. 3. Revera 
probabilitate sua non caret, quod Judaei, quando et undecunque venerint, 
attamen ante Christum natum in Aethiopia frequentes; et sibi et Aethiopibus 
proselytis abeunte in oblivionem sermone Hebraeo, Biblia Aethiopica suis in 
manibus esse voluerint. Attamen in antiquissimam, et ab ea, quae nunc scripta et 
edita habetur, diversam versionem ; inquirere ideo non valemus, quod hodie nullae 
huius interpretationis supersint reliquiae. Altera eruditorum opinio interpretationi 
Aethiopicae origines seriori demum aetate, saeculo fere quarto adiudicat. Ex 
traditione domestica — v. Jobi Ludolphi, Historia aethiopica. Francof. ad Moen. 
1681. IH, 2. Eiusdem ad snam historiam Aethiopicam antehac editam Commen- 
tarium. ib. 1691. n. XHI. s. p. 279. s. — non minus, quam ex testimoniis fide 
dignissimis constat: Frumentium primnm Auxumitarum a S. Athanasio 
episcopum creatum fnisse — L. s. Athanasii Archiep., ad imp. Constantium 
apolog. n. 31. I, 315. s. — eumque cum Aedesio germano Aethiopes ad 
castra Christi sequenda perduxisse. Cf. Theodoreti, H. E. I, 23. ed. Val. 
p. 54. Socratis, H. E. I, 19. p. 61. Sozomeni, H. E. H, 24. p. 477. Nihil vero 
similius: quara duumviros istos, sicut Ulphilas Gothis, ad stabiliendam et 
propagandam religionem Jesu C. D. N. de versione S. Bibliorum aethio- 
pica adomanda sollicitos exstitisse. 

Quaeritur autem porro, unde facta sit ista versio? Qua de re rursus 
dissentiunt eruditi; aliquibus ex Arabico, aiiis e Coptico, tertiis denique ex 
Graeco interpretationem factam esse affirmantibus. Pro fonte Arabe militat 
Dorn, 1. c. p. 6. s. ; pro Copto E, St. Assemanus, Bibl. Medicaeae et Laurentianae 



Digitized by 



Google 



De Yersione Aethiopica. 197 

et Palatinae Cod. mss. orient. catal. Florent. 1742. p. 69. LudolfuS) autem Hist. 
aeth. in. 4, 2. Comment. n. 26. s. p. 295. s. Biblia Aethiopica ex LXX., horumque 
cod. Alexandrino versa habet. Mirum est sane illud: Aethiopicam transla- 
tionem non paucis in locis exHebraeo textn solo posse explicari; 
eamque in iisdem cum Arabica convenire. Unde opinio de Bibliis Aethiopicis 
ex ^Arabico*^ translatis haud inanis est; sed potins si eruditorum curae plura 
ministraverint subsidia, in eam rem diligentius disputandum erit. Plurima Versionis 
Aethiopicae libri mss. adhucdum in romanis et anglicis Bibliothecis servantur. 
Editi Libri S. V. T. habentur: Psalterium cum Cantieo Canticornm et aliquot 
hymnis Biblicis studio Joannis Potkenii, Romae 1513. in IV. Rep. Coloniae 1518. 
Potkenii primus in Europa propriis Aethiopum characteribus impressus liber Psal- 
morum, ex hac duplici editione cum msso. Pocockiano collatus, inBiblia polyglotta 
Londinensia insertus est, sed minus accurate. Emendatissime Psalterium typis 
describendum curavit aethiopice et latine J. Ludolfus. Franc. 1701. IV. Additae 
sunt a J. H. Michaelis annotationes, cui etiam versio Latina debetur. J. G. 
Nissel, Lugd. Batav. 1656. Canticum C. a. 1660. 1. Ruth, et pr. Sophoniae; 
Petraeus, ib. 1660. pr. Jonae, a 1661. pr. Joelis vulgavit. Quatuor priora 
cap. Gen. et Jonam edidit Staudacher. Franc. 1706. Fragmenta V. T. Chr. A. 
Bode, Helmst. 1775. Totum V. T. edere cepit A. Dillmann, Biblia V. T. 
Aethiopica ad libr. mss. fidem ed. et apparatu critico instruxit. Lips. 1854. s. 
Tom. I. cont. Octoteuch. tom. II. 1861. ib. habet L. L. Paralip. Esdr. Esth. 

Qnod ad L. S. Novi Testamenti attinet, videntur e Graeco codice, exeunte 
fere saeculo quarto translati fuisse; et propterea insignem praestat in re critica 
usum N. T. Cf. Walton, Prolegom. XV, 3. p. 595. Dillmann, in Herzog, R. E. I, 170. 
Primam S. Voluminum N. T. editionem, scilicet quatuor Evangelia, Apoca- 
lypsim, Epistolas Catholicas, epistolam ad Hebraeos et Actus Apostolo- 
rum auxilio trium clericorum aethiopum, suadente Paulo IH. P. M. Romae 1548. 
imprimi curavit Petrus Tesfa-Sion Aethiops, accesserunt cura eiusdem 1649. 
Epistolae Xin. Paulinae cum Versione Latina. Saepius abhinc retentis mendis 
veteribas, et novis superadditis Londini 1667. 1698. in N. T. polygl. opus 
rarissimum repetitum fuit. Codex hac editione descriptus bonae notae est; 
quas vero lacunas habebat Act. 9, 29 — 10, 32. 26, 8-r-fin. ; „versa sunt Romae 
e lingua Romana et Graeca in Aethiopicam propter defectum archetypi." Multos 
manifestos in textu Aethiopico errores emendavit, atque plurimas tam exegeticas 
quam philologicas observationes adiecit C. A. Bode, in editione quae Brunovici 
n. vol. produt 1762. et 1756. s. t. Novum D. N. J. C. Test. ex vers. Aeth. 
interpr. in bibl. Polygl. Angl. in lat. transl. Sumtibus societatls anglicae, quae 
se biblicam vocat. Cantabrigiae 1826. 30. N. T. edidit ad cod. mss. fidem Lond. 
1830. Th. Pell. Platt. In ipsa tamen menda plurima carpit Dillmann, 1. c. 



§. 85. De Versionibus Aegyptiacis. 

Ex quo lumen fidei terrae Aegyptiorum, crassis paganismi tenebris opertae 
illata fuit; primis iam Evangelii temporibus Ecclesiae ibidem floruerunt, — L. 
Taki-eddini Makrizii, Historia Coptorum Christianorum in Aegypto. ed. H. J. 



Digitized by 



Google 



X98 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

Wetzer, Solisb. 1828. n. 64. s. p. 18. s. — atque uberem dederunt virorum sancti- 
tate pariter ac eruditione illustrium proventum. Cf. Ath. Kircheri, S. J. Prodromam 
Coptum sive Aegjptiacum. Romae. 1636. c. II. p. 17. s. Fr. W. Ramshausen, 
exerc. theol. Ecclesiae copticae ortum progressum, praecip. doctr. cap. repraes. 
Jen. 1666. c. 4. Renaudot, Hist. Patriarch. Alexandrinorum Jacobitarum a s. 
Marco usque ad finem s. Xni. 2. vol. Par. 1713. E. Quatrem^re recherches sur 
la langue et la lit^rature de V Egypte. Par. 1808. Letronne, materiaux poor 
1' hist. du Christianisme en Egypte. Par. 1832. G. Secchi S. J. , la cattedra 
Alessandrina di S. Marco. Ven. 1863. Aegyptios ab eo tempore, quo Alexander M. 
regiones illas sibi subiecit, usque cum Romanorum parerent imperio, quin 
aliquot etiam saeculis post ; graeca lingua nsos fuisse, neminem in dubium vocare 
putamus. Ab hoc tempore sermo Copticus, — de q. v. Kircherum, 1. c. c. 6. 
p. 123. s. Oedipi Aegyptiaci Rom. 1664. III, 65. s. — sive Memphiticus iu 
Aegypto inferiori; item Sahidica dialectus sive thebaidica Aegypti saperioris 
et Basmurica sive Ammoniaca in litore Nili orientali, quibus utebantur 
Aegyptii prius quam sub Alexandri Magni successoribus idioma graecum vulgare 
esset ; his in regionibus familiare rursus invaluit saeculo ab Incamatione Domini 
quarto. Sopitis ethnicorum Imperatorum adversus Christianos persecutionibus, 
studium S. Literarum apud Aegyptios magno in vigore fuit; et cum graecae 
linguae fatalis quasi terminus immineret, viri docti movebantur, ut in varias 
Aegypti linguas Divina Eloquia U. F. transferrent. Quibus vero accurate tem- 
poribus singulae praedictarum dialectorum translationes fuerint adomatae, non 
usque adeo facile est determinare. Certo sunt anteriores Islamismo, usuque 
linguae arabicae per Aegyptum; i. e. saeculo post Christi Natales octavo. Quin 
imo prima initia attingunt saeculum quartum, quo S. Joannes Chrysostomus, 
l. c, et illi fere aiJYXpovos Theodoretus, 1. c, testantur exstitisse S. Bibliorum 
versionem Aegyptiacam. Quibus cura facit S. Hieronymus, vir in his et talibus 
rebus si quisquam egregie institutus; iuxta quem e regula Pachomii „etiam 
nolens legere compellatur, et omnino nuUus erit in monasterio, qui non discat 
literas, et de Scripturis aliquid teneat; qui minimum usque ad Novum Testa- 
mentum et Psalterium.'* C. 140. Op. Hier. II, 72. Verum cum eodem S. Doctore 
teste praef. in reg. Pachomii ib. p. 63., ipsa regula Pachomii „de aegyptiaca iu 
graecam linguam^ in commodum d. Hieronymi versa fuerit; sequitur monachos 
etiam S. S. tantum in lingua matema, i. e. aegyptiaca discere potuisse. Praeter 
haec S. Doctoris effata summa fide digna, Cultus divini in Ecclesiis solemni ritu 
peracti ratio postulare videtur S. Scripturas, quibus maiori ex parte absolvitur, 
in aegyptiacum conversas esse. N. T. translationem post Origenis et Eusebii 
aetatem natam esse concludunt exinde, quod in omnibus exemplaribus Evange- 
liorum habeat distinctionem titulomm Eusebii, in epistolis numeram orCy/uv 
numeret; denique quod ipsa lectiones Origenis, Eusebii, s. Cyrilli et cod. A. 
sequatur. V. p. 60. s. Idem merito conficitur etiam ex eo, quod Aegyptiorum 
Ecclesia licet a S. Romana Ecclesia schismate divisa, in Sacris tamen peragendis 
— Cf. Kircheri, prod. copt. p. 30. s. Renaudot, Liturgiarum Orient. Coll. Par. 
1716. I, 169. s. — et in S. Librorum U. F. receptione ab illa numquam dissensit. 
Denique hoc cognoscimus e Martyrologii Coptici — quod arabice scriptum in 
Maronitarum Collegio Romae conservatur. V. Barchemm, 1. c. p. 186. — testi- 
monio. Narrat hoc praecipuam monachoram eius temporis — anno p. C. 271 ? — 



Digitized by 



Google 



De Versionibus Aegyptiacia. 199 

occapationem fuisse: S. Biblia in linguam ipsis propriam transferre, 
quae prototypa dein succedentibus saeculis alii et alii identidem describentes, 
numerum S. Codicum valde auxerunt. Itaque monachi S. Scripturas et describe- 
bant, et iUas memoriter callebant. Retinebant Copti haec Biblia et adhuc retinent, 
sed quia perpaucis cognita erat lingua Coptica, novas versiones Arabicas concin- 
nabant; quae e regione Copticarum vulgo coUocantur, ut S. S. possint intelligi. 
Eas interpretationes Arabicas, qui cum xoiv LXX. contulerit, manifesto ex ipsis 
factas deprehendet His igitur ita declaratis: constat versionem Aegyptiacam 
antiquissimam esse. 

Sed restat vexata quaestio solvenda, an prisca illa versio de qua S. P. et S. E. 
loquuntur supersit, et utrum Coptica an Sahidica antiquior habenda erit ? Cum ad 
hos usque dies unica tantum Coptica translatio penitius innotuerit, alterius vero, 
i. e. Sahidicae fragmenta exigua in lucem protracta fuerint; in diversis hoc de argu- 
mento eruditorum sententiis, ne coniiciendi quidem verum, aequo rerum indagatori 
facultas relicta videtur. Codices mssi. in Bibliotheca Vaticana, — quos dili- 
genter recenset Kircher, 1. c. p. 187. s. — Borgiana — v. Zoega, Catal. Cod. 
Coptic. Mss. in Musaeo Borgiano. Rom. 1810. — , Parisiensi — hos describit 
Renaudot, diss. de vers. orient. p. 668. — , Oxoniensi atque Berolinensi; 
antiquissimis Graecis libris pares aetate habentur; unde colligere fas est, ver- 
sionem Copticam quinto saltem saeculo iam adfuisse. Hoc quidem 
certum est. Sed et argumenta, quae laudavimus simul sumta, valde probabilem 
faciunt sententiam: de maiore adhuc Versionem copticarum super- 
stitum aetate; quin ipsam antiquissimam illam, de qua veterrimi testes narrant 
translationem, in codicibus divulgatis et aliquando forte divulgandis reperiri. 
Flures adhucdum in coenobiis Aegypti latent, uti testantur peregrinatores. 
Ceterom Copticae V. T. versiones ex Graeca LXX. concinnatae fuerunt ; nec ulla 
unquam iuxta textum originarium facta, ad nostros usque dies inventa fuit. Yetu- 
stissima sane est Pentateuchi traductio ziii^ LXX., quos tenaciter sequitur in 
omnibus accurate respondens; quam postquara 1716. e mss. Bodleianis, Vaticanis, 
Parisiensibus Novum Testamentum Aegyptium Oxonii publicasset, latine vertit 
et edidit Davides Wilkins Londini 1731. IV. Interpretem Coptum Pentateuchi 
rorsus edidit A. Fallet, h. t. La version cophte du Pentateuque p. d'apr. 
manuscr. de la bibl. imp. de Par. avec d. var. et d. not. Par. 1864. Alteram 
quoque V. T. partem quae mssa. in Europam venit, nimirum Psalterium, 
Danielem et Prophetas Minores idem meritissimus vir D. Wilkins prelo 
adaptavit; sed defectus umtuum inediti haerebant. Psalterium Coptico-arabicum 
Romae 1744. et 1749. typis Congregationis de Propaganda Fide expressum est, 
eum in finem: ut ad Aegypti incolas transmitteretur, usibusque virorum eccle- 
siasticorum inserviat. Idem ad cod. fid. rec. et Ps. apocr. Sah. dial. conscr. adi. 
J. L. Ideler. Berol. 1837. Idem porro Psalterium in dial. copt. ling. Memph. 
transl. ad fid.tr. cod. Berol. ed. M. G. Schwartze. Lips. 1843. Danielis c. IX. 
exhibet Fr. Mtinter, specim. vers. Dan. copt. Rom. 1786. Sahidicae reiiquiae 
exstant apud eundem. J. A. Mingarelli, Aegypt. cod. reliq. Venet. in Bibl. 
Naniana asserv. Bonon. 1786. Jes. 1, 1. — 5, 18. 26., et Fr. Engelbreth, 
Fragmenta Basmurico-Coptica V. et N. T. quae in Museo Borgiano Veletris 
asserv. Havn. 1811. Versionem Quatuor Evangeliorum ad cod. mss. Copt. in Bibl. 
Berolinens. fidem edidit M. G. Schwartze, Lips. 1846, et 1847. Fragmenta 



Digitized by 



Google 



200 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

interpretationis Sahidicae N, T. ep. Pauli ad Timoth. ed. Fr. MUnter, comment. 
de indole vers. N. T. Sahid. Havn. 1789. p. 92. s. et H. Ford, in App. N. T. 
e cod. Alex. a G. Woide descr. Oxon. 1799. Laudatur etiam J. A. A. Georgii, 
Erem. Augustiniani Fragmentum Ev. 8. Joannis Graeco-coptico-thebaicum s, IV. 
Rom. 1789. cont. Joann. 6, 21—59. 6, 68—8, 23. Duodecim Prophetas Min. 
L. L. in ling. aegypt. vulgo Coptica S. Menph. ex mss. Par. descr. a H. Tattam. 
Oxon. 1836. Ei. Proph. Mai. cum vers. lat. ib. 1852. Bardelli, Danielis versio 
Copt. Mejiph. Pisis 1849. Acta Apostolorum et Ep. coptice ed. P. B5tticher. 
Hal. 1852. Sed negligentiae summae accusatur a Tischendorfio, prol. ed. N. T. 
VH. Lips. 1859. p. 134. 



§. 86. De Versione Persica. 

Persas quoque totam Sacram Scripturam in linguam suam — quae tamen 
non est antiqua persica, sed mixta variis variorum populorum vemaculis maxime 
arabica et turcica — versam habuisse e scriptis Veterum abunde liquet. Sed 
ista versio antiqua, ad nostra haud transiit tempora. Quae iamiam snpersunt 
librorum Sacrorum versiones, recentioris sunt aevi, et non unius generis ; sed et 
pro ratione fontis distinguuntur. Datur versio Pentateuchi quam Jacobus, 
Josephi filius, Tavusensis, diikd; ab urbe Persiae Tus, olim Chorasanae, 
academiae Judaeorum sede clara, dictus fecisse perhibetur. Sed quis fuerit et 
quando vixerit? plane ignoratur. Aetatem tamen egisse haud ante initium 
saeculi noni p. C, inde sequitur; quod Gen. 10, 10. pro Babel substltuerit 
Bagdad; quae urbs demum anno 772. aer. Chr. ab Almansore Chalifa condita 
fuit. Cf. Abulfedae, Annal. Muslem. ed. J. J. Reiske et J. G. Chr. Adler. Havniae 
1790. U, 14. 27. Jacobum Tavusensem Judaeumfuissepatet inde; quia e textu 
Originario Pentateuchum transtulit ; atque quod eum Judaei in usum Judaeorum 
in Persia degentium Constantinopoli 1546. fol. typis hebraicis una cum textu 
hebraeo, Onkeloso et Saadia Haggaon exscripserunt addito R. Salomonis Jarchii 
commentario hebraico. Libri rarissimi textum typis persicis additaque Th. Hjde 
interpr. lat. verb. pers. accurate respondente, repetiit Br. Walton, in app. t. IV. 
Polygl. Lond. Translationem hanc non ex textu Syriaco, uti Walton, proleg. 
XVI, 2. p. 617. et Gravius, ib. excurs. 619. s. voluerunt; sed immediate ex 
Hebraico traductam, esse conficitur indole eiusdem. Ita enim presse voces 
singulas Archetypi Masorethici sectatur interpres, ut de sermonis persici puritate 
nihil curaret. Cf. E. Fr. C. Rosenmuller, de Versione Pentateuchi persica 
commentatio. Lips. 1813. p. 6. s. Veterem illam Onkelosi interpretandi rationem 
secutus, textum Hebraeum plerumque feliciter exprimit; . veramque lectionem 
locique sensum consensu suo roborat, in nonnuUis atque iis obscuris tamen pere- 
grina adsciscit. Cf. RosenmflUer, 1. c. p. 24. s. 31. s. Varietatem ceterum lectionis 
sibi privam versio Pentateuchi Persica exhibet fere nuUam. Ex ea discimus: 
textum codicum hebraicorum, quibus Judaei ante novem et ultro 
saecula usi sunt; haud alium fuisse, quam eorum librorum, qui in 
nostris versautur manibus. Psabnorum exemplaiia mssa. Persica reperiuntur 
in Bibliotheca Oxoniensi, sed coU. Catal. Libr. Manuss. AngUae I, 49. 155. 178. 



Digitized by 



Google 



De Yereione Armena. 201 

179. 181. Talde recentia 8unt. NuUa, quod scimus, exstat interpretatio V. T. a 
Christianis facta; cuius defectus ratio est: quia Persae Christiani plerumque 
arabice sciunt et legunt Divina Volumina; tum quod nullibi sacra fiant persica 
sed arabica lingua, quam omnes fere callent. Evangeliorum versio Per- 
sica daplex habetur. Prior e Syriaca versione Peschito confecta, antiquior 
est; liberior attamen reperitur nonnunquam et multa continenS) quae nec in 
Graeco nec in Syriaco exstant contextu. Syriaca vocabula interdum retinet, 
crebro sui est interpres, h. e. persicas in arabicas voces Persis familiares et 
receptas, aliis veluti notioribus reddit. Ista quidem interpretatio habetur inserta 
Bibliis Pol. Anglicanis. Altera vice prodiit curante C. A. Bodio. 2. vol. 
Helmst. 1750. 51. cum nova eiusdem interpretatione Latina; et praef. de Yer- 
sionibus persicis. Posterior quae recentior, ex Graeco traducta, opera et studio 
Abr. Wheloci et Piersonii prodiit 1657. fol. Londini, in re critica exiguae, 
imo fere nullius est utilitatis. 



§. 87. De Versione Armena. 

S. Joannem Chrysostomum Novum Testamentum et Psalmos Davidicos 
in lingnam Armenam transtulisse, Georgius Alexandriae Patriarcha — quocum 
facit Sixtus Sen., Bibl. s. l. IV. p. 326. ed. Colon. — perhibet. Verum constat 
e Photio, Biblioth. cod. 96. ed. Migne p. 359.: „Scriptor iste quidem praeter 
historiae fidem narrasse quaedam visus est.** Georgium non posse haberi scri- 
ptorem fide dignum, censet quoque eruditissimus Montfaucon, de vita S. Joannis 
Chrysostomi XII. pr. p. 4. Constans est apud Armenos traditio — v. Mosis 
Chorenensis, Historiae Armeniacae UI, 53. 54. ed. G. et G. Whiston. Londin. 
1736. p. 298. seq. praef. p. 9. R. Simon, Hist. crit. des Versions du N. T. c. 
XVII. p. 196. s. Maturini Veyssiere la Croze, diss. phil. add. ed. J. Chamber- 
laynii Orat dom. in div. omn. fere gent. ling. v. Amstel. 1715. p. 133. Cf. ep. 
ad TEnfantium quam dedit Nouveau Testament par M. de Beausobre et L^En- 
fant. Amst. 1718. II, 211. ep. ad Georg. Whiston, Thesauri epistolici Lacroziani 
ed. J. L. Uhl. Lips. 1742. I, 368. s. ep. Guil. Whiston iun. ib. III, 281. s. 
J. B. Aucheri, Eusebii Chronicon arm. Ven. 1818. pr. p. 6. — initio ducto a 
Sacrarum Scripturarum versione, praeclarissima quaeque Graecorum monimenta 
in Haicanam — Armeni ab Haico gentis conditore Haicani dicuntur. Cf. J. J. 
Schroeder, diss. de rebus Armenicis ap. Chamberlaynium, 1. c. p. 146. — i. e. 
Armenam quinto p. C. N. saeculo conversa fuisse. Atque ita equidem ut 
non praeclarius, sic nec antiquius exstat Haicanum opus, quam versio Librorum 
Divinorum. Cum enim a C. 406. s. Mastosius, sive Mesropes singulari Dei 
beneficio Haicanae Scriptionis lineamenta reperisset, suaeque genti tradidisset; 
statim ipse cum S. Isaaco Patriarcha ac discipuli eius Eznicus Colbensis 
Joannes Ecclensis et Josephus Palnensis, operam suam industriamque in trans- 
ferendis S. Literis posuerunt; id quod testatissimum reliquit Corius eius aetatis 
historiarum scriptor praeclarus. Qui in vita s. Mesropis apud Aucherum, 1. c. 
n. 1. affirmat: constantissima exemplaria Divinae Scripturae ad hoc opus perfi- 
ciendum acquisita, et se quoque inter eos fuisse qui huic labori vacarent. 



Digitized by 



Google 



202 Comment. de S. Script. cap. gec. tract. II, 

Secuti 8unt autem Armeni in A. T. graecam tcuv LXX. interpretum translatiouem 
eorumqne vestigiis adeo presse institerunt; ut ex Haicana Yersione veteres et 
verae lectiones Graecae hinc inde asseri possint. Nec vero diligenter, sed perite 
etiam transferendis Divinis Voluminibus insudarunt; ut non modo fideliter, 
verum cum lingua Haicana ad Graecanicae consuetudinem quam proxime accedit, 
eleganter quoque et venuste textum Codicis Graeci redderent. Iste autem 
Versionis LXX. codex videtur ex Hexaplari emanasse. Etiam in N. T. Versio 
haec pluribus locis lectiones suppeditat, quae aliunde hauriri nequibant. Teste 
Scholzio, qui in usum rec. N. T. adhibuit ed. Zohrabianam studio Professoris 
Parisiensis Cirbied, atque religiosorum Mechitharistarum Vindobonensinm, 
collatam. Hanc igitur interpretationem iussu Jacobi Armenorum Protopatri- 
archae Amstelodami 1666. iuvante Salomone de Leon eius diacono, publici 
iuris fecit Oskan Wartabied, episc. arm. qui Uscanus etiam audit Vir 
fuit sane non sine doctrina et industria, sed in priscis literis armeniacis minus 
versatus; quem accusant quoque veterem versionem maculis inquinasse, et 
itentidem ex Latina editione supplevisse. Sed Uscanus fidem atque officium boni 
editoris non neglexit. Quod accurate demonstrat vir huius linguae peritissimus 
La Croce, Th. ep. HI, 3. s. 69. Typographia Armeniaca Amstelodamo Constan- 
tinopolim delata, in eadem urbe vulgata est priori absimilis secunda Bibliorum 
Armenorum editio aMoyse, Davide et Mampraeo translata, et ad versionem 
syriacam revisa; iussu Patriarchae Nahabet. a. 1705. in 4. Quid sibi velit 
illa ad versionem syriacam facta revisio, nondum ad liquidum perductum est. 
Cf. Masch, ad le Long. Bibl. H, 1. p. 177. s. Editio Veneta a. 1733. iussu Abra- 
hami Patriarchae Armenorum, studio Mikkitari procurata, ad Amste- 
lodamensem formata est. Novum Testamentum ibidem a J. Zohrab doctore 
armeno editum 1789., a criticis laudatur. Totius Sacrae Scripturae editio critica 
apparata est tomis 4. coUatis mss. XV. a P. P. Congregationis Mechitaristicae 
1805. Venetiis. Successerunt 1814. ed. Petropoli, et alia 1843. Mosquae facta. 
Novam criticam Bibliorum armenorum recensionem, ut ferunt, molitur congre- 
gatio Mechitaristica in insula S. Lazari prope Venetias. 



§. 88. Annotatio praeposita de interpretatione Latina S. S. 

De latinis S. Bibliorum interpretationibus disquisitiones instituturi, longam 
ac periculosam navigationem ingredimur, multae enim viarum difficultates supe- 
randae, magna itineris emetienda longinquitas, plurimi etiam vitandi scopuli; ut 
neque nos scribendi, neque lectores legendi fastidium sustineant. Compendii et 
ordinis gratia Scripturae Sacrae versiones Latinas commode secundum tempora 
in quibus natae sunt; in duas distinguere possumus classes. In quarunoi 
prima de celeberrima dicemus interpretatione , quam „Italam*^ alii communem 
vocant; in secunda de ^VuIgata**, sensu catholico dicta, exponemus. Huius 
translationis originem, aetatem, fontes propriosque characteres assignabimus. 
Romanis toto orbe diffusis, postquam lux salutaris Evangelii illuxit, Latinique 
ab Apostolis in Christiana doctrina sunt instituti; tum ipsa poscebat necessitas, 
ut Eloquia Divina Latino quoque crederentur idiomati, sicque illi socii radicis 



Digitized by 



Google 



De Yersionibns Latinis. 203 

et pinguediais olivae fierent. Rom. 11, 17. Cum itaque in Urbe provinciisqne 
occidentalibas Romanorum imperio subiectis Ecclesiae exsurgerent Christianae, 
ut lingua hiBce provinciis vernacula Sacra Eloquia divulgarentur, necessum fuit. 
Haud ecquidem dissimulavimus H. R. D. N. T. p. 282. s., plerosque Romanorum 
graeca legere et intelligere potuisse; in qua ut abunde vidimus p. 160. olim 
iam pluribus ante Christi ortum humanum exstitit V. T. notissima LXX. senum 
translatio. Verum Graecus V. T. et N. T. textus, ubivis locorum, erudiendo 
instituendoque populo inservire minime poterat; quia lapsu temporis maior pars 
illorum, qnibus doctrina evangelica annuncianda erat, et hanc quoque linguam 
ignorabat. Licet enim tum in Italia, Romae imprimis, multus graecae linguae fuerit 
usus, non tamen reliquis populis tam fuit familiaris, nec Romanis quibusvis ita 
frequens, ut etiam rudis plebecula libros graecanico i^ermone scriptos satis intel- 
ligeret. Ut itaque Verbum Dei scriptum omnibus, qui Latii idioma, per totum 
qua late patuit Orbem Romanum populis loquebantur, lingua ipsis vemacula 
expressum exhiberi possit: iam a primis aerae christianae temporibus reperti 
sunt viri, qui sibi id religioni duxerunt, ut S. S. interpretationes conderent Lati- 
nas, atque sic ad Latinorum quoque haustus illae in vitam aeternam salientes 
aquae decurrerent. Quae vero ex istis temporibus adhuc supersunt sive integrae 
versiones, sive versionum fragmenta, merito antiquissimae salutantur; siquidem 
primis et antiquissimis temporibus natae sunt 



§. 89. De ,Itala^ 

Cum Evangelii, amplius in dies annuntiati, incrementis, pro- 
diit aliquanto tempore post magnus interpretum, qui S. Scripturas 
latine redderent numerus ^. Verum illarum versionum plurimae, ut 
repentino ortu natae fuerant, ita post vitam non diutumam subito 
occasu evanuerunt. Sed ea sola annorum seriem pertuKt, quae a 
8. Augustino^ jltala' nuncupatur ^, et quam reliquis praetulerat; 



*) De quo questi sunt d. Hieronymus, in Josue praef. in Evangelist. ad 
Damas. praef. et S. Augustinus, de doctr. chr. U, 11. p. 42. nQ^ enim Scripturas 
ex Hebraea lingua in Graecam verterunt, numerari possunt; Latini autem 
interpretes nuUo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit 
codex Graecus, et aiiquantulum facultatis sibi utriusque linguae habere videbatur, 
aasns est interpretari." ^) L. c. cap. 16. de Doctr. chr. p. 47. 3) Secundum 
lectionem huius loci vulgarem, quam tamen plures recentiorum scriptorum solli- 
citarunt. Sed futilia sunt et inania R. Bentley aliorumque sophismata, quibus 
e textu d. Augustini vocem nltala" expungere conabantur — quos egregie erroris 
convicit praef. ad tom. III. Sabatierius p. 17. s. — substituique maluerunt „illa**, 
vel „illa Latina", v. J. C. Mittenzwey disputatio Anti-Blanchiniana. Lips. 1760.; 
aut ^nsitata*^ legendum esse praeceperunt. J. G. Ereyssig, obs. phil. cr. in Job. 
39, 19. s. Lips. 1802. p. 10, Sed et mutata voce „Itala", in quamcunque aliam ; 



Digitized by 



Google 



204: Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

,nam est verborum tenacior cum perspicuitate senten- 
tiae^*. Nomine ,Itala^ interpretationem Latinam, in Italia 
ortam intelligendam esse, egregie confirmat s. Praesul Hipponen- 
sis2 tradens: ,Itaque si de fide exemplarium quaestio verteretur, 
ex aliarum regionum codicibus, unde ipsa doctrina commeavit, 
nostra dubitatio diiudicaretur.^ Cum vero ex Italia ad Africanos 
commearit doctrina Christi; et cum illa sine dubio versio S. S. 
latina in eam provinciam commigravit. Sed misso nomine ad 
aetatem Versionis nostrae definiendam progrediamur. Plures iam 
a primis rei Christianae temporibus versiones ^ S. Codicis Latinas in 
manibus fuisse Christianorum, Italiae potissimum, Africae et Galliae, 
e laudatis s. Augustini atque ^ Hieronymi testimoniis discimus ^. 



semper d. Praesul Hipponensis laudabit aliquam versionem veterem ante s. Hiero- 
nymum iam exstantem. Contra eorum audaciam, qui talem exstitisse negaat; 
semper eiusdem s. Augustini versio, ab Hieronymiana diversa, retinenda erit. 

1) Ut dicit idem S. Augustinus, 1. c. p. 47. ^) Contra Faustum XI, 2. 
p. 219. 3) Non vero „exemplaria plura" unius eiusdemque Versionis, ut 
sumunt P. Sabatier, O. S. B. e Congr. S. Mauri „improbi illius qui omnia 
vincit laboris indefessaeque industriae ac sedulitatis exemplum omni aetati 
venerandum." Ranke, 1. i. c. p. 7. — Bibliorum S. Latinae Versiones antiquae 
seu Vetus Itala et ceterae Kemis 1743. praef. §. 2. p. 6. s. J. Blanchinus, P. C. 
Orat. Evangeliarium quadruplex Latinae Versionis antiquae seu Veteris Italicae. 
Rom. 1748. I, proleg. p. 81. N. Wiseman, Two Lettres on some parts of the 
controversy conceming I. Joh. 5, 7. containing also an enquiry into the origin 
of the first latin version of Scripture commonly called the Itala. Rom. 1835. 
p. 22. s. Lachmann, N. T. gr. et lat. Berol. 1842. I, 11. s. C. Tischendorf, 
Evangelium Palatinum latinum ineditum sive Reliquiae Textus Evangeliorum 
Latini ante Hieronymum versi e codice Palatino Bibl. C. Vindob. IV. vel V. 
p. C. saeculi Lips. 1847. p. 17. Prolegom. N. T. p. 241. s. Reusch, Tiib. Quart. 
1862. p. 244. Lehrb. der Einl. p. 196. J. A. Hagen, sprachliche Erorterungen 
zur Vulgata. Freib. 1863. p. 3. *) L. s. n. 1. c. p. 203. ^) Indagare autem 
in quibus S. P. et S. E. scriptis, qui duumvirorum istorum aetatem praecesserunt, 
reperiatur haec vel alia translatio Latina; tam latum habet disquisitionis 
ambitum, ut ab iis qui occasione ad conscribendum integrum „de veteribus 
Versionibus latinis" non gaudent, satius praetermittatur, quam obiter tangatur. 
Hlud modo in genere observare licebit: interpretatione latina nascentis Ecclesiae 
fidem roboratam fuisse. Ut scribit s. Hieronymus, in 1. Paralipom. praef. ; sed 
V. T. interpretationem Latinam iam ante Christi in terris apparitionem factam 

— ut statuit J. Vossius, de sybillinis oraculis c. 13. in var. Obs. 1. Lond. 1685. 
p. 268. quem librum refutavit R. Simon, in op. cr. adv. J. V. defend. Cod. Hebr. 
et B. Hier. transl. Edinb. 1685. — ; N. vero F. aetati apostolicae supparem, 

— quae erat sententia Bonfrerii, Praeloq. in tot, S. S, c, 16, 2, ed, Par. p. 60; 



Digitized by 



Google 



De Versionibus Latinis. 205 

Quod saeculo secundo, auspiciis — ut omnino credibile est. — 
Pii Papae I. ^ auctore incerto ,Itala^ sit nata; plurimi sumunt viri 
eruditi ^. Certo haud multo post obitum Pii I. exstitisse Evangelia 
et Epistolas S. Pauli ex hac translatione manifestum: a. fit e 
Latino Canone Marcionis; qui nihil aliud erat, quam haeretici istius 
graeco adaptata, mutatis mutandis, Itala versio ^. Idem sequitur 
p. e latino S. Irenaei interprete antiquissimo. Plurima sane sunt 
loca, in quibus S. Irenaei interpres Latinus, et vetustissimi codices 
mss. latini sinceri conveniunt. Ceterum quae in latinum fluxe- 
nint sermonem S. S. iiiterpretationes, omnes ex Graeca twv 6 sunt 
confectae. Etiam Itala V. T. Versio facta est ex Graeco LXX. 
Etenim s. Praesul Hipp.onensis clare testatur^: ,ex hac Septuaginta 
interpretatione, etiam in latinam linguam interpretatum est, quod 
Ecclesiae Latinae tenent'^ E Graeco twv LXX. textu manasse 
Jtalam', prodit indoles fragmentorum illorum, quae ad nos 
usque pervenerunt. Quae cum ita se habeant: Itala Usitatae^, 
vel etiam ,Vulgatae^ et Communis "^ nomen accepit; quia ad tyjv 
xoivYjv £xBoaiv Twv 6 adornata erat. Pedetentim ubi nova translatio 
prodiisset s. Hieronymi, in oppositione ad eam ,Vetus's nominari 
solebat. Novi Testamenti prisca interpretatio Textum sequitur 
admodum vetustum nondum recensitum, qui expers fuit multarum 



et Blanchinii, proleg. p. 66. — : neque evictum est, neque ut opinamur, unquam 
evincetur. 

1) V. Comm. p. 53. ^) Erat quidera Pius Italus gente, et Latinorum primus ; 
qui cathedram d. Petri — ipsi enim Pontifices priores hucusque fere Graeci 
fuerunt — conscendit, atque diutius paulo — per annos quindecim — Ecclesiae 
res administrarat. ^) Uti cemere est ex fragmentis apud TertuUianum obviis. 
*) De Civ. Dei. XVIII, 45. p. 288. }) Hoc testimonium, si cum alio eiusdem 
Praesulis, de doctr. chr. II, 15. p. 47.: „Et Latinis quibusUbet emendandis 
Graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testa- 
mentum attinet, excellit auctoritas" ; copulatum, verissime conficit: Italam e 
fonte translationis Septuagintaviralis fluxisse. ^) „Codices eccle- 
siastici interpretationis usitatae." S. Augustinus, de cons. Evang. H. 66, 128. 
p. 84. 7) Apud d. Hieronymum, in Isai. 14, 29. p. 182. 49, 5. p, 663. ^) Praef. 
in Jos. ab ipso S. Hieronymo ; item a d. Gregorio M. ep. ad Leandrum 1. Moral. 
praem. c. 5. I, 6. „Novam vero translationem dissero; sed cum probationis 
causa exigit, nunc novam nunc Veterem per testimonia assumo; ut quia sedes 
apostolica, cui Deo auctore praesideo, utraque utitur, mei quoque labor studii 
ex utraque fulciatur." 



Digitized by 



Google 



206 Cominent. de S. Script. cap. sec. tract. tt. 

serioris aevi correctionum et interpolationum; multasque servavit 
Archetypi lectiones primigenias. Non defuerunt, qui Jtalae^ plures 
fuisse auctores defenderent, singulisque singulos fere libros esse 
adscribendos docerent, dubitamus attamen an satis idoneis de 
causis. Querebantur Theologi omnis aetatis^: Veterem Italam 
latinam S. Bibliorum Antiqui cumprimis Testamenti translationem 
superveniente nova paulatim intercidisse; ita ut, nisi forte for- 
tuna emerserint novi codices, nuUum saltem V. T. exemplar eius 
integrum superesse videatur. 



§. 90. Laudantur viri eruditi, qui colligendis in 
unum fragmentis ,Italae^ operam posuerunt. 

Versionia ante-Hieronymianae nunc nonnisi fragmenta quaedam dispersa 
exiatuntj quoi^um in unam eoUectionem eruditorum euris iteratiaque laboribua dehemus. 
Tota nohia fere aupereat: in variia acriptia S. S. P. P. et S. E.; antiquia latinia nus. 
misaalibua; paalteriia; breviariia aliiaque lihria cuLtui divino deatinatia^ Paalmorum 
interpretatio. Vetua Teatamentum magna induatria conaarcinare atuduit Fl. Nohi- 
liua in aua ad Sixti TeSv LXX. latina editione, cum in aua hac interpi-etalione^ tum 
in attextia a. P. P. et S. E. Latinoi^m teatimoniia. V. p. 165. 177, Qua in re praeelare 
Flaminium NohUium de illa Latina Veraione indaganda^ qua Ecdeaia ante D. 
Gregorii M. tenipora privatim puhliceque ad fidei doctrinam moreaque formandos 
uaa est, meruiaae nulli duhitamua. Poat Fl. Nobilium, J. Martianaeua 0. S. B. 
celeberrimae Congregationia S. Mauri^ e codicibua maa. Geimanenai et Corheiensi 
Evangelium S. Matthaei et Epiatolam Caiholicam D. Jacobi vulgavU. S. h. t, „ Vulgata 
antiqua Latina et Itala veraio evangelii aeeundum Maithaeumj e vetuaiia eruta 
monumentiaf ifluatrata prolegomenia ac notia, nuncque primum edita. Acceaait epiatola 
Canonica S. Jacobi Apoatoli, iuxta Vvlgatam veterem aeu Italam veraionem."^ Par. 
1695. Adde eiusdem : Remarquea aur la veraion italique de V Evangile de S. 
Matthieuj qu^on h decouvert dana lea fort anciena manuaerita. Par. 1696. Quod ad 
utimmque Teatamentum attinet, abhinc detegendis et excitandia Italae priacae ruderibus^ 
et quidem maxima nominia meritorumque laude ornatu^ ineuhuit: P. Sabatier^ 
ex eadem inclyta Benedictinorum familia. late vir doctiaaimua improbum laborem 
Italam ex reliquiia reatituendi auacepit; atrenuoque niau, quantum lieuUy 
absolvit, Primua e prelo audante tomua exierat Remia 1743. h. i. ^Bihliorum 
Sacrorum Latinae Vet*aionea antiquae, aeu Vetua Itatica et ceterae, quaecunque in 
Codicihua MSS, et antiquoi^m Lihria reperiri poterant.*^ Continet L. L. V. F. a 



*) Inde a Flaminio Nobilio, praef. ad ed. LXX. Sixt. „Huius editionis 
nihil nunc de novo Testamento dicimus, integrum corpus quod sciamus, non 
exstat. Partes multae ex plerisque libris cum apud ceteros Patres Latinos 
babentur, tura apud S. Hieronymura in commentariis et aliis libris.** 



Digitized by 



Google 



l)e VersionibuB Latinis. 207 

Genesi vsque ad Johum, Secundua reliqua Volumina A, T, ampleetens iam iam 

erat exitui^t cum Sabatier in lethalem moibum inciditj ex quo non ampliua 

reconvaluit; piisHmam quippe dnimam efflavit 22. Martii 1742. Sabatierum adiumt 

C. Baillard. Tomum secundum 1743. atque tertium S, S. N. F. exhibentem e. a, 

ediderunt C. Clemencet^ C. Fr, Baillard d'Inville et Vinc, de la Bue. 

In eodem atadio ala.criter cucurrit J. Blanchinus, Oratorii Bomani presbyter, 

eruditione non minus qimm vitae sanctitate conspicuus; qui vetera S, Bibliorum 

fragmenta iuxta Graecam vulgatam et Hexaplarem Latinam antiquam Italam, 

duplicemque E, Hieronymi translationem in lucem edidit i, e,: ^Vindiciae Canoni- 

carum Scripturarum,^ Bomae 1740. Tom. 1. et solus, S. Eus, Hieronymi Divina 

Bibliotheca et Psalterium duplex cum Canticis, Sequebantur Evangelia e codicibus 

antiquissimis hoc tittUo: ytEvangeliarium quadi^uplex latinae versUmis antiquae seu 

Veteris Baiieae."^ Bom. 1749, 2. vol, Sed ante haec, habita ratione temporum, 

refert^e debueramus: PscUterium quintuplex editum a Fabro Stapulensi. Par, 

1508. ; porro idem iuxta editionem Bomanam et Gallicanam cum Canticis vulgatum 

cvara J. M, Cari Bom, 1683,; qui etiam ib. 1680. e libiis mss. Capitula Bibliorum 

ardiqua latine secundum LXX, typis descripsU^ inter quae reperitur prophetia 

Baruch ex veieri codice mss. Adde Psalterium cum Canticis pluribus iuxta versionem 

Itaiicam a C. Thomasio Bomae 1697. puJ)lici iuris factum, Vindobonae 1735, 

repetitum. MittimtM quae HearniuSy MatthaeuSj Kiplingiusy D. Schulz^ 

diss. de cod. q. Evang, bibl, Bhoedigerianae Saec, VIL, in quo vetu>s latina versio 

continetur, VreUisl. 1814., atque Dobrowskius diversis tempoHbus protulerunt, 

cum suis tn lods horum eruditorum publicationea iam recensuerimus, Fr. Munter 

Bingularem indttstriam et diligentiam adhibuity in congerendis speciminibus Fragmen- 

torum Versionum Antiquarum in libris Juris Bomani et Canonici obviarum in 

progr, Havn, 1819, p, 4, s,; habeniur ibi qux>que fragmenta Versionia Antiquae 

Latinae Antehieronymianae prophetarum JeremiaCy Ezechielis, Danielis et Hoseae 

e eodice rescripto Bibliotliecae Universiiatis Wirceburgensis saeculi VL vel VH, 

p, 17, s, Omavit quoque hanc pi^ovinciam A, Maius, vir diligentissimus alias nobis 

laudatus; qui non minimas symbolas restituendae Italae conttdit, Etenim praeterea 

quod in Scriptorum Veterum Nova CoU, Bom, 1828. UL b, 257, s, e codice mutilo 

— olim Claromontano, nunc VaticanOy saeetdi ut videtur VH. — integrum pene S, 

MaUhaei Evangelium — sc, praeter C, C, 1 — 5, 15, atque 14^ 33 — c. 18y 12, — 

Versionis Antehieronymianae typis descripserit ; editis etiam Victorini commentariis 

ad Pauli Fipistolas^ ib, p, 29, s, reliquiis tra^tatuum in Lucae Evangel. ib. p, 191, s. 

Sei^monum Arianorum fragmentis p, 208, s, S, Nicetae Ep. Aquileiensis de ratione 

fideiy ib, t, VU, Bom. 1833, p. 314, s, Fragmentia Div, Librorum ex antiqua 

Veraione aeu Balica Vetere, Spicilegii Bom, 1843, IX, amplam Itala^ textua 

segetem Sacrarum Literarum atudioaia tradiditi Ad reatituendam antiquiaaimam 

latinam Bibliorum tranalationem referendi aunt laborea C, Tiachendorfii, quibua 

Heliquias Textua Evangeliorum Latini ante Hieronymum verai, e codice Bibl. C. 

Vindobon. — N. 1185. aignatua. V, Tabut, Cod. Maa, in Bibl. Palat, Vindobon, 

tuservat. Vind. 1864, 7, 202. 3. De quo eruditorum eUtentionem provocMvit Barth, 

KopUar, Heaychii Glossographi discipulus et epighssistes Bussus, Vindob. 1839. 

p. 32, — purpweo lUeris aureis et argenteis exarcUo; quartivel quintipost Christum 

9aectUiy a. t, Evangelium Pcdaiinum ineditum Lips, 1847. primum typis vulgavit, 

Poitremaa tempore, sed non diligentia, suas curas impendit E, Banke, fragmenta 



Digitized by 



Google 



208 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. H. 

Versionis LtUinae Antshieronymiancie Prophetarum Hoieae, Amosi et Miehae Marb. 
1866, Joelis, Jonae, Ezechielis, Danielis^ ib. 1858. e codice FuldenH saec, V. — " coll. 

7, SO, — luei publicae donando, 

Maxima sane aestimxUione digna sunt haec virorum eruditorum opera, stu- 
diisque s, Textum emendandi plurimum utilitatis afferentiaj felidori successu tamen 
adhiberentur : si eorum auctores non laborcusefU praeiudicio,^ unam tantum 
fuisse anliquam latinam itUerpretationem, Italae cognoscendae , Italae repenendae, 
Italae divulgandae summo studio ineumbebant, Libros igitur TertuUiani, Novaliani^ 
d, Cyprianif Lactantii, JuvencH, Julii, Firmiei, Luciferi Calaritani, S. Hilarii 
Pictaviensis, 8. Zenonis Veronensis, Phoebadii Agennensis, Victoi^ini Afri, d. Ambrosii 
atque illius Scriptoris, quem Ambrosiastrum vocant; d, Hieronymi^ s. Augustinij 
Philastrii Biixiensis, s, Paulini Nolani, Hesychii Salonitani, Chromatii Aquileiensis, 
Pauli Orosii aliorumque; quorum vel catalogum texere nimis longum foret, sedulis- 
simainim apum instar pervolarunt. Quascunque autem reliquicLs Italae sibi repei-isse 
videbantur, ecu omnes una cum cascis fragminibus, quas in libris liturgleis et 
codicibus mss. inveniehant compararunt; et ita concinnarunt : ut primum versioni» 
antiquae textus exhiberetur, deinde annotaiiones, quae ad eum illustrandum facerent, 
adderentur. At enimvero dubitan vix potest, accuratam leetionem Veterum docere : 
diversam diversos S. S, P. et S. E. Divinorum Librorum interpreta- 
tionem priscam Latinam legisse, quas in unam congerere non licet. 8. Patres 
atque Scriptores Ecclesiastici, quorum e scriptis sua vetustae y^Italae"' compilatores 
collegerunt, raro ad versionem Italam provocarunt; et quam hi viri Italam habent, 
saepe coagmentatio va^iarum veteris aevi versionum ddeenda est. Pretiosum ergo 
illud aes, quod imprimis Sabatiev ex thesauro Vetei-um produxit, cum melius signan- 
dum, tum augendum erit, Quem in finem Si, P. et S. E. Latinorum opera iUius 
aetate nondum nota, nunc vero praecipue labore Card. Maii publicae luci reddiia^ 
in usum vocare oportebit, Si quae Veteris interprettUionis latinae non emendatcM 
volumina in eod. mss. deprehenduniur, quam diligentissime conmdenda forent. Utique 
et Sabatier, si inter vivos esset, ea recentiori aetate in lucem prolata subsidia maximi 
fecisset. Plurimi autem ex his studiis in disciplinas s, redundant fi^uctus'. Etenim 
ot. Versioni Antehieronymianae ad revocandum iextum originarium N. T,; imo p. ad 
ipsum LXX. viralem, ab ammanuensium ac iemporum varieiatibus discet^endum, 
et qualis iis saecutis fuerit cognoscendum ; valde conferre admittunt omnes, utpote 
quue e codicibus fluxerit, quorum origo ab aetate s. P, P. apostolieorum non longe 
diatat, Unde sequitur operam illorum, qui eruendeie Versioni Antehieronymianae 
insudarunt magni faciendam, summopere laudandam et commendandam esse. Accedit 
y. ad sensus S, S, literalis perceptionem linguarum, in quas antiquissimae factae 
sunt D, Codicis versiones, commodUatem non modicam praestare. Ad haec denique 

8. cum dpfinUione Concilii Tridentini Latinam S. Bibliorum edifionem comprobatam 
acceperimus, quidquid laboris et operae in illa intelligenda ponitur, adiumenti haud 
parum adfert, Locus non deficeret, si omnes Vetusfarum Latinarum Versionum 
usus, recensere vellemu^; e quibus aliquos dabU etiam J. H. Reinkens, Hilarius 
von PoUiers, Schaffh. 1864, p, 336. s. 



Digitized by 



Google 



t>e VerBionibviB Latinid. 209. 



§. 91. Versio S. Hieronymi. 

Latinorum codicum Orbem fere inundantium cogente liinc 
multitudine, inde varietate^; iussu d. Damasi S. P. novam inter- 
pretationem latinam adomavit d. Eusebius Hieronymus Strido- 
nensis. S. Damasus Pontifex cum sua aliorumque experientia edoc- 
tus intelligeret, quanta ex portentosa ista codicum Latinorum 
varietate oriretur confusio, ut huic malo occurreret, S. Hierony- 
mum Ecclesiae suae sc. Romanae presbyterum^ — quo in negotiis 
ecclesiasticis utebatur — ad bunc enormem plane laborem suscipi- 
endum induxit ^. Voluntati igitur Papae s. Damasi promte obsecutus 



1) Qua conditione fuerint Biblia Latina saeculo tertio aer. chr. vidimus. 
Ob copiosum Versionis eorum in Ecclesia Occidentis usum et magnam versionum 
multitudinem accidit : ut vetus haec traductio tam varia esset in diversis codicibus, 
ut vix tolerari potuerit; exemplaria latina plerumque manca erant et corrupta, 
ut sensum et mentem Textus Sacri raro admodum correcte exprimerent. Cf. S. 
Hieronymi, ep. 112. ad S. Augustinum n. 19 — 22. p. 752. s, Nonnulli propterea 
textum Graecum apponebant versioni Latinae, qui in locis dubiis adbiberetur 
consulereturque. Yiro ideo erudito, linguarum scientia omnibusque ad versionem de 
novo conficiendam vel tantum emendandam subsidiis imbuto opus fuit, qui his 
vitiis mederetur. ^) Cuius eruditionem et ingenium plurimi faciebat; lucubrationes 
eius non tantum avidissime legit, sed etiam in obscuris quaestionibus ipsius 
sententiam expetiit. Cf. d. Damasi P., ad Hieron. ep. 19. p. 63. ^) Neque sane 
s. Damasus alii magis idoneo viro id potuisset committere, quam d. Hieronymo, 
quem praeter eximiam orientalium, romanarum graecarumque literarum peritiam ; 
amplissimam cognitionem Divinorum Voluminum, S. P. et S. £., traditionum 
Hebraicarum et christianarum, exactam notitiam terrae sacrae; insignis pietas, 
indefessus zelus — at secundum scientiam fidei — sana critica omabaht Adde huio 
Doctori studiorum commercia intercessisse cum viris scientia et morum sanctitate 
illustribus in Oriente et Occidente; praesto fuisse ei multos codices S. S., 
Poljapla Origenis aliaque apparatus critici subsidia; denique ingenium felix et 
capax difficillimarum disquisitionum ; spiritum orationis et cor mundum, quibus 
solis datum est in abditos S. Librorum thesauros penetrare. Quare S. Pater 
coaevorum ac posterorum prodigium evasit, fuitque egregii Sacrarnm Literarum 
interpretis prototypon clarissimum, in quo laudando iam Veteres certarunt. Ita 
S. Augustinus, de Civ. Dei. XVUI, 43. p. 288. scribit: „presbyter Hiero- 
nymus homo doctissimus et omnium trium linguarum peritus.'' 
Sulpicius Severus, Dialogo L de virtutibus monach. orient. u. 4. p. 504. 
„Mihi iam pridem Hieronymus superiore illa mea peregrinatione compertus, facile 
obtinuerat, ut nuUum mihi expetendum rectius arbitrarer. Vir enim praeter fidei 
meritum, dotemque virtutum, non solum Latinis atque Graccis, sed et Hebraeis 
Danko, Hibt. BeTelationis divinae. III. 14 



Digitized by 



Google 



210 Comme&t. de S. ^ript. eap. 6ec. tract. II. 

d. Hieronymus collatis optimae notae codicibus Novum Testamen- 
tum Graecae fidei ^, reddidit, ex Originario Textu scilicet Latinum 
castigando; sic'tamen: ut ,ne multum a lectionis latinae consue- 
tudine discreparent, ita calamo temperavimus, ut his tantum quae 
sensum videbantur mutare correctis, reliqua manere pateremur ut 
fuerant^, semet emendasse testatur^. Ad cognoscendam rationem, 
qua s. Hieronymus in castigandis Libris Novi Testamenti usus est; 
adeundi erunt plures, qui supersunt Latinorum Bibliorum codices 
manuscripti: quive etiam ad praestantissima subsidia spectant, ipsum 
Textum N. F. Apostolicum ex antiquissimis monimentis coUigenti. 
E quibus autem luculenter patet, non modo quam egregie s. Hie- 
ronymus castigandi Textus Graeci officio satisfecerit; sed et evin- 
citur, Latinam Bibliorum interpretationem locupletissimis testibus 
graecis Textus Originarii N. F. omnino aequiparandam esse^. 



etiam ita literis institutus est, ut se illi in omni scientia nemo audeat compa- 
rare.*^ Spatii penuria pressi aliorum elogia citatis tantum locis atteximus. V. Cas- 
sianus, coll. XXIII, 8. p. 697. de incarn. Dora. VII, 36. p. 801. S. Prosper Aq., 1. 
de ingrat. c. Pel. c. 2. ed. Bibl. V. P. Colon. V. 3, 104. S. Eucherius Lugd., 
de quaest. diff. V. et N. F. ad Gen. 2, 23. ib. 1, 757. Idacius, ep. praef. ad Chro- 
nicon. apud Sirmond. Op. v. U, 230. Marcellinus Comes, Chron. ad a. 392. ib. 
p. 271. Facundus Herm., ep. pro def. 3. cap. 1. 4. ib. p. 378. Cassiodorius, de 
institutione d. Literarum c. 21. II, 521. 6ennadiu8,«de vir. iil. praef. p. 5. Pelagios 
P. II., ep. ad Eliam Aquil. apud Mansi IX, 452. 

*) Ut inquit c. 135. de viris illustr. p. 222. ^) Praef.' ad Damasum. 
Quibus yerbis, quid istius rei esset, quidve sibi negotii dederit, aperte significat. 
Erant nihilominus, qui Evangelia quidem a S. Hieronymo fuisse ad Graecam 
veritatem exacta concedant, de reliquis autem Libris vehementer dubitent. 
Imprimis quod hi praefatione careant, quam aliis omnibus abs se conversis S. 
Vohiminibus praefigere d. Doctori consuetum fuit; illa autem, quam laudavimus 
et solam habemus s. Damaso inscriptam, pollicetur tantum „quatuor Evangelia.^ 
Verum quae d. Hieronymus respondit S. Augustino scribenti; inter ep. Hier. 
n. 104, 6. p. 637. nUon parvas Deo gratias agimus de opere tuo quo Evangelium 
ex Graeco interpretatus es; quia pene in omnibus nulla offensio est, quum 
Scripturam Grraecam contulerimus'* : in haec verba ep. 112, 20. p. 753. ^Et si me, 
ut dicis in Novi Testamenti emendatione suscipis, exponisque causam, cur 
suscipias; quia plurimi linguae Graecae habentes scientiam, de meo possint 
opere iudicare^, id de solo Evangeliorum codice intelligere non sinent. Cf. 
etiam ep. 71, 5. ad Lucinium ubi paria habentur p. 434. Unde recte inferimus 
d. Hieronymi correctionem ad universum N. T. Canonem pertinuisse, quem ad 
Graecorum exemplarium fidem exegit S. Doctor, tam etsi solis Evangeliis prae- 
fationem adomaverit, quod ea pars N. T. sit omnium prima. ^) Inter hos libros 



Digitized by 



Google 



t)e Versionibus Latinis. 211 

VerBionem vero S. S. L. L. Antiqui Testamenti s. Doctor hac 
ratione perfecit: Cum pro diversitate Ecclesiarum imprimis variae 
fuerint interpretationes Psalterii latinae^, Psalterium Vetus 
Latinum, e quo suos recitabat Psalmos Ecclesia Romana, emen- 
dare aggressus est. Atque hoc vetustissimum Psalterium est, quod 
a perpetuo in eadem Ecclesia usu yEomanum' adpellatur^» Sed 



manuscriptos primo loco ponendas est Codex Amiatinus, qui tam praestans 
esse reperitur, ut iure meritoque celeberrimus vocetur. Erat olim coenobii 
Cisterciensium S. Salvatoris montis Amiatae — monte delle fiore — inter 
urbes Senam et Radicofani, in confinio Etruriae regnique pontificii siti. Codicum 
latinorum antiquissimus c. a. 541., proinde centum viginti a morte s. Hieronymi 
annis scriptus; demum 590. recenter electo Summo Pontifici Gregorio M. dono 
missus fuit. Petrus Abbas a Longobardis oriundus — qui circa finem saeculi 
noni et initium decimi floruit — monasterio suo, codicem hunc pretiosum, quem 
unde acquisierit non constat, retulit. Exstincto monasterio Amiatino in Lauren- 
tianam Bibliothecam Florentias transiit. MiUe viginti et novem habet folia, 
quorum septingenti nonaginta sex ad Vetus; ducenti triginta duo ad Novum 
spectant Testamentum. Scriptio continua est, nuUaque antiquissimae manus 
interpunctio visitur. Scriptura ex antiquo genere unciali est, eaque satis 
elegans. Universa complectitur Biblia Vulgata, excepto I. Baruch ; at Psalterium 
exhibet interpretationem, quam d. Hieronymus ex Hebraeo fecit. Plura aventi 
dabit eumprimis Angelus Maria Bandinius, diss. de insigni Codice Biblico 
Amiatino, in Catalogo MSS. Biblioth. Leopold. Laurentianae. Florentiae 1791. 
I, 701. s, F. Fl. Fleck, Vulgata ed. cum var. lect. antiq. cod. olim montis 
Amiatae in Etruria Lips. 1840. Editio parum aestimata, quia minus correcta. 
Praemissa est comment. de codice Amiatino et vers. lat. Vulgata. C. Tischen- 
dorf, Codex Amiatinus. N. T. latine interprete Hieronymo. Lips. 1850. — editio 
pancis mutatis, ipso libri textu non variato repetita 1854. — prol. 7 — 46. Nobilissimi 
huins codicis varietates omnes dedit C. Vercellone, Variae Lectiones Vulgatae 
Latinae Bibliorum editionis. Romae 1860. I. 1864. 11. Editor diligentissimus in 
eruditis suis prolegomenis pluribus agit I, 84. s. U, 17. s. de aliis praeclaris 
iisque veteribus codicibus translationis Hieronymianae. JEx istis pulcherrimus 
habetur * codex F., olim sacrarii Basilicae rom. S. Mariae ad mart., nunc 
coUegii Congr. s. Pauli in Urbe, cuius bibliothecae hunc codicem pretio com- 
paratum tabulis supremis inferri iussit Card. Aloys Lambruschinius. SaecuU 
decimi liber membr. in fol. universa s. Bibiia exhibet; demtis Gen. 26, 13 — 31, 
34. Isai. 1, — 2, 12. 66, 5. — Jer. 2, 19. Zach. 4, 9—14. 21. quorum c. c. sex 
folia exciderunt. Psalterium quod C. Thomasius et Vezossi edidit, ex hoc codiee 
petitum fuit Cf; Vercellone, 1. c. L prol. p. 87. 

^) Quamvis idem circa alios L. L. S. S. quoque obtinuisse, e quibus d. 
Augustinus palmam detulit illi versioni, quae Itala vocabatur, cognoverimus. 
V. p. 204. 2) Mansit istud Psalterium in usu usque ad Pium V., qui illi pro 
omnibus totius orbis Ecclesiis; Vaticana, Veneta d. Marci et Mediolanensi 
exceptis, derogavit; et Psalterium Vulgatum deinceps recitari iussit. Psalteriuni 

14* 



Digitized by 



Google 



213 Comment. de S. Scripi. cap. sec. iract. U. 

rursus librariorum incuria vitiatum, ubi s. Hieronymus Romae 
viveret, hortante eodem Damaso ad LXX. interpretes correxit. Ast 
tantum ,cursim magna tamen ex parte' ^ Cum vero Psalterium a 
se correctum rursus mendis vitiatum cemeret, post aliquot annos 
rogatus a Paula et Eustochio; secundis e Graeco iuxta editionem 
hexaplarem curis illud ipsum recensuit. Nova haec recensio 
priore S. Patris emendationibus magis limata ^, se statim undique 
diffudit. Suscepit illam Roma^, in Germaniam quoque et Galliam 
transiit*; atque hinc obtinuit nomen Psalterii Gallicani, qao 
nomine illud vocat Berno Abbas Augiensis^ Psalterium 
Gallicanum, illud idem esse reperitur, quod etiam nomine 
Vulgati venit, quo universa Ecclesia Catholica nunc^ in publicis 



Bomanum edidit Vezossi, vol. II. Op, C. Thomasii. Rom. 1747. De eodem 
disputavit A. Martinetti, diss. de Psalterio rom. Rom. 1745. 

1) Praef. in Psalt. Haec correctio prima ad fidem mssrm. expressa habetur 
a Vallarsio edit. 8. Hieronymi, Op. X, 107. s. ^) Typis descripta reperitur apud 
Vallarsium, 1. c. X, 108. s. cum obelis et asteriscis a d. Hieronymo olim additis; 
quibus demtis integri subinde Psahni concordant cum apposito in altera columna 
ibidem Psalterio Romano. Placentiae, nt fidem facit Brunati, de nomine, auctore, 
emendatoribus et authentia Vulgatae diss. Vienn. 1827., in publica Bibliotheca 
asservatur codex pretiosus Psalterii Gallicani anno 827. scriptus. V. n. 19. p. 64. 
3) Ut testatur d. Hieronymus, ep. ad Sophronium praefixa L. Psalm. i. hebr. 
verit. IX, 1156. contra Rufinum, H, 30. H, 425. *) Ut de sua aetate s. IX. 
refert Walafridus Strabo, de rebus eccl. c. 25. ^Psaimos autem, cum secundum 
LXX. interpretes Romani adhuc habeant, GalU et Germanorum aliqui secundum 
emendationem, quam Hieronymus Pater de LXX. editione composuit, Psalteriam 
cantant. Quam Gregorius Turonensis Episcopus a patribus Romanis mutuatam, 
in Galliarum dicitur Ecclesias transtulisse." Ed. Bibl. M. Colon. IX. 1, 963. 4. 
^) Saec. XI. scriptor apud J. Mabillon, disq. de cursu Gallicano, in op. de 
Liturgia Gallicana. Pnr. 1729. p. 396. ^) Quamquam Psalterium Vulgatum e 
Graeco tcov LXX. translatum esse constet, ab interprete quodam ignoto; eidem 
tamen nunc per omnia nequaquam respondet. Enimvero varia, quae d. Hiero- 
nymus iuxta Theodotionis editionem apposuit; modo ob omissos in nostris 
exemplaribus asteriscos cum textu Ttov o commiscentur, alia vero, quae penes 
LXX. exstant, resecabantur. Ex Psalterii nostri dicendi genere ultro patet, 
antiquum illius interpretem, nequaquam in doctis humanae sapientiae verbis, 
graeca latinis reddidisse. Lingua simplex omnino est minime comta, imo a 
puriore Latii non parum recedens, Hebraismis et Graecismis redundat, vocabula 
et constructiones adhibet, de quibus frustra Lexica consulimus. Idiotismi ad 
omnes orationis partes se extendunt, quos ut S. S. studiosi intelligant, praeter 
latinum sermonem Hebraeo et Graeco opus habent. Utilis est hanc in rem 
commentariolus J. A. Hagen, Sprachliche ErSrterungen zur Vulgata. Freib. 1863. 



Digitized by 



Google 



De YersionibiiB Latinis. ^13 

suis Officiis utitur. Cum Psalmorum voluminis inter omnia Vete- 
ris Testamenti Scripta* obscurissimi^ potior prae aliis quibus- 
cunque in Ecclesia D, N. J. Christi fuerit usus; frequentissime 
illud describi contigit. lam vero singularis obscuritas et saepius 
iterata descriptio in causa fuerunt, quod Fsalterium Vulgatum 
plurimis foedaretur mendis^ et variantium lectionum silva dona- 
retur^. Psalmis adiecit d. Hieronymus reliquos Veteris Testa- , 
menti Libros. Siquidem p. C. n. anno 386. apud Bethlehemum 
desiderata tranquiUitate locoque suae religioni gratissimo potitus; 
vir sanctus indefessa industria se totum S. Literis in latinum ser- 
monem convertendis atque explicandis dedit^. Circa hoc tempus 
^antiquam Divinorum Voluminum viam sentibus virgultisque pur- 
gare' studens S. Doctor; novam de Graeco Jobi Versionem 
fecit^. Etiam libros Salomonis e Graeco latine reddidit^ 
Sed ® fraude hominis cuiusdam pleraque huius prioris laboris opera 



i) Si Jobnm excipiamus. ^) Neminem tamen, qui ad recitandas Horas 
Canonicas obligatur, ista Vulgati Psalterii mendositas turbet; non enim reddunt 
huiusmodi naevi, in omnibus, quae fidem et mores spectant, dubium infallibile 
Ecclesiae de hoc instrumento testimonium. Cf. J. Marianae) e S. J. diss. pro 
editione Vulgata, in ed. Menochii suppl. Ven. 1722. c. 19. s. p. 80. s. Exstat 
repetita in Migne; S. S. Curs. compl. Par. 1839. I, 669. Cf. e. P. W. Smits, Ord. 
F. M. Psalterium Vulgatum elucidatum. Antv. 1744, I. Prolegom. I. Diss. IH. c. 2. 
p. 71. s., ubi omnia haec fusius enarrata et demonstrata habentur. ^) Cf. Not. 
T. s. geogr. p. LXI. s. Primordia otii, quod iam nactus erat, accuratiori linguae 
hebraeae, quam in eremo Chalcidis primis labiis attigerat, peritiae sibi parandae 
dicavit ; quem in finem quendam Baraninam Lyddaeum suum praeceptorem, qui 
apud Hebraeos primus haberi putabatnr, non parvis redemit nummis. V. praef. 
in Job. Baraninam habuisse magistrum nocturnum, testatur Comm. in Isai. 22. 
p. 220. et 318. Quippe qui ob popularium metum hominem Christianum palam insti- 
tuere non auderet. ^) In praefatione, quam praefixit, totius a se suscepti operis 
intentionem et rationem exposuit. Hac ipsa Jobi interpretatione iam usus fuit 
d. Augustinus, coll. epist. LXXI, 1. Oper. II, 160. r,ln hac autem epistola hoc 
addo, quod postea didicimus, Job ex Hebraeo a te interpretatum, cum iam 
qnamdam haberemus interpretationem tuam eiusdem Prophetae ex graeco eloquio 
Tersam in latinum." Tempus, quo versionem hanc Jobi ^confecit, indirecte colli- 
gitur e praef. in 1. Job: „Ceterum apud Latinos, ante eam translationem, quam 
sub asteriscis et obelis nuper edidimus." Unde sequitur Jobi e graeco transla- 
tionem, parvo dumtaxat intervallo praecessisse illam de Hebraeo. ^) „Salomonis 
etiam libros, quos olim iuxta Septuaginta additis obelis et asteriscis in Latinum 
verteram, ex Hebraico transferens'' ; scribit contra Rufinum, U, 31. p. 526. 
«) Cf. Ep. S. Hieronymi, 134, 2. d. Augustino Op. I, 1043. 



Digitized by 



Google 



214 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

amisit S. HieronymuS; antequam publici iuris facta erant. Edidit 
et Paralipomena^, ad versionem twv 6 in Hexaplis emendata. 
Superiore iam, i. e. Origenis aetate plurimi in Ecclesia viri 
docti novam translationem ad Hebraeum dpx^Tuiuov omnino 
effictam, necessariam esse iudicarunt. Judaei enim ubi a LXX. 
versione averterant animum, continuo obiiciebant Christianis, illos 
, genuino S. Scripturae Textu carere; siquidem eorum translatio 
nequaquam cum Hebraeo, sed cum LXX. conveniret versione^; 
quae ipsa rursus in multis deficeret, et aliis redundaret, in plurimis 
erraret^. Quare cum Christianis Judaei disputantes, horum argu- 
menta, quae ex latina V. T. translatione ad LXX. facta ducta erant, 
eludere solebant: urgendo graecae et latinae versionis cum Textu 
V. T. Originario dissensum. Ut igitur Judaeis haec arma eripiat; 
et ne de falsitate Scripturarum Ecclesiis eius — sc. Christi — 
insultarent^; denique ut suis amicis, qui tantopere S. S. secundum 
Hebraeum fontem verti expetiere, faceret satis se hocce opus 
suscepisse fatetur s. Doctor ^. Et maximam sane interpretationis 
suae de Hebraico ipso exemplari iam a. 392. absolverat^; tametsi 
post annos nonnisi duodecim, tota illa iuxta Textum Originarium 
V. T. versio ad finem perducta faerit. Neque iuxta S. Scripturarum 
ordinem, ut in Codice Hebraeo V. F. Libri continentur, a primo 
ad novissimum interpretatus est; sed ut potuit, rogatusque est 
a fratribus vertenda sibi Divina Volumina esse censuit. Initium 
duxit a L. L. Regum, quos deinde alii hoc ordine sequebantur: 
Prophetae Maiores et Minores, Psalmi, Libri Salomonis, Esdrae, 



i) Hinc quoque in hosce libros duplices snpersunt praefationes, aliae 
ad eorundem ex Graeco, aliae ex Hebraeo translationem pertinentes. L. o. 
Vallarsium, S. Hieronymi Vita c. 20. XI. 1, 114. s. ^) Cf. s. Hieronymi, praef. 
in Psalt. et Isai. ^) Idem, ep. 104. et praef. iu Paral. *) Ut loquitur praef. in 
Isai. ad fin. ^) „Si Septuaginta interpretum, pura et ut ab eis in Graecum 
versa est, editio permaneret, superflue me, scribit, Chromati Episcoporum sanctis- 
sime atque doctissime, impelleres ut hebraea tibi volumina latino sermone 
transferrem. — Nunc vero cum pro varietate reg^onum diversa ferantur exem- 
plaria, et germana illa antiquaque translatio corrupta sit, atque violata; nostri 
arbitrii putas, aut e pluribus iudicare quid verum sit, aut novum opus in 
veteri cudere, illudentibusque Judaeis, cornicum, ut dicitur, oculos configere.*' 
Prolog. gal. 6) Siquidem eo tempore libro de vir. ill. affirmet se; „Vetus instru- 
mentum iuxta hebraicum transtulisset** 



Digitized by 



Google 



De yersionibus Latinis. 215 

Job, Octateuchum, quinque Moysis, Josuae, Judicum, Ruth, qui in 
unum numerum coalescunt, Estheram. Denique L. L. Paralipome- 
non successerunt ; historiae vero Tobiae et Judith e Chaldaeo in 
Latinum conversae sunt. Nec minus sic dicta additamenta in Daniele 
et Esthera ab Hieronymo ad fidem LXX. translata foerant. Libros 
autem Baruch, Sapientiae, Ecclesiastici et Machabaeo- 
rum non vertit. Quamvis eo, quo Jobi transtulisse versionem 
refert tempore, iam et: ,cetera clausa armario tenere se' dicat^ 
De ratione, qua in convertendo S. Codice V. F. usus est d. Hie- 
ronymus claris verbis scribit^: ,Nos antiquam interpretationem 
sequentes, quod non nocebat mutare noluimus.' De Novo autem 
respondet iis, qui sibi obtrectabant, quod quaedam ex N. T. iam 
recepta mutasset^ se: ,Latinorum codicum vitiositatem, quae ex 
diversitate librorum omnium comprobatur ad Graecam originem 
voluisse revocare.^ Hac ratione S. Hieronymus efformavit versio- 
nem reliquarum omnium, quae tunc temporis exstiterunt 
facile principem. Sermo huius interpretationis planus est, ut 
assolet in omnibus d. Hieronymi operibus; et sicubi obscurus id 
vel subiectae materiae, vel veteri translatori, quem retinere cupie- 
bat, ordinarie adscribendum est*. 



§. 92. Varii casus interpretationis Hieronymianae. 

Cum Versio haec multis in locis tou<; 6 antecellat, verbaque 
et sensum non raro aptius exprimat, S. Hieronymo adhuc vivente 



1) Opinio haec de ordine et tempore singalomm Libromm fasius dilnci- 
data et demonstrata habetnr a Sabatiero, II, 389. 734. 1013. Blanchinio, Vind. 
Can. Sr. Vulg. I, 289. s. W. Smits, Genesis Vulg. Vers. dilucid. Antv. 1763. 
I, 96. Psalter. I, 88. Proverbia elucidata ProL pag. 38. Job elucidatus Prol. 
p. 166. Ecclesiasticus elucidatus. p. 46. s. Libri Tobiae, Judith et Esther dilu- 
cidatL p. 26. s. 2. p. 24. s. 3. p. 32. s. Sapientia elucidata p. 64. Hist R. D. 
V. T. p. 329. 368. 434. 491. 608. 649. Praeivit nobis interim dux eruditissimus 
editor Veronensis, S. Hieronymi Vita c. 21. p. 120. s. ^) Ad Sunniam et Fretelam 
ep. 106, 66. p. 670. ») Ep. 27. ad Marcellam, n. 1. p. 133. *) NuUus fere 
apud 8. Hieronymum habetur S. S. Liber, etiam in difficillimis quin eiusdem 
versio aequis hamm rerum arbitris non probaretur. Pauca admodum loca sunt 
S. 8. V. F., quae felicius sive a priscis sive a recentioribus interpretibus, attentis 
Hermeneuticae regnlis expUcata novimus. V. p. 144, 6, 



Digitized by 



Google 



216 Comment. de S. Seript. cap. sec. tract. II. 

a permultis magno applausu est suscepta. Ipsi Judaei eam suspexe- 
runt ^, veluti magis conformem quam antecedentes Textui Origina- 
rio '\ Non tamen deerant etiam adversarii et obtrectatores, qui eam 
improbarunt ; veluti ad auctoritatem twv LXX., — quam versionem 
divinam et ope Spiritus Sancti factam putarunt^. — minuendam 
et deprimendam factam. Acerbissimus faorum omnium fuit Sufinus *. 
His calumniis occurrendum sibi esse censuit S. Pater responsioni- 
bus, quas variis inseruit tractatibus^ Serenior novae interpreta- 



1) Cf. C. J. Herber, de Versione latina Vulgata. Vratisl. 1816. p. 19. 
2) Sophronins ex amicis S. Hieronymi, vir apprime eruditns. ^Psalterium et 
Prophetas, quos nos, dicit S. Hieronymus de viris illustr. c. 134. p. 220., de 
Hebraeo in Latinum vertimus**, in graecum eleganti sermone transtulit. Lucinius, 
ex Hispania Boetica, S. S. L. L. bene studiosus, notarios Bethlehemum misit; 
qui versionem et cetera opera d. Hieronymi describentes referrent. Ep. 71, 6. 
p. 434. Hanc in rem inquit s. Doctor: „si paragrammata repereris; vel minus 
aliqua descripta sunt, quae sensum legentis impediant, non mihi debes imputare, 
sed tuis, et imperitiae notariorum librariorumque incuriae, qui scribunt non 
quod inveniunt, sed quod intelligunt, et dum alienos errores emendare nituntur 
ostendunt sux>s." Et mox subdit: „Canonem Hebraicae veritatis, excepto Octo- 
teucho, quem nunc iu manibus habeo, pueris tuis et notariis dedi describendum. 
Septuaginta interpretum editionem et te habere non dubito; et ante annos 
plurimos diligentissime emendatam, dtudiosis tradidi. Novum Testamentum 
graecae reddidi auctoritati. Ut enim Veterum Librorum fides de Hebraeis 
voluminibus examinanda est, ita Novorum Graeci sermonis normam desiderat. 
Laudat etiam Hesychius d. Hieronymi versionem. ^) Vide p. 166. s. *) Obiicit 
d. Hieronymo: riQviis ex tot et tantis prudentibus et sanctis viris, qui ante te 
fuerunt ad istud opus — sc. LXX. — ausns sit manum mittere?*' Apol. H, 32. p. 661. 
Et statim n. 33. persequitur eandem criminationem : ^Quis ergo in ista erudi- 
torum virorum copia ausus est Instrumentum divinum, quod Apostoli Ecclesiis 
tradiderunt, et depositum Spiritus Sancti compilare?" ^) Adversus hostes suos 
calamum stringens „Cogor, ait praef. in 1. Job, per singulos Scripturae divinae 
Libros adversariorum respondere maledictis; qui interpretationem meam, repre- 
hensionem Septuaginta interpretum criminantur." Praestitit hoc prae ceteris 
egregie 1. H. contra Rufinum, n. 24. s. p. 617. s. „Ad me repente scribit rursus 
. ad Marcellam ep. 27, 1. p. 134., perlatum est quosdam homunculos mihi studiose 
detrahere, cur adversum auctoritatem Veterum et totius mundi opinionem, 
aliqua in Evangeliis emendare tentaverim. Quos ego cum possem meo iure 
contemnere, tamen ne nos superbiae, ut facere solent arguant, ita responsum 
habeant. Non adeo me hebetis fuisse cordis, et tam crassae rusticitatiB, ut 
aliquid de Dominicis verbis corrigendum putaverim, aut non divinitus inspira- 
tum ; sed Latinorum Codicum vitiositatem, quae ex diversitate Libromm omnium 
comprobatnr, ad Graecam originem, unde et ipsi translata non denegant, voln- 
isse revocare. Quibus si displicet fontis unda purissimi, coenosos rivulos bibant." 



Digitized by 



Google 



De Venioiiibiis Latinis. 217 

tioni S. S. latinae tempestas primo post beati auctoris mortem 
est orta. S. Leo M. quidem^ priscam translationem adhibuit; 
Bcd S. Gregorius M. iam d. Hieronymi versionem summis effert 
laudibus ^. 

Auctoritate d, Gregorii M. saeculo p. C. septimo eum in 
modum praevaluit; ut submota fere penitus Vetere, in universa 
Ecclesia sola nova locum occuparet, Hieronymi editione testatur 
S. Isidorus Hispalensis ^ ,generaliter omnes Ecclesiae usquequaque 
utuntur, pro eo quod veracior sit in sententiis et clarior in verbis^ ^. 
Quae duobus fere saeculis post Hrabanus Maurus S. Hieronymi 
illustria dederat encomia versioni S. S.^; de verbo ad verbum trans- 
scripsit Venerabilis Beda^ Idem affirmat M. Hugo de S. Victore, 
aliique scriptores innumeri'^. 

Hand quidem inficiamnr — pront in^ciari aggressus est F. M. Molkenbuhr, diss. 
cr. XIX. de altercationibns S. Hieronymum inter et D. Augustinum. Monast. West- 
phal. 1796. p. 8. s. 13. s. quia perauasus? est: ^quod tota haec historia sit 
fabula." S. Augustinus de ista controversia nihil meminit quam ego fictitiam 
censeo!" — magnum quoque s. Augustinum d. Hieronymum, quem alias phirimi 
fecerat, multum hortatum fuisse ep. 71, 4. p. 160.: „Ego sane te mallem Graecas 
potius Canonicas nobis interpretari Scripturas, quae Septuaginta interpretum 
perhibentur. Perdurum erit enim, si tua interpretatio per multas Ecclesias 
freqnentius coeperit lectitari, quod a Graecis Ecclesiis Latinae dissonabunt.*^ 
Deinde n. 6. p. 161. narrat d. Hieronymo, quod eius interpretatio Jonae ex Hebraeo 
stimta, quia aliter reddidit „qnam erat omnium sensibus memoriaeque invetera- 
tum, et tot aetatibus decantatnm", magnum tumultum excitaverit in aliqua 
Bcclesiarum Africae. Ad haec respondit S. Hieronymus, ep. 112, 22. p. 754. 
sagillando imperitos expostulatores. Ceterum pax inter ipsos Sanctos nnmquam 
intercisa fuit, et foedere veluti in haereticos facto adyersus eosdem abhinc 
nterque calamum strinxere. 

1) CoU. ep. 27. ad Pulcheriam. n. 2. I, 143. s. *) Cum I, 6. praef. in Job. 
dicit se librum Jobi ad novam translationem fuisse interpretatum ; et 1. XX, c. 
33. n. 62. p. 665. „Sed tamen quia haecnova translatio ex Hebraeo uobis 
Arabicoqne eloquio cuncta verius transfudisse perhibetur, credendum est quid- 
quid in ea dicitur.** Cf. ei. Homil. in Ezech. I. 10, 6. p. 1265. ^) De eccl. 
Officiis I, 12. p. 748. *) Cf. Arevali, Isidorian. IH. 87, 15. s. p. 657. s. ») De 
inst. Cler. II, 54. Op. ed. Colon. 1626. VI, 30. ^) Praef. in 1. de temporum 
ratione Op. II, 43. scribit: „omnibus his — interpr. LXX. — Hebraicae veri- 
tatis integram praefero puritatem, quam praeeminentissimi doctorum Hieronymus, 
Angnstinus comprobant" "^ Praenotationes elucidatoriae de Scriptnris et Scrip- 
toribus Sacris c. 9. Op. ed. Rothomag. 1648. I, 5. affirmat: „Octavo loco 
Hieronymus accessit, non iam de Hebraeo in Graecum sicut priores, sed de 
Hebraeo in Latinum transferens sermonem. Cuius translatio, quii^ hebraicae 



Digitized by 



Google 



218 Comment. d« S. Script. cap. sec. tnict. II. 



§. 93. Bibliorum translatio Latina per tempestates 

aevi medii. 

Cum d. Hieronymi translatio se magis in dies diffunderet, librario- 
rum * oscitantia, non exiguis infecta fuit mendis. Enimvero saepe Nova 
Versio ad antiquum interpretem reficta est. Saeculorum decursu variarum 
lectionum Italae infinita silva a librariis Novae Versioni intexta fuit. Ste- 
phanus II. Abbas Cistercensis, ubi desoripta S. Bibliorum exemplaria ad 
usum sui Ordinis, parum consona interpretationi S. Hieronymi reperisset; 
graviter offensus eiusmodi discrepantiis, instituta collatione c. a. 1109. 
cum Hebraeis et Chaldaeis fontibus, emendata et oastigata habere voluit 
D. Volumina ^. Quare ut emendatio et correctio apographorum Versionis 
Latinae quam maxime fieret accurata, summopere laboratum est. 

Hoc ipsum ut promoveret, quatuor fere saeculis prius sibi religioni 
duxit Carolus M., qui periniquo animo ferens S. Scriptorum interpretatio- 
nem latinam, multiplicium describentium vitio mendis obsitam vilescere ; 
a. c. 778. Flacco Alcuino seu Albino — ut qui hebraica, graeca, latina 
rite calleret. — demandavit : Doctoris maximi in exponendis Scripturis opus 
pristinae vindicare integritati ^. Hunc itaque necessarium utilissimumque 



veritati concordare magis probata est, idcirco Ecclesia Christi per uniyersam 
Latinitatem prae ceteris omnibus translationibus, quas vitiosa interpretatio, sive 
prima de Hebraeo in Graecum, sive secunda de Graeco in Latinum factA, corru- 
perat, hanc solam legendam et in auctoritate habendam constituit.'' 

1) Id est monachorum, qui tunc describendis exemplaribus incubuerunt. 
^) Cf. Censuram Stephani Abb. Cisterc. sec. de aliquot locis Bibliorum apud 
Mabillon, post Chronol. Bernardinam p. 11. ^) Cf. constitutionem a. 788. de 
emendatione Librorum et Officiorum ecclesiasticorum, in Capitularibus Begnm 
Francorum ed. Baluzii Par. 1780. I, 203. Ubi vir summus dicit: iampridem 
universos Veteris ac Novi Instrumenti Libros librariorum imperitia depravatos, 
Deo nos in omnibus adiuvante, examussim coiTeximus." Opera ista rei sacrae 
summe proficua tantopere cordi fuit Carolo M., ut ipsemet IUum vacuus ab 
regiminis laboribus, quibusdam diebus subire haud gravaretur. Reperitur in 
Bibliotheca C. R. Palatiua codex antiquissimus et pretiosissimus membranaceus 
mss., iudice Lambecio, Comment de Augustiss. Bibl. C. Vindob. 1. VIU. V. 1679. 
add. V. p. 645. s. ad 'bibliothecam Palatii sui Aquensis — Cf. e. Comm. H, 5. 
p. 264. — pertinens, in qno Origenis explanatio ep. S. Pauli ad Rom. vel in 
ipso conteztu, vel interlineariter, vel ad marginem propria Caroli Regis manu 
emendationes et annotationes scriptae leguntur. V. e. A. Fr. Kollarii, Analect. 
o. ae. Vindob. 1761. I. p. 724. n. a. Cf. e. J. C. F. Baer, de literarum studiis 
a Carolo M. revocatls. Heidelb. 1855. p. 7. s. Obiter h. 1. adhnc monerous; 



Digitized by 



Google 



De Versionitus Latinis. 219 

laborem in se suscipiens vir praeclarus Alcninus^, Versionem latinam ad 
Textus Sacros revocavit veriofes ac vetustiores. Opus in quod totis viribus 
incubuit, iamiam absolutum die Katalis Domini a. 800., quo Carolus M. 
Bomae in Imperatorem ungeretur, Eidem tanquam acceptissimum munus 
obtulit 2. Codicis Divini a Flacco Alcuino correcti apographa ab industriis 
librariis facta, brevi per Ecclesias et coenobia ubique divulgabantur ^. 

Sed rursus librariorum arbitrio in multis exemplaribus conturbata 
Bunt omnia; unde Bibliis Latinis iterum emaculandis, operam posuit sae^ 
culo XI. labente S. Lanfrancus Archiepiscopus Cantuariensis *. Quae 



Utrum difficilius aut maius foret negare Carolo M. Regi sibi imperanti, an effi- 
cere id, quod rogabat, diu multumque Alcuinus dubitasse! Nam non obtempe- 
rare ei, cui se carissimum esse sentiebat, praesertim et sancta petenti et praeclara 
ad Ecclesiae aedificationem cupienti durum admodum ipsi videbatur; et susci- 
pere tantam rem quantam non modo perficere difficile erat, sed etiam eius esse 
existimavit, qui universam regeret Ecclesiam. Sed quoniam a Rege instatum 
fuit, instaurandae S. S. laborem aggressus est, non tam absolvendi spe, quam 
experiendi voluntate. 

^) Uti colligitur ex ep. Alcuini ad Gislam et Columbam, quae praemit- 
titur ei. Comm. in Joann. 1. VI. Op. ed. Frobenii Ratisb. 1777. I. 2, 591. „Totius 
forsan, inquit, Evangelii expositionem direxissem vobis, si me non occupasset 
Domini Regis praeceptum in emendatione Veteris Novique Testamenti." ^) Hac 
re simul laetitiam suam ob adeptos novos abs Carolo M. honores testatns. 
Loquitur hac de re ep. 103. ad D. Regem Op. L 1, 164. „Sed quaerenti mihi 
et consideranti nihil dignius honori vestro inveniri posse, quam Divinorum 
munera Librorum .... quos in unius clarissirai corporis sanctitatem connexos, 
atque diligenter emendatos vestrae clarissimae Auctoritati .... dirigere curavi." 
Id quod praestiterit ex autographo codice ipsius Alcuini, quem Bibliotheca 
Vallicellana Romae custodit sign. 1. B. n. 6. cognoscitur, cuius specimina dederat 
J. Blanchini, Vind. can. Script. Vulgat. Lat. edit. Rom. 1740. p. 322. s. — Plura 
de Alcuino habent: Frobenius, comm. de vit. B. Flacci Albini seu Alcuini, 
inpr. n. 68. s. Op. I, 1. pr. p. 29. s. Hist. liter. de la France IV, 295. Fr. Lorentz, 
Alcuins Leben. Hal. 1829. J. B. Laforet, de Alcuino literarum in Occidente 
restauratore. Lovan. 1851. Monnier, Alcuin et son influence lit. Par. 1863. — 
Hoc autem satis cognito illud tantum de ratione instauratorum ab Alcuino S. S. 
Bibliorum Latinorum addere placet: Albino minime eam fuisse mentem, ut sua 
Archetypis conformaret, sed conquirendis undique Versionis d. Hieronymi codi- 
cibus, iisque sedulo conferendis vacasse ; ut quae probanda sibi esset lectio, ex 
eorum fide, qui melioris notae viderentur, decerneret. ^) Angelomus mon. et 
diac. Luxoviensis O. S. B. Alcuino fere coaevus, comment. in Genes. 16, 16. ap. 
B. Pezium, Thes. Anecdot. noviss. aug. Vind. 1721. I. 1, 148. scribit: n<i^od 
Pater Albinus in Bibliotheca, quam Carolo principi correxit, quod nos etiam 
oculis diligenter inibi inspeximus, emendare curavit.** *) De quo vetustus Bio- 
graphus, in vita c. 16. ed. Op. L. Dacherii Par. 1648. p. 16. narrat: „Quia 
Scripturae Scriptorum vitio erant nimium corruptae, omnes tam Veteris quam 



Digitized by 



Google 



220 Cominent. de 8. Serlpt. eap. sec. tract. n. 

a dimidio s. XIII. usqne ad Bobertum Stephannm, sive manu sive typis 
descripta snnt 8. Biblia, snnm nitorem debent Dominieanis. Hi namqne 
summa pro eo aevo xpfust 8. S. castigandis vacarunt; in opere quod Cor- 
rectorium Farisiense adpellatnr, quod imprimis per labores fere infi- 
nitos constabilivit Cardinalis Hngo de 8. Charo^. Ita haec Dominica- 
norum dTCavopOwjti; viris emditis saee. XIII. placuit, ut exinde variantes 
saltem lectiones sibi describendas curarint; hincque depromtum est celebre 
illud Correctorium, quod ,Sorbonicum* vocatur^. 

Idem porro eruditissimus Hugo, qui cum Parisiis familiam Domini- 
canorum regeret, totus illustrandae S. Bibliothecae intentus fuit; exinde 
cum S. S. suis postillis dilucidate aggrederetur, vidit quam esset necessa- 
rium looa omnia, in quibus eadem vox iteratur in conspectu habere. Et 
ideo alacriter ad indicem omnium vocum S. S. conficiendum semet cnm 
pluribus sodalibus accinxit. Ita alterum opus Hugonis nunquam satis lau- 
dandum, nimirum S. Bibliorum Concordantiae, ortumest^. Correcto- 
riis istis S. Bibliorum Latinorum, non tantum Ordo P. P. Praedicatomm 
felioiter usus est*; verum etiam alii. ftuae omnia Versionem Latinam casti- 
gandi tentamina, quidem eum habuerunt scopum; ut apographa Versionis 
Latinae, per librariorum manus multis erroribus infecta emendatiora red- 
derent. Nihilominus quamvis correotoriis eiusmodi incredibili solertia, 
vocatis in recensum antiquis codicibus, vitia translationis priscae abstergere 
conati fuere critici; haud parum ad hoc contulisse, ne S. Textus Bibliornm 
latinorum in peius rueret : tamen quia nunquam communi suffragio suscipi 



Novi Testamenti Libros, secundam orthodoxam fidem staduit corrigere. Et etiam 
multa de his quibus utimur nocte et die in seryitio Ecclesiae ad unguem emen- 
davit; et hoc non tantum per se, sed etiam per discipulos suos fecit.*^ Hunc 
exceperunt saec. XU. Cistercienses ; dirigente Abbate Stephano II., a quo adhibitis 
rei peritis Biblia latina revisa fuisse iam diximus. p. 218. 

1) Ita cognominatas a loco natali Viennae AUobrogum suburbio S. Chiers. 
Ordinis erat Praedicatorum. Curante opusque dirigente Hugone S. Textas Bibliorum 
ab uno Dominicanorum perito notario, quales multi in monasterio Sanjacobeo 
Parisiensi fuerunt, describebatur, cui postea adiiciebantur ad marginem varietates 
codicum Hebraeorum, Graecorum, Latinorum antiquomm ; vel etiam S. S. Patrum 
s. Ambrosii, s. Hieronymi, Hrabani aliorumque lectiones, a pluribuB monachis e. O. 
coUectae. A. c. 1236. ^) Cuius descriptionem exhibet R. Simon, Hist. cr. des 
Vers. du N. T. Rotter. 1690. p. 111. s. 3) Cf. Comm. h. p. 63. Sed de his 
operibus plura dabunt : J. Quetif et J. Echard, Scriptores Ordinis Praedicatorum 
reccnsiti. Lutet Par. 1719. I, 197. s. 203. s. NataUs Al., Hist. Eccl. VH, 129. s. 
R. Simon, Nouvelles Observations sur le texte et les Versions du N. T. II, 1. 
p. 128. s. Fabricy, de titrea primitifs de la Rev^lation, ed. Migne p. 727. 
^) Quemadmodum satis patet ex disputationibus d. Poctoris An^elici, 



Digitized by 



Google 



De Tersioiiibas LAtiniB. 221. 

mernerunt, neque ab fioclesia approbata snnt, priyati tantummodo man- 
serunt usus. Nuspiam ubique valuerunt correotoria; sed modo in his, modo 
in aliis locis; hinc mansit illa ingens codicum latinorum diyersitas. Unde 
Laurentius Valla saec. XY. rursus novam collectionem annotationum in 
yersionem latinam sibi suscipiendam esse putayit K Versionem Yulgatae 
mendis laborare docuit etiam Nicolaus Liranus^. 

Codicibus mss. proxime inyenta arte typographica successerunt 
Biblia typis descripta, quibus in re critica momentum competit yix 
contemnendum ; a libris enimyero manu exaratis deriyata, bonas saepe 
subministrant lectiones ^. Cum yero inter ipsos S. Bibliorum codices manu- 
scriptos tanta intercederet lectionum diyersitas, ipsa typis exscripta exem- 
plaria non a se inyicem dissentire non potuerunt. Haud parum sane artem 
typographicam recognitioni Vulgatae utilem fuisse nemo negabit. Laudanda 
cumprimis opera et labor Card. Ximenis, yiri inter nostros maximi nomi- 



1) Utimur editione J. Reyii Amst. 1630. h. t L. ValUe, de CoUatione 
Kovi Testamenti Libri dao. Qaomodo hoc instituerit opus, L. Valla his verbis 
pandit, Coll. in Matth. 27, 22. p. 39.: „tres codices latinos et totidem Graecos 
habeo, cam haec compono; et nonnunquam alios codices consulo.'* Huius sui 
instituti interim statim adversarios expertus est Pogium Florentinum atque 
Antonium Panormitanum. Ib. p. 214. s. ^) Proleg. sec. de intentione 
auctoris et modo procedendi. Op. ed. Duac. 1617. I, f. 2. c. II. 3) Artem 
typographicam recenter inventam, viri qui illam excoluerunt fere omnium 
primo S. Bibliis edendis consecrarunt. Varia prostant exemplaria, quae sine 
loci et anni nota prodiere, ad ipsa tamen typographiae incunabula referenda. 
Tradunt viri eruditi primum librum excusum fuisse latinam Bibliorum Versionem 
Bambergae ab a. 1453—55. ab Adalberto Pfistero — cf. P. Pl. Sprenger, 
&lte8te Buchdruckergeschichte von Bamberg. Niimb. 1801. p. 26. s. — quam 
secuta est editio 1462. per Fustium et Schoefferum Moguntina prima, 
notato in titulo anno, loco et typographo, hac epigraphe: Presens hoc opuscu- 
lum Artificiosum adinventione imprimendi seu caracterizandi. Absque calami 
exaratione in civitate Moguntin. seu effigiatum et ad eusebiam dei indu- 
striae per Johannem Fust civem et Petrum Schoifiher de Gems^heym Clericum 
dioeces. eiusdem est consumatum. Anno Domini MCCCCLXn. In vigilia 
assumpcionis virginis marie 2. v. fol. Plura qui de his desiderat adeat : Le Long, 
Biblioth. s. ed. Masch. II. 3, 53. S. Seemiller, exercitatio bibliographico critica 
de latinoram Bibliorum cum nota anni 1462. impressa duplici editione Mogun- 
tina. Ingolst. 1785. J. G. Schelhora, de antiquissima Latinoram Biblioram 
editione diatribe. Ulmae 1760. G. G. Zapf, Aelteste Buchdruckergescbichte von 
Mainz. Ulm. 1790. p. 23. s. 123. s. Vercellone, Var. Lect Vulg. I, 96. s. II. 22. s.; 
quem ceteroquin viram diligentissimum fugit editio Veneta, quam nos ipsi possi^ 
demus: „biblia ipressa Venetiis per Leonardum vuild de Ratisbona expensis 
Nicolai de francfordia. MCCCCLXXVIIL" in fol. min. 



Digitized by 



Google 



222 Comment. de S. Scripi. cap. sec. tract. It. 

nis, in adornando opere Polyglotto Complutensi ; item editorum Roberti 
Stephani 1528. 1540. ; Joann. Hentenii Nechliniensis cura Theologo- 
rum Lovaniensium Lovanii 1547. ex officina B. Gravii; Polyglottorum 
denique Antverpiensium : quin tamen optatus omnino eventus illorum, qui 
edendae S. Bibliorum Latinae Versioni operam posuerunt, votis studiisque 
responderet. Reperti sunt etiam editores audaces; qui non tantum veterem 
Vulgatae lectionem sollicitarent, sed et ipsius S. Textus se praeberent 
immoderatos criticos. Et isti quidem viri, additis quibusdam pro lubitu 
aut desumtis, iustos longe transgressi erant limites. Quare accidit, quod 
plura rursus in Vulgatam Latinam immigrarent menda; quae dissidiorum 
et dubiorum ansam praebuerunt , usque cum Concilii Tridentini salutari 
deoreto inhiberentur. 



§. 94. Romana iussu Concilii Tridentini Versionis 
Vulgatae correctio. 

Cum saeculo decimo et sexto tam varia et corrupta versionis 
Vulgatae essent exemplaria; praeterea multae recenter cusae 
versiones latinae Utriusque Foederis circumferrentur, quarum 
aliae a catholicis, aliae ab acatholicis confectae erant ^ : sed et 
typis descripta exemplaria Vulgatae plurimum forent mendosa; 
necesse erat exemplar versionis ^authenticae^ praescri- 
bere. Enimvero oportuit Ecclesiam s. Dei occurrere abusibus, 
qui eo tempore invaluerunt in legendis et publici iuris faciendis 
D. Voluminibus. Hoc sapientissime fiebat declaratione alicuius 
translationis S. S. authenticae; i. e. talis quae saltem omnibus 
fidei et morum erroribus careret, et a pastoribus animarum 
in publicis concionibus habendis, in praelectionibus et expositio- 
nibus tanquam regula interpretationis inserviret, Honor ,authen- 
ticae^ S. Bibliorum versionis ,Vulgatae' Latinae obvenit a 
s. Concilio Tridentino; in quo^ a Patribus congregatis, et doctrina 



1) Notitiam atque censuram recentiorum translatorum Latinorum S. S. 
dabit P. D. Huetius, de interpretatione 1. II. p. 183, s. ^) Cum in Sacra Synodo 
Oecumenica Tridentina decretum de Scripturis ac Traditionibus divinis recipiendis 
expenderetur, quaestio quoque agitata fuit, an certum authenticum exemplar 
S. Literarum foret constituendum? Communis erat sententia: „Vulgatam^ 
editionem cunctis reliquis esse praeferendam. Sufficere P. P. censuit potior 
pars latinum exemplar; posseque tanquam certam regulam adhiberi ad discer- 



Digitized by 



Google 



t>6 Versionibiu Latinis. 223 

et pietate eminentibus; re mature perpensa latum est hac de re 
decretum in haec verba: 

jlnsuper eadem Sacrosancta Synodus considerans 
non parum utilitatis accedere posse Ecclesiae Dei, si ex 
omnibus Latinis editionibus, quae circumferuntur S. 
Librorum, quaenam pro authentica habenda sit, inno- 
tescat; statuit: ut haec ipsa vetus et Vulgata editio, 
quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia pro- 
bata est, in publicis lectionibus, disputationibus et 
expositionibus pro authentica habeatur, et ut nemo 
illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat^ 

Hoc ipso decreto, qua editio Vulgatae authentica declaratur; 
singulique eius Libri recensentur: Ecclesia nos certos reddere voluit, 
in iis praesertim, quae ad fidem et mores spectant; nulla 
esse in hac Versione interpretis errata, sed tuto posse fideles et 
sine periculo huic versioni confidere ^ Quo autem cautum esset, ne 
cum approbaretur Vulgata, simul etiam ipsius exemplaria vitiosa 
commendarentur, decreto statim additum est: ,ut posthac Sacra 
Scriptura, potissimum vero haec ipsa vetus et Vulgata editio 
quam emendatissime imprimatur/ Voluit itaque S. Synodus hac 
constitutione : in posterum novam Vulgatae editionem curare, 
quae omnibus insequentibus normae instar esset. 

Ubi de emendanda Vulgata innotuerat decretum: Theologi, 
maxime Lovanienses, factam ab Hentenio Vulgatae recensionem 
cum e textu originario; tum ex antiquis codicibus castigatam edi- 
dere 1573.; ,quae tamen editio nihil in Ecclesia auctoritatis est 
adepta. Jam enim tum ut huic decreto Tridentino fieret satis: 



nendad in ceteris lingais sinceras versiones a depravatis. Supererat prospicien* 
dam, quo pacto Vulgata editio mendis, quae librariorum vitio irrepserant in 
apographa purgaretur. Monente siquidem Bellocastrensi, statutum est: 
conducere si reipsa remedium adhiberetur, quo Yulgata mendis purgata in 
lucem emittatur. Cf. J. PaUavicini, Vera Concilii Tridentini Historia. Antv. 1670. 
I, 691. s. 596. s. Ipsum autem decretum Sjnodus Tridentina tulit, Sess. IV. 
habita 8. Aprilis 1546. Quod infra expeudemus. At ut decretum hoc innotuit, 
mimm quantis convitiis sit exceptum ab iis, qui eo tempore ab Ecclesia infelix 
fecere divortium! 

t) BeUarminus, de Verbo Dei. 1. II. c. IX. p. 135. 



Digitized by 



Google 



224 Coniment. de S. Script. caj^. sec. iraci. It. 

Summi PontificeB, quorum praecipue est, quae in Oecumenicis 
sancita sunt Conciiiis ad exitum perducere, ad perficiendam hanc 
correctiorem editionem adiecerimt animum. 

Certe Pius IV. ^ de decreto Concilii Tridentini exsequendo 
consilia inivit. Commiserat S. Bibliorum corrigendorum munus Car- 
dinalibus J. Morone, J. B. Scotti tranensi, A. Amulio et 
Vitellio. Pii IV. institutum agente cumprimis Guil. Sirleto 
Card. prosecutus est Pius h. n. V. ^ A Gregorio XIII. Vul- 
gatae emendandae provincia iniuncta fuit C. Carafae, Congre- 
gationique, cui is praeerat. Verum cum et Gregorius XIII. S. P. 
morte praeventus imperfectum reliquisset opus ; singulari Dei Pro- 
videntia ingens illud beneficium, quod BibUa Vulgata corrigi et 
solertissime in lucem emitti curaverit — praestitit Ecclesiae: 
SixtusV.3, qui negotium castigandae Vulgatae commisit 
cum lectissimis Cardinalibus, Carafa, Columna, de 
Miranda; aUisque tum s. Literarum tum variarum linguarum peri- 
tissimis viris R. Bellarmino, Ant. Agellio, Petro Morino, 
Flaminio Nobilio, Laelio Fulvio Ursino, Angelo Rocca, Val- 
verdae, G. Alano^. Voluerunt ilU correctores coUatione codicum 
latinorum, et in locis dubiis hebraicorum atque graecorum, ex 
mente summi Pontificis d. Hieronymi translationem, quoad eius 
fieri poterat pristino restituere nitori, ut talis esset: ,qualis pri- 
mum ab ipsius interpretis manu stiloque prodierat^^ 



^) Sub quo Synodus Tridentina 1663. finita est. ^) De quibus omnlbuB 
accurate narrat Vercellone, proleg. I, 18. s. ^) Ab a. 1686 — 90. Olim O. s. 
Francisci monachus, nomine patris Felix Peretti dictus. ^) Jusserat Sixtus V. 
ut congregationes haberentur in aedibus Cardinalis Carafae — v. Rocca, de 
Sixti Y. aedificiis. Op. ed. Rom. 1719. II, 366., — qui instrumenta idonea ad 
criticam collationem parayerat. Erant ista praecipue codiees manuscripti melioris 
notae; inter hos Amiatinus — d. q. s. p. 211. — ; codex Ecclesiae Toletanae 
gothicis literis exaratus; quem descripsit Blanchini, Vind. can. p. 213. s. ; 
codex monasterii S. Paull extra muros Romae, celebratus Roccae, 1. c. p. 348. 
^) Vide Constitut. Sixti V. „Aeternus ille.** 1. Mart. 1689. Primo itaque Libros 
S., quos d. Hieronymus e textu originario immediate transtulerat, cum eodem 
contulerunt, atque ad eius normam singula correxerunt; hac tamen adhibita 
cautione, ut nonnisi post inspectos codices Vulgatae in germana sinceraque s. 
Textus lectione constituenda strenue laborarent. Quo in labore Codici Amiatino 
primas semper dederunt partes. Correctiones annotationesque, congregationis. 



Digitized by 



Google 



De Versionil^ns Latinig. 225 

Sixtus V., laboris patientissimus, in hoc opus ipse ardentissime 
studio totus incubuit; maxima die noctuque perpessus fatigia^. 
Universa enim S. Biblia antequam prelo committerentur, ad verbum 
perlegit; atque adiuvantibus Fr. Toleto S. J. et Angelo Rocca, 
delectum ex variantibus lectionibus a correctoribus annotatis insti- 
tuit 2. Anno demum 1589. S. Pontifex Biblia S. Vulgatae ed. typis 
describenda tradidit typographiae apostolicae; unde allaborante typo- 
grapho Aldo iuniore — nova et in multis mutata forma — a. 1590. 
in folio, tribus tomis distincta, exierunt, praemissa praeclarissima 
Constitutione perpetuo valitura \ Sixto V. decedente opus, in quod 
ille intenderat, Deo bene iuvante receptum est. Cur? sufficienti- 
bus destituti notitiis affirmare nequimus. Sub initium pontificatus 
Gregorii XIV., qui ad congregationem corrigendorum S. Biblio- 
rum editionem Sixtinam pertinuerant, — et inter hos C. Carafa* — 
eiusdem suppressionem atque prohibitionem consuluerunt; at Pon- 
tifex Gregorius XIV. — audito Card. R. Bellarmino — S, Biblia 
illa non esse prohibenda, sed ita statim corrigenda iussit, ut 
salvo honore Sixti V. Pontificis emendatius prodirent^ Gregorio 



qnae S. Bibliis Vulgatae editionis emendandis incubuit, exarabantur in exem- 
plari, quod 1583. Antverpiae typis descriptum fuit. Cf. Vercellone, in Anal. Jur. 
Pontif. 1865. p. 1327. Circa initium 1588. opere castigationis absoluto, C. Carafa 
emendatum Codicem summo Pontifici Sixto V. exhibuit. 

^) „Quantos unquam verbis explicare nemo posse, ut mihi persvadeo, 
qui hnius generis labores re ipsa videns non semel tanquam oculatus testis 
obstupui;" testatur A. Rocca, Biblioth. Vatic. Op. II, 273. ^) Teste eodem A. 
Rocca, de Sixti V. aedif. II, 355. ^) „Aeternus ille", Calendis Martii 1689. 
scripta. Quod autem narrant opus tali ratione completum atque excusum, 
Sixtum maiori adhuc usum diligentia rursus expendisse, et ubi alia ex negli- 
gentia deesse, alia preli vitio irrepsisse deprehendisset ; exemplaria ulterius 
distrahi vetuisse opusque ad incudem revocari praecepisse, sed morte praeventum 
novam editionem non vidisse: — F. L. Wadding, Scriptores Ordinis Minorum. 
Romae 1650. p. 319. C. Tempesti, Storia della vita di Sisto V. Rom. 1765. 11. 
4, 18. s. Ang. Rocca, ind. theol. et spir. Romae 1719. T. II. p. 10. — hoc ecquidem 
A. M. Ungarellius, prael. d. N. T. Romae. 1837. p. 143. et Vercellone, 
Prolegom. ad Var. Lect. V. L. I, 35. s. n. 1., productis in medium gravissimis 
argumentis, inficias ibant. Non potuisse dicunt Sixtum reprobare illam editionem, 
quae demonstrari quit ad amussim exacta ad canones, quos ipsemet sanciverat; 
non constare profecto, hanc ab illo ita rescissam, ut typographica opera inter- 
mittenda, iusserit exemplariaque suppresserit. *) Sixto V. in aliquibus rebus refra- 
gatus. 5) Munus istud, defuncto iam C. Carafa postridie Idus Januarii 1591.,. 
comisit Cardinalibus : Antonio Columna sen., A. Valiero, C. de Ruvere, d« 
Dnnko, Hist. Bevelationis divinae. III. 15 



Digitized by 



Google 



' 226 Cominent. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

XIV. et quem in Pontificatu nactus est successorem , Innocentio 
IX., viam universae camis ingresso: Prospere tandem accidit, ut 
brevi Clemens VIII. S. P. eligeretur, qui consilium Grregorii XIV. 
feliciter implevit; praestantissimorum virorum A. Valerii, Fr. 
Borromaei atque Toleti studio et cura. Tali ratione Biblia Sixti 
V. magis emendata Aldo Manutio ' typis describenda tradebantur. 
Iste quidem folio maximo atque iisdem characteribus usus, quibus 
Sixtina descripserat, opus ante anni 1592. finem consummavit. 
Liber cui titulus factus est : ,Biblia Sacra Vulgatae editionis^, exiit 
in publicum Romae ex typographia apostolica Vaticana 1592., 
repetitus ibidem 1593. levioribus quibusdam mendis mutatis. Estque 
norma omnium sequemtium, et pro illa habenda, quam 
Concilium Tridentinum declaravit ,authenticam'. Additae 
sunt Concordantiae marginales, explicationes nominum hebraico- 
rum, et index rerum^. 



Sornano, Guilelmo Alano Anglo, Columna iun., C. Fr. Borromaeo; evo- 
catis in hanc curam cum Ep. P. Ridolfi, mag. pal. Miranda viris doctissimis 
Salrvenerio, Valverdio, Morino, Laelio Lando, R. Bellarmino, Ang. 
Rocca, Fr. Toleto, H. Gravio et Agellio. Theologi hi adhibitis antiqnis- 
simis codicibus manuscriptis — Amiantino quoque libro, v. Tischendorf, 1. c. 
p. XIII. — inspectis quoque hebraicis et graecis exemplaribus ; consultis denique 
Veterum S. S. Patrum atque S. E. commentariis operara emendationis S. Bibliomm, 
iussn Concilii Tridentini edendorum absolverunt. Quid et quomodo fuerat in 
Bibliis Sixtinis mutatum, cognoscitur ex documento „de ratione ineunda in 
Bibliis corrigendis", ab aliquo consultore Congregationis Gregorianae scripto; 
quod inter schedas C. Fr. Borromaei in Ambrosiana Mediolani reperit, atque 
Prol. ad Var. I., 60. s. edidit C. Vercellone. Viri illi praestantissimi verno 
tempore a. 1591. ad castrum Marci Antonii i. e. Zagarolum secesserunt; ubi 
in isto vico Patrimonii et aedibus C. A. Columnae, labori suo sine aliorum 
negotiorura impedimento, imo absque interpellatoribus vacare poterant. Opere 
suo functi Romam repetierunt mense Octobri; cum iam Gregorius XIV. morti 
proximus erat, quam revera die 16. e. m. 1591. oppetiit. Qui Gregorio successit 
Innocentius IX. aeque ad finem Decembris obiit, quare nihil circa editionem 
sub illo actum est. 

1) Aldi abnepoti. ^) Editio prima fronte Sixti V. nomine insignita, prae- 
missaque Bulla eius munitur Constitutione Clementis VIII. „Cum S. Bibliorum** 
data Romae apud s. Petrum sub annulo piscatoris die IX. Novembris 1592.: qna 
Constitutione omnes aliae iteratae editiones per decennium prohibentur; elapso 
autem decennio, „nisi habito prius exemplari in Typographia Vaticana excuso, 
cuius exemplaris forma, „ne minima quidem particula de textu mutata, 
addita vel ab eo detracta, nisi aliquod occurrat, quod typographicae 



Digitized by 



Google 



De VersionibuB Latinis. 227 

§. 95. Eomanae S. Bibliorum Vulgatae correctionis 

auctoritas. 

Decretum itaque Oecumenicae Synodi Tridentinae „de Vulgata" exsecu- 
tioni mandatum fuit. Cum autem illa sit humanae conditionis imbecillitas, ut ne in 
diligentioribus quidem immunitas ab erroribus detur; liber Vulgatae opera Aldi 
descriptus, in nonnullis habet quaedam indigna fidi typographi officio. Suam 
qnidem naeyis medelam attulit editio repetita a. 1693.; sed praecipue, illa quae 
Aldo mortuo prodiit 1598. cum annexo triplici indice erratorum. Abhinc iuxta 
Constitutionem Clementis VIII. neque publica, neque privata auctoritate, Vaticanas 
editiones deserere, novasque inducere licuit. Quamvis autem hac ratione summa in 
Ecclesia auctoritate S. Bibliorum Vulgatae Editionis emendatio sit facta: nihil- 
ominus salva Clementis VIII. constitutione quae incipit „Cum Sacrorum Biblio- 
rum" : a. Fas est manifesta typographiae menda corrigere; sunt enim haec Vul- 
gatae vulnera non partes. Uti revera factum est in editione, quam auctoritate 
pontificia curavit S. Moretus Antverpiae ex officina Plantiniana 1699. in 8. Nefas 
autem erit b. in ipso Sacro Bibliorum Textu correcto, recudendo ne minimam 
quidem particulam secus quam in Vaticano exemplari est mutare, addere vel detra- 
here. Sed bonum est ab interpretibus c. alibi quam in Sacri Textus corpore menda, 
si quae praeter manifesta illa typogriiphica occurrant, notare. Eiusmodi anno- 
tata si ab Apostolica Sede recognoscerentur, possent postea eadem S. Sede appro- 
bante, iubente, aut certe annuente, in Textum inferri : ita ut correctior, perfectior, 
numerisque pluribus absolutior hic adhuc prodiret. Cfr. N. Serarii e S. J., Pro- 
legom. Bibl. Mog. 1612. XIX, 21. p. 127. J. Bonfrerii e. S., Praeloq. in t. S. S. 
XV, 3. ed. comm. Menochii Ven. 1722. app. p. 40. J. Marianae ei. Soc, dissert. 
pro ed. Vulg. c. 21. ib. p. 81. s. C. Vercellone, praef. ad lect. ed. Bibl. S. Vulg. 
ed. Rom. 1861. Id. Prolegom. Var. lect. p. 44. n. 2. Ei. Sulla autenticita delle 
singole parti della Bibbia volgata sec. il decr. tridentino. Rom. 1866. gall. in 
Revue cath. Lov. 1866. p. 641. s. 687. s. 1867. p. 6. s. 



incuriae manifeste adscribendum sit" typis mandari admittuntur. Quoad 
formam externam editio Clementis foliorum magnitudine figuraque adeo similis 
est Sixtinae, ut difficile non sit, unam prae alia editione non valde peritis obtrudi. 
Annotandum tamen est, quod si accurate inter Vulgatam Sixti et inter illam 
Clementis VIII. examen instituatur, in locis prope ter mille discedere; nulla 
tamen ideo est inter utrumque Pontificem pugna; „nulla in utrisque Bibliis alia 
credendi, aut agendi repugnantia, nuUa substantialis diversitas, sed accidentalis 
solummodo." Ut verissime scribit H. Bukentopius, in op. Lux de Luce Bruxell. 
1710. praef. ad 1. III. p. 316. Quidquid adversarii obiiciant Th. James, Bellum 
papale, sive Concordia discors Sixti Q. et Clementis O. circa Hieronymianam 
edit. Lond. 1600. — quod opusculum sibi resuscitandum esse putavit J. E. Cox. 
Lond. 1840. — ; et qui Jamesium imitatus est olim Chr. Kortholtus, de variis 
Scripturae editionibus. Kiloni, 1686. p. 61. s. Enimvero inter aequos rerum iudi- 
ces constat: nullam esse realem contrarietatem; i. e. nihil ad integritatem 
et summam fidei atque morum spectans, inter duas hasce editiones Vulgatae 
seeum invicem pugnare. 

16* 



Digitized by 



Google 



228 Comment. de S. Sciipi. cap. sec. tract. H. 



§. 96. Instituitur recensus quaramdam editionum 
Vulgatae. 

Utut autem prudentissime caveret Summus Pontifex Clemens YIII., ne quivis 
typographus Biblia S. pro libitu posset recudere ; tamen inscitia et incuria plero- 
rumque, qni Yulgatam typis rursus descripserunt, accidit: ea loca, quae in Romana 
editione iam dexterrime correcta erant, inolitis vitiis corrumpi. Huic malo reme- 
dium efficacissimum attulit Fr. Lucas Brugensis, £cc]esiae Cathedralis Audo- 
maropolitanae Theologus et Decanus, qui dedit collecta ex autographo „Komanae 
Correctionis in Latinis Bibliis editionis Vulgatae iussu Sixti Y. recognitis loca 
insigniora.** Antv. 1303. ex off. Plant. apud Joann. Moretum. „Visum est naihi, 
praefatur, expediens fore, ut adhibito autographo Romano, colligerem praecipua 
atque insigniora, quae in hac Bibliorum editione, a Romanis Patribus restituta 
sunt loca: et indicata ea quae reiecta est lectione, ita clare distinguerem unam 
ab altera, ut deinceps, inquit, nemo non clare intelligere posset, quae 
proba sit lectio, quae reproba; quae textu expulsa, quaeintextum 
Summi Pontificis Ecclesiae capitis, auctoritate recepta." De hoc 
praeclarissimo opusculo acath. P. de Lagarde, vir summe xpixixb;, vere iudicavit: 
„ist eins der seltensten und niitzlichsten Biicher, ftlr die Kritik der lateinischen 
Bibeliibersetzungen geradezu unentbehrliclT.'* D. v. Ev. ar. Leipz. 1864. p. XI. 

Quod ad ceteras attinet : £x inuumeris, quae post emendationem Yulgatae 
celebriores magisque accuratae editiones procuratae sunt a viris catholicis 
praeter Plantinianam, notari meretur illa, quam excudebat Parisiis 1662. 
Antonius Vitre per C. Lancelot, ut vulgo creditur, adomata; notis chronolo- 
gicis historicis et geographicis illustrata. Ceterum editiones a Catholicis procu- 
ratas, ab ipsis inde typographiae incunabulis, recenset J. Le Long. Biblioth. S. 
ed. t. G. Masch Hal. 1783. II, 52. s. Diligejitissime vero easdem usque ad 
Clementinas enumerat C. Vercellone, Var. Lect. Vulg. I, 96. s. II, 22. s. Inter 
recentissimas vituperanda omnino est illa L. van Essii Tubingae 1824.; quae 
praeter distinctiones monstro similes, et typothetarum errores, lectiones varias ad 
marginem ipsius textus nectit. Quod vitium iuste reprehenditur a Lachmanno, ed. 
N. T. Berl. 1842. prol. I, 26. Neque, ut debuisset, approbata quidem, in manus 
negotiatorum e societate protestantica propagandorum Bibliorum venit. Quae 
vero ex officina Andreana Francofurti 1826., excusa prodiit, menda et aliquas 
inimutationes habet. Commeudari meretur editio Ratisbonnensis 1849. procu- 
rata a Val. Loch; approbata a S. Sede. Nitore eminet editio Taurinensis in 
Officina Hyacinthi Marietti, anno 1851. impressa; quam ceteris editionibus 
post Clementem VIH. vulgatis praestare, sacra Indicis Congregatio, in decreto 
eidem praefixo, declaravit. Exactissima cnra, quemadmodum editorem eruditum 
Variarum Lectionum decet; praestant C. Vercellone „BibIia Sacra Vulgatae 
editionie Sixti V. et Clementis VIII. P. P. M. iussu recognita atque edita. Romae. 
1861. Typis s. Congregationis de propaganda fide." 



Digitized by 



Google 



De Yersionibiifl Latinis. 229 

§. 97. Ratio Textus Romanae editionis S. Bibliorum 

V u 1 g a t a e. 

Postquam satis prolixe Versionis S. Bibliorum editionis Vul- 
gatae historias enarravimus, brevitatis et claritatis gratia, lubenter 
recitamus C. R. Bellarmini^, de qualitate textus ed. Clementinae 
sententiam; in quam quod ad rei summam hodie etiam plerique 
Catholici, atque ex Acatholicis quoque bene multi^, concedunt. 
Habet Textus Romanae editionis BibHorum Vulgatae: a. Psalte- 
rium illud, quod ab antiquo interprete translatum emendavit 
B. Hieronymus. b, Libri Sapientiae, Ecclesiastici atque 
Machabaeorum, probabiliter sunt ex prisca Itala; reliqui 
Veteris Foederis, forte omnes, sunt ex interpretatione d. Hie- 
ronymi. Novum vero Testamentum totum ex antiqua 
versione tenemus ; quam tamen castigavit S. Hieronymus. 

§.98. Per decretum, quo Vulgata declaratur ,aathen- 
tica', fontibus U. F. non derogatur. 

Sed prius ac tractatum nostrum e manu dimittimus, solvenda restat 
famosa quaestio de verbis Concilii Tridentini: ,ut haec ipsa vetus et 
Vulgata editio, quae longo tot saeculorum usu inipsaEccle- 
sia probata est, in publicis lectionibus, disputationibus, 
praedicationibus et expositionibus pro ,authentica' habeatur, 
et nemo illam reiicere quovis praetextu audeat, vel prae- 
sumat.* Decretum modo laudatum, quod Vulgatam ,authenticam* pro- 
nunciavit, adeo saepe eruditissimeque explicatum et vindicatum est; ut 
nobis nonnullas huc pertinentes observationes addere sufficiat ^. Ad rite 



^) De Verbo Dei II, 9. p. 136. s. ^) Quonim nomina elogiaque in Viilgatam 
congessit L. van Ess, pragmatica Doctorum Catholicorum Tridentini circa Vulga- 
tam Decreti sensnm nec non licitum Textus Originalis usum testantium Historia 
Sulzb. 1816. Quibus, si necessarium foret, e schedis nostris largam seriem Essio 
reeentiorum scriptorum addere valeremus. 3) Videantur praeter iam laudatos Bon- 
frerium, J. Marianam, Calmetum, Vercellone ; etiam M. Petitdier O. S. B., Diss. 
h. cr. chr. in S. S. Par. 1699. X. p. 86. s. J. B. Branca, de Vulgatae ed. aucto- 
ritate Med. 1791. Joach. de Azevedo, pro Vulgata* S. Bibliorum latina ed. Olisi- 
pon. 1792. J. Brunati, de nom, auct. emend. et auth. Vulg. Vienn. 1827. p. 20. s. 



Digitized by 



Google 



230 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

intelligendaTn Concilii Tridentini definitionem ,authentici* notio evol- 
venda est. Vox cepit apud Juris consultos usurpari, quibus ,scriptum 
authenticum, dicitur, quod perfectam demonstrationem praestat: ut illud, 
quod et in quantum testatur ab omnibus admitti oporteat ^. Hac ratione 
eadem vox a Concilio Tridentino transsumta fuit: ut Sacra Synodus testa- 
retur Vulgatam prae omnibus Latinis editionibus; et in uni- 
versum egregie praeclareque Originarios Textus Divinorum 
Voluminum reddere. Sed et nunquam in substantialibus ab 
iis deficere; atque nihil a fide absonum continere, vel a pietate 
alienum'-^. Vulgatae, longo iam usu Ecclesiae approbatae ,auOevTiV, asserta 
est per Concilium Tridentinum ideo, quod Vulgata S. Bibliorum Latinorum 
editio clarissimis suae integritatis et genuinitatis notas haberet; propter quas 
Sacra Synodus Oecumenica illam authenticam declarando, maximum 
certitudinis gradum ei, in iis, quae ad Fidem, Mores et Historiarum 
S. XJ. r. substantiam attinet, contulit ^. I^eque tamen Concilium Vulgatam eo 



G. Czuppon, in opere praestantissimo Vindiciae Vulgatae Latinae editiouis 
Bibliorum, qua Ecclesia Romano-Catholica utitur, contra assertam Hebraei et 
Graeci Textus hodierni absolutam authentiara. Sabariae 1798. p. 62. s. J. Alzog, 
expl. cath. syst. de interpretatione Literarum Sacrarum. Monasterii 1835. p. 6. s. 
B. Welte, ii. d. kirchl. Ans. d. Vulgata, in ann. Tiib. th. Quart. 1846. p. 55. s. 
348. s. Reusch, Erkl. d. Decr. d. T. C. w. s. a. d. Vulg. bez., in ann. Katholik. 
Mainz. 1860. I, 641. s. 

*) Cf. Branca, de Vulg. ed. I, 19. s. Comm. h. n. p. 7. ^) Etenim siciit 
instrumentum aliquod integrum et genuinum esse potest vel tantum in rebus 
essentialibus; vel etiara in levioribus: sic authenticum etiam solummodo in 
essentiali, vel ex toto dicendum erit. Tenendum idem de Versionibus, quae nihil 
aliud sunt nisi apographa autographi, alio sermone exarata. Quapropter sicut 
Versio aliqua vel solum in essentialibus, vel per omnia archetypo conformis esse 
poterit; eadem ratione „authentica'* quoque erit. Ceterum integra et genuina 
esse posset aliqua editio, quin propterea legentes de authentia eius convince- 
rentur. Talis scriptura summum certitudinis gradum consequeretur, si publica et 
congrua auctoritate veluti ^authentica" declaratur. Quo in casu authentici 
scripti accrescit testimonium plus minusve grave, habita ratione potestatis et aucto- 
ritatis eiusmodi tribunalis. Hoc Ipsum tribunal si periculo erroris careret, authen- 
tia scripturae ad summum certitudinis gradum eveheretur. ^) Quodsi 
P. Sarpi, Istoria del Concilio Tridentino, I. IL Helmst. 1761. I, 144. narrat: 
exteros obstupuisse, quo pacto conventus 5 Cardinalium, 48 Episcoporum defi- 
nierit hoc potissimum dogma, quo decemitur authentica quaedam versio a suo 
exemplo discrepans : cavillationibus nSvavis**, ut se ipsum cognominavit, erudite 
respondit P. Sfortia Pallavicinus, S. J. p. 8. R. E. C. P., Vera Concilii Triden- 
tini Historia VI. 17, 13. ed. Antv. 1673. p. 119. „Profecto petulantia livoris est 
illius consessus viros deprimere .... Fungebantur munere Consultorum tunc in 



Digitized by 



Google 



De VersionibQs Latinis. 231 

sensu authenticam deolaravit, ut significaret nuUum vel levissimum 
mendum in illam irrepsisse: multoque minus, ut eandem Originariis 
Textibus praeferret; aut aliis Versionibus Ecclesiae Catholicae quidquam 
derogare vellet. Certum est, in Vulgatae exemplaribus, cum ante tum post 
Romanam Correctionem, quosdam naevos deprehendi; quod quidem aperte 
fatetur praefatio editionis Clementinae , ubi dicit : ,omnibu8 numeris abso- 
lutam, pro humana imbecillitate affirmare difficile est*; et iterum ,repur- 
gatam... quo ad eius fieri potuit.* Porro si etiam deessent, qui Sessioni 
IV. C. T. adstiterunt, in qua laudatum decretum conditum fuit, testes*; 
sola attenta lectio decreti, quod nonnisi de Versionibus Latinis earumque 
usu loquitur, sufficeret ad demonstrandum : nullam omnino Concilium 
Tridentinum Vulgatae cum Textu Originario S. S. collationem 
instituisse; sed tantum cum aliis Versionibus Latinis. 

Ex quibus omnibus facile intelligitur primo: t^xtum Vulgatae in 
rebus, quae ad fidem et mores spectant, eiusdem cum Textu Originario 
S. S. U. F. auctoritatis esse. Unde tam efficax argumentum elicitur, quod e 
Vulgata petimus, quam illud est, quod e Textu Originario S. S. derivamus. 
Secundo evictum habetur Synodum Tridentinam de Textibus Originariis 
S. S., Versionibus antiquis aliis, earumque usu altum tenuisse silentium; 
ideo et hos et has in conditione auctoritatis, quae illis per se competebat, 
reliquisse, atque usum, quem in Ecclesia habebant, neutiquam abolevisse ^. 

Decretum Synodi Oecumenicae Tridentinae s. d. fontes S. S. nulla 
ratione obstruxit. Quod fuit ab initio Ecclesiae Catholicae et semper erit ; 
licitum imo necessum est, reperiri interpretes Catholicos : qui ea, quae a 
proprietate linguarum Textus Originarii haud exiguum lumen foenerantur, 
pandant; etiamsi Textus Originarii non ita sint comparati, ut quivis versus 



Cuncilio quadrageni plane Theologi, ex doctissimis cunctarum christiani orbis 
provinciarura ; et quorum non pauci Sacras Scripturas suis commentariis 
illustramnt." 

*) J. Laines, S. J. praep. gen. pietatis studiis, eruditionis opinione, ingenii 
candore mirabili clarus, cuius sententia refertur apud Marianam, pro ed. Vulg. 
c. 21. p. 82. atque A. Salmeron, Comm. in Ev. Col. Agr. 1692. L Prolegom. 
III. p. 24. s. hoc ipsum aperte fatentur. — Omnis generis autem sphalmata avit- 
^aiixa et avriYpa^a; apiOjjirjTixa, iXXsiTCTixa; TcXeovaorixa; ypo^ixa; Biaxpiiixa; ovojjLa- 
OTixa et {i.ixTa editioni Vulgatae exprobrant adversarii. Ast vero quae notantur 
menda, leviores sunt differentiae, et nihil varietatis in rebus fidei et monim 
inducunt; uti ostendit H. Bukentop, n^^t^D n^^^t Lux de Luce. Brux. 1710. Male L. 
v. Ess, pr. kr. Gesch. der Vulgata. TUb. 1824. post Acatholicos p. 263. Sixtum et 
Clementem VIII. invectivis absurdis sugillat. ^) Cf. M. Cani, de loc. theol. II. 13. 
ed. Patav. 1727. p. 63. s. G. Riegler, Kr. Gesch. der Vulgata. Sulzb. p. 85. s. 



Digitized by 



Google 



232 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

ac singulae etiam vooes quid afferant, quod acourata versio exprimere ad 
genuinum saltem sensum non valeat ^. Qui denique S. Literis explicandis 
operam eruditam navare oupiunt, cum vel ipsorum Latinae editionis 
Bibliorum verba conciliatione indigent; vel linguarum Textus Originarii 
idiotismi ad maiorem conferunt sive significationem sive perspicuitatem, 
ex Hebraeis Graecisque exemplaribus eam in rem summo quidem cum 
fructu proferent nova et vetera. 



§. 99. De editionibus S. Bibliorum Polyglottis. 

Komine „Polyglottorum" ea Biblia Sacra intelliguntur : quae Textum 
Archetypum Utriusque Testamenti cum aliarum linguarum Ver- 
sionibus Antiquis, cumprimis Orientalibus, ad latus S. Scripturae 
Hebraeae ac Graecae positis •exhibent. Reperiuntur scriptores e. g. 
G. L. O. Knoch, h. kr. N. v. d. braunschw. Bibelsamml. Wolfenb. 1754. J. G. 
Walch, Biblioth. th. sel. Jen. 1766. IV, 167.; qui ad polyglottarum editionum 
classem omnes referunt, in quibus Textus archetypus cum duabus saltem versio- 
nibus exprimitur. Sed nos omissis eiusmodi minoribus operibus, solummodo 
quatuor x. £. ^Polyglotta** Biblia dicta considerabimus. Differunt istae editio- 
nes inter se maxime multitudine linguarum, in quas Codex Sacer translatus est; 
hinc aliae iiunt pentaglottae, aliae heptaglottae, aliae octoglottae. 

Circa illud ipsum tempus, quo in Germania infelix s. d. sacrorum refor- 
matio cepit, vitam egit S. R. E. Cardinalis, idemque Archiepiscopus Toletanus 
Fr. Ximenius de Cisneros: — de rebus Ximenii scripserunt: Gomesius, 
Flechier, Marsolier et prae cunctis J. C. de Hefele, d. C. Ximenez. Tiib. 1851. 
p. 113. s. V. Comm. p. 125. — qui primus post „tou XoXxsvT^pou" labores, tentavit 
opus Biblicum ^IIoXiSyXwttov." Quippe editis Compluti, urbe Lusitaniae, suis 
sumtibus Bibliis Polyglottis. Exierunt e prelo prima quatuor volumina s. t. 
„Biblia S. V. T. multiplici lingua nunc primo impressum." ab anno 1514 — 1517. 
Varia autem impedimenta causa exstiterunt, quod haec Biblia a. 1517. iam 
absoluta, non prius, quam 1522. lucem publicam conspicerent. Nostris diebus 
rarissimis quidem annumerantur Ubris, sed tamen quia interpretatio-nibus non 
optimis instructa sunt, apud eruditos non habentur magni pretii. Quintum volu- 
men „N. T. gr. et lat. in acad. Complut. nov. impress. a. 1514." ; sextum denique 
vocabularium hebraicum, chaldaicum, graecum cum grammatica hebraica com- 
plectitur. Veteris Legis Instrumentum Versionem Ttov LXX. et paraphrasim 
Onkelosi, addita utrisque translatione latina atque Vulgatam exhibet. Libris N. T. 
graecis sine accentibus descriptis, tantum Vulgata adiuncta est; 



*) V. Salmeronis, Prolegom. XIIL I, 243. Nec in campo Theologiae 
Exegeticae virorum alias eruditonim, linguas attamen Textus Originarii S. Lite- 
rarum ignorantium diligentes conatus, plane vani fuerunt. L. C. J. Herber, de 
Versione Latina Vulgata ex Concilii Tridentini Decreto Sess. IV. authentica. 
Vratisl. 1815. p. 56. s. 



Digitized by 



Google 



Biblia Polyglotta. 233 

Secuta simt anno e. s. LIX. „Biblia Regia" etiam ^Antverpiensia*' 
dicta; eo qaod auspiciis et sumtibus K. Hispanianim Pliilippi II., Antverpiae 
curante B. Aria Montano, charta regali literisque Plantinianis fuerint 
descripta. In lucem prodierunt h. t. : „Biblia Sacra Hebraice, Chaldaice, Graece 
et Latine, Philippi II. R. C. pietate et studio ad Sacrosanctae Ecclesiae usum." 
Antv. 1569 — 1672.; octo tomis in folio. Eorum priores quatuor exhibent L. L. 
V. F.: Hebraice, versiones Chaldaicas Onkelosi, Jonathanis, Josephi coeci alio- 
rnmque cum latina interpretatione ; tou^ LXX. huiusque translationem Complu- 
tensem, et Vulgatam, quae tamen pluriipis in hac editione scatet mendis. 
Volumine quinto habetur N. F. addita Syriaca versione, tam propriis quam 
hebraicis literis descripta, ac latina Vulgata. Apparatum denique magnum in 
extremis V. et VI. tomis, qui varios tractatus refert ad S. Scripturae intelligen- 
tiam facientes, practerea Lexica, Grammaticas, coUectionem lectionum variantium, 
tabulas, indices rerum ac nominum. Ultimus tomus habet V. F. hebr. et lat. 
minoribus literis; ac N. F. gr. et latine. Omnia haec industria Ariae Montani; 
cui ab auxiliis erant viri eruditissimi : G. Canterus, Guido Fabricius, 
J. Harlemus S. J., Fr. Lucas Brugensis, J. Livincinius, A. Masius, 
Fr. Raphelengius et Alphons. de Zamora. Commendant se ista Biblia prae 
Complutensibus non solum maiore editionis elegantia; sed etiam iis, quae acces- 
serunt S. Textus monimenta av^xBoTa, atque apparatus in hoc opere TcoXuYXtorco), 
illud reddidere utilius. Rarissime reperiuntur, cum mare iratum experta fuerint. 
V. J. Vogt, Catal. h. cr. Libror. rar. Franc. 1793. p. 122. Interim Biblia Antver- 
piensia non omnium naevorum expertia esse; mox postquam edita fuere mon- 
strarunt critici. V. Judicium R. Simonis, in cat, praecip. ed, Bibl. H. C. V. T. 
n, 130. 

Simile institutum circa idem tempus tentavit G. M. le Jay, in curia 
Parisiensi causarum patronus. Nec uUis ad novam, et quidem auctiorem, edi- 
tionem Polyglottam perficiendam impensis pepercit; utut supra privati hominis 
vires id operis esse videretur. IUustre hoc opus decem tomis in folio editum fuit, 
qui hac inscriptione ornati fuerunt: „Biblia Hebraica, Samaritana, Chaldaica, 
Graeca, Syriaca, Latina, Arabica, Quibus textus originales totius Scripturae S., 
quorum pars in ed. Compl. deinde in Antwet-p. exstat, ex mss. toto fere orbe 
quaesitis exemplaribus exhibentur. Lutetiae Parisiorum excudebat A. Vitre." 
a. 1645. Anno 1628. coepit editio, sed propter orta inter Jayum et Gabrielem 
Sionitam dissidia, anno 1645. demum ad umbilicum tandcm perducta est. Non 
alia fuit Jayi, ac olim doctissimi C. Perronii 1617. fatis functi, mens; com- 
plere „Biblia Regia*^, illis quae necessaria videbantur additamentis. Patet hoc 
ex literis J. A. Thuani ad S. Tengnagelium Bibl. Caes. 4. Mai. 1616. datis, 
quas dabit Eollar, in Analect. Vindob. H, 1075. Ceterum le Jay usus est, opera 
et studio G. Sionitae, J. Morini, Abr. Echellensis, H. Parent, G. Her- 
mant, J. Auberti, J. Taurini et C. Ph. Aquinae. Cardinalis Richelieu 
Ximenii vestigia legens, Heptapla Parisiensia suo nomine insignire volebat. Cente- 
norum eapropter millenorum coronatonim summam le Jayo spopondisse fertur. 
At Jayus oblata C. Richelieu omnino reiecit. Cf. Long, 1. c. p. 372. Ut autem 
ad institutum viri clarissimi Jayi revertamur, voluit Biblia Antverpiensia adiectis 
tantummodo Syriacis et Arabicis interpretibus cum Latinis eorumdem translatio- 
nibus repetere. Verum Berullius Jayo auctor exstitit, ut Pentateuchum 



Digitized by 



Google 



234 Comment. de S. Sciipt. cap. mc. tract. II. 

Samaritannra adderet. DiRtingnitnr totnm hoc opus in duas qnasi partes. In 
prioribns quinqne tomis continetur repetita editio Antverpiensis ; adiuncta 
tantnm interpretatione Arabica N. T. cum versione latina. In primo insuper tomo 
exhibetnr Pentateuchus Samaritanus, cui respondet J. Morini latina 
translatio. Pars altera V. et N. F. Syriacos et Arabicos textus, eorumque trans- 
lationes amplectitur. Qnae ad typornm descriptionem spectant, prae se ferunt 
opns absolatissimum, qnocum attamen intema conditio minime conspirat. 
Carpunt viri docti prae reliquis eruditos, qui operi huic corrigendo praefuerunt ; 
negligentes fuisse dicnnt, atqne editiones accnratiores eo tempore iam vul- 
gatas non adhibnisse. Plura de hac re disputamnt V. Flavignins, Q. ep. de. 
ing. op. Bibl. ed. Par. 1666. H. Hottinger, diss. de Heptaplis Paris., in anal 
h. th. p. 83. s. 

Cnm vero nec sic satisfactnm esset Sacraram Literaram peritis, Brianus 
Waltonns Anglus, adscitis viris celeberrimis: £. Castello, A. Huisso, 
S. Clerico, Th. Hyde, Dudleio Loftusio, ut ta uaTepijfJiaTa compleret, e 
remotissimis Orientis plagis Codices mss. sedulo conqnisivit; ingentique eorum 
copia acquisita nova editione Tzok^-^XthTZto divnlgavit. Descriptnm opus typis Lon- 
dini hac epigraphe: ^Biblia S. Polyglotta, complectentia Textns originales... 
versionumque antiquamm . . . quidquid comparari poterat. Cum Textuum et 
Versionum Orientalium translationibus Latinis" . . . Cum apparatu, appendicibns, 
variis lectionibus, annotationibns, indicibus. etc. 1657. sex tomis in f. Ad quos 
addidit £. Castellii, Lexicon heptaglotton hebr. chald. syr. sam. aeth. arab. 
pers. coniunct, cui rnrsus accessit harm. s. p. 1. delincatio ib. 1685. Londi- 
nensia etiam Anglicana et Waltoniana adpellata Biblia, qnod ad formam 
externam attinct, Parisiensibus inferiora; illa si oeconomiam, emendationem, 
snpplementa spectemns, longo post se relinquunt intervallo. Anglicana in eo 
iuste praeferantnr, qnod Textus et Versiones, quae in Parisiensibus disiecta 
habentnr; simul per varias columnas singnlaram paginanun lectori nno intuitu 
considerandas obiiciant. Deinde hand panca exhibent, quae in Parisiensi opere 
desiderantur. Quorum praecipna sunto : Versio interlinearis Hebraei Textus 
S. Pagnini ab Aria Montano emendata. Pentateuchus hebraeus Samaritanis 
literarum formis descriptus. Versio Ttov LXX. ad fidem editionis Romanae cum 
lectionibus Cod. B., et antiqua translatione latina per Fl. Nobilium compilata; 
Versionis Samaritanae, ubi a textu Hebraeo-Samaritano differt, interpretatio latina. 
Pentateuchns Persicus in Latinnm conversns; Targum Psendo Jonathan et 
Hierosolymitanum c. Versione latina; Psalmi, Cant. C, et N. T. aethiopice cum 
transl. lat ; Evangelia quatnor persico-Iatina ; Esther cum partibus, Judith, Tobia, 
Epistola Jeremiae, I. Baruch, partes Danielis, Machabaeorum H. et HL syriace; 
Fagii et Mtinsteri editio hebraica Tobiae. Nihilominus et haud parva sunt, quae in 
Londinensibus Bibliis virga censoria a criticis notantur. Quod neglexerint AngU 
consulere Arabicas, qnae Oxonii servantnr melioris notae, interpretationes mss.; 
quod repetierint innnmeros errores, quibus maxime in Versionibus Syriacis et 
Arabicis abnndat editio Parisiensis; quod in Apparatu praevio a diversis, uti 
apparet, scriptoribus concinnato; diversa saepe de eodem argnmento et quidem 
contraria reperiantur iudicia, et alia. Biblia polyglotta, quae vnlgarunt R. Stier 
et Theile Bielef. 1846 — 55. pl. ed. rep. 4. vol., nullius sunt usus critici. 



Digitized by 



Google 



Biblia S. Gothica. 235 



§. 100. Versio gothica Ulphilae. 

Gothi populus antiquissimus, cui ,vox fera, trux vultus, verissima 
Martis imago; non coma, non uUa barba resecta manu* fuisse dicitur ^ 
Eeligionis Christianae beneficio, ad mansuetiores mores traducebantur ^. 
E quibus Daciae accolae, ubi premerentur terrore Hunnorum*^, TJlphilam 
episcopum suum ad Valentem Komanorum imperatorem ablegarunt; ut 
auxilium rogaret, contra impetus asiaticae gentis. Quo revera impetrato, 
etiam in provincias romanas Moesiae Thraciaeque suscepti sunt, apposita 
attamen conditione: de suscipiendo errore Arii^. Hic idem igitur 
Ulphilas^, quem imperator magno in honore habuit a deo quidem, ut de 



1) Ap. Ovidium, Ep/ ex Ponto IV, 13. ^) Cura enim in continuis bellis 
plurimi saepe Christiani in manus Gothorum incidissent, vicissimque Gothi 
captivi apud Christianos bene versarentur; blandissima Evangelii Lex sic bar- 
barica pectora mulcere cepit, ut magno certatim numero ad Christi sacra 
confluxerint. „Gothi . . . fide in Christum iam pridem suscepta, mansvetiorem 
atque humaniorem cultum induerant." Scribit Sozomenus, H. E. H, 6. p. 451. Jam 
Synodo Nicaenae interfuit et subscripsit de Gothis Theophilus Bosphori- 
tanus episcopus. Apud Mansium HI, 702. Varia fortuna variisque casibus 
agitati sunt cumprirais Gothi, qui Orientales regiones circa Tanaim tenebant; 
qui legantur apud Jomandem Ep. Ravenn., de Geticae Gentis origine ac rebus 
gestis, ed. Fr. Lindenbrogii , in div. gent. Hist. Antiq. Hamb. 1611. p. 79. s. 
aliosque passim scriptores; quorum testimonia exhibet: J. Aschbach, Gesch. d. 
Westgothen. Franc. 1827. H. F. Massmann, die goth. Sprachdenkmaler. Stuttg. 
1857. Einl. p. 28. s. ^) Quorum vel crudelitati dandae cervices erant, vel saltem 
iugum servitutis patiendum fuit. *) Isti Gothi, etiam „Minores" vocati, in Moesia 
inferiori, flumen Danubium inter et montem Haemum degebant. Missi a Valente 
ad eos praedicatores Ariani, eo successu haereseos suae virus Gothorum animis 
instillarunt, ut illud ad saeculum usque sextum firmiter retinuerint. *) „OiiX<3p{Xa5." 
Hoc nomen varia admodum ratione scribitur. Diminutivum est vocis goth, 
„valfs**, et proprie lupulum significat. Maiores habuit Ulphilas — natus a. 318. — 
Cappadocas, qui in vico Sadagolthina habitarnnt, atque incursione a Gothis 
facta snb Valeriano et Gallieno imp., captivi in Europam abducebantur. Anno 
p. C. 348. Ulphilas regnante Coustantio e lectore Gothomm episcopus creatus 
est. De Ulphila scripserunt: G. Fr. Heupelius, diss. h. th. Viteb. 1693., recusa 
cum animadvers. J. Oelrichs, in app. J. ab Ihre Script. Vers. Ulphil. ilhistr. ed. 
A. Fr. Busching, Berol. 1773. p. 4. s. J. Essberg, Ulphilam Gothor. ep. exh. 
Holmiae. 1700. ap. Biisching, p. 22. s. Fr. A. Knittel, Ulph. vers. ep. Pauli ad 
Rom. Brunsv. 1758. Comm. VII, 257. s. p. 446. s. J. C. Zahn, Ulfilas goth. 
Bibelubers. Weissenf. 1805. Einl. p. 25. s. G. Waitz, ii. d. Leb. u. 'd. Lehre d. 
Ulfila. Hann. 1840. Massmann, goth. Sprachd., Einl. p. 13. s. G. Bessel, tt. d. 
Leb. d. Ulfila. G5tt. 1860. W. L. Krafft, die Anfange d. chr. K. b. d. germ. 
Volk. Berl. 1854. I, 1. Idem, de fontibus Ulfilae Arianismi. Bonn. 1860. 



Digitized by 



Google 



236 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

illo loquens, saepe eum ,iiostri temporis Mosem appellaret* ^, — et quem 
valde sequebantur, eiusque verba quasi leges immobiles aestimabant, Gothi ^: 
Divinas Scripturas in vernaculum ipsorum sermonem transtulit. ftuam 
rem maxime idonei scriptores testantur ^; neque dubitare nos sinit vene- 
randa Codicis argentei TJpsalensis, aliorumque * vetustissimonim 
aetas ^. Porro quin omnes S. S. V. et N. T. in gothicam converterit, 



1) Philostorgius, H. E. H, 6. ed. Valesu Par. 1673. p. 471. 2) Cassiodo- 
rius, H. E. Tripart Vm, 13. I, 306. 3) gocrates, H. E. IV, 33. p. 251. Sozo- 
menus, H. E. VI, 698. Acta mart. Kicetae, ap. BoU. Sept. V, 41. Cassiodorius, 
Hist. tripart. VIII, 13. p. 306. Auxentius ep. Silistr. ep., fragm. quod ed. Waitz, 
1. s. c. p. 14. in universum narrat: „tribus linguis plures tractatus et multas 

interpretationes volentibus ad utilitatem et aedificationem post se dere- 

liquit." S. Isidorus Hispal., Chronic. n. 103. VIH, 99. Historia de rebus 
Gothorum n. 8. ib. p. III. Jomandes, de Get. p. 106. ; •et alii plures. Porro iidem 
scriptores magno consensu tradunt: Ulphilam Gothis proprias tradidisse literas. 
Id verisimiliter ideo factum existimant viri docti, non quod iis penitus carerent 
Gothi; sed quod literae runicae pauciores essent, quam ut peregrinis vocibus 
exprimendis sufficerent. *) Librorum manuscriptorum trauslationis S. S. gothicae. 
D. q. V. A. UppstrSm, decem Codicis argentei redivivi folia. Ups. 1857. praef. 
p. ni. 5) In illis vero omnibus, quae hodie exstant, palma sine dubio debetur 
* Codici Argenteo sive aetatem eius, sive dignitatem spectemus, sive splen- 
dorem. Exaratus est in membrana, formae, ut dicunt, in quarto; pertenui et 
soUicite laevigata. Color eius est purpureus; scd ita ut quaedam folia ad 
violaceum accedant. Folia nnmerat 187. Enimvero decem quae inde ab anno 1834. 
desiderabantnr Codicis argentei folia a libro mss. avulsa, opera A. Uppstromii 
rursus restituta snnt. V. 1. s. c. p. V. s. Cnm integer esset codex folia amplecte- 
batur 330. Ad nostros usque dies 163. folia direpta habentur. Literae sunt 
argenteae, initia Evangeliorum, nomina Evangelistarnm, quodlibet novum xe^poXaiov 
aureo colore distinguuntur. Quis et cuius impensis hunc codicem scripserint, 
penitus ignoramus. Videtur tamen ad exitum saeculi quinti, vel sub ini- 
tium saeculi sexti exaratus. Pertinuerat olim ad Abbatiam Verdenen- 
sem, inde nescitur quo fato Pragam deportatus est; hinc vero marte germanico 
a victoribus Svecis 1648. in spoliis Holmiam celeberrimae Reginae Christinae 
missus est. Quae illum J. Vossio suo bibliothecario concessisse dicitur, a quo 
cum Belgium repeteret, ablatus fuit. Redemit illnm M. C. Gabriel de la Gardie 
atque 1669. Academiae Upsalensi donavit, in qua maxima cura asservatur. 
Cf. Ihre, Analecta Ulphilana I. de Codice argenteo et Literatura goth. ed. 
Btisching p. 186. G. H. Grauert, Christina K(Jnigin von Schweden. Bonn. 1837. 
I, 167. Massmann, Einl. p. 52. s. Gothici Codicis Upsalensis plures editiones 
habentur. Primam adornavit Fr. Junius Dordrechti 1665. rec. Amst. 1684. Stokh. 
1671. c. Stiemlijelmii. Er. Benzelii et E. Lye Ox. 1750. J. Chr. Zahnii s. c. 
Accuratissime A. UppstrOm, Cod. s. Evang. Vers. goth. fragm. recogn. ed. Stokh. 
1835.; et Codex argenteus, sive S. Evang. Vers. goth. quorum denuo revisam 
editionem ann. inst. publ. cur. A. Uppstrom. Ups. 1857. h. q. epigr. Decem cod. 
arg. rediviva folia. 



Digitized by 



Google 



Biblia S. GotMca. 237 

linguam nulli dubitamus *; quanquam aliquarum vel Novi Poederis^ nuUa 
adhuc appareant vestigia ^. Ammanuense autem studiorumque adiutore in 
transferendis Bibliis usus est Selina, quem etiam in episcopali sede succes- 
sorem nactus est ^. 

TJt de indole gothicae Versionis aliquid loquamur : TJlphilam 
interpretationem suam e Textu Graeco instituisse, utcumque certum est. 
Ex collatione fragmentorum V. E. cum LXX. translatione patuit, gothicam 
interpretationem accedere ad illam twv 6 recensionem, quam adhibuerunt 
Complutenses. Quod vero ad N. T. attinet, tanta in vertendo religione usus 
est Ulphilas, quae nunquam eum sineret ab Archetypo recedere ; Graecum 
exemplar totidem saepe verbis reddidit, obscurum obscure interpretatus est, 
ipsam vocum consecutionem diligenter servavit ^\ TJnde Textum sui temporis 
valde fideliter exhibet interpres gothicus. IUud autem plane singulare est, 
quodN. T. adusquepublicatiLibri vix aliqua Arianismi praeseferant 
vitia^: cum tamen constet TJlphilam virum, quem totrecte factorum laus 



1) TJnus Philostorgius, H. E. II, 6. p. 471. dicit ^universos S. S. Libros 
patrio ipsorum sermone interpretatus est, exceptis libris Regnorum; eo qnod 
illi res bello gestas contineant: gens autem illa bellis maxime delectetur, et 
freno potius opus habeat ad bellicos impetus comprimendos, quam calcari, quo ad 
proelia inciteutur.'^ Sed vero ista relatio, non videtur satis idonea ratione fulciri. 
Cur enim secus L. L. Josne, Judicum, Paralipomenon et Machabaeorum interpre- 
tatus fuisset Ulphilas? ^) E. g. Actuum, Ep. Cath. et Apocal. ') Versionis gothicae 
epistolae ad Romanos particulam Guelpherbyti reperit et edidit Fr. Knittel 
s. c. Rursus in Ambrosiana Mediolanensi Bibliotheca in codicibus palimpsestis 
fragmenta aliarum ep. detexit A. Maius, edidit C. O. CastilUonaeus, h. t. Ulphilae 
part ined. spec. Med. 1819. Continet fr. Nehem. Ev. s. Matth. ep. ad Philipp. 
Tit. Philem. Successerunt ; Ulphilae goth. vers. ep. d. Pauli ad Cor. II. ib. 1829. 
Ep. ad Rom. Cor. I. Eph. q. s. ib. 1836. ad Gal. Philipp. Coloss. Thess. L ib. 1835. 
ad Thess. IL Timoth. Tit. Philem.,ib. 1839. Habentur etiam V. T. fragmenta, 
quae omnia in unum coUecta dederunt duumviri H. C. de Gabelentz et J. Loebe, 
Vet. et N. T. Vers. goth. q. supers. Lips. 1843. atque H. F. Massmann, Ulfilas 
d. h. Sch. A. u. N. B. Stuttg. 1868., etiam sub tit: die goth. Sprachdenkmaler. 
De Massmanno queritur Uppstrom, decem etc. praef. p. VIII. : „ita legit nostrum 
opus, ut plus quadraginta locis rationem Codicis argentei lectionum male reddi- 
derit; ita suum ut magna vitiorum typographicorum copia idem maculaverit." 
*) L. Sozomeni, H. E. VII. 17. p. 730... ^idoneus ad doceudnm populum in 
Ecclesia non solum patria ipsorum lingva, verum etiam graeca." *) C. Massmann, 
Ulfilas Einl. p. LXXXV. Loebe, Prolegom. I, 26. s. ^) Vf. Castillonaei, excurs. 
ad Philipp. 2^ 16. p. 36. s. et Bessel, 1. c. p. 71. Plura de Arianismo Ulphilae 
habentur in annotationibus antiqui codicis Parisini, qui acta concilii Aquileiensis 
a. 381. exhibet In marginibus huius libri mssi. Maximinus — episcopus 
quidam illyricus, ut coniecit G. Waitz, ii. d. Leben u. d. L. d. Ulfila p. 24. s. — 



Digitized by 



Google 



238 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

decet, Arii errore fuisse oontaminatum *. ftuid quod s. Chrysostomus^ 
gentis gothicae ab Arianismo purgandae studiosissimus ^, in sacra d. Pauli 
aede Biblia Ulphilana legi curarit? Hoc igitur ideo accidit, vel quia 
Ulphilas ante lapsum suum in haeresim interpretem egit; vel quia Verbum 
Dei nullo modo pervertere ausus est. Gothicae Versionis praestantiam in 
re critica commendare, supervacaneum foret, cum id ab omnibus eruditis 
uno ore praedicetur. Illud solum annotamus, eam haud parvo numero 
lectiones habere, quae a graecis codicibus discedentes cum latinis faciant; 
unde passim sumitur: versionem gothicam in Moesia olim factam, postea in 
Italia ad fidem librorum latinorum mutatam et reformatam fuisse. 



§. 101. Cyrillica S. Bibliorum interpretatio. 

De Sacris Bibliis a divo Cyrillo in Slavorum linguam conversis, quae 
a doctis viris scripta sunt, plurimum mutila et obscura esse reperiuntur. 
Ciuod plerisque antiquis libris accidit, quorum auctores ignorantur, ut ab 
aliis alio adscribantur; idem et Codici Sacro in Slavorum sermonem translato 
contigit. Diu enim de vero antiquae Slavonicae Versionis interprete discep- 
tatur. Probatissimorum interim testium, praecipue domesticorum, fidedi- 
gnis relationibus , subnixi: Slavorum Apostolis s. Cyrillo atque 
s. Methodio primam slavicam Divinarum Literarum interpre- 
tationem tribuimus^. Saeculo post Christum natum nono, quod 
Hrabanum Maurum, Haymonem Halberstattensem ep., Walafridum Strabo- 
nem, aliosque S. S. cultores et interpretes tulit, S. S. Cyrillus et Methodius ^ 



notas adiecit, queis praeter alia epistolarum fragmenta inseruntur Auxentii ep. 
Dorostorensis i. e. Silistriensis , quae Ulphilae erroneam de S. S. Trinitate 
doctrinam iHustrant. Eandem Ulphilae aberrationem e fragmentis dogmaticis 
cod. palimps. Bibliothecae Ambrosianae demonstravit G. L. Kraffit, de font. Ulfilae 
Arianismi, p. 4. s. 

*) Qiiibus artibus ad subvertendam apud Gothos Catholicam fidem gras- 
satum fuerit, et quam aegre Ulphilas se expugnari passus sit, tradiderunt omnes, 
qui de rebus Gothicis scribunt. 2) Hom. VIH. h. n. e. n. 1. XII, 731. 2. 3) V. Ei. 
ep. XIV. ad Olimp. n. 6. III., 600. 1. ep. CCVH. mon. Goth. p. 715. s. *) Sive 
illa superstes adhuc, sive amissa sit. B. Kopitar, Prolegom. hist. in Evangelia 
slavice — saec. XIV. — quibus olim in Regum Francorum oleo sacro inungendo- 
rum ritu, uti solebat Ecclesia Remensis ; c. 6. p. 77. dicit: ^Liceafhic annotasse 
vanitatem quaestionis, an hi Slavorum Apostoli verterint totum Bibliorum corpus. 
Satis illis erat vertisse eam partem, quae in divinis officiis continetur." ^) Anno 
quidem u. s. 863. p. C. 



Digitized by 



Google 



IJiblia S. Cyrillicn. 239 

literas slavicas cum sacris Christianis ita propagarunt, ut literae reli- 
gionisy religio literarum exteriore quodammodo subsidio promoverentur. 
,Cum Slovenorum gens sive Bulgarorum non-intelligeret libros 
graece conscriptos...* inquit biographus Vetustus S. Clementis Ep. 
Bulgarorum — Theophylactum discipulum s. Clementis saec. IX. auctorem 
huius vitae habent. — excogitant slovenicas literas, et divi- 
nitus inspiratas Scripturas e graeca lingva in bulgaricam 
vertunt.* Graece ita sonat: ^hztl Ik to twv SOXoPsvwv y^vo; eir BouX- 
Yfltpwv aouveTG)? etj^ov twv eXXiS'. yXw^jcy) (juvTeGejJLdvwv YP^fpwv,. . . e5£upi<J>toi»at 
[kk^ Ta SGXoPevtvca YP^lJi^lAaTa, 4p[i.Y)veuoucri 5e Ta^; OeorcveuoTOu^; ^pdx^cti; ex 
rriq eXXotSoc; Y^<*>a^^? ^i^ t^v BouXYapwi^v' ^ Gemini fratres graeca disci- 
plina et liberalibus artibus apprime instructi, lingva qua tunc Slavi 
vernacula utebantur, Vetus Foedus iuxta versionem twv 6 5 ^ovum autem 
e graecis Scriptorum Oeo-irveucTo^v fontibus reddiderunt. ,Cum viri Dei 
ipsum regem cum populo suo religiosa sollicitudine ad fidei lumen omnino 
provocassent ; illis deinde Vetus et Novum Testamentum exponentes, 
et informantes eos plura de Graeco et Latino transferentes, in sclavonica 
lingva Canonicas Horas et Missas in Ecclesia Dei publice statuerunt 
decantare* 2. Aliud vero testimonium^ sic tradit: ,Ex discipulis suis 
duobus presbyteris constitutis, vertit brevi tempore omnes libros ^ plene, 
exceptis Maccabaeis, ex Graeca lingva in Slovenicam . . . Psalterium enim 
tantum et Evangelium cum Apostolo et electis oificiis ecclesiasticis cum 
philosopho •'* antea converterat.* 

Sed in quaestionem venire potest: an Apostoli Slavorum omnes 
Utriusque Foederis Hagiographos in slavicum idioma converterint? quaestio 
ista nondum ita soluta est, ut nihil amplius desiderari queat. Viri de literis 
Slavorum optime meriti censent: praeter scripta quae ad divina 
Officia videbantur necessaria, certe quatuor Evangelia, forte 
et totum reliquum JN^ovum Testamen'tum ^j s. Cyrillum et Metho- 
dium interpretatos fuisse. Sed quod ad Libros S. V. F. attinet, etiam nunc 
anoeps est quaestio : an vel ipsum Psalterium ex integro converterint ? 
Recentiores enim sunt Codices illi Ruthenici, saeculi quidem decimi et 
quarti, in quibus omnium S. Scripturarum translationes leguntur. N^eque 



1) Vita ed. Fr. Miklosicli. Vindob. 1847. n. 2. p. 2. coll. prol. p. VH. 
2) Sic testatur vita S. S. Cyrilli et Methodii, e Mss. Blauburano n. 6. ap. 
Hagiographos S. Martii. H, 22. 3) Legenda Pannonica, Arch. f. 6st. Geschichts- 
qiiellen. Wien. 1864. XHI, 161. n. 15. *) Supplendum: S. Scripturae Metho- 
dius. 5) id est: s. Cyrillo. ^) Excepta Apocalypsi. Cf. Matthaei. ed. N. T. 

xn, 343. s. 



Digitized by 



Google 



240 Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

res in liquidum deduci poterit, donec vetustiores producti fuerint libri 
manuBcripti ^ ad leges criticas ab eruditis diligenter examinati. 

^) His de causis indolem, fata, dotes, usumque Versionis Cyrillicae eno- 
dare non valemus. Fr. Ra^ki, tr. Knjizevan Rad sv. Cirila i Methoda, in coll. 
Tisn(fnica Slov. Apost. sv. C. i. M. Zagr. 1863. p. 3. s. quidem demonstrare nititur: 
d. Cyrillum vertisse Psalterium easque pericopas, quas suis linguis XEiToupYOuvxa? 
opus habebat, item Evangelistarium et Praxapostolum. Fratrem vero AEppm. 
Methodium translationem palaeoslovenicam cum discipulis perfecisse ; ita ut tota 
Biblia S. exceptis L. L. Tobiae, Judith, Esther, Sapientiae atque Machabaeonim 
conversa sit. Codex antiquissimus Ra^kio est: Evangelistarium literis 
glagoliticis exaratum a. 916 — 1050. [?] J. S. Assemano iam cognitum, quod 
idem ille edidit s. t. Assemanov ili Vatikanski Evangelistar iznese. ga na svjetlo 
Dr. Fr. Raeki. Zagrab. 1865. Totius autem S. S. Codex veterrimus a. 1499. aetatem 
non excedit. In quo teste eodem R. habentur omnes L. L. U. F., prouti in Vulgata 
continentur. Opus esse dicit variorum auctorum, qui tempore nimium quantum 
distabant. Denique Cyrillici Codicis mentionem et notitiam u. d. saepe alind agendo 
suppeditant scriptores* rerum ab Apostolicis Slavicis gestarum : D. Papebrochius, 
comm. praev. de s. Ap. Slavorum 1. c. p. 16. Idem, ad ephemerides Graeco-moscas 
in Act. S. Maii I, XVI. s. J. G. Stredowskius, S. Moraviae Historia s. vita S. Cyrilli 
et Methudii. Solisb. 1710. p. 229. J. P. Kohl, Intr. in Histor. et rem lit. Slavo- 
rum imprimis sacrara Altonav. 1729. p. 106. s. J. S. Assemanus, Kalendaria 
Ecclesiae universae. Rom. 1755. III, 119. s..t. IV, 142. s. 385. s. Jos. Dobrowsky, 
Cyrill und Method der Slaven Apostel. Prag. 1823. p. 64. s. Philaret, Cyrillus 
u. Method die Ap. d. Sl. Mitau. 1847. J. A. Ginzel, Gesch. d. Slavenapostel. 
Wien 1861. p. 37. Stulc, zivot sv. Cyrilla a Methodia. Brun. 1857. B. Dudik, 
Mahrens allg. Geschichte. Briinn. 1860. I, 151. s. J. Martinow, S. J. Ann. Eccl. 
Graeco-Slav. Brux. 1863. ad d. 11. Maii p. 126. s. His iungendi, qui symbolas 
criticas in Versionem palaeoslovenicam contulerunt: J. T. Elsner, Vers. einer 
b5hm. Bibelgeschichte. Hal. 1765. F. Durich, de slavo-bohemica s. Codicis Ver- 
sione. Prag. 1777. J. D. Michaelis, Einl. in d. g. S. d. N. B. I, 488. J. Dobrowsky, 
in Michaelis n. o. Bibl. VII. 155. s. Idem, Catalogus Cod. slavonicorum ad 
Hal. a. 1796. ed. Griesbach N. T. I, 127. s. II, 32. Slovanka. Prag. 1814. p. 137. s. 
IL 1815. p. 138. s. 152. s. 160. s. J. L. Hug, Einl. I, 520. s. coll. obs. Dobrow- 
skyanis in miscell. Slovanka II, 128. s. Amplissimam veterum slavicorum libro- 
rum copiam exhibct Catalogus Bibliothecae Seguierianae. Exstat etiam iuxta 
Whartonum, Auctarium H. d. Usserii d. S. vern. p. 372. mss. codex in Bibliotheca 
Lambethana Acta, Ep. et Apocalypsim continens. V. e. Kopitar, prolegomena 
historica iu Evangelia slavice, exc. ap. Fr. Miklosich, Slavische Bibliothek. Wien. 
1851. I, 72. s. Cum Slavis serius librorum typis describendorum ars tradita fuerit: 
prima videlicet Tetraevangeliorum a. 1512. in IV. Ugrowlachiae impressa 
cdltio, totius autem S. S. 1581. Ostroviae in Vilhinia facta est. Antiquissimus 
codex mss. versionis Cyrillicae est s.. d. Evaugelistarium Ostromirense 
a. 1056. quod Petropoli vulgavit Wostokov. a. 1843. Eiusdem aetatis dicitur esse 
Codex Ev. — Texte du Sacre. — super qucm reges Francogallorum Remis iura- 
nint, quem ediderunt Par. 1843. Silvestre; et Pragae 1846. Hanka. Codicibus 
slavicis usus est Ed. de Muralto N. T. in ed., Hamburg. 1848. Evangelium 



Digitized by 



Google 



Lectio S. S. ling. ▼ernac. interpr. 241 

§. 102. Doctrina Ecclesiae c. de lectione S. S. in 
vernaculis versionibus. 

jVernaculae* ^ versiones sunt, quae in linguas fiunt vulgares ac 
matemas; quae igitur sermonibus populo usitatis scriptae sunt; et in anti- 
quas et novas, tam catholicas quam baereticas distribui possunt. 
Calumniantur Ecclesiam Catholicam, quicunque dicunt^: Ver- 
siones S. Scripturae in linguas vernaculas et fieri, et legi, 
ab ea prohibitum. Ecclesia Catholica sane neminem arcet ab his 
absolute; sed earum usum saluberrime moderatur. Jubet superiores^: 
ne passim omnibus, sine discrimine lectionem illam permit- 
tant; sed solum eis, quos intellexerint e huiusmodi lectione 
non damnum, sed fidei atque pietatis augmentum capere posse. 
Et hoc quidem ideo facit, non quia lectio S. Scripturae secundum se 
bona non sit*; sed cum experimento ^ manifestum sit: haereses ortas 
,dum Scripturae bonae intelliguntur non bene, et quod in eis 
non bene intelligitur, etiam temere et audacter asseritur*^. 
Ratione diversarum personarum, temporum, locorum, aliarumque circum- 
stantiarum expedire potest aliquando, vernaculas habere ac legere S. Biblio- 
rum versiones. Ciuando autem et sicubi contingat, rem bonam et salu- 
tarem fieri noxiam et malam '; ne in detrimentum vel perniciem vergat, 
cavendum est. Licet autem iam olim sat frequens esset ^ abusus ; tamen 



S. Matthaei palaeoslovenice e codicibus edidit 1856. Vindobonae Fr. Miklo- 
sich. Descriptionem Codicum Bibl. Slavicorum Biblioth. synod. Mosquensis dede- 
nint Al. Gorski et C. Nevostrujev. Mosq. 1856. I. Indicem vero eiusd. Bibl. 
Mosquens. ol. patriarch. vulgavit Sabbas archim. Mosq. 1858. 

^) I. e. linguae ojnnibus, etiam vernis, ac vulgaribus hominibus patentes. 
2) E. g. J. Usserius, Historia dogm. contr. de Scriptuiis S. et Vernaculis ed. 
H. Wharton. Lond. 1690. p. 179. s. Chr. G. Fr. Walch, Gebrauch d. h. Schr. 
u. d. a. Chr. Leipz. 1779. p. 176. s. aliique infiniti, qui hoc ipsum quotidie repe^ 
tunt. Neque vero decet, neque licet virum catholicum — cuiusmodi haberi vult 
Fl. Dalham, de Canone I. diss. 2, 16. p. 78. — inconsiderantiae ac immodera- 
tionis Episcopos accusare, qui leges hac de re ab Ecclesia latas observant. 
3} Ad quos in Ecclesia spectet hanc exercere potestatem, erudite exposuit 
A. Heymans, de eccl. librorum aliorumque scriptorum prohibitione. Brux. 1849. 
p. 107. s. *) Perpetuum hoc, et nunquam intermissum institutum, capiendi cibum 
animae e S. Scripturis apud Catholicos semper viguit. ^) Ut cetera mala, quae inde 
sequuntur, taceamus. Cf. F. — Hirscher — Bibelverbot u. Bibelverbreitung, in 
ann. Freib. Zeitschr. VII, 3. s. ^) S. Augustinus, in Joann. Ev. tract. XVIH, 1. 
p. 430. '') Uti id in S. Bibliis promiseue lectis revera obtinet. ^) Teste d. Augu- 
stino, 1. c. Cf. Fenelon, ii. d. Bibellesen in der Muttersprache Freib. 1788. p. 8. s. 
Danko, Rist. BeTelationis divinae. III. 16 



Digitized by 



Google 



242 Commeni. de S. Script. cap. sec. tract. 11. 

quia periculum minus erat commune, per plura saecula nulla exiit uni- 
versalis Ecclesiae lex, qua lectio Sacrarum Scripturarum arctaretur, sed 
hanc moderare linquebatur prudentiae Antistitum et praepositorum. At 
vero a saeculo inde duodecimo ab Albigensibus ; sequentibus vero a 
Wicleffitis, Hussitis, Lutheranis ^ aliisque sectariis, crescebat periculum 
fidelium; quorum simplicitati imponebatur per adulteratas Verbi 
Divini interpretationes. Versiones quippe suis erroribus accommoda- 
runt: demendo, immutando et addendo^. TJnde sapientissimis adducta 
rationibus Ecclesia Catholica statuit, quibus et quomodo concessae 
essent vernaculae 8. Bibliorum translationes. Errasset sane veri- 
tatis columna; neque omnem hanc suam sponsam veritatem doceret Spiritus 
Sanctus, si in re tam gravi Ohristi fidelibus defuisset. Modus, quem Ecclesia 
in legendis S. Bibliis vernaculis observari vult, in omnibus discrete agit ^. 
Juxta hunc Ecclesia a. Versiones quidem vernaculas eas universe 
tantum prohibet, quae ab haereticis translatoribus confectae sunt. 
Deinde autem b. quae a catholicis viris descriptae sunt, iis tantum 
prohibet, qui ex huiusmodi lectione damnum, et non potius fidei 
atque pietatis augmentum capere possent. Vult c. ut iudex in ea re 
sit singularum Dioecesium Episcopus, qui parochorum et confessariorum 
hoc in negotio adhibeat consilium; utpote qui propius magisque intime 
quoslibet suae curae creditos noscere possunt. Ista regulae quartae indicis 
praecepta, ubique terrarum vim legis habent. Et haec est disci- 
plina hodie usque Ecclesiae Catholicae, quam s. d. ,Index* praescribit ^. 
Concilium Tridentinum sess. XVIII. ^ et sess. XXV. ^ : iussit non solum 



^) Propagatis praesertim mediante arte typographica quam celerrime 
libris. 2) Cf. a. r. G. Kaldi S. J., oktat6 intes, melybol a keresztyeu ember 
kSnnyen itSletet tehet a Magyar nyelven irott Kalvinistak Bibliaj^rol. add. ed. 
S. Bibl. hung. Vind. 1626. §. II. p. 1. s. 3) A Pio IV. constitutus legitur, in 
regulis Indicis, 8. S. Synodi Tridentiuae iussu editis. V. C. Pallavicini, Hist. 
Conc. Trid. XV, 18, 1. ed. Antv. 1673. I, 254. s. XXIV. 8, 4. II, 309. Quae 
regulae attamen a. 1767. ad propositionem Benedicti XIV. iuxta temporis indi- 
gentias rursus dispositae fuerunt. L. Ind. libr. prohib. Modoetiae. 1857. p. 8. s. 
*) Cf. Analecta Juris Pontificii. Rom. 1862. f. 62. p. 1724. s. Potest autem Index 
ille dici: „8yllabu8 prohibitionum particularium, quo libri fidei 
morumque subversivi, ab Ecclesia Romana Catholica legi reti- 
nerique vetantur." Fit hoc ideo, quod praecautiones olim adversus libros 
perversos observari solitae, periculo amovendo haud amplius sufficiant. Pluriml 
in Ecclesiam rebelles eiusdem detrectabant obedire mandatis, librosque pessimos 
artis typographicae recenter inventae beneficio ad vulgus emittere pergebant 
et pergunt. ^) Quae est secunda sub Pio IV. celebrata die 26-a. Febr. 1562. 
6) Habita die ultima Concilii. 



Digitized by 



Google 



fiiblia flnngarica. 243 

Indicem texere suspectorum librorum ac perniciosorum soriptorum; sed 
etiam regulam condendam aliquam de Lectione S. Scripturae in lingua vul- 
gari. Indicem istum cum adiunctis regulis, delecti decem et ooto Fatres 
inxta Synodi praescriptum, exhibuerunt Summo Pontifici Pio IV. ; qui non 
acquievit labori et studio ad id operis deputatorum virorum, quin et ipse 
per se rem accurate examinare voluit : priusquam cum obligandi effectu in 
universum orbem catholicum * promulgaret, edita constitutione ,Dominici.* 
Confirmavit et auxit Indicem Sixtus V. atque Clemens VIII. ^ E com- 
muni autem virorum doctorum usu, licet lingua vulgari a. S. Scripturas 
iis legere, qui ad munia ecclesiastica concionandi docendive disponuntur. 
Ex indultu vero Benedicti XIV. Scripturas Sacras vemaculas legere licet 
P. omnibus Catholicis, dummodo versio sit approbata; atque dilucidata 
annotationibus ex S. Patrum et Interpretum catholicorum commentariis ^. 
Qneis enarratis, merito cum indignatione reiicimus calumnias Acatholi- 
corum ^ : qui cavillantur S. Sedem Eomanam, quasi universim S. Scriptu- 
ras populis eripiat, vix unis eas tradens Clericis. 



§. 103. Versiones Hungaricae. 

Postquam priscis Pannoniae incolis Evangelii praeconium est annun- 
ciatum, et cultus veri Dei abrogata superstitione , posthabitisque idolis, 
Piligrini, s. Adalberti, Geyzae opera inductus; res Catholica plurimum 
propagari cepit zelo S. Stephani^ Iste quidem piissimus Hungariae 
Proto-Kex adscitis e Graecia Italia et Germania religiosis viris, quorum 
praecipui fuere: b. Astrious et S. Gerardus, christianis literis et man- 
suetudine sensum animosque suorum subditorum temperare studuit ^. Rex 
Apostolicus, et vigilantissimi novellae Ecclesiae Antistites, sedulo cura- 
bant : ut neophyti in fide, moribus, literis et artibus honestis instituantur. 



1) 24-a Mai*tii 1564. >) Uberior doctrinae huius expositio reperitur in 
Benedicti XIV., de Synodo Dioeces. VI. 10, 4. 6. 6. ed. Rom. 1767. I, 174. 
Fr. Lucii Ferraris, Promta Bibliotheca C. J. M. Th. ed. Cas. Neap. 1865. VII, 84. 
Script. 8. n. 39. s. ^) Decr. Congr. Ind. 13. Jun. 1757. addita ad reg. quartam 
indicis. Cf. ed. Modaet. p. 12. *•) Nuperrime impudica fronte has cayillationes 
effutiit A. Ostertag, die Bibel und ihre Geschichte. Bas. 1867. p. 199. ^) Qnem 
ngloriosissimum et beatissimum gentis nostrae Apostolum'* vocat Stephanus 
Werbotzius, Jur. Hung. part II. tit. 3. ®) Qua de re legendus meritissimus 
6. Fej6r, Religionis et Ecclesiae Christianae apud Hungaros initia. Bud. 1846. 
p. 52. s. 88. s. 

16* 



Digitized by 



Google 



244 Comment. de S. Script. oap. eec. tract. It. 

Quemadmodum apud alias gentes primi Evangelii praeoones mox soUiciti 
erant: ,de vernacula S. Scripturae interpretatione*; ita et in 
nova plantatione vineae Domini per Hungariam idem fecerunt Religiosi 
Ordinis 8. Benedicti, quibus non defuit promta interpretandi facultas. Certe 
vetus biographus S. Gerardi Chanadiensis episcopi narrat: ,inter prae- 
fatos monachos erant septem viri literati, et ungarica lingua 
interpretes expediti* '. Synodus autem Strigoniensis a. 1114.2 statuit: 
,In omni dominico die in maioribus Ecclesiis Evangelium et epistola 
exponantur populo* ; utique lingua patria , quam solam ille intellexit. 
B. Margaritam Virg., Belae IV. regis filiam, Psalmos et Passionem 
Christi sensim ac devote hungarico idiomate legisse, tradit priscus 
scriptor vitae Beatae ^. NuUam tamen ad nos usque saeculi XII. et XIII. 
interpretationem S. Bibliorum Hungaricam superesse, nemo mirabitur; 
qui infelicium illorum temporum miserias, de quibus patrii et exteri 
scriptores acerbe conqueruntur, perpenderit. 

Laetiora saeculo XIV. et XV. bonis literis per oras Regni Mariani 
accedebant incrementa; cum iis in regibus Ludovico M., Sigismundo et 
Mathia Corvino eae liberales nactos fuerint Maecenates. Unde hac aetate 
plures factae sunt translationes, quarum hodie quoque exstant sequentia fere 
monimenta: Codex Vindobonensis XLVII. \ apographum versionis 
saeculo XIV. factae-^ per ThomametValentinum, e familia Fratrum 
Minorum de observantia. De his testatur ,Chronica seu origo fratrum 
Minorum de observantia in Provinciis Bosniae et Hungariae Christo Jesu 
militantium : Thomas et Valentjnus . . . Clerici haeresim prae- 
dictam — sc. Hussitarum — seminantes Utriusque Testamenti 
Scripta in Hungaricum idioma converterunt* ^. Continet ista versio sequentes 



1) C. 12. Ap. Endlicher, Rer. Hung. Mon. Ai-pad. Sangalli. 1849. p. 219. 
2) Apud C. P^terflfy, S. Concil. H. Pos. 1741. I, 65. 3) Quem edidit G. Pray, Vita 
S. Elisabethae nec non B. Margaritae V. Tyrn. 1770. Scriptor, ut inquit erudi- 
tissimus editor: „aetate ad obitum B. Margaritae — 1271. — proxime accedens." 
p. 249. V. p. 268. 270. Cf. et S. Ferrarii, de Rebus Hungaricae Provinciae 

0. Praedicatorum. Vienn. 1637. p. 264. s. *) „Chartaceus. Saec. XV. foUorum 
161. 4. charactere atro crassiusculo perscriptus et rubricis distinctus." M, Denis, 
Codices Mssi. Theol. Biblioth. Palat. U, 1. Vindob. 1799. p. 68. ^) DSbrentei, 

1. i. c. p. XXVni. inter a. 1336 - 1444. factam habet. N. Re vay , qui hunc codicem 
maiore cum apparatti in lucem proferre voluit; Antiq. Lit. Hung. Pest. 1803. 
p. 23. eius aetatem ad a. p. 1460. ponendam, partemque diiigentiae L. Bathoryi 
arbitratur. St. Horvath, tudom. Gytijt. Pest. 1836. H, 18. s. putat anno 1382. 
natam esse. ^) Testimonium hoc e cod. mss. ined. Biblioth. Alba-Carolinensis 
Dftbrenteio, 1. i. c. p. XXIH. communicavit Aem. Buczy Can. Albens. 



Digitized by 



Google 



Biblia Hnngarica. 245 

S. S. Bibliorum partes, ad fidem interpretationis Latinae expressas : Euth ; 
Judith; Esther; Baruch; Daniel; XII Prophetas Minores.' E Danielis c. 4. 
deest V. 12 — 25. ; e Malachia — cuius duo folia manus iniqua abstulit — 
hiant 1, 13. — 3, 12. Additus est quoque prologus d. Hieronymi. Lingua 
ntuntur translatores proba et amoena. Olim forte et alios Libros codex ille 
tenuit; nam eorundem esse deprehenditur, qui QuatuorEvangelia ver- 
nacula hungarica reddiderunt. Quae hodie asseryantur in quodam codice 
Monacensi *. Neque aliorum esse putantur quibusdam illa S. Bibliorum 
Hungaricorum fragmenta, quae Albae Carolinae in Bibliotheca episcopali 
custodiuntur. Leguntur in hoc codice mss. : Canticum C, Job mutilus, 
Psalmi; demum pericopae Evangelicae et Epistolae a recentiore manu 1508. 
B. Halabori descriptae^. I^on diu post claruit Fr. L. Bdthory, e princi- 
pibus Transsilvaniae, Ordinis S. Pauli Eremita in monasterio S. Laurentii 
prope Budam. f 1456. Studiis literarum non minus ac pietati intentus, 
tota S. Biblia cum plurimorum Sanctorum historiis, e latino in hunga- 
ricum idioma transtulisse fertur ^. Nemo tamen Veterum narrat : an alicubi 
locorum mssa. haereaf*; et utrum in codice ,Jorddn8zkyano* Strigonii 
servetur % nondum ad evidentiam demonstratum habetur. 



1) A. 1466. descripto, qui folia 108. in IV^ habet; olim J. A. Widmanstadii 
d. q. V. p. 189. 90. De hoc codice Monacensi sequentia nobiscum communicavit 
V. 8. r. J. Bach Monac. 20. Jan. 1867.: Cod. mss. Bibl. Reg. Monac. hungar. cont 
Qaatnor Evang. hung. vers. fol. 8 — 108. chartac. quae praecedit Calend. ead. 
lingna conscript. fol. 1 — 7. membran. IV. ^) Codex Vindobonensis et Monacensis 
editi sunt in op. DSbrentei, r^gi magyar nyelveml^kek. Bnd. 1838. I, 3. s. 1842. 
ni, 17. s. Specimina codicis Albensis snnt apud Fr. Toldy, Magyar N. Irodalom 
Tort^nete. Pest. 1862. I, 247. 3) A Historiographis Ordinis: Eggerer, Fragmen 
panis corvi protoerem. s. Rel. Annal. erem. coen. Fr. E. O. S. Pauli p. e. .Vienn. 
1663. p. 220. ad a. 220. Fr. Orosz, Synops. Annal. "Paulin. Sopr. 1747. p. 300. 
J. Pongracz, Trinmphus Pauli. Pos. 1752. p. 51. 65. Scriptor anonym. comp. 
Hist. S. R. O. s. Pauli. Vac. 1804. p. 50. *) A. Hordnyi, Hungariae eruditorum 
biographus, data ad cl. Ad. Viser — Hermen. N. T. Pos. 1785. 4, 66. -— epistola 
die 2. Dec. 1783. existimavit: interpretem, cuins meminit cel. Kildi S. J. — « 
1626. a, Oktat6 int^s n. IV. p. 4. h. v. „n^kem bizonyos, ^s hitelre-m^lt6 ember 
mondotta, hogy litta az irott Magyar BibMnak nagyobb r^sz^t, melly k^tszdz 
esztendo el6tt forditatott." — Ladislaum B^thory exstitisse; sed e verbis 
laudatis K^ldii, ne augnrari quidem coniectura licet, quam translationem prae 
oculis habuerit vir ille , qui KAldio nan-avit, quod viderit hungarica Biblia c. 
a. 1426. versa. ^) S. Scripturam in hungaricum versam continet a. 1619. scriptus 
carthaceus codex ol. Alex. Jorddnszky Ep. Tinniniensis C. £. M. S. Exod. VI, 
7. seq. Lev. Num. Dent. Jos. Judic. L. L. omnes Novi Testamenti praeter XHI. 
Epistolas S. Panli. Deniqne pericoparum ecclesiasticarum codex Musei nationalis 
Pestinensis, anonymi monachi Carthnsiani. 1527. scriptns, memorandus est. 



Digitized by 



Google 



246 CoTnment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 

Epistolas S. Pauli ^ in hungaricum transfusas edidit B. Komjathy, 
capellanusaulicusCatharinaedeFrangepan. Gabriel Pannonius Pesthi- 
nus, Albensis Canonicus et Archidiaconus TJgotsiensis ^, vero primus fuit, 
qui quatuor Evangeliorum Divina volumina lingua hungarica donata typis 
describi fecit a. 1536. ^ Integrum Novum Testamentum hungarice reddi- 
tum, quinque abhinc annis, Novae insulae^ vulgavit Joannes Silvester^. 



*) Cracov. 1633. ap. Viet. ^) Cfr. A. Horinyi, Memoria Hung. et Provin- 
cial. script. edit. n. Poson. 1777. IIl, 69. 3) Viennae Pannonie Joannes Singre- 
nins, suis ac Joannis Metzger bibliopolae, expensis XVU. die Mensis Julii excade- 
bat, in VIII. Pag. 2. interpres dicit: „nemzetsegerewl Mijser nezetethewlwalo'*; 
quod G. Pray, Index rar. libr. Biblioth. Univ. reg. Bud. 1780. I, 162. ita expli- 
cuit: „Credo ex vetusto gallico Missire, et italico Misser sumtum esse, quod 
viris ex ordine equestri olim tribuebatur, ex quo ordine noster interpres certe 
fuif Quae etiamsi certi non forent, ilhid omnino certum manebit Gabrielem 
gentilitio cognomine Mijser, fuisse virum u. d. classice cultum. Enimvero ut 
loquitur in praef., cum videret, omnes nationes „mira translationum copia scatere 
passimque hac in re operam navare, ut in cumulum decoris patriae eorum 
semper aliquid adiiciant, quo et linguam et ingenium suorum acuant, et latius 
diffundant. Cur quaeso non liceat mihi quoque ; linguam et ingenium nostrorum, 
doctrinis veterum sapientum, pro mea virili exornare, et patriae; cui semel 
omnes debemus, studere?" His verbis praelusit suae vernaculae fabnlarum 
Aesopi translationi, quam e. a. m. Aug. publici iuris fecit. V. M. Denis, Wiens 
Buchdruckergeschichte. Wien. 1782. p. 378. s. J. A. Fabricii, Biblioth. Gr. ed. 
Harles. Hamb. 1790. 1, 669. ^) I. e. Ujszigethini. ^) Epigraphen habet teste Lelong, 
Bibl. S. art. VII, 6. ed. Paris. 1723. I, 447. „Quatuor Evangelia, Epistolae PauU et 
Apocaljpsis s. Joannis Hungarice, in IV. Novae Insulae, Benedicti Abadi. 1641. 
Vindobonensibus typis 1674. idem N. T. repetiit Slairihoffer. Quis fuerit J. Syl- 
vester? controversum esse videtur. Jos BenkS, Transsilvania Vindob. 1778. 
II, 333. 4, scribit : „ Joan. Silvester sive Serestely Claudiopolitanus, electus 
episcopus Csanadiensis, et Ferdinandi Imperatoris ad Concilium Tridentinum Ora- 
tor, Novum Testamentum, Hnngaricum fecit, et in Uj-Sziget Hungariae, sumtibus 
Thomae NAdasdi Hungariae Palatini, Tipographo Benedicto Abddi, viro 
docto et academica peregrinatione illustri usus, publici iuris fecif Fr. Sigis- 
mundus Ferrarius, de rebus Hungaricae Provinciae Ord. Praedicatorum. Vienn. 
1637. autem p. 411. testatur: „Fr. Joannes Hungarus Claudiopolitanus , sive 
Colusvariensis , virtute et doctrina insignis, a Pio IV. S. P. Episcopus Chana- 
diensis creatus est. Interfuit Tridentino Concilio, in quo etiam diem extremum 
clausit a. C. 1662. 24. Nov.'' Revera in serie episcoporum Csanddiensium repe- 
ritur a. 1661. 2. Frater Joannes VIH. Abbas Colosmonosteriensis ; de quo 
G. Pray, Specim. Hierar. Hung. 1776. I, 301. annotat: „Cognomentum Kolos- 
vary probabiliter [? et cur non a loco natali.] ideo illi adhaeserit, quod Abbas 
claustri Monostoriensis esset. Missus est orator nomine Cleri Hungariae ad 
Concilium Tridentinnm, ubi 6. Aprilis mandata Praelatorum et Cleri Hungariae 
Patribus collectis exposuit, ut habet Servantius, in diario ms. Conc. Trid. p. 62/ 



Digitized by 



Google 



BibWtL Hnngarica. 247 

Universa autem Biblia Sacra e collatione hebraici , graeci latinique textus 
hungarice interpretatus fuisse perhibetur^: Stephanus AratorS. J. ^; 
sed haec illius interpretatio nunquam typis data fuit. Gloria laboris 
herculei S. Scripturarum U. F. vertendarum cessit Georgio Kaldi S. J. ^, 
viro scientiae et pietatis laude praeclaro ^. Approbata Vernacula Kaldii 
Biblia postquam in lucem prodiissent, maximo applausu excepta fuerunt, 
summa enim fide et studio concinnata reperiebantur. Kaldius memor 
illius praecepti ,nec verbum verbo reddere curabis fidus interpres*, sensum 
S. Bibliorum saepe clare reddidit, nonnunquam tamen quia Textui latino 
nimium adhaesit, unde obscurus fit ^. 



In omnia alia abit S. Markfi, Introd. in S. L. N. T. I, 143.: „Joannes 
Erd8sy, inqnit, alias Silvester, natus in Szin^rviralja, com, Szathmariensis 
homo saecularis . . . apud comitem Thomam Nadasdy paedagogus aulicus in 
castello Ujsziget — hodie Sdrvdr Com. Castrif — denique Professor linguae 
hebraeae in scientiarum universitate Wiennensi." Dolendum v. s. r. MArkfi 
non indicasse, unde haec hauserit, Enimvero obstare videntur, testes fide digni, 
catalogi stipendiorum Professorum ap. R. Kink, Gesch. d. h. Univers. Wien. 1854. 
1,2, 165. 6. In istis quidem exhibetur Joh. Silvester Historias docens; linguam 
attamen hebraeam eo tempore i. e. 1552. s. professus est Andreas Blancas. 
Etiam illa assignatio stipendiorum, quam ad annum 1555. Consp. Hist. Univers. 
Vienn. 1724. p. 196. inseruit S. Mitterdorffer S. J., Andream Blancum 
Hebraeam docuisse testatur; Joannis vero Silvestri plane non meminit. Illud 
modo adhuc obiter monemus W. Gesenium, art. Bibel ap. Ersch et Gruber 
Encyclop. sep. Lips. 1823. p. 153. mendaciter ista scripsisse: „Vom Tyrnauer 
Jesuiten G. Kdldy, Wien. 1626. fol. Sie ist bloss nach der Vulgata gemacht, und 
die einzige, [?] welche das katholische Ungarn aufzuweisen hat." 

1) A Kaldio, oktat<S intes n. VII. p. 7. et Nath. Sotvello S. J., Biblioth. 
Script. Soc. Jesu. Rom. 1676. p. 746. 7. ^) Alias Szdnt6, dioec. Jaurin., in soc. Jesu 
e Coll. germ. hung., in quo fuerat alnmnus 1561. admissus. ^) Patria Tymaviensis 
soc. Jesu ingressns est Romae 1598., referente Sotvello, 1. c. p. 291. *) Laborem 
Albae Carolinae auspicatus est a Novo Testamento 11. Oct. 1606., quod finiit 
9. Dec. e. a., sicuti ipse narrat in schedis mss., quas possidet nunc r. Univers. 
Pestin. Inde se ad V. F. transferendum contulit, illudque 25. Martii 1606. 
Olomucii una cum 1. 1. III. et IV. Esdrae et orat. Manassis absolvit; addita sub- 
scriptione „Laus Deo Trino et Uni, Beatissimae Virgini Mariae, Angelo Custodi, 
et Sancto Stephano Regi et Apostolo Hungariae, cuius gentis saluti labor hic 
susceptus est. Gratias tibi Domine, quia, qui dedisti velle, dedisti et perficere.'* 
Typis descripta exierunt primum 1626. Vindobonae h. t. : Szent Biblia. Az eg^sz 
kereszty^ns^gben bev()tt r^gi dedk betdb^l. Nyomtatta B^chben a koloniai 
udvarban Formika Mat^. 1626. esztendoben. Prae manibus nobis est iliud 
horum Bibliorum exemplar, quod Bibliothecae Augustali obtulit 8. Maji 1627. 
immortalis memoriae Card. Primas. Petrus Pazminy; qui et „ut pro communi 
in Hungaria Ecclesiae CathoUcae emolumento imprimatur'* facultatem concessit. 
^) Quem^dmoduia observayit BibUorum K^Idii criticus £ua£^^; S. Markfi, a magyar 



Digitized by 



Google 



248. Comment. de S. Script. cap. sec. tract. II. 



§. 104. S. Scripturae vulgaribus linguis a Societatibus 
s. d. Bibliorum editae censura donantur. 

Catholica, quam Jesus Christus Divina instituit auctoritate Ecclesia, 
nuUo non tempore fidei praecones ad omnes gentes legitime misit; qui zelo 
nunquami satis laudando acti, sanam de Deo rebusque coelestibus doctrinam, 
piaque vitae praecepta ad remotissimas tulerunt oras. Sic Apostoli, sic disci- 
puli Apostolorum; Frumentius qui Aethiopes convertit; Palladius et Patritins, 
quos Coelestinus R. P. ad Hibemos, Augustinus, quem cum Monachis O. S. B. 
ad Anglosaxones s. Gregorius M. misit; sic S. Bonifacius, S. CyriUus et Metho- 
dius, s. Adalbertus atque innumeri ex familia S. Francisci, S. Dominici atque 
s. Ignatii L. : fidem D. N. J. Christi in omnem terram et in fines orbis terrarum 
portarunt. Aucta vero in dies mole agendorum Gregorius- XV. quo negotium 
Missionis ad extremas usque gentes felicius succederet, anno 1622. creavit CoUe- 
gium „de propaganda fide"; quod donis J. B. Vilesii Hispani ditissimi, qui 
omnes suas opes eum in finem obtulit huic Collegio seu Seminario, de propaganda 
fide, per Urbanura VIH. auctnm est: quo praecones ad Missiones ituri edu- 
centur, atque disciplinis necessariis instruantur. Duae hae fundationes — quas 
multis describit O. Mejer, die Propaganda. Leipz. 1852. I, 89. s. — liberalitate 
Summorum Pontificum Gregorii. XV. etUrbani VIII.; Card. G. N. Spinola, 
et viri laici Andreossi de Bevagni eximie locnpletatae , plurimos educabant 
educantque sacerdotes, qui Missionariorum in se susciperent officium. 

Eundem in finem excitato prelo iliustre hoc Collegium Volumina S. Scrip- 
turarum, libros ad institutionem et aedificationem facientes, neophytis servituros : 
Hebraica, Chaldaica, Arabica, Persica, Aethiopica, Coptica, Graeca, Illyrica typis 
describi fecit. Hoc ipsum institutum, quamvis faeultatibus attenuata Propa- 
ganda; ad nostros usque dies impigre continuat. Longe aliter agendum sibi 
esse putavit, quae Londini a. 1804. coaluit factio sub nomine ^societatis 
Biblicae." Haec nimirum pecunias a suis sodalibus colligit, atque ad excu- 
dendas, distrahendasque S. Bibliorum Utriusque, sed praesertim N. Foe- 
deris in omnibus, quantum fieri potest, exterarum etiam gentium linguis Versiones 
impendit. Societates aliae istiusmodi in Germania, Gallia, Russia, Helvetia repe- 
riuntur; atque omnes de laborum suorum successu gloriantur. Nostrum non est 
historias illarum recensere. Fecerunt hoc „non sine vana iactantia" : I. Reports 
of the british and foreing Bible-Society. Lond. 1806 — 66. T. H. Bernstein, de 
studio, quo nostra aetate id actum est, ut remotissimis populis Verbum Dei 



SzentirAs javitdsir61, Religio 1864. I. 13, 97. 14, 107. Editioni Vindobonensi 
soli subiuncta est praestantissima Kdldii informatio, sive monitum de Bibliis 
legendis, cuius memoriam fecimus p. 242.; quod vero proh dolor in edit Tymav. 
•1732. et Bud. 1783. rep. desideratur. IUa versio mutatis, quae linguae profectus 
exegit, mutandis, his diebus novis curis edita est Agriae s. t. : „ Az 6- 4s ujszSvets^gi 
Sz. iris KAIdi Gy. forditAsa nyomin. Az apostoli sz4k j6vahagyAsival." 1862—6. 
Omissum est interim etiam hac in editione praeclarum illud monitum Kdldianum. 



Digitized by 



Google 



Biblia s, d. Societat. bibl. 249 

Tij IZia 8iaX^xT(o pateat. Regiom. 1816. G. de F^lice, essai sur 1' esprit et le but 
de r institution biblique. Par. 1824. Thomson and Orme, History sketch of the 
transl. and circulation of the Scr. Perth. 1816. W. P. Strickland, History of the 
american Bible-Society. New-York. 1849. G. Thilo, Geschichte der preussischen 
Haupt-Bibelgesellschaft. Berl. 1864. Alph. Esquiros, les Missionairs anglais 
d* apr^s leur correspondance. Revue de Deux-Mondes Par. 1866. 7, 6. 

Crescit usque in hanc diem Societatis Bibliorum divulgandorum conamen ; 
nec ferme uUus sermo est adeo incultus et barbarus, in quem S. S. transferre non 
tentaret. Clarum autem satis est: editiones Societatis Biblicae ex eorum 
numero habendas esse, quae lege Indicis prohibitae sunt, utpote Versiones 
exhibentes vulgares sine annotationibus. Sed quod adhuc peius est: typis vul- 
gantur et propagantur ab his societatibus : translationes Divini Codicis, 
in quibus errores in rebus fidei atque morum continentur. Sed Editio- 
nes et translationes a societate anglica paratas, ad eruditorum quoque usum: 
„minus quam par erat" accommodatas, candide fatetur acatholicus J. Gilde- 
meister, de Evang. in arab. e simpl. syr. transl. p. 42. Versionibus huiusmodi 
proh dolor! refertae sunt extremae Orientis Occidentisque orae. Laboratur et 
contenditur iis maxirae, ut hac ratione, quemadmodum asseclae Societatum harum 
dicunt, Religio Christi dilatetur; vel rectius ut obstruatur via catholicae 
praedicationi, quae ingentibus saepe aernmnis a praeconibus Evangelii, a legi- 
tima auctoritate ad omnesgentes, iuxta mandatum Christi, missis suscepta 
est. Narrant catholici Missionarii nihil magis obesse Verbi Divini 
annunciationi, quam subdolam hanc Bibliorum divulgationem, 
qua Librorum a Deo inspiratorum auctoritas et intelligentia funditus evertitur. 
Enimvero cum Sacrae Literae vehiti unicus fons credendorum et agendornm 
praedicentar ; earumque Volumina, quin de lectoris ad ea cum utilitate volvenda 
institutione ulla cura habeatur, convertendorum manibus tradantur, maxima 
oritur rerum perturbatio. 

Sed ut ad recentissima veniamus Societatum, quae se Biblicas dicunt, cona- 
nima, exarsit nostris his diebus studium impiissimum: vulgares Versiones ab 
his Societatibus editas inter Catholicos omnium Regnorum Europae, cumpri- 
mis meridionalium, propagare. Utuntur Acatholici Societatibus Biblicis pro faci- 
endis sibi proselytis; nempe ut si consilium reipsa successerit, Catholici quoque 
neglecta Ecclesia Religionis negotium suo quisque ingenio per S. S. 
diiudicent, aut a dogmate catholico plane deficiant. Pericula vero haec eo magis 
augentur, quo minus homines plebeii apti sunt ad cognoscendam fraudem, qua 
circumveniuntur. Jure itaque ac merito Biblicas has Societates earumque editiones 
Summi Pontifices reprobarunt, translationesque ab illis divulgatas proscripserunt. 
Sic Pius Vn. literis ad Ignatium Archiep. Gnesn. 29. Jun. 1816. d. adpellat 
nVaferrimum inventum, quo vel ipsa religionis fundamenta labefactantur" ; atque 
in brevi ad Stanislaum eppm. Mohilov. inquit 3. Sept. e. a. „ex perlatis ad 
nos huiusmodi versionihus animadvertimus, eam in purioris doctrinae sancti- 
tatem parari perniciem, ut facile fideles ex iis fontibus lethale ebibant venenum, 
e quibus haurire debuissent aquas sapientiae salutaris.^ Quae repetiit Encyclica 
sua Leo XIL d. 3. Maii 1824.; Pius VIH. 24. Maii 1829.; Gregorius XVL 
15. Aug. 1840. Idem porro Gregorius XVI. 8. Maii 1844. literis „Inter praeci* 



Digitized by 



Google 



^50 ComTnent. de S. Script. cap. S6c. tract. II. 

puas machinationes*', molimina Societatis Americanae in Italia atro stigmate 
notat. Postremo auctoritate summa ipsas Societates, qua religioni perniciosas 
damnavit Ecclesiam Dei gloriose gubernans S. D. N. PIUS P. IX. 9. Nov. 1846. 
et 8. Dec. 1849. Condemnatio et proscriptio Bibliorum eiusmodi applausum 
fert omnium virorum cordatorum. V. Fr. de Sal. d. 1. M. Fendlon, lettre sur 
la lecture de 1' ecriture sainte en langue vulgaire. Par. 1791. — ex Acatholicis 
Eaiser, auch etwas z. Beherzig. f. d. s. b. Bibelgesellsch. Niirnb. 1816. et J. G. 
Schulthess, geschichtl. ii. Bibel- und Tractatenges. Ziir. 1861. — F. G. Sonder- 
mann, de Societatum vulgo Biblicarum consiliis. Olomuc. 1818. C. Mezzofanti, 
ap. Mellinium, Instit. bibl. ed. g. Bon. 1855. p. 71. Copiosissime omnium J. B. 
Malou, das Bibellesen in der Volkssprache. Schaffh. 1849. Isti quidem Theologi 
erudite defendunt hac in re doctrinam Ecclesiae Catholicae ex principiia suis. 
Argumenta, quibus utuntur ad vindicandam horum principiorum veritatem, enar- 
rare ; nec huius loci est, nec opus est : siquidem nos hic Traditionem Divinam 
praeter S. S. existere, fontemque alterum Revelationis magis pervium constituere, 
notum esse ponimus. Illud modo paucis subiicere volumus: Ecclesiam ex insti- 
tutione Divinissimi Salvatoris et Apostolorum — cui ni staret Catholica esse 
desineret. — S. Scripturas qua unicum Revelationis divinitus datae fontem agno- 
scere, atque usum eius nuUa lege restrictum concedere haud posse. Consequitur, 
hoc ex axiomatibus, quae probare incumbit Theologiae q. v. Dogmaticae: 
S. Scripturas non ideo exaratas esse, ut completam fidei atque morum normam 
exhibeat. Imo Divinas Literas in plurimis locis esse obscuras; in aliquibus 
vero capitibus facile perperam cum maximo damno explicari posse. Ex altera 
parte ipsam Ecclesiam Catholicam S. Scripturam legendi et retinendi sub certis 
conditionibus etiam Laicis concedere vidiraus p. 242. Perpetua Ecclesiae 
cura circa Versiones in linguis vulgaribus, per quas certe non tam 
indigentiae Cleri quam Laicorum succurrere voluit, hoc idem luce clarius 
demonstrat. 

Quis hoc inficias ire ausit, qui attenderit S. S. mature in omnes fere 
linguas conversam. Fatetur id ipsum Anglus J. Usserius, de Scripturis et 
sacris vernaculis. p. 155. 158. 172. 221. s. et E. Reuss, die Geschichte der 
h. Schriften N. T. Braunsch. ed. q. 1864. p. 472. e coetu Acatholicorum. Quam 
plurimas typis descriptas, sed et manuscriptas trauslationes S. Bibliorum germa- 
nicas ante tempora Lutheri existentes, recensitas legere licet inJ. Kehrein, 
z. Gesch. d. deutsch. Bibelilbersetzt. vor Luther. Stuttg. 1851. p. 19. s. In se 
igitur non improbat Ecclesia conamina eorum, qui Sacram Scripturam in linguas 
vulgares transferant; nec nisi adversarii eiusdem, ut cavillandi ansam haberent, 
illam a pluribus iam saeculis fidelem populum a S. Scripturarum lectione arcere 
dicunt. Cum tamen plura exstent eademque luculentissima documenta singularis 
zeli, quo recentioribus ipsis temporibus S. Pontifices atque Episcopi usi sunt, 
ut Catholicorum gentes ad Dei eloquia scripta et tradita impensius erudirentur. 
Quo imprimis pertinent Versiones ab Ecclesia approbatae: Germanica AUioli, 
Itala Martini, Hungarica Kdldi, Polonica Wujek. 

Ad extremum praeterire nolumus verba, quae Pius VI. P. 16. Apr. 1778. 
Abbati Ahtonio Martini — qui postea Archiepiscopus Florentinus creatus est — 
scripserat: nOptime aentis^ si Christi fideles ad lectioaem Diviaarum 



Digitized by 



Google 



Biblia 8. d. Societat. bibl. 251 

Literarum magnopere excitandos existimas; illae enim sunt fontes 
uberrimi, qui cuicunque patere debent ad hauriendam et morum 
et doctrinae sanitatem depulsis erroribus, qui his corruptis tem- 
poribus late disseminantur.^ 

His addimus cum anno 1726. quidam Lovanienses Theologi „Theses 
cnm annotationibus de iure communi et speciali sacerdotis, prin- 
cipis et plebis circa Scripturas Sacras", approbante famoso B. Van-Espen 
vulgarent; his sese acriter opposuerunt ceteri Loyanienses Doctores. Nec id 
mirum, cum in constitutione Clementis XI. „Unigenitufl'' 8. Sept 1713. damnatae 
proscriptaeque fuerint Paschasii Quesnelli propositiones n. 79. 80. 81. 82. s.; 
quibus ille statuit: „Lectio S. Scripturae est pro omnibus.** Cf. Alexandri a 
8. Joanne de cruce Carm. continuat. Hist. E. Cl. Fleurii. Aug. Vind. 1784. 48, 
277. 8. Denzinger, Enchiridion Symbol. 358. s. 



Digitized by 



Google 



CAPUT TERTIUM. 

SECTIO PRIOR 

HERMENEUTICA SACRA. 

§. 105. Quid sit ipiJi.Y)V£{a Divinarura Scripturarum? 

*Ep[Ji.Y)ve{a sive explicatio Divinarum Scripturarum est ea disciplina, 
secundum quam pius et attentus Sacri Codids lector sensum Librorum 
Utriusque Testamentiy iustorum quidem adminiculorum ope recte et 
certo cognoscere, cognitumque dextere ita aliis tradere possit, ut iis persua- 
deatur. Omnis lp(ji,T3V£{a igitur duabus rebus continetur^ genuino senien- 
tiarum verbis Spiritus S. per Hagiographos loquentis subiectarum 
intellectu; earumque idonea explicatione, Ut illa quae uepl spj^^YjVcia? 
Sacri Codicis occun^ere possunt in summa complectamur ; primum quidem ad 
finem^ deinde ad media i^^r^^fzloLq erit respiciendum, Finis proximus 
alius esse nequif, quam ut verum et genuinum S, Scripturae sensum 
assequamur, Quod in omni oratione explicanda promiscue valeat, quae expli- 
candi regulae potissimis orationum speciebus sint propriae; docet Herme- 
neutica universalis, quae cum ad verum sensum reperiundum dirigunt, 
recte etiam ad S. Scripturae applicantur. Sed quia multa in Divinis Paginis 
habentur, quae magnam eius differentiam ab humani ingenii monimentis 
ostendunt; talia generalibus explicandorum librorum regulis subesse non 
possuntf sed peculiaribus, Quae tamen ita dicimus, ut non inficiemur: ideo 
communes interpretandi leges ad Sacri Codicis explicationem transferendas 
esse; modo eas solas sufficere non arbitramur, Regulas universales 
Logica, peculiares Theologia suppeditat, Media quod attinei inter- 
pretationisy non unius sunt generis; quaedam enim ex indole et natura 
sermonis fluunt; quaedam e s, d, affectionibus S, Scripturae sumuntur. 
Ex applicatione legum quas Logica et Theologia ministrant, oritur ipsa 
,lp(jLir]V£{a Sacri Codicis^, quae etiam 'E^i^YS^'?, jExegesis^ Sacra vocatur. 



Digitized by 



Google 



Bi^XioypafloL HemenenticM S, 253 

Quo nomine proprie ei x,. £. explicatio Divini Codicis adpellatuvj quia 
£p[ji.Y)V£ia etiam vulgarium lihrorum expositio dicitur, Vix ulla disciplina 
gravior esf, quaeque maiorem haberei ab ntiliiate commendationem, vel a 
difficuHaie cautionem, quam ea, quae ad investigationem expUcaiionemque 
sensus S. Scripturae pertinet. In qua strictim persequenda docebimus : qua 
ratione sit ipsius interpretationis genere efficiendum, ut non modo, quae 
vera mens sii cuiusque loci, quae vis diciorum, orationis 
venusias, iudiceiur; verum etiam faciliias quaedam exoriatur ista certo 
percipiendi et promto expediendi iudicio; imprimis illis in locis, ubi docirina 
sola eruditionisque copia haud suffidt, Docirinam igiiur proponemus xspl 
£p|JLY]ve{a(; Codicis Sacri, iuxta eum sensum, quem tenuit et tenet 
S. M. Ecclesia; paucis quidem faciemus vel ideo, ne quid nosirae tractaiioni 
de S. Scripiura eiusque interpretatione desit. 

§. 106. BtpXiOYpa^ia Hermeneuticae S. 

I. Initia tou „8iep(XT)V£u£iv", coU. Luc. 24, 27., Sacraram Literarum ab ipso 
DiYinissimo Salvatore, Apostolis ceterisque N. T. Hagiographis, iure derivamus. 
Horum enim dicta et scripta, genuina Sacri Codicis V. F. expositio haberi debent: 
cum multa, quae in Autiquo Testamento circa fidem . et mbres occurrunt, in 
Codice Sacro N. F. explicata reperiantur. Hagiographos imitari adnitebantur 
S. Patres et Doctores: S. Ambrosius, S. Basilius, S. Joannes Chryso- 
stomus, S. Isidorus. Pel., S. Hleronymus; item Scriptores eccl. Origenes, 
Julius Afer, £usebius,Adrianus, Aurelius Cassiodorius, qui ingenii 
sui monimenta Sacras Literas exponendo reliquerunt: quorum attamen merita 
sectio huius capitis tertii altera dilucidabit. Meritontm quoque Alcuini, Hrabani 
Mauri, Petri Lombardi, Lanfranci aliorumque de Hermeneutica , qui 
aevo s. d. medio floruerunt, memoriam excitabit eadem narratio de interpretatione 
S. Scripturae Catholica. 

II. Recentioribus saeculis, ex quo novatores ab avita Ecclesiae doctrina 
defecerunt, contemto infallibili, quod in S. S. interpretandis habet iudicio ; Divi- 
num Codicem iuxta proprium arbitrium exponere ceperuiit. Hinc factum ut 
„Hermeneutica**, quae prioribus temporibus nunquam ceu peculiaris disciplina 
colebatar, scientia induceretur, varia item adminicula adinveniri ceperint, quibus 
Sacrarum Literarum sensus aperiri quiret. Initia quaedam reperiuntur in XVIII. 
1. Isagogae ad mysticos S. S. aensus * Santis Pagnini. Col. 1511. Sed ubi 
S. S. magistri acatholici contenderent : S. Scripturam esse suimet ipsius idoneum 
interpretem, posseque quemlibet Divina Oracula intelligere et explicare; regnlas 
hermeneuticas statuerunt, quae a Catholico Veritatis irrefragabili 
canone recedunt quam longissime! Unde patet opemm, quae ad Herme- 
neuticam docendam pertinent ab Acatholicis exaratorum, nonnisi magna cum 
cautione, servatis servandis, a S. Literarum studioso catholico fieri posse usum. 
Tentaminibus virorum acatholicorum obviam ibant theologi catholici, quorum 
a nobis in sequentibus recensendi libri Hermeneuticae asterisco notabuntur. 



Digitized by 



Google 



254 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 



Libri spfJLYjveia^; S. S. magis illustres saeculi XVII. 

III. Saeculo decimoseptimo Hermeneuticam S. exposuerunt * Alph. Sal- 
meron S. J., Comment. 1. L Prolegomena. Colon. 1612. * N. Serarius S. J., 
Prolegomena Biblica. Mogunt. 1612. et * Fab. Justinianus, de S. Scriptora. 
Rom. 1614. — De Serario v. praeclarum eruditissimi A. Ruland librum : Series 
et Vitae Professorum S. S. Theologiae qui Wirceburgi docuerunt. Wirc. 1835. 
p. 13. 8. — J. Gerhard, Tractatus de Scripturae Sac. interpretatione. Jen. 1610. 
rep. 1663. *B. Poncius Legion., Quaestiones quatuor expositivae ut vocant 
i. e. de Scriptura s. exponenda selectae. Salamantiae 1611. rep. in ed. Meno- 
chii Toumemiana Ven. 1722. App. p. 123. C. Finke, Canonum, regul. observat. 
proprietat. et consuet. S. Scripturae centuria. Giss. 1612. rep. 1633. Ei. Clavis 
S. S. ib. 1618. rep. Stett. 1658. J. Weber, Scrutinium Scripturae S. h. e. de 
recte intell. et dext. interpret. Script. 1. u. Giss. 1614. W. Franz, Tract. 
theolog. de interpretatione S. Scriptur. max. legit. Witt. 1619. rep. 1634, 1654, 
1668, 1693. Ed. V. auct. 1708. Oxonii. S. Glassius, Philologia Sacra. Jenae 
1623. rep. 1643. Franc. 1653. Jen. 1663. etl668. Lips. 1691 et 1705. Amst. 
1711. Lip. 1713 et 1715. Ed. opt accom. a J. A. Dathio Lips. a. 1776. contin. 
2. vol. a G. L. Bauero, ib. 1795. 7. * J. Bonfrerius S. J., Praeloquia add. 
Comm. Pentat. Antv. 1625. rep. in ed. Menochii Tournemiana, app. 1. s. 
B. Willius, Sacr. analytic. diss. tred. i. ratio interpret. Script. det. Brem. 1651. 
*Emm. Sa S. J., Notationes in t. S. S. Lugd. 1661. * H. Marcellius, S. J. 
Canones expl. S. Scripturae. Herb. 1653. Ars interpr. Colon. 1668. J. C. 
Dannhawer, Hermeneutica S. Argent. 1654. rep. 1684. Idea boni Interpr. ib. 
1670. G. Groszhain, Epitome Hermeneutices Jen. 1667. *Antonins a 
Matre Dei, Praeludia isagogica ad Sac. Librorum intelligentiam. Lugd. 1669. 
rep. Mogunt. 1670. * J. Neercassel, Ep. Gocorm. Tractatus de lectione S. 
Literarum. Embric. 1677. Colon. 1680. *J. Metzger, Institutiones Sac. Scrip- 
turae; seu principia, regulae et instructiones de modo rite intelligendi et 
interpretandi Sac. Scripturam. Salisburgi 1680. J. Reinhard, Hermeneutica S. 
Siluciae 1683. rep. 1693. A. Pfeiffer, Thesaurus Hermeneuticus Dresd. 1684. 
Lips. 1687. 1690., auctius editus cum praef. Ben. Carpzov. rep. 1698. Dresd. 
1705. Ei. est etiam Critica S. Dresd. 1721. J. Olearius, de Stylo N. T. Lips. 
1668. rep. 1672. Cob. 1698. Lips. 1699. J. H. Maius, sel. diss. de S. S. Franc. 
1690. rep. 1708. Introd. ad stud. Philol. Crit. et Exeg. Franc. 1699. Abr. Guli- 
chius, Theologia Prophetica, acc. Hermeneutica. S. Amstel. 1675. 84. rep. 1690. 
* J. B. du Hamel, Institutiones Biblicae. 2. vol. Par. 1698. 



Praecipui Hermeneuticae S. scriptores saec. XVIII. etXlX. 

IV. E primo dimidio Saeculi XVHI. memoria hic repetere volumus: 
*H. J. Brunet, Manuductio ad S. Scripturam. Par. 1701. 2. vol. * J. Marti- 
nianay, Trait^ meth. ou mani^re d' expl. T Ecriture. Par. 1703. [* Cheru- 
binus a S. Jos.] Bibl. Crit. S. I. Lov. 1704. * J. Mar. de Turre, Ord. 
Praedic, Instit. ad Verbi Dei Scripti intellig. Parm. 1711. 4. vol. * H. A. de 



Digitized by 



Google 



.. fii^XiOYpa^^a Hermenenticae S. 355 

Graveson, iract. de Scriptura S. Rom. 1716. * J. Ulloa S. J., Decades q. 
principiorum pro intellig. S. S. Tyrnaviae 1717. A. H. Franke, Praelectiones 
hermeneuticae Hal. 1717. rep. 1723. J. J. Rambach, Institutiones hermeneu- 
ticae Sacrae, cum praef. I. Fr. Buddei. Jen. 1723. P. alt. s. t, Exercitationes 
hermeneuticae. Brem. 1728. emend, ib. 1741. ed. VHI. a. 1764. * G. Cartier 
0. S. B., tractatus de S. S. Aug. Vind. 1724. J. M. Chladen, Joan. Insti- 
tntiones exegeticae Witt, 1726, L, Bohner, Comment. de gen. S. Scripturam 
intel. rat. Altorf. 1727. J. A. Turretin, De S. Scripturae interpr. meth. Trajecti 
Tumiorum 1728. emend. G. A. Teller Franc. ad Viadr. 1776. J. Lange, Her- 
meneutica S. Hal. 1733. C. Wolle, Hermeneutica Novi Foederis, Lips, 1736. 
* Georgii a S. Josepho, Prael. isagog. Ratisb. 1739. J. H. Seelen, Herm. 
S. exp. Lub. 1740. S. J. Baumgarten, Unterricht von Auslegung der h. Schrift. 
HaLl742. rep. 1746. 1761, cum add. J. C. Bertram, 1769. C. G. Hoffmann, 
Inst. Theol. exeget. 1764. * N. Zillich, S. J. Principia did. in univ. S. S. 
Wirceb. 1768. C. T. Seidel, Anweis, z. Erkl. d. h. Schrift. Halle. 1769. 

V. Extremis saeculi XVIII. decenniis, et primis XIX. annis invaluit 
doctrina Naturalismi, Theismi atque Rationalismi inter Acatholicos 
Angliae, Galliae, Germaniae, aliarumque Europae provinciarum Theologos; sed 
et Cathoiicos sua contagione infecit. Horum perversa Revelationem tractandi 
ratio, S. Scripturam ita interpretata est: ut in numerum tandem librorum 
humanorum redigeretur, quos pii quidem viri, sed rudes scripserunt. In iis 
explicandis S. S. quidquid „supernatnrale** redolet, aut plane eliminarunt; aut 
tali modo sumebant, ut captui rationis humanae — quam solam iudicem interpre- 
tationis statuere, — accommodatum foret. Ceterum istam frigidam S. S. expo- 
sitionem, formis philosophicis saepe propositam, legere maximum adfert taedium. 
Propagarunt et excoluerunt exitiosam hanc S. S. explicationem : C. Fr. Bahrdt 
Giessensis; J. D. Michaelis et J. G. Eichhorn Gottingenses ; J. G. et E. F. 
C. Rosenmiiller atque C. Th. Kuinoel, Lipsienses; Gesenius Halensis et 
L. de Wette Berolinensis Professores. Opposuit se quidem in Germania isti 
interpretum generi, aliud propugnatorum S. S. quod ^Pietisticum" adpellatur; 
attamen non multum profecit: inprimis quia nonnuUi quos ^Pietistas^ dicunt, 
omnem scientiam respuerunt. Antesignanus Rationalistarum iure habetur J. S. 
Semler, scriptor librorum, qui plurimis erroribus referti sunt: Vorbereitung 
zur theologischen Hermeneutik. Hal. 1 — 4. 1760 — 1769. Apparatus ad liber. 
N. T. interpr. ib. 1767. J. A. Ernesti, Institutio interpretis N. T. Lips. 1761. 
1766. ed. qu. Havn. 1776. Quinta not. C. F. Ammon auct Lips. 1800. J. G. 
T6llner, Grundriss ein. Hermeneutik. ZUllichau 1766. J. E. Pfeiffer, Insti- 
tutiones Hermeneuticae S. Erlang. 1771. In lectione igitur istorum commenta- 
riorum suinma cautela adhibenda erit. 

Quod ad Catholicos attinet, ne ultra kc concessum est excurrere vide- 
amur, missis aliis recensemus: * F. Kopf, tirocinium S, S, Aug. V. 1763. 
*J. M. Engstler, Instit. S. S. Vienn. 1776. * Th. Holtzclau, S. J. Instit. 
Scriptur. Wirc. 1776. *J. J. Monsperger, Institutiones Hermeneutices V. T. 
2. V. Vindob. 1776. 7. rep. 1781. * A. Diiquet, Regeln z. Verstand d. h. Schrift. 
a. d. Franz. Wien. 1777. * St. Hayd, Introd. hermen. in S. N. T. L. L. 
Vindob. 1777. * H. Frida, Institutiones Hermeneuticae V. T. Prag. [1777.] 
*S. SeemUler, Institutiones ad interpretationem S. Scripturae. Aug. Vind, 



Digitized by 



Google 



256 Comment. do S. Scriptnr. cap. teri. sect. 1. 

1779. *D. Czerny, Instit. hermeneut. N. T. 1. d. Brun. 1780. * T. Sartori, 
Hermeneut. harmon. U. T. Aug, Vind. 1783. * A. Viser, Hermeneutica S. N, 
T. I. Bud. 1784. n-IV. Pos. 1784. 5. * J. N. Schaefer, Ichnographia her- 
meneutices S. Mogunt. 1784. Ei. Institut. Scriptur. P. s. Hermen. gen. ih. 
1792.; qul libri citra omnem controversiam in pretio habentur. Deterioris notae 
esse reperiuntur: * Thaddaei a S. Adamo [Dereser] Notiones gen. Herme- 
neuticae S. P. H. Bonn. 1784. 6. * C. Fischer, Inst. hermen. N. T. Pragae 1788. 

* Gr. Mayer, Institutio interpretis. Vindob. 1789. * Opera D. C. Ries 8. J., 
scripta: Instit. S. Mog. 1787., et Epitome philolog. crit. et hermeneut. Mogunt. 
1789. utiliasunt. Sequebantur * A. Mauch, Hermeneutica S. positionibus notisque 
adumbrata. Bamberg. 1789. *A. Sandbichler, Abhandl. tt. d. Mittel, den hebr. 
u. griech. Grundtext richtig zu verstehen. Salzburg. 1791. Ei. Darstellung einer 
allgem. Auslegungskunst y. d. B. d. A. u. N. T. ib. 1813. aliquo subsidio esse 
poterunt: * A. Zdzio, Ord. Praemonstrat. , Instit. Henneneuticae V. T. Pest. 
1796. 3. p. * L. Veith, S. J. Anleitung und Regeln zur ntltzlichen Lesung 
der h. Schrift. Augsb. 1797. *F. Fr. Azenberger, Brevis conspectus institu- 
tionum hermeneuticarum. Straubing. 1798. E coetu acatholico nominentur 
oportet: J. B. Carpzov, Prim. lin. Hermen. Helmst. 1790. ^iXaXTjOfj^ ^EpiSatpcDV 
[C. G. Hebenstreit.] Observ. ad Libr. S. interpr. pertin. Lips. 1796. G. L. 
Bauer, Herm. S. V. T. Lips. 1797. Ei. Entw. e. Herm. d. A. u. N, T. 1799. 
G. W. Meyer, Versuch e. Hermeneutik des A. T. 2. v. Ltlb. 1799, 1800, Hermen, 
d, N. T. IL t. Leipz. 1812. Ei. Apol. d. gesch. Auff. d. h. B. d. A. T. Sulzb. 1811. 

VI. Sub initiis saeculi decimi noni accurante H. C. Abr. Eichstadt, 
in lucem exiit S. T. N, Mori opus incompletum „super Hermeneutica N. T. 
acroases acad.^ Lips. 2. vol. 1797. et 1802. docte conscriptum. Abhinc Herme- 
neuticae S. S. capita dilucidarunt : G. Fr. Seiler, Biblische Hermeneutik. 
Erlang, 1800. P. J. Bruns, Entw, e. Apolog, u. Hermen, d. Bibel Helmst. 
1801. C. D. Beck, Monogrammata hermeneutices libr. N. T. P. I. Herme- 
neutica N. T. universa. Lipsiae 1803. P. H. nunquam prodiit. C. G. Bret- 
schneider, die historisch-dogmatische Auslegung des N. T. Leipz. 1806. liber 
pessimae frugis. Taedet autem narrare, quae Paulus Heidelbergensis — nisi falli- 
mur libeili Vindiciae S. N. T. S. oppugn. ab iis, quibus mythi et prodigia offen- 
sioni sunt auctor — de Codice S. explicando impie effutiit. Meliores sunt C. A. 
Th. K e i 1 , Elementa Hermeneutices N, T. lat. redd. a C. A. G. Emraerling. Lips. 
1811. et * J. B. Gerhauser, Theoria Hermeneuticae S. Diling. 1811. germ. ed. 
Lerchenmuller, Kemp. 1828. In censu librorum qui Hermeneuticae S. prae- 
cepta tradunt, locum suum tuetur * J, Jahn, Enchiridion Hermeneuticae gene- 
ralis tabulainim V, et N. F. Vienn. 1812. Successerunt H, fasc. app, Herm. seu 
exercitat. exeg. Vienn. 1813, 5. Jahnii merita de re critica V, T, p, 102, haud 
dissimulavimus ; ingenii ac diligentiae laude fraudari nequit, sed in explicandis 
S. S. ipsum nou servasse, quae servanda praecipit S. M. Ecclesia, omnes Catho- 
lici fatentur. Jahnii f 1816, errores sequitur * A. Arigler, Hermeneutica biblica 
generalis, Vienn. 1813., in multis peior magistro; cum vaticinia s. d. Messiana 
mysticas accommodationes habet. Utriusque scriptio a Sede Apostolica propter 
falsas propositiones censura confixa est. Istorum aberrationes erudite taxarunt: 

* G. Czuppon, Cath. Eccl, Sabar. Canonicus 1, „Reflexiones hist. hermen. 
super Exegesi bibl. noviss. iuv." Sopron. 1816.; item „Paralipora. superadd.'* 



Digitized by 



Google 



Bt^XtOYpa^^a Hermen^uticae S. 257 

Sabar. 1817. * J. N, Alber, e Scholis piis, Instit. Hermen. S. S. V. T. Pest. 1817. 
N. T. ib. 1818. VI. t. * J. H. Janssens, Hermeneutica. S. Leod. 1818. 2. voL 
ed. stereotypa rep. Taur. 1868. * J. F. de Com. Zamboni, diss. de necess. 
incaatos praeveniendi adv. art. non. Prof. Hermeneut. ex ital. in lat. versa a 
Theol. Dusseldorpiensi. [* Binterim?] Col. 1824. Ceterum Lipsiae apud P. G. 
Kummer anno 1822. vulgatae sunt „Vindiciae Joannis Jahn" quas — colU 
G. Fej^r, Hist. Acad. Scient Pazmaniae. Bud. 1836. p. 168. — calamo magis 
omato qnam veridico, scripsit * J. Tumbacher. 

Libris Hermeneuticam illustrantibus operam dabant: J. J. Griesbach, 
Vorlesungen 11. d. Hermeneutik ed. J. C. S. Steiner. Niirnberg. 1816. * G. Fej6r, 
Tabulas V. ac N. F. rite interpr. lex cath. Pest. 1816. * M. Arneth, die 
Untersch. zw. d. b. ration. u. d. kath. Schriftauslegung. Linz. 1816. Fr. Liicke, 
Grundriss fler n. T. Hermeneutik. Gotting. 1817. * H. Haid, Ende oder Schluss- 
stein der bibl. Exegese. Miinch. 1818. F. H. Germar, die panharm. Interpr. d. h. 
Shr. Schlesw. 1821. J. H. Pareau, Inst. Interpretis V. T. Trai. ad Rh. 1822.; 
et liber ei. viri praeclarus: disput. de mythica S. Codicis interpr. ib. 1824. 
Optimae notae est etiam disquisitio H. Stei^fens, v. d. falschen TheoL u. d. 
w. Glauben. BresL 1823. Anonymi sed * catholici viri est opus: Introd. in 
L. S. V. T. ed. sec. Aug. Taur. 1850. 

VII. Quod ad ultimas tres decades saeculi, quo vivimus, attinet : evolventi 
libros Catholicorum hermeneuticos, praeclara opera ocurrunt; quorum scriptores 
cum sensui Ecclesiae inhaerent, doctos exhibent commentarios ad instruendum 
S. S. lectorem. Sunt autem sequentes: * Fr. Geiger, die protestantische 
und katholische Bibelauslegung. Altdorf. 1830. * C. L. Gratz, comment. de 
Codice S, interpr. Campod. 1832. * J, Alzog, explicatio Catholic. system. de 
interpr. S. S. Monaster. 1836. * C. Unterkircher, Hermeqeutica biblica gene- 
raUs iuxta formam studii theologici in imperio austriaco praescriptam. Oenip. 
1831. Edit. IIL ed. J. V. Hofmann. ib. 1846. * G. Riegler, Biblische Herme- 
neutik, Augsb. 1836. * Fr. Vogel, d. h. Schrift u. i. Interpr. d. die h. Vater. 
Augsb. 1836. * Ranolder, hermeneuticae biblicae generalis principia rationalia, 
christiana et catholica. Quinque-ecclesiis 1838, ed. sec. non var. Bud. 1869. 

* V. Reichel, Introd. in Hermeneuticam Biblicam Viennae 1839. * J, M. A. 
Lohnis, Grundzttge der biblischen Hermeneutik und Kritik. Giessen 1839. 

* J. Zama Mellinii, Institutiones Biblicae. Bonon. 1843. rep. 1855. * A. Schmit- 
ter, Grundlinien der biblischen Hermeneutik. Regensb. 1844. * C, G. Wilke, 
die Hermeneutik des N. T. systematisch dargestellt. I. Thl. die hermeneutische 
Grundlehre. II. ThL die herm. Methodenlehre. Leipzig. 1843. 1844. Haec duo 
volnmina scriptor exaravit, ubi adhuc coetui Acatholicorum nomen daret; 
reversus in sinum s. matris Ecclesiae, idem auctor fuit 1. BibL Hermeneutik n. 
kath. Grunds. Wtlrzb. 1863. * F. N, Patritius S. J., de interpretatione Scri- 
pturarum Sacrarum 2. v. Romae 1844. tiron. commod. in comp. redact. Ratisb. 
1860. * C. Lomb, Biblische Hermeneutik nach den Grundsatzen der katholischen 
Kirche dargestellt. Fulda 1847. * G. J. Gtintner, Herm. Bibl. Gener. iuxta 
principia catholica. Pragae.' 1848. ed. IH. 1863. J. Kohlgruber, Hermeneutica 
biblica generalis. Viennae 1850. * T, J. Lamy, Introd. in S. S. gen. Lov. 1866. 

Quod ad Acatholicos spectat, exorta est penes eos nefanda interpretandi 
S. S. ratio ^mythica"; L e. perditissima de mythis in Divino Codice 
Danko, Hist. Bevelationis divinae. III. 17 



Digitized by 



Google 



358 Coroment. de S. Scriptur. cap. iert. sect. t. 

obviis sententia. Huius explicandi generis auctores illa S. Literarum loca, in 
quibus de augustissimis fidei Ghristianae mysteriis perspicue agitur, tamdiu 
torquent, donec rationi humanae captui accomodata, nihil [i.u9Ti]pEia>B£; conti- 
neant. Miracula vero ad naturalium eventuum causas revocant, et falsis inter- 
pretamentis elevare conantur. Cum saepe et eruditissime quidem a suis repulsi 
fuerint, eorum disquisitiones obsoietae sunt. Verum enata est alia interpretum 
acatholicorum familia, quae se ipsam ^historico-criticam** adpellat; in culus 
scriptis neque ingenium, neque doctrina, neque bonum dicendi genus desideratur. 
Expositores historico-critici plerique ,,Classicorum** commentatores secuti, 
cum de Libris Sacris praesertim V. F. quaeritur, statuunt: Historias Revelationis 
Divinae -ad radices usque — sicuti loquuntur — critice esse examinandas. Accurata 
S. S. indagine, continuant, omnia e temporum atque populi hebraei natura illus- 
trentur oportet, et quae Deo indigna reperinntur, eadem dicunt ixfterpretando 
removenda esse. Quod ubi errore gravissimo delusi faciunt, primas doctrinae 
Bupernaturalis veritates negant, atque praestantissima S. Spiritus Eloquia in vanas 
dissolvere umbras pergunt. Admissa istorum virorum audacissima de V. F. senten- 
tia, N. F. quoque historiae corruant, necesse est. Accedit quod praeiudiciis capti 
primitiva, ut dicunt, a recentioribus secernere volentes ; plurimoram S. S. L. L. 
authentiam, fidei dignitatem et integritatem impugnent. Eiusmodi conatus ad ever- 
tendam omnem supernaturalem Religionem tendere planum est; sed penitiorem 
eorum censuram, ab hoc commentario alienam, aliis relinquimus. ExisUt denique 
nostris diebus aliud genus Criticorum, quos ^Neo-Tubigensem** scholam passim 
cognominant: cuius asseclae C. Baurii opinionibus confidenter insistunt. Inimicoin 
„yerbum Dei" animo, S. Literas cumprimis N. T., ipsam quasi arcem Kevelationis 
invadentes, orbem christianum Divini Codicis thesauro orbare student. E praecon- 
cepta perversa crisi,: plurima scripta Hagiographorum N. F. ad serius — saltem 
secundi saeculi exeuntis — aevum trahere volunt. Sacros Scriptores autem ita loqui 
praecipiunt, tanquam, e media schoJa recentissima philosophica progressi fuissent 
y erum impia ista S. S. explicandi ratio apud omnes Theologos cordatiores proscripta 
habetur. Attamen singulas has TcapaSo^oXoyJa^ increduloram, de quibus oUm iam 
Psaltes regius queritur 118, 85., persequi, non est huins bibliographiae ; sed 
plenioris Exegeseos Acatholicorum notitiae, quam aliis scribendam relinquimus. 

Confixit istam S. S. pervertendi licentiam — Allocutione die 9. Jun. 1862. — 
PIUS P. IX.: ^Summa praeterea impudentia asserere non dubitant 
divinam Revelationem non solum nihil prodesse, verum etiam nocere hominis per- 
fectioni, ipsamque divinam Revelationem esse imperfectam, et idcirco subiectam 
continuo et indefinito progressui, qui humanae rationis progressioni respondeat 
Nec^ verentur proinde iactare prophetias et miracnla in Sacris Literis exposita et 
narrata, esse poetarum commenta, et sacrosancta divinae fidei nostrae mysteria 
philosophicarum investigationum summam, ac divinis Utriusque Testamenti Libris 
mythica contineri inventa, et ipsum Dominum Nostrum Jesum Christum horribile 
dictu! mjthicam esse fictionem." 

^lnsuper infitiari audent omnem Dei in homines mundumque actionem, 
ac temere affirmant: humanam rationem, nullo prorsus Dei respectu habito, 
unicum esse veri ac falsi, boni et mali arbitrum, eandemque humanam rationem 
sibi ipsi esse legem, ac naturaiibus suis viribus ad hominum et populorum 
bonum curandum sufficere.*' 



Digitized by 



Google 



toisquisitio de eensti S. S. 259 

Quo acriores et liberiores iu expugnandis S. Scripturis cernuntur Veri- 
tatis Supernaturalis hostes; eo sagacius et accuratius „Verbi Dei" propugna- 
tores, in iis defendendis semper strenue pergebant. In ipso coetu Acatholicorum 
surrexerunt viri et numero bene multi, et exquisita doctrina clari, et auctoritate 
graves , qui emendata noV^is subsidiis scientiarum interpretandi arte, S. Librorum 
vindicias egregie susceperunt. Ceterum cum praesumta opinione de sufficientia 
rationis in explicando Divino Codice laborent, caute legendi sunt: ne forte in 
interpretandis S. S. plus aequo ingeniis hominum tribuatur; sicque S. Komanae 
Ecclesiae „cuius est iudicare de vero Scripturarum sensu" negligatur magiste- 
rium. Qui vero hac aetate Hermeneuticas scripserunt viri acatholici, sunto: 
G. Seyffarth, ii. Begriff. . . . d. Hermen. Leipz. 1824. C. G. Wiedenfeld, de 
homine S. S. interprete. Lips. 1835. Pr. Schleiermacher, Hermeneutik und 
Kritik. ed. Fr. LUcke. Berl. 1838. H. N. Clausen, Hermeneutik. Leipz. 1841. J. L. 
L u t z , bibl. Hermeneutik. Pforzh. 1849. Cell^rier, manuel d' Herm^neutique. 
Gen. 1852. Quandoquiden in his similibusque Acatholicorum scriptis contrarias 
legum interpretationis S. S. applicationes catholicae normae, haud raro invenire 
licet; aequa trutina eorum opiniones ad pondus Sanctuarii examinemus! 



§. 107. Notio et divisio sensus. 

Omni verbo ubique, unde et in S. Scriptura, respondere debet 
idea seu notio rei, quem sensum dicimus; quod eius rei, quae 
voce exprimitur, sensus audiendo verba instauraretur. Est igitur 
sensus: ea veritas, quam significatam voluit Spiritus San- 
ctus; et quem verba Sacrae Scripturae mediate vel immediate 
declarant. Sensus S. Literarum a catholicis interpretibus haud sine 
gravi fimdamento, ratione obiecti, in literalem et spiritualem 
dividitur. Et quidem sensum ,literalem' vocamus illum, quem 
Spiritus Sanctus in S. Scripturis directe intendit ac 
proxime, si verba sint propria; remote autem si sint figurata; 
idque in quantum sunt figurata. Literalis proxime et immediate 
igitur resultat vel ex verbis simpliciter ^; vel translate acceptis, pro 
rebus aliis, quarum habent simiUtudinem 2. Sensum vero ,spiri- 
tualem^ illum vocamus, quem sub sensu literali delitescen- 
tem exprimere quidem Spiritus S. directe intendit, etsi remote. 
Resultat proinde sensus spiritualis ex rebus ipsis per verba signi- 
ficatis, et rursum aliud significantibus ; quem igitur sensum ^ verba 



1) CoU. Gen. 1, 1. 2) E. g. Joann. 15, 1. Apoc. 6, 5. 3) Coll. Exod. 12, 46. 
et Joann. 19, 36. V. J. M. de Turre, Tnst. ad Verb. Dei intell. HI, 84. N. le Gros, 
tract. de S. S. sensu multiplici add. J. Opstraet, diss. de loc. theol. p. 345. 

17* 



Digitized by 



Google 



260 Comment. Ae S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

S. Scripturae oblique enuntiant, si conferuntur cum aliis quibus- 
dam S. Scripturae partibus; nec nisi remote illis sc. rebus, quas 
ipsa significant interpositis. 

Definitiones ipsae variorum sensuum satis patefaciunt, unde id 
habeant S. Scripturae, quod non unicum sed duplicem sensum exhi- 
bere queant : ex eo videlicet, quod in iis praeter ea, quae directe 
enuntiantur et proxime, alia quaedam oblique dicuntur, licet 
utraque Spiritus Sanctus directe intenderit. Tandem cum»ea, quae 
S. Scriptura habet vel leges sint, vel historiae, vel religiosa 
dogmata, vel morum praecepta atque instituta vel pro- 
phetiae; animadvertere iiivat: Leges et historias directe semper 
verbis, expressas esse; reliqua modo proxime, modo oblique 
enunciantur. 



§. 108. Quid et quotuplex sit sensus literalis? 

E dictis clare constat, quid sit uterque sensus S. S. ,literalis' 
et ,spiritualis^ Nihilominus difficultates circa istas species sensus 
S. S. obmotae nos cogunt, ut sua pro unoquoque instituatur quae- 
stio, haec quidem pro literali, et sequens pro spirituali. Cum igitur 
quoties verbis proxime ac directe aliquid significare intenderit 
Spiritus Sanctus, toties sensus literalis exsurgat: ante omnia caven- 
dum, ne sensum literalem seu xaTa to pYjxbv eundem habeamus 
ac proprium vcaxa Xe^iv, quod ipsasensus definitione refellitur; qua 
edocti sumus differentiam, quae intercedit sensum inter Sacrarum 
Scripturarum ac ceterorum librorum. Porro Uquet, cur sensus 
literae adpelletur ille, quem Spiritus S. directe intendit. Mens 
quippe legentium in illum sensum, recta fertur via. Enimvero 
contingit, ut cum unum dicimus, ad aliud praeter id indicandum 
nostra mens modo quodam indirecto tendat; quod tamen ut sensus 
literalis verborum haberi non potest, quia illud verbis minime 
exprimimus, solumque audientibus tacita consecutione inferendum 
permittimus. Addidimus autem insuper ,proxime^ si nimirum pro- 
prius est; quin alia, quae Spiritus Sanctus velit edicere, intercedant, 
ut fit in sensu spirituali. Ubi autem verba figurate dicta sunt, 
inter eorum sensum literalem intercedit propria eorum si.gnificatio, 



Digitized by 



Google 



Bisqaisitio de sensn S. S. 261 

ideoque literalem sensum indicant remote. Unde voces translatae 
sensum literalem exhibent, in quantum translata sunt i. e. iuxta 
tropum, non autem secundum literam. Praeterea sensus Literalis 
dispesci solet habito respectu rei significatae 1. in historicum; 
2. in propheticum; 3. in allegoricum; 4. in anagogicum; 
et 5. tropologicum ^ Nimirum quatenus ipsa verba aliquid signi- 
ficant quod ad res gestas^; vel ad futuras^; vel ad ea pertinet, 
quae credere*, aut quae sperare^, vel denique quae agere 
debemus ^. 



§. 109. Ad sensum spiritualem agnoscendum dantur notae. 

jLiteralis^ et ^spiritualis^ sensus discrimen admisimus ea lege, 
ut tamen constituerimus spiritualem sub literali delitescere; quia 
verba, prouti sonant, cum aliquo sermone coniuncta et contexta, 
hoc est, in sensum literalem accepta, sensum hunc spiritualem 
minime praeferre videntur, quamquam ipsis reipsa subsit: ita ut 
instar partis involventis et involutae, unum aliquod corpus efficiat. 
Unde sumitur: quod illum Spiritus Sanctus — ultra cuius monitum 
sapere velle in hoc genere non licet — sensum spiritualem ,remote' 
intenderit; ^proxime' enim intendit illud, quod verba sonant in 
sensum literalem accepta. Per quae tamen Spiritus Sanctus vult 
ahud exprimere, quod sensum spiritualem vocamus. Atque hinc 
dici solet: quod sensus literalis medium quid sit, inter 
Spiritus Sancti consilium etinter sensum spiritualem^. 



1) Juxta notos versiculos : „Litera gesta docet ; quid credas allegoria. Mora- 
lis quid agas; quo tendas anagogia." ^) Gen. 2, 2. ^) Isai. 7, 14. *) Deut. 6, 4. 
5) Matth. 25, 46. ») Marc. 12, 30. "^) E. g. verba illa Domini Reg. H. 7, 14. : 
„Ego ero ei in patrem et ipse erit mihi in filium'* ; secundum S. Paulum Hebr. 
1, 5. sensum habent spiritualem; qui etiam Veteribus vooiSjievo? et ;rv£U[j.aTixb{ audit. 
Sane Spiritus Sanctus per ea verba a propheta Nathane ad regem Davidem 
dicta; V. H. R. D. V. T. p. 267. proxime intendebat Salomonem designare, 
remote vero una aliquid de Christo edicere. Quandoquidem, qui ea legit, non 
perspicit alium quoque praeter Salomonera notari, nisi prius legerit S. Paulum. 
In hoc enim differt hic sensus spiritualis a literali, quod non statim per verba 
intelligi potest, sed mediantibus rebus per voces sensu literali acceptas — 
quo veluti fundamento superstnictus est — significatis, tanquam inclusus eruatur; 
floi^ tamen hic propterea negligendus est. 



Digitized by 



Google 



262 Corament. de S. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 

Hinc frequenti usu sensus spiritualis etiam mysticus ixudrtitbc;, cui 
subest |AU(Tn(5piov ^, sicut et reconditus vocatur. Utrumque ergo S. 
Scripturae nobis pandunt. At literis ipsis, sive verbis ac locutio- 
nibus solummodo literalis subest sensus, spiritualis vero personis, 
rebus, eventibus et gestis, quorum in S. Scripturis mentio fit. Adpel- 
latio autem haec, sicuti et ratio distinguendi inter s. literalem et 
spiritualem sensum S. Pauli auctoritate sancita est; qui de 
S. Scriptura Veteris Testamenti disputans, non semel urget discri- 
men inter literam et spiritum '^. Aliud de spirituali sensu nomen a 
S. Patribus saepe usitatum est: allegoria ,dXXY)YOp{a' seu sensus 
allegoricus; neque infrequens apud eosdem reperitur ,1^ dswpia'^. 

§. 110. Sensum spiritualem vere existere demonstratur. 

E notione sensus spiritualis sua sponte patet illius u. v. 
,quidditas^^; nihilominus demonstrare huiusce sensus existentiam 
oportet propter eos, qui spiritualem sensum negant. Ita sensum 
S. Scripturarum spiritualem dari, iam olim negavit Theodorus 
Mopsuestenus, et non pauci aevi nostri interpretes, cumprimis 



1) D. q. V. 1. Suiceri, Thes. U, 381. s. ^) Rom. 2, 29. 7, 6. 11. Cor. 3, 
6. 8. 3) Mysticum sensum Oewpfav adpellari liquet, e testimoniis S. Ephraemi, 
ad Gen. 16, 17. I, 162. e. Zach. 6, 13. II. s. 295. a. Eusebii Caesareensis, 
in Ps. 117. ed. Montf. I, 716. S. Ambrosii, de viduis m, 18. II, 190. Gregorii 
Abb. Pal., ap. Asseman. Bibl. Or. I. 173. 7. S. Cyrilli Hier., catech. XIH, 9. 
p. 187. Andreae Cret., or. in transfig. ap. Gallandium, Bibl. V. P. XIII, 116. 
Jacobi Edesseni, ap. Asseman. l. c. I, 470. Theodoreti, interpr. in Ezech. 1. 
op. II, b, 680. S. Isidori Pelus., ep. IV, 117. p. 1191. Sed aliis etiam plurimis 
nominibus sensus iste iuxta spiritualem intelligentiam vocatur: xocr' war((ii^i 
i^voT^pav; T^ aXyjOsia; xaT' aXXTjYopfav £?pi){jL^vov, aXXriYopixai?. Jam vero per se 
intelligitur nomen aXXTiyop^a, quae sic ab aXXo aYopeirai dicitur; S. P. et S. E. non 
esse tropi continuationem, sed idem ac to {jiuaTixbv. Utrum et quale discrimen 
inter expositionem Oswpfa? et oiXkrffo^loL^ intercedat, disquisiverunt : Kilster, ad 
Suidae Lexicon s. v. Ai^Bwpo? ex ed. Bernh. I, 1379. J. A. Emesti, narr. crit. 
de interpr. Prophet. Messian. in Ecclesia Chr., opusc. theol. Lips. 1773. p. 498. 8. 
Manter, comm. de schol. Antioch. Havn. 1811. Augusti, Eusebii Emiseni quae 
supers. opusc. Elberf. 1829. p. 106. s. H. E. F. Guerike, de scholae Alexandrinae 
catech. Theol. Hal. 1826. p. 58. s. C. R. Hagenbach, obs. hist. herm. circa 
Origenis Ad. method. Basil. 1823. p. 21. s. C. a Lengerke, de Ephraemi Syri arte 
hermen. Regiom. 1831. p. 145. H. Kihn, die Bedeutung der antioch. Schule auf 
d. exeget. Gebiete. Weissenb. 1866. p. 111. *) Ut loquuntur Theologi Scholastici. 



Digitized by 



Google 



Disqnisitio de sensn S. S. 263 

acatholici, eum reiiciunt exploduntque, nullum alium praeter lite- 
ralem Bensum agnoscentes. Quidditas sensus spiritualis interim cer- 
tissime tuta habetur Sacro Eloquio. S. Paulus^ pronunciat: Lex 
spiritualis est, i. e. ut d. Hieronymus interpretatur, habet 
,intelligentiam spiritualem' ^. Idem Apostolus^ de historiis Isaaci 
et Isma^lis scripsit: ,quae sunt per allegoriam dicta^; ubi nomen 
allegoriae, ut annotat S. Chrysostomus, d. Paulus — ut dicere 
solemus — xaTaj^pYjorixojq * usurpavit. Enimvero inteUigitur laudatam 
historiam Isaaci et Ismaelis, nequaquam rhetoricam allegoriam 
esse ^. Quicumque porro dicta et facta N. T. propius inspicit, ille 
observabit : quod Christus et Apostoli plures V. T. locos, tanquam 
N. T. figuras adduxerint^; quibus auditores suos quasi manu duxe- 
runt, ut in illis altius quid et spirituale latere intelligerent. Impium 
autem esset dicere ; Christum aut Apostolos male intellexisse 
Sacram Scripturam V. T. Idque eo magis admittendum erit: quod 
allatis e V. F. sententiis non raro addant: ut impleretur; tunc 
impletum est; ut dictum fuerat a Prophetis. Si igitur 
in alio id impletum fuit, quod scriptum aut dictum de secundo 
erat; quis dubitet, an dictum quoque fuerit aut scriptum etiam 
de illo alio. Verumtamen non iuxta sensum literalem dicitur ; ergo 
secundum spiritualem '. Debere statui sensum S. S- spiritualem, 
ostenditur tandem : auctoritate Ecclesiae. Quaenam de hac 
re Ecclesiae Universae sententia fuerit, novimus ex plenissimo 
S. Patrum et Scriptorum consensu, qui omnes hoc ipsum docent, 
tanquam verissimum axioma*. 

») Rom. 7, 14. 2) in epist. ad Gal. 4, 24. VII, 471. 3) Galat. 4, 24. 
*) Per duritiem u. d. ^) ^Praeter usum, inquit s. Joannes Chrysostomus, in h. 
1. comm. X, 710., figuram dixit allegoriam. Hoc autem vult significare. Haec 
Historia non hoc solum declarat, quod praedicat, verum et alia quaedam." 
6) E. c. Matth. 10, 15. Joann. 18, 86. Rom. 10, 8. et saepe alibi. ^) Cf. Luc. 24, 44. 
Joann. 3, 14. 19, 36. Hebr. 7, 21. ^) Unde nec adversariorum recentiorum, 
qni eliminato sensu spirituali, solum literalem sumunt, quis dubii aliquid hac 
de re habet. Imo notum cuique est, id verti vitio S. Patribus et Scriptoribus E., 
quod sensum mystieum in S. Scriptura anxie quaesiverint. Superfluum foret ex 
plurimis illorum testimoniis aliqna laudare, cum vel ea ratio, quam secnti sunt 
in interpretandis S. S., hoc ipsum abunde confirmet. Sanctos Patres et Scriptores 
£. in sumendo sensu spirituali S. S., secuti sunt universi omnis aetatis orthodoxi 
Ecclesiae Catholicae interpretes. Haec sufficiant, plura aventi dabunt: S. Thomas, 
Frim. p. q. 1, art. 10. I, 36, s, Salroeron, Proleg. VII. p. 68, s, N, Serarius, 



Digitized by 



Google 



264 ComTnent. de S. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 



§. 111. Quomodo sensus literalis S. S. eruatur, 

Ad sensum literalem alicuius loci eruendum requiritur ante omnia : 
intentio cognoscendi rem et sensum naturalem, verum, et 
simplicem. !N^aturae ordo hic est: ut res dicatur ea, quae est; ne contra 
essentiam rei aliquid statuatur. Veritatis ordo hic est, ut quod Dominus 
in S. Scriptura iubet, nobis maneat verum. ftui vult hac regula uti, genus, 
numerum et personam, quam S. S. proponit, retineat; nec mutet, nec 
remittat propositum dicentis, sed et intentionem iubentis non negligat. 
Simplicitatis ordo hic est: ut interpres sumat semper vocem in primaria 
significatione tamdiu, usque cum veritas aliud iubeat. Qui autem velit 
resolvere S. S. Textum: sumat voces, prouti stant, et stantibus istis adhi- 
beat rationem naturae et veritatis. Jam vero interpretatio cuius sit ea, 
quam laudavimus ,naturae, veritatis et simplicitatis* dos, a grammati- 
corum cumprimis legibus dependet, aut linguae universae,' vel 
cuiusque certae aetatis. Unde prae omnibus interpretis arte efficiendum 
est: ut a. accurate explicet originem, significationem, vim verborum.cum 
singulorum tum iunctorum, habita structurae ratione et orationis forma. 
Omnia, quae ad aliquem locum S. S. intelligendum pertinent, oculis, ut ita 
loquamur, subiiciantur. Ita lector ipse veluti S. Scriptoris vices sustinebit, 
venietque in quandam communionem sententiarum, affectionum totiusque 
conditionis scribentis. b. Eliciat interpres ipso ordine et modo eorum, quae 
dicuntur, si quis vel natura insit, vel praeceptis conformatus sensus 
venustatis; quod quidem genus aestheticum sensum nostri adpellant. 
Primum est eius interpretationis genus, quae grammatico-historica 
dici potest; alterum eius est, quae grammaticis et historicis observationibus 
adiungit explicationem ornamentorum dictionis, praeparatque lectores ad 
subtilius et exquisitius iudicium ferendum de venustate dictorum. Quam 
quidem interpretandi rationem ad troporum et figurarum usum spe- 
ctare, nemo non videt. Itaque interpres non modo, quid universe in eam 
rem valeat; sed etiam, quae in singulorum Librorum S. S. imaginibus 
explicandis ei facienda sint, diligenter considerabit. 



Prolegom. Bibl. c. 21. q. 6. p. 142. s. Bonfrerius, Praeloq. c. 20. s. 1. p. 61. s. 
J. Acosta, de vera Scripturas interpretandi ratione III, 6. p. 108. s. J. M. de Turre, 
1. c. p. 76. s. N. Nonnen, de rebus Tabemaculi typis coelestium. Brem. 1750. 
p. 23. s. Lampe, comm. Ev. s. Joannem. I, 272. s. Czerny, Inst. Herm. I, 130. v. 
Alber, Inst. Herm. S. S. I, 68. s. Patritius, de interpr. S. S. I, 219. s. C. B. Moll, 
Christolog. in ep. ad Hebr, I, 24, s, 



Digitized by 



Google 



Disqaisitia de sensn S. S. 265 



§. 112. Criteria exponuntur, queis sensus spiritualis 
S. Scripturae eognoscitur. 

Sensum spiritualem S. S. non esse inventum interpretujn catholi- 
oorum; sed verum et nativum Codicis Divini vidimus ^ Quamvis autem 
certum sit : subesse S. Scripturae sensum spiritualem, si de Scripturis S. in 
genere fit sermo; non tamen de singulis locis S. Scripturarum id certo 
afBxmari potest. Illud vero oumprimis in spirituali interpretatione atten- 
dendum est, ut nihil sanctius habeamus ; quam ne veluti Spiritus Sancti 
effata proferamus, quae talia fortasse nequaquam sunt, memores sententiae 
S. Augustini^: ,Inutiliter signa interpretari, male vagantis 
erroris est.* ftui enim in alterum extremum procurrunt, atque ubi 
spirituali sensu colligendo adlaborant, literalem negligunt, atque sensum 
spiritualem etiam ibi quaerunt et statuunt, ubi nuUa eius indicia reperi- 
untur ; isti sane quam maxime praepostere agunt ^. Itaque certa ac indubia 
sensus spiritualis argumenta non aliunde petere est, quam ex iis auctorita- 
tibus, quibus refragari vetitum viris catholicis est; ex testimonio inquam 
S. Scriptorum, ex Ecclesiae iudicio atque ex communi S. Patrum sententia. 
Sicuti autem sine ullo dubio constat, minime vanam esse illorum operam, 
qui sensum spiritualem multarum partium S. S. indagant; ita nihil magis 
cavendum erit interpreti, quam ne quid temere, et quod non secundum 



*) Unanimis fere interpretum huias aevi acatholicorum vox est: nuUum 
dari verum S. S. sensum nisi grammatico-historicum; eosque, qui aliter 
interpretantur, non Codicis Sacri sed suum vel a Divinis Literis alienum sensum 
exponere. Nos quidem quamvis de interpretationis grammatico-historicae neces- 
sitate intime persuasi simus, semper tamen iudicavimus eam, haud unicam et 
sufficientem esse; a multis Acatholicorum perperam adhiberi; et rei Christianae 
eo maximum detrimentum accidisse, quod ultra limites suos extenderetur, atque 
sine principiis ac consecutione usurparetur. Igitur ad interpretationem Librorum 
Sacrorum grammatico-historicam accedat necesse est typica, in iis locis, quae 
habent sensum spiritualem. ^) Lib. III. de doctr. chr. c. 9. p. 86. ^) Facile 
quidem largimur S. P. et S. E. docuisse: sensum spiritualem praestantiorem 
et sublimiorem esse literali, in quo latet: cnm nunquam res ipsa effigiem suam 
non antecellat. Plane vero absonum foret, sumere solum spiritualem sensum 
semper propter S. S. foecunditatem requirendum. Quin imo pro comperto 
habemus, quod sensus hic ab hominibus S. Literarum disciplinis non rite 
informatis tractatus, saepe reverentiae S. Scripturae debitae adversetur. Quae 
cum ita sint, omnis abusus interpretationis, quam vocant, typicae fngien- 
dns erit, et tenenda in his media via: ut nec prorsus inertes et torpidi maneamns, 
nec rursus curiosiores simns, quam par sit, atque ita a proposito excidamus. 



Digitized by 



Google 



266 Comment. de S. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 

leges iustae S. Bibliorum explicationis examinatum sit in medium veluti 
sensum spiritualem proferat. Duplex enimvero distingui potest eiusmodi 
sensus a. alter mere adscitus, ingenioque et arte quaesitus; quin uUum 
in re ipsa S. S. fundamentum subsit. Alter (3. non arte solum quaesitus, 
sed in re ipsa fundamentum habens, qui proinde et summo studio investi- 
gandus erit. Certe s. Patres, qui Apostolorum vestigiis insistebant, oontra 
excessum allegoricae interpretationis insurrexerunt * ; quod sic veritas 
S. Scripturae contemtui exponatur. Ac imprimis I. quidem id pro indu- 
bitato censeri debet, sensum mysticum proprium esse Veteris Testamenti ; 
illud enim figuris, allegoriis, symbolis res N. T. repraesentabat. Et re 
quidem vera: si finis Legis Christus est; quod Testamentum aliud 
exspectemus, cuius veluti in N. T. imago habeatur \ Quam maxime autem 
hallucinantur, qui totam S. S. in allegoriafi cohvertunt^: cum nulla sit 
auctoritas, quae id credere cogat; et ita hostibus Kevelationis supernatu- 
ralis ansa detur, ex huiusmodi interpretatione Divinos Libros aspemari et 
irridere. In hunc S. S. sensum venando Judaei praesertim desudarunt 
Kabalae, sive arcanae S. Scripturae explicationi, addicti. II. Caveamus, 
ne in sensum spiritualem usurpari putemus ab aliquo Hagiographo verba 
aut sententias alterius ; cum has quidem aliis rebus accomodat secundum 
aliquam similitudinem, quae intercedit voces ipsas inter et rem verbis 
illisque sententiis designatam. 



§. 113. Utrum au[xj^oXov et tutco; differant? 

Eespondemus affirmative dicimusque ,Typos* a meris ,Symbolis* 
secernendos esse; neque pro typis habere licet res, e quibus tantum similitu- 
dines ducuntur. Nimirum attendere oportet ,typum* inter^et ,symbolum* 
grande discrimen intercedere; quod ex ipsa definitione utriusque sponte sua 
sequitur. Symbolum, to au[i.poXov, est signum pro repraesentatione 
veritatis cuiusdam supersensualis et invisibilis, quae ad rela- 
tiones Deum inter et homines spectat*. Typus, 6 tutco?, est res 
quae ex intentione Divina facta est, ad rem aliam futuram 



1) E. g. S. Epiphanias, ep. ad Joann. ep. Hier. II, 315. s. S. Augustinus, 
contra Faustum 12, 7. s. VHI, 230. s. S. Hieronymus, in Dan. 10, 4. „conti- 
cescant, qui imagines et umbras in veritate quaerentes, ipsam conantur evertere 
veritatem." «) Coll. Hebr. 9, 16. 17. Gal. 3, 15. 3) Cf. A. J. Onymi, de usu 
interpretationis allegoricae in N, F. tabulis. Bamberg. 1803. p. 19, s. *) V. H, 
R, D. V. T. p. 139. 8. 



Digitized by 



Google 



IMsqiiisitio de sensus S. S. 267 

indicandain, quae nondum existit, sed certe aliquando eve- 
niet. Cum ergo in typo semper significetur futurum, non male etiam 
symbolum propheticum, imo et Prophetia vocatur; atque sensus 
typicus idem cum prophetico esse censetur. Deus qui per omniscien- 
tiam omnia fatura cognoscit, res quasdam in V. F. ita conformavit, ut sint 
imagines futurarum. Sic igitur interpreti A. T. omnino post inventum sensum 
literalem dispiciendum erit, utrum sit symbolum vel typus ? Semper autem 
sensus symbolicus et typicus nascatur, supposito literali ex 
ipsamet sententia; non violenter nec contorte. Quod quidem ut melius 
intelligatur, aliquas cautelas in explicando sensu typico observandas addere 
invat, a. Non omne quod in A. F. respectum habet N. F. typus est ^. 

b. In re, quam feonstat typicam esse, non omnes partes idcirco typicae sunt. 

c. Quae in una eademque re nonnunquam exprimi haud potuerunt, subinde 
aDeo inter plures divisae fuerunt^. d. Omnis typus imbecillior esse debuit 
antitypo ^. 



§. 114. Referuntur et expenduntur typi V. F. 

Typi V. F. igitur sunt vatieinia realia, exhibita per 
certas res gestas; quae et quatenus a Spiritu S. ad prae- 
notanda futura ordinatae et comparatae fuerunt. Typos sive 
yaticinia realia vere in S. S. V. F. reperiri constat: e genera- 
Ubus dictis Divinarum Literarum N. F. a. Docente divo Paulo * 
plures personae et res, nec non eventus Historiarum Veteris 
Foederis peculiari quodam consilio atque instituto ad id confor- 
mabantur: ut futura quaed$,m praesertim ad Christum et 
eius Ecclesiam pertinentia, rudioribus veluti lineamentis 
praesignificarent. Uti erant: Adamus'*, Melchisedecus^, Isaac 



*) Hanc legem observare neglexit Ph. Krementz, in Ubellis d. A. T. als 
Vorbild d. N. Cobl. 1866. et d. Evangel. im B. Genesis. ib. 1867. 2) Notandum 
tamen in Prophetis et Psalmis hnic regulae aliquando locum non esse, quia 
subinde ab una re ad aliam Vates avolant: a figura ad rem figuratam, ut, cum. 
de diversis rebus videatur esse sermo, deprehenditur tamen totus contextus de 
eadem re esse, maxime ubi eodem nomine et res et figura aificitur. Cf. Bas. 
Poncii Legion. Augustin., quaest. expos. 1, 1. in Menochio suppl. p. 123. s. 
H. R. D. V. T. p. 281. s. ^) Enimvero qualiscumque demum imago apte facta 
aliqttam rei etiam nondum visae notionem intuenti exhibet; sed accurate ab eo 
demum intelUgitur, qni apyijtDJTzoH ipsum ocuUs usurpavit. ^) Rom. 5, 14. I. Cor. 
10, 6. 11. Coloss. 2, 17. 5) Eom. 6, 14. „Adae, qui est forma futuri.'* ») Hebr. 7, 1. 



Digitized by 



Google 



268 Comment. de S. Scriptnr. cap. tert. gect. I. 

et Ismael, Sara et Hagar^, arca Noae^, scala Jacobaea^, 
Moyses^, victimae et caerimoniae^, Lex®, nubes, quae 
Israelitas ducebaf, manna et petra, e qua potum hauserunt^, 
serpens aeneus aliaque id genus facta*. Sunt vero facta haec 
typi non solum xai' ^'xPaaiv u. d., seu ob similitudinem 
quandam, quam habent cum iis rebus, quarum typi esse dicuntur: 
sed ideo quod illa Deus ita direxerit et conformaverit, ut futura 
praesignificarent. Sed nec Antiqui Foederis hanc in rem testimonia 
deesse, colligitur b. inde: quod Psaltes canere aggrediens, quae 
Israelitis contigerant mirabilia in deserto, eai® vocat ,parabo- 
lam' ^^ et ,aenigmata^ ^\ Quibus nominibus naturam Historiarum 
V. F. typicam manifeste indicavit. Enimvero parabolam et aeni- 
gmata illas res non alia profecto de causa dixit, nisi quia aliud 
quid, praeter id, quod erant, significabant ; prorsus sicuti para- 
bolae ahud significant praeter id, quod sonant. Cognoscuntur Typi 

c. explicatis exemplis. Videlicet sunt haec illa signa, quorum com- 
pletoentum ^3, Apostoli et Evangelistae his dicendi formulis: 
tunc adimpletum est; et impleta est Sqriptura; ut 
adimpleretur; aKisque similibus scribendi formis constituunt ^*. 

d. Sanctorum Patrum et Scriptorum E. eandem fuisse senten- 
tiam, neminem latet, qui aliquot paginas perlegerit e commentariis 
venerandis, quae gratae posteritati reliquerunt perpetua moni- 
menta^^ Neque parvi faciendum est e. testimonium Ecclesiae 



«) Gal. 4, 22. fl. „Quae sunt per allegoriam dicta.'* ^) I. Petri 3, 20. 
3) Joann. 1, 61. *) I. Cor. 10, 2. „Et omnes in Mose baptizati sunt in nube 
et mari.'* *) Hebr. 8, 5. 9, 9. ^) „Umbram habens Lex futurorum bonorum." 
Hebr. 10, 1. t) I. Cor. 10, 1. 8) i. Cor. 10, 4. 9) Joann. .S, 14. 15. W) Ps. 
78, 2. t. o. 11) bWD. 12) nlTH. ") nX>5pto{jLa. i*) Matth. 2, 16. 13, 36. Joann. 13, 
18. 16, 26. 19, 3.6. Act. 1, 16. In hia locutionibus verba 7zkrip6fa impleo; teX^co, 
perficio, idem omnino valent: ac facere ut eveniant ea ipsa, ad quae Oraculum 
y. F. allegatum pertinet. £t ideo non autem alia his sirailia vel analoga adfe- 
runtur; de quibus tamen vaticinium minime fuerit prolatum. Sane energiam 
quandam locutiones illae praeseferunt, qua compellimur in aliam prorsus signifi- 
cationem eas accipere, quam ut simplex : quemadmodum volunt etiam nunc quidam 
e nostris interpretibns, comparationis forma sint, simplicemque annuntient remm 
similitudinem. Cf. E. W. Dresde, de sensu v. TcXyjpouv in N. T. Witt. 1786. 7. 
i^) Yideantur S. Clementis Rom., ad Cor. I, 12. p. 69. S. Justini Martyris 
dial. cum Tryphone §. 42. p. 137. 68. p. 236. 86. p. 209. 114. p. 383. S. Irenaei, 
adv. baer. IV, 26. 26. p. 641» s. S. Cyprlani, de bono patientiae ^. 10. p. 246, 



Digitized by 



Google 



Disquisitio de seiiBu S. S. 269 

Romanae; quod vetera monimenta artis nobis servarunt. In liis 
depicta vel sculpta conspicimus ea Veteris Foederis instituta, quae 
in Novo Foedere veluti adimpleta describuntur. Repraesentantur 
homines E. g. Noe, Abraham, Melchisedec, Isaac, Jacobus, Jose- 
phus, Moyses, Aaron, David, Salomon, Jonas aliique V. F. viri, 
qui personam typicam sustinebant, tenuemque imaginem antitypi 
exhibuerunt. Hoc autem non ad omatum, decoremque modo 
Sacrorum Locorum pertinuisse ; sed ad morem, qui penes priscos 
Christianos erat, mysteria religionis' Christi hisce typis delineandi, 
docuerunt viri horum monimentorum scientissimi. 

F. o. P. Aringhif Roma aublerranea. Roma 1651, C. Bottari, ScuUure epit- 
ture sagre, estratte dei cimiteri di Roma. Romae 1737 — 46. Boldetti, Osservazioni 
sopra i Cimiteri de santi Martiri ed antichi Christiani di Roma. Romae 1720. 
Ciampinif vetera monumenta Romana. IIL v. Rom. 1747. Fr. Miinter, Symhold 
Veteris Ecdesiae artis operihtta expressa. Hafn. 1819. Ei. Sinnbilder und Kunst- 
vorstdlungen der alten Christen. Altona 1825. Chr. Fr. Bellermann, uh. d. altest. 
chr. Begrabnissstatten. Hamh. 1889. Marchi 8. J.y I Monumenti delle antiche arti 
christiane, neUa Metropoli del Christianismo. Toiin. 1841, Qaume^ Geschichte der 
Catacomben^ in Rom. Reg. 1849. J. U HeureuXy Hagioglypta sive picturae et 
acr^turae s. antiq. ed. R. Garucci S. J. Lut. Par. 1856. C. J. Pitra, SpicUe- 
gium Solesmense. Par. 1855. III, 499. J. B. eq. de Rossi, diss. ib. p. 545. s. Ei. 
Roma sotteranea. Rom. 1864. I. L. Perret, Caiacombes de Rome. Par. 1857. Testi- 
monia Synagogae nohis hac in re patrocinari, docent loci huc spectantes, quos collegit 
Raymundus Martini, in pugione fidei ed. B. Carpzovi. Lips. 1687. p. 837. s. 
FrischmtUh, diss. de agno Dei in Thes. II, 366. s. Cf. C. A. Crusii, Hypomn. 
ad Theol. proph. Lips. 1764. I, 43. s. J. Fr. Kleuker, de nexu q. c. i. utr. Div. 
const. Foedus prophetico. Helmst. 1791. p. 72. s. Fr. Freindaller, Quartalschrift 
I. 2. 266. s, Olshausen, ein Wort uber tieferen SchHftsinn. Konigsh. 1824. cum 
additamenio. Hximb. 1825. Tholuck, einige apolog. Winke f. d. Studium des 
A. T. Berlin. 1821. C. H. Sack, ub. d. Geschichtl. im A. T. Bonn. 1841. F. X. 
Patritii S. J,, de interpretatione Scripturarum. I, 170. s. Bade, Christologie. 
IV, 294. s. Laib et Schwarz, Biblia Pauperum. Zur. 1867. p. 14. s. 



Tertttlliani, adv. Mare. m, 7. p. 117, 16. p. 130. IV, 35. p. 233. s. adv. 
Praxeam 16. p. 268. s. Clementis Alexand., Strom. V, 8. p. 671. s. S. 
Attgustini, de cons. ^vang. I, 11. §. 17. p. 671. S. Hieronymi, ep. 63. ad 
Panlinum p. 271. Missum facimus Origenem, qui, quod in Divinis Voluminibus 
edisserendis, pessumdato nonnunquam vel neglecto historiarum sensu, allegoricis 
expositionibus rei veritatem nimis oblimasset; multorum insimulationes vivus 
Vidensque saepe expertus est. Addimus pulcherrima S. Paulini Nol. ep. XXXn, 
5. p. 333. ad Sever. verbat ^Aula duplex tectis ut Ecclesia Testamentis; Una 
sed ambobus gratia fontis adest. Lex Antiqua Novam firmat, Veterem Nova 
T5omplet; In Veteri spes est, in Novitate fides. Sed Vetus atque Novum con- 
iuQgit gratia Christi." 



Digitized by 



Google 



270 Comment. de S. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 

Ut illa, quae de typis S, S, V. F, monuimus, rite intelligantur; typum Agni 
Paackalis explicare visum est. Agnum paschalem — Exod. c. c. 12. et 13. 
coU. H. V. T. p. 105. 145. — Christi Domini typum fuisse, in aprico ponit 
S. Joannes Ev. 19, 36., qui Jesum in Apocalypsi agnum vocare in deliciis habet. 
Cf. 5, 7. 8. 12. 6, 1. 7, 9. 10. 14. 17. 12, 11. 13, 8. 14, 1. 4. 10. 16, 3. 17, 14. 19, 7. 9. 
21, 9. 14. 22. 23. 27. 22, 1. 3. 14. S. Paulus vero I. Cor. 5, 7. Christum «Pascha 
nostrum" esse affirmat. S. Joannes quoque Baptista ad agnum in V. F. 
mactari solitum, et cumprimis paschalem respexit; cum ideo Joann. 1, 29. 
Christum peccata mundi ferre asseruit ; hunc ipsum agnum aspicere iubet Prae- 
cursor Domini atque praestantiam eius considerare, ubi voce „ecce agnus Dei!" 
unumquemque nostrum veluti ad rem-magni momenti attendendam excitat. Sane 
ratio primaria et respectus potissimus, cur Messias cum agno comparetur Isai. 53, 7., 
e verbis Baptistae luce clarius patet. Princeps quoque Apostolorum nomine 
„aji.vou ajj.t6(i.ou xai aa7c(Xou** Christnm vocare cepit. I. 1, 19, Victima ergo 
paschalis, quam peculiari et operosiori ritu, maiori item caerimoniarum apparatu, 
quam uUa alia sacrificia parare oportuit Judaeos, sua e qua parte erat victima 
Dominici sacrificii tam cruenti quam incruenti, figura fuit. Sed et 
ratione illa, qua sacramentum sacer cibus fuit, Eucharistiae typum gessit. 
Cum fere omnes circumstantiae in tanto mysterio considerationem mereantor 
et aliquid significent, analogia intet rem significantem et significatam 
penitius consideranda venit. Oportuit edere agnum, qui esset perfectus, inter 
duas vesperas; non frangebantur eius crura et sanguine ipsius respersi fnerant 
portarum postes, ut Angelus percussor Hebraeos transiret. Assatns deniqae 
edebatur totus, sine fermento, cum herbis amaris. Haec omnia aXX7]Yopoup.sva, 
ut loquuntur S. P. et S. E., i. e. typica fuisse, facile constituitur. Nam Jesas 
Chi*istus, Filius hominis, absque peccato Hebr. 7, 26. 9, 14.; agno labis et 
maculae experto, patientia et mansuetudine fuit simillimus. Coll. Jerem. 11, 19. 
Act. 8, 32. s. Revera ta i:aGij(jLaTa Christi H. Cor. 1, 6. Hebr. 2, 10. insigni 
amaritudine acerba fuere. Sic itaque Dominus Noster cruciandus igne passionum; 
consumendus et occidendus erat in consumraatione Y. F. Heb. 9, 26. £t tamen 
semper ille idem mansit, cuius nec ossa frangi, neque corpus in sepolchro 
putrescere potuit. Eodem sane tempore, quo fusus est agni paschalis sanguis in 
templo — ut fignra veritati praeiret. — effusus est etiam sanguis Christi. Enimvero 
cum alio die Christus, alio die Judaeorum primores pascha celebraveritit; non sine 
Deo factum est, ut inciderit veri agni Christi mors, in eum ipsum diem et tempns 
diei, quo agni paschalis sacrificium fiebat. Cuius Agni N. F. sanguisut prosit 
applicandus est homini per baptismum, qui est Ecclesiae ianua; Ephes. 1, 7. Col. 
1, 13. 14. aliaque sacramenta, de quibus disputare non est huius commentarii. 
Sed etiam iugis atque incruenti Sacrificii N. F. mysterium typua agni 
paschalis adumbravit V. F. Suam carnem edere nos iubet Divinissimus Sal- 
vator. Joann. 6, 54. s. Ad sacrum epulum corporis Christi accedere debemns 
iuxta Apostoli I. Cor. 5, 8. praeceptum: non in fermento veteri, neque in 
fermento malitiae; sed in azymis sinceritatis et veritatis. Utique agno paschali: 
sacrificium, quod Christus obtulit, et Ecclesia offert, prophetice indicatom, 
liquet inde: quod Apostoli ante Christi passionem manducaverint carnem 
Christi in novissima coena, et proinde verum illum agnum paschalem; 
^d cuius epulas nos hortatur, ut vidimus, iara s. Paulus I. Cor. 5, 7. Adiunxit 



Digitized by 



Google 



Disquisitio de Bensii S. S. 27 1 

autem Cbristus Dominus manducatioui agni paschalis continuo celebrationem 
Encharistiae, ut aperte ostenderet, se hac typum implevisse. Si porro considera- 
mus circumstantias utiiusque rei, manifeste sibi invicem respondent. Cf. H. V. T. 
p. 105. 145. H. N. T. p. 96. s. 234. s. Enimvero agnus paschalis die l^. primi 
mensis immolari debuit;. hoc ipso autem tempore Christus instituit S. Eucha- 
ristiam. Victimam Paschalem mactari oportuit in memoriam transitus Domini 
et liberationis populi de Aegypto; Eucharistiae sacrificium sub speciebus panis 
et vini quotidie immolandum, renovat memoriam transitus Domini per passionem 
ex hoc mundo ad Patrem ; item nostrae liberationis de potestate diaboli, quae per 
Christnm facta est. Agni sanguinem Jerosoljmis effundere iussi sunt.sacerdotes; 
Solymis effiisus est sanguis Christi, sicut ipse praedixerat. Luc. 13, 32. Lege 
cantum 6rat, ne fermentato Hebraei uterentur pane tempore Paschae; Jesus, ut 
canit Ecclesia dnce s. Paulo L Cor. 5, 7. s. „observata lege plene cibis in 
legalibus" veluti azyma instituit Eucharistiam. Unde optime perorat S. Joannes 
Chrysostomus, hom. de proditore Judae L 2,453.: „Adest Christus, et 
nunc is, qui mensam illam apparavit, hic ipse hanc nunc exornat, 
non enim homo est, qui facit: ut proposita efficiantur corpus et 
sanguis Christi, sed ipse Christus, qui pro nobis crucifixus est.'* 
nln ipsa mensa, concludit idem' s. Pater, utrumque Pascha et typi et 
veritatis celebratum est.^ Hoc ipsum habet communis sensus S. S. Patrum 
et Scriptorum. Cf. Tertullianus, adv. Marc. IV, 40. 247. s. S. Cyprianus, 
de unit. eccl. H, 122. S. Ambrosius, de Abraham I, 40. I, 297. in Ps. XLHI. 
ennar. n. 35. p. 902. S. Hieronymus, in Matth. 26, 26. VU, 216. S. Augu- 
stinus, quaest. in Hept. II, 42. p. 608. S. Leo M., serm. VII. de Pass. Dom. 
ed. Malou in Bibl. asc. Lovanii 1850. XIX, 42. S. Gregorius M., 1. II. hom. 
XXIL in Evangel. I, 1534. S. Cyrillus Alex., in Joann. 4, 437. 438. Quare 
merito praefatione paschali Ecclesia canit: „Te in hac potissimum die 
gloriosius praedicare, cuptiPascha nostrum immolatus estChristus: 
ipse enim vere est agnus, qui abstulit peccata mundi." Egressum 
ex Aegypto, typum etiam alterius Redemtionis esse, concedunt etiam 
Judaei; dummodo non praeiudicio occupati terrenam aliquam et in S. S. haud 
promissam liberationem inferre satagerent : quae postquam Hostia illa Divina se 
stitit i. e. Messias, vana prorsus et insipida est. Christus, cuius apparitione 
quantopere laetati fuerint veri Judaei ex eo liquet; quod non aliter ac si magni 
pretii thesauro invento laetabundus exclamet Philippus: Joann. 1, 41. „Inveni- 
mus Messiam Christum.** Jesus Christus passus (srucifixus et. mortuus pro 
nobis lyti-um solvit, et sanguine suo nos vere aspersit. Unde et virtute illius 
redemti, novum illud canticum, quo Judaei tum demum Deum se veneraturos 
spondent, cum in integrum restituta fuerit Theocratia, iam inchoandi causam 
habemus laetissimam. 

Consulendi*sunt de hoc typo: C. R. Bellarminus, contr. de sacrif. Misa. 
I, 7. p. 1332. J. Th. Freigins, Mosaicus, Bas. 1592. p. 207. A. Varenius, 
de agno pasch. Hebr. Rostoch. 1652. G. Moebius, de agno pasch. Lips. 1655. 
S. Bochartus, Hierozoic. U, 50. I, 551. s. J. Frischmuth, de agno Dei, in 
thes. th. ph. II, 365. s. Ei. de iud. agno paschali Jen. 1660. Z. Frosterus, 
de agno paschali Aboae. 1698. D. Lundius, de agno paschali. Ups. 1705. 
A. Natalis, H. E. V. T. Diss. XVI, 7. I, 285. s. A. Calmet, Dictionar. Bibl. 



Digitized by 



Google 



272 Gommeiit. de S. Soriptnr. cap. tert. eect. I. 

n, 204. 8. H. Scharrau, de pl. pasch. ei. myst., in Obs. s. Lubec. 1733. II, 
317. B. W. Smits, L. Exodi elucid. Antv. 1767. I, 238. s. J. Fr. Frisch, 
bibl. Abh, v. Osterlamme. Leipz. 1758. B. Ugolinus, in Thes. Antiq. S. XYIIr 
1178. 8. C. C. W. F. BMhr, Symbolik des Mos. Cult Heid. 1839. II, 627. 
J. H. Kalthoff, Handb. d. hebr. Alterth. Mtinst. 1840. p. 209. s. S. J. Ch. B. 
Hoffmann, Weiss. u. ErfttU. N5rdl. 1841. 1, 123. s. Ei. Schriftbeweis. ib. 1863. 
U. 1, 268. 8. Krfiger, das Osterlamm in der Tiib. Quartalschr. 1854. p. 200. s. 
263. 8. Bade, Christ. HI, 316. Fr. Hfllskamp, Bohrbachers Universalgesch. 
d. k. Kirche. Mttnster. 1860. I, 378. s. C. Fr. Keil, bibL Comm. tt. d. Bticher 
Moses. Leipz. 1861. I, 384. s. 



§. 115. E sensu spirituali sumitur efficax argumentum 
ad probandas res fidei. 

£x iis, quae hactenus exposita sunt, sequitur: sensum spiritualem 
perinde ad probanda fidei atque morum dogmata valere; atqneexeo 
aeque firmxim argumentum duci, sicut ex sensu literaU. Enimvero o. cum hic 
aensus non minus a Spiritu S. intentus sit, quam literalis ; si talem habet aucto- 
rem, nequit non esse certissimus : si vero certissimus est, ineptus esse non poterit, 
ex quo argumenta ducantur. Sed et ^. hoc ipso argumentorum genere usi sunt 
ipsi Scriptores Sacrorum Bibliorum. E. g. Matth. 2, 16. Rom. 9, 7. I. Cor. 9, 9. 
Hebr. 4, 3. Unde argumenta ex sensu spirituali non modo concionatorum 
discursibus inserviunt, sed ea iam per se illud argumentorum genus suppedi- 
tant, quod a vaticiniis sive a rerum futurarum praedictionibus duci solet. Sic 
verba Exodi 12, 46. ^Os non frangetis^* ; de agno paschali scripta, teste divo 
Joanne Ev. 19, 36. spiritualiter significabant : Christi crura non frangenda esse; 
et plane id efficiunt praedictum olim a Moyse fuisse, quod factum narrat 
S. Joannes. V. p. 268. 270. Illud ad extremum annotandum est: cum S. Literarum 
dignitas et auctoritas a Spiritu S. tanquam auctore primario Saerae Scripturae 
procedat; ultro colligitur, omnium minime necesse esse, ut sensus spiritualis 
distincte secundario auctori, sive Hagiographo, fuerit cognitus. Satis est ad 
rationem Hagiographi, instrumenti licet animati Spiritus S., ut sit in iis, quae 
scribit intelligens et liber; hoc autem est: si verba ut sonant, prae se babuit, 
retento etiam et non communicato sibi inteliectu sensus spiritualis. Interim multa 
cogimur in talibus rebus, . quae ad internam conditionem Hagiographorum attinent, 
ignorare; et sane malumus modum inspirationis humiliter nescire, quam citra 
Divinae Revelationis axiopistiam, quidquam amplius, definire. 



§. 116. An et qui praeter literalem et spiritualem in 
Divinis Literis reperiantur sensus? 

Praeter genus interpretandi S. Scripturam literale et mysticum, a quibus- 
dam distiuguitur: consequens et accommodatum. In qua distinctione illud 
facile concedimus, fieri nou sine magna utilitate : ut ex iis quoque, quae in Sacri 
Codicis lectione media ratiocinatione colliguntur, ad mentem doctrinarum 



Digitized by 



Google 



Disqnisitio de se&sn S. S. 273 

veritate imbuendam) vel ad mores honestate informandos, ut legentes et alii 
pie erudiantur. Secundum S. Pauli verba: Bom. 16, 4. ,,Quaecunque scripta 
sunt: ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et con- 
solationem Scripturarum spem habeamus.^ Et ad Cor. I. 10, 4. „Haec 
autem scripta sunt ad correptionem nostram." Denique iuxta moni- 
tum: Tim. II. 3, 15. 16. 17. „Sacras Literas nosti ab infantia, quae 
te possunt instruere ad salutem per fidem, quae est in Christo 
Jesu. Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, 
ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut 
perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus." : illud inter 
alia spectabat Spiritus S. in Scripturis, ut ex illis discamus, quid nobis agendum, 
quid cavendum sit. Atque hanc quidem utilitatem S. Scripturae Apostolus repetit 
ex eo, quod Scriptura Divinitus inspirata sit. Quod ipsum consequentem 
sensum adpellare aliquibus Theologis placuit. Sed non satis accurate, non enim 
agitur hic de sensu S. Scripturae obvio, sed de nostra eiusdem cognitione et appli- 
catione. Cognitionem hanc quid plane aliud esse, et a sensu differre, ultro 
sequitur. Posset forte sensus impropria quadam ratione haberi, in quantum 
Spiritus S. Scriptori Bibliorum suggerens sententias, id providit, ut ex earum 
lectione veri quid eruamus, quod moribus rite fingendis, alendaeve in Deum pietati 
conducat. Huius rei meminit d. Augustinus, de Civ. Dei. XH, 19. 1, 455. et de 
Doctrina Chr. III, 27. p. 99. s. Attamen si qiiid hoc modo e Divino Codice colligit 
pius S. S. lector, cavere debet; ne quid a veritate absonum, aut ab ipsa verborum 
significatione alienum inde depromat. Eiusmodi enim rem Spiritus Sanctus, Divini 
Codicis U. T. Auctor, profecto non intendebat. Sensus accommodatus, quem 
rectius transsumtivum alii dicunt, voces atque enunciationes S. Scripturae 
aptat alicui alteri rei exprimendae, ac ea sit, quam auctor expressit. — Exempla 
huius sensus bene multa congessit J. Acosta S. J., de vera Scripturas interpre- 
tandi ratione lU, 6. ed. c. p. 109. s. — In hoc autem genere tractandi S. Literas 
per accommodationem, nullum certe in se vitium est. Licet ad finem mutuae 
aedificationis voces atque enunciationes S. Scripturarum, quandoque etiam non- 
nihil inflectendo, aliis rebus exprimendis aptare; quam iis, quas verbis illis 
secundum literam auctores ipsi expresserunt. Quod inde facile patet, quia Sacro- 
sancta Ecclesia in suis divinis Officiis, hoc genus interpretandi saepissime et 
pulcherrime usurpat; suas videlicet ex S. Paginis antiphonas, laudes atque preces 
concinnans. S. Patres et Scriptores E. hoc ipsum faciunt; Jdque non sine multa 
venustate. Neque modo licet, sed cum laude quoque fit, nec sine pietatis emo- 
lumento: ut nostris etiam diebus eloquentissimi oratores sacri in eo genere 
utendi S. S., ad propositas sibi res versentur. NonnuUa tamen in hoc S. Scriptu- 
rarum usu sunt observanda; quibus neglectis modus transferendi verba S. Scri- 
pturae improbandus atque illicitus evaderet. Quamobrem a. sane erraret, qui 
accommodatitium sensum traderet velut literalem et vicissim. Vel si quis b. e sensu 
transsumtivo vellet necessariura et quasi divinum pro veritate aliqua ducere argu- 
mentum ; si quid enim momenti haberet sensus accommodatus ad aliquid proban- 
dum, nequaquam illud haberet ab auctoritate S. Scripturarum, quae non in hunc 
sensum ea nobis ratione exhibent, sed utique aliunde. Unde constat: hunc 
sensum magnopere diflferre ab illo altero literali et spirituali , in quo vehementer 
peceatum est, si verba quovis modo immutentur, ut sententiae diversae serviant. 
Danko, Hist. BeYelationis divinae. III. 18 



Digitized by 



Google 



274 Comment. de S. Scriptar. cap. tert. sect. 1. 

Qua ratione sensus S. Scripturarum bene perspecta, refellitur prorsus opinio falsa 
s. d. Rationalistarum, qui Prophetias et Typos V. F. in N. T. a Hagiographis 
citatas allegatosque: non vero sensu literali et typico, sed hoc accommodato 
accipiendas esse putant. Certe, ut paucis rem dicamus, nefas est existimare: 
Scriptores Spiritu Dei plenos, insufficientia et a vero sensu aliena testimonia 
laudasse. Quae literali vel spirituali sensu ab Hagiographis proferuntur, de quibus 
scripta sunt, ad eum modum lectores habeant ; quae vero per accommodationem 
n,on per proprietatem enunciantur, in his pietas et devotio quaeritur. Neque 
enim Ecclesia vult, vel potest S. Scripturae sensum verum xaia X^fiv adscribere, 
quem illa a Spiritu S. intentum non contineret. Verum enimvero cuncta S. Lite- 
rarum mystica loca, quorum fides sustentatur D. N. J. Christi, Apostolorum et 
Ecclesiae auctoritate; ad humanae „pro tempore" rationis placita reducere, 
ausi sunt: J. G. Rosenmiiller, de traditione hermeneutica, Lips. 1786. C. D. Beck, 
de interpr. Veter. Script. Lips. 1791. M. Weber, de discr, leg. et bene fact. 
in 1. N. T. propos. negl. Vit. 1792. C. L. Nitzsch, de iud. mor. praecept. in 
N. T. Vit. 1793. H. Planck, de princ. et caus. interpr. Philon. allegor. Gott. 
1806. Anonymi, de interpr. I. N. T. histor. n. un. vera. Gott. 1807. A. J. Onymus 
[d. q. V. viri praecl. Ruland librum, Ser. Prof. Theol. Wirc. p. 180.], de usu 
interpr. allegor. in N. F. tabulis. Bamb. 1809. Fr. B. Koester, de relig. ac poes. 
confin. Kiliae 1826. W. A. Hengel, or. de gramm. L. S. interpr. Lugd. Bat. 
1827. C. Fr. Fritzsche, de Revelationis not. bibl. Lips. 1828. Ei. de Rationa- 
lismo comm. I. H. Hal. 1838. Uhlemann, de varia Cant. C. interpr. rat. BeroL 
1839. G. Moll, or. de iis q. n, aet. f. E. Antist. min. negl. s. Amst^l. 1847. ; aliique 
quorum errores plus semel taxare coacti sumus. 



LEGES SERVANDAE IN EXPLICANDA 
S. SCRIPTUEA. 

§. 117. Norma recte quaerendi sensum S. Scripturae. 

Leges expHcandi S. Scripturam sunt proprie praecepta 
definientia modum: sensus varios verborum in Divino Scri- 
ptore recte reperiendi. Ducuntur eae primo quidem e decretis 
de natura sensus. Attamen universae illae observationes de sensu 
eiusque diversis generibus ad hoc non sufBciunt; quia sensus 
verborum pendet ab usu loquendi; sive coniunctione, quae inter 
verba et ideas intercedit: quae rursus orta est ab institutione 
humana, contineturque consuetudine. Verba enim in se non sunt 
naturalia aut necessaria rerum signa; unde facile intelligitur, regulas 
de sensu quaerendo maxime debere definire modum, quo reperiatur 



Digitized by 



Google 



Leges explic, S. Scripturae. 275 

usus loquendi. Eius porro observatio proprie est Grammati- 
corum; quorum artis praecipua pars in eo versatur, ut quid 
verbum quodcumque apud singulum scriptorem sonuerit, diligenter 
exquirant. Cum vero sensus verborum in L. L. S. S. U. F. habito 
respectu ad solas literas non magis sit arbitrarius, quam in ceteris 
libris ; imo adstrictus certis a natura linguarum V. et N. F. ductis 
legibus, ultro sequitur: illa quae Grammatici circa idiotismos 
in Scriptura S. occurrentes praecipiunt, solerter expendere oportere 
eum, qui Codici Divino explicando operam navare cupit. Sunt 
autem idiotismi certae quaedam constructiones linguis 
propriae, quibus fit, ut una ab alia lingua multum differat. Enim- 
vero cum Libri Sacri, quod ad sensus literalis naturam et indolem 
attinet, nihil plane difFerant ab alio ingenii humani partu ; sed signi- 
ficatio verborum sive proprie sive ixsTa^opixo)? sumantur, eodem 
modo se in Sacris atque in profanis elucubrationibus habeat: etiam 
sensus literaUs in utrisque literis pari ratione quaerendus est. 



§ 118. Sub iisdem verbis S. Scripturae unus nisi 
reperitur sensus literalis. 

Ut autem eo rectius, quae hac de re disputari solent, intelligantur, obser- 
vare iuvat: tribus abhinc saeculis multos Theologos docuisse: unam eandem- 
que sententiam Divi Codicis multiplicem seusum habere literalem. 
Istorum catalogum exhibet Jos. de Turre, 1. c. p. 68. et J. Th. Beelen, diss. th. 
qua sententiam vulgo receptam esse S. Scripturae multiplicem interdum sensum 
literalem nuUo fundamento satis firmo niti demonstrare conatur. Lovanii 1846. 
p. 6. s. Catalogus autem iste faciliter novis accessionibus nominum angeri posset. 
E. g. J. Acosta, de vera Scripturas interpretandi ratione III, 19. p. 114. s. 
J. Opstraet, Theol. Lovan., de locis theol. diss. de S. S. q. VII, 4. ed. Ven. 
1780. p. 46. 8. et aliorum. £t isti quidem viri dicunt Veteres sumsisse: in 
eadem litera plures latere sensus veros et proprios; velut ab ipso 
S. Scriptore cognitos et intentos. Cum vero a. naturae indolique sermonjs et iam 
D. Bibliomm longe sit convenientius , ut unicus tantum eius sensus proprius 
nliteralis" s. d. admittatur; idque p. dignitas et gravitas S. Scripturae requirat; 
imo consilium eius postulet, non sine sufficienti causa sententia, quae multi- 
plicem S. Scripturae sensum uni eodemque loco subesse statuitur, reiicitur. 

Possunt tamen eiusdem loci S. S. nonnunquam ab ipsis d. Scriptoribus, 
item a S. P. et S. E. vario sub respectu, plures dari interpretationes; iuxta 
iUud d. Augustini: „In libris autem omnibus sanctis intueri oportet, quae ibi 
aetema intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuncientur, quae 

18* 



Digitized by 



Google 



276 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

agenda praecipiantur." De Genesi ad liter. I, 1, III. a. p. 117. E. g. manna 
Exod. 16, 15. s. significat cibum coelitus missum, quo Israelitae pascebantur; 
Joann. 6, 31. s. sensu spirituali de .Eucharistia sumitur, cuius erat typus; 
II. Cor. 8, 15. accommodate de eleemosyna danda usurpatur ; denique Apoc. 2, 17. 
anagogice ref ertur ad gloriam coelestem. Nec secus sentire queunt Theologi 
Catholici, qui foecunditatem vimque divinam S. Bibliorum norunt, eiusdemque 
excellentiam agnoscuut. V. Comm. h., p. 67. s. 



§. 119. Natura et ratio linguae Hebraeae. 

De linguae Hebraeae natura et ratione agentes, eam merito vocemus : 
sanctam et antiquissimam; imo habito certo respectu primaevam. Qaa 
de re v. H. R. V. T. p. 42. 43. Et sane absque cognitione huius linguae maxima 
Codicis s. V. F. pars, densis obvoluta tenebris, interpretem doctum S. Scripturae 
fugeret. Unde res ipsa explicandorum S. Bibliorum postulat, ut illi, qui S. S. 
V. F. exponere aggreditur, hebraei sermonis singulae pateant copiae; omnemque 
linguae huius vim ac facultatem teneat, tanquam praecipui V. T. intelligendi 
aliisque recte expouendi organi. Quod ut pluribus demonstremus, eo minus 
opus videtur, quominus id his diebus ab aliquo in dubium vocatur. 

Ipsa linguarum omnium, praeprimis earum, quae per longos saeculorum 
decursus obtinent, ratio fert : ut plurimas non modo ex usu quotidiano, commercio 
cum exteris, a victoribus populis; sed ex temporum quoque et fatorum serie, 
diversas subire necesse habeant mutationes. Ut enim omnes linguae, sic quoque 
Hebraea suis variata est periodis. Has periodos commode sub fatorum Reve- 
lationis Divinae V. F. ratione concipere licet. Cf. proleg. H. V. T. p. X. XI. Quo 
pacto observanda nobis occurrunt : initia et studium perficiendi linguam usque ad 
exitum Israelitarnm ex Aegypto, et ingressum in terram Chanaam. Durante hac 
periodo lingua Hebraea non tantum naturalem suum vigorem retinuit, sed paulatim 
cultior evasit. In Volumine Moysis quaedam particulae sublimi ac venusta nitent 
poesi, vocum copia, imaginum elegantia; quod orationis flumen amplam lingnae 
perpolitamque extensionem deposcit. Cf. H. R. D. V. T. p. 184. s.^ Maxime floruit 
lingua Hebraea periodo alterasub Regibus, non sine notabili attamen varie- 
tate. Salomon non modo tercentum parabolas et mille quinque Cantica protulit; 
verum et de omnis generis rebus naturalibus uberrima novarum vocum ante igno- 
tarum supellectile adhibita, disputavit. Aetate illa et sequentibus plurimi Didactici 
et Prophetici Libri s. exarati sunt. In scholis Propheticis, procul dubio, etiam puri- 
tati et facundiae linguae Hebraeae opera navata fuit. Quamvis autem eo tempore 
lingua Hebraea summopere floruerit, facile tamen concedi poterit, ipsam hac 
periodo ad finem vergente, in deterius ruisse. Cum captivitate babylonica 
tertia linguae Hebraeae, continuo decrescentis, periodus incipit. Quan- 
quam Judaei in Palaestinam ex exilio reduces facti vernaculam Hebraeam adhuc- 
callerent, perque aliquod tempus conservarent : tamen lingnae aramaeae, idiomati 
Hebraeo valde cognatae, ita pedetentim assueverunt, ut praesertim penes plebem 
linguae Hebraeae notio in oblivionem abiret ; atque ab eruditis modo intelligeretur. 
A secunda Hierosolymarum vastatione, lingua Hebraea sub favilla et ruderibue 
quasi sepulta iacuit; usquedum per Judaeos aeque ac Christianos instauraretur. 



Digitized by 



Google 



Leges ezplic. S. Scriptnrae. 277 

De linguae Hebraeae natura et ratione, praeter Grammaticos, legi meren- 
tur: V. E. LSscher, de cansis lin^ae hebraeae libri III. Francof. 1706. 
J. Simonis, Introductio grammatico-critica in linguam hebraeam. Halae. 1753. 
G. F. Hezel, Geschichte der hebr. Sprache u. Liter. ib. 1776. G. Gesenius, 
kr. Gesch. der hebr. Sprache. Lips. 1816. A. Th. Hartmann, ling. Einl. in d. 
Studium der Bticher d. A. T. Brem. 1818. S. E. Blogg, Gesch. d. hebr. Spr. 
u. Liter. Hann. ed. 2. 1826. Ei Aedificium Salomonis. ib. 1832. pitr?"' ncto, Isagoge 
in grammaticam et Lexiographiam linguae hebraicae auct. Fr. Delitzsch. 
Grimm. 1838. L. E. Havernick, H. d. h. k. Einl. I. 91. s. Keil, Lehrb. d. 
h. kr. EinL ed. H. Franc. 1859. p. 28. s. Bertheau, in Herzogs R. E. V, 608. s. 
Bleek, Einl. in d. A. T. ed. IL Berl. 1866. p. 71. s. Fr. BSttcher, Lehrb. d. hebr. 
Spr. Leipz. 1866. Eandem illustrant: Th. F. Stange, Beitrage zur hebr. Gramm. 
Hal. 1820. G. B. Winer, tl. d. Armuth d. hebr. Spr. Lips. 1820. Ei. ob. d. hebr. 
Spr. leicht zu nennen sei. ib. 1823. H. Hupfeld, de emendandae lexicographiae 
hebraicae ratione. Marb. 1827. Ei. de rei grammaticae apud Judaeos initiis anti- 
quissimisque scriptoribus Hal. 1846. Hoc argumentum denique olim copiosissime 
tractavit B. Waltonus, in prolegom Bibl. polyglott. ed. Cantabr. 1828. I, 101. s. 



§. 120. Praecipua literas Hebraeas eognoscendi 
subsidia enumerantur. 

Sequitur, ut paucis ipsa subsidia recenseamus, quae ad intelligendas literas 
Hebraeas faciunt. Omnes, qui vel a limine u. d. S. Codicem Veteris Foederis origi- 
narium salutavere, in comperto habent, quantum ei lucis afiulgeat ex illarum cogni- 
tione linguarum, quas tanquam filias magnae Matris Semiticae, singulari Numinis 
providentia servatas habemus. Sunt nempe hae s. d. dialecti orientalesi. e. 
Chaldaica, Syriaca et Arabica; quarum ope tam Judaei quam Christiani 
hebraearum radicum primigenias significationes explicarunt earumque fide sua 
Lexica exstruere non dubitarunt. Aramaeam dialectum, bifariam divisam, quod 
attinet: Cum non solum multae anomaliae e lingua Chaldaica assumtae, sed 
integrae quoque pericopae — Gen. 31, 47. Jer. 10, 11. Dan. c. 2, 4— c. 7, 28. Esr. 
4, 8 — 6, 18. 7, 12—26. Cf. a. r. E. Boehl, de Aramaismis Libri Koheleth. Erl. 1860. 
p. 6. — chaldaice scriptae in Textu V. T. reperiantur ; linguae illius cognitio S. S. 
studiosis perquam utilis, imo expositoribns eruditis summe necessaria est. Multae 
etiam radices deperditae, onzct^ XsYOjxeva incertaque vocabula in dialecto chaldaica 
supersunt, et ex ea explicari possunt. Est quoque linguae Syriacae suus et 
quidem haud negligendus usus. Dialectus aramaea occidentalis — U. v. H. 
N. T. p. 217. Coram. p. 178. — vemacula exstitit Christi Salvatoris; eiusque Vir- 
gineae Matris, Apostolorum et discipulorum ; unde in eadem Evangelium primo 
promulgatum est atque in ipsam S. S. N. F\ complures voces aramaeae receptae 
sunt. V. H. N. T. p. 21 7. Verumtamen etiam in interpretatione V. F. Syrorum moni- 
menta explicationem Divini Codicis adiuvare, nulla disputatione eget. Neque infe- 
riorem locum tenet Arabica, quippe quae hodiedum usu, et antiquissimorum iuxta 
ac praestantissimorum omnis generis Ubrorum copia viget ac floret Nullus sane 
dubitationi relictus est locus : multarum hebraearum vocum vim, prae ceteris ex 



Digitized by 



Google 



278 Comment. de 3. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 

arabicae linguae thesauro erui. Tractavit hoc argumentum copiosissime et erudi- 
tissime Alb. Schultens, Origines Hebraeae ed. 11. Lugd. Batav. 1761. et J. Fr. 
Schelling, Abh. v. d. Gebr. d. arab. Spr. z. e. gr. Elns. in die hebr. Stuttg. 1771- 
Aliud subsidium, quo S. 8. V. F. sensus originarius evolvitur, in veteribus 
iactum est interpretationibus; quorum auctores quo propius abfuerunt ab ea 
aetate, qua lingua hebraea vernacula fuit, eo etiam ampliori linguae sanctae 
notitia imbuti fuisse creduntur. V. Comm. h. p. 144. Subsidiis linguae Hebraeae et 
dialectorum cognatarum intelligendarum annumeranda sunt: op^a gramma- 
ticalia, lexica, concordantiae, annotationes et commentaria in 
Libros S. V. F. ; observationes atque dissertationes, quibus vel integpra 
loca V. F., vel singulae locutiones dilucidantur. Etiam traditio hermeneutica 
non est hac in re minimi facienda; cuius testes praeter Josephum, Philonem 
aliosque Judaeos, merito S. Patres et Scriptores ecclesiasticos esse cen- 
semus. Yerum isthac super traditione plura in fine huius commentarii p. 304. s. 
dicemus. Pro Libris V. F. quos quidam deutero-canonicos vocant, quive hodie 
in volumine Sacrarum Scripturarum nisi in graecum aliaque idiomata translati 
leguntur, etiam linguae graecae notitia est necessaria. Sunt viri docti, qui ex 
Aethiopica quoque, Samaritana et Persica lingua, suppetias pro Hebra- 
ismo advocant; quarum tamen cum pauca nisi monimenta supersint, in enucle- 
andis notionibus hebraeis vix magnus erit usus. 

Ecclesiam non posse Linguarum istarum, inprimis Hebraeae, scientia carere, 
quae fontes tradit S. S. V. F., e quibus et S. S. N. F. dilucidantur, satis constat. 
Omnium fere, qui discipliuas theologicas Catholicas sedulo colunt, haec communis 
est sententia: In Vulgata Versione ^plicanda et defendenda quoqne opus esse 
cognitione linguarum, queis Archetypum U. F. exaratum est. Rem ita se habere, 
per se quisque intelligit. Catholicae veritatis Inimici a Komanae Ecclesiae com- 
munione alieni, ut sinistras suas Codicis inspirati expositiones tueautur, amplis- 
simum excitare solent literarum orientalium apparatum, quem quanti cuiusve sit 
ponderis? examinare nequit in his literis parum, vel plane non eruditus theologos. 
Haec cum verissima sint, Clemens P. V. Oec. Concilio Viennensi approbante 
statuit: teneantur viri catholici, sufficientem habentes Hebraicae, Arabicae et 
Chaldaicae linguarum peritiam, alios docere. Decretum istud quod et in Clem. 
V. 1, 1. exstat — Cf. Comm. a. h. c. in edit. Lugd. 1571. p. 1027. s. A. Barbosae, 
Collect. Doct. Ven. 1718. IV, 320, s. — , Ecclesiae Romanae curam circa Textum 
Originarium monstrat. Idem egit S. P. Paulus V., qui bulla „ApostoHcae 
servitutis" a. 1610. Bullar. ed. Luxemb. HI, 485. iussit: „ut scholae Hngua- 
rum huiusmodi quamprimum instituantur, earundemque Hnguarum 
lectionibus scholares assignentur, qui iUis sedulam et assiduam 
operam navent." D. q. utiliter legi poterit S. Seemiller, comment. de stadio 
linguae hebraicae cum Theologia coniungendo, add. expl. Ps. 119. Vienn. 1790. 
p. 41. s. Ceterum Institutiones Grammaticae Hebraeae scripserunt: J. Jahn, 
G. Gesenius, H. Ewald, Roorda, R. Stier, H. Hupfeld, G. BSttcher-Miihlau, 
Freytag, N&gelsbach, Reinke, Dietrich, Vosen. Lexicis concinnandis operam 
dabant: Sanctes Pagninus, Michaelis, Simonis, Winer, Gesenius-Roediger, Lee, 
Fiirst, E. Meier, Drach; Concordantiis Buxtorf et Fttrst. Linguae Chaldaicae 
addiscendae inserviunt Grammaticae: Zanolini, Michaelis, Winer, Ftirst, Peter- 
mann, Drach ; item vocabularia et glossaria : Zanolini, Landau, Dessauer, Karle. 



Digitized by 



Google 



Legds explic. S. Scripturae. 279 

Syriacas Literas illustrant: grammatica compendia: Tyschen, Jahn, Oberleitner, 
Yates, P. Ewald, A. Th. Hoffmann, Swyghuisen, Groenewoud, Cowper, Wenig; 
vocabularia et glossaria edidemnt syriaca : Michaelis, Bernstein, Agrelli, Roediger. 
Locapletissimis subsidiis gaudet Lingua Arabica, et quidem grammaticis: 
Schultensii, de Sacy, Rosenmiiller , Jahn-Oberleitner, H. A. Ewald, Roorda, 
Petermann, Caspari, C. Schier; lexicographicis : Golii, Meninski, Kichardson, 
Freytag. Ut silentio premamus varias variorum disquisitiones minoris generis, 
quibus Linguis Semiticis lux affunditur. 



§. 121. Indoles linguae Graecae Novi Foederis. 

Qua lingua Scriptores Sacri Novi Foederis usi fuerint, hac de re non 
multis disceptabimus. Quanquam enim Evangelium d. Matthaei et Epistolam ad 
Hebraeos Aramaea, tempore Christi vernacula, lingua exaratam ex fide concordi 
Maiorum docuerimus — v. H. N. T. p. 268. s. 461. add. Zahn, Papias von Hierapolis, 
in ann. Stud. u. Krit. 1866. p. 690. — ; tamen et Archetypa nusquam hodie reperiri, 
confessi sumus. V. Comm. p. 103. Omnes itaque, qui scriptoribus OeoTuvsiidToi? 
debentur N. F. Libri, nunc graece nisi e^stere, res est clara et evidens. Id vero 
inter eruditos a saeculo inde decimo sexto controversia plena quidem scientiae, 
at non aeque moderaminis, disputatum est acriter: utrum Graeca illa Scri- 
ptorum N. F. lingua sit pure graeca? vel num Hagiographi graece 
scribentes aramaeam consuetudinem multipliciter sequantur? Sane 
si libros utrinque scriptos, si disputationis fervorem respicimus, de re gravissimi 
momenti agi putaveramus ; si autem abstrahimus a quaestionibus, quae ad Histo- 
rias magis spectant, omnis lis in meram XoYop.a/^{av transibit. 

Cum Desiderius Erasmus Kotterodamus et Laurentius Yalla Hnguam 
graecam N. F. haud puram esse contenderent, Henricus Stephanus Graecismi 
probe gnarus, praefatione ad ed. N. T. puritatem eius affirmare conabatur. 
Stephani opinionem suam fecit et auxit S. Pfochenius, diatribe de linguae 
graecae N. T. puritate Amst. 1629. 33. ap. J. Rhenferd, diss. ph. th. de stylo 
N. T. syntagma. Leovard. 1701. p. 146. s. Pfochenii fi^crei? J. Grossius repetiit 
defenditque in libellis: Trias observ. th. stiium N. T. a barb. crim. vind. Jen. 
1640. Observ. pro Triade obs. apol. 1641. Tert. def. Tr. Hamb. 1641. Quart. 
def. ib. 1642. Eandem sententiam propugnarunt : B. Stolberg, de soloecismis et 
barbarismis graecae N. T. dictioni falso tributis. Vit. 1686. A. Blackwall, Critica 
N. T. lat. C. Wollius, ed. Lips. 1736. C. S. Georgius, Vind. N. T. ab Ebraism. 
1. m. Franc. 1732. Hierocriticum N. T. Vit. 1733. Pfochenii diatriben vero 
refutarunt: Th. Gataker, de Novi Instrumenti stylo. Lond. 1648. M. Solanus, de 
Stylo N. T. Franeq. 1696. ap. Rhenf. p. 261. s. J. Olearius, de Stylo N. T. Cob. 
1672. ap. Rhenf. 1. s. J. Vorstius, de Hebraismis N. T. Amst 1683. 66. Vorstii, com- 
mentarium animadversionibus cribravit J. Fr. Fischer, Lips. 1778. atque tribus 
supplementorum speciminibus ib. 1790. s. Si quis hac de re sententiam Veterum 
S. Patrum et Scriptorum E. requirit, inveniet — apud Eusebium H. E. III., 24. 
p. 94. — istos quidem confessos fuisse: „admirabiles illi prorsusque divini Apostoli 
Servatoris Nostri, cum essent vita quidem et moribus castigatissimi, et omnibus 
virtutibus omati, sermone autem ipso rudes essent et inculti; freti divina ac 



Digitized by 



Google 



280 Comment. de S. Scriptar. cap. tert. sect. I. 

mirifica virtute ipsis a Servatore concessa artificioso verboram ornatu magistri 
sui praecepta exponere neque noverant, neque item conabantur.** Idem habet 
Origenes, plurimis in locis libr. adv. Cels. Cf. I, 38. 62. HI, 39. VI, 1. 2. VH, 
69. 60. ed. Lomm. XVIII, 76. 112. 302. s. XIX, 298. XX, 91. 94. D. Chry- 
sostomus, in I. Cor. III, 4. X, 20. S. Hieronymus, ad Eustoch. XXII, 30. p. 
115. 8. coll. Comm. in ep. ad Ephes. 3, 1. VII, 586. Nota est sane Juliani Apostatae 
de rudi dictione N. F. scriptorum sententia: „;^(jL^T£pot ^rjatv, o\ Xoyoi, xai to 

^XXrjvfl^siv, ujjitov 8k ii aXoyfa xa\ i^ oYpoixia." Apud S. Gregorium Naz. Orat. 

IV. c. Julian. I, 102. I, 636. 7. Suo quoque tempore Lactantius V, 1. I, 230. 
questus est, contemni Scriptores Sacros ab iis, qui nisi diserta legere volunt. 
Cf. i. Lami, de erud. Apost. c. 11. p. 571. Reithmayr, Einl. p. 175. s. 

Quod ad linguae puritatem attinet, illam neque Graecorum ingenio, neque 
grammaticorum regulis ubique convenire, satis constat. Quls enim hodie N. F. 
legens praeter multa hebraea et aramaea vocabula, non agnoscet plurima alia, 
quae vel in sensu, vel in compositioue, vel in constructione ad semiticae 
linguae indolem revocare posse videatur. Et istam quidem indoiem lingoae 
N. F. J. J. Scaliger, animadv. ad Eus. p. 134. primus „hellenisticam" dicere 
maluit; nemine quod sciamus repugnante. Verum ubi D. Heinsius, in praef. 
ad Nonni ep. paraphr. Ev. Johannei. Lugd. Bat. 1627. Exercit. S. ad N. T. 
ib. 1639. Exercit. de lingua Hellenistica et Hellenistis. ib. 1643.; ^dialecti*' 
adpellationem hac in re usurpasset, nactus est adversarios gravissimos: C. Sal- 
masium, de Hellenistica. Lugd. B. 1643. Funus ling. hell. ib. e. a. J. Croium 
Obs. in N. T. Gen. 1645., M. Cotterium, exerc. de Hellen. et ling. Hellen. 
Argent. 1646. M. Sckokium, de Hellenistis et lingua hellen. Ultrai. 1651.; 
aliosque. De qua tamen adpellatione non tam morosa xpbsi iudicassent philologi, 
si observare voluissent: rotundiore magis, quam veriore titulo „hellenisticam** 
vocatam esse dictionem N. T. ; eo quod commune haberet aliquid cum illa 
graecitate, licet usitatam eius indolem per omnia non retineat. Ex adversa parte 
facile largimur: non exstitisse dialectum peculiarem hellenisticam, 
nomen „hellenisticae'* in tantum admittentes, in quantum nihil aliud quam 
characterem, ut vocant differentiae specificae in lingua graeca N. T. innuere 
debet. Dialecti Alexandrinae nomen placuit E. Grabio accommodare linguae 
LXX. interpretum, ac de eadem diligentissime disquisivit F. G. Sturz, de dialecto 
Alexandrina ratione simul habita vers. L. L. V. T. gr. Lips. 1786. De dial. 
Alexandrina I. II. Lips. 1786. IH. Ger. 1788. Denique de dialecto Macedonica 
et Alexandrina Lips. 1808. Sed peculiarem dialectum Alexandrinam unquam in 
rerum natura exstitisse, merito inficias eunt alii. Cumprimis H. Planck, de vera 
natura atque indole orationis graecae N. T. commentatio, in RosenmUller, com- 
ment. theol. I. 1. 113. s. Nam quae Alexandrina dialectus dicitur, est sermo 
vulgaris, mixtus, in variis regionibus et civitatibus per Macedones 
expugnatis. Enimvero tunc dialecti, quae hactenus in Graecia seorsum obtinue- 
runt, in unum communem njt xotv^; coaluerunt. Ex omnibus aliquid habebat, 
idque pro locorum rerumque externarum diversitate varie compositum erat. 
Quodsi ita est, facUe intelligitur Judaeorum Alexandrinorum linguam, 
dialectum Alexandrinam exacte dici non posse; quia /^apaxTvjp dialecti distincti- 
vus, quod linguae communis sit diversitas quaedam, prorsus in eo 
sermone desideratur. 



Digitized by 



Google 



Leges ezplic. S. Scriptnrae. 281 



§. 122. De lingua N. F. Graeca cognoscenda. 

Linguae graecae communis, quae idiomati Novi Testamenti fundamento est, 
vestigia reperiuntur: in vocibus et vocum formis omnium dialectorum graeca- 
rum; vocabulis antiquis nova significatione donatis; vocibus novis, quae recens 
ad analogiam ante iam obviam effictae sunt; in nominum verborumque flexione 
vel peculiari; vel quae etsi nihil anomali in formatione habeat, tamen apud 
probatae orationis scriptores non usurpatur; in orthographia vocumque pronun- 
ciatione; in vocabulis barbaris, quae ex aliis linguis in graecam immigrarunt. 
Id quod a nemine literarum Hebraicarum et Graecanicarum perito, in dubium 
vocari putamus. 

Judaeorum quam plurimae erant notiones, quae cum a Graecorum cogi- 
tandi ratione plane differrent, iisque apta atque idonea verba inveniri omnino 
nequirent, si Judaei graeco sermone utentes reddere vellent; ea utcunque voce 
utebantur, quae iam alius significationis communione cam hebraeo verbo, quod 
in mente habebant, coniunctissima «rat. Eas vero notiones, quae primum 
Religio Christi attulit, a graecis rebus similibus plerumque nomen traxisse 
videmus. Cavendum igitur erit iis, qui explicando Codici N. F. operam navare 
cupiunt, ne notiones subiiciant locutionibus S. Librorum N. F., quae . a singulari 
indole Hagiographorum abhorrent. Enimvero sola cognitio linguae graecae 
non sufficit, ad sensum S. S. N. F. eruendum. Usus loquendi communis explicare 
nequit voces, quas Scriptor S. nova plane significatione usurpavit. Ita v. c. quid 
sit „7u{<m?" Eom. 1, 17. non pendet ex usu loquendi graeco, sed aliunde 
discendum est. Accedit, quod Hagiographus interdum in vocibus obviis et usum 
loquendi neglexerit; certe haud paucae reperiuntur voces, quae in N. F. de 
rebus adhibentur, de quibus Graeci alio vocabulo uti solebant, quam Judaei. 
Enimvero licet haud necesse sit assumere Hagiographos Novi Foederis omnia 
hebraee cogitasse, antequam graece scriberent; tamen fieri nequivit, ut tantopere 
ab usu loquendi hebraeo abstraherent, ut ne quidem in locutionibus et vocibus 
adhibendis, vemacula eorum lingua dictioni graecae suum darent colorem. Ut 
enim non ille s. d. Classicorum Latii genus dicendi expressisse dicendus est, qui 
sermonem suum verbis quibusdam classicis omare studuit; ita nec oratio N. T. 
graeca „attica^ dici potest, quod in ea nonnullae voces et formae atticae 
reperiantur. Cum de puritate linguae N. T. certarent emditi, ab utraque parte 
peccatum est: nam multarum vocum significationes, quae in N. T. reperiuntnr, 
Graecis perperam vindicatae sunt; et rursus multorum vocabulomm usus, qui 
apud optimae notae scriptores graecos invenitur, ad hebraeae linguae indolem 
^stra revocatus est. Apostolorum aetate lingua, qua usi sunt, graeca nonnulla 
etiam ex latino, persico, rabbinico recepit. Qua de re tamen hic pluribus 
disputare non attinet. 

Ad fontes quod attinet, ex quibus usus loquendi scriptoribus N. T. fami- 
liaris cognoscendus est praeter Libros S. Y. F. qui graece exarati habentur, sunt 
priscae V. F. interpretationes graecae. E nullis aliis libris linguam N. F. 
magis intelligimus, quam e Versionibus twv LXX., Theodotionis, Symmachi Aqui- 
laeque. V. p. 157. Multum etiam adiuvant: Josephus F., Philo, S. S. Patres et 



Digitized by 



Google 



282 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

Scriptores E. graeci; Etymologicon Magnum — d. q. v. J. A. Fabricii, Bibl. gr. 
ed. Harles. Hamb. 1798. VI, 695. s. — utilissimum; Photii Lexicon ed. R. Porson. 
Lond. 1822. ed. Hermann Lips. 1823. — d. q. v. S. F. G. Hoffmann, Lexicon 
Bibliogr. Scr. Gr. Lips. 1836. HI, 247. — Suidae Lexicon ed. L. Kllster. 
Cantabr. 1705. 3. v. Th. Gaisford. oxon. 1834. 3. t. G. Bernhardy. Hal. 1853. 
4. 2. V.; Hesychii Lexicon ed. J. Alberti Lugd. Bat. 1747. 2. v. — d. q. v. 
C. F. Eanke, de Lex. Hesych. v. orig. et gen. forma. Lips. 1831. Glossis sacris 
ex illius Lexico excerpendis 1. dic. J. C. G. Ernesti. Lips. 1785., qui etiam 
Suidae et Phavorini fed. Bortoli Ven. 1712.] glossas s. congessit ib. 1786. — 
Zonarae Lexicon ed. A. H. Tittmann Lips. 1808. — eiusdem Glossas sacras 
illustravit G. Sturz. 1 — 3. Grimm. 1818 — 20. — et similia Veterum opera; ad quae 
accedunt recentiorum scriptorum quoque Lexica et Commentaria varii 
generis. 

Equidem minime diffitemur hac nostra aetate multos viros linguae graecae 
haud parum peritos, variis scriptis grammaticam et lexicon sermonis N. F. 
coluisse atque S. Literarum studiosos iuvisse, ut faciliori ratione hanc intelligere 
queant. Ex his prae omnibus nominare oportet G. B. Winer [Prof. Th. ac. 
Lips. t 12. Mai. 1858. d. q. v. G. Lechler, in Herzog' R. E. XVIH, 190.], qui 
exquisita doctrina his fere libris scientiam idiomatis N. F. emendavit et auxit: 
Grammatik d. neutest. Sprachidioms. ed. pr. Lips. 1822. 8. 2. vol. noviss. VII. 
cur. G. Ltinemann. ib. 1867.; in angl. v. E. Robinson Andov. 1825.; in sved. 
k. G. Rogberg. Ups. 1827. Scholis latine habendis accommodavit J. Th. Beelen. 
Lov. 1867. Idem eruditissimus vir G. Winer gramm. N. T. illustravit: de Hypal- 
lage et Hendiady in N. T. libris. Erl. 1824. coni. in N. T. expl. c. et ex. 1827. 
de verbor. disp. simpl. p. compos. in N. T. usu. Lips. 1833. De verborum cum 
praepos. compos. in N. T. usu part. I — V. Lips. 1834. 6. 8. 42. 3. Grammaticam 
linguae graecae qua N. T. scriptores usi sunt comp. J. C. G. Alt. Hal. Sax. 1829., 
sed non eiusmodi ut laudem mereatur. Melior, sed Wineri libro inferior, cen- 
setur Ph. Buttmann, Gramm. d. neutest. Sprachgebr. Berl. 1859. Lexicis gr. N. T. 
concinnandis praeter vetustiores: G. Pasorem, C. Stockium, J. Fr. Fischerum, 
Chr. Schftttgen, J. Fr. Schleusner, et recentiores: Chr. Abr. Wahl, C. G. Bret- 
schneider, C. G. Wilke, Chr. Schirlitz; novissime operam navarunt: C. L. W. 
Grimm, Lexicon gr. lat, in L. N. T. Lips. 1862 — 6. atque H. Cremer, bibl. 
th. Worterbuch der neutest. Gracitat. Gotha. 1866. Obiter addimus adhucdum 
nomina Lightfooti, Sch^ttgenii, Meuschenii; item L. Bosii, G. Raphelii, J. Elsneri, 
J. Alberti, E. Palairet, G. D. Kypke, C. Fr. Munthe, J. T. Krebs, J. Vorst, 
Fr. Woken, J. B. Otte, C. Fr. LSsner, A. Fr. Kiihn, J. B. Carpzov, A. Schott, 
Tittmann; qui in variis commentationibus — a nobis ubi fieri potuit commemo- 
ratis — haud parum ad enucleationem S. Literarum N. F. contulerunt. 



§. 123. S. Scripturae sensus in sermone Tropico. 

Ornari orationem Graeci existimant, si verborum immuta- 
tionibus utuntur et sententiarum. Spiritus Sanctus linguae et 
sermonis artifex Divinarum Literarum simplicitati indivulsam 



Digitized by 



Google 



Legfts explic. S. Scripturae. 283 

esse comitem voluit eloquentiam. Qua de re pulcherrime inquit 
S. Augustinus: ,Sciant literatij modis omnibus locu- 
tionis, quos grammatici graeco nomine tropos vocant, 
auctores nostros usos fuisse. Quos tropos qui noverunt, 
agnoscunt in Literis Sanctis, eorumque scientia ad eas 
intelligendas adiuvantur^^ Unde interpres dictionis Biblicae 
lumina, tropos et figuras expendat dilucidetque necesse est; in 
qua expositione duo accurate hic cavenda sunt quasi praecipitia: 
Summopere attendendum a. ut ne sicut vewTspoi faciunt, quae 
proprie sunt intelligenda, figurate accipiantur. Semper iubet 
s. Augustinus: ,ne propriam quasi figuratam velimus acci- 
pere^ locutionem^. Enimvero nisi in manifestos errores ire volu- 
muSy eousque verborum proprietas retinenda est; donec quaedam 
urgens ratio tropum suadeat^. b. Refert plurimum, ut ne quae 
figurate sunt accipienda, proprie intelligantur, tunc enim carna- 
liter sapitur, iudice eodem s. Augustino^; quo ii interpretes 
peccare facile possent, quibus loquendi ratio Scriptoribus Biblicis 
usitata, minus perspecta est. In quavis oratione tropica interpre- 
tanda, etymologia vocum non est valde urgenda; quia usus docet 
istam non semper spectari, vel plane iam evanuisse. Deinde interpretis 
est tropum in explicatione S. Scripturarum U. F. penitus exhaurire ^. 



1) De doctr. Chr. III, 29. p. 100. 2) L. c. 10. p. 86. ^) Quod proprium est 
illi perversae interpretatioiii, qua illi aevo nostro pessime peccant interpretes, qui 
Histoiias Sacras in mythos ; Vaticinia autem in locutiones figuratas transmutant. 
V. p. 268. 274. *) De doctr. Chr. III, 6. p; 82. ») Cf. Hagelmaier, de dict. trop. 
S. S. Tub. 1779. M. J. H. Beckhaus, de dictione N. T. tropica iudicanda et 
interpretanda. Marb. 1819. Potest vero totius Eloquentiae Sacrae consideratio 
ad duo principalia referri capita, quorum alterum „Tropos" xpoTCou?, a Tpejcetv 
vertere; alterum „Figuras" a)(^ij{JiaTa rhetores adpellant. In eo autem differunt 
haec duo, quod tropi ipsum verborum sensum concemunt ; cum propria verborum 
significatio in aliam cognatam contrariamve vertitur. Prisci sermonis inopia 
homines compulit, novis ideis designandis verba iam usu recepta ad illas trans- 
ferre; quorum notio aliquam cum iis similitudinem aut nexum prae se ferret. 
Quod vero ad figuras attinet, sensum verborum per se non immutant; sed 
sermoni tantum omatum conferunt: licet enim tam translatis quam propriis 
verbis sermo figuretur; tamen qua translata illa verba talia sunt, non ex vi 
figurae, sed tropi. Dari in S. Scripturis cum tropos tum figuras nimis apertum 
est, neque indiget demonstratione. Nostrum non est troporum species, cuiusmodi 
habentur: [jieTafpopa, auv£x8o)(^T^, {jLSTtovujjifa, xaToj^^prjai?, etptovfa, uTcepPoXij, p.et(5at?; vel 
schematum sive figurarum q. d. t^; X^^eco; xai §tavo{a(, uti sunt: eTCtt^eu^t^ ava§{- 



Digitized by 



Google 



284 Commeiit. de S. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 



§. 124. Genus Divini Codicis dicendi poeticum. 

In explicando genere dicendi S. Literarum ^poetico" superyacaneam 
foret : de elocutione, quam proprio strictiorique sensu — voce barbara — stylam 
dicunt; item de figuris, quibus Sacri Poetae potissimum utuntur, dicere; cum e 
legibus Poeseos in universum satis sermo Vatum, cumprimis V. T., maxime 
patheticus vivisque affectuum animatus igniculis, sublimibus sententiis ornatus 
afFatim cognosci possit et iudicari. Tempus et chartarum penuria prohibet, aliqua 
belle florentis in Divino Codice sermonis specimina exhibere. At vero diversa 
genera sacrorum carminum, et externa forma consideranda venit; 
unde et tota Poeseos Sacrae ratio clarior evadet. 

a. Omnis S. Literarum V. T. poesis duplici maxime genere continetar: 
„lyrico" nempe et„didactico." E quibus lyricum et antiquissimum apud 
Hebraeos fuit et latissime patens. Lyricae poeseos rursus diversae sunt species, 
pro diversitate affectuum, qui exprimendi sunt. Enimvero quod si pii in Deum 
sensus profandantur „hymnus" habetur; si animi dolor, maxime de peccato, 
promatur: elegia, lamentatio, threnus; si victoriae celebrantur „epinicion'* 
canitur. 

In quaestione positum est: cur Poesis drammatica et epica a Sacris 
Scripturis omnino exulat? Responsum in promtu illud datur: quia doctrina de 
Providentia Divina, quae per singulas paginas S. Codicis inculcatur, fatum, 
quocum pugnare debet actor drammatis, excludit. Unde genus poeseos dramma- 
ticum Revelatio V. F. non admisit. Sed neque unquam ab hebraeis poetis 
cultum fuit carmen heroicum; namque ex intuendi ratione theocratica: 
Deus ipse pro populo sibi electo contra hostes dimicabat, quod si igitur victoria 
reportata esset, ea nequaquam hominum fortitudini, sed soli Jehovae virtuti 
tribuenda fuit. V. H. R. D. V. T. p. 130. 

b. Alterum Poeseos Sacrae genus est: „didacticum"; cui quidem 
Psalmorum aliqua pars; Proverbia; Ecclesiastes Jobique libri adnumerandi 
veniunt, et ad eandem cum graecorum carminibus gnomicis speciem referendi 
esse videntur. Utrumque Poeseos V. F. genus in Prophetarum vaticiniis com- 
positum mixtumque conspicitur; ubi Vates docent, monent, hortantur, oratio 
eorum ad didacticam accedit poesim; verum quotiescumque doloris vel spei 
sensus exprimunt, toties lyricum colorem induunt. Cf. a. r. L. Buchegger, de 
orig. s. Chr. Poeseos. Frib. 1827. p. 5. s. 



TcXoai^, xX([jLa5, avdccpopa, TCoXuaijvOeTov, aauvGeiov, eTuicrrpo^ii, aufjLrXoxij , hzaM<£kri^i^f 
ETcavoBo?, TuoXiTTCWTov, avTavaxXaat^, tx^tovrjai^, eTcavopOtoai?, ajcoaicoTnjai^, aTCOoTpoqpi^» 
TcpoawTTOTCifa, ipwTyjai^, aTCopfa, avaxo(v«oai?, 7cpoXr)i(*i$, eTCiTpo^ii, au"]Q(^t&pr)ai^ , aixto- 
Xoyfa, &T[0TU7ca3ai5, auXXoYtap.(5?, {jiETapaai;, avT^Oeat?, hze^Tfy^eai^, 7cep{<ppaai5 ; et quae 
sunt aliae figurae, e regulis artis oratoriae repetendae, iusta e^epYaa(a expendere. 



Digitized by 



Google 



Leges explic. 8. Scriptarad. 285 



§. 125. De ratione S. Librorum metrioa. 

Jam inde ab antiqaissimis temporibus viri docti disputarunt: qnaenam 
externa carminum Hebraeorum forma fuerit? Utrum legibus metricis, adinstar 
carminum Graecorum atque Romanorum, V. F. poemata adstricta; vel an 
liberiori quadam structura, ad solutam propius accedente orationem, fuerint 
composita ? In diversas, ut fieri solet, partes saepe contrarias et sententias abiere 
vero quam maxime dissimiles. Fuere viri, qui e Masoretharum accentuatione 
et pronunciatione , accommodata cognata arabica, poesim hebraeam e metricis 
legibus dimetirentur. Quas ubi ad liquidum perducere conati sunt, oleum et 
operam — sicut habet proverbium — perdiderunt Ideo quidem quia numerus, 
harmonia et quantitas syllabarum apud Hebraeos nobis prorsus mansit inco- 
gnita. Sed neque feliciores erant alii, qui concedunt omnino rem Hebraeorum 
metricam, deperdita videlicet linguae hebraeae vera pronunciatione et accen- 
tuatione, expediri nostris temporibus vix posse; nihLlominus tamen haud proba- 
bilioribus rationibus ex metrica carminum arabicorum structnra colligunt: 
Hebraeorum Poetas in carminibus suis certis metris usos fuisse. Si quid in re 
admodum obscura dicendum est: confitemur nobis illam arridere opinionem, 
qaae etiam Judaeorum doctoribus, et nostrae aetatis interpretibus quam maxime 
probatur. Haec vero sententia sumit: Sacram Poesim Hebraeorum iusti 
qoidem metri yinculis destitutam fuisse; attamen liberiori aliquo 
rythmo sivenumero, uti vocant, poetico eandem contineri existimat. Et 
istud qoidem non sine gravi fundamento statuitur: quocumque enim in Oarmi- 
nibas S. oculum convertimus; ultro aliquis rythmus sese offert, in certa 
quadam membrorum orationis poeticae proportione conspicuus; qui „paralle- 
lismi poetici" nomine insignitur. 

Multi sunt iique praeclari libri, qui rationem metricam S. Poeseos eluci- 
dant, quorum praecipui existimantur: C. K. Bellarmini, Institut. lingu. Hebr. 
Col. 1680. p. 127. 8. Fr. Gomari, Davidis lyra. Gron. 1637. J. G. Drechsler, 
manud. ad poet. hebr. Lips. 1672. Cithara Davidica ib. 1675. A. Calmet, de 
Poesi Vet. Hebr. Diss. V. T. I, 231. A. Fleury, disc. s. 1. Poesie et part s. c. d. 
anc. Hebreux, in ed. Op. Par. 1837. p. 88. lat. in Diss. Cahneti V. T. II, 140. s. 
A. Pfeifferi, man. ad accentuat. V. T. pros. et metr. Dresd. 1721. Ch. Weisse, 
syst. Psalm. metr. Lips. 1740. rep. a Rosenmtillero, 1. c. p. 699. s. G. Werns- 
dorf, de arte poet. Hebr. Ged. 1744. 1. 2. d. G. Jones, poeseos asiaticae Comm. 
1. 8. rec. J. G. Eichhom. Lips. 1777. C. G. Anton, coni. de metro. Hebr. antiq. 
Lips. 1770. Vind. ib. 1772. C. D. Ilgen, Jobi ant. Carm. hebr. nat. atque virtut. 
Lips. 1799. p. 40. s. R. Lowth, de Sacra Poesi Hebr. pr. ac. Oxon. 1753. c. 
not. J. D. Michaelis Goett. 1770. animadv. E. Fr. C. Rosenmtiller. Lips. 1815. 
J. G. Herder, v. Geiste d. hebr. Poesie. Dess. 1782. 3. auct. C. W. JustL Lips. 
1825. Bellermann, Metrik der Hebraer. 1813. A. Gtigler, d. h. Kunst der 
Hebraer. Landsh. 1814. I. J. G. Eichhorn, de proph. Poesi Hebraeorum 
Paralip. Gott. 1822. Kaiser, de paralellismi in poesi hebr. natura. 1839. Wocher, 
in ann. Tfib. Quart. 1834. p. 614. s. J. L. Saalschiitz, v. d. Form d. hebr. 
Poesie. KSnigsb. 1825. Form u. Geist d. hebr. b. Poesie ib. 1853. Delitzsch, 
z. Gesch. der jtld. Poesie. Leipz. 1836. J. G. Wenrich, de poes. hebr. atque 



Digitized by 



Google 



286 Cominent. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

arab. orig. ind. m. cons. a. discr. Lips. 1843. E. Meier, Form d. hebr. Poesie. 
Tiib. 1853. Fr. BOttcher, ausf. Lehrbuch der h. Sprache ed. F. Muhlau. Leipz. 
1866. I, 24. s. J. Ley, die metrischen Formen der hebraischen Poesie. Leipz. 
1866. T. J. Lamy, Introd. spec. in S. S. Lov. 1867. p. 102. s. 

§. 126. Parallelismi poetici S. Literarum V. F. variae 
species recensentur. 

Poesis, qua ideae cogitationesque niaiori vi et enthusiasmo profe- 
nintur, utitur oratione pathetica, varia verborum ubertate distincta. Ubi 
autem sermo fit vividior motu quodam progrediente, numerus efficitur, qui 
,rythmus* vocatur; atque in Poesi Sacra per ,parallelismum poeti- 
cu m* formali u. d. exprimitur modo. Hebraei ad sua carmina quodam- 
modo condienda parallelismum adhibent; qui etiam Latinis non deest. 
V. Horatii, Carm. I, 4. Vi Paralellismi concepta in animo cogitatio, 
non una sententia, sive serie vocum enunciatur; sed in pluribus sibi 
invicem certa proportione correspondentibus evolvitur et illustratur. Ea 
proportio vel in solis cogitationibus, vel etiam in verbis locum 
habere potest. Quod vero ad cogitationum proportionem attinet, respectu 
,logico*, iunguntur a Poetis Sacris in carminibus: a. Sententiae quae 
eundem sensum mutatis tantum verbis fundunt; ita ut aliae ex 
asse, aliae ex parte sibi consonent. Et ista quidem proportio duobus 
passim membris absoluta ,parallelismus synonymus* vocatur. E. g. 
Ps. 2, 1. 19, 3. b. Divi Vates iungunt sententias, quae opposita continent, 
ut eo magis illa oppositione sententiae cuiusdam veritas illustretur atque 
comprobetur; quod genus parallelismi ,antitheticum* audit. E. g. 
Ps. 18, 28. Prov. 15, 1. Habetur denique c. quoddam tertium parallelismi 
genus jsyntheticum*. In isto neque eiusdem rei iteratione, neque diver- 
sarum rerum oppositione, sed sola constructionis forma, qua sibi certa 
membrorum proportione invicem ideae respondent etcogitationes con- 
tinuantur; Poetae Sacri firmius volunt animo inculcare aliquam senten- 
tiam. TJnde et saepenumero ad solutam orationem quam proxime accedit, 
atque aegre ab ea nonnunquam discernitur. E. g. Ps. 19, 13. 21, 12. Quodsi 
parallelismus poeticus in membris suis pari vocabulorum numero 
constat, perfectus vocatur. E. g. T. 0. Ps. 20, 9. Prov. 10, 1. TJbi vero 
dispar reperitur vocum numerus, imperfectus dicitur. Ceterum posterior 
frequentissime in S. Scripturis occurrit. E. g. Ps. 31, 2. Ad haec igitur 
tria genera parallelismi : synonymum, antitheticum et syntheti- 
cum advertere diligenter debet ille, qui Libris Sacris AfUtiqui Testamenti 
Poeticis explicandis occupatur. 



Digitized by 



Google 



Leges explic. S. Scripturae. 287 



§. 127. riapaXXaYvj et 7uapovo[ji.a(7ta. 

Ut S. Scripturae studiosorum parcaraus labori, lil>et quaedam de paral- 
lage ellyptica et paronomasia, quae figurae admodum frequentantur, in 
S. Liibris Poeticis referre. Ne parallelisrao pleonasmus molestus, et tautologia 
inanis oriatur; sed potius cum varietate consona simul brevitas concinnaque 
venustas festive iungatur, Sacri Poetae parallagen ellypticam adhibuerunt ; qua in 
uno membro parallelo una, in secundo altera res exprimitur : et tamen in ambobus 
utraque intelligenda est. Haec autem dispositio fit duplici ratione. Interdum 
a. quaedam voces primi membri prorsus eaedem, neque uUo modo mutatae, 
subaudiendae sunt in altero quoque membro : ita ut sententiae cuiusdam parte 
duplice seiuncta et divisa, duae enunciationes parallelatae formentur; in quibus 
non minus prioris membri voces certae ad posterius membrum, quam huius 
verba certa ad illud pertinent. E. g. Job. 13, 17. Prov. 10, 1. Vel p. aliqua 
verba quodammodo antea mutata ex uno membro sumenda erunt, et in altero 
membro subintelligenda veniunt. E. g. Ps. 1, 6. Isai. 32, 3. Neque tantum haec 
parallages ellypticae ratio inter unius eiusdemque commatis membra singula ; sed 
etiam inter ipsa singula commata intercedere potest. E. g. Isai. 7, 8. 9. Denique 
cum u. V. p. 281. dictio V. F. dictioni N. F. quasi fundamento sit; non mirum 
est: quod etiam in N. F. parallage ellyptica quandoque reperiatur. Vid. Matth. 
23, 29. 24, 3. Joann. 14, 10. Rom. 4, 26.; ib. 10, 10. Cf. C. L. Hendewerk, 
Obadiae Pr. Orac. Regiom. 1836. p. 132. s. J. J. Snouck Hurgronje, de paralle- 
llsmo membrorum in Jesu Christi dictis observando. Trai. 1836. 

IIapovop.aa{a Ciceroni, Rhet. IV, 21. ed. Bip. 1, 96. „Annominatio est, cum 
ad idem verbum et ad idem nomen acceditur commutatione unius literae aut 
literarum; aut ad res dissimiles similia verba accommodantur." Cum ita dictio 
commutatione literarum mutat significationem in diversam vel oppositam, oratio 
leporem, emphasim aut energiam acquirit. E. g. Gen. 49, 8. Soph. 2, 4. Luc. 
21, 11. Act. 8, 30. Phil. 20. coU. Rom. 12, 16. In paribus iisdemve verbis 
diversa sonantibus posita figura Graecis Dilogia adpellatur. AiXoyfais in nomine 
^Tou vojiou" plena est epistola ad Romanos. Cf. i. c. 2. et 3. Ceterum de Paro- 
nomasia finitimisque ei figuris Paulo Apostolo frequentatis docte disputat J. Fr, 
B5ttcher, spec. diss. rh. exeg. Lips. 1833. 4. 



Hap^PYbv de Carmlnibus V. F. alphabeticis. 

„Carmina alphabetica" vocantur ea: quorum singuli vel versus, 
vel strophae literis primis seriem alphabeti repraesentant. Ad id carminum 
genus pertinent: Psalmi T. O. 9. 10. 26. 34. 37. 111. 112. 119. 146.; Jeremiae 
Threni, excepto capite ultimo V. H. V. T. p. 446. ; nec non Proverbiorum c. 31. 
Ib. p. 312. Sed age videamus anne verum sit? id carminum ad elementorum 
ordinem componendorum genus : „nil esse nisi ineptum seriorum poeta- 
rum lusum, qui cum priscae poeseos dignitatem haud possent 
consequi, novo aliquo artificio, carminum suorum tenuitatem 



Digitized by 



Google 



388 Comment. de S. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 

com pensare studebant.'* Hnic imbecilli recentiorum interpretum acatho- 
licorum quorundam opinioni, repugnat ipsorum carminum alphabeticorum s. d. 
indoles, quae uti e. g. Threni, poetica inventione luminibusque sermonis tropici 
egregie adornata cognoscuntur ; tempore quidem scripta, quod reditum e capti- 
vitate babylonica antecessit. V. H. R. D. V. T. p. 447. Quare placet illa aliorum 
eruditorum interpretum sententia: camina quaedam Y. F. oixpo<rcly(oi^ exarata in 
subsidium memoriae, quo facilius ediscerentur et docerentur a pueris ac plebe. 
Neque haec ars aliis literis Orientalibus incognita fuit; habent enim similiter 
carmina alphabetica et Samaritani et Syri; nec postea evanuit, ut apparet e 
carminibus ecclesiasticis. Cf. G. Gesenii, Carmina Samaritana. Lips. 1828. p. 8. s. 



§. 128. Parabolae. 

Inter dictionis Biblicae, cumprimis poeticae V. F., lumina referun- 
tur: Parabolae et fabulae. I^omine ,Parabola^* veniunt nobis: illae 
Divini Codicis narrationes, in quibus fictae res — et quidem si 
homines stricte parabolae, si res ratione destitutae fabulae vocantur — 
tanquam in facto positae proponuntur; eo quidem consilio, ut 
sententia aliqua ad doctrinam^; vel mores^ pertinens illus- 
tretur vel in genere veritas quaedam supernaturalis, quae ad 
constitutionem Regni Messiani^ spectat, depingatur et quasi 
oculis subiiciatur. ,Familiare est Syris et maxime Palaesti- 
nis, monet S. Hieronymus ^, ad omnem sermonem suum parabolas 
iungere; ut quod per simplex praeceptum teneri ab auditori- 
bus non potest, per similitudinem exemplaque teneatur*^. In 
parabolis sive exempli brevioris, sive tou ewovo?, sive inductionis — quae 
STuaYWY^ gr. dicitur — explicandis, semper attentendae duae sunt partes. 
Prima est res, quae adfertur in similitudinem'^. Altera est rei eius 
applicatio. Cum a recta narrationis i. e. icpoTaaeoi^; interpretatione, magna 
ex parte pendeat rei significatae intelligentia, qui parabolas exponere 



*) IlapaPoXrj, usu loquendi graecanico, quaevis comparatio in oratione 
obvia dicitur. In versione tcov LXX. dicitur similitudo, proverbium, aenigma et 
quidquid habet aliquid obscuritatis. CoU. hebr. bttto. Vid. J. Vorstii, de Adagiis 
N. T. diatribe. Colon. Br. 1669. p. 4. s. Suiceri, Thes. 11, 666. J. Fr. Schleusner, 
N. Thes. Lips. 1821. IV, 186. s. Fabula narratur Jud. 9, 7. 2) Matt. 18, 23. 
Luc. 16, 3.; 8, 11. 3) Matth. 21, 28. Luc. 7, 41.; 18, 9. *) Matth. 13, 31. 21, 33. 
6) Comm. in Matth. IH. 18, 23. p. 142. ^) Cf. H. Reg. 12, 1. Ezech. 18, 2. 
H. R. D. N. T. p. 297. s. "') E. c. grani sinapis Marc. 4, 30.; fermenti Luc. 13, 21.; 
oeconomi prudentis Matth. 24, 46. "^ Qnae partim ab ipsa S. Scriptura fit Matth. 
13, 3.; partim ab interpretibus fieri debet V. Marc. 13, 34. 



Digitized by 



Google 



Leges «xplic. S. Scripturae. 289 

vult, ille imprimis curabit : a. ut primo indaget quis sit dicentis scopus? 
qui cognoscitur vel e plena parabolae explicatione *; vel ex dicto 
quodam nervoso, quod praecedit ^ ; vel ex conclusione^; vel si eius- 
modi indicia desunt, sumitur ex toto parabolae corpore. b. Studeat inter- 
pres, ut constitutis parabolae partibus, quae ad rem pictam transferri 
possint, ubi in singulis cernatur momentum comparandi, recte definiat; 
praecipue ex eius opportunitate , quae aut diserte commemoratur ^, aut 
saltem e loci contextu cognosci poterit ^. Neque tamen in singulis partibus 
praesertim iis, quae ad narrationem omandam, iuvandamque eius probabi- 
litatem addita sunt, anxie nimis a^cpt^ox; haereat ; cum sufficiat similitudi- 
nem servire ineaRegni Coelorum parte aut conditione, propter quam 
declarandam parabola erat narrata ^. Enimvero adiuncta fere assumta sunt ; 
ut narratio parabolica magis integra fieret, et esset habito respectu ad 
oonsuetudinem vitae humanae aptior accommodatio rei materialis ad rem 
spiritualem '. Sensus enim literalis Parabolarum estres primaria, quae 
occurrit in narratione ad declarandam rem aliam per similitudinem, quam 
habet cum illa ^. Omnibus vero parabolis S. Scripturae illa laus tribui 
debet: sententias, quae iis subsunt, simplices et breves, magnam vim 
in animum humanum exercere ; quarum elocutio ita comparata est, ut 
disciplinae quoque aestheticae nihil desiderandum relinquat. 



1) Matth. 13, 19—21. 2) Matth. c. 20. e c. 19, 30. coll. 20, 16. 3) Matth. 
13, 21. *) Luc. 19, 11. ^) Matth. 26, 14. ^) Itaque non quaeramns, quid Lucae 
15, 16. significent : xsparia, (Jio<tx,o? etc. ^) Multum autem conducit ad parabolarnm 
intellectum, si cognitas habemus renim, quae in similitudinibus adducuntur — 
E. g. zizania, sagena, serpens, vulpes. — proprietates. ^) Differt igitur parahola 
ab historiaetexemplo, — quod est pars historiae, — nam historia est narratio 
rei vere gestae; parabola vero fictae et ad docendum apte concinnatae. Ita 
autem benignissimus Salvator parabolis usus est: ut maiori cum simplicitate et 
dignitate tractari a nemine potuerint. Ad instar tabulae eleganter pictae, ne 
umbra quidem levissima deesse reperitur, quae absolutam imaginem redderet. 
Commentarios in Parabolas D. N. J. C. ediderunt: A. Salmeron, de Parabolis 
D. N. J. C. Col. 1593. Lev. Lemnius, similitudinum ac parabolarum quae 
in Bibliis ex herbis atque arboribus desumantur dilucida explicatio. Antv. 1569; 
C. M. Pfaff, de recta Theol. parab. et alleg. conform. Tub. 1720. Gray, 
Vorl. tt. d. Gleichnissr. d. Heilandes ex angl. v. Roos. Hann. 1783. Storr, de 
parabolis C. Tub. 1779. rep. in op. ed. I, 89. s. J. J. Krome, sammt. Par. 
Jesu llbers. erl. Fulda. 1823. L. Pflaum, die Gleichnissr. Jesu. Ntirnberg. 1823. 
G. A. van Limburg Brouver,de Parabolis J. C. Lugd. Bat. 1835. W. Scholten, 
diatr. de Parabolis J. C. Delphis Bat. 1827. F. W. Rettberg, de Parabolis 
J. C. Gott. 1827. A. H. A. Schultze, de Parab. J. C. indole poetica com. ib. 
1827. A. F. Unger, de parabol. J. nat. interpr. usu. Lips. 1828. F. Arndt, 
die Gleichnissr. J. C. Magd. 1842. 

Danko, Hist. Bevelationis diTinae. m. 19 



Digitized by 



Google 



290 Comment. de S. Scriptar. cap. tert. sect. I. 



§. 129. De Prophetiis V. F. earumque explicatione. 

S. Literae Novi Foederis fidem superstrui volunt Prophetiis Luc. 1, 70. 
Joann. 5, 39. IL Tim. 3, 16. L Petr. 1, 11.; quin etiam Vaticinia reliqnis 
probationibus praeferunt. Coll. Exod. 16, 18. L Cor. 16, 1. II. Petr. 1, 19. s. Cum 
vero diversi generis impedimenta sensum Prophetiarum difficilem faciant: 
interest aliqua attexere praecepta, quibus intelligentia Vaticiniorum adiu- 
vetur. Cassiodorio: „Prophetia est aspiratio divina, quae eventus 
rerum, aut per facta, aut per dicta quorumdam immobili veritate 
pronuntiat.'* Praef. in Ps. c. 1. Op. ed. Garetii Venet. 1729. 11, 2. De qua, 
continuat, bene quidam dixit : Prophetia est suavis dictio coelestis doctrinae favos, 
et dulcia divini eloquii mella componens. Ibid. Prophetae V. T. omnes una et 
alta voce fatentur: esse Dei Spiritum, quo acti et impulsi ad Diviua6 Kevelationis 
annuntiationem ferantur. V. Isai. 38, 4. 43, 12. Jerem. 1, 4. 9. 10. 23, 21. 22. 28. 
Ezech. 1, 3. Joel. 1, 1. Ose. 1, 1. 2. Amos. 3, 7. 8. Hab. 2, 2. Zach. 1, 9. 14. 
coU. Num. 12, 6. 8. I. Reg. 3, 21. II. 23, 2. IH. 20, 36. 36. Act. 1, 16. Hebr. 
1, 1. 2. I. Petr. 1, 11. 11. Petr. 1, 21. Apoc. 1, 1. Atque profecto hoc satis proba- 
tur, effato illo usitatissimo : n1«n^ nlrp D«p, dicit Dominus exercituum — qui 
sc. suum dictum D«p in hominum animis et audire facit et conservat — ; quod 
in nonnuUorum Prophetarum singulis fere capitibus invenitur: ut auditoribus 
et lectoribus inculcetur, non humana et levia sed Divina et gravia a Prophetis 
Sancti Spiritus nuntiis proponi; quibus fidem habere homines et possint et 
debeant. Unde recte infertur: non in Prophetis ipsis esse vaticinandi necessi- 
tatem, sed Deum per suos Prophetas loqui, qui proinde Divina voce missi, non 
ex suo sed ex Dei mandato agunt. Mandata frequentissime Prophetis facta 
sunt: ut ea quae a Deo audiverant sine dissimulatione uUa, sine personarum 
aliquo intuitu fideliter annuncient. Ad quae respiciens s. Augustinus, quaestion. 
in Heptat. II, 17. III. a. 601. scribit: „Hic Exod. 4, 16. insinuatur nobis, 
ea loqui Proph-etas Dei, quae audiunt ab Eo, nihilque aliud esse 
Prophetam Dei, nisi enuntiatorem verborum Dei hominibus, qui 
Deum vel non possunt, vel non merentur audire.** 

Singularis Prophetarum V. F. prae aliis viris Theocratiae praerogativa 
significatur voce «'*13, quo nomine in S. Scriptura non omnes interpretes quos- 
cumque, sed nuntios Dei; qui res divinas, quae sine Dei inspiratione nec 
cognoscere, nec proferre possunt, hominibus renuntiant, notari alibi docuimus. 
V. H. V. T. p. 228. Affinia sunt nomina rtH\ njn — Vulg. videns — antiquissimi 
usus coU. L Reg. 9, 9.; quae ita iunguntur nomini K^nD ut eandem quidem 
rem dicere videantur, ast respectu aliquantulum diverso. Videntes i. e. pro- 
spectores dicuntur Prophetae, qui conspiciunt e Divina Revelatione, quod est 
futurum. Ita fit ut cum de locutione Dei agunt Prophetae, saepe, quae rerum 
sunt, verbis ; et quae verborum sunt, rebus tribuunt: ut dicant se vidisse 
verbum, visionem audiisse. Cf. Isai. 1, 1. 2, 1. Synonyma sunt, D">r6« ^:?''^ 
vir Dei, i. e. totus Deo et divinis rebus devotus, qui in et cum Deo vivit. I. Reg. 
9, 8. Cognominantur OeoTTVsuaroi, nnn «^'•«, vir spiritus, a S. Spiritu sc. a£fectus 



Digitized by 



Google 



Leges eiplic. S. Scriptorae. 291 

actusque Ose. 9, 7.; item fl"'^)??, stillator, qui stillat stillas i. e. minas vel 
consolationes. Mich. 2, 11. „Vir habens spiritum stillabo tibi." 

A Prophetis veris S. Literae caute distin^unt pseudoprophetas Deut. 
18, 10—16. 20—22. Jerem. 23, 17. s. Ezech. 13, 3. s., quorum non tantum 
extra Palaestinam, sed et in Terra Sacra, praesertim post schisma decem tribuum 
et invalescentem idololatriam, per plerasque eius aetates magna fuit copia. Ut 
ante captivitatem babylonieam Palaestina scatebat huiusmodi falsis Prophetis; 
sic nec posteris tempoiibus defuerunt; imo maxime quidem paulo ante veri 
Messiae adventum, brevique post enndem pseudoprophetae et pseudomessiae 
apparuerunt. Duplicis isti erant generis. Aliqui eorum, omni posito pudore et 
reverentia Dei, honoris aut lucri respectu simulabant donum propheticum, quod 
ipsi suum non esse, probe sciebant. V. Jerem. 14, 14. 24, 26. AUqui sive cor- 
ruptae imaginationis vi, sive a spiritu malo acti, sibi omnino persuadebant, 
et persuasum ibant aliis, esse se veros prophetas, cum falsi essent. CoU. Deut. 
13, 1 — 6. III. Reg. 22, 10 — 18. Hoc ut in effectum darent, proterve in nomine 
Domini loquebantur, ac impudentissimo ore missionem suam divinam ac instructio- 
nem iactabant. Jer. 27, 14. Imo talia praedicabant, quae populo ad palatum erant. 
Jerem. 5, 31. 6, 14. A peccatorum autem cum increpatione , tum quoque a 
comminatione poenarum studiose sibi cavebant. Isai. 56, 10. Neque vero impune 
ferebant artes suas nominisque Divini abusum, sed morte luebant e lege Deut. 
13, 5. 18} 20.; ubi vero magistratus negUgentia, aut idololatria veniam ipsis 
daret, Divina eos vindicta interdum repente e medio sustuUt, quo sic eviden- 
tius irae suae exemplum in posteros quoque celebre Sanctissimus statuisset 
Deus. Cf. Jerem. 28, 15 — 17. Ex inspiratione veri instruebantur Prophetae, et 
saepius quidem sine speciebus materialibus, immediate lucem super- 
naturalem recipiebant. Inde solennis ista, atque a s. s. Patribus et Scholasticis 
passim recepta Prophetiae ratione originis suae divisio: in corporalem, ima- 
ginariam et intellectualem. 

''Excrcaai^ prophetica qualis fuerit? inter Theologos disputatur. Hoc 
quidem omnes facile concedunt posse: a. Deum formis et sonis, qui ope sen- 
suum percipiuntur ad consuetum hominis captum se adcommodare. Sed et b. in 
intimo animae adyto repraesentationes et cogitationes producere, absque praevia 
mentis operatione, simplici u. d. mentis intnitu. Similiter c. animam supra 
sphaeram consuetae vitae elevare, et ei in hoc statu praeter et supernaturali 
se ipsum manifestare. noXuji.ep(o? xa\ TcoXuTpoTCO)? Vaticinia Prophetis A. T. obtigisse 
docet s. Paulus Hebr. 1, 1.; passim autem modi isti referuntur: ad somnia, 
visiones et verba. Somnia sunt revelationes internae, absque sensuum 
extemorum adminiculo, Prophetis revera exliibitae; ut per imagines ilUs in 
quiete accurate descriptas inteUigerent, quod eos scire voluit Deus. Estque 
hoc genus Revelationis vetustissimum. Vid. Gen. 15, 12. 28, 12. s. 46, 2. Jud. 
7, 15. in. Reg. 3, 16. Indifferens autem erat an id noctu contingeret an interdiu; 
item an imagines istae vocum essent, an vero simul et rerum. Jam si quis 
quaerat? unde Prophetae somnia sibi a Deo pecuUariter missa, a mere natu- 
ralibus distinguerent , respondemus: Ex re ipsa eiusque circumstantiis. 
Enimvero opinamur eiusmodi somnia caruisse phantasmatibus, quae in aUis som- 
niis dormientes deludunt; vividius animum affecisse atque distincte animis dormi- 
entium illas res, quas vellet Deus, obtuUsse. Coll. Dan. 2, 27. 28. Job. 33, 14. s. 

19* 



Digitized by 



Google 



292 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

Alter propheticae revelationis modus est: Visio colL Isai. 1, 1. 6, 1. 13, 1.' 
Jerem. 1, 11. Ezecli. 1, 1. Apoc. 1, 10., qua vigilantes rapiebantur in ecstasin, 
cessante ad tempus usu sensuum extemorum. In hoc statu a S. Spiritu menti 
Prophetarum exhibebantur et alte infigebantur imagines quaedam, sive figarae 
rerum propheticae, quibus et praesentiam et voluntatem suam manifestabat Deas : 
quarum vero sensum aut Deus ipse, vel angelus edocnit. Cf. Zacfa. c. 1 — 8. Summus 
gradus est vox, verbum Divinum; humano simile, quali vir cum viro, amicos 
cum amico, sermones instituere solet. Cf. Exod. 33, 11. Num. 7, 89. Deut. 34, 10. 
quod rursus evenit pure, absque aliquo intemuntio; vel medio, ultro citrove; 
explicando et respondendo. Matth. 3, 17. Joann. 12, 28. Act. 9, 4. Aliquando 
verbum visionibus et imaginibus coniunctum erat. Isai. 6, 9. 21, 6. I. Reg. 3, 1. 
In his omnibus modis Spiritus Sanctus non mentem solum rerum dicendarum 
revelatione collustravit; verum etiam effecit: ut Propfaetae appositas voces 
eligerent; quibus ad consilium mentemque Dei oracula sua funderent. Isai. 59, 21. 
Neque tamen unum propterea omnium et aequabile Vatum dicendi atque 
scribendi genus reperitur, sed longe diversissimum ; perelegans in quibusdam, 
in aliis simplicius, ut exposuimus ubi de singulis V. F. Prophetis diximus. Natu- 
mralia enim dona integra cuique Spiritus S. reliquit; sanctificavit autem eadem, 
sibique fecit inservire : ita quidem, ut nativa sibi lingua et indole quisque in scri- 
bendis vaticiniis uteretur; attamen in tradendis vaticiniis omnibus auctor primarius 
vaticiniorum Prophetas sic direxit, ne quid a mente ipsius Divina deflecteret. 



§. 130. Sermo Prophetarum amplius illustratur. 

Quantum ad sermonem Prophetamm attinet, habet quandam sibi privam 
propriamque stmcturam, quae ab historico iuxta ac oratorio multum abit, ad 
poeticum autem quam proxime accedit; figuris grammaticis et rhetoricis pictus 
sententiosus, gnomicus — quia vulgare dicendi genus non suffecit. — concisos 
praeterea et abraptus nonnunquam deprehenditur. Quo fit, ut Prophetiae 
evadant intellectu difficiliores , et diligentissimo scratinio atque attenta perso- 
narum, locoram, temporum et circumstantiaram consideratione, opus sit inter- 
preti. Cum Prophetia sit praedictio de rebus abditis et futuris, gaudet 
dicendi genere obscuro — praesertim apud Ezechielem, Danielem, Zacha- 
riam — symbolico et parabolico. ObBenritas, quae observatur in sermone 
prophetico, magna ex parte nascitur ex oratione translata. Hinc s. Cyrillus AI., 
in Isai. 27, 13. verissime monet: „Mos est sanctis Prophetis obscuritate 
quadam suum obtegere sermonem.*' Op. lU, 610. Quin s. Joannes Chry- 
sostomus: „Utiliter et percommode factum esse dicit, ut Prophetiae 
de Christo et Gentibus deque Judaeorum reprobatione obscurae 
essent.'* Op. VI. 168. s. Accidisse putat hoc „in obscuritatem Veteris 
Testamenti, et quod alii alios non debeant accusare.^ Ibid. 180. s. 
Idem porro s. Doctor in causas obscnritatis Prophetiaram indagavit; et providen- 
tiae divinae omnino congmas esse ostendit. Neque tamen propterea visa et vaticinia 
Prophetamm ita obliquata, dubia, ambagibus submersa; quemadmodum responsa 
Pythii Apollinis inveniuntur ; cuius hoc vitium notavit Amobius, adv. Nat. lib. 3, 23. 



Digitized by 



Google 



Leges ezplic. 8. Seriptarae. 293 

ed. Oehler Lips. 1846. p. 143. Sermo propheticus, qualicumque tandem dicendi 
genere editus, semper continet orationem intelligibilem ; qui enim illum largitus 
est Spiritus S., propositum sibi habuit: certum et definitum quid, non autem 
vagum vel incertum annunciare. Aliquae Prophetiae, quas Deus ab omnibus sciri 
voluit — e. c. de Messia. — etiam ante implementum perspicue et clare traditae 
sunt; aliae ante eventnm obscnriores, post eventum clarissimae evaserunt. 

At non solis verbis voluntatem Dei patefacere iussi sunt Prophetae, sed 
et factis quibusdam symbolicis; ut res significata altius spectatorum 
animos penetraret. Multum autem disputant interpretes? an revera ea Vates 
patraverint; inprimis si quae facere iussi sunt, quae cum communi honestate, 
et gravitate muneris prophetici videntur pugnare! Et istud quidem certissimum 
esse tenemus: nihil mandatum Prophetis, ut agerent; quod non salva 
verecundia peragere potuerint. Nonnulla facta symbolica absque dubio 
sic sistuntur; ut in mera repraesentatione potius, quam rei factae 
veritate consistat argumentum: et adeo de parabola potius; quam de 
rei gestae veritate sit cogitandum. E. g. Ose. 1, 2. 3, 1. Ezech. 4, 4. Alia ita 
narrantur, ut reapse a Prophetis praestita fuere. E. c. Isai. 20, 2. Jerem. 27, 2. s. 
Ezech. 5, 12. 24. Si ita distinxerimus , suisque in locis circumstantias rerum 
examinaverimus ; sublata erit omnis difficultatis species, satisfietque vi illorum 
verborum, quibus Prophetae in sua narratione utuntur. 

Si obiectum sive argumentum Prophetiarum consideretur, facillimum 
est, omnes Prophetias distinguere induas classes maiores. Sunt quae Eccle- 
si'ae; sunt quae fata et eventus mundi praenuntiant. Praedictiones, quae ad 
Ecclesiam respiciunt, in binas rursus species partiri licet; aliae ad Caput 
Ecclesiae, aiiae ad corpus Ecclesiae pertinent. Ad Caput Ecclesiae sive 
Messiam, quem nos Jesum Christum D. N. esse credimus, referuntur illa 
vaticinia, in quibus characteres, proprietates, officia, beneficia Kedemtoris gra- 
phice describuntur. nOmnes enim promissiones Dei*' inquit s. Augustinus, enarr. 
in Ps. 71, 18. IV. a. 911. „in illo firmatae sunt: quia in illo impletum est,** 
„quidquid pro salute nostra prophetatum est. Nam summa montium Scriptura-" 
y,rum divinarum auctores, id est, per quos ministratae sunt, intelligere convenit:** 
„in quibus utique ipse est firmamentum; quoniam ad illum omnia, quae** 
„divinitus scripta sunt referuntur. Unde et ipse in terram venit, ut ea cuncta** 
„firmaret, id est in se monstraret impleri.^ Uno et consono ore in Ohristum, 
quasi in scopum collimant omnes V. F. vates. CoU. I. Petr. 1, 10. Act. 10, 43. 
Apoc. 19, 10. Hinc ubi aliquid se oculis Prophetarum ostendit, quod Eius 
memoriam excitare possit, affectu magno rapiuntur ad Christum, quasi delicias 
fiuas, factaque digressione demum redeunt ad ceptam materiam. Quae vero 
Prophetiae spectant Ecclesiam sive Regnum Christi, partim beneficia tempore 
Evangelii hominibus concedenda canunt; — haec enim intelligunt, cum dicunt: 
in tempore illo, in diebus illis. — quae passim comparari solent cum rebus 
nLegis^* sive Oeconomiae Veteris; Joel. 2, 23. Isai. 35, 1. Jerem. 31, 8.; partim 
loquuntur de acri certamine, victoria et triumpho Regni Christi. £t haec quidem 
postrema vaticinia quotidie pergunt impleri; sed perfecte implebuntur nisi in 
fine saeculi. Cf. Rom. 11, 26. Neque praetermittendum est, Prophetas cum 
repromissiones faciunt Sioni sive Jerosolymae, de Urbe Judaica ad mysticam 
i. e. Ecclesiam assurgere; quae cepit in Jerusalem, et veteri labenti ibidem 



Digitized by 



Google 



■ 294 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

surrogata est. Isai. 2, 3. 60, 1. 62, 1. Prophetiae quae fata mundi describunt 
vel singalariiim gentium: Judaeorum, Aegyptiorum, Assyriorum, Chaldaeonim, 
Idumaeorum, Arabum, Philisthaeorum, Syrorum, Moabitarum, Ammonitarum ; 
aut personarum mundi nobiliorum: Nabuchodonosoris , Cyri, Alexandri M., 
Machabaeorum eventus praedicunt. Saepe per nomina gentium, quae erant 
populo electo hostiles; Prophetae significant omnes omnis aevi populos impios, 
adversarios Ecclesiae a Christo subigendos. CoU. Ps. 2, 8. s. 109, 6. s. 

Veram Prophetiam a falsa discernit implementum prophetiae. Isai. 44, 
22. coll. Num. 23, 19. Deut. 18, 21. Ps. 32, 4. Magna interim se offert difficultas, 
cum de implemento singulorum vaticiniorum in specie quaeritur? Enimvero 
Revelationis supematuralis adversarii urgent : quandoquidem Prophetiarum veritas 
ex eventu aestimanda est; unde fiat quod multis Prophetiis eventus non respon- 
deat? Ut elevetur vis huius obiectionis distinguere oportet Prophetias; ut aliae 
absolutae esse censeantur; aliae a conditione quadam aperte vel tacite 
expressa suspensae. Coll. Jerem. 18, 7—10. Illas semper impleri necesse est; 
has tum demum, ubi conditio a qua pendent locum habet. Porro observatione 
dignum est: eiusmodi conditionem in comminationibus sive promissionibus saepe 
subintelligendam innui. E. c. Isai. 38, 1. s. Jon. 3, 4. Ex singularibus autem, 
quibusdam accidentibus colligi potest, quae praedictiones in censum absolu- 
tarum referendae sint. Nimirum ad illas spectant: a. eae quibus singulares 
eventus cum suis circumstantiis et definitione loci, temporis, modi et personarum 
annunciantur. b. Ad absolutas numerantur porro illae Prophetiae, quibus res 
praedicuntur, quae in solius Dei manu atque arbitrio sunt; nuUaque hominum 
mutatione mutari posse palam est. c. liiae quas Deus confirmavit miraculo, vel 
iure iurando. Isai. 64, 9. Denique d. quibus ea praenunciantur, quae omnem 
captum ingenii humani longe superant; et in se considerata, omni probabilitate 
et verisimilitudine destituta sunt. Isai. 44, 6. 7. 20. 21. 22. Quorundam Vatici- 
niorum implementum denique adhnc expectandnm est. 

Ad extremum addimus nomina Scriptorum qui de Prophetia et Prophetis 
in genere sive obiter sive ex instituto egerunt: Sunt S. Thomas Aquin., Summa 
II, 2. q. 171. s. ed. Parmae 1853. III, 668. s. Cornelius a Lapide, in 
Prophetas prooemium, canones prophetis faciem praeferentes, Comm. in Proph. 
Mai. ed. Antv. 1676. p. 1—41. E. L. du Pin, Prolegom. 1. I, c. 1. p. 34—46. 
N. Serarius, Prolegom. c. 4. 6. p. 10. s. A. v. Dale, dissertationes de vera ac 
falsa Prophetia. Amstelod. 1696. p. 187 — 360. C. Vitringa, Typus doctrinae 
Propbeticae iunct. ei. Hypotyposi Hist. et Chron. S. Leovard. 1716. Ei. Obs. S. 
VI, 10. p. 360. s. N. Gttrtler, Voc. typ. Prophetic. expl. Amstel. 1721. J. H. G. 
Carpzov, Introductio ad libros propheticos Bibliorum V. T, Lips. 1721. p. 1 — 87. 
Herm. Witsius, Miscellanea S. 1, 1. Lugdun. Bat. 1726. p. 1—318. Lilienthal, 
die gute Sache der Offenbarung. KSnigsberg. 1760—68. W. Smits, L. Exodi 
elucid. Antv. 1767. I. prol. p. 84. s. C. A. Crusins, Hjpomnemata ad theologiam 
propheticam. Lips. 1764 — 78. Anonymi Angli, Bew. a. d. u. Proph. d. d. Mess. g. 
Lond. 1819. C. F. A. Engelmann, die wicht. Weiss. d. Proph. v. Jesu Chr. 
Leipz. 1830. J. Beck, tiber die Entwickelung und Darstelluug der messianischen 
Idee. Hannover 1835. F. Herd, Erklarung der messianiscben Weissagungen 
in A. B. Regensb. 1838. F. Dieringer, System der gSttl. Thaten des Christfen- 
thums. Mainz 1841. I, 297 — 328. F. Delitzsch, die biblisch-prophetische 



Digitized by 



Google 



Leges ezplic. S. Scripturae. 295 

Theologie, hist. krit. dargestellt. Leipz. 1846. Ei. bibl. Comm. il. d. Pr. Jesaia. 
Leipz. 1866. prol. p. 6. s. Havernick, Einl. i. d. A. T. II, 2. Erl. 1844. p. 1. s. 
J. Bade, Christologie des Aiten Testaments. Miinster 1860. I, 3—48. Fr. Due- 
sterdieck, de rei propheticae in Vetere Testamento quum universae tum 
messianae natura ethica. Goettingae 1862. L. Reinke, Allgemeine Einl. in die 
Weissagungen, insbesonders in die mess. Beitr. 11, 1. Miinster 1853. E. W. 
Hengstenberg, Christologie des alten Testamentes III. B. 2. A. Berlin 1857. 
p. 1. 8. A. Keith, Zeugnisse fUr die Erfiillung des prophetischen Schriftwortes 
als Beweise fiir die Zuverlassigkeit desselben. Frankfurt 1858. C. F. Keil, Lehrb. 
d. h. k. Einl. d. A. T. ed. a. Frankf. 1859. p. 192. s. Oehler, ii. d. Verh. d. 
alttest. Prophet. z. heidn. Mantik. Tub. 1862. Id. in Herzogs R. E. XII, 211. s. 
Fr. H. Reusch, Lehrb. d. Einl. i. d. A. T. ed. a. p. 76. s. A. Tholuck, die 
Propheten u. ihre Weissagungen. Gotha. 1860. CoUectio: Gess, Preiswerk, 
Riggenbach, Sartorius, Stockmeyer, s. t. Vortrage iib. d. Proph. Bas. 1862. 
J. H. Kurtz, z. Theol. d. Psalmen. Dorp. 1866. p. 2. s. Prophetias destruunt 
et negant ex acatjiolicis interpretibus: Eichhorn, die hebr. Propheten. 
Gett. 1816 — 19. De Wette, de Prophetarum in V. Testamento et doctorum 
Theologiae in c. e. ratione, opusc. theol. ed. Berol. 1830. p. 172 — 194. Einl. p. 
271—276. C. A. Credner, der Prophet Joel. Hal. 1831. p. 62—88. Fr. G. C. 
Umbreit, de V. T. Prophetis clar. antiq. temp. orator. Heidelb. 1832. F. Hitzig, 
der Prophet Jesaia. Heidelb. 1833. p. XXH— XXXm. A. Knobel, der Prophe- 
tismus der Hebraer v. dargestellt. Breslau 1838. F. B. K5ster, die Propheten 
des A. u. N. B. nach ihrem Wesen und Wirken. Lips. 1838. H. Ewald, die Proph. 
d. A. B. Stuttg. 1840. I. prol. E. Meier, Geschichte der poetischen National- 
Liiteratur. Leipz. 1856. p. 243—444. G. Baur, Gesch. d. alttest. Weissag. Giess. 
1861. I, 9. s. His omnibus viris pertinax insidet opinio, de negando quocumque 
Dei interventu extraordinario. Qui semel ita decreverunt, eos praesumta sua 
opinio lubebat: Vaticinia adhumanam originem contorquere; et Prophetas 
pios futurorum augures dicere. Quam opinionem vehementer improbandam et 
reiiciendam esse docet Apologia D. Revelationis. Cf. Fr. Hettinger, Apologie des 
Christenthums. Freib. 1863. I, 582. s. 682. s. Literalem sensum, qui s. Scripturae 
fundamentun^ est, illustribus vaticiniis eripit etiam J. C. K. Hoffmann, Weis- 
sagung und Erftillung. NSrdlingen 1841. 1842., qui licet rei christianae minus 
ac priores adversetur, affectui tam^n suo praeter rationem indulget, ideoque a 
vero non semel aberrat. 



§. 131. Res circumiectae sive circumstantiae. 

S. Augustinus, de doctr. Chr. IH, 4. p. 82. praeclare monuit: „Circum- 
stantia ipsa sermonis, cognoscitur scriptoVum intentio.'* Quae res 
circumiectae , sive circumstantiae vocantur: adiuncta sunt, quae interpretandi 
Textus U. F. scriptionem afficiunt; quare non parum saepe ad investigandum 
consilinm conferunt. Quo plura enim rei cuiusdam adiuncta undequaque cognita 
sunt; eo clarius pleniusque res ipsa explorata erit. Praedictae autem circumstan- 
tiae, si de Historiis agatur, expendendae sunt: locus ubi personae agentes 
loquentesque sistuntur et in quo moratus est scriptor ; neque minor ratio habenda 



Digitized by 



Google 



296 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

est temporis, iuxta quod gesta quae narrantur ordinare oportet. Geogra- 
phiam et Chronologiam duo Historiarum magna luminaria iure adpellaiit. 
Notitiae loci et temporis, accedat aliarum quoque circumstantiarum attentio; 
maxime vero rituum morumque, qui iis in regionibus vigent. Enimvero multae 
S. S. U. F. ex his natae sunt formulae loquendi ; quae nonnisi ab eo qiii 
eorum perfectam cognitionem habet, distincte explicari queunt. Sine accurata 
harum rerum scientia, Verba Divina saepe torquentur atque pervertuntur; quod 
quam indignum sit S. Libris, et quam diligenter cavendum, sua sponte sequitur. 
Unde igitur sedulo discenda est S. Literarum studiosis yzoypotnpioi, — v. N. T. S. G. 
p. XV. — Terrae Sacrae veterrima et recentior; ubi quod pertinet ad Palaestl- 
nam eiusque varias vicissitudines in modo descriptionis, finium et imperii civilis 
edocemur. Deinde Geographiae adiungenda est etiam temporum scientia, quae 
in S. S. plurimas habet difficultates ; latissime vero patet usus Chronologiae, 
cuius ope narrationes L. L. S. S. U. F. ad sua tempora et temporum partes — annos, 
menses, dies — accommodantur. Nec porro superficialis consuetudinum Hebrai- 
carum requiritur, sed exacta; quae sententiarum vim saepe saepius aperit. 
Atque haec sunt fere maiora ex hoc genere; cetera etsi minora sunt uti: res 
monetaria, mensurae et pondera, agricultura, pastura, mercatura, 
et quae sunt s. d. civilis Archaeologiae capita; tamen si ignorantur, impediunt 
interpretem. Habet autem haec ralio subsidiorum Geographiae, Chronologiae et 
Archaeologiae plures cautiones ; nam videndum, ne eius studio nimis inhaereamus, 
deinde ne iis scientiis inepte abutamur. Gravibus id genus erroribus laborant 
viri eruditi nostri temporis, ubi a suis placitis in explicandis S. S. coeci pendent. 
In genere Hagiographum ad tales res, vel certos ritns et consuetudines respexisse, 
tunc nisi sumendum erit: quando Sacer Scriptor aperte hoc fatetur; aut verba, 
quibus utitur, locique nexus haud obscure ea de re monent. Secus autem eum ad 
haec vel illa respexisse, sumere non licet ; praesertim ubi verba aliis locis paral- 
lelis satis explicari possunt. Exempla usus et abusus Antiquitatum S., ne in molem 
crescat praesens de S. S. eiusque interpretatione commentarius, adferre omisimus. 



§. 132. Loci S. S. Paralleli et Analogi. 

Vocem „7capdcXXr)Xo?" a mathematicae magistris mutuati sunt Theologi; 
quemadmodum enim illi lineas, quae in eodem plano positae aequali spatio ab 
invicem distant „parallelas'* vocant: sic isti Textus S. S. ^parallelos*' adpei- 
lant, qui aut ob rem de qua agunt, aut ob verba quibus eandem rem 
tractant; eam inter sese similitudinem sive proportionem habent, ut alius ex alio 
intelligi explicarique locus possit. Ergo ut loci paralleli habeantur, duo requi- 
runtur: a. convenientia sive in verbis et rebus, siveinrebus modo; b. ut 
alter ad alterum sic referatur Textus, quod eius aliquid dilucidet. Ideo recte prior 
Parallelismus „verbalis" est; posterior ^realis" dicitur; ab illo tamen semper 
quem «poeticum** vocamus, et de quo superius egimus p. 286., probe distin- 
guendus. Cum ille quippe intra unius alteriusque periodi limites continere se debet; 
hic autem per integra S. Biblia vagetur. Parallelismi usus in explicandis S. Scrip- 
turis latissime patet. „Magnifice etsalubriter, animadvertit S. Augustinus, de 
doctr. Chr. II, 6. p. 36., Spiritus Sanctus ita Scripturas Sacras modifi- 



Digitized by 



Google 



Legds explic. 8. Scriptarae. 297 

cavit, ut locis apertiorifous fami occurreret, obscurioribus autem 
fastidia detergeret. Nihil enim fere de illis obscuritatibus eruitur, 
quod non planissime dictum alibi reperiatur.** Paralleli utriusque 
generis loci tam verbales quam reales in S. Codice U. T. dari, liquidum est: cura 
non modo duae pluresve sententiae, seu enunciationes in Proverbiis Salomonaeis, 
Historiis V. T. ; Evangeliis, Epistolis, sed et integra capita, narrationes sermones 
paralleli inveniantur: quorum comparatio cum aliquod sibi lumen afferre 
poflsint, ad capessendam notitiam S. Scriptorum atque argumentorum, ad varias 
loquendi rationes perspiciendas, interpreti magno subsidio est. Facta quadam 
familiaritate cum ipsa lingua Divinarum Scripturarum, in ea quae obscura sunt 
aperienda et discutienda sic pergendum est, ut ad obscuriores locutiones illu- 
strandas de mauifestioribus sumantur exempla, et quaedam certarum sententiarum 
testimonia dubitationem incertis auferant. ^ln quarememoria — nostro tempore 
etiam Concordantiae v. p. 62. s. — valet plurimum; quae si defuerit, non 
potest his praeceptis dari." S. Augustinus, de doctr. Chr. II, 9. p. 41. 
Ut vero recte parallelismus locornm S. S. instituatur, sequentia observare prae- 
cepta, non parum conferet : a. Cum in quavis lingua haud paucas invenire voces 
sit, quae plures easque diversas habeant significationes, nequaquam statim con- 
seqnitur, ea loca inter parallela esse computanda, si In iisdem easdem voces 
dictionesve deprehendimus ; sed ex contextu, loquentis consilio et adiun- 
ctis historiarum, quaenam vocum in quovis loco potestas sit? erit definien- 
dum. Sane inepte quis ad locos piirallelos referret Joann. 8, 24. et Num. 27, 3. Sed 
neque ^. ad locos parallelos necesse est requirere, ut easdem voces contineant 
ant phrases ; sed paralleli ii quoque merito habentur, in quibus vox seu phrasis 
synonyma II. Reg. 8, 18. et I. Paralip. 18, 17;; Matth. 16, 26. et Luc. 9, 24., 
imo et prorsus contraria et opposita legitur; eo quod synonyma aeque 
ac opposita ad intelligendum quemdam locum haud parum luminis conferunt 
|. Cum eaedem voces, aliis atque aliis in locis, diversa significantes inveniuntur, 
probe earum notio generica consideranda est; et videndum, qua in re sibi 
respondeant, in qua vero dissentiant £. g. vox ^txaiouv, SixaioaiSvT) ; a^iapTovEiv, 
a(i.apT7]fJLa in Epistolis S. Pauli. §. Nonnunquam diversas parallelismi rationes 
inire oportet, ut locus aliquis illustretur. Ita e. c. verbis Joann. B. Joann. 1, 29. ; 
parallelis Isai. 16,1. 53, 7.; quoad priora verba: ,,'iSe 6 a^jivo^ tou 6eou" lumen 
affertur, instituto parallelismo cum frequentissimis his et aequalibus V. F. locu- 
tionibus — Lev. 24, 9. saorificia Domini ib. 23, 12. holocaustum Domini, Exod. 
29, 1.8. victima Domini — quibus Hagiographi significare consueverunt, aliquam 
rero Deo sacram sive devotam. Quod attinet ad posteriora autem : „ecce qui tollit 
peccatum mundi'* ; 6 atpcov t^v apiapTfav tou xoa(jLou; haec verba idem valere 
ac: solvere, pendere peccatorum poenas, confirmatur coll. LExod. 28, 43. 
Lev. 5, 17. ubi eadem locutio, aut aequalis, quae idem valeat, habetur. Coll. et 
I. Pet. 2, 24. y. Comm. n. p. 270. s. Denique e. definiendum est, quinam locus 
6 duobus aut pluribus parallelis clarior sit ceteris? atque ex illo ceterorum illu- 
stratio petenda, et si unus parallelus non sufficit rei conficiendae, alii conqui- 
rantur ac comparentur. In quo autem discrepent paralleli ab analogis locis S. S. 
facile perspicitur. Plurima utique capita in S. Paginis reperire est, quae iisdem 
fere verbis descripta, non semel leguntur. E. c. II. Reg. 22, 2 — 51. 
Ps. 18, 1. T. O.; 17, 1. s. V. L ParaL 16, 23—33. et Ps. 105. T. O.; 104. V. Paral- 



Digitized by 



Google 



298 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

lelos locos iam passim eoUegerunt, evolveruntque eruditi S. Scripturarum expo- 
sitores; ita ut his diebus illos invenire haud dif&ciie sit. Unde potius labor 
illorum, qui S. Scripturls explicandis operam navant, assidue eo enitatur; quae- 
rere utrum inter parallelos locos S. S. U. F. relati, revera tales sint, qui diligenti 
examine perquisiti, revera sibi invicem mutuo respondeant. 



§. 133. Allegata, sive Testimonia N. T. exA. T. desumta. 

„AlIegata" dicuntur: verba unius Scriptoris S. ab aliis Hagio- 
graphis relata sive citata. Quae cum aliquam S. Scripturae partem constituant; 
quid de his iudicandum sit? eo magis erit examinandum, quod comparatio huius- 
modi locorum nunquam non utilis sit, et hac super re varia variorum, cnmprimis 
acatholicorum interpretum, erronea sententia ventiletur. Ac primo quidem diversas 
rationes, quibus verba S. S. allegantur, saepe considerare necesse est. Primo 
examinanda erit: Allegatorum sive citationum differentia. Sic adducuntur 

1. integrae sententiae ad probanda vel fidei dogmata, vel morum praecepta. 
Matth. 4, 10. CoU. beut. 6, 13. Usurpantur 2. vaticinia vel ut iam completa; 
Act. 2, 25. coll. Ps. 15, S. vel ut complenda Rom. 11, 26. coU. Isai. 59, 20. Simili 
fere modo laudantur 3. facta sive exempla probantia et illustrantia; Marc. 

2, 25. I. Reg. 21, 6. vel 4. res atque dicta quae allegorice applicantur ad res 
Novi Foederis sensu spirituali. V. p. 263. Denique 5. Typi ad Antitypum refe- 
runtur. Ib. p. 267. Secundo accuratius examinanda est quaestio de allega- 
torum fonte ac sede. Ubi notandum quandoque veluti digito locum V. F. 
monstrari. Ita v. g. Matth. 1, 23. Isaias 7, 14.; Act. 2, 27. coU. Ps. 16, 8. s. T. O. 
15. V. Davides. AHas sedes dicti in genere tantum demonstratur. CoU. Liuc. 
24, 44. Nec rarum Hagiographorum N. T. allegata pluribus V. F. locis mutuo iunctis 
respondere; vel ad universam locorum similium syllogen V. F. respicere N. F. 
Cf. Rom. 3, 13. Ps. 5, 10. 139, 4.; 9, 7. s. Gen. 21, 12. 18, 10. 25, 22. 3. Saepis- 
sime vero contingit allegationem indefinitam esse, nullius plane scriptoris vel 
libri iniecta mentione. Matth. 4, 4. 7. 10. „scriptum est" coll. Act. 23, 5.; vel Deus 
allegatur eiusque Spiritus loquens Act. 13, 47. coll. Is. 49, 6. : et dixit eis, quo- 
niam sic scriptum est, et sic oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertia 
die. Quod ad formam allegationis externam observatur: Tertio verba 
quae citantur interdum eadem fere, aut levissima facta mutatione repeti. 
V. c. Matth. 4, 4. coU. Deut. 8, 3. Brevitatis et perspicuitatis gratia ab 
Apostolis aliquando sensus tantum locorum S. S. V. F. retinetur: mutatis verbis 
vel per additionem Matth. 19, 5. Gen. 2, 24., 15, 9. Is. 29, 13.; vel per detra- 
ctionem Matth. 4, 4. 4, 15.; 12, 21. Isai. 29, 13. 9, 1. 42, 4.; vel per commuta- 
tionem Matth. 21, 5. Zach. 9, 9. Nec insolita est mutatio cum vocum ipsamm, 
tum earum accidentium; ex quo accidit allegata N. F. fontibus suis verbisque 
locorum allegatorum tantum non adversa et contraria videri; quae tamen si 
penitius inspiciantur, expositionem potius et veluti commentarium dictorum V. F. 
exhibent. E. c. Act. 1, 28. Ps. 68, 26. Heb. 10, 5. Ps. 39, 7. Quid quod aut 
generalis doctrina ad specialem materiam applicetur Act. 1, 20. Ps. 68, 25. ; 
aut dictum speciale de una re, ad rem similem aliam accommodetur. Matth. 13, 14- 
Isai. 6, 9. Hoc demum qiiarto observare oportet: loquentes vel scribentes in N. F. 



Digitized by 



Google 



Le^i^es explic. S. Scriptnrae. 299 

loquendi formis et s. d. phraseologia ex V. F. uti, quin citare vel allegare intendant. 
E. g. B. V. Maria in Canttco „Magnificat." V. H. N. T. p. 6. n. 2. Eiusmodi 
allnsiones ad facta et sermones V. F. perquam freqnenter in Apocaljpsi reperiri 
monuimus. H. R. D. N. T. p. 617. Apostoli et Evangelistae non semper secun- 
dum Hebraeum Textum, sed secundum graecam, quae toiv LXX. Yulgo dicitur, 
versionem a fonte originario hinc inde discedentem citasse — eo quod ii, quos 
Scriptis suis erudierunt graecae quam hebraicae iinguae erant peritiores. — iam 
olim animadvertit S. Hieronymus, prooem 1. XV. comm. in Isaiam IV, 626.: 
Crebro dixisse me novi, Apostolos et Evangelistas ubicumque de 
Veteri Instrumento ponunt testimonium, si inter hebraicum et 
septuaginta nulla diversitas sit, vel suis, vel septuaginta inter- 
pretum verbis uti solitos. Sin autem aliter in Veteri Editione 
sensus est, Hebraicum magis, quam septuaginta interpretes 
sequi." Libro IX. ad Is. 29, 16. p. 396. autem praecipit s. Doctor: In quibus 
cnnctis illa semper observanda est regula: Evangelistas et Apo- 
stolos absque damno sensuum interpretatos in Graecum ex He- 
braeo, ut sibi visum fuerit. Cf. H. N. T. p. 269. 462. Taudem quinto 
commemorantur historiarum V. F. circumstantiae, vel res connexae in 
N. F., de qnibus altum in V. T. est silentium — v. c. Luc. 4, 26. et Jac. 6, 17. 
coll. Reg. III. 17, 1.; II. Tim. 3, 8. coll. Exod. 7, 11. — quae ex traditione 
orali, vel immediata 6£07CVEu<rcfa deducendae sunt Quid de citatis xtov aOEOTWSudrcov 
in S. S. sentiendum sit, exposuimus H. N. T. p. 365. 418. s. 496. 



§. 134. Conclusionum N. F. ex Allegatis V. F. vis et ratio. 

In allegatis S. S. locis sive ad demonstrandam sententiam primariam, 
sive ad unam ex adiectis adferantur iudicandis; non tantum eo advertere debet 
interpres animum, unde sumta sint? sed et quomodo cum enunciatione demon- 
stranda cohaereant; et qualem habeant probandi vim indagare, tum si quae 
forte argumentationis partes desint, attendere. Ac primo despiciendum est, utrum 
S. Scriptor ipse aliena verba alleget, an aliquis alius? si alius, rursus quae- 
rendum, utrum is, cuius auctoritati refragari nefas sit, an secus ; atque num ideo vel 
minus recte ea protulerit, vel prave etiam exposuerit. Eiusmodi erant allega- 
tiones Judaeorum Matth. 17, 10. „et interrogaverunt eum discipuli dicentes, 
quid ergo scribae dicunt, quod Eliam oportet primum venire." Cf. Mal. 4, 6. H. V. 
T. p. 632. Si autem S. Scriptor ipse, aut alia persona inspirata, cuius auctoritas 
necessario suspicienda erit, in allegando versetur: quaerendum est secundo, 
utrum ad aliquid probandum, et quonam argumentationis genere verba 
alleget. Si primum fiat, dubitare nequimus horum verborum significationem 
illam esse, in quam ab eo accipiuntur, qui ea allegat. Cf. Isai. 7, 14. „Ecce virgo 
in utero habebit, et pariet filium, et vocabunt nomen eius Emmanuel"; coll. Matth. 
1, 22. 23.; item Gen. 2, 24. coll. Matth. 19, 3—6. Vis probandi allegatis eadem 
manet sive directa sit argumentatio, sive indirecta; atque illud solum hac 
in re cavendum est, ne sensum spiritualem pro literali habeamus. Quidquid roboris 
in Haglographorum similibus argumentis est, id omne in alterius, quem citant, 
ponunt auctoritate: etenim allegata deficerent, nisi ad alterius provocans aucto- 



Digitized by 



Google 



300 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

ritatem, totum probandi pondns iis sustentaret. Qaodsi vero allegatum dictam 
„xaTa TO fTjTov" in Veteri Foedere nullibi reperiatur ; sed „xocra djv Bidtvoiav" i. e. per 
consequentiam — e. c. Matth. 2, 23. „Ut adimpieretur quod dictam est per Pro- 
phetas, quoniam Nazaraeus vocabitur." Coll. Qen. 49, 26. Isai. 11, 1. H. N. T. 
p. 15. — non est statim lacuna vel corruptio S. S. arguenda, sed vis argumenti, et 
ratio divina argumentorum Spiritus S. agnoscendae sunt. Cum vero tertio in alle- 
gationibus impropriis S. Scriptores alienis verbis ut sais utuntur — e. g. Matth. 
13, 35. coU. Ps. 77, 2. — phraseologiam tantummodo consideret interpres. Atque 
in talium locorum interpretatione haud profecto opus est, ut interpres anxie curet, 
utrum secundum orationis in libris V. F. contextum ad eandem rem pertineant, de 
qua in N. F. prolata sunt; ex tali allegatione nihil plus discere oportet, qaam 
sensum, in quem verba illa Hagiographus N. F. uaurpavit. £. c. s. Paulus abi scribit: 
Heb. 13, 6. ita ut confidenter dicamus, Dominus mihi adiutor: non timebo, qnid 
faciat mihi homo. Coll. Ps. 117, 8. Advertat quarto denique interdum non tam 
propter citata verba, quam propter conclusionem inde fluentem, vel propter 
argumentum ex toto isto loco samendom oraculum aliquod allegari — v. c. Matth. 
8, 17. Isai. 53, 4. „ut adimpleretur quod dictum est per Isaiam prophetam 
dicentem, ipse infirraitates nostras accepit, et aegrotationes nostras portavit.** — : 
quae quidem citandi S. S. ratio „anaIogica" quibusdam interpretibus vocator. 
Yideantur ceterum hac de re:. J. Wiggers, de interpretationis genere, quo in 
explic. V. T. N. T. Script. usi sunt. Rostoch. 1837. J. H. Scholten, disq. de loc. 
nonnull. Ev. in q. V. T. libri ab Jesu laad. Amst. 1856. 



§. 135. Observationes Tcepi ivavTiotpavwv. 

Si in comparandis locis parallelis S. Scripturarum U. F. repe- 
riantur, quae pugnare inter se videntur jevavxto^av^' oritur; sive 
jdvTiXoY^a^ — idem quod contradictio. — habetur. Harum plurimas 
in Divino Codice reperiri clamant auroxarixpiTOt ve(i)Tepoi. Fatemur 
equidem multas in S. Literis adparere contradictiones, quae 
quidem si Dei vel angeli, aut hominis theopneusti dicta refenmt; 
revera sibi contrarii esse nequeunt. Quis enim S. Spiritui D. 
Literarum auctori contradictionem affingere ausit? Unde inter- 
pretis est, prius detegere causam antilogiarum; deinde earum 
pugnam tollere. Eepugnantiae autem spe.cies existit in locis vel 
dogmaticis vel historicis; pugnare porro videntur interdum 
scriptores N. F. secumetipsis, interdum cum aliis vel N. vel V. T. 
scriptoribus. Eationem dissidentes Textus conciliandi, ipsa ,contra- 
dictionis^ notio docet; quae est ,eiusdem, de eodem, secun- 
dum idem affirmatio et negatio.' Ex ista notione antilogiae 
sequitur^ apparentem contradictionem cessare : vel sinoneiusdem 



Digitized by 



Google 



Leges explic. S. Scriptiira<>. 301 

rei sit affirmatio et negatio; vel non de eodem; vel non secun- 
dum idem. Ne quando autem in locis S. S, ad speciem sibi 
repugnantibus ad concordiam vocandis, frustra torqueri contingat: 
cum in aliquid huiusmodi incuiTimuS; primum quaeremus, de quali 
subiecto uterque Textus sibi oppositus agat; num de eodem vel 
diverso K Sua sponte enim intelligitur, quod de diversis subiectis 
in S. Codice etiam diversa vere praedicari possint. Si ex parte 
subiecti nulla tollendae repugnantiae via apparet; recurrendum est 
secundo ad praedicatum; ubi eadem, quae de subiecto monuimus, 
erunt observanda^. Tertia ratio conciliationis locorum, qui sibi 
opponi videntur, saepe etiam in diverso contextu, aut consilio 
est quaerenda; ubi enim diversum disputatur argumentum, ibi 
etiam diversa enunciari possunt ^ ; et qui diverso agendi consilio 
ducuntur, etiam ut diversum teneant modum, res ipsa exigit. 
Quarto saepe saepius in Historiis repugnantia expeditur, attento 
accurate tempore, ceterisque quae cum historiis rei, de qua quae- 
ritur, cognata sunt. E diverso in eadem re narranda consilio ac modo 
— ut saepe in Evangeliis. — facile species dissensus oritur; haec 
enim ubi diversa sunt, existimata etiam evanescit repugnantia ^. 
Quandoque quinto ,£vavTio<pave(a' non aliunde dependet, quam quod 
in alterutro loco mendum habeatur, tunc criticae artis est 
disquirere: uter sit locus in quo mendum est? et eum locum, qui 
ammanuensium oscitantia corruptus fuit, emendatione restituere 
oportet^ Obscurior locus dogmaticus explicetur iuxta clario- 
rem, qui omnem ambiguitatem excludat; et ille in quo dogma 
aliquod obiter commemoratur, ex eo qui est in illo argumento ut 
dicitur ,classicus.^ Si neque his regulis adhibitis s^nsum assequi 
continget, meminerimus Scriptores S. BibHorum res, quas narrant, 
paucis plerumque perstringere et plura consulto reticere; utpote 
quae ipsorum aetate omnibus nota essent, quibus tamen ignoratis 
quaedam in S. S. nobis obscura fieri necesse sit. Denique in 
obscuris sensibus, praesertim ubi oratio vel vox in Versione 
aequivoca est, utilissime recurritur ad Textum Originarium^. 

1) E. e. Job. 15, 15. coll. 4, 18. Sap. 5, 16.; Exod. 20, 5. Ezech. 18, 20. 2) E. g. 
Gen. 22, 1. Jacob. 1, 13. 3) e. c. Eom. 3, 28. Jacob. 2, 24. *) E. c. Gen. 
46, 27. Act. 7, 14. ») E. c. IL Paral. 36, 9. coll. IV. Reg. 24, 8. 9. Isai. 22, 
28. 30. ^) Ut iaxn monuit S. Augastinafl, de doctr. Chr. III, 4. p. 82. Antilogias 



Digitized by 



Google 



302 Comment. de S. Scriptnr. cap. tert. sect. I. 



§. 136. Consilium, quo S. Scriptura exarata est. 

Sicut omnis actio e certo animi consilio proficiscitur, atque 
inde diiudicanda est; ita et oratio aut liber aliquis, de ipsius 
scribentis vel loquentis proposito erit aestimandus : ut quae notio, 
quique sensus huic consilio repugnat, eum respuamus; accipiamus 
vero eum, qui unus solus, vel qui reliquis melius huic respondet. 
Quoniam vero plures ad unum eundemque finem persaepe actiones 
conspirant; quarum quaelibet suum particularem finem respicit: hcet 
consilium S. Librorum quadruplici modo considerare. Vel ut 
omni S. Scripturae est commune ; vel ut singulis eius Libris est pro- 
prium; vel ut est huic illive cuiusdam Libri pericopae speciale; vel 
ut aliquam periodum, phrasim aut sententiam peculiarem attingit. 
Commune S. Librorum omnium U. F. consilium est: Jesus Chri- 
stus! Nimirum ut salutis viam monstraret Deus; ideo S. Literas 
dedit Spiritus Sanctus. Divo Petro enim testante \ nemo aJius est 
in quo nos salvos fieri oporteat, nisi in Christo Jesu: unde non 
tantum Moyses de eo scripsit ^ ; sed et Prophetae omnes a Samuele 
et deinceps qui locuti sunt, annunciaverunt dies eius K Neque tamen 
cum dicimus: finem ad quem omnes Hagiographi tendebant esse 
Jesum Christum; id volumus quasi omnes S. Scripturae peri- 
copas de Jesu explicandas esse arbitremur: sed ita rem accipien- 
dam putamus, multa — E. c. Prophetias — de Christo, cetera propter 
Christum — E. c. Historias, Genealogias — esse literis mandata; 
quorum aUa proximiorem alia remotiorem habent relatinemo ad 
Salvatorem. Consilium orationis aut integri Libri, saepe quidem ex 
occasione eius efficitur \ interdum sive ab initio ^, sive in libri 
decursu® indicatur; aut e nexu loci', aut ex omni Scriptionis argu- 
mento elucet. Quod quandoque unicus eruendi consilii modus est^. 



S. S. in unum diligenter collegerunt et apte conciliarunt : Seraphinus Cumi- 
ranus Minor. Antv. 1567. s. t. Conciliatio Locorum communium totius S. S. 
qui inter se pugnare videntur. rep. Vienn. 1665. et acath. J. Thaddaeus, 
Conciliatorium Biblicum. Amstel. 1648. Egregia hanc in rem dabit quoque J. de 
UUoa S. J., Dec. tr. princip. pro intell. S. S. ed. Graec. 1748. p. 311. s. 

1) Act. 4, 12. 2) Joann. 5, 46. ^) Act. 3, 18. s. *) Luc. 16, 19. ») In 
Proverbiis. V. H. Y. T. p. 311. 6) Joann. 20, 31. V. H. N. T. p. 294. ^) Phil. 
2, 6—11. Ib. p. 441. 8) E. g. in Prophetiis. 



Digitized by 



Google 



Leges explic. S. Scriptoiae. 303 

Invento cuiusdam libri consilio proprio, speciale quoque alicuius 
libri defimre difficile non est; modo cum antecedentibus, et cum 
totius Libri consilio, quae quaeruntur, probe comparentur ^. Cum 
vero speciale perquirimus consilium, videndum, ut inter consilium 
scribentis et loquentis bene distinguamus ; eo quod Scriptores Sacri 
aliorum hominum, etiam improborum, quorum personam tantisper 
sustinent, sensus atque aflPectus veluti suos quandoque exprimere 
videantur \ Certus vero fit interpres de assecuto ab se Hagiographi 
consilio, si sermonis omnes circumstantiae ad eum ipsum coUineent. 



§. 137. De Codice Sacro explicando iuxta ,Analogiam 

Pidei.' 

Norma, ad quam velut ad lydium lapidem, omnis S. Scri- 
pturae interpretatio exigi et iudicari debet, est ,Analogia Fidei.' 
,Analogia fidei^ nomen Doctori gentium^ proprium, definitur: 
,mutuus doctrinarum cum S. Literis, tum viva voce 
traditarum consensus'^. Cum omnis Doctrina Revelata a 
Deo originem ducat, unumque totum constituat; inter eius partes 
mutuus consensus adsit necesse est, unde fluit regula specialis: 
Textus S. S. qui cum veritatibus, alibi claris, pugnare 
videntur, ita exponantur, ut cum his consentiant. Inter- 
pres catholicus itaque non solum: quam significationem quodvis 
verbum grammatices vi habeat, indaget ; sed et doctrinam Eccle- 
siae Catholicae attendat oportet. Huius notitia eum ducat diri- 



1) E. c. s. Pauli II. Cor. c. 11. et 12. coll. H. N. T. p. 401. s. *) Cf. 
Matth. 14, 21. 2. ^) Qai Rom. 12, 6. monet, ut Christiani donis gratis datis 
— V. H. N. T. p. 608. s. — utantur „xaTa t^v avaXoYfav tt); 7:i<JTea>5." *) In 
sumenda „Analogia Fidei" nobiscum facere videntur orthodoxi Acatholicorum 
magistri contra Socinianos aliosque incredulos; — v. G. Ruitenschild, de 
adh. q. v. doctrinae analogia in L. s. interpr. Lugd. Bat. 1823. — revera autem 
seiunguntur, quia S. S. Patrum et Ecclesiae auctoritatem excludunt. Cf. J. 
Dallaei, de usu Patrum. Gen. 1666. D. Whitby, de S. S. interpr. sec. Patrum 
comm. Loud. 1714. Ch. Alethophili, de S. S. atque Antiqu. Eccl. in Theol. 
usu et auctor, Jen. 1735. G. H. Ribovii, de Oeconomia Patrum. Gott. 1748. 
C. Fr. Roesler, de var. disp. meth. Vet. EccL Tub. 1784. J. G. Rosenmtlller, 
de Traditione Hermeneutica. Lips. 1786. 



Digitized by 



Google 



304 Comment. de S. Scriptar. cap. tert. sect. I. 

gatque; ne S. Scripturis sensum alienum inferat. Qua de re 
iusserunt Patres Tridentum congregati^: ,Praeterea ad coer- 
cenda petulantia ingenia decernit, ut nemo suae pru- 
dentiae innixus in rebus fidei et morum, ad aedifica- 
tionem doctrinae Christianae pertinentium Sacram 
Scripturam ad suos sensus contorquens, contra eum 
sensum, quem tenuit et tenet sancta Mater Ecclesia . . . 
interpretari audeat/ Potestate Divina Eloquia auOevrixo)? expo- 
nendi, sibi a Christo tradita, per continuam temponmi seriem 
usa fiiit Ecclesia. Omnis proinde S. Scripturae interpretatio con- 
formis esse debet explicationi Ecclesiae Catholicae; cum autem 
Haeretici hanc regulam non recipiant, negat Tertullianus eos 
admittendos esse ad illam de S. Scripturis disputationem, quam 
prorsus inutilem esse merito censet^. Apud solos Catholicos ait 
idem: esse veram Scripturam Sacram genuinamque eius inter- 
pretationem i. e. traditionem quandam hermeneuticam; 
ab Apostolis eorumque successoribus ad posteros propagatam, 
contra quam disputare nefas quidem sit. Quanti facienda sit 
S. Patrum auctoritas in S. Scripturis explanandis, is nos 
docet, quo potiorem vix optare est D. Hieronymum, qui scribit ^ se 
in suis commentariis: ,Maiorum in omnibus sequutum esse 
sententiam, quorum aemulari exopto, negKgentiam potius, quam 
aliorum obscuram diligentiam/ Idem porro Maximus in expo- 
nendis S. Scripturis Ecclesiae Doctor fatetur ^ : ,praestiti, ut doce- 
rem, quod didiceram; non a me ipso, id est a praesumptione 
pessimo praeceptorC; sed ab illustribus Ecclesiae viris.' Potesta- 
tem Divina Eloquia ,auctoritative^ u. d. explicandi sibi a Christo 
concessam agnovit, ac irrefragabili iudicio per omnes aetates 
exercuit S. M. C. Ecclesia. S. Patres tanquam genuinos S. S. inter- 
pretes et fidei testes declaravit novissime S. Synodus Tridentina ^ ; 
cum iubet ne quis: ,contra unanimem consensum Patrum, ipsam 
Scripturam interpretari audeat.' Professio autem fidei Tri- 
dentinae^ iubet profiteri: ,nec eam unquam, nisi iuxta 

1) Sess. IV. 2) Cf. de praescr. c. 16. 17. 18. 19. III, 12. s. 3) Ad Pam. 
mach. Ep. 48, 16. p. 226. *) Ad Eustoch. Ep. 108, 26. p. 720. ^) Sese. IV. 
^) A Pio IV. const. ^lnmnctum nobis" 18. Nov. 1664. praescripta e decr. sess. 
XXIV. c. 13. de ref. et XXV. c. 2. d. e. 



Digitized by 



Google 



Leges explic. S. Scriptarae. 305 

unanimem consensum Patrum accipiam et interpre- 
tabor/ Sed iam quousque lex haec extendenda sit? quandonam 
liceat a S. Patribus dissentire, inquirendum est. S. Patres in 
aliqua parte S. Scripturarum exponenda vel discrepant inter se, 
vel consentiunt; si discrepant, integrum cuique erit, quamlibet 
ex eorum sententiis aut aliam amplecti, nisi ratio praeterea 
aliqua sit, quae unam prae alia sequi cogat. Si autem consen- 
tiunt ita tamen, ut nec pauci sint nec serioris notae, quaerendum 
ulterius est: utrum ea, quae interpretantur, dicta sint de rebus 
fidei et morum et ad aedificationem doctrinae christianae 
pertinentium, an secus? Si posterius obtinet, non vetamur ab 
eorum sententia discedere. Quod tamen caute, nec sine optima 
causa fieri oportet; cum ad huiusmodi quoque capita S. Scriptu- 
rarum recte explicanda, S. Patrum consensus non leve momen- 
tum adferre soleat; quamquam si coniecturae ex utraque parte 
aequae ducantur, res ipsa flagitat, ut praecedat s. Patris auctoritas. 
Praestantia haec obsequium significat interpretis catholici, quod 
Testibus Traditionis Ecclesiasticae debetur, et Ecclesiae 
filiis apprime congruit. Unde lege supra citata cautum est: ne quis 
in rebus fidei et morum Scripturam Sacram interpretari audeat 
contra unanimem consensum s. Patrum; illa ipsa inquam lege, 
qua id facere mox vetamur: contra eum sensum, quem tenuit 
et tenet s. Mater Ecclesia. Considerare tamen libet, S. Patres 
auctoritate diflTerre admodum inter se, et a Scriptoribus E. Si 
illos invicem comparemus, cum, quod attinet ad approbationem 
a Conciliis factam operibus et doctrinae aliquorum, tum quoad 
honorem ipsis exhibitum — legendo pubUce in Ecclesiae Officiis 
illorum Tractationes — ; denique quoad praerogativas a Summis 
Pontificibus nonnullis, quos passim nomine ,Doctorum' veneramur 
concessas. Attentos quoque esse oportet: ne sinamus nos syrtide 
urgeri a quibusdam interpretibus S. S., qui auctoritates S. Patrum 
allegant. Enimvero reperire est, qui id quod ahqui S. P. et S. E. 
coniecturando opinabantur, tanquam Traditionis documentum 
obtrudant; ahi aliquos S. P. et S. E. tanquam ipsorum sententiae 
adstipulantes nominatim laudant, quos in contraria plane fuisse 
deprehendimus ; multo autem minus iis fidendum, qui eosdem S. P. 

Danko, Hist. Beyelationis divinae. ni. 20 



Digitized by 



Google 



306 Comment. de S. Scriptur, cap. tert. sect. 1. 

et S. E. in universum nominant, quamvis revera non pauci, imo 
plures ab iis dissentire inveniantur K Quisquis S. Patrum Ecclesiae 
fidelem se praestare laborat discipulum, diligentissime eorum 
opera pervolvat, nec ea unquam e manibus dimittat. Diuturna exer- 
citatio laborem minuit, facilioremque parat intelligentiam ; ac mira 
demum suavitate, atque delectatione perfunditur animus, cum occur- 
rentia S. Patrum loca statim, nuUoque fere negotio, quem in sensum 
referantur, percipere valet. Traditio facem praefert, ut interpretes 
Codicis S. sensum genuinum percipiant, Traditio literae inanimae 
vitam inspirat. Dehique ad Scripturas Sacras recte exponendas, 
quam utife sit, imo et necessarium nuUam non scientiam tenere, 
pulchre s. Augustinus exponit: plerumque a sensu auctoris devius 
aberrat interpres, si non sit doctissimus. Quam autem vere id 
edicat, scientias singulas percurrens longo sermone nos edocet; 
iubetque earum notitiam nobis comparare vel ab ipsis veteribus 
scriptoribus classicis, qui si qua forte vera et fidei nostrae accom- 
modata dixerunt . . . non solum formidanda non sunt, sed ab eis 
etiam, tanquam iniustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. 
Quae autem de scriptoribus classicis dicit, de ceteris quoque 
scientiis, quae ad S. Bibliorum interpretationem conferunt, dicta 
esse sponte sua intelliguntur ^. Ad recte intelligendas et expli- 
candas S. Scripturas opus est tandem multa oratione: ,Non 
solum admonendi sunt, belle idem hortatur Magnus Augustinus^, 
studiosi Venerabilium Scripturarum, ut in Scripturis Sanctis genera 
locutionum sciant, et quomodo apud eas aliquid dici soleat, vigilanter 
advertant memoriterque retineant; verum etiam quod est praeci- 
puum et maxime necessarium, orent ut intelligant, in eis 
quippe Literis, quarum studiosi sunt, legunt: quoniam Dominus 
dat sapientiam et a facie eius scientia et intellectus *, 
a quo et ipsum studium, si pietate praeditum est, acceperunt.' 

*) De auctoritate s. Patrum in explicandis S. S. disputant: B. Germon 
S. J., de veter. haeret. cod. eccl. corrupt. Par. 1713. p. 668. s. F. Bonaven- 
tura ex. ord. Cartus., de optima methodo leg. Eccl. Patr. Aug. Vind. 1766. 
p. 23. s. A. J. Dorsch, de Auctoritate S. S. Ecclesiae Patrum. Mog. 1781. 
p. 27. s. J. Pletz, in J. Frint th. Zeitschr. Wien. 1824. 6. XII. XIII. W. Ko- 
zelka, in Pletz n. th. Zeitschr. Wien. 1833. VI. Ep. J. Fesfller, Institutiones 
Patrologiae. Oenip. 1850. p. 128. s. 2) Cf. De doctrina ChrisL II, 13. 29—40. 
p. 44. s. 64. s. 3) De doctr. Chr. III, 37. p. 114. <) Prov. 2, 6. 



Digitized by 



Google 



Leges explic. S. Scripturae. 307 



§. 138. De Allegatis S. S. penes s. Patres et Scriptores e. 

disquisitio. * 

Cum recentiori tempore — v. Chr. Fr. Matthaei. N. T. Viteb. 1803. 1, 680. 

Ueb. d. 80g. Recens. p. 2. s. — non bic illeve, sed ad nnum omnes fere Critici 

acatholici S. P. et S. E., criminis Textus S. ex ingenio saepissime mutati, 

et negligentiae in locis Hagiographorum excitandis falso accusarent S. P. et S. E. ; 

diligenter de Allegatis S. S. apud P. et S. E. causa exponenda et discep- 

tanda erit. Coniecerunt iam snperioribus aevis has accusationes conviciaque in 

S. P. et S. E. J. Dallaeus, de usu Patrum ad ea definienda Religionis capita, quae 

hodie sunt controversa. Gen. 1656. p. 234. s. Pfaff, de genuinis N. T. lectionibus. 

Stuttg. 1720. Eandem cantilenam ex nostris cecinere Morinus, de Hebraei Graecique 

textns sinceritate, I. IX. 4, 2. p. 417. Fidem vero S. P. et S. E. egregie vindi- 

carunt. C. J. Ansaldi, Ord. Praed. de authenticis Sacrarum Scripturarum 

apud S. S. Patres lectionibus libri duo. Veronae 1747. Et quod mireris: 

Griesbach, diss. cr. de cod. q. Ev. Origen. p. 278. s. Vater, Specileg. observ. 

I, 12. 8. viri acatholici. S. Patres e S. Scripturis testimonia dicentes, non solum 

in Commentariis ad S. Biblia, sed et in polemicis lucubrationibus maxime cum 

adversus heterodoxos pugnarent, in Homiliis et ubicunque se Scripturas citasse 

ostendunt, non memoriter, arbitrarie, et tumultuarie id fecisse, sed Textibus 

Originariis ac Versionibus adhaesisse suis ; itaque ab aliqua recensione, interpre- 

tatione, ab aliquo demum seu correcto seu minus correcto S. S. volumine 

— saltem quod suis obtinebat in Ecclesiis quodque apud privatos licito in usu 

erat, — derivasse et pronunciasse S. Scripturarum testimonia, multiplici et efficaci 

argumento confirmari potest. Antequam calumnias in S. P. et S. E. proiectas 

repellamus: distinguendas putamus allusiones, quas S. P. et S. E. ad 

aliquas faciunt S. Scripturae locutiones historiasque, ab ipsis S. Scripturarum testi- 

moniis; i. e. sermonem, ut ita dicamus, eorum scripturalem, a testimoniis 

S. Scripturarum. a. Extra dubitationis aleam positum est S. P. et S. E. ea loca, 

in quorum expoi^itione versantur ad codicum suorum fidem accurate 

laudasse. b. Codicum suorum lectiones fideliter repraesentant in allegationibus 

omnibus, quibuscunque demum suis scriptionibus aspersis ; admissa interdum ibi 

aliqua lectionis mutatione loci laudati, ubi vel adiectae explicationi non conduceret, 

vel nihil faceret ad consilium scribentis. Attamen ne cupiditate S. P. et S. E. 

per omnia defendendi abrepti, atque rem praeter modum augere existimemur; 

lioc ipsum explicatius eruendum est. a. Fieri nullo modo potuisset, ut S. P. 

et S. E. pericopas S. S. copiosiores allegantes, non solum eadem pene verba, 

quae nunc legimus, sed ordinem quoque vocum ad contextum libri aut nihil 

aut parum conferentium omnino eundem religiose servarent; nisi locos ita volu- 

issent et allegare, et revera allegassent, ut in suis codicibus S. Bibliorum ab 

ipsis legerentur. Argumenti huius vis et gravitas augetur etiam p. cum perpen- 

dimus: in diversissimis diversorum S. P. et S. E. operibus, hunc lectionis con- 

sensum reperiri; atque ubi porro animadvertimus eos cum codicibus vetustis- 

simis in easdem lectiones conspirare, rem confectam esse quivis aequus rerum 

arbiter largietur. Unde magis adhuc allegationes illac, quae disertam aliquam 

20* 



Digitized by 



Google 



308 Cominent. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

provocationem ad codices, aut ahnotationem : ^sic legi, non aliter", appositam 
habent, merito accurate factae censentur. Non minus y. probant illa loca, in 
quibus Textus S. S. paralleli simul excitantur, atque inter se conferuntur. Quod 
ubi cemimus, suspicari nefas est: singulos Textus, imprimis si ampliores sint, 
e fonte incerto nedum fraudulento, vel e sola memoria manasse. Citationum 
diversitas apud S. Patres et S. E., imo apud emidem aliquando S. Patrem vel 
Ecclesiasticum Scriptorem, non ex eo derivanda censenda est; quod tumultuario, 
memoriter, arbitrarie, nullaque lege S. Scripturae testimonia recitaverint; sed quod, 
pro illorum moribus ac libertate temporum, multiplici gaudentes probatarnm 
Versionum copia, variis pro opportunitate et iuxta exigentiam loci usi fuerint 
interpretationibus ; nec uni, uti in praesentiarum nos, editioni cuidam „authen- 
ticae" addicti, per diversas vagarentur. Tenendum tamen est: S. P. et S. E. 
in dogmaticis et exegeticis disquisitionibus accuratissimos fuisse; in 
homiliisliberiores; in illis proprie ac presse disputasse, in istis vero occa- 
sione temporum et locorum, orationis cursu et impetu raptos fuisse. Cum scilicet 
S. Scripturam interpretarentur S. P. et S. E., sive Commentaria ad Libros S. 
Veteris et Novi Testamenti concinnarent, non Textui utcunque aut cuicunque 
adhaerebant; sed sincerum magis Textum inquirebant et to Originarium pressius 
repraesentantem. Interim tamen non semper iuxta unam tantum allegarunt ac 
interpretabantur editionem ac versionem ; sed plures in examen revocabant, plures 
recitabant, ad exemplaria authentica aut originaria, aut ad archetypos magis acce- 
dentia, si facultas ipsis erat, confugiebant ; quod utique ceteris in lucubrationibus 
sive moralibus, sive asceticis, sive homileticis eos praestare necesse minus erat. 
Cf. quaestiones aut locutiones S. Augustini, in quibus passim imo vicibus 
infinitis legere est: quod plurimi habent latini codices; quod scri- 
ptum est in quibusdam; in codicibus paucioribus sed veracio- 
ribus. Ita ut plurium instar unum in medium proferamus exemplum, S. Pater, 
locution. de Gen. I, 198. annotat. III. 1, 338. animadvertit „Quod scriptum est 
Gen. 48, 1. Nuntiatum est Joseph, quia pater tuus turbatur ; aliqui codices habent 
vexatur, aliqui aestuatur, et aliud alii, sicuti interpretari Latini potuerunt, quod 
Graece scriptum est svo/^XetTai." Similis nota recurrit mox n. 202. p. 339. Illud 
8. unum facile damus: interdum librarios, qui opera S. P. et S. E. descripserunt 
in locum lectionis, quam illi interpretes sequebantur, aliam sibi magis familiarem 
substituisse. Eorundem amanuensium, qui iuxta communem editorum sententiam 
S. P. et S. E. dictata festinante calamo exceperunt, celeritati et negligentiae 
tribuimus, quod in Allegationibus controversis synonyma synonymis, similiaque 
verba aliquando verbis similibus substituta videamus. Non ultimum pro Citatis S. P. 
et S. E. accurate factis argumentum e. sumitur ex eo, quod testes sint Eccle- 
siasticae Traditionis. V. p. 305. Qui enim sensus S. Scripturarum, et verae 
Traditionis testes esse possent ii, qui saepe numero S. Scripturas temere repraesen- 
tassent? quot certe tunc falsa consectaria, quot inde derivari debuissent hallu- 
cinationesl S. Scripturarum admixtio, quam Veterum lectionibus contineri obii- 
ciunt adversarii, uti additiones ac omissiones ; ipsis illorum temporum codicibus, 
in quibus admixtiones S. Scripturarum illae et additiones ac interpolationes 
exstiterant, erit tribuenda. Quid amplius poterant S. Patres et Scriptores E. 
praestare mediis illis in persecutionum angustiis, in continuato illo instituendae 
plebis et Episcopalis oneris pro dignitate adimplendi studio, in illarum Literarum 



Digitized by 



Google 



Legflfi Axplic. S. Scripturae. 309 

uniTersanim per Romanum Imperium inclinatione, nulla arte Critices tunc tem- 
poris statuta, nuUoque exstante exemplari principe, vel editione recepta 
approbataque, sed discrepantibus codicibus, e quibus suas lectiones necesse 
erat etiam Patres et S. E. derivare. Quid tamen fecerunt? non defuere S. P. et 
S. E., qui illi malo tempestive occurrerent, idoneaque traderent lectoribns media ; 
unde lectores diversas Divini Voluminis partes, vel in ita male compositis codicibus 
distinguerent, et suas cuique tribuere valerent. Ex quibus certe S. S. Joannes 
Chrysostomus, Isidorus P., Augustinus, Hieronymus aliique, canones 
optimos „de dignoscendarum lectionum genuina indole" statuerunt. 



§. 139. De Catenis Graecis et Latinis S. P. et S. E. 

Opportuntbs nohia hic videtur locua esae, aliqua monere de ytCatenia graecia 
et latinia S. Patrum et Scriptorum Eccleaiaaticorum in Utrumque 
Teatamentum.'* Pnmua Inatituti y^Catenarum*^ auctor dicendua eat Olympio- 
doruaj Ecdeaiae AlexandHnae diaconua^ quem aaeculo quinto exeunte vel aexto 
ineunte poat Reparatam Salutem vixiaae, ut credamuay idoneo argumento effecit 
Grabe, Specil. Pair. II, 246. et Gallandiw, praef. gen. in Bihlioth. Vet. Patv. I. 
n. VII, Quamvia J. A, Oramer, Catenae Patrum Graecorum in N. T. Oxonii 1840. 
I, praef. p. 13. concedat Olympiodorum Commentarium in Johum edidiaae; negat 
attamen eiuadem eaae Catenam, quae hodie aub eiua poiiaaimum nomine circumfertur, 
Olympiodoro dehetur ara e Veteria Ecdeaiae Oraecae Latinaeve P. P. S. E. opeinhua 
ea contexendi et quaai colligafidiy atque ad ordinem ainguLorum lihrorum ita diapo- 
nendif ut interpretationi S. Literai^um lucem adferrent. Ex eo natae: Catenae, 
Graeda e^utTOfjiat lpp.Tjv£i«ov, ffuvaYo>Yai e5T)-pjff£a)v Tuapa 8ia^(5p(ov, ypuaa xeflpdcXaia, 
creherrime appelkUae. Nominia Catenae, ita ut videtur oh aimilitudinem cum 
eatenia proprie aic didia voeittUaef originem a 2>. Thoma Aquinate, cuiua nimirum 
collectio Mi IV. Evangdia nunc j^Catena aurea**^ inacrihitur V. H, N. T. p, XIX., 
repetendam eaae quidam putarunt. Sed aliua demum recentior adacripait hunc tHulum; 
hoc inde luculenter patet, quod antiquiaaimae huiua libri editionea — Romana 1470, 
Veneta 1482. — hahent: D. Th, Aq. Continuum in quatuor Evangeliataa ; imo ipae 
8. Thomaa in ep. ded. ad Urhanum P, IV. dicat eaae: continuam expoaitionem. 
Hac de re disputant R. Simon, Hiat, crit. dea pj-incipaux commentatewa du N. T. 
Rotterd. 1693. c. 33. p. 473. s. J. Echardua, Scriptorea Ord. Praed. Par. 1719. /, 329. 
S. M. MaccarineUi, not. 6. ad l. II. H. Vielmii, de d. Thomae Aq. doctrina et Scriptia. 
Brixiae 1748. p. 101. J. A. Noeaadt, de Catenia Patr. Graecorum in N. T. oha. Hal. 
1762. p. 4. G. C. Harlea, in J, A. Fahridi, Bihl. gr. Hamh. 1802. VIII, 692. Sunt 
vero Catenae iatae graecae et latinae S. P. et S. E. diverai generia, ad aliaa 
maior ad aliaa minor induatria adhihita eat ; in quihuadam verha Scriptorum, e quihua 
interpretamenta compilantur, non integra aed deciaa exhihentur; nonnunquam eiua- 
modi centonum conaardnatorea audorum nomina permutant, vel ex diveraia unum 
idemque comma conflant, vel interpolant et diffundunt; rariadme auxoXe^ei, lU par 
erat, referunt. Quae cum ita ae habeant ad quatuor quaeationea de hia Catenia 
reapondendum eaae videtur. 1. De conaar cinatione Catenarum. 2. An et quae ait 
fidea iia hahendaf 3, Earumdem uaua in interpretatione. 4. latiuamodi lihrorum 
editorea. 



Digitized by 



Google 



310 Comment. de S. Scriptnr. cap, tert. sect. I. 

De Catenarum primo prima origine, difficile est aliquid certi definire ; sic 

aulem ut opinamur res initium habuit: Poatquam aummorum virorum UliLstriumque 

S, S. interpretum : Origenie, Ammoniif d. Basilii, a, Gregoriorum, Dydimi^, 

Diodori Taraenaia, Theodori M., a. Joannia Chryaoatomiy a. Cyrilli Al. 

(diorumque volumina innotuiaaent ; repei'ti aunt, qui aive octuo ftty^rl^ a. Patrum et 

Scriptorum E. ipaorum, aive ex illorum editia librisy epitomatorum partea agebant. 

Adierunt Origenia Commentarioa in omnea /ere L. L. V. T, d. Chryaoatomi irUer- 

pretationea et homUiaa, Theodoreti et a. Cyrilli in Prophetaa, Euaebii et Baailii m 

laaiam, d. Athanaaium et Euaebium in PaaJimos^ Polychronium et Olympiodorum in 

Jobum lucubrantea. Idem obtinuit in N. T. liic in a. Matthaeum baaia instar 

ponebatur d. Chryaostomi Commentariuaj variia variorum aymbotia auctua; in a. Marco 

commentarius ille qui vulgo Victori Antiocheno tribuitur; in a. Ltica expoaitio, quae 

Titi Boatrenaia nomen prae aefert; in a. Joannem rursua a, Chryaoatomi Obm- 

mentariua intertexta Am.momi expliccUi&ne. In Acta Apoatolorum denuo fundus eat 

d. J. Chryaostomi Oommentai-ius, cum multa aliorum copia excerptorum, Catenarum 

sive i5T)yr)mwv tojjlwv exXoYat in d, Patdi Ap. Epistolas fundamentum eat Theodoreti 

expoaitio in breviora acholia reda/ita ; quibua multia in locia aubneoca eat inteipretatio 

Oecumenii, adiectia iiem aymbolia Oennadii, Methodii^ a, Cyrilli aliorumque. In 

Apocalypaim denique catena conficUa eat ex Andreae Caea, Ep., Arethae et Oecu- 

menii commentariia, In Epistolis Catholicis praeter anonymum quendam, nominatim 

advocantur: idem s. J. Ch^ysostomus , Severus, Dydimua, s. Cyi^Ulus. Quod ad 

consarcinationis rationem atiinet, veriaimiliter hasc fuit. Compilalorea Catenarum 

excerpendo integra S. Patrum et Scriptoi-um opera, quaai in formam aynopticae 

expoaitionis redigebant^ continua serie et sine S. S. Textu; nisi quantum ad inter- 

pretationem faceret, pedetentim autem in modum a. d. Scholiorum v. p. 143. abibanty 

quae commatibua diaiuncta, et in oina Ubrorum, — qui in medio paginae 8. S. exhi- 

bebant — scribebantur. Ilis scholiia suhinde in extrema margine adduntur S. P. et S, E. 

citationes; quas quisque compilatoi' pro arbitrio et facultate excerpebat, et catenae 

suae inserebat. Frequenter etiam omissis intetpretum nominibus, compilaiorea novi 

cuiusdam auctoris explicationem sequi arguunt, adiecta formida: xa\ oXXco;, vel 

addita obaervatione oveTciYpa^ou. Inde exorta eat insignis harum Catenarum diver- 

sitas, ita ut si in eundem contextae S. S. lU)nim plures conferantuTy vix duae 

omnino aibi invicem respondeant. Omnium Codicum, qui Catenarum formam referunt 

vetustisaimua eat Coialinianua Codex I. olim LVI. membranaceua, inter praeatan- 

tisaimos Europae numerandus, sexto vel cum tardissime septimo saeculo exaratua; 

continebat olim Octateuchum et L. L. IV. Regum; aed temporum iniuria non pauca 

interciderunt. Hahet praeter lectionea veterum interpretwn Aquilae, Symmachi et 

Theodotionia, notaa primae manua, quae paaaim referunt interpretationea aUegoricaa, 

anagogicas, ethicas, raro literalea, in quibua — excepta prima quae s. Baailio adacri- 

bitur — nomina auctorum reticentur, Cf Montfaucon, Bibl. Coial. p. 1. s. De 

Catena in Paalmoa. Bibliothecae Taurinensia aaec. VIII. vel IX. teatatur C. M. Pfaff, 

diaa. apol. de fragmentia Irenaei anecdotia ap. Stieren II, 427.; de catena in 

Evangelia aaec. IX, fidem facit Cramer, e teatimonio Gaisfordi l. c, p. 18. Quo 

iuniorea autem aunt catenae, eo copioaior habetur S, P, et S, E. e quibua consarci- 

nantur numerua ; imo recentiorea Graecorum Commentatores Nicetas, Euthymius 

et Macarius interpretationes suas non iam amplius e peipetuis Veterum commen- 

tariis colligebant, sed ex variis fragmenlia aua induatria undecunque conquiaitia. 



Digitized by 



Google 



Leges explic. S. Scriptnrae. 311 

Ad elevandam vd a^rmandam Catendrum auctoritatem maximi momenti est 
disquiaitio: an et quae fidea hahenda sit S. P. et S. E, excerptis, quae 
in Catenis servanturf Quomodo compUatores Catenarum versati fuerint in 
compUando Catenarum opere, sincere enarravimtts ; restat ut paulisper inquiramus: 
an falso et data opera, nomina auctorum mentiti sint, atque fidei lectorum imponere 
voluerintf Vir summus P, D, Huetius, praef in Origems Comm, ed. CoL 1685. p. tO, 
A. Gallandius, praef gen. in Biblioth. Vet. Patrum. Ven. 1766. I, VI, s, aliiqu^ 
pwum inesse interpretationihus Catenarum auctoritatis docuerunt, Cf Sc. Maffeii, 
ep. ad A. Bacchini; apud Stieren ed. Oper, S. Iren. II, 395. Horum igitur ohiectio- 
nihus ut occurramus, confitemur negari non posse: Catenarum quarundam consar- 
cinatores in praefigendis scriptorum nominihus negligentesy incurios, imo suhlestos 
exstitisse. Oum vero hoc Veterum integris commentariis in S, S, etiam, ut Critica 
demonstravU, a^ciderit, et promiscue omnihus P, et S, E. lihris, ut interdum genuina 
spuriis admiscerentur ; mirandum non est, eidem malo ohnoxia esse excerpta ex iis 
Catenis inserta. FacUius autem semper ingeritur fraudis i^isimulatio, quam repellUur, 
Ad nostros usque dies, imprimis si de vetustissimis scriptorihus, quorum opera pridem 
iam deperdita fuere; non contigit eruditis, qui fraudis suspidonem ingerehant, eam 
daris indiciis et testimoniis prohare. Magna interim est in catenarum codidhus 
varietas, et alii aliis muLto sunt praestantiores ; sed quod in plerisqtte raro repe- 
riantur S, P.' et S. E. veterrimorum expositiones, id quidem haud leve 
argumentum est compUatorum in his adstruendae fidei. Eociiide sequitur veluti 
coroUarium, qualis ad nos ex his catenis utilitas manare possitf Eadem — si 
peculiares (Utendamus Catenarum qualUates — quam quae ex operihus S. P. et 
S. E, haurUur; quoniam ex eorum scriptis sive adhucdum existentUms, sive iam 
aevo sequenti deperdUis omnino coUectae sunt. 

Utilitas ceterum Catenarum vel ad ipsos S, S. Lihros rite inteUigendos 
pertinet, vel ad alias Antiquitatis S. disdplinas. De priori ut loquamur, usus 
CcUenarum potissimum ad explicationem et Criticam Textus Sacri redit, et ideo 
se admodum comm^dare videtur. Etenim Catenae fragmenta comprehendimt multorum 
commentatoimm — quales sunt Acacii, ApoUinaris, AmmonU, Diodori Tarsensis, 
Dydimi, Severiani, Severi, Theodori Hera>cleensis aique Mopsuesteni et aliorum. — 
quihus aegre caruissemus. InsignUer iis adimplentur la>cunae temporum iniuria ortae 
in scriptis S. Athanasii, S. CyriUi, Eusehii, Origenis; quae alUer fere restitui non 
possent. Catenarum henefido haud easigua omamenta prqfidscuntur ad lectionum 
vaiHantivm delectum. Neo minor u>sus cernitur Catenarum in variis Antiquitatis S. 
disdplinis. Quot 6gregia primorum saeculorum monimenta orthodoxa, Dogmata et 
Historias Ecclesiae Ulustrantia, in his Catenis provida Dd sapientisdmi cura ser- 
vavitf iUius igitur cognitio quantum luds Catenis dehet, aequi rerum iudices ultro 
fatentur, Aurea Ula antiquaimm graecarum interpretationum Aquilae, Symmachi 
et Theodotionis aliarumque frag^ierda; quo alio hene/ido, quam Catenarum possi- 
demusf Et si ipsa celehrium Scriptorum loca in Catenis haud amplius exstant, 
scripta tamen eorum, quae olim exararunt, cognosdmus, Quo denique " tempore 
Literae Saci^ae languerunt, qui tandeni fuissent, qui legUimam Codids Saci-i inter- 
pretationem susdpere aggrederentur , nisi exstitissent haec clarorum ingeniorum 
omamenta, puhUca quasi avcto^Mate omataf Quae cum ita sint, idem honos 
concedendu^ esse videiur Catenis, qui aliis cascae Vetustatis lihris merito defertur. 



Digitized by 



Google 



312 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. I. 

Qtwd denique ad Catenarum recensum attinet^ mittimuB codicea maa., de 
quihua diaputat Montfaucon^ Palaeographia graeca I, 1. p. 7. /, l.p, 7i, /F, S. 
p. 316. F, 1. p. 347. Bibl. CoiaUn. 11, /. p. 240. a. aHoaque, quoa laudat J. C 
Wolfiua, exercitat. in Catenaa Patrum graecaa eaaque potiaaimum maa, Witemh. 
1712. repet, ap. Cramer /, praef. p. 4. *./ paucia enumeraturi Catenaa typis 
exacriptaa ordine S. S, L. L., ad quoa iUae pertinent, Sunt: Nieephori Hiero- 
monachi, ca^. in Octoteuchum et U. Regum Lipa. 1772. volum. IL Fi\ Zephyri, 
C. Gr. P. P. in Pentateuch. Flor. 1547. et Col. 1573. cum cat. in Cantica V. et 
N, T. A. Lipomanni, C. in Oen, Par. 1546. Ei. in Exodum, ih. 1550. J. R. 
a Corduba, C. in IV. U. Regum. Lugd. 1652. P. Comitoli, C. in Job. Lugd, 
1586. ed. II. Venet. 1587. ed. III. op. et at. P. Junii i. e. Lond, 1637. B. Corderii, 
exp. P. P. gr. in Paalmoa. Antv. 1643—6. vol. III. Th. Peltani, C. P. P. Gr. in 
Proverhia 8. ed. Schott Antv. 1614. J. Meuraii, C in Canticum C. Lugd. Bat. 1617. 
M. Ghialerii, Catena P. P. gr. et lcU. inaerta comm. in Jerem. Lugd. 1623. 
III. vol. addita eat Cat. in LamenteUionea et Baruchum. Cettena P. P. gr. in 
Danielem ed. A. Maii, Script. Vet. Nova CoUect. Rom. 1825. I. 2, 161. Nov, Coll. 
ib. 1831. III, 27. a. P. Poaaini, Cat. P. P. gr. in Matthaeum. Toloa. 1646. 7. 
M. in Ev. a. S. Marcum. Rom. 1673. B. Corderii, C. Or. P. P. in S. Lucam. 
Antv. 1628. Ei in S. Joannem. %b. 1630. J. A. Cramer, in Ev. 8. Matthaei et 
8. Marci. Oxon. 1840. Eiuad. in Ev. 8. Lucae et 8. Joannia ib. 1841. Catena 
Veterum Patrum Qraecorum coUigente Niceta Serrarum ep. in A. Maii, Saipt. 
vet. nov. CoUect. Rom. 1837. IX, 626. a. Caienae inatar aunto: Euthymii 
Zygabeni, Comm. in IV. Ev. et Theophylacti, commentarii e veteribua Scripto- 
ribua in compendium redactij item Gloaaa conHnua d. Thomae Aquinatia e graecia 
latinisque P. P. in IV. Ev. compoaita. V. Protheor. N. T. p. XIX. B. Feliciani, 
Cat. vet. Patr. in Acta et ep. cath. Ven. 1545. Excerpta in eadem 8. Volumina 
vulgavit J. C. Wolf, Anecd. gr, aacr. et prof. Hamb. 1723.^111, 92. integre 
J. A. Cramer, Cat. in Acta 8. 8. Apoat. e cod. nov. coU. Oxon. 1838. P. Lom- 
bardi, in omn. Ep. PauU coU. ex Aug. Amhr. Par. 1533. Cramer, Catenae in 
8. Pauli ep. ad Cor. Oxon, 1841. Ei. in ep. ad Gal. Ephea. Philipp. Theaa. ib. 
1842. Ei. in ep. ad Timoth. Tit. Philem. Hebr. ib. 1843. Ei. in ep. ad: Rom. ib. 
1844. Ei. in ep. Cath. acc. Oecumenii et Arethae Comm. in Apoc. ib. 1840. Catenae 
vicea exhibent SchoUa perpetua Codicia Quatuor Evangdiorum Peatinenaia, quae 
puhlici iuria fedt 8. Mdrkfi. V. p. 123. Cenauram veterum Catenai^um interim dahii 
J. G. Walch, Bibl. theol. ael. Jen. 1765. IV, 388. j recentiorum Noeaaelt, l. c. 
p. 5. a. et Tiachendorf, prol. ed. VII. N. T. p. 266. 7. 



Digitized by VjOOQlC 



SECTIO SECUNDA. 

DE INTERPRETATIONE SACRAE SCRIPTtJRAE CATHOLICA 
BREYIS NARRATIO. 

§. 140. Quae sit utilitas, quis scopus istius Narrationis. 

Doctrinae de Sacra Scriptura eiusque interpretatione finem impo- 
situri, sequenti tractatione breviter narrabimus : quae per novemdecim 
saecula in Ecclesia Catholica Divini Codicis fuerit expositio. 
Solent nautae, cum terram e summa navi prospiciunt exultare; cum vero 
portui appropinquant, certatim sese ad remigandum hortari, ceterosque qui 
simul navigant a tergo relinquere, et priores portum tenere atque anchoras 
iacere cont^ndunt. Ita et nos, qui post longam et difficilem navigationem, 
ut Poeta canit ,5§j (jLaXa xpoV5a)v, [KV^OLkou bizo v:j[f.[Koq dtpOsiV, quasi litora 
iam prospicimus atque labore diuturno fessi ad portum properamus optatum ; 
succideremus libro, quod possemus, nisi meminissemus quid in sectione octava 
Twv IIpoXsYOlJ^svwv ad H. E. D. V. T. promiserimus: ,Notitiam Inter- 
pretum* nos daturos. Et haec quidem Literarum Biblicarum pars, aplerisque 
minore in pretio habetur, ideoque intacta relinquitur. Invasit quippe haud 
paucorum animos ea opinio, frustra laboris aliquid huic disciplinae impendi ; 
neque enim aut Ecclesiam et Theologiam, aut eruditionem eo quidquam 
iuvari, proinde sine damno se ea notitia carere posse. Quae sane non 
ferenda excusatio est, et S. Literarum studia professis plane indigna. Enim- 
vero indubium est, e re Ecclesiae pariter ac illorum usu, qui Literis Sacris 
operam navant futurum; si maiori diligentia Historiae Interpreta- 
tionis Catholicae S. S. excolantur, Certe vix quidquam cognitu magis 
utile existimari potest, quam scire: quae fuerint explicationis Divinorum 
Voluminum incunabula, progressus, incrementa et decrementa, fata atque 
restaurationes ? quinam ex immensa interpretum multitudine prae ceteris in 



Digitized by 



Google 



314 Comment. de S. Scriptur. cap. tert. sect. II. 

Sacrae Scripturae recta sanaque intelligentia explicanda et vindicanda 
excelluerint ? et propterea crebrius sint legendi. Qui denique commenta- 
torum Catholicorum aut omnino fugiendi, aut cautissime legendi sunt. Vita 
functorum recordatio est quaedam eorum ad vitam restitutio: qua ad 
immortalitatem translati, posteris prodesse pergunt. Unde non inanis operae 
pretium fecisse existimabuntur, qui interpretum Catholicorum memoriam 
recolunt. Huius narrationis beneficio, apte refelluntur calumniae Acatholi- 
corum, qui nunquam non clamaverunt: Versiones S. S. in linguas vernaculas 
et fieri et legi prohibitum ab Ecclesia Catholica; Verbum Dei scriptum 
negligi, non intelligi a Catholicis ; et quae sunt his similia. Quantae opes 
theologicae, quam uberes fructus e lectione librorum, qui Historias s. 
Exegeseos conspiciendas exhibent, manent; sole clarius probatum iverunt 
omnis aetatis eruditi viri. Imo hac ipsa narratione excitati illustriores Divini 
Codicis commentatores, celeberrima opera sua condiderunt; quantamque 
meritorum messem apud posteros inde collegerint, nemo ignorat. Non 
potuissent sane, tam docta exarare scripta; nisi locupletes librorum notitias 
Veterum prae manibus habuissent. Sed satis de narrationis istius usu, 
pergamus ad eiusdem a nobis susceptae scopum. Sicuti Geographis solenne 
est: ut aliquam orbis partem descripturi totius regionis delineandae tractum, 
montes, valles, flumina, urbes, oppida atque vicos in tabulam contrahant; 
quam pictam ante oculos legentium ita proponunt, ut uno veluti obtutu iis 
liceat intueri et perlustrare; ita etiam nos in huius brevis narrationis con- 
textu contracte edocendum duximus lectorem ,de Studiorum Biblico- 
rum in Ecclesia Catholica origine, cultu, vicissitudinibus a s. 
Patribus q. d. Apostolicis ad hos, quibus vivimus, usque dies.* 
Nostrum erit, quidquid sub lato quo Ecclesia Catholica patuit et patet 
imperio, explicandis S. Literis impensum fuit, enarrare. Sed tamen paucis, 
et quam brevissime hoc ipsum faciemus; cum iam in prius disputatis satis 
amplum librum scribendi nacti simus ; pro ulterioribus autem tomis publi- 
candis maiores expensae requirantur, quam quibus lectores et nos perstrin- 
gendis sufficeremus. XJnde et de singulis interpretibus rarissime et presse 
iudicium nostrum adiecimus, cum res sit maximi ambitus. Fraeter eos 
S. Literarum interpretes, quos in hac concinna narratione recensuimus, 
sunt et alii bene multi, quos tacitos reliquimus. Neque enim animo nostro 
unquam sedit, integram numerisque suis omnibus absolutam construere 
Bibliothecam criticam illustrium virorum, quibus curae et cordi 
fuit Divinum Codicem explanare; sed ut sperare fas est, desiderium in 
animis L. B. accendere, ad libros huiusmodi scriptorum evolvendos 
excitare conati sumus. 



Digitized by 



Google 



Do Interpret. S. 8. Catholica 315 



§. 141. Eorum qui Biblia Sacra exposuere divisio. 

Infiniti operis esset omnium virorum Catholicorum — dehis enim 
solis loqui statuimus — qui in explicandis S. Scripturis operam posuerunt, 
nomina et lucuhrationes recensere ; sufficiet praecipuos indicasse, qui vel 
in universum Yetus Novumque Testamentum, aut in magnam ipsorum 
partem scripsere; vel Yersiones, aut utilia ad IJteras Divinas intelligendas 
adminicula contulerunt. Neque modo propositum fuit, de Commentatorihus 
sermonem instituere, qui exegesi diffusiori, scholiorum, glossarum, para- 
phrasium, translationum illustratione Textum Yerhi Dei scripti explicuere; 
sed etiam de illis expositorihus, qui in variis, et quoad nomen et quoad rem 
operihus, saepe numero ex aliqua occasione, Sacrum Codicem dilucidarunt. 
Exponendae erunt simul etiam causae: quae interpretationis germanae 
orthodoxaeque S. Literarum progressus iam accelerarunt, iam retarda- 
verunt. Uhi fugere oportehit quorundam scriptorum nostri aevi licentiam, 
qui pro arhitrio suo veterihus et recentiorihus interpretihus alto supercilio 
laudem, vel hilosam censuram distrihuunt. Atque haec fere de ohiecto 
narrationis annotare voluimus. Ad tempus quod attinet, omnis confusio 
vitahitur, si universa Ecclesiae saecula in aliquot epochas diviserimus; 
iuxta quae narratio de explicatione Divini Codicis referatur. Sic enim 
certe iuvatur memoria, et anachronismi, pessimum in narratione cuius- 
cumque demum generis vitium, facilius declinari possunt. Sed rursus 
quot in epochas Historia interpretationis Sacrae Scripturae distrihuenda 
sit, quaeritur? Viris Catholicis: epocha S. S. Patrum et Scriptorum E. 
nihil antiquius esse dehere, manifestum est. Quousque vero S. Patrum 
aetas se extendat? nondum satis inter eruditos constat; plurimis tamen illa 
placet opinio, quae in s. Joanne Damasceno terminum figit. Hinc ad 
Medii aevi scriptores progrediemur. Quantum ad eos, qui ah initio saeculi 
decimi sexti ad hoc usque tempus in explicandis S. Lihris desuda- 
runt, duo imprimis intervalla drstinguimus. Primum a celehrata 
Synodo Tridentina incipit, et usque ad suppressam Societatem 
Jesu expanditur; alterum atque ultimumadnos usque currit. Totum 
igitur interpretum S. S. agmen, in quatuor classes opportune dividi potest: 
antiquae, mediae, recentioris et recentissimae aetatis. Quando- 
quidem Ecclesiae militantis fata, scriptorumque Catholicorum in quihus 
versarentur adiuncta, diversis temporihus admodum diversa essent, con- 
tigit; ut pro varia eruditionis sacrae conditione, variaret etiam Sacras 
Scripturas explicandi ratjo. 



Digitized by 



Google 



316 Comment. de S. Scriptar. cap. tert. sect. II. 



§. 142. De Historiarum Interpretationis S. S. Catholicae 
fontibus et praecipuis subsidiis. 

Ad Interpretationis Sacrarum Scripturarum Catholicae res quod 
pertinet, eas librorum veterumque monimentorum ope traditas, et felici 
quodam fluxu ad nos derivatas habemus. Expositio Divinarum Literarum, 
a parvis initiis sensim vastam excrevit in molem; ooeanum dixerimus, 
qui magnitudinem suam fluminibus et rivulis debet; labyrinthum adpella- 
verimus, quo facilior est introitus quam exitus. Cum S. S. Theologiae 
studiosis, quidquid huius narrationis est, scripserimus, ea subsidiorum copia, 
quae ad discendam notitiam Interpretum necessaria est, fere destitutis: a 
nemine nos reprehensum iri confidimus, quod paucis et quam brevissime; 
sv £TriTO|jLYJ tantum subsidia literaria, quorum immensa est seges, recensea- 
mus. Jucundissima nos consolata est spes: futurum ut alius quisquam, 
feliciore temporis, otii, studiorum commoditate sibi oblata, ex amplissimo 
librorum manu et typis descriptorum suppellectili multo emendatiorem 
elegantioremque harum Historiarum elucubrationem, ad rigorem biblio- 
graphicae scientiae nostri aevi exactam, scribat. De interpretibus itaque 
Catholicis haud pauca ex relatione et sermonibus eorum, qui cum ipsis 
familiariter versati sunt, cognosci possunt; pleraque tamen ex ipsorum 
scriptis haurienda sunt. In primariis certe fontibus sunt, quotquot a S. S. 
P. P. Ap. ad nostra usque tempora floruerunt; sive Graecorum, sive 
Latinorum, sive aliorum populorum interpretes S. Bibliorum. Multum vero 
ad Scriptores in Biblia indagandos conferunt viri docti, qui de Interpretibus 
ex instituto et peculiaribus disquisitionibus exposuere. Alii rursus fuerunt, 
qui in alterius argumenti scriptis , aliaque occasione de pluribus pauciori- 
busque illorum locuti sunt. Inter priores merito primus locus iis debetur, 
qui de omnium saeculorum classiumque interpretibus data opera dispu- 
tarunt: in singulis fere nomen, cognomen, aetatem, patriam, dignitatem, 
professionem, annumque nativitatis, munerum, obitus diligenter annota- 
runt. Ad haeo catalogum operum, editiones adiunxerunt, tandem elogium, 
censuram et auctores, qui de illis memoriam iniecerunt, addidere. Neque 
non huc referri possunt, qui Historias Interpretationis omnis, vel certae 
aetatis, in publicam lucem ediderunt. Qui autem notitiam Interpretum 
Catholicorum adiuvant subsidiarii scriptores, iterum varii sunt generis. 
Qui tametsi ad ipsam illam narrationem, non dedita opera semet accin- 
xerint; eam tamen et mire adiuvant, et multum promovent. Locum in 
illis habent, qui de Hebraeis, Samaritanis, Aramaeis, Copticis, Aethiopicis, 



Digitized by 



Google 



De Interpret. S. S. Catholica. 317 

Arabicis Literis, fuse vel strictim, commentationes scripserunt; nec minus 
qui de S. S. Codicibus mss., translationibus, editionibus egerunt, porro 
qui excerpta e manuscriptis codicibus et libris antiquioribus exhibent. 
Huc item spectant auctores, qui in genere egerunt de Historiis Literariis, 
qui Bibliothecas seu Catalogos Librorum vulgarunt; qui Vitas, Notitias, 
Icones, Elogia, Censuras, Epitaphia eruditorum descripserunt. In eundem 
censum referuntur indices codicum mss., itinera erudita, diaria virorum 
doctorum, acta eruditorum, commentaria de Bibliothecis publicis et 
privatis. Adiumenta adferunt praeterea scriptores, qui Bibliothecas Scri- 
ptorum Ordinum Religiosorum digesserunt. Magnus istorum numerus 
est, nec uUus fere inter Ordines monasticos ab Ecclesia approbatos 
reperitur, quin similis argumenti opus unum, vel plura egregia habeat. 
His cognatae sunt Bibliothecae variarum Nationum. Accedunt scriptores 
Historiarum Ecclesiae Catholicae, nec non qui de doctis Pontificibus, Car- 
dinalibus, Archiepiscopis, Episcopis, Canonicis, Magistris e. s. p. commentati 
sunt. Neque parum huc faciunt schediasmata literaria, ephemerides critico- 
theologicae; dissertationes, miscellanea, commentationes, opuscula, prolu- 
siones, exercitationes, disputationes , orationes, epistolae, tractatus et 
programmata varii generis; de quibus optandum foret, si quis collectioni 
illorum pleniori studio instituendae se addiceret. Plurima denique alia ex 
genere subsidiorum obversantur animo. Sed non licet nobis, nunc quidem 
patentissimum hunc campum ingredi; eo quod brevis cx.taYpa(p{a nobis 
tantum fuerit proposita; facient hoc alii, e5v 6 Becq OsXy^otq. Interim hac 
nostra, qualicumque demum brevi, narratione utatur B. L. feliciter. 



VETERIS AEVI Q. D. ,PATRISTICUM' INTERPRETES 
S. SCRIPTURAE. 

§. 143. Origo Theologiae Exegeticae. 

Exordium narrationis ab Apostolica aetate sumimus. ,Quis mihi 
det videre Ecclesiam Dei sicut in diebus antiquis!* Piis enim 
probisque Christi fidelibus non potest non esse suavissimum, cum illu- 
stribus illis primorum saeculorum doctoribus versare ; atque quid crediderint 
et senserint, ex ipsorum veluti ore accipere. Duo genera doctorum saeculum 
p. C. n. primum suppeditat: unum eorum, qui afflante Spiritu S. summe 
veneranda illa Volumina Divina scripserunt, quae N. T. Canonem con- 



Digitized by 



Google 



318 Comment. de S. Scriptar. cap. tert. sect. U. 

ficiunt; alterum eorum, qui ab ipsis Apostolis, aut certe illorum sociis 
eruditi — dicti propterea ,Patres Apostolici* a gratis posteris. — 
monimenta literis exarata ad nos transmiserunt. Et eorum quidem qui 
s. Patres Apostolici nuncupautur, chorum ducit 8. Clemens Kom., 
S. Patrum quotquot reperiuntur vetustissimus ; neque uno titulo primus, 
vir plane Apostolicus. In hoc censu porro sunt: S. Ignatius M. Ep. Ant., 
S. Polycarpus M. Smyrn. Ep., denique anonymus ,'AiuoaT6Xo)v •^evo^f.z^o^ 
jJLaOYjTiJ?' epistolae ad Diognetum auctor. Et isti quidem sanctissimi viri, 
cum non ad scholae modum docti essent, sponte sua S. Scripturas explicandi 
rationem simplicem, popularem potius quam grammaticam et cultam adhi- 
buisse intelliguntur. Extra dubium est, illos s. P. P. Ap. eo potissimum 
omnes conatus intendisse: ut Keligionem Christi cunctis nationibus annun- 
tiarent ; et demonstrata Evangelii veritate Judaeis et Ethnicis persuaderent, 
illam solam homines salvos facere. Hinc Judaeos variis convincebant argu- 
mentis: Christum esse tamdiu ab illis exspectatum Messiam; tum vero 
completa, quae de Jesu a Prophetis praenuntiata fuerunt vaticinia. Genti- 
libus autem ibant persuasum: fieri non posse ut plures sint dii, sed unum 
tantum modo esse Deum ; Christum vero unicum esse Patris filium, qui ut 
homines redimeret, humanam assumsit naturam. Hagiographi N. F. saeculo 
secundo ineunte, ad unum omnes morte obierant. Quae hactenus ab illis 
fuerant literis mandata; ea — nec plura nec pauciora — cum Canone 
D. V. F. et Traditione Ap. Deus perennem fontem habere voluit, ex quo 
scriptores, qui non amplius inspiratos audierant fidei testes, suam doctrinae 
salvificae cognitionem haurirent. Nihil igitur S. P. et S. E. sequentis 
aetatis antiquius fuit, quam hunc fontem integrum servare; inde et fideles 
vera pietate assidue imbuerunt, et adversarios strenue represserunt. 
QuamvisautemPapiam Hier., s. Melitonem ep. Sard., s. Justinum M., 
Minutium, F. Tatianum Ass., Athenagoram, s. Theophilum Ant 
atque s. Irenaeum pugnae cum haereticis, Judaeis et paganis, satis quidem 
ad Codices divinos diligenter inspiciendos, et si quid in eorum contextu 
esset dubium et ambiguum, enucleandum cogerent : tamen cultae interpre- 
tationis genus apud illos S. P. et S. E. quaeri non potest ; ob ipsam quidem 
temporis — saevissimarum persecutionum — quo vixerant conditionem. 
Nihilominus cum in S. S. locis, non semper aperte inesset vis argumenti; 
interdum in disputationibus suis, illi quoque mystica ratione subtilius 
allegatos e Divinis Literis locos exposuerunt. AUegoricis igitur expositio- 
nibuB, quas recentior nimium fastidivit aetas; plus aequo delectati sunt, 
quas nostris metiri legibus, prudens iudicium non sinit. Cumprimis s. Justi- 
nus, nomine quidem et instituto philosophus, sed ob ea, quae scripto 



Digitized by 



Google 



De Interpret. S. S. Catholica. 319 

reliquit, inter Theologos iure oxnni numerandns — in dial. cum Tryph. — 
plurima S. S. loca praeclare explicat; quamyis nec a remoto, sed af£ni 
sensu enodando abstinuerit. Post hos floruit Q. S. Fl. Tertullianus, Carth. 
E. presbyter, primarius sermonis eccl. Latini auctor; de quo dolendum, quod 
ad Montani errores defecerit, Tertullianus operum suorum fundamentum 
posuit Verbum Dei scriptum. In libris variis eiusdem permulta S. S. testi- 
monia ipsis verbis ex antiquissima Latina translatione laudat; adfert 
capitula etiam ex inspiratis Voluminibus, quae ab illo — primo rei novae 
auctore — fuerant glossis aucta, indeque in codices latinos derivata. Facile 
autem largimur istos S. P. et S. E. literarum hebraearum — cuius notitiam 
sibi vix ac ne vix quidem comparare poterant — subsidio ad intelligendum, 
explicandumque D. Codicem destitutos fuisse; et etiam illos, qui aliquam 
linguae huius notitiam habuerunt, Textui Originali xoiv LXX. interpretum 
versionem praetulisse; cuius auctores divinitus afflatos fuisse putarunt. 
TertuUiani perpetuus imitator exstitit S. Cyprianus, ep. Carth., vitae 
sanctitate, magna eruditione, mascula Ecclesiae defensione longe celeber- 
rimus; quem nunquam absque TertuUiani lectione unum diem praeteriisse 
tradunt. In genere observandum: quod cum primi Latinae Ecclesiae 
S. P. et S. E., quorum monimenta supersunt, antequam ad sacra Christi 
transirent, passim Rhetorum et Juriscpnsultorum praeceptis discendis 
docendisque operam posuerint: ideo earum autem rerum studia, formam 
quod attinet, etiam ubi iam Christiani scripsissent, in erudiendo et demon- 
strando e S. Scripturis adhibuerint. 

§. 144. Celeberrimae Schoiae Alexandrinae aliarumque 
magistri et discipuli. 

Inde ab antiquissimo aevo, si qui erant, qui in doctrina sacra accu- 
ratius institui cupiebant, illi in familiarem episcoporum, presbyterorum, 
vel aliorum eruditorum virorum consuetudinem disciplinamque sese trade- 
bant. Scholarum Christianarum haec est origo: quarum prima et 
mater sequentium fuit: ,Tb xax' 'AXe^avSpstav StSa(7X.aX£{ov' ; schola ,)catY)- 
/i^aeox;' ecclesiastica. Jam d. Marcus Alexandriae scholam condidisse 
fertur; cuius e testimoniis Veterum si minus princeps, certe primum decus 
exstitit Pantaenus. Praeter hanc inclyta fuit schola Caesareensis, 
quam exul Alexandria Origenes instituit; Pamphilus M. collapsam 
restituit. Celebritatem nominis etiam nactae sunt scholae: Edessena, 
Antiochena, Atheniensis et Constantinopolitana. Qui inter- 
pretandis S. S. scholae Alexandrinae magistri operam dederunt, triplex 



Digitized by 



Google 



320 Comment. de S. Scriptur. ca.p. tert. sect. IT. 

je^YJYYjmwv' genus adhibuerunt: historicum — quod et literae sensum 
adpellaverunt — mysticum et morale. Ah historico sensu fere semper 
exordiuntur atque admysticum, a mystico ad moralem in explicandis 
S. Literis progrediuntur; quamvis hunc ordinem haud raro invertant, 
literam saepe negligant, a morali expositione mox ad mysticam convolent. 
Olim, et dudum ante D. N. J. C. nativitatem, inter Judaeos floruit genus 
explicandi S. Literas mystagogicum; quod etiam S. P. et S. E. 
vehementer arrisit. Sedebat quippe Veteribus ea in re opinio: ,sen8um 
literalem S. S. qui omnibus facile patet, fidem gignere ele- 
mentarem, sensum vero mysticum ad praeclariorem rerum 
coelestium Y^t*)(jiv ducere*. Expedire igitur, ut ad mysticum sensum 
confugiatur, literaque deseratur, quoties iners reperietur. Absit, ut 
hanc Bivina Vulumina interpretandi rationem severiue exagitemus, aut 
quos illi Veterum ea interpretandi ratione lucrati sunt fructus, flocci 
faciamus: id tamen candide fatemur, doctorum huius aevi labores longe 
amplius cunctis profuisse, si temperato allegorisandi studio, maiores literae 
Divini Codicis enodandae impendissent vires. Pantaeni quidem in S. S. 
commentarii, iniuria temporum periere; sed ex discipuli eius et succes- 
soris in praefectura s. a. F. Fl. Clementis, cognomine Alexandrini libris 
quae ,tam de scripturis divinis, quam de saecularis literaturae instrumentis* 
supersunt, intelligitur, quo modo S. S. explicuerit. E libris S. TJ. T. 
plurimos scriptis suis inseruit flores, quos ex multis saepe locis sic aliquando 
coniunxit; quasiin uno, eodemque contextu legerentur. Judice Clemente Al. 
tota S. S. sensum habet allegoricum ; neque tamen ad literam explicare 
d. Codicem vetat, solum carnaliter atque haeretice S. S. exponentes, eos 
acriter reprehendit. Memoratu etiam dignum est : quidquid in Ethnicorum 
scriptis verum esse videbatur, id omne Glemens Philosophos et Poetas e 
V. F. libris hausisse putat; quos ideo saepe etiam fures vocat. 

Ab Origene novam interpretationis S. S. penes Veteres aeram, non 
sine causa quidam accipiunt. Is enim, quamvis methodum Alexandrinam 
in d. Libris explicandis retineretj tamen idcirco valde memorabilis fuit; 
quod primus omnium commentariaperpetua exararet. Tranquillo 
otio, quo Caesareae sub imperio Philippi fruebatur, usus est non solum ad 
magnam L. L. V. F. partem illustrandam ; sed ad plurimos etiam N. F. L. L. 
explicandos. Et sane si Apocalypsim, de qua num illius interpretandae 
consilium exsecutus fuerit? nihil constat, exceperimus; in omnia cetera 
S. Volumina U. F. explicationes reliquit. Vel enim diffusis commen- 
tariis, quidquid suppeditavit luxurians ingenium oongessit; vel brevi- 
bus tantum scholiis loca S. S. obscuriora quaeque illustravit; vel ad 



Digitized by 



Google 



De Interpret. 8. 8. Catholicft. 321 

populi captum selectas quasdam pericopas per homilias interpretatus 
est. Nec ullum ad exquisitam S. Literarum scientiam subsidium neglexit; 
praeterquam quod hebraeae linguae cognitionem habuerit, quidquid a 
Veteribus in anagogico S. S. explicandi genere didicit, operibus suis inseruit. 
Immortalis memoriae opusHexaplare confecit, quo eo maius S. Scriptu- 
rarum sui temporis studiosis praestitit beneficium, quod LXX. interpretes 
inspiratos fuisse putarent, ipsisque Archetypis aliqui eorum aequipararent, 
Sed hanc gloriam obscuravit Origenis praeceps S. S. tractatio, temerarium 
evolvendi arcanos sensus studium ; neglectus literae ; dxptata ; usus corru- 
ptae ,T^<; xotvYJq s^Soasox;' in N. F., aliique similes errores. Quantumcunque 
autem erravit, probe tenendum, quod magnus Alexandrinorum Pontifex 
monuit: ,quae ille velut inquirens et disputans scripsit, non ita accipienda 
Bunt, quasi sic ipse sentiret, sed ex eorum mente, quibuscum disputat.* 

Origenis coaevi fuerant: Julius Afr. ,in examinibus et quae- 
stionibus S. S. multum versatus*, atque S. Hippolytus, cuius plurima in 
S. L. commentaria edax rerum tempus absumsit. Neque fas est praeterire 
Origenis ,£pYoSt(ji)x,TY)v' Ambrosium, Alex. E. diaconum, qui verbo et opere 
Adamantium in commentandis S. S. incredibili plane liberalitate adiuvit. 
Dionysium quoque Alex., Pierium, s. Petrum Alex. E. et Didymum 
grammaticae explicationi S. S. favisse, allegoriae autem nimium studium 
missum facere cepisse ferunt; neque tamen ii erant, qui scholae Alexan- 
drinae principiis imbuti, s. Codicem mysticae interpretandi rationi prorsus 
renuntiare valerent. Magis vero allegoriarum studium coercuisse, atque 
removisse meritum est scholae Antiochenae. Huius interim Alexan- 
drinae interpretes memoria digni sunt: Eustachius Pamphylius ep. 
Berrh. ; S. Cyrillus ep. Hier., qui ad faciendam fidem d. dogmatum 
multas S. S. U. F. sententias dilucide exposuit. S. Athanasius, qui Aria- 
norum sophismata propellens e S. Literis, fusius etiam de sensu dictorum 
S. P. loquitur; Psalmorum autem librum singulariter erudite exposuit. 
Eusebii Caes. interpretatio vitiis quidem laborat; sed multa tamen etiam 
egregia continet. Praeclara duo Ecclesiae sidera s. Gregorius Nazianz. 
et s. Basilius M. Caes. ep., cuius in ^k^^kepo^^f' homiliae, iudice Gregorio 
Nysseno ,nec uUis, nisi Testamenti divino spiritu dictante exarati moni- 
mentis cedunt*; inter praecipuos saeculi quarti commentatores locum suum 
tuentur. S. Gregorius Nyss., Basilii M. frater n. m., ingenio et doctrina 
prope aequalis, explicandi genere utitur, quod haud perperam ,illustre et 
iucunditatem auribus instillans* dicitur. S. Epiphanius ^TzeYzdr^kovzoq' 
cognominatus, vir erat Antiquitatis S. peritus, sed in temporibus distin- 
guendis minus accuratus, in rebus historiarum facilis ad credendum. 

Danko, Hist. BeTelationis divinae. III. 21 



Digitized by 



Google 



322 Comment. de S. Scriptar. cap. tert. sect. U. 



§. 145. Schola Antiochena. 

Quae nunc fere vasta est terra inter Euphratem et Tigridem media, 
eam accipimus literarum Sacrarum atque profanarum studiis saeculo a. C. 
N. III. lY. et V. floruisse. S. Bibliorum eruditio magno fervore quaere- 
batur; interpretationes D. Literarum fiebant; et singuli fere L. L. U. F. 
commentariis illustrabantur. Omnes qui primi in Aramaea occidentali 
vixerunt S. S. explanatores, Graecorum institutum secuti fuisse existi- 
mantur ; sed successu temporis genus suum dilucidandi S. Codicem prorsus 
immutarunt. Eo enim aevo, quo in schola Ale^JJandrina allegorica utcumque 
S. S. expositio in universum obtinuit principatum, apud Syros gramma- 
tico-historica ars invaluit. Quam artem ex quo adhibuerunt, nunquam 
eam deseruerunt; sed tales potius in scholis Nisibena atque Edessena 
fecerunt progressus, utAramaearum fama per universum orbem Alexan- 
drinae fere aequaret. At omnium maxime inclaruit schola Antiochena, 
quae a doctis presbyteris — Dorotheo et Luciano — iam diu exculta, 
saeculo quarto cumprimis excelluit. Neque tamen huius scholae magna 
apud orthodoxos exstitit auctoritas. Namque si demas s. Joannem Chry- 
sostomum, fere omnes illi, qui ad scholam s. d. Antiochenam spectant — 
Theodorus Her. ep., Eusebius ep. Emes., Diodorus presb. Ant., 
Theodorus Mops., — a fide sincere catholica alieni deprehenduntur. Cum 
e contra sub doctis et vere catholicis episcopis: Aitallaha, Abrahamo 
Chidunensi, Barse,scholaEdessena eximiam S. Literis operam navaret; 
neque tamen humaniores q. v. negligeret. Inter huius scholae magistros 
et doctores numerantur: S. Ephraemus — eccl. Edess. diac. — omnium 
quicumque in Aramaea inclaruerunt Expositorum S. S. L. L. auctoritate et 
doctrina princeps ,antiquam et novam scripturam assiduo studio versavit, 
accurateque ad verbum est interpretatus ab ipsa procreatione mundi usque 
ad postremum gratiae librum.* Sequebantur eum Zenobius Abb., Isaac 
E. Ed. diac, Isaacus M. pr. Ant., Jacobus Sarug., Jacobus ep. 
Edess., Dad jesu, patr., Ebed Jesu, ep. Nisibis. Hos inter b. Ephraemus 
solis ad instar, diem sola sua luce efficit. Enimvero quemadmodum 
reliquorum siderum fulgorem sol orbe continet uno; sic d. Ephraemus 
universam Syriae eruditionem S. S. suis commentariis aliisque scriptis 
oomplectitur. Graece et hebraice doctus; regionum Orientis bene gnarus; 
Veterum S. P. et S. E. diligens lector; philosophicarum quoque et 
naturalium cognitionum haud peregrinus; vividis coloribus exhibet 
imaginem interpretis D. C. orthodoxi, qui solidae doctrinae apparatum 



Digitized by 



Google 



De Interpret. S. S. Catholica. 323 

oonsecutufl, relictis theosophicis speculationibus, viam ab Ecclesia in 
explicandis S, Voluminibus praescriptam, indefesse trivit. 

In schola Antiochena opera d. Chrysostomi Patr. Const., quasi 
officina haberi queurit interpretationis S. S. Graecorum orthodoxae. 
Sane nemo mirari debet, si s. Joannes C. et inter aequal