(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Historiarum reliquiae; edidit Bertoldus Maurenbrecher"




C. SALLUSTI CRISPI 
HISTORIARUM RELIQUIAE. / 

EDIDIT 

BERTOLDUS MAURENBRECHER. 



FASCICULUS I, 
PROLEGOMENA. 







LIPSIAE 

I N A E D I B U S B. G. T E U B N E R I. 
MDCCCXCI. 



PA 



lipsiae: typis b. g. teubneri. 



PARENTIBUS CARISSIMIS 

DIEM XVII MENSIS MAII ANNO H. S. NONAGENSIMO PRIMO, 

NUPTIARUM VICENSIMO QUINTO 

FESTUM AGENTIBUS 

SACRUM. 



Caput I 

De Sallustii Historiis 

C. Sallustius Crispus maiore aetatis parte improbe peracta 
ad res scribendas se contulit et quo turpior in vita fuerat 
gaueo lurcoque, eo acerbior in scriptis exstitit morum censor. 
Neque vero partes, quas adhuc secutus erat, deseruit, immo 
vero Caesare etiam mortuo id egit, ut et in coniuratione 
Catilinaria enarranda popularium factionem omui purgaret per- 
duellionis crimine et in libro de lugurthino bello conscripto 
optimatium inertiam, stoliditatem, corruptionem quam maxime 
urgeret. Quo in libro componendo de ampliore opere nondum 
cogitaverat*); sed brevi post^) ad historiarum libros quinque 
exarandos accessisse videtur, quibus celeberrima Sisemiae Posi- 
doniique opera continuare studuit. Nimirum id nunc sibi 
enarrandum sumpsit temporis spatium, quo invehendi in opti- 
mates idonea sibi data esset occasio, scilicet res gestas populi 
Romani a Sullae morte usque ad Pompeii dominationem. 
Enixe autem in historiis operam dedit, ut semper doceret, 
quam corrupta infirmaque fuisset tunc optimatium dominatio 
per Sullam restituta quantaque severitate popularium partes 
ab illis oppressae essent, praeterea ut demonstraret, Pompeium 
minime fuisse dignum (sicut postea fuit Caesar), cui uni tota 
res publica mandaretur. In factione igitur Licinium Macrum, 
in genere dicendi Catonem aemulatus est. Attamen insequenti 
saeculo haud tanta cum laude opera Sallustii lectitata sunt, 
quanta nobis quidem digna esse videntur. Praecipue genus 
sermonis breve concisumque ac iusto antiquius graviter statim 



1) Cf. lug. 95, 2 et Kritz prolegom, p. 14. 

2) Non ante annum 39 historias componi coeptas esse ex gravi 
M. Antonii vituperatione (cf. fr. HI 54 et 55 D) iure conclusit Linker. 

Sallugtius, ed. Maureubrecher. I. 1 



vituperatum est, sieut antiquo illo epigrammate apud Quintil. 
VmS, 28 servato: 

'Et verba antiqui multum furate Catonis, 
Crispe, lugurthinae eonditor liistoriae', 
quod nescio an Lenaeo, Pompeii liberto attribuam.^) Simul 
Asinius Polio librum composuit, *quo Sallusti scripta repre- 
hendit ut nimia priscorum verborum affectatione oblita'""); simile 
de Sailustio iudicium tulerunt Caesar Augustus^), Livius*), 
Seneca^). Orationes vero a Sallustio operibus addita reprehendit 
Pompeius Trogus.*') Viden, quanta aspernatione illius aevi ho- 
mines docti Sallustium repudiaverint! Quocum convenit quod 
Plinius^) numquam eo usus est auctore. Contra alii exstiterunt, 
qui Sallustium imitarentur, sicut ridicule Arruntius ac mo- 
destius Velleius Paterculus, paulloque postea Curtius Rufus^): 
etiam Seneca rhetor historica Sallustii opera non aspernatus 
est.^) Sed magis magisque ab exeunte primo p. Chr. n. saeculo 
admirati sunt Roraani Sallustium, iamque scribere ausi sunt 
Martialis'"): 

*Hic erit ut perhibent doctorum corda virorum, 

Primus Romana Crispus in historia', 
et Cornelius Tacitus'^): 'Sallustius, rerum Romanarum floren- 
tissimus auctor'. Aemilius Asper*-) in libros Sallustii, im- 
primis in historias, iisdem fere temporibus commentarium 



1) Cf. Suet. de gramm. 15. 

2) Suet. de gramm. 10; cf. Gell. X 26. 

3) Suet. August. 86. 

4) Seneca contr. IX 1, 14; adde quod Livius non ita saepe histo- 
riis fonte usus est. 

5) Epist. XIX 5, 17 sq. 

6) lustin. XXXVIII 3. 

7) Cf. auctorum indices, quibus numquam Sallustius nominatus est. 

8) Cf. Wiedemann in PMlol. XXXI p. 756. 

9) Contr. III pr. 8; cf. Ribbeck in Mus. Rhen. XLVI p. 333. 

10) XIV 191 ii^ epigramraate anno 84 vel 85 edito. 

11) Ann. III 30; de Taciti studiis Sallustianis conferas WolfFlin in 
Philol. XXVI p. 122. 

12) Nuperrime vero Lammerhirt, ,,de priscorum scriptorum locis 
a Servio allatis" (diss, Jen. 1890) Aemilii Asperi aetatem fini secundi 
saeculi tertiive initio adscripsit. Equidem quaestionem difficillimam 
diiudicare non audeo. 



edidit et M. Valerius Probus grammaticus Sallustianum dicendi 
genus discipulis interpretatus est.*) Mox Hadrianus Caesar 
magnopere Sallustium adamavit"), etiam magis Fronto eiusque 
sectatores. Eidem aetati attribuendus esse videtur Zenobius 
quidam qui opera Sallustiana in Graecum transtulit^), eadem 
excerptae collectaeque sunt oratioues atque epistulae, quas 
complures libri manuscripti adhuc exhibent. Sermonem vero 
Sallustianum post Tacitum plerique etiam tertii quartique 
p. Chr. n. saeculi scriptores sedulo studio atque labore imitati 
sunt.'*) Solus mediocre prudensque in communi horum admi- 
ratione sibi servavit iudicium Quintilianus'*); digna quoque 
quae cognoscatur Grani Liciniani mira de Sallustio sententia 
est"): 'Sallusti opus nobis occurrit, sed nos ut instituimus, 
moras et non urgentia omittemus. Nam Sallustium non ut 
histori<^cum^ ^) aiunt, sed ut oratorem legendum. Nam et 
temp<(ora)> reprehendit sua e<^t de^licta carpit et cont<(iones^ ^) 
inserif) et dat in ce<(nsum)> loca, montes, flum<(ina)> et hoc 
genus amo<^ena^ et culta'®), et compa<^rat)> disserendo.' Sed 
inde ab exeunte quarto p. Chr. u. saeculo Sallustii historiae 
quippe quae quinque libris conscriptae essent, paullatim legi 
desierunt, etsi minoribus eiusdem operibus etiamtunc homines 
studuerunt. Ausonius quidem praeter coniurationem Catilina- 
riam etiam integrum historiarum exemplar possedit legitque, 
sicut ipse testatur XIII 2. 61: 

'lam facinus, Catilina, tuum Lepidique tumultum, 
Ab Lepido et Catulo iam res et tempora Romae 



1) Gell. I 15. III 1. 

2) Spart. Hadr. 16. 

3) Cf. Suicl. 8. V. Zrjv6§ios. 

4) Wolfflin in Mus. Rhen. XXIK p. 285, Pratje, ^quaestiones Sal- 
lustianae" (diss. Gotting. 1874) p. 28 sq.; Vogel in actis sem. Erlang. I 
(1878) p. 313, II (1881) p. 405; Opitz in annal. phil. 1883 p. 217; Klebs in 
Mus. Rhen. XLIII p. 330. 

5) Inst. II 5, 19; IV 2, 45; X 1, 32; ibid. 101 ss. 
C) p. 42 A 18 ss. (ed. Bonn.). 

7) Hiistorica (historici??) sunt' cod., 'historicum scribunt' Bonn. 

8) 'convitia' Bonn., melius supplevit Madvig. 

9) 'ingerit' cod., corr. Francken. 

10) 'cultae' cod., corr. Keil; ''culpat' Bonn. 

1* 



— 4 — 

Orsus bis senos seriem conecto per annos; 
lam lego civili mixtum Mavorte duellum, 
Movit quod socio Sertorius exul Hibero.' 
Et Aurelius Victor, Septimius, Sulpicius Severus, quin Ammianus 
Marcellinus'), etsi homo Grraecus, uon solum minores istos libros 
norant, sed historias quoque diligenter adhibuerunt variosque 
sermonis flosculos ex iis decerpserunt. Verumtamen Avienus''*) 
utrum totam historiarum molem perlegerH; an 'Situm Ponti- 
cum' seorsus editum, deinde Hieronymus ipsumne adhibuerit 
Sallustium an grammaticis quibusdam debuerit locos ex histo- 
riis allatos sane dubitari potest. Postremus, quoad nos scimus, 
totas Sallustii historias legit Augustinus, qui libro 'de civitate 
Dei' circa annum 425 edito longiora exhibet historiarum frag- 
menta. lisdem fortasse temporibus attribuendum erit lulii 
Exuperantii 'de bello civili opusculum' ex Sallustii bello 
lugurthino atque primo historiarum libro excerptum. 

Medio igitur quinto p. Chr. n. saeculo etsi plane doctorum 
hominum curae excidisse videntur historiae, tamen permulta 
exstant earum fragmenta, quorum pleraque grammaticorum lati- 
norum studio debemus, qui Sallustii genus dicendi Sallustianas- 
que voces observabant, laudabant, aequalibus ad imitandum 
proponebant vel priscae latinitatis usum allatis ex eo exemplis 
confirmabant. Primos docte de Sallustio egisse Aemilium 
Asperum et Valerium Probum supra iam commemoravi. Sae- 
pissime deinde Aulus Gellius, vir haud ineruditus, euuntiata 
verbave ex historiis laudat; postea tertii saeculi grammaticus 
exstitit Sallustii studiosus Nonius Marcellus, praeter hunc non- 
nuUa quaedam habent Porphyrio, Horatii interpres, ac Sacerdos. 
Quarto quintoque p. Chr. n. saeculo magna grammaticorum qui 
historias citaverunt nobis praesto est cohors; ex quibus Aelium 

1) De Sulpicio ac Septimio cf. Pratje, de Aurelio Opitz et Wolfiflin 
1. 1.; de Ammiano lege Hertz, ,,de Ammiani Marcellini studiis Sal- 
lustianis" (progr. 1874) et Wirz in Philol. XXXVI p. 627. 

2) Avien. de ora. marit. IV 32 : 

' Interrogasti , si tenes, Maeotici 
Situs quis esset aequoris: Sallustium 
Noram id dedisse, dicta et eius omnibus 
Praeiudicatae auctoritatis ducier 
Non abnuebam.' 



— 5 — 

Donatum (et in Terentianis commentariis et in arte gramma- 
tica), Marium Victorinum, Rufinianum, Arusianum Messum, 
Servium') ipsas etiara historias vidisse forsitan concedamus; 
sed plerosque, sicut Charisium Diomedemque, artium scriptores, 
Claudium Douatum, Vergilii interpretem, auctorem institu- 
tionum, quae Probi nomine falso inscriptae sunt, Macrobium, 
Martianum Capellam, scholiorum et ad Statii Thebaidem et ad 
luvenalis satiras auctores ex iis primi secundive saeculi gram- 
maticis, quibus omnem fere doctrinam debent, etiam Salhistii 
verba laudata sumpsisse nemo erit quin mecum contendat. 
Quae si ita sunt, etiam posteriores grammaticos, Cledonium, 
Pompeium, Consentium, Phocam, Philargyrium, Priscianum^), 
Eutychem, scholiastas commentatoremque in Lucani Pharsalica 
ipsas non inspexisse historias per se patet. Septimi saeculi 
grammaticus doctissimus fuit Isidorus, qui saepissime laudat 
Sallustii verba; sed hunc plerosque illos locos e Servio^) 
prompsisse equidem existimaverim. 

Discimus igitur etiam 'doctorum corda virorum' quarto 
ineunteque quinto saeculo historiarum plane fere oblita esse; 
omnino autem tunc ipsa scriptorum opera evolvere super- 
sederunt homines barbari: itaque perierunt una cum Sallustii 
historiis plurimi tum Livii, Varronis aliorum libri. — Unus 
tamen etiam historiarum codex paullo diutius supererat, sae- 
culo quarto vel quinto exaratus, sicut Hauler*) ex scriptura 
reque orthographica fragraentorum iure conclusisse mihi vide- 
tur; sed etiam hic nono fere saeculo a dementi quodam mo- 
nacho dilaceratus est singulaque eius folia denuo rescripta sunt. 
Cuius libri complures particulae quamvis lacerae, gravissimo 
tamen momento, partim pridem iam repertae (fragmenta quae 

1) Sed hunc multos, nisi forte omnes locos, quos e Sallustio affert, 
ex Asperi commentariis hausisse equidem non negaverim, cf. Teuffel * 
p. 1100. 

2) Idem de Prisciano satis iam demonstravit Vogel in act. sem. Er- 
lang. II p. 429. 

3) Neque Servium neque Isidorum ipsas cognovisse historias suo 
iure contendit Vogel p. 428. 

4) Stud. Vindob. VIII p. 321. Omnia historiarum fragmenta, quae 
aetatem tulerunt, unius libri manuscripti lacinia esse comprobavit 
P. Kriiger in „Sall. op. ed. H. Jordan ="' (1887) p. 133/34 adn. 



— 6 — 

dicuntur Berolinense et Vaticanum), partim nuperrirae e codice 
Aurelianensi excussae sunt nobisque totius operis Sallustiani 
reciperandi magnum moverunt desiderium. 

Sed antequam ad restituendarum historiarum aggrediamur 
conatum, circumspiciendum est, et quid adhuc viri docti de 
iis praestiterint et quid nobis relictum sit ut faciamus. 

Primus Sallustii historiarum reliquias collegit Ludovicus 
Carrio 1574; deinde G. Corte^) 1724 primus eas ordine quo- 
dam historico disposuit. Novam optimamque ad restituendas 
historias viam ingressus est de Brossius^), qui quo erat ingenio 
splendidissimo, non fragmenta tantum Sallustii sed omnem 
materiem, quae historiis narrata erat, colligere ac disponere 
intermixtis Sallustii quae servata sunt verbis sibi proposuit. 
Attamen consilium optime excogitatum exsequi nequiit, quippe 
qui arte critica diligentiaque philologica phme careret. Tantum 
vero valuit ingenii Francogallici vis, ut qui postea historiarum 
fragmenta edidit, Fr. Dorotheus Gerlacli praeter Cortium ple- 
rumque de Brossium sit secutus; pauca autem quae ipse e suo 
addidit nuUius fere fuerunt fructus. Itaque Fridericus Kritz'*) 
Brossii ratione plane abiecta ante omnia id studuit, ut quam 
accuratissime singula fragmenta explicaret, emendaret, ad rem 
certam referret, deinde ut ordine suo ea disponeret. Quod 
propositum ita fere assecutus est, ut et in rebus et in verbis 
constituendis pauca corrigenda vel addenda relinqueret. Qui 
postremo historias edidit, Rudolphus Dietsch*), Kritzii sectator, 
etsi non sine fructu aliquo ad Sallustium accessisse videtur, 
tamen magno huic muneri minime erat par. Praeterea de 
historiarum reliquiis optime meriti sunt Kreyssig^), qui frag- 

1) Ex recensione Cortii saepius fragmenta edebantur, sicut a Paschalio 
1737, Haverkamp 1742, Foulis 1749, 1777 ^ aliis. 

2) Cliarles de Brosses, „histoire de la republique Bomaine dans le 
cours de VII^ siecle par Salluste" 1777, quem librum Teutonice edidit 
Schliiter 1810/21. 

3) Kritz, „de C. Sallusti Crispi fragmentis a C. Debrossio in ordinem 
digestis rerumque gestarum contexta narratione illustratis" 1829. „Sal- 
lusti opera" vol. III, 1853. 1856''. 

4) R. Dietsch, „Sallusti quae supersunt" vol. II, 1859. 

5) „Commentatio de Sallusti libri III fragmentis" 1835 '^ „P]pistula 
ad Fr. Kritzium de Sallusti hist. lib. II reliquiis" 1852, 



— 7 — 

menta codicibus servata sagaciter interpretatus est, G. Linker ') 
de primo praecipue liistoriarum libro bene commentatus, 
Wolfflin, qui cum alibi, tum in editionis Dietschianae recen- 
sione^) de multis docte disputavit, Hauler, qui nuper nova 
Aurelianensia fragmenta et legit ediditque et acutissime inter- 
pretatus est, denique quem iam totius operis restituendi ne- 
gotium subiturum vehementer speravimus, Henricus Jordanus. 
Qui de ceteris Sallustii scriptis iamdudum optime meritus post- 
quam etiam de rebus in historiis narratis ac de earum frag- 
mentis docte disseruit'^), iam in eo erat ut ad novam histo- 
riarum editionem accederet, cum praematura flebilique nuper 
morte nobis ereptus est. 

Nunc quidem si historias restituere studebimus, admonen- 
dum erit, ne fragmenta tantum colligamus atque in ordinem 
redigamus, sed ut omnem Sallustii memoriam apud posteros 
scriptores reconditam investigemus ac congeramus. Hanc reci- 
perandi Sallustii viam praeivit de Brossius, hanc ostendunt 
Scaliger Eusebio, Suetonio Reifferscheid restitutis, hanc etiam 
Wihimowitz iu animo habuisse videtur, cum diceret'*): „Wenn 
man erst den Ephoros und Timaeos, Apollodoros neQL d^smv, 
Aristophanes ^e^eig, die Historien des Sallust, die Anti- 
quitaten des Varro in dieser Wiise inhaltHch rekonstruiert, 
dann wird ein neues Leben in die Arbeit kommen, wird 
manches Gespenst gescheucht sein und die Ziele hoher gesteckt 
werden, die Kenntnis in die Tiefen der antiken Wissenschaft 
dringen komien." Quare primum disceptemus, quae res quo 
temporum ordine annis 78 — 66 domi militiaeque gestae sint, 
deinde quomodo Sallustius eas enarraverit. Quo circa in omnes 
qui de his amiis egerunt scriptores inquirendum est, quibus 
fontibus usi sint, tum ii eorum loci, qui e Sallustio excerpti 
vi(lentur, coUigendi et disponendi sunt. Quo facto huic histo- 
riarum Sallustianarum imagini breviarioque intermiscenda sunt 
ipsius verba, quae nomine laudato a grammatico scriptoreve 



1) Linker, „historiarum prooemium e reliquiia restituere tentavit" 
(diss. Marburg. 1850), deinde in ^Sitzungsber. d. Wien. Akad.'- 1854 (XIII). 

2) Philol. XVII (1861) p. 519. 

3) Herm. V p. 396, XIV p. 634, ind. lect. Regim. in aest 1887. 

4) „Antigonos von Karystios" (1881) p. 6, 



servata sunt. Sed haec nunc quidem mittam; illas quaestiones 
iam tractabo, ut quasi fundamenta futurae iaciam editionis. 

Ac primum quidem quaerendum est, quasnam omnino 
res Sallustii historiae continuerint. Sed hac de re iam egit 
Kritz, qui demonstravit *) initium enarrandi fecisse Sallustium 
ab anno 78*), cum autem 'bis senos per annos' res Romanas 
eum tractasse sciamus''), porrexisse historias usque ad annum 
a. Chr. n. 66. Atque idem e fragmentis elucere iamdudum 
constat. — lam videamus quae subsidia nobis usui esse pos- 
sint! Atque res duodecim illis annis gestas plerasque iam ita 
constituerunt magni rerum scriptores nostri Drumann, Mommsen, 
Neum^iin, ut historicas illas quaestiones raro tantum trac- 
tare nos oporteat. De annorum 78 — 71 rebus praeterea egit 
Schlimmer."*) — Deinde de scriptorum fontibus permulta iam 
disputaverunt viri docti; quare priusquam singula curemus, 
circumspiciendum erit, quae de scriptoribus qui de annis duo- 
decim memoriae quidpiam tradiderunt, sententiae adhuc pro- 
latae atque quae comprobandae sint. 

Ac de Appiani quidem fontibus, postquam diu frustra- 
que a viris doctis disputatum est^), nuperrime id quod unum 



1) Proleg. p. 18. 

2) Cf. fr. I 1. D 'Res populi Romani M. Lepido Q. Catulo consu- 
sulibns ac deinde militiae et domi gestas composui.' 

3) Cf. Auson. 1. 1. Utrura vero historiae a Sallustio confectae sint 
an narrationem etiam longius contexere initio in animo ille habuerit, 
infra disquiretur. 

4) „Historiae rerum gestarum quas in deperditis historiarum libris 
explicuit Sallustius", dissertatio (Traiect. 1860) non sine labore, mira 
cum stupiditate composita. 

5) Velut Mi&QiSariKa e Livio excerpta esse contenderunt Jordan, 
„de fontibus Appiani in bellis Mithridaticis enarrandis" (diss. Gotting. 
1872) et Lauer, „de scriptoribus belli Mithridatici tertii" (progr.Wetzlar. 
1871); idem de i^cpvlioav libro primo affirmaverat Klebs, „de scripto- 
ribus aetatis Sullanae" (diss. Berolin, 1876) et Kuyper, „de fontibus Plu- 
tarchi et Appiani in vita Sullae." lam antea Posidonio una cum Livio 
attribuerat hunc librum Wijnne, „de fide et auctoritate Appiani" (1855) 
p. 10. Adversus hos priora bella Mithridatica e Posidonio, tertium 
e Theophane Mytilenaeo, bellorum civilium autem librum I e Posidonio 
vel Strabone fluxisse sumpserat Amold in ann. phil. suppl. XIII (1884) 
p. 79 sq.. In reliquis bellorum civilium libris Graecum auctorem sta- 



— 9 — 

rectura est, demonstravit Otto ^), et totum de bellis Mithri- 
daticis librum et plerasque i^tpvkCcov partes excerpta esse 
e Strabonis hypomnematis; simul etiam Vogel^) ubicumque 
eodem auctore Graeco usi essent Appianus Plutarchusque, hunc 
Strabonem esse viderat. De primo i^q)vXicov libro dubitat 
Otto, sed recte Arnoldium ac Vogelium docuisse arbitror, Posi- 
donii aliorumque scriptorum memoriam usque ad I c. 106 
Appiano per Straljonem praebitam esse; splendidam autem et 
amplam Sullae sepulturam splendidum Posidonio operis finem 
dedisse non est cur negemus. Sed plane diversum est enar- 
rationis Appianeae genus inde a capite 107 (i. e. inde ab 
anno 78), a quo usque ad lib. 11 c. 7 Sallustio eum usum esse 
fonte contendo. Etenim in secundi libri de Catilinaria con- 
iuratione parte Sallustii narrationem cum alterius auctoris con- 
glutinatam esse constat^); in primi quoque libri fine Sallustium 
semper fere excerptum esse quamvis negantibus Wijnnio et 
Arnoldio infra demonstrare studebo. — Ipsius Strabonis mag- 
num illud doctumque opus i6T0Qixa vTtofiv^fiaTa nuperrime Otto 
ex oblivionis tenebris ereptum restituit; sed quosnam habuerit 
auctores Strabo, difficillimum diiudicatu est, quoniam ille, qua 
erat doctrina ac diligentia permultos diversissimosque rerum 
scriptores legere et in usuni suum excerpere solebat. — 
Plutarchus hanc aetatem in SuUae, Pompeii, Sertori, Crassi, 
Luculli vitis enarravit, quarum maxima pars e Sallustio hausta 
esse Petero*) visa est. Quam sententiam etsi minime falsam, 

tuendum esse Appiano Plutarchoque communem Thouret in stud. Lips. I 
p. 333 sq. intellexerat, hunc autem Strabonem esse iam Judeich, ^Caesar 
im Orient" (1885) p. 46 coniecerat. 

1) Stud. Lips. XI Buppl. (1889). Ceterum data occasione non pos- 
8um, quin Ottoni, viro illustrissimo maximas agam gratias. Qui non 
solum libro suo praeclarissimo et me et omnes nostrae disciplinae stu- 
diosos amicosque magno affecit beneficio, sed qua est doctrina, comitate 
humanitateque, me quoque saepius e profunda Bcientiarum copia donavit 
et hac in dissertatiuncula adiuvit. 

2) „Quaestiones Plutarcheae" (diss. Mavburg. 1889). 

3) Wijnne 1. 1. p. 41; Wiedemann in Philol. XXI p. 473; Diibi in 
ann. phil. 1876 p. 866; Schliephake, „griechische Quellen zur catiUna- 
rischen Verschworung" (progr. Goslar. 1877); Buresch in „comment. 
Ribbeck." p. 217. 

4) „QuelIen Plutarchs in den Biographieen der Romer" 1866, 



— 10 — 

tamen in singulis quibusdam rebus corrigendam esse vel ex 
iis, quae Otto exposuit, efficitur. Sed de singulis singularum 
vitarum particulis infra disputabimus. — Zonaras X p. 474 sq. 
omnia quae his de annis profert, ex Plutarchi vita Pompeiana 
sumpsit; quae cum servata sit, Zonaram porro ne curemus. 

Livianam memoriam praebent imprimis Orosius, perio- 
chae, Eutropius, praeterea etiam Cassiodorius et Augu- 
stinus. Quos non ipsum inspexisse Livium, sed epitome 
quadam e Livio aliis auctoribus adhibitis excerpta usos esse, 
postquamaliiiamconiecerunt^), accurate evicitZangemeister^); id 
unum addiderim, etiam Ammianum Marcellinum, Servium, 
scholiorum commentorumque in Lucanum auctores omnia 
fere, quae de liberae rei publicae temporibus narrant, ex epi- 
tome illa Liviana hausisse. — S. Rufum (vel Rufium) Festum 
'breviarii' sui capitibus 3 — 14, quae de bellis in provinciis 
Romanis gestis refert, non ex Eutropio, sed ex Livio excer- 
psisse (potius ex epitome) lacobi^) docuit. Qui cum Florum 
a Festo adhibitum esse plane negaret, Flori permulta in eo 
apparere vestigia iure ostenderunt Spengel*) et Eussner.'^) 
Quare et epitomen Livianam et Florum Festi de rebus histo- 
ricis fontes fuisse nunc constare mihi videtur. 

Florum praecipue e Livio hausisse, alios autem interdum 
scriptores respexisse atque cum Livio contaminasse U. Kohler") 
et Heyn^) exposuerunt, quibuscum equidem consentio. Quos 
inter scriptores certo Caesaris bellum Gallicum^), Sallustii tria 
opera**), Lucani Pharsalica^") fuerunt. 0. Rossbach vero^') nu- 



1) Sicut Thouret in annal. phil. suppl. XI p. 179. 

2) jjFestschr. z. 36. (Karlsruher) Philologenversammlg." (1882)p.89sq. 

3) „De Festi breviarii fontibus" (diss. Bonn. 1874). 

4) „Abhandl. d. Bair. Akademie" 1860 p. 348. 

5) Philol. XXXVII p. 154. 

6) „Qua ratione T. Livii annalibus usi sint historici latini atque 
Graeci" (diss. Gotting. 1860) p. 23 sq, 

7) „De Floro historico" (diss. Bonn. 1866) p. 36 sq. 

8) Heyn p. 52. 

9) lugurthinum quidem bellum usurpatum esse negat Jacobi, p. 35 adn. 

10) Eussner in Philol. XXXVII p. 137; Westerburg in Mus. Rhen, 
XXXVII p. 35; sed cf. Judeich p. 11. 

11) „BresI. philol. Abhandl." II (1888) p. 164. 



— 11 — 

perrime contendit et Livii et Lucani memoriam Florura in 
utroque operis libro unico fonti suo, Senecae patri debere: 
contendit scilicet, neque vero accuratius demonstrare conatus 
est. Concedamus quidem ei, etiam Senecae librum Florum 
legisse; sed quin ceteros illos scriptores-, praecipue Sallustium 
legerit atque usurparit, procul dubio est. — Libellus ""de viris 
illustribus', qui Aurelio Victori ialso attribuebatur, Kohlero') 
maxime e Livio excerptus esse, sed aliis adhibitis aucto- 
ribus visus est. Postea ad annalium scriptores illum redire 
existimarunt, statueruntque Mommsen^) Valerium Antiatem, 
Calpurnium Pisonem Aldenhoven.^) Sed rectius iam antea 
biographicum potius scriptorem cum auctoris 'de viris illu- 
stribus' tum Ampelii libri memorialis fontem esse arbitratus 
Wolfflin*) Hyginum nominaverat, cuius fere ad sententiam 
recurrens Mommsen'') Cornelium Nepotem praetulit. Difficil- 
limam hanc quaestionem bene solvit H. Haupt'), qui vitarum 
scriptorem fontem statuendum esse Ampelio et huic auctori 
comraunem, eum autera esse Cornelium Nepotem, praeterea et 
niulta singuhi et coraplures vitas e Livio (fortasse melius 
epitomen ilhim Livianam nominaret) sumpta esse acutissime 
ostendit. Hoc unum contra Hauptium defendam Florum quo- 
que persaepe et ab Ampelio et ab Pseudo-Aurelio in exor- 
nandis rebus adhibitum esse.') 

Velleium Paterculum non ad ipsos annalium scriptores 
recurrisse per se patet. Primi autem libri cap. 1 — 9 e Cornelii 
Nepotis chronicis fluxisse Sauppium^) secuti omnes consentiunt; 



1) 11. p. 41. 

2) Hermes I p. 168. 

3) Herm. V p. 150. 

4) „De Lucii Ampelii libro meraoriali" (diss. Gotting. 1854) p. 40. 

5) Kijistula quadam ad H. Jordanum scripta, cf. Herm. VI p. 207. 

6) „De auctore de ■viris illustribus quaestiones historicae" (diss. 
Herbopol. 1876). 

71 Cf.Wolftlin p. 42; U. Kohler p. 41; Spengel p. 348; Rosenhauer, 
„de fontibus libri de viris illustribus" 1882; Lucani autem vestigia 
dinosci iniuria statuit Westerbuig 1. 1. p. 49. — Ceterum etiam Corne- 
lium ab Ampelio lectum atque in exterorimi hominum vitis usurpatum 
esse ipse evicit Wolfflin 1. 1. p. 32. 

8) „Schweizer Museum" I (1837) p. 145. 



— 12 — 

de liberae rei publicae temporibus Velleium Livio, Trogo 
Pompeio, Attico usum esse, praeter hos legisse Ciceronem 
Sallustiumque plerique putant. ^) Contra Kaiser^) Livium et 
Trogum auctores Velleii fuisse onmino negavit ac sagacissime 
e rebus chronologicis conclusit, eum usque ac lib. 11 c. 48 
Atticum secutum esse ducem, qui secundum Varronis quae di- 
citur aeram numerabat, inde vero a II 49 Catonis uti Velleium 
aera. Meo quidem iudicio et in genealogiis et in chronologia 
et aliis fortasse in rebus Attici annales Velleio certo usui 
fuerimt, sed etiam e Livio permulta eum hausisse in enarran- 
dis singulis rebus satis docuisse mihi videntur U. Kohler et 
Klebs.3) 

Exemplorum coUectores duo, Valerius Maximus et 
Frontinus haud pauca ex eo de quo agimus temporis spatio 
niemoriae tradiderunt. Ac Valerius Maximus*) primarios fontes 
habuit Ciceronem et Livium, praeterea usus est Sallustio, Trogo, 
fortasse etiam Varrone, Caesare, Comelio Nepote. Reliquos 
scriptores non ipse legisse Valerius, sed e collectaneis, sui 
ipsius collectioni similibus (sicut Pomponii Rufi) cognovisse 
videtur.^) — Frontinus quos habuerit in singulis exemplis auc- 
tores nondum satis inquisitum est; sed primarium inter eos 
obtinuisse locum Livium, Trogum, Sallustium, atque praeter 
hos etiam exemplorum collectiones in usum suum vertisse 
Frontinum consentitur. ^) Bludau quidem omnia fere his de 






1) Pemices, „de Velleii Paterculi fide historica" (1862) p. 11; 
U. Kohler p. 11, alii. — Atticum inepte repudiat De Oppen, „de Velleio 
Paterculo" (diss. Rostoch. 1875). 

2) „De fontibus Velleii Paterculi" (diss. Berolin. 1884). 

3) Kohler p. 11; Klebs p. 5. 

4) Kempf in editionis (1854) praef. p. 17 sq.; U. Kohler 1. 1.; 
Elschner, „quaestiones Valerianae" (diss. 1864) p. 32; Zschech, „de Ci- 
cerone et Livio Valerii Maximi fontibus" (diss. Berolin. 1865); Kriegeri 
dissertatio, „quibus fontibus Valerius Maximus usus sit" (1888) mihi 
praesto non fuit. 

5) Dirksen in „Abhandl, d. Berl. Akad." 1845 lU p. 124. Kempf, 
Elschner 1. 1. 

6) Wolfflin in Herm. IX p. 82; Bludau, „de fontibus Frontini" 
(disB. 1883); Gundermann in ann. phil. suppl. XVI (1888) p. 318; Fritze, 
„de luli Frontini strategematon libro quarto" (diss. Hallens. 1888). 



— 13 — 

annis exempla ad Sallustium referenda censet, quod quam 
leviter factum sit infra edocebitur. — Quarti Frontiniani libri 
auctorem paucissimos adiisse scriptores neque Sallustium quidem 
legisse recte disputavit Wolfflin. — Plinii auctores quippe qui 
ab ipso scriptore indicibus nominati siut, haud difficile persaepe 
est discemere; praeclarissime enim Brunn^) demonstravit, Pli- 
uium eodem ordine quo in componendis libris usus sit, auc- 
tores in indices retulisse. Qua lege postea cum de singulis 
exemplis disseremus utemur; Sallustii vero nomen nuUius ex- 
hibet libri index. — Asconii in Ciceronis orationes commen- 
tarios optimis niti fontibus, sicut Ciceronis orationibus epistu- 
lisque, Livio, Sallustio, Fenestella, Attico, actis, constat; hac 
autem de aetate Asconium plerumque ad Sallustium redire 
iure Wilmans^) autumavit, bene Lichtenfeldt ^) demonstravit. 
Eandem fere atque Asconius doctrinam scholiasta Bobiensis 
exhibet, qui non multo post illum vixisse videtur.*) Sed tali- 
bus commentariis usi sunt auctores scholiorum quae dicuntur 
Ps.-Asconii et Gronoviana; qui certe iisdem fontibus suis 
debent locos Sallustii aliorumve scriptorum saepius laudatorum. 

Exuperantii de bellis civilibus libellum plane e Sallustio 
expressum Sallustianique sermonis particulis ab ineruditissimo 
quodam homine conglutiuatum esse, quod iam pridem quidam 
coniecerant, C. Bursian'') luculentissime comprobavit. De Dio- 
dori denique, Cassii Dionis, Memhonis, Grani Liciniani 
fontibus infra dicetur. 

Sed haec hactenus: iam postquam generatim atque uni- 
verse quid de scriptorum fontibus cogitandum sit, exposuimus, 
de singulorum auctorum singulis partibus earumque de fonti- 
bus disserendum est, ut repperiamus, qui posteriorum scrip- 
torum loci e Sallusti historiis hausti sint; quibus in quaestio- 
nibus hunc sequar ordinem, ut primum agam de maioribus 
quae tunc fuerunt bellis, de seditione Lepidi, bello Sertoriano, 



1) „De auctorum indicibus Plinianis" (progr. Bonn. 1856). 

2) „De fontibus et auctoritate Dionis Cassii" (diss. Berolin. 1835) p. 13. 

3) „Bre8l. philol. Abhandl." II (1888). 

4) Cf. Gaumitz, „zu dem Bobienser Ciceroscholiast" (progr. 
Dresd. 1884). 

5) In editione sua (progr. Turic. 1868). 



— 14 — 

tumultu fugitivorum, bello Mithridatico tertio, deinde de mi- 
noribus quibusdam rebus disputem, bellis piraticis, Macedonicis, 
Cretensi, postremo res urbanas breviter addam. 



Caput II 

De seditione Lepidi 

Res annis 78 — 77 in Italia gestas optime iam Mommsen 
praecipue Grani Liciniani reliquiis usus constituit. Equidem 
addiderim SuUam mortuum esse postea, quam Servilii contra 
praedones expeditio inita est (cf. Suet. Caes. 3); Martio igitur 
fere mensi dictatorem exspirasse crediderim. Qui sequuntur 
tumultus et urbanos et Etruscos media iam aestate sedatos 
esse existimo, quoniam pax inter consules facta est antequam 
comitia') coepta sunt. Lepidum autem cum Etruscorum pro- 
scriptorumque praeesset catervis, Catulo coUega repulso ipsam 
Romam vi aggressum esse ex Exuperantio Sallustioque -) effi- 
citur. Ineunte auno 77 Lepidus Philippo Catuloque auctoribus 
hostis iudicatus denuo ad urbem accessit, sed impetus eius a 
Catulo repulsus est. Interea Pompeius in Gallia Liguriaque 
exercitus popularium devicit. Drumann^) vero qui Flori^) verbis 
deceptus Pompeium fugato demum Lepido in superiorem Italiam 



1) Cf. App. b. c. I 107: STtl ta aQxaiqtGia ov xar^ft, i. e. mensi 
Quintili vel Sextili cf. Mommsen „r6m. Staatsrecht" I p. 563 **, p. 580". 
/ 2) Cf. Exnp. p. 3, 26 (Bursian) : 'Sed in Etruriae litore commisso proe- 

lio coeperat Lepidus esse superior per araiatam multitudinem quae odio 
renim Sullanarum se Lepidi partibus applicarat.' Sall. hist. or. Phil. 
§ 10: 'An expectatis, dum exercitu rursus admoto ferro atque flamma 
urbem invadat.' Philippi verba falso Drumann {IV p. 343 adn.) ad 
impetum anni 77 initio factum nobisque ignotum refert. Exuperantii 
enuntiatum ne ad pugnam ad Cosam factam referas prohiberis verbis 
'coeperat Lepidus esse superior', quae minime quadrant ad 'fugientes 
eius copias ac se implicantes festinatione formidinis'. Similia de priore 
Lepidi impetu pugnaque etiam apud Granium Licinianum (p. 44 A. ed. 
Bonn.) exstai'e videntur. 

3) IV p. 345, quem Neumann II p. 23 sequi non debebat. 

4) II 11 (Halm): 'Sed iam Mulvium pontetn collemque laniculum 

Lutatius Catulus Gneusque Pompeius — alio exercitu insiderant, 

a quibus primo statim impetu retro pulsus' etc. 



— 15 — 

proficiscentem fecit, non solum accuratissimae Plutarchi nar- 
rationi contradicit, sed etiam incredibilia sibi fingit. Quid 
enim Catulum Lepidumque, dum Pompeius complures per 
menses contra populares bellat, in Etruria vel Cosae alibive 
fecisse putat vir doctus? — Ceterum res a Lepido, Catulo, Pom- 
peio gestas, cum Pompeius usque in Liguriam penetrasset diuque 
Mutinam obsedisset, ad mediam anni 77 aestatem durasse puto. 
— Sed iam ad scriptores qui has res memoriae tradiderunt 
nos convertamus ac quaeramus Sallustiusne an alius eorum 
auctor fuerit. 

Granium Licinianum, cuius ex annalibus fragmenta 
quaedam ad seditionem Lepidi spectantia servata sunt, semper 
fere e Livio hausisse Madvig') animadvertit. Sed inde a morte 
SuUae Sallustium secutus esse videtur; namque cum dicit^): 
'Sallusti opus nobis occurrit, sed nos ut instituimus moras et 
non urgentia omittemus', ipse Sallustium se evolvisse testatur, 
neque vero eum omnino repudiat, sed 'moras' tantum eius, 
quas quidem mox enumerat (scil. contiones, descripta loca, 
montes, flumina), omittere vult. Deinde Granius in enarratione 
pergit: 'Verum <(simul)> coegere^) tr<^ibuni)> pl<(ebis> c<^onsu)>- 
les, uti tribuniciam <(po^testatem restitue<^rent)>, negavit prior Le- 
pid<^us^; et in contione m<^ag)na pars adsenta<^ta^st ^) <(dicen)>ti, 
non esse utile re<(sti)>tui tribuniciam p<^otes)>tatem. Et extat 
ora<^tio)>'. — Sin orationem Lepidi exstare dicit iste secundi 
saeculi homo, profecto aliam nisi celeberrimam orationem 
Lepidi a Sallustio fictam significare -^) non potest. Neque 
rem ipsam, quam narrat Granius, Sallustio contradicere puta- 
verim^); namque tum restituendae tribuniciae potestatis cona- 



1) „Kleine Schriften" p. 398. Editorum Bonnensium falsam de 
Liciniani aetate opinionem defendebat etiam Francken in annal. phil 
suppl. III p. 261, sed cf. Conaparetti in Mus. Rhen. XIII p. 457. — 
Livium de aetate Sullana Grani fontem esse tuetur Klebs 1. 1. p. 5. 

2) p. 42 A, 18. 

3) Togenera' cod., 'convenerant' Bonn., 'orare coeperant' Madvig. 

4) 'adsentast' cod., corr. C. Wachsmuth. 

B) Jordan in Herm. VI p. 213 genuinam Lepidi orationem in animo 
eum habuisse putat. Sed illa neque umquam scripta memoriae tradita 
est neque, si fuisset, tam diu servari potuit. 

6) Quod voluit Linker in annal. phil. LXXVII p. 639. 



— IG — 

tus a Lepido omnino nondum susceptus erat^) neque iam eius 
rei Sallustius in oratione a Lepido in SuUam habita meminit. 
Is vero Grani error est, quod orationem a Lepido initio con- 
sulatus habitam, quam re vera in Sallustio exstantem viderat, 
cum hac Lepidi Sulla mortuo contione confudit. Sed Sallustium 
abhinc Grani fontem fuisse, ut magis comprobetur, conferenda 
erunt p. 42 B, 23: 'Et alia mul^ta pol)>licebatur: exules 
r<(edu^cere, res gestas a Sul<(la verterey''), in quorum agro<^s 
mili)tes deduxerat, re<sti>tuere ' et Exuper. p. 3, 22: 'Congre- 
gatis iis, in quorum possessiones novos colonos de suis mili- 
tibus Sulla victor inmisit, ingentem congregavit exercitum polli- 
cendo, si vicissent, se bona patria restituturum' ; deinde Gran. 
p. 44, A, 8: 'defendebant, <^quo)d vulgus^) agreste do^moque 
ext^^orre'*) eo coactum <^ess>et', et Sall. fr. L 46 D *Magna 
vis hominum convenerat agris pulsa aut civitate eiecta'; deui- 
que Gran. p. 44, A. 11: 'Et consules dato ^exercitu in>'') 
Etruriam <(prof)>ecti sunt', et Sall. fr. L 44 D: 'Uti Lepidus et 
Catulus decretis exercitibus maturrime proficiscerentur.' 

E Plutarchi vita SuUae postrema tantum capita nobis 
respicienda sunt, quibus de SuUa moriente ac deinde sepulto 
agitur. Ea autem, quae de adulterina SuUae vita cap. 36 nar- 
rantur, e Sallustio deprompta esse videntur, cum eiusdem rei") 
testem illum Plutarchus laudet^) et bene conveniat cum Sal- 
lustiana SuUae morum descriptione. ^) De ipsa SuUae morte 

1) Cf. Sall. Hist. or. Lic. Macr. § 8: '^et quamquam L. Sicinius 
primus de potestate tribunicia loqui ausus mussantibus vobis 
circumventus erat' etc, quocum convenit Asconius p. 103 (Orelli): 
'Primus Sicinius, tribunus plebis nec multo post Quintius — — — 
perfecerant, ut tribuniciam potestatem populo darent consules' etc. — 
Sed postea cum denuo anno 77 armatus urbi minaretur, talia flagitasse 
videtur, cf. orat. Phil. 14. 

2) 'Rescindere' ed. Bonn., quod spatium excedit. 

3) 'UiNGUS' in cod. legebatur; correxi. 

4) ACREO in codice visum est, \exiyorre eo' conieci, cf. Sall. lug. 14. 
6) Supplevi. 

6) Etiam similia narrasse videtur Nicolaus Damascenus, cf. fr. 81 
(F. H. G. ni p. 416) ap. Athen. V p. 261 C. Qui unde haec habuerit, 
nescimus. 

7) Comp. Lysandri et Sullae c. 3, 

8) Cf. fr. I 37D: ^lnsanum aliter sua sententia atque aliorum 



— 17 — 

discrepat Plutarchus ab Appiano, cum ipse Sullaui phthiriasi 
laborantem ex vehementi animi commotione mortuum esse 
tradat, hic autem b. c. I, 105 febri correptum Sullam decessisse 
narret. Li phthiriasi urgenda Plutarchus consentit cum Plinio 
hist. nat. XXXVI, § 138, Pausania I 20, 7, auctore de vir. ill. 
75. — Pausanias ad quem redeat auctorem decernere vix ausim; 
Plutarchi autem et Pseudo-Victoris congruentia facillime ex- 
plicabitur, si haec e Cornelio Nepote, quem a Plutarcho lectum 
esse constat, hausta esse putaverimus; neque enim ridiculam 
hanc fabulam') Sallustio, Posidoniove, gravibus illis scriptori- 
bus vindicare licet. Plinius porro in huius libri indice non 
exhibet auctorem, apud quem fabulam repperire potuit; sed 
eandem rem etsi brevius, commemoravit etiam VIII, § 138, 
ubi Cornelius Nepos in indice nominatus est. lam quis dubi- 
tet, quin Plinius, Pseudo-Victor, Plutarchus rem e Nepote-) 
sumpserint? De ultima SuUae mortis causa, scilicet de re inter 
eum ac Granium duumvirum commissa, accurate congruit Plu- 
tarchus cum Valerio Maximo IX 3, 8; velut Val. Max. 'Immo- 
derato vocis impetu convulso pectore' cf. cum Plut. tT] dh XQavyf] 
xal ra onaQay^a vel Val. Max. 'Spiritum cruore mixtum 
evomuit' cum Plut.: 7tlf}&og ai^atog i^e^aXsv. Quo e consensu 
neque minus e narrationis consilio SuUae inimico concludi 
Hceat hanc rem ab utroque e SaUustio haustam esse. Postremo 
vitae SuUanae capite cum Pompeii gratia ac persona admodum 
urgeantur, Livium, Pompeianus qui dictus est, nos tenere sus- 
picari possumus. Etiam ea, quae Licinianus usque ad SuUae 
mortem narrat, e Livio emanasse supra iam commemoravi: et 
profecto convenit cum eodem Plutarchus: Tov nvQog dmdv- 
rog ixxvd^r]vaL noXvv o^^qov xal xaraGiEiv aiQi vvxrog, cf. 
Gran. p. 42, A. 15: 'Cuius rogo quom ignis esset inlatus, nou 
mediocris imber est insecutus.' 

Deinde Plutarchus in Pompeii vita c. 1 — IG de rebus ab 

mulierum' (scil. amor vel cupido), et fr. I 29D: 'Mox tanta flagitia 
in tali viro pudet dicere' (cf. Schol. Gron. p. 434 Orell.). 

1) lure Mommsen negavit umquam extitisse talem morbum nisi 
in mente credulorum. 

2) Kuyper 1. 1. p. 120 Salhistio, Arnold 1. 1, p. 109 Fenestellae tri- 
buerunt, utei-que vero sine ullo argumento. 

Sullustius, ed. Muureubrecher. I. 2 



— 18 — 

adulescente Pompeio gestis agit, ubi multa e Strabone fluxisse 
ob Plutarchi Appianique similitudinem haud improbabiliter 
conclusit Vogel'); mox c. 16 ipsam Lepidi Catulique seditionem 
enarrat. Ac primum quidem fontem Plutarchi ab optimatium 
partibus s^etisse videmus; Lepidum enim ex ambitione seditio- 
nem movisse insimulat, cf. Aintdog sigTtoi&v iavrbv stg trjv 
ixsLvov (scil. Sullae) dvva^iv] de Catulo vero multo iudicat 
melius: Kdxkog (b t6 xad-aQov xal vytatvov fi,dXi6ta trjg 
/3ovAiJg xal tov dtl^ov 7CQO0stx£v. Brevi post de Bruto ad 
Mutinam capto duos habuit auctores: 6 yccQ BQOvtog ehe 
naQadovg tijv dvvafiiv avtbg shs XQodod-slg (ista^a^o^iivrjg 
ixsLvrjg-j infra autem unam, et quidem priorem sequitur in re 
enarranda relationem: ysyQacpag yccQ — — cjg ixav avta 
■jtQoGd^oito BQovtog. Patet autem hanc optimati deberi scrip- 
tori, quoniam Brutus, popularium partium dux, ignaviae in- 
constantiaeque accusetur, illam populari auctori, cum deditio 
Bruti perfidia exercitus eius excusetur. Quae si ita sunt, conici 
liceat scriptorem optimatem, quem praecipue hoc capite sequa- 
tur Plutarchus, Livium esse, popularem vero Sallustium. — 
Denique de morte Lepidi duplicem denuo tenemus apud Plu- 
tarchum memoriam: K'axst voe^^^ag itsXsvtrj6s di' d&v^Hav, 
ov tS)v TtQay^dtcsv &g (padLV, dXld yQafiiiatiG) nsQins6(ov, «| ov 
(LOi%siav tivd trig yvvaixbg i(pd)Qa0s. Id quod auctoribus 
verbis ^&g (pa0iv' significatis refutat, ^ di d&v^tav TtQay^dtcov' 
mortuum esse Lepidum, Livii est^); contra Sallustius solum 
morbum commemoraverat et poenitentiam vehementer abnue- 
rat.^) Tertia praeter morbum et poenitentiam ab altero Plu- 
tarchi auctore refertur mortis causa, scilicet ira de infida uxore, 
de qua congruit Plutarchus cum Plinio III 122 et 186. Plinii 
autem index cum Cornelium Nepotem afferat, hunc utriusque 
hac in fabella fontem fuisse putaverim; etenim Livium, qui in 



1) 1. 1. p. 21. 

2) Cf. ¥lor. II 11: 'Ibi morbo et poenitentia interiit.' Saepius 
autem Plutarchum aut si novum inducit auctorem aut si primarium 
fontem suura aliqua in re coiTigit, imprimis si e Livio aliquod sumit, 
verbis ' mg (pr]6i ' vel ' liysxccL ' hoc facere observarat Judeich p. 46, 

3) Cf. Exup. ,p. 4, 5: 'Ac dum multa parat, morbo gravi oppreasus 
et mortuus est.' 



— 19 — 

eodein indice nominatur, haec uon enarrasse ex ipsius Plutarchi 
verbis sequitur. 

Sumrao onmium est momento Appiani his de rebus 
narratio, b. c. I 105 — 107. Quem de morte Sullae ac de se- 
pulturae ratione plane dissentire a Plutarcho ac verisimillime 
ad Posidonium vel Strabonem redire iam exposui. Nunc vero 
ut id quod supra contendi comprobem, inde a. c. 107 Sallustium 
luisse primarium Appiani auctorem, complura animadvertenda 
eruut Sallusti fragmenta et Liciniani Exuperantique loci, quibus- 
cum Appiani caput 107 accuratius congruit. Sicut fr. I 42: 
'tyranuumque et Cinnam maxima voce appellans' excerpsit 
Appiauus: Xoyotg ^XaOcpn^^oig sg cckkt]Xovg 8iB(piQ0VT0] deinde 
conferas velim Exup. p. 3, 25 : 'plebi quoque multis muneribus 
publice privatimque largitis carus videbatur' et App.: xul xh 
datixbv ig avt ovg diriQSto', cf. Gran. p. 44 A: 'PoUicebatur 
— — — in quorum agros milites deduxerat restituere' atque 
Exup. p. 3, 24: 'poUicendo, si vicissent, se bona patria restitu- 
turum' cum App.: ^ltahxovg nQO(37totovfiEvog sXsysv, ott t^v 
yfiv avtotg ^v 6 2JvXXag acptjQsto aTiodaesi', Gran. p. 44 B: 
'Senatui concessit execrationibus maximis nuUa ultro arma mo- 
vere umquam' cum App.: S)QK(o6e firj Tioks^ci dtaxQtd^rivat', 
Sall. fr. I 91: 'Prudens omnium quae senatus ceusuerat' cum 
App. xal ovdh avtog ayvoav icp' olg ixaXstto; denique Exup. 
p. 4, 5: 'Ac dum muUa parat morbo gravi oppressus et mor- 
tuus est' cum App.: ivd-a v66a) trjxsSovt xQ^^^^^g aTci- 
d^avev. — De reUquis Appiani capitibus postea ubi de beUo 
Sertoriano et de tumuUu fugitivorum verba faciemus disseren- 
dum erit. — 

FlorusU 11 (Halm.) Livianam praecipue, quod iam dixi, 
ostendit memoriam. Satis autem leviter excerpsit Livium, cum 
totius fere anni spatium iude ab autumuo 78 usque ad aesta- 
tem 77 plane omiserit. Eidem Flori neglegentiae neque vero 
fbnti attribuamus, quod Pompeium Lepido iterum urbem aggre- 
diente Romae praesentem facit, qui quidem re vera ad Muti- 
nam contra Brutum beUavit. Praeterea etiam e SaUustio flos- 
culos quosdam sumpsisse videtur, sicut: 'arma inde et exercitum 
urbi admovebat', cf. SaU. or. Phil. § 10; deiude: ^Lepidus acta 
tanti viri rescindere parabat', cf. Exup. p. 3, 20: *Huius acta 



— 20 — 

cum conatur Lepidus iu suo consulatu subvertere") et schol. 
Gron. p. 410 (Orell.): 'volebat infringere acta SuUana.' E Ploro 
eadem mutuati sunt auct. de vir. ill. c. 47: 'Lepidum acta 
SuUae rescindere volentem privatus Italia fugavit' et Ampel. 
lib. mem. c. 19: 'Catulus qui Lepidum acta SuUae rescindere 
volentem admoto exercitu (cf. Flor. 1. 1. § 5) Italia fugavit', 
nec non Augustinus de civ. Dei III 30: 'alter gesta Sullaua 
rescindere cupiebat' et per. 90: 'Lepidus cum acta SuUae 
temptaret rescindere.' 

Breviter seditionis Lepidanae mentionem fecerunt Valerius 
Maximus 11 8, 7 et Ampelius c. 40, 2. — Cladem Lepidi 
Cosae factam commemorat Rutilius Namatianus carminis 
*de reditu suo' a. 416 p. Chr. n. compositi versu 295: 

'Inter castrorum vestigia sermo retexit 

Sardoam Lepido praecipitante fugam; 

Litore namque Cosae cognatos depulit hostes 

Virtutem Catuli Roma secuta ducis.' 
In praecipitata fuga urgenda consentit cum Exup. p. 3, 29: 
'fugientes eius copias ac se implicantes festinatione formidinis 
ita prostravit' etc; sed casuine id tribuam an Sallustium etiam 
tunc a Rutilio lectum esse censeam ipse dubito. — 



Caput III 
De bello Sertoriano 

§ 1. Lepido Italia pulso mortuoque unus supererat popu- 
larium partium princeps, Sertorius; atque quo facilius Sullani 
Catulo Pompeioque ducibus illum prostraverant, eo atrocius 
pertinaciusque hic optimatibus restitit. Quod bellum octo fere 
per annos in Hispania gestum etsi magno fuit rei publicae 
Romanae momento, tamen a scriptoribus non tanta cum dili- 
gentia curaque relatum est, quanta nobis dignum esse videtur: 
quo factum est, ut de permultarum rerum hoc bello gestarum 
tempore atque ordine valde adhuc dissentiant viri docti. lis- 



1) Subvertendi verbum ab ipso Sallustio usurpatum esse puto; 
cf. lug. 32, Catil. 10, Hist. or. Phil. 8 et 10, or. Lep. 4. 



— 21 — 

dem de rebus, si nos quoque pauca disseremus, de priorum 
amiorum rebus gestis praecipue Livius et Plutarchus sequendi 
erunt duces, inde autem ab auno 76 etiam Appianus accedit.^) 
Ac primum Sertorius anno 82 provinciam pro praetore 
obtinuit Hispaniam citeriorem, non ulteriorem, sicut voluit 
Drumann^); namque recte Exuperantium p. 5, 4 'misere in ci- 
teriorem Hispaniam' dixisse vel ea e re elucet, quod si in 
ulteriore fuisset Sertorius, non Pyrenaeum^) praesidio munire 
potuisset. Anno 81 Sertorius ab Annio Lusco legato SuUae 
pro praetore ex provincia expulsus et terra marique vagatus, 
dein anno 80 a Lusitanis in Hispaniam imperator revocatus 
est. Quo amio Fufidium ulteriori, M. Domitium Calvinum 
citeriori provinciae praefuisse puto. De Fufidio omnes con- 
sentiunt; cuius coUegam e gente Domitia fuisse constat; Dru- 
mami^) autem L. Domitium Ahenobarbam, Dronke'') simpU- 
citer L. Domitium eum nominant; Edler'') eundem esse atque 
consulem amii 94 a. Chr. n. (!!) vult. Cum autem Plutarchus^) 
meo quidem iudicio Domitium habeat Calvinum et Livii pe- 
riocha 90 ei Marci pronomen praebeat, ei M. Domitio Calvino 
nonien fuisse cum Mommseno*") consentio, ac conicio, quod 
optime cum temporum ratione convenit, hunc patrem fuisse 
Cn. Domitii Calvini M. f. M. n. cos. 53 a. Chr. n. 

Praeterea vehementer errare puto Neumannum, qui eum 

1) E recentioi*ibus de bello Sertoriano respiciendi erunt praeter 
viros doctos supra laudatos: Dronke in ,,Zeitschr. f. Altertumswiasensch." 
1853 p. 499sq.; Wilsdorf, „fasti Hispaniarum provinciarum" in stud. 
Lips. I p. 114 sq.; Schneider, ,,quaestionura in Ciceronis pro M. Fonteio 
orationem capita quattuor" (diss. Lips. 1876); Edler, ,,quae8tiones Ser- 
torianae" (diss Monast. 1880). 

2) IV p. 353 adn. 

3) Cf. Plut. Sert. 7. 

4) IV p 355; ibid. p. 357 adn., quem secutus est Neumann If p. 27. 

5) 1. 1. p. 499. 

6) 1. 1. p. 16. 

7) Plut. Sert. 12: doiiiriov Ss Kalovivov av&VTtazov ovta Tijg 

ttiQag 'l^fQiag Sia tov tafiLOv yiatay(avt,()d(itvog avtiltVy ubi v.aXov- 

Giov (xal Xovaiov) codd., xal AtvKiov (! !) Di'onke, AtvKtov Sintenis, sed 
optime facillimeque correxit Mommsen KaXovtvov. 

8) Cum Mommseno faciunt etiam Lange „Rom. Altertiimer" IH'' 
p. 177 et Wilsdorf 1. ]. p. 18. 



— 22 — 

anno demum 79 una cum Metello in Hispaniam venisse arbi- 
tratur; immo vero, sicut acute exposuit Wilsdorf, quoniam 
a Plutarcho una cum Fufidio proconsul provinciae appellatus 
est, eidem anno 80 attribuendus Annique Lusci successor lia- 
bendus est. Sed iam deceptus Floro, periocha Liviana, Eutro- 
pio Lange ') alterum sibi finxit Domitium, scilicet L. Domitium 
Ahenobarbam legatum quendam Metelli, quem una cum Tho- 
ranio legato ad Anam flumen devictum esse vult. At unum 
eundemque esse hominem vel e Plutarcho sequitur, deinde ea 
e re quod rectum Marci pronomen ei assignat periocha; adde 
quod uterque Domitius, si sequeremur Langium, simillimo modo 
ab Hirtuleio caesus esse narraretur.^) Mendum autem est aut 
Eutropii periochaeque auctoris aut librorum, quod ille Lucium, 
haec legatum eum appellant. Neque vero Florum urgere licet; 
qui cum scripserit: ^prima per legatos habita certamina, cum 
hinc Domitius et Thoranius inde Hirtulei proluderent', optime 
id quadrat ad Thorani Hirtulei Heremii clades, sed minus 
convenire hanc comparationem ad Domitium, rhetor Florus 
neglexit neque flosculi pulchri gratia res turbare dubitavit. 
Similis neglegentia epitomae quoque Livianae tribuenda est, 
quae Metelli et Domitii proconsulum expeditiones re vera di- 
versis factas annis brevitatis causa quasi uno anno complec- 

tebatur, cf. Oros. V 23, 3: ^Adversus hunc duo duces 

missi, Metellus et Domitius', et Eutr. VI 1: 'Missi sunt contra 
eum duces Q. Caecilius Metellus et [L.] Domitius praetor.' 

Anno deinceps 79 Q. Caecilius Metellus Pius ulteriorem 
provinciam pro consule adeptus est, ut Fufidio victo succederet. 
Eodem anno Thoranius legatus Metelli ac Domitius^) proconsul 
ab Hirtuleio ad Anam devicti caesique sunt, ipse Metellus 
a Sertorio saepius clade affectus est, velut in Lacobrigae*) 

1) Et una Wilsdorf p. 119; Edler p. 16. 

2) lure hanc opinionem antea quam lata est, refutavifc iara Dru- 
mann IV" p. 357 adn. 

3) Domitium anno demum 79 mortuum esse vel ea re efficitur, 
quod 78 Q. Calidius in citeriore provincia ei successit, de quo cf. Wils- 
dorf p. 119. 

4) Falso autem Drumann IV p. 358 et Neumann II p. 29 Laco- 
brigae oppugnationem anno attribuunt 78; Neumann quidem urbem 
Laggobriten ad Pallantiam sitam (cf. Pfcolem. II, 6, 49 et itin. Anton.) 



— 23 — 

oppidi obsidione, quam quidem rem accuratius enarrat Plu- 
tarchus Sert. 13. — Quibus Metelli cladibus commotus arnio 78 
L. Manlius qui Galliae praeerat*) auxilio profectus ab Hirtu- 
leio apud Ilerdam^) fugatus est. Ipse Metellus annis 78 et 77 
Pompeium subvenientem expectans in ulteriore se tenuisse vide- 
tur provincia'^), cum Sertorius totam fere subigeret Hispaniam. 
lam quaeritur, id quod gravissimum est, quando Pompeius 
in Hispaniam pervenerit. Etenim Drumann*) anno 76 demum 
Roma profectum eum esse putat; contra Dronke evicit'^), 
e Sallusti epist. Pomp. § 2 sequi, iam anno 77 Italia Pom- 
peium excessisse; in Hispaniam vero eum advenisse arbitratur 
anno 76 ineunte; Mommsen") autem contendit iam anni 77 
autuimio Pompeium in Hispania fuisse ibique hiemasse. Attamen 
hoc omnino fieri potuisse vehementer nego. Namque si circa 
mensem lunium vel Quintilem Lepidus Italia pulsus et Pom- 
peius quadraginta * exercitui comparando diebus consumptis 
Sextili fere Roma profectus est, tamen itinere per Alpes facto 
et Gallis obviis subactis^) profecto vix hieme, si voluisset ad 
Valentiam Lauronemque accedere potuit. Proelium autem illud 
Laelii 'pabulatorium', quod sta,tim Pompeio Lauronem aggresso 
fuit*^), omnino hieme fuisse uon potest, quippe qua milites 



dictum esse putat, sed equidem cum Mommseno Drumannoque Laco- 
lirigam Lusitaniae merodionalis urbem prope Tagum sitam tunc oppugna- 
tam esse censeo, quoniam prope Hiberum Metellus Baeticae provinciac 
proconsul his annis omnino non pugnavit. Quod si concedatur, veri 
similius esse videbitur, audacem Metelli usque in ipsam Lusitaniam 
expeditionem initio imperii eius, i. e. anno 79 factam esse, quam postea. 

1) Cf. Schneider p. 12. 

2) Sed pugna Ilerdensis nihil habet commune cum L. Valerii Prae- 
conini legati clade (cf. Caes. b. p. III 20) sicut rati sunt Drumann IV" 
p. 368 et Neumann II p. 28 adn. 

3) Cf. Oros. 1. 1.: 'Metellus multis proeliis fatigatus per devia ob- 
errans hostem mora fatigabat donec Pompeii castris consociaretur.' 

4) IV 361, quem perperam secutus est Neumanu II p. 31. 

5) 1. 1. p. 505, quo cum facit Schlimmer p. 64. 

6) Cui adstipulatus est Edler p. 18. 

7) Cf. Cic. de imp. Cn. Pomp. 30: 'testis est Gallia, per quam le- 
gionibus uostris iter in Hispaniam Gallorum internicione patefactum est ' 

8) Cf. App. b, c. I 109: SctpiKo^ivov S' ig 'l^riQiav avtiyia Ss 
2eQTa)Qiog tiXog oXov iTil xoqxoXoyCa f^tov x. r. X. Simul intellegimus 



— 24 — 

inl ^^o^ro^oyta (pabulatum) emitti non soleant: ergo fuit 
aestate vel vere 76, brevissimo igitur ante in Hispaniam Pom- 
peius advenit. Itaque aestate anni 77 Roma profectus est, 
deinde in Gallia hiemavit et vere 76 Hispaniam ingressus ad 
Lauronem a Sertorio obsessam processit. — At dixerit forsitan 
quis, ex Obsequ. 58 elucere Laelii legati proelio Lauronensi 
mortem iam anno 77 contineri! Immo vero Obsequentis narra- 
tione Dronkii meaque comprobatur ratio; namque cum ad 
annum 76'adnotet: 'a Sertorio in Hispania exercitus Romani 
caesi', haec est ipsa Laelii clades; videmus autem Livium iam 
in prodigio, quod egredienti Roma exercitui contigit, enarrando 
flebilis Laelii interitus mentionem fecisse, postea vero proelium 
suo ordine enarrasse, qua in iteratione eum secutus est Obse- 
quens. — Praeterea cum Pompeium in Gallia hiemantem 
a M. Fonteio frumento adiutum esse constet, hoc factum esse 
puto eadem anni 77/76 hieme; namque Ponteium per annos 
77 — 75, non sicut vult Schneider') annos 74 — 12, existimo^) 
Galliae praefuisse. 

Porro si Pompeius vere anni 76 Pyrenaeos transgressus'^) 
est, inde sequitur, Perpernam eodem demum tempore ad Ser- 
torii partes se applicasse*), neque iam anno 77, id quod vv. 
dd. voluerunt. Neque aliter profecto fieri potuit! Namque 
usque ad aestatem 77 Lepidum in Italia fuisse supra docuimus; 
Perperna igitur postquam in Sardinia bellavit ac dein in Li- 
guriam vectus Alpes Pyrenaeosque transiit, non ante hiemem 



falso Mommsenum et Langium (1. 1. p. 189) pugnam ad Valentiam fac- 
tam etiam ante Lauronis obsidionem coUocasse. 

1) 1. 1. p. 20. 

2) Etenim quoniam contra Gallos pugnasse Fonteiiim Cicero testa- 
tur, hoc bellum idem esse videtur quod antea Pompeius dum ibidem 
hiemaret gessit. Multis autem annis post denuo Gallos rebellasse unde 
Schneider sciat, libenter audiam. 

3) Ceterum cum Oroaius V 23, 6 dicat: 'Pompeius contracto apud 
Pallantiam exercitu' etc, neque Pallantia prope Durium Hiberumque 
sita dicta est neque 'apud Valentiani' emendare licet, quod iubet 
Neumann II p. 33adn.; sed oppidum cui Tallantias' nomen erat, prope 
Saguntum situm significatum esse videtur, cf. Ptolem. II 6, 15. 

4) Cf. Plut. Sert. 15: insl Uoinfqiog rjyyiXlato rijv UvQijvrjv 
vrtSQ^dXlcov. 



— 25 — 

77/76 in Hispaniam advenisse putandus est; ad Sertorium vero 
postea demum se applicavit. 

Novam quaestionem neque minoris momenti nunc discep- 
temus, quo amio Contrebia a Sertorio expugnata sit ceteraeque 
res Livii fragmento Vaticano (Hertz 19) enarratae acciderint. 
Equidem Mommsenum falso hiemi 77 — 76, recte Drumannum') 
hiemi 76 — 75 attribuisse fragmentum existimo, cum omnia, 
quae enarrantur, ad hanc, neque vero ad illam quadrent. Et- 
enim legimus, iam Perpernam in Sertorii esse exercitu: et Per- 
perna quidem ad Sertorium se applicavit vere anni 76. Perperna 
autem atque Herennius, qui contra Pompeium bellare iubentur, 
pugnavere re vera anno 75, sed de eorum cum Pompeio anno 76 
pugnis nihil scimus. Deinde unde Sertorius ^neque in aciem 
descensurum eum (sc. Pompeium) credebat', nisi hoc ex clade 
eius Lauronensi anni 76 conclusit? Mox cum dicit 'Perper- 
nam in maritimam regionem superpositum, ut ea, quae integra 
adhuc ab hoste sint, tueri posset', hoc minime dici potuit post 
amium 77, quo omnia Sertorio integra erant, optime autem 
quadrat ad hiemem 76/75, cum anno 76 complures civitates 
Pompeio adveniente a Sertorio defecerint.^) Eodem spectat, 
quod Sertorius de Autriconibus memorat: *a quibus saepe per 
hiemem, cum ab se oppugnarentur Celtiberae urbes, imploratam 
esse opem Pompeii compererat'; namque non hieme 77 — 76 ad 
Pompeium in Gallia morantem Celtiberos misisse per se patet. 
Quibus de causis hoc fragmentum hiemi 76 — 75 attribuendum 
esse puto. Simul autem intellegimus Livium aliqua in re 
discrepare a Sallustio, namque hic hiemem illam sive in Gallia 
sive prope Galliam degentem facit Metellum.^) Livius contra 
neglegenter narrat Metellum in ulteriore provincia tunc, sicut 
antea, hiemasse: *(litteras misit) et in alteram provinciam ad 
L. Hirtuleium . . . ne acie cum Metello dimicaret' et mox *(du- 
bitabat) an ad Metellum et Lusitaniam se convertat'. 

Metellus igitur qui adhuc in ulteriore provincia semper 

1) IV p. 364; item Dronke p. 506. — Mommsenum sequitur Edler 
1. 1. p. 18. 

2) Cf. Plut. Sert. 18: o&ev Y.ai nolXal t&v vnb SeQraiqim noXsmv 
ccno^Xiipacai ngbg avrbv OQiiijv (itTa^oliig ^axov. 

3) Cf. Sall. Hist. ep. Pomp. § 9 et App. b. c. I 110. 



— 26 — 

versatus erat, exeunte anno 76 septentrionem versus profectus 
est, ut cum Pompeio se coniungeret. Quo in itinere Hirtuleius 
ei obstitisse videtur, sed a Metello Italicae victus est.^) Falsis- 
sime vero viri quidam docti'^) hanc Hirtulei cladem anno 75 
attribuunt. Etenim etsi quis neglecta etiam Sallustii auctori- 
tate Metellum 76/75 in Baetica provincia hiemasse secimdum 
Livium putet, cur non statim ad Pompeium anno 75 Valentiae 
atque ad oram maritimam bellantem Metellus properavit? Quam 
ob causam Segoviam^) tendit? Et quomodo Hirtuleius plane 
Italicae devictus brevi post Metello Segoviae denuo resistere 
potuit? At si recte cum Sallustio Metellum hiberna 76/75 
in Gallia egisse putamus, omnino fieri non potest, ut paucis 
mensibus Metellum primum in ulteriore provincia Italicae, tum 
Segoviae in Lusitania, postremo Sagunti fuisse statuamus. 
Itaque cum Mommseno Sallustium secuti pugnam Italicensem 
anno 76, Segoviensem anno 75 factam esse diudicemus. 

Prima proximi anni 75 fuit pugna ad Valentiam a Pom- 
peio contra Herennium ac Perpernam commissa.*) Quae se- 
quuntur huius insequentisque anni res non iam incertae sunt. 
— Deinde epistulam quam a Pompeio ad senatum scriptam 
fingit Sallustius anni 75 exitu datam, se Romae lectam esse 
ineunte anno 74 acute conclusit Drumann.^) Falso postea 
Mommsenum") eandem hiemi 74/73 adscripsisse nunc e frag- 
mento Aurelianensi ') constat. Postea vero eodem anno, quo 
Pallantia a Pompeio circumsessa est, scilicet anno 74, etiam 
Chauca^) prope eam sita ab eodem occupata esse videtur. 
Isdem temporibus Metellus in occidentali citerioris provinciae 
parte ad Segobrigam, Bilbilim, Calagurrim pugnavit.") Anno 



1) Cf. Oros. V 23, 10. 

2) Drumann IV p. 366; Dronke p. 507; Neumann II p. 35. 

3) Pugnam enim SegOTiensem, qua Hirtuleius caesus est, iisdem fere 
diebus, quibus Sucronensem accidisse, i. e. aestate 75, e Frontino II 7, 5 elucet. 

4) Cf. Plut. Pomp. 18; Drumann IV p. 366. 

5) IV p. 376, recte quoque cum eodem Dronke p. 505 et Schlimmer 
1. 1. p. 68. 

6) Quem perperam secutus est Schoene in Mus. Rhen. XXV p. 638. 

7) Col. 16 ed. Hauler. 

8) Cf. Front. II 11, 2. 

9) Cf. Strab. fr. 73 (Otto) et App. b. c, I 112. 



— 27 — 

deinceps 73 ortmis videtur Celtiberia a Romanis subacta esse. 
Eodem fere tempore Perperna in Gallaecia pugnasse videtur, 
ubi Cales urbs teste Sallustio ap. Serv. ad. Aen. VII 728 ab eo 
capta est. Namque cum Perperna anno 77 exeunte in Hispa- 
niam venerit, ineunte 76 ad Sertorium transierit, annis 76 
et 75 in regionibus ad mare medium sitis contra Pompeium 
bellaverit, postea vero anno 72 una cum Sertorio Oscae fuerit, 
veri videtur simile esse, has res in Gallaecia gestas pertinere 
ad annum 74 vel 73, melius fortasse ad annum 74, cuius exitu 
Sertorius prosperior esse coepit'.) Postremo denique aimo de 
Osca, Ilerda, Calagurri, praeterea de Tarracone et Dianio pugna- 
tum est, cf. Strab. fr. 74 a: iv de tals tioXegv tavtaig (scil. 
Ilerdae et Oscae) iTColsfisi teXsvtaiov UeQtcoQiog xal iv Kald- 
yovQi Ova<3XG}va}v TCoXei xal tfjg TiaQaXCag iv TaQQaxcovi xal iv 
'H^eQo6xo7ieiO} ^eta triv ix KeXti^t^Qav ex7Ct(06iv, itelevta d' 
iv "Oaxa. — Intellegimus vero etiamsi Sertorius non a coniu- 
ratis occisus esset, tamen non multum afuisse, quin omnis 
Hispania Romanorum rursus sub potestatem redigeretur. 

De levioribus quibusdam rebus, quae nisi a Frontino non 
narratae sunt, infra disputabitur. 

§2. Plutarchus in vita Sertorii primum c..2 — 5 bre- 
viter res ab eo ante fugam seditionemque gestas exponit, tum 
c. 6 — 27 bellum Hispaniense copiosius enarrat. Tota autem 
in vita Sallustium ab eo excerptum esse Peterum*) secuti 
onmes consentiunt. Atque in priore parte statim apparet verba: 
tav oT^fcov dne^ake triv steQav ixxonei6av' inl tovtco de 
xa/iXoJti^o^evog del dietelei x. t. L hausta esse e Sallusti fr. 
I 55 D.: 'Quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis 
cicatricibus et effosso oculo. Neque illis anxius: quin ille^) 
dehonestamento corporis maxime laetabatur, quia reliqua glo- 
riosius retinebat.' Item quae sequuntur Romanum produnt 

1) Cf. App. b. c. 1 112. 

2) 1. 1. p. 61, cui partim iam praeiverat Linker 1. 1. 

3) 'Quid ille laetabatur, neque illis anxius quia' etc. 

codd., 'quia' corr. Hertz, quod etiam secundum Donati verba deside- 
ratur, 'neque illis anxius' transposui, quoniam post 'maxime laeta- 
batur' nullam ferc habent vim et vox 'quin' negatiouem antecedentem 
postulare videtur. 



— 28 — 

auctorem, cf. cStQSTCta xal doQata xai <Jt£(pdvovs i- e. tor- 
ques, hastas puras, coronas; denique conferenda esse: i^eda- 
^avto ts xQdtip xal xatev(p^^7i6av cum Sall. fr. I 56: 'et ei 
voce magna gratulabantur' iamdudum intellectum est. — 
Attamen quamquam media huius capitis pars ad Sallustium 
redit, reliqua de iuvene Sertorio narratio Sallustiana esse mihi 
non videtur; et omnino Sallustium tam accurate haec enarrasse 
negaverim! Etenim quae Plutarchus de Sertorii in Hispania 
atque bello Marsico rebus gestis habet, hausta esse non pos- 
sunt e Sallustii brevi enuntiato (fr. I 55): 'Magna gloria tri- 
bunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui 
bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum 
ductu eius peracta^) primo per ignobilitatem, deinde per invi- 
diam scriptorum celata sunt.' Longiorem autem earundem 
rerum enarrationem ex qua Plutarchus haurire potuisset, infra 
insecutam esse vetant et quae succedunt Sallustii verba quae 
iam ad rem plane diversam transgrediuntur et narrationis apud 
Plutarchum ordo; antecessisse vero ea omnino nego, cum nus- 
quam quoad scimus tali modo se repetierit Sallustius! Neve 
e verbis Sallustii Meinde per invidiam scriptorum celata sunt' 
elicias idcirco ipsum Sallustium gesta Sertorii non celare, 
sed celebrare voluisse: immo vero non potuit; namque res 
Sertorii ita oblivione obrutae erant, ut exstitisse eas, quod nemo 
scriptorum narravit, ipse tantum Sertorius facie sua testatus 
sit. Sed ad hanc narrationis brevitatem optime quadrant reli- 
qua Sallustii fragmenta, quae huc pertinere iudicanda sunt, 
sicut de stipendiis a Sertorio mereri coeptis fr. inc. 65 D.: 
'Togam paludamento mutavit', tum fr. inc. 76: 'Inter arma 
civilia aequi bonique famas petit', neque minus ea quae Sal- 
lustio apud Plut. c. 7 deberi iudicavimus. Etiam is, qui certe 
unum Sallustium exscripsit, Exuperantius, accuratioris de Ser- 
torio narrationis initium sumit ab anno demum 83; et inde 
ab eodem anno etiam Plutarchum, quoniam cum Exuperantio 
et Sallustii fragmentis saepius congruit, Sallustio usum esse 



1) 'Eiusque rapta' codd., correxit Malily. — Ceterum 'manu' quod 
addidit Linker ('tum ductu eius <^manu^que curata') falsissimum est, 
namque de rebus fortiter manu gestid omnino nondum loquitur Sallustius. 



- 29 - 

constat, ita ut pro certo habere possimus Sallustiuin res 
a Sertorio inde ab arnio 83 gestas plenius rettulisse. Sin 
Sallustius de Sertorii iuventute quasi transcursu breviterque 
egisse videtur, Plutarchus contra easdem res c. 2 — 5 multo 
auctiores exhibet, concludendum est non e Sallustio Plutar- 
chum talia hausisse. Sed de Rhodano a Sertorio bello Cim- 
brico transnatato consentit idem cum Ammiano Marcellino et 
scholiasta Vergilii'), quam rem uterque e Liviana epitome re- 
petiisse putandus est. Livii igitur libro 67 etiam Plutarchum 
haec debere haud negaverim. Item quae de rebus sub Didio 
in Hispania gestis narrat e Livii libro 70^) sumere potuit. 
Accedit, quod in narrando bello civili saepius cum Appiano 
et sua ipsius vita Marii ita convenit, ut communem fontem 
Graecum, fortasse Strabonem, certe non Sallustium habuisse 
videantur. — 

Ut igitur summam faciam: omnia quae c. 2 — 5 coutinen- 
tur, praeter mediam capitis 4 partem ex aliis scriptoribus hausta 
sunt, Livio fortasse ac Strabone, cum Sallustius his de rebus 
Plutarcho non satis faceret; sed inde ab anno 83, a quo Sal- 
lustius sicut elucet ex Exuperantio, copiosius vitam Sertorii 
enarrare coepit, h. e. inde a capite sexto Plutarchus quoque 
eum fontem adhibuit. Quod iam satis demonstravit Peter par- 
tim Sallustii fragmentis cum Plutarcho collatis partim e Plu- 
tarchi cum Gellii et Valerii Maximi verbis congruentia, quae 
omnia repetere longum est. Praeter locos a Petero iam allatos 
etiam conferenda erunt Plut. c. 6: TsXog dl 2JvXXag 2Jxri7Cta)vi 
TcaQa0TQaro7C£Sev0ag xal q)LXo(pQovov^£vog, ag SLQijvrjg i60(i8- 
vrig discp&eiQS t6 (STQcirev^a xal ravra TCQoXeyav UxriJCiavi 



1) Amin. Marc. XXIV 6, 7: 'Et miratur historia Rhodanum arma 
et loricam retinente Sertorio transnatam' etc; Schol. Bem. ad Georg. 
IV 108: 'ut in historia Sertorius effodit signa, pugnavit et victus est; 
vix ipse ut evaderet Rhodamim transnatavit.' Iniuria autem Wolfflin 
in Philol. XVII p. 547 haec verba Sallustii esse putavit; in quibus equi- 
dem reperire simile Sallustiani sermonis quicquam nequeo. Simillimo 
modo Livii vel Epitomae Livianae excerpta afFeruntur saepius a com- 
mentatore Lucaui, sicut II 367 (Usener.): 'dixit — _ — respiciens 
historiam', V 577: 'in historia legitur' VIII 470: 'ut historia refert.' 

2) Cf. per. 70: 'T. Didius proconsul adversus Celtiberoa feliciter 
pugnavit.' 



— 30 — 

xal didaGxGiv UsQrcoQios ovx ijrsid^e cum Exup. p. 4, 5: 'parato 
validissimo exercitu processere et vetante Sertorio colloquia 
consules permiserunt inter eum et Sullae exercitum et facta 
proditio est onmisque exercitus SuUae traditur' et Sall. fr. 
I. 57: 'Cuius adversa voluntate colloquio militibus permisso 
corruptio facta paucorum et exercitus Sullae traditus est'; 
tum Plut. c. 6: naQaXa^av de s&vrj TtQog oXrjv •aa^KSxs diaxei- 
^sva rrjv rjysfioviav , avskd^^avev b^ilCa re rovg dvvarovg 
xal (poQcov aveeei rovg TtoXXovg cum Exup. p. 5, 5: 'Sed ubi 
in provinciam venit, ita strenue sociorum animos iam defi- 
cientes atque alia cupientes in favorem partium suarum modeste 
tuendo atque blandiendo perduxit, ut et carus esset et tamen 
ab omnibus timeretur' et Sall. fr. inc. 79: ^Modico quoque et 
eleganti imperio percarus fuit'; deinde Plut. c. 7: KalnovQvCov 
de nvog eTtCKkri^iv AavagCov doXo(povri6avrog rov 'lovhov cum 
Sall. fr. ^): 'Salinator in agmine occiditur', mox ibidem: avrbg 
bXCyaig vav6l rrjg fiev d^aXd66r}g vTtb rov ^^i^&vog eiQyoiievog, 
rfjg de yfjg vnb rav noXeiiCcov cum fr. inc. 35: 'Cum Sertorius 
neque erumpere tam levi copia navibus^) — — — '; postea 
vero Plut. c. 9: eQcara &av^a6rbv e^iev 0Lxrl6ai rdg vrjCovg 
X. r. X. cum fr. inc. 94: *More humanae cupidinis ignara visendi', 
deinde Plut. c. 13: 7tQoko%C6ag rrjv bdbv ejtaveQxo^tvc) ra 'Axv- 
Cvco rQi6%iXCovg dvdQag ex nvog GvaxCov xo^QdSQag i7tavC6rr)6sv 
cum fr. inc. 42: 'Consedit in vallo virgulta nemorosaque ', 
denique Plut. c. 21: xal ra navraioce <poirdv o^vg iTtiav 
cum fr. n 54: 'Noctu diuque stationes et vigilias temptare' et 
rd d' ix d-aXd66r}g Xrj6rQixotg 6xd(ps6i xariiav rrjv TtaQaXCav 
cum fr. n 56: 'ad hoc pauca piratica, actuaria navigia.' 

Seiungendus est capitis 9 finis, inde ab: ivrav^a rov 
'Avralov ol AC^vsg i6roQov6Lv xsi6&ai, quem e Strabone^) 
esse insertum post Niesium'*) accuratius ostendit Otto. Sed 



1) Apud comment. Luc. I 478 (Usener,). 

2) Cuius fragmenti etsi non verba, tamen sententiam slc conti- 
nuandam esse puto: ' — — posset, impeditus tempestate neque terra, 
prohibitus ab hostibus.' 

3) Cf. fr. 72 (Otto). 

4) Mus. Rhen. XXX VIII p. 600, quem secutus est Vogel p. 52; 
Otto p. 286. 



— 31 — 

dissentio ab eodem, cuin a Sallustio capitis 8 partem posterio- 
rem abiudicet. Etenim cf. «'C dvo fisv si6lv, Xinxa TcavtdTcaoi. 
TCOQd^fia diaLQOv^svaL, ^vQLOvg d' aniiov^L AL^vtjg etadCovg 
aal ovo^dtpvxaL MaxaQCJV, et mox xal xaQJCov avtocpvfi (psQov- 
6lv cum fr. I 61 D: 'quas duas insulas propinquas inter se 
et decem <^milia)> stadium procul a Gadibus sita constabat 
suopte ingenio alimenta mortalibus gignere', deinde avtod^L 
to 'HkvGLov slvai Tcsdiov xal tijv tav svdaL(i6vo3v oi!xr]6Lv, ^v 
"0(ir]Qog vfiv}]6sv cum Serv. ad Aen. V 735 (Sall. fr. I 62): 
'insulae fortunatae, quas ait Sallustius inclutas esse Homeri 
carminibus.' Reliqua autem ex ipso Homero Od. IV v. 562 sq., 
quippe quem laudaverit etiam Sallustius supplesse Plutarchus 
atque sic Sallustium Homerumque contaminasse videtur, neque 
de fonte medio Strabone cum Ottone cogitare cogimur. — Hoc 
unum etiam moneam, Plutarchum semper fere secundum tem- 
porum ordinem bellum enarrasse; atque c. 12 breviter res a 
Sertorio usque ad Pompeii in Hispaniam adventum gestas 
enumerat; deinde singula quaedam ex his aimis plenius enarrat 
capitibus 13 — 17, sicut Metelli ad Lacobrigam expeditionem 
anno 79 susceptam c. 13, exin c. 14 leges institutaque quibus 
Sertorius annis 78 et 77*) Hispaniam administraverit, tum 
c. 15 Perpernae cum Sertorio consociationem anno 76 factam. 
Itaque Sertorii prospera in Characitanos expeditio, de qua c. 17 
agitur, eodem illo anno 76 facta esse videtur. Etiam quae 
sequuntur capita 18 — 26 temporum ordinem servant exceptis 
capitibus 16 et 22, quibus narratiunculas singulas e Sallustii 
aliorumve auctorum diversis locis excerptas congessit. 

In vita Pompeii c. 17 — 20 quam post alias huius aetatis 
vitas composuisse Plutarchus videtur, complura e sua Ser- 
torii vita repetivit.^) Praeterea quae habet, pleraque etiam e 
Sallustio hausta esse videntur, sicut c. 17 de rebus urbanis 



1) Cf. Dronke 1. 1. 

2) Inepte vero Vogel 1. 1. p. 13 hanc congruentiam ea e re expli- 
candam conteDdit, quod utraque vita e Graeco quodam fonte communi, 
scilicet Strabone, fluxerit: nempe oblitus est saepissime Plutarchum 
sese ipsum exscripsisse vel eadem excerpta sua quam plurimis posset 
in vitis adhibuisse. 



— 32 — 

Philippique in Pompeium dicto^), deinde c. 20 de Pompeii 
epistola Romam ad senatum scripta, quod congruit cum Sallu- 
stiana epistula Pompeii et vit. Luc. c. 5, denique de Perperna 
a Pompeio victo, quod consentit cum Front. II 5, 32. — Itaque 
etiam cetera quae nova affert hac in vita Plutarchus, Sallustio 
attribuenda esse non est cur negemus, sicut c. 18 de pugna 
ad Valentiam facta, c. 19 de vulnerato Pompeio, ibid. de duci- 
bus Romanis obviam factis, quae res amplissime neque sine 
Pompeii obtrectatione descripta optime, si quid, ad Sallustii nar- 
randi genus quadrat. 

§ 3. Appiani libri primi finem e Sallustio excerptum 
esse iam antea contendi et de capite 107 demonstrare studui; 
nunc idem ut faciamus, poscimur de cap. 108 — 115, quibus 
bellum Sertorianum enarratum est. — Liitio autem quam bre- 
vissime Appianus enumerat res annis 82—77 gestas, deinde a 
Pompeii in Hispaniam profectione, i. e., si mecum facis, inde 
ab Sallustii libro secundo res paullo amplius tractat. Sed etiam 
breviore in illa parte Sallustius cognoscitur; initium quidem 
e sua ipsius narratione (b. c. I 86) repetit, sed quod sequitur: 
ockI 6TQUT0V B%G)v £x XE 'ItaUas avTTJg xaL TLva aXXov ix KsX- 
ti^riQ(ov aysLQag excerptum est e Sallustii exercitus Sertoriani 
descriptione, cuius reliquias reperimus etiam apud Plut. Sert. 12. 
Deinde ijiLdo^og ijv 0tQatsv6ELv inl tijv 'ItaXiav respondet 
simili apud Sallustium sententiae, cf. ep. Pomp. § 4: 'Hostes- 
que in cervicibus iam Italiae agentes ab Alpibus in Hispaniam 
submovi.' De Pompeii vita moribusque cum ille in Hispaniam 
mitteretur Sallustius fusius disputavit;^) apud Appianum re- 
manserunt breviora: vsov fisv stL bvta, 7CEQL(pavi] d' i^ av 
inl 2JvXXa tcsql xe Al^vtjv xal iv avtr] 'Itah'a xatELQyaffto. 
De itinere Alpino Pompeii c. 109: ov xata ttjv ^AvvC^ov 
^syaXovQyCav , stSQav d' iidQa66EV d^(pl taig nrjyatg x. t. X. 
cf. cum ep. Pomp. § 4: Ter eas iter aliud atque Hannibal nobis 



1) Cf. Schol. Gron. p. 442 (Orell.). 

2) Cf. fr. II 11. 12. 71. 86 et quae habet eodem connexu Plnt. 
Sert. 18: ov ydq Tt (ii^hqov ^v tb nofiitriLOv yiXsog &Xl' ijv&Bt. rovs fid- 
Xiaxa nQog So^ccv bk x&v iieql EvXXav ccvdQaya&rjfidrcov, icp' otg yial 
Mdyvog vn' avxov tncovo^da&i] xifiwv xe &Qiafi^iyiwv ovnco ytveiwv ixvj^tv. 



— 33 — 

opportunius patefeci'; quod autem mox flumina Rhodanum et 
Padum describit, optime cum Sallustio rerum geograplii- 
carum studioso couvenit. Pugna Lauronensi legionem totam 
caesam esse cum Frontino') consentit, Livius contra eodem 
Frontini loco decem milia militum interfecta dixit. Mox cf. 
xal AavQGJva nohv i(poQG)vtog avtov IIo^Ttrjiov dirJQTtaOs 
xal xat£0xaip£v cum Plut. Pomp. 18: inatds xataTCi^jtQafidvrjv 
trjv iioXiv avtov xaQovtog. Hieme 76/75 Metellum vicina 
Pompeio castra habuisse tradidit Sallustius, cum Livius illum 
in ulteriore provincia hiemantem faceret; Appianus vero hac 
in re cum Sallustio facit cf. c. 110: inys^av aXlrjXoLg MitsXkog 
lisv xal IIo^TtriLog ano tav IIvQrivaicov 6qg)v sv&a diEisCiLatfiv. 
Fabellam iUam de cerva alba Sertorii quae post pugnam Su- 
cronensem effugerat, sed mox reperta est, memorat aeque atque 
Plut. Sert. 20'') et Gellius XV, 22; quoniam autem e Sallustio 
illos hoc hausisse certum est, Appianus hanc narratiunculam 
nisi e Sallustio habere non potuit. Praeterea cf.: ay&va ^iyav 
riymvCaato nsQi UayovtCav cum Plut. Sert. 21: 'Hy(ovC0d-ri 
ds Xa(i7tQ(x)g naQ^ a^g)otiQcov. Etiam in singulis proelii Sa- 
guntini rebus conveniunt Plutarchus et Appianus. De defi- 
cientibus Romanis proscriptisque a Sertorii partibus Appianus 
c. 112 contra Livium facit et id agere videtur ut Sertorium 
excuset; cf. Liv. per. 92: 'Q. Sertorii multa crudelia in suos 
facta (scil. coutinet), qui plurimos ex amicis et secum pro- 
scriptis crimine proditionis insimulatos occidit.' Contra Appi- 
anus^) non solum 'crimine proditionis insimulatos ', sed re 
vera deficere proscriptos, neque Sertorium occidere eos, sed 
laXsnaCvsiv et IvfiaCveGd^ai tantum iis enarrat, tum statim 
laudejji eximiam Sertorii addit et cum Haimibale eum com- 



1) II 6, 31, quo de exemplo infra disseretur. 

2) Hanc aliasque Appiani cum Plutarcho congruentias vidit etiam 
Vogel 1. 1. p. 23, sed hic semper Strabonem fontem esse mira perseve- 
rantia contendit. 

3) Falsissime vero leviterque Neumann II p. 52 cum hoc Appiani 
capite Plut. 25 comparat, quod de re biennio demum postea gesta agit. 
Eodem errore implicitus est Vogel p. 23. Neque debuit Neumann rem 
ab Appiano narratam in suspicionem vocare , praesertim cum idonea 
nequiret afferre argumenta. 

Sallustius, ed. Maurenbrecber. I. 3 



— 34 — 

parat, quod secundum Sallustium eum fecisse iutellegimus 
collato Plut. Sert. 1. — Etiam de postrema Sertorii vita et 
de coniuratione Perpemae non recedere a Sallustio Appianus 
c. 113 mihi videtur. Neque enim Appianus Plutarchusque de 
postremis Sertorii rebus sibi contradicunt, optime vero sese 
complent coniungique possunt. Ita enim narrasse Sallustium 
puto: primum invidia Romanorum auctore Perperna orta est 
(Plut. Sert. 25), tum eorum fraudibus a7Co0Td(3Si,g iyCyvovro 
xal taQa%al tcsqI rag noksig, deinde Sertorius magna severi- 
tate in Hispanos animadvertit obsidesque Oscae habitos inter- 
fecit (Plut. App. 1. 1.); simul mutatio magna morum vitaeque 
Sertorii facta est (App.), quam quidem excusat Sallustius^) 
(cf. App.: fiXdjtrovtog ^drj Q^eov, coll. Plut. Sert. 10), denique 
his de causis coniuratio facta est Perpernae aliorumque. Plu- 
tarchus autem ea quae opprobrio Sertorio erant omisit hoc 
loco, attamen talia in Sallustio se legisse testatur ipse 10: 
xaCtOi doxst tcsqI ^6%atov avtov ^iov dj^otrjtog xal ^aQvd-v- 
(iiag tb TCSQi tovg 6fit]Q0vg 7CQa%d-sv SQyov sjcidsth,ai tijv g)v0iv 
oi)x. ov0av ijfiSQov xtX. 

Priorem Perpernae coniurationem casu detectam esse 
Appianus c. 113 aeque atqiie Sall. fr. III 2 et 3 narrat. Deinde 
de Perperna post cladem capto cf. App. c. 115: 6 fisv Usq- 
nsvvag vtco d-dfivci TCoag sxQvcp&rj., — — Xa^ovteg d' avthv 
iTCTCstg tivsg ellxov sg tbv IIo^TC^iOV et Amm. Marc. XXVI 
9, 9: 'Ad veteris Perpernae exemplum, qui post Sertorium inter 
epulas obtruncatum dominatione pauUisper potitus a frutectis, 
ubi latebat, extractus oblatusque Pompeio eius iussu est inter- 
fectus' cum Sall. fr. III 5: *Et Perpernam forte cognoscit 
mulio redemptoris', uterque igitur ad Sallustiumredit. Denique 
de Perpernae morte accurate conspirant Plut. Sert. 27 et 
Pomp. 20 cum App. c. 115. 

Itaque Sallustium fontem hac quoque in parte statuen- 



1) Minime vero putandum est Sallustium ea quae iniqua Sertorio 
essent consulto omissurum fuisse. Namque postquam Sertorius cum 
acerbisaimo patriae lioste Mithridate anno 75 foedus fecit, plerique po- 
pularium eum deseruisse videntur (cf. App. c. 112); et abhinc Sallustius 
non iam adeo, ut antea, favet illi, qui non princeps partium suarum, sed 
populi Romani proditor hostisque extiterat. 



— 35 — 

(lum esse si recte disputavimus, etiam intellegitur cur errores 
tam horribiles committere potuerit Appianus, nimirum aeque 
atque in coniuratione Catilinaria ^) multa Sallustii non percepit 
vel falso vertit vel cum abbreviare vellet plane confudit. Sic 
etiam his de bello Sertoriano capitibus nonnuUa, quae taeterrime 
confusa reperiuntur, explicanda esse puto. Velut c. 109 de 
Rhodano ac Pado: ot avi6%ov6i ^sv ix. r&v ^AXnsiGiv dQ&v ov 
fiaxQccv in aXkrikov, deinde c. 110 de pugna Sucronensi: 
aal 6vn^dXXov6iv akkyjXoig tceqI TCoXiv y bvo[ia 2^ovxqg)v, 
quamquam prope flumen Sucronem pugna fuit. Mox autem 
Metellus proelio . interfuisse negligenter commemoratur, re vera 
muitum a Sucrone spatium absens; deinde cum de Pompeio 
dicit: itQG)9"r} doQan sig tbv [iriQbv iTtiXivdvvog^ pessime haec 
confudit cum vuhiere Metello ad Saguntium illato.^) Tales 
errores non fonti eius (minime vero Straboni) addici posse sed 
ipsi Appiano minorum rerum neglegentissimo recte Buresch 
docuit. Eandem ob causam Straboni Sallustianam memoriam 
Appianum debere (quod quidem per se fieri potuit) negaverim, 
contenderim vero Sallustii aeque ac coniurationem Catilinariam 
etiam historias ab Appiano lectas esse. 

Addendum est initio capitis 111 summam Appianum omnium 
bellorum annis 16 — 72 i. e. olympiade 176 gestorum enume- 
rare, quam certe non Sallustio, Graeco potius alicui scrip- 
tori^) debet. 

§ 4. lam aggrediamur ad eos qui exempla collegerunt, 
Valerium Maximum et Frontinum. — Ac primum Fron- 
tinus quidem exemplum I 10, 1, quod notam illam de duobus 
equis fabulam refert, quoniam etiam in verbis cum Plut. Sert. 16 
et Valer. Max. VIII 3, 6 congruit, e Sallustio hausit; ad eandem 
rem alludit etiam Horatius epist. 11 1, 45 et Plinius epist. 
III 9, 11, quos hoc in Sallustio legisse puto. — Deinde I 10, 2 
(de proelio quodam equestri) accurate consentit cum Plutarcho, 



1) Cf. Buresch in „cotiiment. Ribbeck." p. 232. 

2) Cf. Sall. fr. II 19: 'Avidis ita atque promptis ducibus, ut Me- 
tellus ictu tragulae aauciaretur.' 

3) E Castoris chronographia haec fluxisse Amold 1. 1. p. 105 con- 
iecit; sed potius de Strabone cogitandum est. 

3* 



— 36 — 

sumpsit igitur haec e Sallustio. — I 11, 13 (de alba Ser- 
torii cerva) ita cum Gellio XV 20, Plut. Sert. 11 et 20, App. 
I 110, Val. Max. I 2, 4 conspirat, ut una cum liis scriptoribus 
ad Sallustium redeat. Frontinum et Valerium hanc rem 
exemplorum coUectioni cuidam debere Fritzffe ^) nuperrime con- 
tendit; cum vero ipsius Valerii verba non iam exstent, iusto 
audacius esse mihi videtur, si hunc et Frontinum artius inter 
se cohaerere quam ceteros scriptores statuamus. — Eandem 
rem narrat etiam Plinius n. h. VIII 117, cuius index^), si 
Flavium Procilium^) omittimus, nullum*) exhibet talis fabulae 
auctorem nisi Fenestellam. 'Fortasse, igitur Plinius id e Fene- 
stella, Fenestella e Sallustio excerpsit. 

I 12, 4 de prodigio quod Sertorio anno 75 contigit, Livio ^) 
deberi docet Obsequens c. 60. — II 1, 2 quo clades aliqua 
Hirtuleii narratur, ad proelium apud Italicam inter Metellum 
atque Hirtuleium commissum pertinere videtur, cum ad id 'fer- 
vidissimum tunc tempus anni' non minus quam facilis Metelli 
victoria quadret, deinde cum pugna Segoviensis (v. infra) plane 
aliter gesta sit. — II 3, 5 (de altera Hirtuleii clade), ubi e 
verbis: 'eo proelio, quo Hirtuleium devicit' et ex ipso strate- 
gemate, quo elucet exercitum Hirtuleianum ducemque plane 
deletum iri, conicere licet, hanc esse pugnam Segoviensem. De 
utriusque exempli fonte^) cum ab aliis scriptoribus plane de- 
stituti simus, nihil dicere ausim. 

II 5, 31 (de proelio Lauronensi et morte Laelii legati) 
secundum Sallustium narratum est; recte enim Wolfflin') verba 
'(Hispanos) — — aptissimos ad furta bellorum' e Sallustiano 
usu dicendi deprompta esse coUato fr. I 86: *metu gentis ad 
furta beUi peridoneae ' inteUexit. — Etiam in proelio descri- 



1) „De luli Frontini strategematon libro IV" (diss. Hal. li 

2) Cf. Brunn 1. 1. p. 14. 

3) De quo cf. Sprengel in Mns. Rhen. XLVI p. 69. 

4) Niai forte Sallustii nomen in indice librariorum culpa exci- 
disse putas. 

6) Levissime Bludau „de fontibus Prontini" neglecto Obsequente 
hoc exemplum Sallustio vindicavit. 

6) Nimirum Bludau, quamquam quibus de pugnis his exemplis 
agatur nescit, tamen bene scit ea e Sallustio hausta esse. 

7) Herm. IX p. 82, cui assensus est Bludau. 



— 37 — 

bendo Frontinus cum Sallustio^) congruere videtur; legionem 
unam periisse cum Appiano b. c. I 109 convenit. Postremo 
numerum occisorum Romanorum alterum e Livio, quem laudat, 
addit.^) — II 5, 32 (de Perpernae per Pompeium clade), cum 
conspiret cum Plut. Pomp. 20 et App. I 115, Sallustii esse 
videtur. — II 7, 5 de pugna Sucronensi agit; simul ex hoc 
exemplo elucet Segoviense proelium mortemque Hirtulei paucis 
diebus ante Sucronense accidisse. — II 12, 2 (de Chauca oppido 
a Pompeio occupato) ad annum fere 74 referendum esse supra 
disputavi. — II 13, 3 (de fuga Sertorii post pugnam Sagun- 
tinam vafre parata) Sallustio^) deberi auctori puto, cf. hie 
fugam quidem sibi tutam arbitratus abire dispersos milites 
iussit' cum Plut. Sert. 21: ixsivoig te (pvyccg ddsstg (irjxccvo)- 
^svog xrX. 

Ad res nobis minus notas pertinent Frontini exempla 
haece: I 5, 1, quo Sertorius coram hostibus flumen transiisse 
refertur et quod fortasse ad res post pugnam Sucronensem gestas 
referri potest. — I 5, 8, quo Hirtuleius per angustias reditum 
sibi tutum facere dicitur, quod non sine veri specie quadam 
ad fugam Hirtulei in Lusitaniam a Metello Italicae pulsi per- 
tinere putari potest. — II 1, 3, quod e verbis 'iunctis cum 
Pompeio castris' concludatur forsitan aut ad annum 76 aut ad 
pugnam Sucronensem, post quam duo imperafbres exercitum 
aliquamdiu coniunxerant^), spectare. 

II 12, 2 (de clade equestri Romanorum), ubi e verbis: 
'hostium equitatui maxime impar' forsitan elicias haec initio belli 
facta esse. — De Ps. Front. IV 5, 19, quo Consaburram per 
Hirtuleium obsessam fameque vexatam esse memoratur, nihil 
amplius scimus. 

Deinde Valerii Maximi exempla I 2, 4, VII 3, 6, IX 1, 5 
e Sallustio excerpta esse supra edocuimus.^) Reliquum est 
exemplum VII 6, ext. 3 de Calagurris obsidione, cuius verba: 



1) Cf. fr. II 15 et 16. 

2) Iniuria enuntiatum quo Livius laudatur Gundermann in annal. 
philol. XVI suppl. p. 369 sustulit. 

3) Ad Livium hoc exemplum redire negligenter iudicat Edler p. 37. 

4) Hoc voluit Drumannum secutus Edler p. 34. 

5) Nimirum praeeunte viro doctissimo Kempfio in edit. praef. p. 17. 



— 38 — 

'infelices cadaveruin reliquias sallire non dubitavit' e Sall. fr. 
TTT 6: 'Parte consumpta reliqua cadaverum ad diutumitatem 
usus sallerent' petita esse apparet; itaque Sallustio debetur 
fonti. Eiusdem rei mentionem quoque facit luvenalis sat. 
XV 93 sq. — Denique IX 15, 3 (de filio Sertorii falso) rem 
tradit aliunde non notam. 

Restant minoris momenti quidam scriptores, e quibus pri- 
mum adeamus Florum II 10. Qui complures hoc capite 
commisit errores, sicut Baleares insulas pro Pithyusis nominat, 
deinde Domitium rhetorici flosculi causa inter legatos Metelli 
numerat (v. supra). Mox oratorie 'Hirtuleios' commemorat ut 
significet Hirtuleium quaestorem, Herennium aliosve duces; 
qua Flori voce decepti^) Orosius atque auct. d. vir. iH. 63 
'fratres Hirtuleios' ad Segoviam mortuos esse sibi finxerunt; 
at omnino non fratres sed unum Hirtuleium extitisse e Fron- 
tino, Livio, Sallustio satis superque elucet. Postremo quae narrat 
de Osca, Termeste, Clunia, Valentia, Uxama, Calagurri a Ro- 
manis subactis, cum conveniant cum Exup. p. 5, 16^), discre- 
pent ab Orosio V 23, 4: 'civitatibus vero cunctis ultro ac sine 
mora per deditionem acceptis duae tantum restiterunt, hoc est 
Uxama et Calagurris', e Sallustio addita sunt. 

Strabonem cuius hypomnematum fragmentis 72 — 75 
(Ott.) de bello ttertoriano agitur, varios auctores adhibuisse per 
se patet. Ac primum de Sertorio in Libya morante (fr. 72 et 
apud Plut. Sert. 9) Tanusium Geminum^) laudat. Maximi sunt 
deinde momenti quae fr. 73 et 14^ de postremis Sertorii Ro- 
manorumque pugnis narrantur, sed quem ad fontem redeant 
non liquet. Frag. 74^ (de Dianio portu) fortasse ex Sall. fr. 
I 77 et fr. 75 (de tropaeis a Pompeio positis) e Sall. fr. IV 29 
(quocum conferas Exup. p. 5, 18) haustum est. 

PHnius n. h. VII 95 — 96 de iisdem tropaeis disserit sed 
multo copiosius quam Sallustius ac Strabo; cum autem index 
praeter Cornelium Nepotem Livium praecipue appellet, atque 



1) Neque vero minus recte hunc errorem epitomae Livianae attri- 
buas, ex qua aut tres illi aut Orosius Aureliusque hauserunt. 

2) Hoc quidem iam Linker viderat, neque minus Heyn. p. 62. 

3) Ta^ivioq vel TavCaiog codd., Tavvaios coni. Niese in Mus. Rhen. 
XXXVin 601. 



— 39 — 

ipsa res ad extollendum Pompeium narrata esse videatur, Livio 
hanc Plinii particulam addixerim. 

Velleius belli Sertoriani breviter mentionem facit II 30 
et 90. — Auctor de vir. ill. 77 famosum illud Philippi de 
Pompeio dictum commemorat, quod certe neque e Cicerone 
neque e Sallustio sumpsit, incertum vero, ex Liviana epitome 
an e Nepote. 

Polyaenus VIII 22 fabulam de alba cerva e Plutarcho 
verbo fere tenus excerpsit. 

Diodori longius de bello Sertoriano fragmentum serva- 
tum est, XXXVII fr. 22 ^* (Dindorf), quo postrema Sertorii facta 
enarrantur. Diodorus autem quos habuerit hac de aetate fontes 
nondum satis quaesitum est; certo Posidonium non iam adhi- 
bere potuit. Sed equidem putaverim, postrema huius fragmenti 
verba: 6 2J8QTcbQiog avaxXid^elg avcc fi86ov TaQxvitiov xal 
'Avtcoviov vTtb tovtcov i6<pdyi] procul dubio fluxisse e nota 
illa Salhistii descriptione, cf. fr. III 4: *Igitur discubuere: Ser- 
torius inferior in medio, super eum L. Fabius senator ex pro- 
scriptis; in summo Antonius et infra scriba Sertorii Versius; 
et alter scriba Maecenas in imo medius inter Tarquitium et 
dominum Perpernam.' Neque enim diversam a Sallustio aliquam 
memoriam praebere Diodorus potest, quoniam eo ordine, quem 
refert, si quidem verbo tenus interpretamur, accubari omnino non 
potuit^); negligenter autem Sertorium inter Tarquitium et An- 
tonium sedentem facit, omissis scilicet iis, qui interpositi erant. 
Quos etiam Plutarchus, cum Sallustium excerperet, neglexisse 
videtur cf.: 'Avtcjviog vjtsQxatajcsL^svog %aiu rc5 %i(phi tbv 
UsQtcaQiov. Praeterea compluribus in rebus singulis hoc Dio- 
dori fragmentum cohgruit cum Appiano, a quo Sallustium esse 
excerptum supra ostendimus; accedit, quod certo Diodorus anno 
21 a. Chr. n. i. e. Sallustio iam mortuo historiisque diu editis 
scribendi nondum finem fecerat"). Quare non prorsus dene- 
gandum existimo, Sallustii historiis Diodorum in bello Ser- 
toriano enarrando esse usum. 

Deinde exiguum illud fragmentum XXXVHI 22, 2: axa- 



1) Cf. Becker, Gallus III » p. 266; Serv. ad. Aen. I 698. 

2) Cf. Diod. XVI 7 cum Dione Cassio LIV 7. 



— 40 — 

tK0x^Tog ycxQ tig oQfiij totg ^ccQ^dQOig ivE7Cs0e r^g TCQog 'P(o- 
liaCovg d7to6tcc0£cog ad Pompeii in Hispaniam adventum per- 
tinere mihi videtur, cf. Plut. Sert. 18: od^sv xal TtoXlal t&v 
•bno UsQtoQia) noXscov a7io^Xi^a6ai TtQog avtov bQ^tjv [lata- 
^oXfig sGxov.^) 

Suidas denique duo fragmenta Graeca quae ad bellum 
Sertorianum spectant servavit, primum s. v. aTCoxivdvvevovtog: 
'O de 2JeQt(bQiog 6 tav 'Po^iaicov (jtQatrjyog, xaCjceQ d-Qa^ecog 
tSyv 'I^riQav ex tov to; TcXeCc!) xatOQd^ovv eyovtcav cyhx djco- 
xiv8vvev6aC jcote et6l^ri6ev, alterum s. v. drld-ev: 'O de Usq- 
tcoQiog TCaQfivei oog dfj&ev avtotg icaQadovvai f^v noXiv, qui 
loci cum ex 'excerptis neQl ccQetrig^ sumpta sint^), aut Dio- 
dori aut Dionis Cassii sunt. lUe autem locus fortasse ad idem 
equestre proelium, de quo agit Plut. Sert. 16, pertinet; alter 
ad obsidionem aliquam referendus est. 

Ceterum Livius, quem adhuc omisi, quos habuerit fontes 
enucleari non iam potest. Sallustii in reliquiis Livianis nullum 
extat vestigium; auctor vero Livii non adeo a popularium par- 
tibus stat quantopere Sallustius; sed num fuerit Sulpicius 
Galba, quem de pugna Lauronensi laudat Orosius, incertum 
manebit. 

Caput IV 

De tumultu fugitivorum 

Seditionis gladiatoriae, quam coepisse anno 73'*) constat, 
res gestae omnes fere cum notissimae sint, id unum quaeritur, 
quonam aniio M. Licinius Crassus imperium contra servos geren- 
dum susceperit. Namque Mommsen*) iam aano 72 Crassum 

1) Etiam latinos legisse auctores Diodorum defendit E. Meyer in 
Mus. Rhen. XXXVII p. 611; cf. praetera Thouret in annal, philol. suppl. 
XI p. 174 adn. — Librorum 37 et 38 fontem Livium esse, qui hunc ubi- 
que reperire vult, Klebs 1. I. p. 43 statuit; de Sallustio coniurationis 
Catilinariae apud Diodorum auctore cogitaverat dubitans Diibi in annal. 
philol. 1876 p. 878. 

2) Cf. de Boor in Herm. XX p. 382. 

3) Ridiculis argumentis 0. Schambach „der ital. Sklavenaufstand", 
(progr. Halberstadt. 1872) ortam esse seditionem iam anno 74 contendit. 

4) Cui assensus •est Neumann II p. 65 adn. 



— 41 — 

missum esse coiiclusit et e verbis Plut. Crass. 10: ravd'' r} ^ovXrj 
jtvd^o^Evr) rovg ^sv vTCccTOvg TtQog d^y^v ijcslevsv iiGviCav aysiv, 
et ea e re, quod hieme Spartacus in Bruttio circumvallatus 
esse narratur. Neque vero e Plutarcho elici quicquam posse ex- 
istimo nisi consulibus imperium non prorogatum esse; praeterea 
ex Appiani^) verbis minime obscuris c. 118: XQisti^g ts rjv 
^drj xal (po^sQog aiftotg 6 7t6Xsfiog satis superque elucet, anno 
demum 71 Crasso imperium mandatum esse. Accedit quod, 
quae Appianus c. 117 de fugitivis Thuriis morantibus narrat, 
ad hiemantem exercitum referenda sunt, pertinent igitur ad 
hiemem 72/71. — Evasit autem Spartacus a Crasso circum- 
clusus brevi ante quam totius beUi finis factus est Pompeio 
iam in Italiam transgresso i. ^. circa mensem Novembrem 
anni 71.^) Atque iam intelleges, cur Spartacus vvxra viq)S- 
tadrj xal TCvsv^id Tt i^ifiSQLov jtaQacpvXd^ag Crassi stationes 
perruperit. 

lam in fontes, quibus usi esse scriptores videantur in- 
quiramus. Ac Plutarchum Sallustio primario fonte usum 
esse Peter^) satis comprobavit^) e fragmentis eius compluribus, 
quae apud Plutarchum excerpta vel in Graecum translata re- 
perimus. Praeter locos a Petero laudatos conferre iubeam 
Plut. c. 8: UTtdQtaxog — — ov jiidi/ov (pQdvrj^a (isya xal 
Qa^riv sxoav cum Sall. fr. III 13: 'Ingens ipse virium atque 
animi'; Plut. c. 10: ^iya fisv ovv xal %aXsnov tb SQyov^ 
^vv6s ds sv dXiyo) XQ^^9 ^^^ ^^^- ^^- ^P- Serv. ad. Verg. 
Georg. I 287'^): 'Diu noctuque laborare, festinare', Plut. 
c. 11: JtoXXav sx diaq)OQag aTtodtdvzcov avtov cum fr. IV 12: 



1) Quod ab Eutropio VI 7 etiam confirmatur: 'post multas cala- 
mitates Italiae tertio auno bello huic finis impositus.' 

2) Etenim contio Pompeii triumphusque exeunte mensi Decembri 
Romae habita sunt. Ceterum Livii periocha 96 non contra nos facit, 
quippe quae nihil doceat nisi Livium res autumno 72 et anno 71 gestas 
continua narratione complexum esse. 

3) 1. L p. 109. 

4) Inepte Schambach 1. 1. p. 9 praeter Sallustium etiam Caecilii de 
bellis servilibus librum Plutarchi fontem esse coniecit; sane rhetorica 
einsdem opera cognovit Plutarchus, sed historici nullum in vita Crassi 
potest indagari vestigium. 

5) Cf. schoL Bem. ad eundem locum. 



— 42 — 

'dissidere inter se coepere iieque in medium consultare'5 
oq^&svTSs ^' vJtb dvetv yvvaLTcav jtQod^vo^svov rots nole- 
liLOig ixLvdvv£v0av cum fr. IV 15: '^Cum interim lumine 
etiamtum incerto duae Galliae mulieres conventum vitantes ad 
menstrua solvenda in montem ascendunt/ — Ceterum rectam 
esse Peteri sententiam vel ea re confirmatur, quod Plutarchus 
a Livio nonnumquam dissentit. Sicut c. 8 duodeoctoginta facit 
gladiatores fugientes, Livius^) contra septuaginta quattuor; 
c. 11 pugna ad Camalatrum facta 12300 fugitivos occisos esse 
commemorat, cum Livius^) e more suo numerum habeat multo 
maiorem. Attamen prodigium illud, quod Spartaco Romae 
evenerat, Plutarchum") non e Sallustio sumpsisse credo, sed 
ut hoc genus pkira Livio debere. 

Ajjud Florum II 8 plura quam alias Sallustii conspiciun- 
tur vestigia.^) Velut de apparatu bellico a Spartaco instituto: 
*adfluentibus in diem copiis^), cum iam esset iustus exercitus, 
e viminibus pecudumque tegumentis inconditos sibi clipeos, 
e ferro ergastulorum recocto gladios ac tela fecerunt' etc, 
quod accurate consentit cum Sall. fr. IV 1 et 2. Deinde de 
funere quod Spartacus Crixo a Romanis caeso facit, dissentit 
a Livio*"), qui hoc in honorem matronae necatae factum esse 
inepte narrat; cum autem cum Appiano c. 117 de eadem re 
congruat, non dubito quin uterque hoc e Sallustio hauserit. 
Denique de conatu Spartaci in Siciliam transgrediendi verbis 
fere convenit cum Sall. fr. IV 8. Verba autem 'effracto Len- 
tuli ludo', quae etiam apud Eutropium^) leguntur, e Livio^) 
translata esse videntur. 

Appianum reliquum est ut demonstrem etiam his capiti- 



1) Oros. V 24, 1; Eutrop. VI 7; per. 95; Vell. II 30. 

2) Oros. 1. 1., per. 97. 

3) c. 8: Tovrm Sh Xsyovaiv, orf tvq&tov ig 'Pwfirjv ■ktX.; cf. etiam 
ludeich p. 45 et Otto p. 264. 

4) Sicut iam viderat Heyn p. 52. 

6) Et verba: 'adfluentibus in diem copiis cum iam iustus esset 
exercitus' ex SalluBtiauo sermone deprompta esse collato Sulpic. Sev. 
chron. II 20, 2 vidit Vogel in act. sem. Erlang. II p. 438. 

6) Cf. Oros. 1. I. § 3. 

7) Similiter autem Oros. et Vell. I. 1., per. 95. 

8) Iniuria igitur Vogel hunc sermonis flosculum Sallustio tiibuit. 



— 43 — 

bus Sallustium usurpasse fontem. Atque c. 116 de primo 
fugitivorum bellico ornatu, cum arma sibi e curribus obviam 
factis rapuerint consentit Appiauus: xal tiv&v bdomoQcov 
^vloig xal i,icpi8Coig oTcXi^d^evog cum Plutarcho: ivtvxovtss 
dh xata triv b86v x. t. A.; simul autem denuo negligentiam 
illara Appiani latinum auctorem excerpentis deprehendimus. 
Eandem rem longe aliter tradidit Livius, cf. Vell. II 30: 'raptis 
ex ea urbe gladiis.' De multitudine agresti ad Spartacum 
properante cf.: av%^a TtolXovg anodidQaOitovtag oixstag xai 
tLvag iXsv&SQovg ix tav dyQav vTiods%6n,svog cum Plut. c. 9: 
xal nQogsyiyvovto icoXXol tav avt6d^i ^ot7]QG)v xal Ttoi^svcov 
avtotg., nXriKtai xat noScoxsig avdQsg. De clade Varinii mire 
consentiunt Appianus Plutarchusque, cum uterque etiam equum 
praetoris a fugitivis captum esse cemmemoret. Mox de aucto 
in Lucania Spartaci exercitu Appianus: UTCaQtdxip ju,£v sti 
^aXkov noXlol 6vvi%^sov congruit cum Floro 1. 1., cf. Sall. fr. 
Vatic. col. VI: ^Augeretur numerus lectis viris', quod paullo 
infra col. VQ — VIII copiosius enarratur; in ipsis vero numeris 
dissentit a Livio.') Arma a fugitivis esse comparata {onXa 
ixdXxsvs xal naQadxsvrjv 6vvsXsysv) similiter refert Florus 
§ 6, quem hunc locum e Sallustio hausisse supra dictum est. 
De priore autem Spartaci vita graviter discrepat Appianus a 
Livio, cf. Flor. § 8: 'ille de stipendiario Thrace miles, de milite 
desertor, de desertore latro, deinde in honorem virium gladiator', 
contra Appianus: i6tQatsvfiivog note 'Pci^aiOig^ ix de aixfia- 
XaOiag xal TtQd^scog iv totg ^ovo^dxoig av, quod quodam- 
modo consentire videtur cum Varronis 'de rebus urbanis' frag- 
mento^): 'Spartaco innocente coniecto ad gladium.' Deinde 
c. 117 Appianus eodem quo Plutarchus errore^) narrat Crixum 
a Gellio consule caesum esse, cum accuratius Liv. per. 96 
tradiderit Q. Arrium praetorem, qui sub Gellio militasse pu- 
tandus est, eum vicisse. Tum et Florus et Appianus de funere 
Crixi a Spartaco splendidissime habito congruunt, cum Livius 
plane aliam habuerit memoriam; mox cf.: xal XQ^^^^ f*^^ 



1) Cf. Oros. V 24, 2 et schol. ad Luc. II 654 (Usen.). 

2) Apud Charis. p. 133 K. 

3) Qui negligentiae cuidam Sallustii attribuendus erit. 



— 44 — 

xal ccQyvQov tovg i^ndQOvg i6(psQ£LV ixalve xal XExtfiGd^cct 
tovg iavtov cum Plinio n. h. XXXIII 49: * — — — cum 
sciamus interdixisse castris suis Spartacum, ne quis aurum ha- 
beret aut argentum; tanto plus fuit animi fugitivis nostris.' 
Plinii index^) huius rei auctorem profert aut Varronem aut 
Atticum: procul dubio Varro, et rerum urbanarum quidem 
libro aliquo, haec enarravit Pliniique auctor fuit. Varronis 
autem et Appiani congruentia inde explicanda erit, quod uter- 
que haec e Sallustio hausit. — Praeterea cum verbis Appiani: 
xal d-a^iva iTcl Xsrjla^Lag ii,ris(Sav Sall. fr. IV 3: *Rursus 
iumenta nancti ad oppidum ire contendunt' arte coniungen- 
dum est. Tum c. 118 de supplicio, quo duas legiones affecit 
Crassus, canvenit^) cum Plut. c. 10, quem e Sallustio hoc hausisse 
constat. Simul altero e fonte verbis ot 8' 01)% ovtag voiiL^ov6iv 
alteram de supplicio illo memoriam prorsus fabulosam inserit. 
Atque abhinc usque ad capitis 119 finem secundarium hunc fon- 
tem secutus est, namque nihil fere eorum quae narrat apud 
Plutarchum legitur, immo vero nonnuUa ei contradicunt. Velut 
verbis avtCxa ^vqlcov ETiaQtaxsCcov icp' savt&v itov 6tQato- 
7tsdsv6vtov ixQatSL x. t. X. pugna ad Camalatrum facta, qua 
Casto Gannicoque ducibus Germani victi sunt, dicta esse 
videtur; sed secunduin Plutarchum Sallustiumque illa multo 
demum postea evenit. Deinde proelia, quibus Spartacus ob- 
sidentibus evadere studuit [^La^ofisvov d' ig tr}v UavvLtCSa 
Tov UTtaQtdxov dLadQa^SLV x. t. L), Plutarcho obloquuntur, 
qui refert Spartacum primum obsidionem neglexisse, postea 
autem pugnare non ausum esse. Neque de equis, quos expec- 
tare ab Appiano Spartacus narratur, quicquam habet Plutarchus. 
— At subito Sallustii denuo apparet in Appiano particula 
inde a verbis oC d' iv adtSL ^Pco^atoL x. t. X.; SaUustii autem 
haec esse docet et nomen 'ro ZlnaQtdxsLov SQyov'^) et quod 
aeque atque Plutarchus Sallustiusque*) Crassum Pompeio ar- 



1) Cf. Brunn p. 41. 

2) Quod Appianus non principem harum legionum cohortem, sed 
duas legiones decimari narrat, levitati eius tribuendum est. 

3) Quocum cf. Plut. c. 8: tjv ot noXlol EnaQxa.v.tiov itoleiiov 
dvoiia^ovaiv et Flori inscriptionem 'bellum Spartacium.' 

4) Cf. fr. IV 14: ''Avidior modo properandi factus.' 



— 45 — 

cessito i7C€i'y£6d'ai ad bellum eonficiendum dicit. Haec igitur 
Sallustiana particula iam agitur de rebus, quae gestae sunt 
pauUo postea quam Spartacus e Bruttio effugit. lam iterum 
alterius fontis sequitur frustulum, quod Crassum rursus in 

Bruttio obsessum osteudit inde a verbis xal 6 UTtaQxaxbg 

ig 6vvd"t]xag tbv KQa66ov TtQovxaXstto. Etenim alterius fontis 
haec esse elucet et ex equitibus illis denuo commemoratis 
(xal TcaQOvroav ot rav LTCTtiov) et ex verbis a)6aro navrl 
ra ergara dia rov nEQLrELxCe^atog^ quam quidem rem*aliter 
habet Plut. c. 10: aOrs rfig 6TQatLag nsQaLafSai tb tQi- 
tov. Postrema autem inde a: ysvo^ivrig ds trjg }idxr}g x, t. X. 
rursus Sallustii esse videntur. Videsne quam stupide res Ap- 
pianus permiscuerit et quam foede duos auctores consarcinaverit? 
lam nemo erit quin mihi concedat tales errores non Straboni, 
sed ipsi Appiano addicendos esse, neque dubitandum est, quin 
Appianus in fine libri primi secundique exordio Sallustium 
prius unicum, mox primarium quidem fontem habuerit. Alter 
autem auctor cuius duo illa ifL^k^fiata capitibus 118 — 120 
investigavimus quis sit plane nescio. Forsitan tamen idem 
sit qui etiam de coniuratione Catilinaria usurpatus est, simul 
idem cuius longiores particulas e Straboniana materie inse- 
quentibus in libris secrevit Otto.^) 

Frontini sex ad hoc bellum pertinent strategemata. Ac 
primum I 5, 20 (de Spartaci in Bruttio obsessi eruptione) 
e Livio haustum esse videtur, cum faciat contra Plutarchum 
(cf. c. 10: €x^6£ tiig tdq)Qov fisQog ov nokv yfj xal vXrj xal 
xXddoLg divdQcov cum Front.: ' caesis captivorum pecorumque 
corporibus') et Spartaco inimicissimam ostendit opinionem. — 
I 5, 21 (de Clodio ad Vesuvium a fugitivis fugato) rem ipsam 
narrat secundum Sallustium^), sed ultima verba 'ut aliquot 
cohortes gladiatoribus quattuoretseptuaginta cesserint' e Livio 
esse addita ipse comprobat numerus.^) I 5, 22 (de re contra 



1) i. e. II c. 118—148, cf. Otto p. 266 et lib. IV c. 2 — 21, cf. Otto 
p, 282. Sed haec si consideraverimus Ciceronis hypomnema fuisse con- 
iurationis Catilinariae fontem, quod voluit Buresch, negabimus. 

2) Cf. Plut. c. 9 et Flor. II 8, 4; viderat idem iam WOlfflin in 
Herm. IX p. 82. 

3) Cf. Oros. V 24, 1; Eutr. VI 7; Vell. II 30; per. 95. 



— 46 — 

Varinium gesta) cum Sallustio ita convenit ut mutila illius 
verba fr. Vat. col. II secundum Frontinum restitui possint. — 
I 7, 6 (de Spartaci bellico apparatu) quia et cum Floro et cum 
Sall. fr. IV 1 et 2 congruit, Sallustianum est. — II 4, 7 victoriam 
Crassi ad Camalatrum de Casto Gannicoque reportatam longe 
aliter enarrat atque Plut. 11; namque apud Plutarchum Sal- 
lustiumque cohortes, quae in hostium terga mittuntur prius- 
quam aggredi possent, detectae sunt ac deletae essent, nisi 
Crassus illis subvenisset; apud Frontinum vero cohortes circum 
missae commisso iam proelio in hostium terga invadunt pug- 
namque decernunt. Quare non dubito, quin e Livio hoc sumpserit 
Frontinus. — II 5, 34 (de eadem Crassi cum Casto Gannico- 
que pugna) a suo ipsius exemplo II 4, 7 vehementer discrepat ; 
namque hoc ad Cantennam montem eam factam esse, illo ad 
Camalatrum tradit, praeterea in tota pugnae descriptione ne 
minimum quidem affert, quod alterius exempli narrationi simile 
est. Attamen eandem pugnam dictam esse docet numerus 
hostium caesorum. Qui cum Livio^) iaudato in fine adseratur, 
reliquam de pugna narrationem Livianam esse neque minus 
Sallustianam''^) negaverim, cum plane abhorreat a Plutarcho. 
Ad tertium igitur fontem nobis nondum notum Frontinus hoc 
loco redire putandus est. 

Diodori fragmentum XXXIX 21, quod de Spartaci 
moribus agit, quos habeat auctores incertum est. — Praeterea 
belli gladiatorii breviter mentionem faciunt etiam Augustinus 
de civ. Dei III 26, Ampelius lib. mem. c. 40 et 45, schol. 
ad Luc. II 554 (Usen.), Caecilii fragmentum apud Athen. 
VI p. 272 servatum. 



1) Cf. per. 97 et Oros. V 24, 6. 

2) Duo haec proelia quasi duae eiusdem partes fuissent, coniungere 
studuit Drumann IV 80, similiter Neumann H p. 67 adn. et Schlimmer 
1. 1. p. 69. Pari negligentia Bludau utramque relationem e Sallustio 
haustam esse fragmentis quibusdam falso adhibitis contendit. Contra 
recte Mommsen coniungi eas non posse intellexit, sed num iure posterio- 
rem Frontini narrationem acceperit dubito. 



— 47 — 

Caput V 

De bello Mithridatieo tertio 

§ 1, De bello illo gravissimo a LucuUo contra Mithri- 
datem, deinde contra Tigranem octo per annos gesto multo 
certiores facti sumus a scriptoribus, quam de ceteris rebus, quae 
Sallustii historiis narratae erant. Attamen, quod sane mireris, 
de temporum ratione dissenserunt viri docti quidam; namque 
Druraann^) ita res gestas distribuit, ut amio 12 LucuUus in 
Pontura invaserit, 71 proelia corapluria ad Cabiram facta, 
anno 70 Amisus, Sinope, Heraclea ceteraeque Ponti urbes 
captae sint, hieme 70/69 Lucullus Asiam provinciam admini- 
straverit. Sed optirao iure hanc rationera abiecit Mommsen. 
Itaque iam autumno anni 73 LucuUus et Cotta in Pontum 
profecti^) sunt, hieme 73/72 LucuUus Araisura obsedit, sicut 
docet Plut. Luc. c. 33^): ZlalXov6Tiog ^sv ovv <pri6i laXEnGjg 
diatsd^rivai toxjg (StgatLatag TtQog avtbv svd^vg iv aQxfj tov 
Ttolsfiov JtQog Kvt,tK,(p nal ndXiv TtQog 'Ay,L6a 8vo %SL^Sivag 
i|^ff sv %dQazi dLayayslv dvayxa^d^svtag; deinde ^std tbv 
XSi^&va^) i. e. vere anni 72 ad Cabirara processit, ubi per 
aestatem hiememque eum contra Mithridatera pugnasse elucet 
e Phlegontis fragmento^), quod ad annura 72 pertinet: Asv- 
xoXkog ds 'A^iabv STtoXLOQHSL xal MovQijvav sitl tfjg noXiOQXLag 
xataXLncov ^std dvotv tay^dtOLV^ avtbg fistd tQL&v dXXcov 
nQoijysv snl Ka^SLQcov^ onov dLSj^SL^at^s^ xal 'AdQLavbv snsta^s 
noXs}ii]6aL MLd-QLddtTj xal noXs^^6ag svLicr}6s. Anno deinceps 
71 oppida ad Pontura sita capta sunt; etiara Heracleara hoc 
anno expugnatara esse, non insequenti, sicut statuerunt plerique, 
sequitur ea e re, quod obsidio, quae coepta est anni 73 
autumno, biennium durasse narratur. Totum igitur annum 70 
LucuUus in provincia degit. Qua cum ratione convenit Meran, 

1) p. 133/140; nimirum cum hoc facit Neumann II p. 96. 

2) Memn. c. 43. 

3) Hoc loco nisus iara Fischer „R6m. Zeittafeln" p. 202 Drumanni 
falsam opinionem refutaverat. 

4) Plut. Luc. 15. 

6) fr. 12 (F. H. G. HI p. 606). 



— 48 — 

c. 55: Mid^Qiddrrjg d' iviavtbv xal ^ilvag dxta) iv totg 
fjCiQ£6tv trjg 'jQ^sviag diatQi^iov ovtcch slg 'dipiv %ati6tri Tl- 
yQavov X. t. L; cum vero exeunte aimo 70 convenisse eos veri 
simillimum esset, effugit in Armeniam proelioque Cabirensi vic- 
tus est Mithridates vere anni 71. 

§ 2. Scriptorum qui de bello Mithridatico egerunt summo 
est momento Plutarchus. Quem in vita Luculli scribenda 
primarium fontem Sallustium habuisse Peter^) rectissime de- 
monstraverat; extiterunt quidem, qui Sallustium esse fontem 
Plutarchi negarent^); Plutarchum enim quasi uno decursu fluere 
unoque manare e fonte rati, ubi quicquam ad Sallustianam 
memoriam minus quadrare iis visum est, statim totam vitam 
a Sallustio abiudicandam esse putabant et Livium aliumve 
auctorem statuebant. Sed acutissime Otto^) conglutinatam 
e variis trium scriptorum, Sallustii, Livii, Strabonis particulis 
Plutarchi narrationem esse, tamen primarium eius auctorem 
Sallustium fuisse demonstravit. — Omnino Plutarchus inde 
a capite 5 (i. e. a LucuUi consulatu) prorsus alios atque antea 
auctores consuluisse videtur; usque autem ad caput 9 Sallustium 
fontem esse comprobant et acerba optimatium corruptorum 
castigatio et seditiosi in Asia exercitus descriptio*), praeterea 
complura Sallustii fragmenta. Sed prodigium illud c. 8 Mario 
et LucuUo factum a Sallustio abiudicaverim. Aperte enim 
narrationis cursus graviter interrumpitur, quoniam antea iam 
prope Chalcedonem LucuUus est videtque ingentes hostium 
copias, tum subito in Phrygia cum Mario congredi dicitur, at 
statim denuo ante Chalcedonem stat. Prorsus autem discrepat 
prodigium iUud a SaUustiano genere narrandi; cognoscimus 
igitur hoc a Plutarcho in mediam SaUustii narrationem inser- 



1) 1. 1. p. 106. 

2) Sicut Grashof „de fontibus et auctoritate Cassii Dionis" (diss. 
Bonn. 1867); Lauer „de scriptoribus belli Mithridatici tertii" (progr. 
Wetzlar 1871); Schacht „Quelle Plutarchs in der vita des Lucull." 
(progr. Lemgo) ; comprobavit Peteri sententiam Gleitsmann „de Plutarchi 
in LucuUi vita fontibus ac fide" (diss. Erlang. 1883). 

3) 1. 1. p. 315 sq. 

4) Cf. Otto 1. 1. p. 316. 



— 49 — 

tum esse, ex Livio quidem, ut opinor, qui talia referre solebat.') 
Brevem totius obsidionis imaginem c. 9 sequuntur res quaedam 
mirae diversis ex auctoribus excerptae. Ac primum fabula illa 
de nuntio submarino neque e Sallustio (cf. frag. III 19) neque 
e Livio (cf Oros. VI 2, 14; Flor. I 40, 16; Frontin. EI 13, 6) 
orta esse videtur, Graecum autem fontem iure statuunt Arnold^) 
et Otto. Cum vero quae sequuntur de lintribus, quibus Lucullus 
milites Cyzicum transduxit, Strabonem fontem prodant^), etiam 
illud Straboni attribuendum esse videtur. Duo prodigia cap. 10 
accurate cum Obsequ. cap. 60 congruentia Liviana esse iam- 
dudum constat; tertium sriptoris est, cui Ilium notissimum 
erat (xa.1 (StrjXrjv rtvcc doy^ata )cal yQccfi^ata nsQi tovtav 
ixovaav idsixvvov 'Iltstg), nempe Strabonis. Insequenti c. 1 1 
numerus captorum e Strabone insertus est (cf App. Mithr. 75), 
cetera omnia Sallustii sunt. Dein Plutarchus, qui proelium inter 
Lucullum atque fugientem Mithridatem non ad Aesepum, sicut 
App. 76 et Memn. 40, 5, sed ad Granicum commissum esse 
falso dicit, hunc errorem e Sallustio hausit; Florus autem, 
qui praeter Livium etiam Sallustio usus est, haec conglutinavit, 
cum proelium ad utrumque fluvium factum esse diceret, qui 
quidem quattuor fere milliaria distant, i. e. amplius iter unius 
diei.*) Fine capitis particula Livii addita est (^Asyovtat 8s 

^vQidSsg ov TCoXv dij tav tQtdxovta XstTtovGat diacpd-a- 

Qilvat, cf. Oros. VI 2, 19: 'Nam plus quam trecenta milia ho- 
minum fame et morbo in eadem obsidione amisisse fertur'). 
Capitis 12 initium fonti Graeco deberi ostendunt versus illi 
Homerici, quibus dormientem alloquitur Aphrodite LucuUum; 
scilicet idem est de Ilio auctor, quem c. 10 reperiri posse 
putabamus^); res quae sequuntur simillime enarrantur apud 
App. 77, quod praecipue manifestum est numero navium 



1) tovto fisv ovv (pccalv iv ^Qvyia — — — cvfi^iivai, tb nd&og, 
cf. Judeich 1. 1. p. 45. 

2) 1. 1. p. 89. 

3) Cf. frag. 80: dips S' faxvasv siani[iil>cci tivccg vvKtcoQ cum Plut : 
^lad-ov 8i vvKtbg StansQdaavtsg KtX. 

4) Attamen Drumann IV 131 ineptam Flori narrationem praetulit. 

5) De Graeco quodam auctore cogitavit iam ante Ottonem Arnold 
1. 1. p. 89. 

Sallustius, ed. Maurenbrecher. I. 4 



— 50 — 

a LucuUo captarum: Strabonem igitur quasi manibus depren- 
dimus auetorem. Sed finis capitis, quo de Mario capto et ne- 
cato agitur, differt ab Appiano, congruit cum Orosio, cf. OTtojg 
i^ov£idi6d-sls oial xadv^Qiad-Eig ajto&dvoi cum Orosio: 'Marius 

extractus meritas hostilis animi poenas luit.' Quam 

ob rem Livio haec res attribuenda erit. 

Cap. 13 diversis e fontibus compositum est; namque initio 
mysteria Samothraces commemorata Strabonem auctorem esse 
ostendunt. Sed mox de naufragio Mithridatis dissentit a Stra- 
bone; namque cum Appianus c. 78 (atque cum eo Livius) 
Mithridatem Sinopen ex tempestate servatum venisse, inde 
Amisum vectum narrent, apud Plutarchum Heracleam con- 
fugit («tg trjv IIovtiXYiv 'HQccxXeiav i^sdco&rf), quod non solura 
rectum^), sed etiam a Sallustio ita narratum est (cf. epist. Mithr. 
§ 14: 'Naufragiis apud Pariura et Heracleam militum opti- 
mos cum classe amisi'). Hac igitur de re Sallustius fons a 
nobis cognosci potest. Deinde epistulam LucuUi ad senatum 
scriptam supra suo loco omissam e Strabone addit; conspirat 
enim cum Appiano cap. 11, discrepat a schol. Gronov. p. 442, 
a quo Sallustiura excerptura esse infra disputalntur: 'Quando 
ibat Lucullus ad bellura, ceperat pecuniam infinitam, ut suis 
militibus bello daret; iste accepit' etc; contra Plutarchus: 
Wri(pit,o^ivrig y&Q avtrlg — — «jro tQi^iiXCav taXdvtav «|- 
aQtve6Q'ai vavtixbv iiccbXv6s — — cog avsv dajtdvrjg tatg 
tS)v Gv^^dxcov vav0i Mid^Qiddtriv ix^alst trjg d^akdttrjg. 

Cap. 14 ea quae de divitiis, in quas milites Romani in- 
ciderunt, narrantur, deinde cap. 15 priorem fere partem, qua 
de clade equitum Roraanorura, Poraponii virtute, LucuUo e loco 
iniquo per Graeculos quosdam liberato agitur, e Strabone 
fluxisse, cetera autem Sallustii esse iam Otto coU. App. 78 et 
79 demonstravit. 

Deinde cap. IG de Olthabante^) Scytha narratiuncula ad 
Sallustiura^) referenda est; etenim simillime idem narrat Fron- 



1) Cf. Memn. c. 42. 

2) De forma nominis nihil fere constat, cum ille Olthakos Plutarchi 
Adathas Frontini, Olkabas Appiani libris nominatus sit. 

3) Otto et simul Vogel p. 41 neglectis differentiis hoc caput Stra- 
boni attribuerunt. 



— 51 — 

tinus II 5, 30, longe diverse Appianus cap. 79. Namque cum 
Appianus disceptare nolit, proditione an casu omnia facta sint 
{sCts im^ovXsvav xal do^ag v7i07itsvs6d-aL , sCts 6vv oQyi] 
nsQLv^QLGd-ai, vofiL^cov), atque per totam enarrationem sine ira 
et studio ipsas tantum res tradat, Plutarchus et Frontinus 
castrensem praebent Romanorum relationem, qui iUa in re pro- 
ditionem aliquam barbari inesse statim suspicabantur. Praeterea 
conferas: '^AA' sq)r} occoXvovtog sigsXsvGsiS^aL nsQl JtQay^atog 
avayjtaLOv xal fisydkov dLa}.s%%'rivai ^ovko^svog cum Front.: 
^Cum tamquam nuntiaturus subitum aliquid ac necessarium 
intrare vellet', deinde Plut.: ka^cov thv Xnnov djcrjka6sv sCg 
tb MLd-QLddtov GtQatoTCsdov ccTtQaxtog cum Frontino: ^Equis, 
quos ante portam paratos habebat, ad Mithridatem refugit 
irritus', iam antea Plut.: dvrjQ 06a xsLQog SQya xal toX^rjg sv 
jtoXsfia dLajtQsnrig dnavta cum Front.: ^Quodam eminente 
viribus' et Sall. fr. inc. 31: 'In proeliis actu promptus*. Fron- 
tinus igitur atque Plutarchus eodem usi esse fonte videntur, 
scilicet Sallustio, Strabo contra rem non e Romanorum parti- 
bus enarravit. Attamen Plutarchus in describendis singulis 
etiam Strabonem^) adhibuit, cf.: ysvog d' sl6lv ol ^avddQLOL 
^aQ^dQcov tav nsQl tijv MaLatLv OLXOvvtcov cum Strab. 
geogr. XI p. 495 et: Sog ts tQans^i^g xal 6vvs8qCov nots 
noLSL6&aL xoLvcovov cum App. 79: tQans^rjg ts xal yvco^r]g 
xal dnoQQYJtcov dh,Lov(jLSvog. Insequenti cap. 17 e Livio"^) 
insertus est numerus occisorum apud Cabiram hostium (ovrot 
ndvtsg, cog XsystaL, nlriv dvstv xatsxonrjaav)'^ Strabonis est 
capitis media pars de fuga ducum Ponticorum eorumque in 
castrensi tumultu morte.^) Reliqua Sallustii sunt, id quod im- 
primis docet militum rapientium inoboedientia. Mox de auro 
mulo alicui imposito atque a militibus Romanis direpto duas 
praebet relationes Plutarchus, quarum altera: sCts dnb tavvo- 
lidtov naQSi6ns66vtog Strabonis^), altera: si'ts tov ^a6Llscog 



1) Minime vero hoc commovere debuit Ottonem, ut omnia Stra- 
boni suo vindicaret. 

2) Cf. Otto p. 318. 

3) Cf. App. c. 81. 

4) Cf. App. c. 82. 

4* 



— 52 — 

sTCLrrjdsg a^^akovros avrbv sig rovg dicbxovrag Sallustii Livii- 
que^) est. 

Cap. 18 maiorem partem, qua caedes mulierum Pharna- 
ciae iubente Mithridate facta refertur, Straboni addicendam esse 
bene suspicatus est Otto; etenim cum Plutarchus duas narret 
Mithridatis sorores ibi occisas esse, unam novisse videtur Sal- 
lustius, cf. schol. Gron. p. 439 (Orell.): 'iste (scil. Mithridates) 
auctore Sallustio et fratrem et sororem occidit' etc. Porro 
Straboni iure attribuit Otto, quae cap. 19 de nrLtSsi oppidi 
Amisi et de Tyrannione, ipsius Strabonis magistro, referuntur. 
Mox cap. 20 conditionis provinciarum descriptio, quippe qua 
acerbissime vituperetur equitum et optimatium factio, bene 
quadrare ad Sallustium videtur neque minus ampla legationis 
Appii Clodii ad Tigranem factae enarratio 21 — 22. Sed illud 
de Metrodoro Scepsio STtSi^odiov, quod non congruit cum Stra- 
bonis fr. 87, item Amphicratis historiolam unde habeat Plutar- 
chus plane nescimus. Quae sequuntur cap. 23 — 24 e Sallustii 
et Strabonis frustulis conflata sunt. Etenim initium, quod 
arte cohaeret cum cap. 20 et quo AovttovXXsLa in Asiae mi- 
noris urbibus instituta esse narrantur — contra Apjj. 76 hanc 
rem velut anno 73 gestam rettulit — Sallustianum est. Sed quae 
habet Plutarchus de capta Sinope, e Strabone addita esse iam 
evicit Otto coUatis fr. 84 et App. 83; et quidem ineptissime 
ea adiecta esse existimo, cum Sinopen re vera autumno anni 71 
expugnatam esse ex App. 83, Strab. fr. 84, Memn. c. 52 (coU. 
cap. 43) eluceat, Plutarchus vero hanc rem initio expeditionis 
in Tigranem susceptae i. e. principio anni 69 adnexuerit. PauUo 
infra cap. 24, cum interea in enarranda hac expeditione per- 
rexerit, denuo e Strabone foedus a LucuUo cum Machare ictum 
refert, quod re vera iisdem quibus obsidio Sinopes^) tempo- 
ribus factum est. Simul cognoscimus reUqua omnia, in quae 
has duas Strabonis particulas inepto loco Plutarchus iniecit, 
non Strabonis, SaUustii igitur esse. Prodigium autem, quod 
transgresso Euphratem LucuUo contigisse narratur, minime Sal- 



I 



1) Cf. Flor. I 40, 18: *rex callidus spargi aurum a fugien- 

tibus et pecuniam iussit, qua sequentes moraretur.' 

2) Cf. Memn. c. 54. 



— 53 — 

lustio tribuamus; sed rectius fortasse Livium, ut saepius, etiam 
hic talem rem Plutarcho tradidisse putemus. 

Cap. 25 — 35 non iam sicut antea alienas particulas Plu- 
tarchus cum primario fonte suo Sallustio coniunxit; namque 
uno fere eodemque sibi pari fluxu labitur pulcherrime enarratio 
rerum annis 69 — 67 gestarum. Sallustium vero fontem esse 
comprobant sat multa argumenta, quae iam satis coUegerunt 
Peter atque Otto. Saepius quoque Plutarchus ab Appiano dissen- 
tit et in minoribus et in gravioribus rebus. Ante omnia autem, 
id quod urgere operae pretium est, in pugna ad Tigranocerta 
commissa vehementissime discrepant; Plutarchus enim comme- 
morat duas cohortes duce Lucullo clibanarios dextro in cornu 
coUocatos e dextra aggressas esse, cUbanarios autem in reli- 
quam peditum aciem coniectos, tum omnes etiam in fronte a 
Romanis impugnatos fugatosque esse. Contra Appianus tradit 
omnem Romanorum peditem longo circuitu in terga Armenio- 
rum properasse, tum in impedimenta invassise, calones ad pe- 
destrem copiam confugisse, pedites a tergo equites cum 
Romanorum equitatu proeliantes perturbasse. Ceterum recte 
Plutarchum enarrasse et ex Memn. c. 57 elucet et ea e re, 
quod quae Appianus tradidit numquam uUa in pugna per 
uUum exercitum imperatoremve fieri possunt. InteUegimus 
autem novo exemplo^) quam diverse pugnae a scriptoribus 
descriptae sint ac quam caute talibus eorum descriptionibus 
nos uti oporteat. Nec minoris momenti est, quod secundum 
App. 85 et Mithridates et Tigranes pugnae interfuerunt, secun- 
dum Plutarchum cap. 29 Mithridates fugienti demum exercitui 
Armenio occurrit. lisdem capitibus Livius bis laudatur, prae- 
terea semel adhibitus esse videtur (cap. 28: jdaystccL de tav 
fiev 7t£^G)v vTteQ dexa ^vQiddas diatpd-aQrivaL, tcav d^ ImcBGiv 
dXiyovg Tcavtdnaei SiacpvyeLv)] Strabonem agnoscimus^) cap. 29 
(&6te xal tovg GtQatnhtag cicpeleLGd^aL jcal tbv AovxovXXov 
d-av^id^e0d-aL, ort dQa^^^v ^Lav ix tov 8yi^o6lov ta^LeLov (lii 
Xa^av avtov ^|' adtov dLcoxeL tbv TtdXe^ov), quod contra SaUu- 
«tium pugnare suprademonstravimus; deinde cap. 31 de Artaxata 

1) Cf. quae de pugna ad Camalatrum vel Cantemiam facta supra 
disseruimus. 

2) Cf. Otto p. 322. 



— 54 — 

{Asystai d'Jvvt^av tbv KaQx^doviov xtX. cf. Strabonis fr. 91), 
tum cap. 32 de Nisibi [sig tijv Xsyo^evrjv Mvydovixijv xatf- 
^aiVE X. t. l.\ denique cap. 35 {TQidQiog d' ag stoofiov ccq- 
jtddaL tb vixrj^a xtL cf. App. 89). 

Ad Sallustianam huius belli narrationem accedit etiam 
foedus illud praeclarum inter Mithridatem et Sertorium anno 75 
factum, de quo Plutarchus agit vit. Sert. 23 — 24. Etiam hoc 
e Sallustio haustum videtur, quod imprimis comprobat totius 
narrationis studium popularibus Sertorioque amicum. Id enim 
agit Plutarchus (vel Sallustius), ut noluisse Sertorium populi 
Romani provincias Mithridati tradere ostendat; sed hoc men- 
dacium esse aut popularis factionis aut ipsius Sallustii ex 
Appiano c. 68 satis superque constat. 

§ 3. Cassium Dionem lib. XXXVI 3—19 de bello 
Mithridatico Sallustio unico fonte usum esse iam Wilmans') 
putaverat, dein Grashof^) accuratius coUatis Sallustii fragmentis 
comprobaverat. Sed hic differre quodammodo Plutarchum Dio- 
nemque existimavit; cum autem Dionis auctorem Sallustium 
esse affirmaret, a Plutarcho alterum scriptorem adhibitum esse 
ratus est. Livium etiam huius libri sicut reliquorum fontem 
esse Grleitsmann^) contendit, de eodem Otto quoque cogitasse ' 
videtur. Attamen adeo congruit Dio et cum Sallustii frag- 
mentis et cum Plutarcho, ut minime Livium, certo Sallustium 
auctorem eum habuisse unicum equidem existimo. — Ac pri- 
mum c. 3* (Dindorf. apud Xiphilin. p. 3) una cum Plutarcho 
Tigranem solum pugnae Tigranocertanae interfuisse tradit*), 
Livius contra et Appianus etiam Mithridatem affuisse narrant. 
Deinde cap. 3 etiam errorem Sallustii sequitur regem Persarum 
Arsacem appellans (cf. Phleg. fr. 12); ea autem, quae legatis ad 
illum mandantur, ex epistula Mithridatis Sallustiana hausta sunt. 
Cap. 4 de Lucullo Romae graviter vituperato plane consentit 
cum Plut. 24; etiam illud, quod inimicos postea consilium suum 






1) „De fontibus et auctoritate Dionis Cassii" (diss. Berolin. 1835). 

2) 1. 1. p. 6. 

3) 1. 1. p. 18. 

4) Quomodo Gleitsmann aliud quicquam et quidem contrarium in 
Dione videre potuerit, equidem noa intellego. . 



— 55 — 

perfecisse iam hic ostentatur, utrique commune est (xccl fiera 
tavd-\ cog xal avd^ig tb avtb tovto nenoirixevai edo^s, tbv 
vTtatov avta tbv xar' exetvov tbv %q6vov ovra dtddoiov ejce^- 
ipav cf. cum Plut.: ovTot ^ev ovv e^eiQyd<Savto XQ^^^ "^W 
ttvtcbv VTc6xte0iv). De expugnatione Tigranocertorum cf.: ^ra- 
6ia0dvtcov JtQog tovg ^AQiteviovg tav h,ev(ov cum Plut. 29: tav 
'EkXt^vav JtQbg tovg ^aQ^dQovg 6ta6ia6dvt(ov et td fihv dXla 
dirjQTcdsd-r} cum Plutarcho: ti^v de noliv 8iaQ7cd6ai TtaQe- 
daxe totg 6tQatiG)taig , neque minus de Arabibus ceterisque 
populis subiectis congruunt. De Parthorum ad Romanos lega- 
tione cf. Dio. c. 5: 7CQe6^eig ts ot dvtene^ipe xal cpiXCav te 
•Kal 6v(i(iaxtav s67CSi6ato cum Plut. 30: '^ycs 7CQS6^eia TtaQ^ 
avtbv sig cpiXtav TtQoxakovfievov xal 6v[i(iaxiav. De rebus 
insequentibus dissentire uterque Grashofio visus est; attamen 
meo quidem iudicio optime alter alterum supplet atque con- 
tinuat: Arsaci ob praesentiam Sextilii legati suspicio commo- 
vetur (Dio), quare denuo appropinquare incipit ad Tigranis 
Mitliridatisque partes, qui antea eum ad foedus invitaverant; 
quod animadvertit Sextilius LucuUumque certiorem facit (Plut.); 
LucuUus iam beUum adversus tres reges animo volutat (Plut.), 
Arsaces igitur ab utroque foedere recedit mediamque tenet 
partem (Dio.). Nonne igitur optime inter sese conspirant 
scriptores duo? Plutarchus autem omnia, quae ad efferendum 
LucuUum necessaria non «rant, omisit, praecipue priorem iUam 
Mithridatis ad Arsacem epistulam. Deinde cap. 6 conferas: 
fis6ovvtog 7]drj tov d^SQOvg cum Plut. cap. 31: Q-SQOvg dx^d- 
^ovtog et tivd ts trig yrig s%6Q%^ri6sv — — xal cog ovdev 
fiaXlov exivovvto, en avtovg aQ^ri6ev cum Plut.: xal noQ&av 
ev oTpei tr}v x^Q^^ or^x exivei 7cenXriy6tag nokkdxcg, dva6tdg 
s^ddi^sv STC 'jQtdi,ata. Ipsam ad Arsaniam flumen pugnam Dio 
omisit, sed quae generatim de pugnandi ratione Armeniorum 
dicit, cum singuUs Plutarchi rebus consentiunt. Neque magis 
discrepant Plutarchus et Dio cap. 8 de causis, quibus LucuUus 
redire coactus sit; namque SaUustii narratio ita fere compo- 
nenda est, ut et tempestas (Plut.) et fames (Plut. cum Dione) 
et vukiera gravia miUtum (Dio) coniuncta iram seditionesque 
exercitus concitaverint, quibus LucuUus ut reverteretur commo- 
tus est. Deinde cap. 14 — 15 ea e re, quod miUtes Triarii 



— 56 — 

parum oboedientes disciplinaque militari vacui effecisse nar- 
rantur, ut pugna minus prospere Romanis eveniret ( — prorsus 
aliam causam cladis commemorat Strabo apud App. 89 et 
Plut. 35) — Sallustium manifesto tenemus. Mox seditionis 
exercitus cap. 16 duae causae a Dione afferuntur, et luxuria 
militum Nisibi hiemantium et P. Clodii orationes turbulentae. 
Quarum utramque etiam a Sallustio esse commemoratam ex 
frag. V 8^) et Plut. 34 intellegimus. Postremo quae Dio ad 
mores naturamque LucuUi describenda affert, pleraque reperi- 
mus etiam apud Plut. cap. 33. 

Vel liisce e rebus satis superque eluceret Sallustio usum 
esse Dionem, sed accedunt multa Sallustii fragmenta, quae in 
Dionis verbis latine translata vel abbreviata animadvertimus, 
et quorum pleraque coUegit iam Grashof. Conferenda igitur 
sunt Xiphil. p. 3 cum frag. IV 54, Dio cap. 8 cum frag. IV 
52 — 53, cap. 11 cum frag. inc. 46 et V 1 — 3, cap. 17 cum 
frag. V 11 et 10 (quocum cf. etiam Plut. cap. 35: aTtikntov 
tag Td^eig, cog dq)£LiiavoL 66y(iatt tfig CtQataCag), denique 
cap. 19 cum frag. V 12. Cum autem alius scriptoris atque 
SaUustii vestigia nusquam apud Dionem investigari possint — 
etiam cap. 13, quo de Comanis oppido agitur, ad SaUustium 
geographicorum et mythologicorum studiosum bene quadrare 
videtur^) — omnem de beUi Mithridatici annis 69 — 67 apud 
Dionem materiem ad SaUustium cwag Wilmansio ac Grashofio 
referamus. 

§ 4. Plutarcho inter tres auctores discerpto et Dione 
omnino SaUustio addicto iam Livii fontes discemamus, cuius 
memoriam praebent tam Orosius, Eutropius, periochae, 
lulius Obsequens, S. Rufius Festus quam istae Plutarchi, 
Flori, Frontini partes, quas e Livio excerptas esse iudican- 
dum est. Inter primarios huius beUi fontes Livium praecipue 
SaUustium habuisse iam divinarunt quidam^); satis autem mul- 
tis locis SaUustium apud scriptores Livianos cognosci puto. 

1) *Ceteri negotia sequebantur familiaria legatorum aut tribunorum, 
et pars sua commeatibus, mercatis.' 

2) Complures hoc capite fontes ipsum adiisse atque examinasse 
Dionem contendit Lauer 1. 1. p. 13. 

3) Arnold p. 89, Otto p. 316 adn. 1. 



— 57 — 

De foedere Mithridatis et Sertorii Orosius VI 2, 12 et 
perioeha 93 cum Plut. Sert. 23 — 24, quoad quidem iudicare 
possumus, consentiunt; conferenda quoque sunt Orosii 'Fannius 
et Magius de exercitu Fimbriae profugi' cum Ps.-Ascon. p. 183: 
'Transfugae de Valeriano exercitu.'^) Antequam Sallustius 
belli Luculli enarrandi initium fecit, de exercitu Pontico plura 
disseruit (cf. Plut. cap. 7). Quod etiam Livium fecisse disci- 
mus e per. 93: 'Apparatus dein regiarum copiarum pedestrium 
navaliumque.' Cum vero Servius ad Aen. 11 476 adnotet: 
'Curribus falcatis usos esse maiores et Livius et Sallustius 
docent', quod Sallustium fecisse in exercitu Mithridatis descri- 
bendo recte Kritz^) coniecit, etiam eadem in occasione Servium 
hoc in Livio repperisse concludere nobis licet; Livius igitur 
talia e Sallustio hausisse putandus est. Deinde seditionem 
militum, quam urgere Sallustii proprium est, reperimus etiam 

apud Livium, cf. per. 94: 'LucuUus poscentesque pugnam 

milites a seditione inhibuit.' De nuntio illo sub aqua ad 
Cyzicenos misso consentiunt Frontinus III 13, 6, Florus I 
40, 16, Orosius 1. 1. § 14, quos tres e Livio hoc hausisse con- 
stat^); sed Livius totam hanc rem in Sallustio'^) legit, quem 
quidem more suo ampliavit atque exomavit. Ibidem in falsa 
descriptione urbis Cyzici Livius cum Sallustio facere videtur, 
cf. Front. 1. 1.: 'Introitus urbis, qui unus et angustus ponte 
modico insulam continenti iungit' et Sall. fr. III 20: *Unde 
pons in oppidum pertinens explicatur'; uterque igitur de uno 
refert ponte. Contra Strabo fr. 80, qui certe Cyzicum optime 
noverat, duos testatur pontes inter oppidum et continentem 
fuisse. Quin dictionis Sallustianae vestigia prendimus apud 



1) Etenim horum schoUorum auctores Sallustio usos esse infra 
demonstrabitur. 

2) Fr. III 12 (Kritz). 

3) Cf. Lauer 1. 1. p. 10; Arnold 1. 1. p. 89. — Falso autem Heyn „de 
Floro historico" p. 61 Florum, Frontinum Wolfflin in Herm. IX p. 82 ac 
Bludau hoc ipsi Sallustio debuisse iudicarunt, cum uterque plura habeat 
quam in brevissimo Sallustii fragmento insunt. 

4) Cf. fr. III 19: 'Duos quam maximos utres levi tabulae subiecit, 
qua super omni corpore quietus invicem tracto pede quasi gubemator 
existeret. Ea inter molem atque insulam mari vitabundus classem 
hostium ad oppidum pervenit.' 



— 58 — 

Orosium § 20: 'Lucullus incruento milite novum genus 
victoriae adeptus est.'^) Deinde cf, Eutrop. VI 8: 'Armenia 
quoque minor, quam tenuerat, eidem sublata est' cum Plut. 19: 
xccl tijv fiLXQccv ^AQiLEViav TtaQuXa^dyv, quam rem apud ceteros 
scriptores frustra quaesiveris. Descriptionis regni Armenii 
Sallustianae, quam exhibet Plutarchus c. 21, vestigia nobis 
occurrunt etiam apud Eutrop. VI 8^); Arabes victos esse 
praeter Plut. cap. 25 narrat unus Livius apud Ruf Fest. 14 
('phylarchi Saracenorum in Osrhoena cessere superati'). In 
ipsa pugna Tigranocertana enarranda Livius Sallustium secutus 
est^); ex eodem sumpsit iTtsi^odiov iUud de tiara Tigranis, 
sed negligentia aliquid mutavit, cum non filio, deinde servo 
datam, sed statim a Tigrane abiectam esse tiaram commemo- 
raret (cf. Front. 1. 1. ^abiectis insignibus' et Oros. VI 3, 6: 
'diademate et tiara, ne agnosceretur, abiectis'). Complures 
populos sua sponte Romanis se subiecisse Sallustium secuti 
tradunt Dio 4 et Plut. 29; idem autem habet etiam Orosius: 
'tunc ad Lucullum totius paene orientis supplices venere legati.' 
Denique seditionem militum, qua LucuUus reverti coactus est, 
Livius e SaUustio sumpsisse videtur, cf. per. 98: 'LucuUum 
ne persequeretur Mithridatem ac Tigranem summamque vic- 
toriae imponeret, seditio miUtum tenuit qui sequi nolebant; 
[i. e. legiones Valerianae, quae impleta a se stipendia dicentes 
LucuUum reUquerunt].'^) Quin ipsum nomen legionum Vale- 
rianarum e SaUustii sermone promptum est. 

Quibus de causis Livium SaUustio praecipue usum esse 
negari non potest; verumtamen aUorum vestigia fontium apud 
eum dinoscenda sunt. Atque primum quidem cum Eutro- 
pius II 6, per. 93, Ruf. Fest. cap. 11 memoriae tradunt, 
Nicomedem Bithyniae regem morientem regnum suum Ro- 



1) Cf. Plut. 9: cbg oXiycov rj(iSQ&v ccvaincori xb viKrjiia jiccqcc- 
dmaoav avxoig et Serv. ad Aen. XI 421 (fr. III 16): 'laudat Sallustius 
duces, qui victoriam incruento exercitu reportaverunt.' 

2) 'Persas saepe vicerat, Mesopotamiam occupaverat et Syriam, 
Phoenices partem.' 

3) Cf. Front. II 2, 4. 

4) B Livii integro opere haec verba in periocham interpolata esse 
iure censuit Wolfflin in „comment. Mommsenian." p. 346. 



- 59 — 

manis testamento heredibus destinatis reliquisse, hanc Livianam 
esse memoriam certum est. Contra schol. Gronov. p. 437 
louge aliter refert: 'Iste mortuus est intestatus; pervenit 
ergo regnum eius ad populum Romanum; misit ergo populus 
Romanus ad regnum illud tenendum Ariobarzanem.' Quod cum 
plane a Livio discrepet, ex illo haustum esse nequit et sicut 
pleraque in scholiis illis rehita e Sallustio excerptum esse vi- 
detur. Cum Livio consentiunt etiam Velleius 1139: 'Bithynia 
testamento Nicomedis relicta hereditaria', Ampelius34 'Nico- 
medes moriens testamento ipse populum Romanum heredem 
promisit', Arrianus apud Phot. cod. 93: trjv ^ttGiksLav takEv- 
tcbv 'Pco^ttLOLg xttta dLtt&rjXtts ttJtsXLTCev, Appianus Mithr. 71: 
NLXOfi^^dovs ttQti te&vs&tog ccTCttLdog xal tijv ocQxriv 'Poj^ttLOLg 
ttTCoXLitovtog ^ idem b. c. I 111: 8vo (ilv ix dtttd^rjxav sd^vrj 
' PcnybaLOLg TcgogsyLyveto, BLd-vvLa ts NLXOfitjdovg ttTCokLnovtog xtX. 
Velleius atque Ampelius ad Livium redeunt; minime vero 
Appianus, sed de Strabonis et Livii communi nobis cogitandum 
est fonte.^) Qui partium Romanorum acerrimus extitisse vide- 
tur vindex, cum iniuriam, quam Bithynia occupata fecerunt 
Romani, celare voluerit, scribens testamento regis Romanis 
relictam eam esse, cuius rei exemplum ei tunc praebuit Cyrene. 
Ipse Sallustius quamquam filium Nicomedis Nyssaeque spurium 
esse iudicabat^), tamen non eo processit, ut publicum illud 
communeque mendacium in historias reciperet. Sed primum 
per alterum auctorem nobis ignotum (annalium puto scrip- 
torem)^), postea per Livium, qui eum sequebatur, verum occul- 
tatum est falsaque relatio imperio Romano tam grata in omnes 
usque ad nostram aetatem auctores irrepsit. — Itaque si fons 
Romanus extitit et Straboni et Livio communis, ex eodem pro- 
digia cum apud Obseq. c. 60 et Plut. c. 10 tum apud App. 75 



1) Neque enim Livium Strabo autlegit aut nsurpavit, cf. Otto p. 262. 

2) Cf. fr. II 48: 'Quos adversum multi ex Bithyniae volentes ac- 
currere falsum filium arguituri.' 

3) Auctor Livio Strabonique communis non Theophanes Mytile- 
naeus fuit, quippe qui de Luculli bello omnino non egerit, cf. Otto 
p. 311 et Fabricius „Theophanes v. Mytilene und Q. Dellius als Quellen 
der Geographie Strabos" (diss. Argentorat. 1888) p. 6. — Sed omnino 
nomina afferre iusto audacius erit. 



— 60 — 

narrata neque minus, si Livii esse recte opinatus sum, quae 
extant apud Plut. cap. 8 et cap. 24 fluxisse puto. Dein cum 
hoc scriptore partium Romanarum studioso optime conveniunt 
numeri in honorem exercitus Romani magnopere aucti. Velut 
trecenta milia ante Cyzicum fame mortuorum (Oros. 1. 1. et 
Plut. cap. 11) et centum milia ad Tigranocerta caesorum 
(apud Plut. 28) illi scriptori Livium debere puto, item sexa- 
ginta milia hostium ad Cabiram occisorum (perioch. 97). Et 
vides, quantopere auctor ille mentitus sit, cum apud Cabiram 
re vera omnino numerus Ponticorum quadraginta milia non 
excesserit. ^) Sed duos hos fontes, scilicet Sallustium et anna- 
lium scriptorem, Livium contaminasse existimo de pugna apud 
Tigranocerta facta, qua in describenda ut prorsus cum SaUustio 
facit, ita contra Sallustium (apud Plut. 29 et Dionem 3'') 
una cum Appiano c. 85 i. e. Strabone Mithridatem proelio 
interfuisse commemorat. Gravissimus praeterea est Appiani et 
Livii consensus de tempestate, qua Mithridates Pontum in- 
grediens afflictus est. Etenim et Orosius VI 2, 24 et App. 78 
per piratas eum servatum venisse Sinopen tradunt, sed secun- 
dum Sallustium Mithridates ex tempestate Heracleam confugit, 
unde multo demum post Sinopen vectus est.^) Quin in sin- 
gulis congruunt Appianus Orosiusque, cf.: 'Amisum cum 
magna difficultate pervenit' et App.: b&ev 6 }i£v ig 'A^L^bv 
ano xdlco dianXiGiv. Quem errorem utrumque e fonte illo 
communi sumpsisse necesse est. Contra Graecum potius fon- 
tem sapiunt, quae Strabo et Livius de rebus a Fannio et Metro- 
phane in Lydia, ab Eumacho in Phrygia gestis enarrant^), 
cf. Serv. ad Aen. X 712: *Livius Liarinem in Maeoniae par- 
tibus esse dicit, ubi per quinquaginta milia terrae igni exustae 
sunt; hoc etiam Homerum significasse vult.' Livius autem, ut 
recte autumasse mihi videtur Amold*), non amplius unum 
versum Homeri legit in auctore suo II. II 783: siv 'AQi^otg, 
oQ-L rpasl Tvcpcoeog afi^svaL svvdg, quo e versu taeterrimum 
Inarimorum nomen finxit. In summa autem rei consentit Livius 



1) Cf. App. 78; Plut. 15; Memn. 43. 

2) Cf. Menm. 42. 

3) Oros. VI 2, 16—18; per. 94; App. 76. 

4) 1. 1. p. 81. 



— 61 — 

cum Strabone geogr. XTTT 6 p. 626, qui suae opinionis aucto- 
rem laudat Metrodorum Scepsium. Etiam Strabo huius opi- 
nionis firmandae causa unum affert illum versum Homeri. 
Fortasse igitur etiam Metrodori commentariis ta tcsqI TiyQcivrjv 
inscriptis usi sunt Livius et Strabo. 

§5. MemnoacStrabo etsi nobis Sallustianam memoriam 
colligentibus non adeo usui esse possint, magiio tamen erunt 
momento ei, qui res gestas enarrare velit; etenim per utrum- 
que denuo edocemur, quam fallax mendaxque Romanorum de 
suis ipsorum rebus gestis fides fuerit; quin etiam Sallustii 
narratio saepius corrigenda esse ei, qui historicam eius fidem 
examinabit, videbitur. Qua de causa nobis quoque liceat, de 
utriusque fontium genere pauca disserere. 

Memno operis sui de rebus gestis Heracleae Ponticae 
libris XV et XVI etiam bellum Mithridaticum tertium narra- 
verat.^) Qui scriptor Romanis non favens, immo Ponticorum 
partes plerumque capessens etiam auctoribus usus esse vide- 
tur Ponticis vel Graecis, qui a Ponticorum partibus stabant. 
Similiter Strabo, cum ipse esset Ponticus Mithridatisque fa- 
miliae adnexus, nonnumquam non Romanam, sed Ponticam 
secutus est memoriam. Praeterea Strabo etiam Romanis usus 
est fontibus, velut Sallustio et ignoto annalium illo scriptore 
aliisque. Utrum vero uno eodemque fonte Graeco Memno 
Straboque usi sint^) an duo extiterint Ponticarum partium 
scriptores, discemi non iam potest. Ponticam igitur illam 
memoriam partim apud Strabonem partim apud Memnonem 
reperimus hisce fere locis: Pugna ad Chalcedonem facta Memno 
c. 39 multo maiorem occisorum captorumque Romanorum nu- 
merum tradit quam Appianus Plutarchusque; Strabo igitur hic 
Romanos secutus est auctores^), Memno inimicos; conspirat 
autem uterque in describenda pugna, velut in Bastarnorum 

1) Cf. Mviller F. H. G, III p. 545 sq., c. 37 — 59. 

2) Id unum pro certo affirmare valemus neque Memnonem a Strabone 
neque hunc ab illo lectum esse; fortasse igitur Strabonis et Augusti 
aequalis fuit Memno. Hadriani aetati eum attribuit Christ „hist. lit. 
gr." ^ p. 566. 

3) Fortasse ipsum Sallustium, cf. Plut. Luc. 9, quamquam in ceteris 
ab 80 discrepat. 



— Q2 — 

impetu prae ceteris commemorando. Quod utrum fonti eorum 
communi casuine tribuendum sit dubium videtur. 

Naufragium Mithridatis Memno 42, 2, maioris momenti 
fuisse negat^), cum et Sallustius et Livius Straboque summo 
in periculo Mithridatem versatum maximoque detrimento afflic- 
tum esse tradant: itaque Strabo hac in rd Romanum auctorem 
(eundem quidem quem Livius) liabuit, Memno vero Ponticum. 
Res ad Themiscyram atque Amisum a Romanis minus prospere 
gestas occultare studuit Sallustius, cum onmino ibidem acrius 
pugnatum esse negaret^); contra Strabo (ap. App. 78) oppugna- 
tiones illas longius enarrat, auctorem nimirum secutus Romanis 
iniquum. 

Altero illo proelio ad Cabiram facto Strabo apud App. 80 
Ponticos, contra Plut. Luc. 15, i. e. Sallustius, Romanos vicisse 
narrat; in singulis rebus depingendis vix dissentiunt, cum 
uterque proelii discrimen eo adductum esse dicit, quod impe- 
rator (sive Lucullus sive Mithridates) ipse proeliantibus sese 
immiscuerit; dissentiunt vero in summa rei, cum Plutarchus 
eventum per Lucullum Romanis felicem, Appianus^) per Mi- 
thridatem Ponticis prosperum redditum esse contendant. — 
Pugna Triganocertana exercitus Armenii numerus a Memnone 
c. 57, 1 aeque atque a Phlegonte^) multo minoris aestimatur 
quam apud App. 85, Plut. 26, Eutrop. VI, 9. Videmus igitur 
Romanos auctores auxisse numerum, ut gloriam quoque Romanis 
augerent: quos etiam Strabo secutus est. Similiter apud Phle- 
gontem multo minor occisorum hostium numerus est quam 
apud reliquos; fortasse igitur ille eundem Ponticum scriptorem, 



1) ccpoSQM xsi[imvi TtSQntsaav tivag fisv r&v tqitjq&v a7ro§dlXei,, 
avTog Ss (iSTa roiv xXsiovaav v,tX. 

2) Cf. Plut. c. 15: n,aXav.aig r^ 7ioXtOQ%ia XQm^svog et Sall. fr. IV 42: 
'^Amisumque adsideri sine proeliis audiebat.' 

3) In Memnonis verbis 43, 3: sha timoyiaxCai GvvsaTrjaav dvo wv 
xr\v fisv ivCyicov oi ^Pco[iaroi, xr]v SsvxsQav S' ol UovxikoI quid lateat, 
Photii sane culpa obscurum est. 

4) Fr. 12 (F. H. G. III p. 606): xm Ss xstccqxco stsi (= 69/68) TiyQa- 
vr}g v.al ML&QiSdxrig a&QOiaavTsg ns^ovg fisv TsaaaQag fivQidSag, tmtsag 
Ss TQStg, xort xbv 'ixaXiv.ov avTO-us xdi,avz£g XQonov STtoXsfiriaav AsvkoXXo). 
Tial vi%d AsvnoXXog v.al nsvxdv.ig xiXioi fisv xcbv (isxd TiyQavovg snsaov, 
nXsiovg Ss xovtcov rjxi>,aXcaTCa&^r]aav xcoQig tov dXXov avyv.XvSog oxXov. 



— 63 — 

quem Memno, fontem habuit. — Deinde apud Menmonem 
Triganocerta ipsa non Graecorum colonorum seditione sed vo- 
lentibus imperatoribus deditur; Ponticus igitur ille turpissimam 
cladem suorum tegere voluit, neque vero eum sequebatur Strabo. 
In pugna inter Mithridatem atque Hadrianum commissa et apud 
Dionem c. 11 et apud Appianum c. 88 magni sunt momenti 
servi calonesque. Qui secundum illum perfecerunt cladem Ro- 
manorum ea re, quod a dominis defecerunt et ad Mithridatem 
se applicarunt, at secundum Appianum servorum subsidio fac- 
tum est, ut Romani nou plane dissiparentur; Sallustius igitur 
cladem proditioni tantum tribuit servorum, Ponticus, quo Strabo 
usus est, obicit Romanis, quod sola servorum, infimorum ho- 
minum opera servati sint. 

Tum eidem similive auctori Strabonis Graeco^) tribuamus 
res, quae in castris Mithridatis gestae sunt et quarum pleras- 
que iam collegit Otto.^) Accurata Strabonis^) de Sinope urbe 
enarratio fortasse adHeraclidem*)Ponticum redit. Praeterea 
euudem scriptorem, quo Livius quoque usus est, a Strabone 
adhibitum esse supra ostendi. Etiam Sallustius saepius usur- 
patus esse videtur, velut App. 72: i'97^ TCQog tovs cc^(p avrbv 
a^axl X7]jps<)d-aL rovg nolsiLiovg avriy.a^ cf. Plut. 9 ac Sall. 
fr. III 16. Porro res postremo Cabirae gestas et Plutarchus et 
Appianus ita narrant, ut Mithridates affuerit in castris et tumultu 
fugaque exortis cum ceteris e castris confugerit; at Memno 
refert c. 43 — 44 in castris duces tantum fuisse, ipsum regem 
in oppido Cabira moratum esse, unde nuntio demum de fugato 
exercitu allato in Armeniam excessisset. Itaque cum illi non discer- 
nant inter castra et oppidum Cabiram, Memno contra semper 
accuratissime distinguat, hunc verum tradere, Strabonem et 
Plutarchum errare existimo. Cuius erroris communis utrique 
fons SaUustius certe erat, qui rhetorum modo, ut res magis con- 
trahere complectique posset, scenam tragoediae iUius pauUum 
mutavit. — Tum Appianus 83 contradicit sibi ipse c. 63, 



1) Ceterum Graecus ille auctor non fuit Metrodorus Scepsius 
(iiGOQm^aiog , quoniam is iam anno 70/69 mortuus est. 

2) p. 307. 

3) Fr. 84 (Ott.) et apud App. 83 atque Plut. Luc. 23. 

4) Cf. Amold p. 88 et schol. ad ApoU. Rhod. H 956. 



— 64 — 

cum antea vectigalia a SuUa imposita iam soluta, postea 
nondum expedita dicit. Ergo diversis ex auctoribus haec sum- 
psit Strabo; cum autem App. 83 congruat cum Plut. 20, poste- 
riorem fontem Sallustium esse puto. — Mox Appiani c. 89 
de vulnerato per centurionem Mithridate, cum eadem res simi- 
liter enarrata sit apud Dionem c. 15, 1, e Sallustio fluxisse 
videtur. — Praeterea Strabo (ap. App. 112) ad describenda 
Mithridatis mores naturamque nonnuUa e Sallustii libro secundo 
mutuatus est; cf. ixxaLdExatog cbv ix tov ^aQBLOv tov 'T6td- 
67C0V n£Q6S)v ^a6iXi(og yt. t. L cum Ampel. c. 30, 5: 'ita Da- 
rius regnum obtinuit, a quo Artabazes originem ducit, quera 
conditorem regni Mithridatis fuisse confirmat Sallustius Cris- 
pus'; To 6a}^a d^ ijv ^iyag fifv, 6}g v7toS£LXvvov6iv o6a OTtXa 
X. T. X. cum fr. II 47: "'Mithridates corpore ingenti, perinde 
armatus'; xal tijv firjtsQa sxtSLvs xal tbv ddsXq^dv x. t. k. cum 
fr. ap. schol. Gron. p. 439 (Or.): 'iste auctore Sallustio et 
fratrem et sororem occidit, ad postremum ^matri)> comparans 
exitium' et fr. II 45: 'Sed Mithridates extrema pueritia regnum 
ingressus matre sua veneno interfecta'; fortasse autem totus 
huius capitis finis inde a verbis (povLxbg ds xal d)fibg xtX. e Sal- 
lustio excerptus est. 

§6. Frontinus sex rei militaris exempla ex belli Mithri- 
datici historia sumpsit, e quibus II 1, 14 et II 2, 4 (de pugna 
Tigranocertana) e Livio ^) hausta sunt, cum sicut Oros. VI 3, 6 
Mithridatem pugnae affuisse tradant et cum eodem de tiara 
a Tigrane abiecta congruant. — De exemplis II 5, 30 et III 
13, 6 supra iam dixi. — Tum Ps. Front. IV 5, 21 (de cap- 
tivis Cyzicenis) discrepat ab App. 73, cum captivi fortiter 
fortunam tulisse enarrentur, Appianus vero eos flebiliter de- 
precantes faciat. Romanum igitur suspicamur fontem, et Livium 
quidem, cum Sallustius hoc in libro nusquam appareat. Restat 
Front. II 7, 8, quo res alibi non tradita continetur, quam in 
obsidione Cyzici factam esse verisimillimum est, quoniam eo 
tempore saepius ordines deserere conati sunt milites Romani.^) 



\ 



1) Attamen Bludau utrumque exemplum Sallustio vindicare non 
dubitat. 

2) Cf. Sall. fr. III 36; Memn. 40; App. 72. 



— 65 — 

Florus I 40, 15 — 20 de pugiia ad Aesepuin vel Graiii- 
cum facta Livii et Sallustii narrationes misere contexuit; prae- 
terea verba 'cum ex mora obsidii regem fames et ex fame 
pestilentia urgeret' e Sallustio petita sunt, cf epist. Mithr. 
§ 14: 'in obsidio moranti frumentum defuit.' E Floro 
autem Orosii 'eadem mora, qua obsidebat' orta esse videntur. 

Quibus multo graviora sunt scholia quaedam ad Ciceronis 
orationes. Ac primum Ps. Asconius ad Verr. II 1, 82 (p. 183 
Orell.) de foedere inter Sertorium ac Mithridatem facto ad 
Salhistium redit, quem genuinus quidem Asconius praeter Livium 
et Fenestellam primarium habuit fontem, cf.: ^transfugae de 
Valeriano exercitu apud Mithridatem agentes' cum Sall. fr. 
n 49: 'Ibi Fimbriana e seditione qui regi per obsequentiam 
orationis et maxume odium Sullae graves carique erant'; ipsum 
autem nomen exercitus *Valeriani' e Sallustiano sermone de- 
promptum est. — Deinde scholiastae Gronoviani commen- 
tarius ad Ciceronis de imperio Cn. Fompei orationem multa 
etiam de beHo LucuUi commemorat. Qui cum duobus locis 
Sallustium auctorem laudet et onmia quae affert optime ad 
Sallustium quadrent, universam quae de hoc bello in scholiis 
illis est memoriam Sallustio tribuere non dubito. ') Velut ad 
Cic. 1. 1. §4 (p. 437) de Luculli in Pontum invasione convenit 
cum Plut. c. 14. — Ibid. (§ 5) de morte Nicomedis prorsus 
a Liviana memoria recedere, ad Sallustium autem redire supra 
disputatum est. — Ibid. § 9 (p. 438 OreU.) de legatione epistu- 
laque Mithridatis ad Sertorium de foedere faciendo missa cf. 
Plut. Sert. 23: yQcififiata IJsQtaQLCo xal koyovg xoftt^orrag. 
Optime autem dictum iUud Sertorii cum SaUustii genere nar- 
randi convenit. — Ibid. § 20 (p. 439) agit de obsidione Cyzici; 
ibid. § 22 (p. 439 et p. 440) de Mithridatis iuventute ipse 
laudat SaUustium. — Ibid. § 23 (p. 440) Mithridatem per Ti- 
granem benigno hospitio exceptum contradicit Appiano c. 82 
praecipueque Memn. 46 cf.: 6vvov6Cag tvxalv a^twv tavtrjg 
(lev ov tvyxdvsi. — Ib. § 25, ubi de clade legati Romani 



1) Scilioet non ipse legit Sallustium sclioliasta, sed huius memo- 
riam repperit in commentario illo antiquiore, e quo inepta breviaque 
scholia sua excerpsit. 

Sallustius, ed. Maurenbrecher. I. 5 



— 66 — 

agitur, ad Marcum Pomponium *) ad persequendum Mithridatem 
emissum pertinere existimo. Ib. § 28 et § 37 (p. 441 et p. 442) 
de corruptis per Lucullum Quintio aliisque magistratibus fon- 
tem Sallustium laudat. 

Ampelius c. 30 regni Mithridatici initia expliciturus lon- 
gius de Persis agit, quod aut e Trogo Pompeio^) aut ex historia 
aliqua trita excerpsisse videtur. Postremo quae dicit de Darii, 
Artabazis, Mithridatis genere debet Sallustio, quippe quem 
laudet; ipsum vero Sallustium legisse vix putandus est, sed ex 
historia aliqua grammaticove huius memoriam in suum librum 
transtulit. E Sallustio igitur eadem excerpsit Florus I 40, 1.^) 
— Ammianus Marcellinus XXIII 6, 56 cum dicit: 'cameli 
a Mithridate exinde (i. e. Bactria) perducti et primitus in ob- 
sidione Cyzicena visi Romanis', falsam Sallustii*) opinionem 
exhibet, in Sallustio igitur vel Plutarcho hoc legit. 

Auctor de viris ill. c. 74 in LucuUi vita enarranda, qua 
breviter huius belli res enumerat, Cornelium Nepotera plane 
secutus esse videtur, quem quidem de Luculli vita scripsisse 
scimus.^) Id. c. 76 verba: 'Mithridates rex Ponti oriundus a 
septem Persis' e Floro sumpsit; pauUo postea in verbis: 'Deinde 
eum Cabiris resistentem LucuUus fudit' miramur, cur Cabirense 
potissimum proeHum commemoraverit. 

Plinius II 235 rem narrat aliunde ignotam de Samosata 
a Romanis expugnata, quam aut e Livio aut e CorneUana 
LucuUi vita hausit.^') Deinde VI 10 pugiiae ad Zielam factae 
mentionem^) facit, quam nescio an ex Nepotis chronicis^) cog- 
noverit PUnius. 

Diodorus Siculus fr. lib. XXXVII 22^ rem quandam 
quae in Cyzici obsidione Mithridati accidit enarrat; sed de fonte 



1) Cf. Memn. c. 45, 1. 

2) Cf. Wolfflin, „de L. Ampelii libro memoriali." 

3) Cf. Heyn 1. 1. p. 51. 

4) Cf. Plut. Luc. 11: EccXovatiov Ss &aviio:^(o tots nQMtov cocpQ^ai 
'Pcoiiaioig yiafnjlovg XeyovTog. 

5) Cf. Plut. Luc. 43. 

6) Cf. indicem ap. Brunn p. 4. 

7) 'Civitas Ziela intus, nobilis clade Triarii.' 

8) Cf. Brunn p. 19. 



— 67 — 

nihil affirmare audeam, nisi eodem ex auctore fortasse hoc 
sumptum esse, ex quo habuit Strabo fr. 80. — Praeterea fr. 
lib. XXXVIII 22, 1 contemplationes continet, quae bene ad 
eandem obsidionem Cyzicenam quadrare videntur. 

Phlegontis fragmentum 12, quo res olympiade 177 
gestae enumerautur, summi est momenti; sed quosnam habeat 
auctores nescimus. Id unum, quod iam supra contendimus, 
veri simile esse videtur, de pugna Tigranocertana etiam Pon- 
tici Graecive alicuius scriptoris memoriam apud Phlegontem 
latere. 



Caput VI 
De minoribus rebus domi militiaeque gestis 
§ 1, De bello piratico Servilii 
De bello contra praedones P. Servilio duce Isaurico qui 
postea cognominatus est gesto tam egregie egit H. Jordan*), ut 
paucissima corrigenda relinqueret. Anno 78 expeditionis initium 
Servilius fecit SuUa etiam tum vivo.''') Sed iam quaeritur, quot 
per annos bellum gesserit. Namque imperium exercitus Ser- 
vilium per quinquemiium obtinuisse testatur Cicero Verr. 111211; 
contra Eutropii verbis: 'intra triennium bello finem dedit' 
nixi omnes adhuc viri docti durasse Servilii expeditionem usque 
ad anni 76 exitum existimarunt. Ciceronis vero verba ne sibi 
opponerentur Drumami^) argutiose ita interpretatus est, quasi 
Cicero quinquennio illo praeter tres belli anuos 78 — 76 etiam 
consulatus annum 79 triumphique annum 75 comprehendisset. 
Sed hae nugae sunt! An imperium proconsulare habuit Ser- 
vilius, cum Romae fuit consul? Sed bellum confectum esse 
anno 75 vel e loco quo apud Livium et Sallustium*) exitus 



1) Cuius iam defuncti dissertatio edita est in indice lectionum 
Regimont. aestat. 1887 habit. 

2) Cf. Suet. Caes, 3. 

3) IV 396, Schlimmer 1.1. p. 80; etiam Jordan eodem in eriore ver- 
satus esse videtur. 

4) Liv. lib. 93; Sall. hiat. II, fr. Aurel. col. VII -X. 



— 68 — 

eius narratus erat, deinde ea e re elucet, quod is qui Servilio 
succedebat L. Octavius anno demum 74 Ciliciam provinciam 
adeptus est; itaque si aestatem anni 74 reditui Servilii ac 
triumpho Romae habito tribuamus, en habemus quinquennium 
illud Ciceronis. Neque vero Ciceroni contradicere puto Eutro- 
pium, quippe qui nil nisi terrestre bellum adversus Isauros 
gestum significare mihi videatur. 

Primum igitur Servilius classem praedonum loco nobis 
quidem ignoto non incruenta victoria fugavit. ') Deinde oppida 
cepit piratarum in litore Lyciae ac Pamphyliae sita; e quibus 
primum Olympum expugnavit, ubi Zenicetes dux postquam 
frustra castellum montemque defendit sese conbussit^); exin 
Corycum, Phaselim, Attaleiam'') ceterasque Pamphyliae 
urbes subiecit. Corycum autem in Lycia situm tunc expug- 
natum esse et e tota rerum condicione et e verbis Strabonis: 
Tovtov 5' riv zal 6 Kd}Qvxog xal r^ Odcrjhg xal nokXa rav 
na^q)vlov icoQLd' Tcdvra d' Elksv 6 'l6avQLx6g elucere puto, 
neque debuit Drumann'*) hoc oppidum confundere cum cele- 
berrima Ciliciae illa urbe specu famoso nota. — Insequenti 
deinceps triennio (77 — 75) terrestre gessit Servilius contra 
Cilices et Isauros bellum. Ac primum Ciliciam'') pacasse vi- 
detur, ubi etiam ad oppidum Corycum eum venisse e Sallustio^) 
sequitur; deinde per Taurum in Isauros profectus^) Oroanda, 



I 



1) Cf. Flor. I 41, 4. 

2) Strabo fr. 96 ^ 

3) Cf. Flor. 1. 1.; Eutr. VI 3; Oros. V 23, 22; Ps.-Ascon. p. 173; schol. 
Gron. p. 404; Cic. de leg. agr. I 5; ibid. II 50. 

4) IV 397; item Jordan. Sed rectum iam Mommsen suspicatus est. 
Eutropiua vero cum dicit: 'Is Ciliciam subegit, Lyciae urbes claris- 
simas oppugnavit et cepit: in his Phaselida, Olympum, Corycum 
Ciliciae', sibi ipse contradicit; quare cum Grunero vocem ''Ciliciae' 
glossema ineptum removeo. 

5) Cf. Velleium 11 39: 'Ciliciam perdomuit Isauricus'; Eutr.: *Is 
Ciliciam subegit.' 

6) Cf. SaU. fr. I 80 (quod quidem iuiuria primo libro attribuitur) : 
'Iter vertit ad Corycum urbem iuclutam specu atque nemore, in quo 
crocum gignitur.' 

7) Cf. Oros. 1. 1.: 'Tauri quoque montis latera in Ciliciam vergentia 
perscrutatus Isauros bello fractos in dicionem redegit.' 



— 69 — 

Isauram veterem iiovamque') oppida expugnavit. De Isaura 
vetere expugnata et Isaura nova declita Sallustii narratur nuper 
invento fragmento libri secundi Aurelianensi col. VII — X, illa 
de re etiam Frontinus III 7, 3 refert, quem e Sallustio hoc 
hausisse existimo; cf. enim 'ad deditionem siti compulit' cum 
Sall. col. VIII: *Egestate aquae coacta deditio est.' 

lisdem temporibus C. lulius Caesar privatus contra prae- 
dones pugnavit.^) Namque cum autumno 77 Roma excederet 
Rhodumque veheretur a piratis captivus factus est, sed mox 
pecunia liberatus aliquot naves eorum cepit ipsosque morte 
punivit. 

§ 2. De bellis in Macedonia Thraciaque gestis. 

Tres in Macedoniam provinciam his annis a Romanis sus- 
ceptae sunt expeditiones, prima Appio Claudio duce contra 
Thraces tuendae provinciae causa, dein C. Scribonio Curione 
iraperatore contra Dardanos; tertia a M. Lucullo contra Thraces 
Moesosque. Isdem temporibus etiam Dalmatia per C. Cosco- 
nium occupata est. — Ac primum Appius Claudius eodem quo 
Servilius anno a SuUa dictatore in Macedoniam post cousulatum 
missus esse videtur, ut Dolabellae succederet; sed quominus eo 
proficisceretur cum morbo^) tum morte SuUae seditionibusque 
Lepido auctore ortis eum prohibitum esse puto. Ineunte anno77'') 
interrex urbem contra Lepidum defendit, sed mox in Macedo- 
niam profectus contra Rhodopaeas gentes in provinciam saepius 
invadentes pugnavit. '') Simul classis Romana litora Thraciae 
aggressa") est. Proximo amio 76 Chiudius rebus minus feli- 



1) Cf. Cic. de leg. agr. II 50; Strabo fr. 96 ^. 

2) Suet. Caes. 4; Vell. II 42; falso Plutarchus Cacs. 1 — 2 hanc 
reni Caesari e Bithynia Romam navigaturo accidisse refert; ceteris autem 
de rebus Plutarchus cura Velleio ita congruit ut ex eodem scriptore, 
nempe Livio, utrumque hausisse putaverim. 

3) Cf. Sall. fr. I 78: 'Atque Servilius aegrotum Tarenti collegam 
prior transgcessus ' (scil. reliquit). 

4) Iniuria igitur Xeumann II p. 41 Appium Claudium 78 — 76 
triennium in provincia fuisse commemorat. 

5) Eutrop. VI 2; S. Ruf. Fest. 9; Oros. V 23, 19; Amm. Marc. 
XXVII 4, 10. 

6) Cf. Fest. c. 9: 'Europae maritim^s urbes antea Bomana classis 



— 70 — 

citer gestis morbo correptus mortuus est. — Deinde qui ei suc- 
cedebat C. Scribonius Curio quaerendum est, quosnam per annos 
in Macedonia bellaverit. Consul autem cum fuerit anno 76, 
viri docti annos 75 — 73 in Macedonia proconsulem eum fuisse 
iudicaverunt, falso quidem sicut mihi videtur. Namque per 
triennium Curionem bellum gessisse tradit Eutropius: 'trium- 
phumque meruit et intra triennium finem bello dedit'; 
cum vero idem postea dicat M. LucuUum bellum Thracicum 
gerendum suscepisse eodem anno quo fugitivorum inciperet 
tumultus i. e. anno 73, illo Curionis triennio annos significasse 
putandus est 76, 75, 74. Sed sibi ipse oppugnare videtur 
Eutroj)ius, cum antea scripserit: 'missus ei successor C. Scri- 
bonius Curio post consulatum', i. e. anno 75. Cum altera 
Eutropii relatione optime convenit, quod Ps. Frontinus IV 
1, 43') seditionem initio expeditionis consule Curione, non 
proconsule factam esse dicit; Curio igitur secundum Ps.-Fron- 
tinum Eutropiumque iam consul i. e. anno 76 bellum inierat. 
Et omnino fieri potuisse nego, quin Appii Claudii loco, cum 
anno 76 moreretur, statim eodem etiam anno 76 successor 
mitteretur. Verba autem periochae 92 *res a Curione pro- 
consule in Thracia gestas adversus Dardanos' (scil. continet) 
nobis opponi nequeunt, quia his nihil efficitur, nisi libro 92 
res anno 75 a Curione gestas contineri. — Curio igitur anni 76 
aestate in Macedoniam profectus primum seditionem militum in- 
hibuit. Tum postquam contra Thracum quasdam gentes") minus 
bene pugnavit, cum ad septentrionem sese convertere mallet, Dar- 
danos adortus subegit et Moesiam superiorem Romano addidit 
imperio^) usque ad Danuvium primus Romanorum progressus. 
Postremo M. LucuUus consul anno 73 in Macedoniam pro- 
vinciam profectus esse mihi videtur; quamquam autem Dru- 



obtinuit' et Amm. Marc. 1. 1.: 'Oppida enim in Bosporo sifca et Propon- 
tide classes obtinuere Romanae.' 

1) Minime vero verba Frontini errori tribuenda erunt, id quod voluit 
Gundermann. 

2) Cf. Obseq. c. 59: 'Adversum Maedos varie dimicatum.' 

3) Cf. S. Ruf. Fest. 7; Flor. I 39, 6; Eutr. et Oros. 1. 1., per. 92 et 95; 
Amm. Marc. XXIX 5, 22. • 



- 71 — 

mann') anno demum 72 LucuUum bellum Thracicum gerendum 
suscepisse contendit, ex Eutropii loco, de quo iam egimus, 
hoc falsura esse satis elucere arbitror. Praeterea si aimo 73 
Lucullus Romae fuisset, hunc certe senatus et isto et inse- 
quenti anno adversus fugitivos misisset. — Lucullus igitur ipsam 
denuo Thraciam aggressus Bessis ad Haemum montem victis 
Adrianopolin, Philippopohn, Cabylen oppida^) cepit. Deinde 
Moesiam inferiorem subiecit urbesque Apolloniam, Mesembriam, 
Odessum, Calatin, Istrum, Dionysopolin, Tomos, Bizonem, Par- 
thenopolin expugnavit. ^) ApoUonia autem Apollinis raagnam 
illam statuam Romam eura transvexisse Appianus, Strabo, Pli- 
nius referunt. Plinii index Metrodorum Scepsium exhibet, 
quem quidem Plinius paullo antea § 34 similis rei testem laudat; 
statuae illius mentionem breviter facit Plinius IV 92, cuius 
libri in indice iterum apparet Metrodorus. Quare Metrodorum 
et Strabonis et Plinii hac de re fontem esse reor. — Denique 
quae Frontinus III 10, 7 de Luculli clade aliqua narrat, 
qua ad Heracleam per Scordiscos equites aflFectus est, huc per- 
tinere recte intellexit Bludau. 

De bello Dahnatico nemo meraoriae quicquam tradidit nisi 
Eutr. VI 4 et Oros. V 22, 23. C. Cosconius praetor quo anno 
pro consule in Dalmatiara missus sit nescimus, certe post an- 
num 71) et ante 75; veri similliraura autem est, expeditionem eius 
una cum Appii factara esse, ut sicut ille partem provinciae ad 
orientem, hic ad occidentem sitam ab incursionibus barbararum 
gentium tueretur. Cosconius autem Dalmatiam biennio subegit 
Salona urbe capta; praeterea seditionem in exercitu eius fuisse 
e Cicerone pro Cluent. § 97 scimus. 

§ 3. De beUis piratico et Cretensi 
Contra piratas, qui a Mithridate classe adiuvabantur, anno 74 
M. Antonius araplissimo imperio missus est^), qui primum prae- 

1) IV 177; quin Mommsen eum secutus est. 

2) Eutr. VI 10; Fest. c. 9; 

3) Eutr. et Fest. I. 1.; App. 111. c. 30; Stiabon. fr. 77; Plin. n. h. 
XXXIV 39. 

4) Ps.-Ascon. p. 128 et p. 206; Vell. II 31. Naves socii populi 
Romani praebuisse ei videntur, velut Byzantii, cf. Tac. ann. XII 62. 



— 72 — 

dones mari Ligustico et Iberico expellere studuit^), tura in 
Sicilia alibique contra eos pugnavit. Anno post 73, quo classis 
Mitliridaticae reliquiae a Triario ad Tenedum insulam deletae 
sunt^), Antonius Cretam aggressus est, quia Cretenses cum 
Mithridate et praedonibus societate coniuncti sua sponte se 
subicere Romanis nolebant. Sed mari vehementer victus^) ubi 
ad insulam appulit, pacem cum Cretensibus fecit et trieimio 
frustra in insula trito mortuus est anno 71^); ludibrii causa 
antea Cretici cognomen acceperat. — De scriptoribus hoc unum 
addam, scholiorum Ps.-Asconianorum quae dicuntur complures 
illos locos, quibus de hoc bello agitur, e Sallustio hausta mihi 
videri; etenim nomine laudatur Sallustius p. 176; dein con- 
ferendum erit p. 121: 'M. Antonius curator tuendae totius orae 
maritimae qua Romanum erat imperium' cum fr. III 55: ^Qui 
orae maritimae, qua Romanum esset imperium, curator a<^dve)>r- 
sus'') piratas.' Accedit quod inimicissimam Antonio, Cottae, 
Cethego optimatibus opinionem exprimunt. 

PauUo post contra praedones Siciliam vastantes L. Metellus^) 
qui Verri succedebat missus est anno 70, qui prospere res 
gessisse videtur. 

Annis deinceps 68 — 66 Q. Caecilius Metellus proconsul 
Cretam denuo aggressus in provinciae formam redegit. Sed 
hoc de bello Sallustius in historiis non egisse videtur; nullum 
enim extat fragmentum aut quarti aut quinti libri quod ad 
id referri possit; atque cum etiam de minoribus rebus, velut de 
Servilii expeditione, Appii, Curionis, quin Cosconii bellis, quae 
breviter Sallustius tractavit, complura servata essent a graroma- 
ticis scriptoribusve fragmenta, miro sane casu accidisset, si ex 
huius gravissimi belli enarratione, quam Sallustius amplissimam 
praebiturum fuisse existimo, tamen nuUum enuntiatum, ne 



1) Cf. Sall. fr. Aurel. col. 17-18. 

2) Cf. Memn. c. 48. 

3) Cf. App. nesiot. fr. 6; Flor. I 42; Dio fr. 111, 1; Diodor. XL fr. 1. 

4) Cf. per. 97; Ps. Ascon. 121 et 206; schol. Bob. p. 234. 

5) 'Contrarius piratis' cod. — Ceterum scholiastae ad luvenalem 
verba ita restituenda videntur: ''Antonius trium Antoniorum corrup- 
t^issim^us ille; Sallustius' etc. 

6) Cf. Oros. VI 3, 5; per. 98; Ps.-Ascon. p. 207. 



— 73 — 

minima quidem vox aetatem tulisset. At omnino quintus histo- 
riarum liber a Sallustio minus perfectus esse mihi videtur. 
Etenim quamquam primi secundique libri plus centena, tertii 
quartique nonagena fere tenemus fragmenta, quinti minimus 
extat fragmentorum numerus, parva quoque rerum hoc libro 
narratarum copia, quam quidem Cassius Dio triginta fere capi- 
tibus') comprehendit. Neque est, cur negemus voluisse Sal- 
lustium res historiis usque ad Catilinariam coniurationem nar- 
rando deducere. In animo autem habuit fortasse huius belli 
narrationem ad annum 66, quo anno bellum confectum est^), 
complecti; morte autem maguo operi finem imponere prohi- 
bitus est. Sed quocumque modo haec se habent, Sallustium 
de Q. Metelli bello Cretensi nihil enarrasse constare puto. 

Talibus parvulis Servilii Metellorum, Triarii in Pamphy- 
liam, Siciliam, Cretam mareve Aegaeum expeditionibus cum 
vis praedonum affligi non posset, ad illud rursus recurre- 
runt Romani, ut uni viro sicut antea Antonio, tunc Pompeio 
totius maris omnisque orae maritimae imperium transferrent. 
Quod imperium Cn. Pompeius lege Gabinia nactus tribus fere 
mensibus praedonibus mare liberavit. Quo de praeclarissimo 
viri acerrimi bello agendum nobis non erit, sed statim ad scripto- 
res transeamus. Atque primum Dionem Cassium XXXVI 
20 — 37 Sallustiu m excerpsisse, id quod per se veri simillimum 
est, etiam confirmatur toto narrationis studio Pompeio Gabi- 
nioque iniquo. Accedit quod de Trebellii intercedendi conatu 
c. 30 accurate cum Asconio p. 71^) et de Catuli contra legem 
Gabiniam oratione cum Sall. fr. V 16 verbis'') fere congruit. 
Longiores orationes Pompeii c. 25—26, Gabinii c. 27 — 20, Ca- 
tuli c. 31—36 ipse e suo finxit, namque SaUustius obliqua eos 



1) Dio Cass. XXXVI 10—41 quae e Sallustio excerpta esse partim 
docuimus partim infra disputabimus. 

2) Similiter res a Servilio annis 77-75 gestas anni 75 exeuntis 
historiae adnexuit. 

3) Cf. Wilmans 1. 1.; Lichtenfeldt in „Bresl. philol. Abhandl. II" 
(1888). 

4) Cf. Xiphil. p. 5: KdtXov Si tivos xmv &Qi6X(nv avSgmv elQrfKOtog 
itQoe tbv Sfjfiov, iav ini tavta iynttfitpQns eqialj) xrL cum fr. V 16: 'Nam 
si in Pompeio quid humani evenisset.' 



— 74 — 

oratione multo brevius loquentes fecit. Attamen Gabinianae 
argumentum quidem e Sallustio') mutuatus est. Appianum 
etiam c. 92 — 96 e Strabone hausisse secundum ea quae Otto 
disseruit constat. Etenim de praedonum initiis App. 92 — 93 
cum Strab. fr. 95 neque minus c. 96 de piratis . capitivis postea 
in Ciliciae oppida deductis cum Strab. fr. 96 ita consentit 
ut uterque [atoQixa VTio^VTj^atcc excerpsisse putandus sit. Porro 
inde quod Appianus c. 95 de nominibus legatorum, qui sub 
Pompeio bellum piraticum administraverant, plerumque con- 
sentit cum Floro I 41 , discrepat de quattuor tantum nomini- 
bus, intellegitur et Livium et Strabonem similibus vel iisdem 
fere usos esse auctoribus. 

Plutarchum vitae Pompeianae c. 24 — 28 Sallustio usum 
esse solo Peter contenderat, cui adsensus est Otto.^) Paullo 
rectius Vogel Strabonem fontem esse iudicavit. Equidem 
existimo etiam hac in parte Phitarchum compluribus ex auctori- 
bus (praecipue Livio et Strabone, interdum Sallustio) contexuisse 
narrationem. Namque c. 24 de initiis piratarum nihil habet 
cum Dione c. 20—23 i. e. Sallustio commune et nonnumquam 
congruit cum Appiano c. 92—93. Graecum autem fontem certe 
ostendi puto iis, quae de occupatis per praedones temphs et 
inductis per eosdem novis rehgionibus referuntur. Etiam quae 
habet de Sextilio Belhenoque et Antonii filia captivis, leguntur 
fere apud Appianum.^) — Sed finis capitis inde ab: ixstvo d' 
ijv v^Qiitdjtatov %tX. latinum prodit auctorem suum verbis: 
imiSovv tols xalxiOLs ojvrdv, quare haec fabula Livio for- 
tasse attribuenda erit. — Deinde c. 25 non e Strabone fluxisse 
existimo, quippe quem de contionibus Romae habitis ceterisque 
tumultibus tam ample disseruisse minus verisiraile sit; neque 
omnino Strabo res urbanas curabat. Unum fortasse enuntia- 
tum e Straboni insertum est: tovto ds ov ndvv TtoXXa %G3Qia 



1) Cf. c. 29, 2: /ttTjde oxi tivts (p&ovovoi qjo^ri&iis cum Sall. fr. V14: 
'Spe<^ciem et^ celebritatem nominis intellego timentem.' Videtur autem 
haec orationis illius extrema pars etiam directo sermone a Sallustio 
allata esse. 

2) Peter 1. 1. p. 114; Otto p. 323; Vogel 1. 1. p. 26. 

3) Cf. c. 93: Kai yvvaia TiccQoSsvovra x&v svTtazQiS&v xal Svo ctqcc- 
rrjyovg avvoig arj^eiois ovvrjQJtdyitaav. 



— 75 — 

tiig VTcb 'Pco^aiav oixovfievrjg t6 fiexQOv i^itpvysv, oclkcc tcc 
^syi6ta tSjv id-vG)v xal t&v ftaGiXsGJv oC dvvatcotatoi nsQis^afi- 
^dvovto cf. ciini App. 94: ^a(3Lksv0i ts xal dvvdatatg xal 
sd^vs^i xal jc6Xs0i na6i sjcs6tsXkov sg ndvta 6vkka^^dvsiv ta 
no^7Cy]iG). Praeterea de periculo, quod per plebera imminebat 
Pisoni consuli, discrepat Plutarchus a Dione; namque hic con- 
sulem contra Gabinium superbe se gerentem facit, Plutarchus 
vero adversus ipsum Pompeium. Contra cum Livio videtur 
consentire Plutarchus; etenim cum Dio Gabinium in rogatione 
sua nondum Pompeii nomen appellasse narret {avtixQvg ^isv 
yccQ ovx si7csv)y Plutarchus tradit: syQaxl^s 8s ra^tviog — — 
vo^ov ov vavaQXiav, dvtiXQvg 8s ^ovaQiCav «vtc5 Sidovta 
atque similiter Velleius II 31: *Cn. Pompeius ad eos oppri- 
mendos mitteretur.' Quibus de causis huius capitis priorem 
partem Livii esse arbitror. Sed Catuli contra legem Gabiniam 
oratio et Roscii contionandi conatus e Sallustio inserta sunt, 
cum plane conveniant cum Dione c. 30, Xiphil. p. 5, Sall. fr. 
V 1 6. Utrumque autem a Phitarcho inter aliena iniectum esse 
pravus rerum ordo comprobat. — Proximo capite 26 Livium 
rursus teneri puto; namque Plutarchus eo die quo lex per- 
ferenda erat Pompeium Roma exiisse dicit; Dio contra ipso 
illo die et Pompeium et alios Romae contiones habuisse refert. 
Tum viginti quattuor legatos Pompeio datos esse comme- 
morat, sed apud Dionem legimus: nQogstai,av avta vxo- 
0tQati]yovg ts TCsvtsxaCdsxa. I^j numeris autem exercitus 
Pompeio dati partim cum Appiano congruit, partim dissentit; 
itaque illi non e Strabone petiti sunt, potius e Livio. Atque 
iam antea vidimus inter Livii et Strabonis fontes similitudinem 
aliquam intercedere. Porro inde a verbis ov [isv dkXd SisXav 
td Tcsldyrj ipsum bellum enarrare Plutarchus incipit adeoque 
cum Appiano congruit, ut haec Straboni capita vindicanda sint, 
sicut de tripertito inter legatos mari, de altera expeditione 
quadraginta diebus absoluta, de praedonibus sua sponte se 
subicientibus atque dein in Ciliciam Achaiamque deductis onmi- 
busque aliis in rebus. Graecum autem scriptorem cognoscimus 
e versibus Graecis, qui Athenis in Pompeium conscripti lau- 
dantur. Accedit quod c. 27 de Pisonis consulis apparatus 
bellicos impediendi conatu denuo abhorret magnopere a Diorie, 




— 76 — 

cum ille in Gallia Narbonensi provincia eius, at Plutarchus 
Romae hoc factum esse referat. Sed a Strabone abiudican- 
dum est capitis 28 initium, ubi pugna acris ad Coracesium 
promunturium facta oppugnat Appiani verbis iknLiSag jtav- 
roiccs ^ccx^S Jt^t TCokioQKLas ccvta ds^dSLV iTcl ecxQag aTtoxQ^fi' 
vovs, ovdevbs ^' idsr}0sv, congruit cum Floro; quare Livii 
esse haec particula videtur. 

Apud Florum I 41 nulla nisi Livii memoria quoad in- 
vestigare possumus extare videtur. Quod totam de piratis vic- 
toriam quadraginta diebus partam facit, qua in re convenit cum 
per. 99 et auct. de vir. ill. 74, id aut Livii errori debetur 
(quem quidem correxit epitome Eutropiusve) '^) aut ipsius Flori, 
ex quo illi forsitan hauserint. 

Valerii Maximi VIII 15, 9 fons Livius esse videtur, 
cf.: *Si in uno Pompeio Magno omnia reponere perseverasset' 
cum Vell. n 32: 'Neque omnia in uno reponenda.' 

Plinius III 101 et XVI 7 res quasdam a M. Varrone 
gestas refert, quas teste indice''') ex ipsius Varronis aut 'de 
sua vita' aut 'de legatione' libro hausisse puto. — Idem 
VIII 93 octingentos quadraginta sex naves piratis a Pompeio 
demptas esse narrat, quod bene ad Livium^) Liviique narrandi 
genus quadrare mihi videtur. Denique Servius ad Georg. 
IV 122 de piratis in Graeciam et Calabriam deductis Sueto- 
nium^) laudat auctorem. 

§ 4. De rebus urbanis. 
De comitiis, contionibus, iudiciis ceterisque de rebus, quae 
duodecim his annis Romae actae sunt, amplissime egisse Sal- 
lustium, ex operis eius consilio studioque elucet. Sed scrip- 
tores perraro urbanarum rerum mentionem fecerunt, ita ut 
singularum rerum fontes indagare ac SuUustianam restituere 
memoriam nobis non iam eveniat. Quare satis habeamus, eas 
tantum res de quibus a scriptoribus certiores facti sumus colli- 



1) Cf. Eutr. V: 'quod intra paucos menses ingenti felicitate et 
celeritate confecit.' 

2) Cf. Brunn p. 5 et p. 27. 

3) Cf. indicem apud Brunn p. 12. 

4) Cf. Reifferscheid. Suet. reU. p. 469. 



— 77 — 

gere, omissis quideiri^^plurimis illis rebus, quae per imum Cice- 
ronem nobis notae sunt. 

Ac primum de tumultu, qui aimo 78 morte SuUae 
seditioueque Lepidi in urbe commotus est, iam supra dis- 
seruimus. 

Anno 77 D. lunio Bruto Mam. Aemilio Lepido Liviano 
coss., quorum hic factionis studio consulatum') debere videtur, 
Cn. Dolabella repetundarum a C. Caesare iuveue reus factus 
a C. Cotta atque A. Hortensio defensus est^); quae lis autumno 
demum evenit. Liberato enim Dolabella Caesar Roma excessit 
hieme iam ineunte. Praeterea Lepido ex Italia pulso lex eius 
frumentaria sublata^), Lepidanis autem senatus consulto^) re- 
ditus permissus est. Eodem hoc anno C. Antonius a Caesare 
accusatus esse praetore peregrino M. LucuUo'') mihi videtur 
quam rem falso viri docti") anno 76 attribuerunt. Etenim 
cum Dolabella liberato Caesar statim hieme 77/76 Rhodum 
navigasset, anno insequenti Romae in iudiciis versari non potuit. 
Itaque Antonii litem antecessisse Dolabellae i. e. anno 77 
medio factam esse equidem existimo. Ergo M. LucuUus, qui 
cum fratre Lucio anno 79 aedilitate functus est, praetor fuit 
anno 77 eodem, quo Lucius, neque vero, quod putarunt viri 
docti amio demum 76. 

Lisequenti anno 7 6 Cn. Octavio C. Scribonio Curione 
coss. Cn. Sicinius tribunus plebei primus restituendae tribu- 
niciae potestatis conatum suscepif), qui statim a Curione 
consule oppressus est. — Eiusdem anni initio (sed hieme non- 



1) Cf. Sall. fr. I 52: 'Curionem quaesit, uti adulescentior et a po- 
puli suftragiis integer aetati conoederet Mamerci.' 

2) Val. Max. VIH 9, 5; Suet. Caea. 4; Ps.-Asc. p. 103. 

3) Etenim quoniam lex Terentia Cassia Lepidanam legem repetiit, 
interea hanc irritam factam esse veri videtur simile esse. 

4) Cf. Sall. fi-. III 63: 'Post reditum eorum, quibus senatus belli 
Lepidani gratiam fecerat.' 

5) Plut. Caec. 4; Ascon. p. 84. 

6) Drumann IV 177; Schlimmer 1. 1. p. 33; Neumann II p. 39. 

7) Cf. Sall. or. Licin. Macr. 8 et 10; Plut. Crass. 7; Sali. fr. II 35 
et 3G; Ascon. p. 103; Val. Max. IX 14, 5; Plin. VII 55 (qui e Valerio 
hausit). Falso autem Sallustius tribuno Lucii praenomen praebet, cf. 
Cic. Brut. 216. 



— 78 — 

dum peracta) vehementi terra motu concussa est, in Italia 
Reates, Cordubae in Hispania.'^) 

Deinde anno 75 L. Octavio C. Aurelio Cotta coss. Cyrene, 
quae iam pridem Apionis regis mortui testamento Romanis 
data erat, in provinciae formam redacta est.^) PauUo post 
fame in urbe exorta tribunisque agitantibus tumultus plebis 
exarsit^), quo in enarrando Sallustius Cottae consulis longiorem 
finxit orationem. Sed mox L. Opimio tribuno plebis auctore 
C. Cotta legem tulit tribuniciam^), ut tribunis plebei liceret 
alios deinceps magistratus capessere. De aliis nonnullis legi- 
bus, quas a Cotta latas, sed mox ab ipso abrogatas esse 
scimus, Sallustius nihil rettulit.^) 

Proximo anno 74 L. Licinio Lucullo M. Aurelio Cotta 
coss. L. Quintius trib. pl. denuo de restituenda tribunicia po- 
testate egit turbulentis aliquot contionibus, sed LucuUus consul 
publice in eum vehementer invehens privatimque pecunia data 
conatu tribunum deterruit.*') 

Porro anno 73 M. Terentius Varro Lucullus C. Cassius 
Varus coss. legem frumentariam ') tulerunt, ex qua Verres 
praetor frumentum in Sicilia coemptum Romam mitteret et 
qua Lepidi lex Aemilia iterata est. Eodem anno lex Plautia 
de reditu Lepidonorum^) lata esse videtur, quam ipse quoque 



1) Cf. Obseq. c. 59 et Sall. fr. II 43 (ap. schol. ad Luc. I 562): 
'Set Metello Cordubae hiemante cum duabus legionibus alione casu 
an, sapientibus ut placet, venti per cava terrae citatu rupti aliquot 
montes tumulique sederunt.' 

2) Cf. Sall. fr. Berol. col. II (Hauler-Jordan), App. b. c. I 111; 
Plut. mor. p. 255 E; Eutr. VI 11; S. Ruf. Fest. c. 13; Amm. Maic. 
XXII 16, 24. 

3) Cf. Sall. fr. Berol. Aurel. col. II -IV. 

4) Cf. Sall. or. Lic. Macr. § 8; Ascon. p. G6 et 78; Ps.-Ascon. 
p. 200. 

5) Cf. Cic. pro Cornel. fr. 8 et Ascon. p. 66. 

6) Cf. Plut. Luc. 5; Ascon. p. 103; Cic. pro Cluent 77. 79. 
103. 116. 

7) Sall. or. Licin. Macr, 19 — 20; Cic. Verr. III 163 et V 52. 

8) Gell. XIII 3; Val. Max. VII 7, 6; Suet. Caes. 5 — Iniuria autem 
Kritz et Schlimmer I. 1. p. 33 Plautiam rogationem anno 77 vindicarunt, 
quoniam e Suetonio satis constat belli Mithridatiei initio i. e. anno 74 
in Asia fuisse Caesarem. Recte Lange „Rom. Altertumer" IIP p. 185 



— 79 — 

Caesar ex Asia reversus in coutione defendit. Simul Caesar 
in reciperandae potestatis tribuniciae actione magnopere ad- 
iuvit tribunos, quorum tunc acerrimus Licinius Macer extitit 
libertatis vindex. Hunc autem Sallustius longiore ad plebem 
oratione contionantem fecit. 

Amio deinceps 72 L. Gellio Poplicola Cn. Cornelio Len- 
tulo Clodiano coss. rogata est lex Cornelia de solvenda pecunia ^), 
quae pro bonis publicatis etiam tunc debebatur, quam legem 
falso Mommsen ac Kritz anno 70 a censore Lentulo esse pro- 
mulgatam contenderunt. Namque cum e Cicerone^) eluceat, 
rem quam voluerat perferre Lentulus, constitutam esse senatus 
consultis aliquot, non post haec consulta Lentulum legem ro- 
gasse existimo, sed antea legem eius perferri non potuisse, 
tum demum senatum idem consulto suo decrevisse. Quae si 
ita sunt, quoniam amio 70 res iam *aliquot consultis' acta 
erat, legem non a censore anno 70, sed a consule anno 12 
promulgatam esse cum Langio Neumaimoque^) consentio. 
Praeterea hoc anno consules Hispania subacta legem tulerunt, 
ut cives Romani essent quos Cn. Pompeius de consilii sententia 
singillatim civitate donasset.*) 

Anno 71 P. Cornelio Lentulo Sura Cn. Aufidio Oreste 
coss. denuo motu terrae concussa est Italia atque Asia.^) Sed 
sub finem huius amii Pompeius in Italiam revertens ad popu- 
lares se applicaturus") visus est; neque vero is neque Crassus 



ad annum 73 eam rettulit; Drumann III p. 139 quidem minus apte 
anno 70 latam esse dicit. 

1) Sall. fr. IV 35: 'At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, 
cui cognomentum Clodiano fuit, per incertum stolidior an vanior, legem 
de pecunia, quam SuUa emptoribus bonorum remiserat, exigenda pro- 
mulgavit.' 

2) Cic. Verr. III 81 : 'Unum hoc aliquot senatus consultis reprehen- 
sum decretumque est, ut quibus ille (scil. Sulla) de capite dempsisset, 
ii pecunias in aerarium referrent.' 

3) Lange 1. 1. p. 190; Neumann II 75. 

4) Cf. Cic. pro Balb. 19. 39. 

5) Cf. Phleg. fr. 12: ■nul csia(iov tv 'P(»(ir] ysvo^svov noXXa xavrrig 
GvvmfGe et Nicol. Damasc. fr. 80 (ap. Athen. VII p.332 F, F.H. G. p. 416). 

6) App. b. c. I 121; Plut. Pomp. 21; Ps.-Ascon. p. 147; Sall. fr. 
IV 31: 'multisque suspicionibus volentia plebi facturus habebatur.' 



— 80 — 

exercitus dimisere^), dura triumphus decretus actusque esset; 
Pompeius quidem per M. Lollium Palicanum tribunura plebis 
raagnara prope urbera contionera^) habuit, consilia sua expli- 
citurus, tum prid. Kal. lanuar. anni 70 cum Metello triura- 
phavit^), cura Crassus ovationera*) quae dicitur nactus esset. 
Crassura autem in consulatus petitione ab eo rogatus libenter 
adiuvit.'^) Attaraen postquara consulatura inierunt, denuo etiara 
iniraiciores *"') sibi facti sunt, quara antea. 

Ac priraura consules tribuniciara potestatem'), id quod 
iaradudura cupiverant populares, eundera quo ante Sullara 
fuerat in raodum restituerunt; deinde censorura creandorum 
auctores fuerunt Gellii Lentulique^), qui bieimio antea consu- 
latu functi erant; tum L. Aurelii Cottae lege iudiciaria'') equi- 
tibus tribunisque aerariis iudicia a SuUa dempta reddiderunt. 
Interea notissiraa Verris illa lis accusatore M. Cicerone agi 
coepta est. Pompeius autera ludos votivos^") dedit quindecira 
per dies raensi Sextili habitos, ac sirailiter Crassus, ut plebis 
graliara reciperaret splendida Herculi deo fecit sacra.^^) Exeuute 



I 



1) Plut. et App. 1. 1. 

2) Ascon. p. 103. 193; Sall. fr. IV 30 et 32: 'Si nihil ante adven- 
tum suum inter plebem et patres convenisset, coram se daturum operam 

— — — multitudini ostendens, quam colere plurimum, ut mox 

cupitis ministram haberet, decreverat, ' 

3) Plut. Pomp. 22; Vell. II 30; Val. Max. VIII 15, 8; Eutrop. VI 5; 
Flor. II 10, 9; schol. Bob. p. 307. 

4) Plut. Crass. 11; Gell. V 6; Plin. XV 125. 

5) Plut. Crass. 12; Pomp. 22; Sall. fr. IV 33: 'CoUegam minorem 
et sui cultorem expectans.' 

6) Plut. 1. 1., Sall. fr. IV 34: 'Crassus obtrectans potius collegae quam 
boni aut mali publici gnaviis exactor.' 

7) Phit. Pomp. 22; Ascon. p. 103 et 193; schol. Bob. p. 397; Liv. 
per. 97; Vell. II 30. 

8) Plut. Pomp. 22; Liv. per. 98; Ascon p. 84 et 150. — Creatos 
esse censores mensi Aprili vel Maio conclusit Lange 1. 1. p. 193; certe 
vero antequam comitia haberentur iam nominati erant. 

9) Plut. Pomp. 22; Ascon. p. 16. 67. 78. 103. 127; schol. Bob. 
p. 229. 235. 339; schol. Gronov. p. 386; Liv. per. 97; VelL II 32; 
cf. Lange p. 196. 

10) Ascon.' p. 142. 150; schoL Gron. p. 395; Cic. Verr. act. I 31. 

11) Plut Crass. 12. 



— 81 — 

demum anno Caesaris aliorumque opera reconciliati sunt Pom- 
peius et Crassus.') Praeterea hoc anno per Crassum legem 
Liciniam de sodaliciis ''^) latam esse scimus. 

lam ad annum veniamus 69, quo consules erant A. Hor- 
tensius Q. Caecilius Metellus. Hoc anno lovis Capitolini 
templum refectum et a Q. Catulo dedicatum^) est; eodem con- 
tinetur M. Pupii Pisonis de Hispania annis 71 — 70 plane sub- 
acta triumplius.*) 

Anno 08 Q. Marcio Rege L. Caecilio Metello coss. alter 
consulum mortuus est, cuius in locum suifectus consul non 
creabatur.^) Postea C. Calpurnius Piso iam amii insequentis 
consul designatus ambitus reus factus est, sed corruptis accu- 
satoribus poenam eflFugit.^) 

Anno 67 C. Calpurnius Piso M. Acilius Glabrio consules 
erant, quorum ille legem Calpumiam tulit de ambitu''); turbidae 
deinde inter Pisonem consulem Corneliumque tribunum plebis 
intercesserunt contiones rixaeque.^) Postrema quae Sallustius 
narrasse historiis videtur, de iudiciis quibusdam Romae ha- 
bitis ac de L. LucuUo praetore urbano exstant apud Dionem 
c. 40 et 41. Namque inde a. c. 42: ia^^vsyxs ^sv ovv ical 
6 'PG)(Sxtog vo^ov altera atque Sallustii memoria, fortasse Livii ^), 
incipere mihi videtur; constat autem Sallustium historiis usque 
ad annum 07 res deduxisse. 



1) Plut. Pomp. 23; Crass. 12; App. b. c. I 121; Suet. Caes. 19. 
Appianus autem, cum totius consulatus res omittat, inepta socordia 
haec facta esse narrat initio consulatus, cum de dimittendis exercitibus 
inter eos discordia erat. Neque Appiani negligentia nisus Lange 1. 1. 
p. 192 Plutarcho fidem debuit denegare. 

2) Schol. Bob. p. 253. 

3) Liv. per. 98; Cassiodor. s. a.; Tac. hist. III 72; Phlegon. fr. 12. 

4) Ascon. p. 15; cf. etiam Wilsdorf in stud. Lips. I p. 121. 

5) Cf. Dio Cass. XXXVI 6, 1. 

6) Cf. Dio c. XXXVI 38, 3. 

7) Dio 1. 1.; Ascon. p. 68. 75; schol. Bob. p. 361/62. 

8) Dio c. 39 — 40; Ascon, p. 56 — 58. Ceterum et Dionem et Asco- 
nium, cum saepius artissime congruant hanc de rebus urbanis anni 67 
narrationem e Sallustio excerpisse iam animadverterunt Wilmans, Gras- 
hoff, Lichtenfeldt. 

9) Etenim conferas Asc. p. 79 et Dio c. 42 cum Livii per. 99. 

Sallustius, ed. Manrenbrecher. I. 6 



— 82 — 

De rei publicae administrandae ratione his annis habita 
hoc unum moneam, nonnumquam senatum recessisse a lege 
Sullae, secundum quam consules praetoresque in urbe annum 
degerent, proconsules ac propraetores provincias anno inse- 
quenti administrarent. Etenim M. Aurelius Cotta et L. LucuUus 
ille ab principio, hic mortuo Octavio ad bellum contra Mithri- 
datem gerendum ipso consulatus anno missi sunt; similiter 
Curionem aimo 76 Appio mortuo consulem in. Macedoniam 
profectum esse, item M. LucuUum anno consulatus 73 Thra- 
cicum beUum suscepisse supra edocuimus. 




Tabnla argumenti 



pag. 

Caput I: De Sallusti liistoriis 1 — 14 

Caput II: De seditione Lepidi 14 — 20 

Caputlll: De bello Sertoriano. 

§ 1. De rebus bello Sert. gestis 20—27 

§ 2. De Plutarchi fontibus 27-32 

§ 3. De Appiani fontibus .32—35 

§ 4. De minoribus belli Sert. scriptoribus 35 — 40 

CaputlV: De tumultu fugitivorum 40—46 

Caput V: De bello Mithridatico tertio. 

§ 1. De reruin gest. ordine ac tempore 47—48 

§ 2. De Plutarchi fontibus 48—54 

§ 3. De Cassii Dionis fontibus 54—56 

§ 4. De Livii fontibus 56—61 

§ 5. De Memnone ac de Strabone 61—64 

§ 6. De minoribus b. Mithr. scriptoribus 64 — 67 

Caput VI: De rebus minoribus domi militiaeque gestis. 

§ 1. De bello piratico Servilii 67—69 

§ 2. De bellis in Macedonia Thraciaque gestis 69—71 

§ 3. De bellis piratico Cretensique 71 — 76 

§ 4. De rebus urbanis 76—82 



C. SALLUSTI CRISPI 



HISTORIARUM RELIQUIAE. 



EDIDIT 



BERTOLDUS MAURENBRECHER. 



FASCICULUS II: 

FRAGME^^TTA 

ARGUMENTIS COMMENTARIIS APPARATU CRITICO INSTRUCTA. 
ACCEDUNT INDICES. 



LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI. 
MDCCCXCin. 



lilPSIAB: TTPIS B. G. TEUBItEBI. 



PATRIS MANIBUS 

SACRUM. 



PRAEFATIO. 



In Prolegomenis huic editioni ante hoc biennium praemissis 
qua ratione historiarum editori utendum esset disserui ac de 
studiis a prioribus editoribus aliisve hominibus doctis in Sal- 
lustii historias collatis disputavi. Duo tunc adulescentes eden- 
dis historiis operam navarunt, Theodorus Bohnigk Lipsiensis, 
Paulus Jtirges Gottingensis , qui ille quidem flebili subi- 
taque nuper morte operi suo sodalibusque ereptus, hic docta 
diligentique dissertatione optime nunc meritus est „De 
Sallnstii historiarum reliquiis capita selecta" inscripta (Einbech 
1892). Attamen equidem ego operis quod subii consilium mi- 
nime dimittendum esse ratus sum. Sed de variis rebus a Jiirgio 
in libello magna laude digno coUectis coniectisque infra in 
singulorum fragmentorum commentariis egi, nunc quidem de 
huius editionis consilio atque indole pauca me praefari ne- 
cesse est. 

Dupliei respondere muneri is qui historias edit cogitur; 
namque fragmenta ordine suo edenda atque apparatu commen- 
tariisque instruenda et res quae in historiis narrantur, quoad 
eius fieri potest, restituendae sunt. Attamen modum quendam 
nobis ([uidem habendum esse existimo hac in historica, ut ita 
dicam, restitutione. Itaque ne certa incertis miscerem, disiunxi 
singulis in capitibus et enarrationem, quam qua&i imaginem 
vel summam historiarum legas velim, et fragmenta; deinde, 
ne admodum intumesceret fasciculi huius ambitus, in enarra- 
tione raro tantum excerpta Sallustiana posteriorum auctorum 
excripsi, sed locis allatis plerumque significavi; verbo tenus 
laudavi locos, quibus non modo res ex Sallustio haustae sed 
etiam forma verbaque repetita ex eodem suntj simul in hoc 




VI PRAEFATIO. 

commentario quasi perpetuo accurate definiri volui locos eos, 
ubi fragmenta quae aetatem tulerimt inserenda esse videntur. — 

Omnem vero hanc materiem primum per libros quinque 
illos, deinde per capita a me facta distribui. Sin quaerimus 
quonam ordine Sallustius in singulis libris narraverit, Kritz 
quidem illum res non secundum singulos annos carptim dispo- 
suisse putat, sed pro cuiusque belli ratione complurium anno- 
rum res gestas ad unum rettulisse caput; etenim indignum 
fuisse Sallustio ieiunam sequi rerum enumerationem in annali- 
bus usitatam. Contra hunc Hauler iure e rerum fragmento 
Aurelianensi narratarum dispositione conclusit in comprenden- 
dis rebus iustum modum Kritzium transgressum esse. Neque 
enim solam temporis rationem seeutum esse Sallustium vel ea 
re sequitur, quod eiusdem anni res diversis libris discerptae 
sunt neque in eodem libro omnes eiusdem belli res in unum 
collocasse fragmento Aurelianensi discimus. Itaque hac in diffi- 
cultate eum secutus sum modum, ut bella graviora per annos 
disponerem, minoribus vero in rebus etiam complurium anno- 
rum gesta in unum plerumque caput comprebenderem, res 
denique urbanas per annos ita distribuerem, ut eiusdem anni 
omnes uno capite continerentur. Ceterum nonnumquam exami- 
natis iis scriptoribus, qui Sallustii bistoriis fonte usi sunt, 
etiam de ordine renmi ab auctore adhibito certiores fieri licet. 
Sed de singulis libris rebusque in iisdem enarratis infra dispu- 
tatum est. 

Ipsorum fragmentorum numerus post Kritzii Dietschiique 
editiones vix adeo auctus est; quae nova repperit olim Wolfflin 
publici iuris fecit in editionis Dietschianae recensione {Philol. 
vol. 17 p. 540) et nuperrime sua quaedam coUegit P. Jiirges 
1. 1. p. 14 sq., vd. infra tabulam fragmentorum p. 238. — Pro 
fragmentis ea tantum habui quae nomine Sallustii laudato 
re vera ex historiis sumpta esse videntur^ minime vero ea 
quae non nisi coniectura e sermonis Sallustiani similitudine 
vel comparatis inter se posterioribus scriptoribus enucleare 
possis (velut nuper fecit Vogel act. semin. JErlang. II 45^); 
ceterum iis de fragmentis priorum editorum quae e nostra 
editione removenda esse iudicavi egi appendice prima. — Deinde 
de interpretandis disponendisve fragmentis quantopere disces- 



PRAEFATIO. VII 

serint adhuc virormn doctorum opiniones vel breviter inspectis 
Debrossii^ Kritzii, Dietschii editionibus cognoscas. Atque pauca 
sunt fragmenta, quae quam ad rem spectent satis perspicuum 
est; plura extant, quae quamvis per se incerta sint, tamen col- 
latis locis similibus eorum auctorum, qui e Sallustio sua hau- 
serunt, ac deprensa congruentia facile intelliguntur; huic autem 
fragmentorum generi multum navavi curae operamque dedi 
ut similitudines illas reperirem. Tertium deinde est genus 
eorum fragmentorum quae non nisi coniectura ad certam quan- 
dam rem referantur, in quibus equidem ego probabilitatem 
sequi maiorem conatus sum-, neque licet mea quidem opinione 
eiusmodi fragmenta segregare atque inter incerta relegare neque 
vereor ne iusto audaciorem me fuisse conclament critici; etenim 
mihi persuasum est eum qui harum quaestionum viam ac ra- 
tionem sane lubricam cognoscat concessurum mihi veri similem 
quandam coniecturam multo potiorem esse quam omnino de 
interpretatione desperasse. Ceterum ea fragmenta, quae quo ex 
libro sumpta sint grammaticorum testimoniis non constet, aste- 
risco insignia sunt, iis quorum numerus libri e coniectura mu- 
tatus est crucem apposui. 

In critico fragmentorum apparatu graviora omnia enume- 
ravi omissis iis quae ad orthographiam tantum spectent, scilicet 
hac de re seorsum egi in appendice secunda; grammatico- 
rum locos ubi extant fragmenta laudavi, verba non excripsi 
nisi quae aut ad Sallustii orationem constituendam aut ad 
interpretationem fragmenti necessaria sunt; praeterea fragmen- 
torum numeri editionum Dietschii a. 1859, maioris Kritzii 
a. 1853, Gerlachii a. 1856 adiecti sunt, adhoc operis Caroli 
de Brossii „Histoire de la repuMique Bomaine dans le cours 
du Vlle siecle par Salluste" (1777) paginas adnotavi; praeterea 
Dietschii Kritziique fragmentorum numeri in tabula (indice I) 
cum hac editione comparantur. 

Commentarios quam maxime coartare volui, itaque ex 
iis omnia removi, quae non ad intelligenda fragmenta perti- 
nerent; ex priorum editorum opinionibus et maxime ex Debrossii 
inventis gravissima quaeque et quae nostra nunc interesse vide- 
bantur attuli, falsas eorum coniecturas, modo sensus constare 
nunc mihi videretur, silentio plerumque praeterii. At omnia 



Vni PRAEPATIO. 

quae ad sermoneni Sallustianum cognoscendum vel interpre- 
tandum apta sunt eodem modo ex hac quidem editione seiunxi; 
etenim et ad illum percipiendum praesto nobis sunt Catilina ac 
lugurthinum et iis de quaestionibus alia data occassione brevi 
agendum mibi esse spero. Eandem ob causam etiam imitatorum 
locos Sallustianis similes non recepi in commentarium, nisi 
quos ad verba Sallustii constituenda necessarios putabam. — 
Restat ut subsidia commemorem quibus in fragmentorum 
recensione emendationeve usus sum. Simul signa compendia- 
que afferam quibus secutus editores codices notavi. Ceterum 
animadvertas ea tantum hic allata esse, quae infra in editione 
laudantur. 

Grammatici : 

Quintiliani instit. rbetor., ed. Halm 1868/69, ed. Meister 
1886/87. 
A Ambrbsianus F 153, saec. XI. 

B (G) Bambergensis M IV 14, saec. X; illa quidem co- 
dicis pars quae saeculo post ab altero scripta est 
littera G notatur. 

Gellii noctes atticae, ed. II. M. Hertz 1883/85. 

A Codex rescriptus Palatinus 24, saec. fere V, continet 
librorum I — IV particulas. 
^ V Vaticanus 3452, saec. XIII. 
P Parisinus 5765, saec. XIIL 
R Leidensis (Rottendorfianus) 21, saeculi XII. 
continent libros I — VH. 

Deinde libros IX — XX exbibent: 
Vaticanus (Christ.) 597, saec. X. 
Q Parisinus 8664, saeculi XIII. 
Z Leidensis Voss. 7, saec. XIX. 
B Bernensis 404, saec. XII, fragm. e libris IX — XU. 
Nonii compendiosa doctrina, ed. L. Miiller 1888 (pagiuae 
citantur secundum Mercierum). 
L Leidensis Voss. lat. 73, saec. IX. 
H Harleianus 2719, saec. IX. 
G Guelferbitanus Gud. 96, saec. X vel XI. 
F Florentinus pl. 48, 1, saec. XI — XII. 



PRAEFATIO. IX 

Praeterea Gen. Genevensis 84, saec. X, et 
B Berneusis 83, saec. X, capitis quarti testes. 
Bamb. Bambergensis M V 18, saec. IX — X, capita con- 

tinet III. V— XX. 
Ex Florentini coUatione a Miillero in editione nondum 
adhibiti sex fere locos rogatus a me I. M. Stowasser 
eximia liberalitate mecum communicavit. Capita qui- 
dem I^ — in memoria genuina cognataque cum Leidensis 
memoria ille exhibet, reliqua multo posteriora deterio- 
raque sunt. 

Festi de verborum significatione, ed. C. 0. Miiller 1839, 
ed. Thewrek de Ponor 1890. 

Macrobi saturnalia, ed. II. Eyssenhardt 1893. 

P Parisinus 63 71, saec. XI. 

B Bambergensis ML V 5, 9, saec. IX. 

Sequitur magna grammaticorum latinorum series ab 

Henrico Keilio coUectorum; quibus in ajBferendis Keilii 

volumina et paginas iaudavi. 
Charisii inst. gramm., ed. Keil (Gr. lat. I) 1857. 

N Neopolitanus IV A 8, olim Bobiensis, saec. VII — YIII. 
Diomedis ars gramm. (Gramm. lat. I), 

A Parisinus 7494, saec. IX — X. 

B Parisinus 7493, saec. IX— X. 

M Monacensis, saec. IX. 

Prisciani instit. gramm., ed. Hertz, (Gr. lat. II. III.) 
1855/59. 
R Parisinus 7496, saec. IX. 

D Bemensis 109, olim Bongarsianus, saec. IX — X. 
S Sangallensis 904, saec. IX. 
L Leidensis lat. 67, saec. IX 
qui plenos libros I — XVIII continent. 
K Caroliruhensis 223, saec. IX. 
B Bambergensis M IV 12, saec. IX. 
H Halberstadtensis (bibl. gymnas.) M 59, saec. X libros 

habent I— XVI. 
A Amiensis, saec. X — XI, fragm. praebet e libris 

IV— VI. 



PRAEFATIO. 



S Vindobonensis 347"! „ 

N Vindobonensis 348 r^^*^' 



librorum XVII— XVIE. 



Parisinus 7499 

M Monacensis 280 A, saec. XI 
Probi catholica, ed. H. Keil {Gr. lat IV) 1862. 

B Vindobonensis 16 (Bobiensis), saec. VII — VIII. 

Instit. art. R Vaticani apograpbum. 

B Vindobonensis 1 7 (Bobiensis), saec. VIII— IX. 
Donati ars (Gr. lat. IV). 
Servii comm. in artem Donati (Gr. lat. IV). 
Cledonii ars (Gr. lat. V). 

B Bernensis 380, saec. VI— VII. 
Pompei comm. art. Donati (Gr. lat. V). 
Eutycbis ars de verbo {Gr. lat. V). 

B Vindobonensis 16 (Bobiensis), saec. VII — VIII. 

P Parisinus 7498, saec. IX. 

T Monacensis 19454 (Tegernseensis), saec. XI. 

F Monacensis 6416 (Frisingensis), saec. XI. 
Arusiani Messii exempla elocutionum (Gr. lat. VII). 

N Neopolitanus IVAll, olim Parrhasii, anno fere 1509 
e Bobiensi descriptus. 
Marii Plotii Sacerdotis artes (Gr. lat. VI). 

B Vindobonensis 16 (Bobiensis). 
Ars de dubiis nomin. (Gr. lat. V). 

M Monacensis 14252, saec. IX. 

V Viudobonensis 89. 

L Laudunensis 463. 

Scholia: 

Servii comm. in Vergilium, ed. Thilo 1878/87. 
Scholia pleniora (Danielis quae vocantur): 

C Casselanus poet. fol. 6 (Fuldensis), saec. IX — X. 

P Parisinus 1750, saec, X; continent Aeneidos libros I — II. 

F I T-. . . „r^c.r. \ olim Floriacensis, saec. IX — X. 
IParismus 7929 J ' 

Gr Bernensis 167 (Autissiodorensis), saec. X. 

T Bemensis 165 (Turonensis), saec. IX; continent Aen. 

Hb. III— xn. 



PRAEFATIO. XI 

L Leidensis Voss. lat. 80 (Lemovicensis), saec. IX — X, 

complectitur Bucol. IV — X, Georg. I. 
V Vaticanus 3317, saec. X— XI, habet Georg. I— IV; 
cuius scholia sub Philargyrii nomine antea ferebantur . 
Scholia Servii vulgata: 

L Lipsiensis (bibl. sen.) I 36^, saec. X, usurpatus est 

in recens. Aen. I — XII. 
H Hamburgensis 52, saec. XI. 

M Monacensis 6394 (olim Frisingensis), saec. XI; uter- 
que continet comm. ad Aen. I — XH, BucoL, Georg. 
B Bemensis 363, saec. IX, Aen. I, Bucol., Georg. 
N Laurentianus plut. 22, 1, saec. X, adhibitus est Aen. 

IV. V. 
A Caroliruhensis 116, saec. X, usurpatus est Aen. VI — 

Xn, BucoL, Georg. 
R Reginensis 1674, saec. X, Aen. VI — XH. 
S Sangallenses 861 et 862, saec. X, Aen. VI— XII. 
F Monacensis 18059 (olim Tegernseensis), saec. XII, 

adhibitus nonnisi Aen. H. HI. 
P Parisinus 7959, saec. X, coUatus BucoL, Georg. 
R Reginensis 1495, saec. X, BucoL, Georg. I. 
Scholia Bernensia ad Vergilii Bucolica atque Georgica, 

ed. Hagen, annal. philol. suppl. IV (1867). 
Scholia Veronensia, ed, Keil (M. Valerii Prohi in Ver- 
gilii Bucolica et Georgica commentarius, acc. scholiorum 
Veronensium .... fragmenta, 1848). — Ex Veronensi 
(rescripto) 38, saec. IV, rescr. saec. IX; novam palim- 
psesti coUationem praebuit Biicheler, annal. philol. 93 
(1866) p. 65 sq. 
Scholia in Lucanum: 

Commenta Bernensia, ed. Usener 1869. 
B Bernensis 45, saec. X. 
C Bemensis 370, saec. X. 
Adnotationes super Lucanum. 

Ex hisce SaUustiana quaedam edidit Usener program- 
mate Bemensi De scholiis Horatianis 1863 et mus. 
Bhen. 19 p. 147; nunc quidem e nova quam diu prae- 
paratam habuit editione omnia quae ad Sallustium 



XII PRAEFATIO. 

spectaat excerpta summa liberalitate comitateque neque 
sine magno suo labore mibi tradidit. Quo splendido 
viri humanissimi beneficio instinictus ea quae ex scho- 
liis Lucani hausta sunt multo emendatiora atque ac- 
curatiora edidisse me vehementer spero. — Subsidia 
in recensendis adnotationibus praesto fuerunt Usenero 
praeter Bernensem C haece: 

W Wallersteinensis lat. n. 6, saec. X. 
Gr Bruxellensis 5330 (Gemblacensis), saec. X. 
V Leidensis Yoss. lat. 63, saec. X. Bemensis ac Waller- 
steinensis plenas adnotationes, hi schoMa in mar- 
gine scripta et ex adnotationibus hausta exhibent. 
Donati ad Terentium commentarius, ed. Lindenbrogl623; 
praeterea adhibitae sunt editiones Westerhovii 1726, 
R. Klotzii 1838. — Quae cum nuUius fere hodie pretii 
essent, intercedente C. Wachsmuthio C. Dziatzko vir 
humanissimus coUationes optimorum duorum codicum 
mihi dedit, Oxoniensis et Parisini (cf. annal. philol. suppl. X 
p. 662), neque rogatus a me qua est Uberalitate in ex- 
pUcandis singulis coUationis locis mihi defuit. Sunt Ubri: 
Bodleianus can. lat. 95. 

P Parisinus 7920 (qui nonnisi commentarium ad 
Andriam scriptum praebet). — Praeterea monente 
Dziatzkio ne Dresdensem Ubrum omitterem, A. Rich- 
terum bibliothecae Dresdensis custodem adii, qui comiter 
quindecim fere locos graviores contuUt lectionesque 
mecum communicavit. Est Uber 

D Dresdensis Dc 132, saec. XV. 
Adhoc nonnumquam varietates lectionum editionis prin- 
cipis a. 1472 (Romae) ex codice adhuc ignoto oriundae 
a me aUatae sunt. 
Scholia Bembini codicis ad Terentium, ed. Umpfenbach, 
Herm. II p. 337 (Die Scholien des codex Bemhinus mm 
Terentius). 
Scholia Horatiana: 

Porphyrionis commentarii in Horatium, ed. W. Meyer 
1874. 
M Monacensis 181, saec. X. 



PRAEFATIO. Xm 

Acronis quae fenintiir scholia ita ut vix iis uti possis 
edidit Hauthal, cf. Kurschat ^Unedierte Horazscholim 
des codex Parisinus^, progr. gymn. Tilsitensis 1884; ex 
eadem scholiorum mole, cuius complures recensiones 
confasae ab Hauthalio sunt, commentator qui dicitur 
Cruquii compositus est. 
Lactantii Placidi ad Statii Thebaidem scholia editurus 
erat Ph, Kohlmann, cum praematura morte ereptus 
est; cf. Lactantii Placidi in Statii Thehaidos lib. III 
1 — 323 commentarii ad fidem codicum recensiti (progr. 
Emdenii 1887), „Neue Scholien zur Thebais des Statius" 
(progr. Posen 1873), Philol. vol. 33 p. 128, Wolfflin, 
Philol. 24: p. 156. — Editionem librorum I — HI et 
YH — Xn ipse Kohlmann paene perfecit; cuius mortui 
schedae in bibliotheca Bonnensi depositae Schaar- 
schmidtii praefecti eiusdem liberalitate mihi Lipsiam 
missae sunt. 

M Monacensis 19482. 
P Parisinus 8063. 
T Parisinus 10317. 
B Bambergensis N IV 11. 
F Monacensis 6396 (olim Frisingensis). 
Ad Statii libros lY — VI cum Kohknanniana me de- 
ficerent, de lectione quadam codicum M et F Monacen- 
sium Carolum Weymanium adii, qui inspectis libris 
egregia benevolentia ea quae mihi defuerunt mihi ex- 
cripsit. 
Scholia ad luvenalem, ed. HI. lahn-Biicheler 1893. 
P Montepessulanus 125 (Pithoeanus). 
S Sangallensis 870. 

Trium locorum ex his codicibus varietatem a Chr. 
Stephano petivi, qui summa comitate mihi obsecutus est. 

Anctores reliqui: 

Suetonius de grammaticis et rhetoribus, ed. Reiffer- 
scheid 1860. 
V Vaticanus 1862, saec. XV. 
L Leidensis Periz. C. 21 saec. XV. 



XIV PRAEFATIO. 

N Neapolitanus IV 21, saec. XV. 

Ottobonensis 1455, saec. XV. 
G Gudianus 93, saec. XV. " 

1 Vaticanus 1518, saec. XV. 
Marii Victorini expositio in rhetorica Ciceronis (Bhetores 

latini minores ed. Halm). 
D Darmstadtiensis, saec. VII. 
F Monacensis 6400 (Frisingensis), saec. X. 
B Bambergensis M IV 4, saec. XI. 
Rufiniani de jfiguris et sentent; de scliematis lexeos, ed. 
Halm ihidem. 
B Spirensis codicis lectio ex editione principe BasiHensi 
a. 1521 petita. 
Augustinus de civitate Dei, ed. Dombart 1863. 
A Monacensis 3831 (Augustanus). 
F Monacensis 6267 (Frisingensis). 
Isidori origines, ed. Arevalo (repressa in Mignu patrologia 
latina vol. 82). 

Secundus originum liber ex editione Halmii {Bhetor. 
lat. p. 507). 
A Wolfenbuttelanus, saec. VIH. 
F Monacensis 4541 (Frisingensis), saec. IX. 
Orationes et epistulae ex Sallustii historiis excerptae 
optime e V Vaticano 3864, saec. X, unico earum fonte editae 
sunt ab H. lordano (Sall. op. ed. III. 1887); collationem 
Vaticani a lordano confectam et in exemplari suo margini ad- 
scriptam inspexi, cum A. Wilmanns summus bibliothecae Bero- 
linensis praefectus eximia cum liberalitate illud ut mihi mitte- 
retur concessit; ex eodem quae de orthograpbia Vaticani Pa- 
risinique codicum adnotavi hausta suat. 

De fragmentis historiarum e codicibus rescriptis petitis 
vide quae infra singulis locis dicta sunt. 



lam haec scripseram iamque prelo subicere praefationem 
festinabam, cum mihi ambulanti per amoenas Rheni ripas per- 
que Bonnae patriae urbis vicos iucundos Usener locum a Sal- 
lustii historiarum prooemio haud alienum qui me fugerat 
ostendit Firmici Materni astrologi. Etenim Firmicus iUe, ut 



PRAEFATIO. XV 

evinceret fati et stellarum dira necessitate omnia regi atque 
praedestinari, complura affert exempla ex rerum gestarum me- 
moria petita; in quis etiam plura promit de Sullanis tempori- 
bus, et haec primo iam obtutu partim e Sallustii historiarum 
libro primo hausta compositaque esse videntur. lam vero mo- 
nente me Usenerum, ut ita ederet locum uti purgatum libra- 
riorum mendis nisus optimorum codicum coUationibus in schedis 
suis reconditum habebat, summa ille cum benevolentia permisit 
mihi, ut editioni meae Sallustianae hoc Firmici frustrum e sua 
recensione adnecterem. Namque ego, cum ea quae Sallustiana 
esse mihi viderentur enarrationi capitum secundi tertiique primi 
historiarum libri inserere non iam possem, totam hanc Firmici 
disputationem edendam esse melius duxi. 

Itaque iam sequatur Firmici Matemi enarratio bellorum 
civilium e Sallustio Livianaque epitome contexta editaque ex 
Useneri recensione; cui pauca commentaris instar addidi. 
Hisce usus est ille subsidiis: 
A Monacensis 560, saec. XII. 
B Monacensis 49, saec. XVI. 

M Montepessulanus 180, saec. XI et XII (illa quidem 
pars, quae ad nos pertinet, XII saeculo scripta est). 
P Parisinus 7311, saec. XI. 
Q Parisinus 7312, saec. XTTT. 

/3 Editio Basiliensis altera (lulii Firmici Materni iunioris 
Siculi V. c. ad Mavortium LoUianum astronomicon 
libri VIII per Nicolaum Prucknerum astrologum nuper 
ab innumeris mendis vindicati. Basileae 1551, per 
loannem Hervagium). 

lulii Firmici Materni matheseos \ib. I, c. 3. 

'Ad Romana nunc si placet revertamur exempla. ecceEd.Bas.p.io 
ignavos iUe vir et omni infamiae maculatione poUutus — 
SuUam dico — qui a primo vestigio pubescentis aetatis m scm- 
rarum gremiis per damna nundinati pudoris adolevit, totiens 
prospere duxit exercitum, et ut felix diceretur fecerunt irmu- 5 
merabiUa rei pubUcae naufragia. respice quotiens laceratis 
patriae visceribus civili sanguine cruentatur. ecce 
irLnumerabUes proscriptionum tabulas ponit et cruentarum pe- 

Sallustiua, ed. Maurenbrecher. II. b 



XVI PRAEFATIO. 



cuniarum parricidali coUatione ditatur. sed nunc, licet 

10 omnia facinora eius enumerare difficile, pauca tamen enume- 
rabimus, ut ex istis vim fatalis necessitatis agnoscas. septem 
milia civium nostrorum in medio sinu urbis Romae Sullana 
animadversione ceciderunt: mihi crede, nuUa vis aHa, nuUum 
peccatorum meritum, nuUa deorum voluntas, sed fatorum ne- 

15 cessitas istam multitudinem SuUanis manibus impegit. quod 
nunc putas esse iudicium, quem rationis ordinem, ut iUe qui 
numquam fuit memor sexus sui, qui ultra commendationem 
gratiae puerilis aetatis senex exoletus in aliena aetate flagitia 
corporis detinebat, vitiis ohsessus Romana gubernaret imperia? 

20 Jiunc sciebamus in praeturae petitione deiectum, cui gravissi- 
mus Censorinus veris ac firmis accusationibus spoliatae provin- 
ciae crimen dbiecit: qui legatus bello Cimbrico degeneris animi 
timore prostratus imperatorem Marium et Romanum 
reliquit exercitum. is cum Lis tantis poUueretur infa- 

25 miis, regaHs postea maiestatis auctoritate decoratus exercitum 
nostrum in dispendia nostra convertit. — Permitte mihi lon- 
giore oratione SuUanorum scelerum repHcare discrimina; omnia 
enim haec ad disputationis meae meritum conferentur, si plu- 
rimis infortuniorum generibus integre ac verissime fuerit fato- 

30 rum necessitas expUcata. iussione SuUana Sulpicius tribunus 
plebis parricidaUs praecepti nefanda animadversione percussus 
est. quo flagitio tyrannica et scelerata eius cupiditas imbuta 
omnia statim sine aliqua dubitatione genera crudeli- 
tatis exercuit, ut et effrenatas animi sui cupiditates per 

35 dies singulos civilis sanguinis profusione satiaret. prae- 
torio viro, minori sciHcet Mario, qui iudicio omnium bene me- 
ritus de re pubHca videbatur, SuUana iussione elisa sunt 
prius crura, deinde deiecta de statu corporis brachia humeris 
tenus dissoluta ceciderunt, tertio amputata Hngua vocem reH- 

40 quit in faucibus, ad postremum omni corporis parte mutilata 
ocuH, qui fuerunt spectatores et superstites, egeruntur et in 
tam angusto corpore a nefario patriae camifice tot sunt in- 
venta suppHcia et vix anima tantis vobieribus erogata est, 
cum hinc inde damnis fluentibus minutatim spiritus car- 

45 peretur. sed forsitan circa solos viros taUs est feritatis atro- 
citate grassatus. ecce in proscriptionum tabuHs etiam 



sit VI 



PRAEFATIO. XVn 

mulierum ac matronarmn nomina adscripsit, ut per omne 
humanum genus cruentam gladii exerceret potestatem. non 
habet modum nec cruenta cupiditas [nec] infinita civium sirage 
satiatur. Bomaniis ille populus suhactis omnibus gentibus, 50 
posteaquqm xieragrato orhe atque possesso extremum etiam Oceam' Ed.Bas.p.u 
litu^ inventum, servire compulsus est nefario Sullanae pote- 
statis imperio dehilitatis omnium animis metu et miseriis mrnore 
trepidatione possessis. inter leges Porcias legesque Sempro- 
nias cum onmium civium gemitu etiam tertiam proscriptionis 55 
tabulam posuit nec boc contentus malo, ne quod aetatis 
tempus vacuum a scelQribus reservaret, Lucretium iam 
privatus occidit, et deposita regia potestate animi tamen in 
illo pemitiosa crudelitas perseverat. visne aliquid tibi, quia 
in Sullanis temporibus immoramur, de lacu Servilio referam? 60 
in quo multorum senatorum capita ad ostentationem imma- 
nissimi facinoris sectis cervicibus pependerunt. rei publicae 
volnera inter ipsa deorum pulvinaria constitutus, inter sacras 
caerimonias positus semper SuUa securus ac superbus aspexit. 
quid potest crudelius fieri? liberis et uxoribus miseras orbi- 65 
tates titulo publicatae calamitatis ingessit. nihil pietati, nihil 
fidei, nihil fortitudini, nihil providentiae licuit contra SuUam. 
ubi nunc sunt qui peccata nostra humana ac divina credunt 
posse lege puniri? ecce Sulla nefariis caedibus pascitur, ecce 
tyrannico grassatur imperio nec cupiditates eius potestas ali- 70 
qua divinitus impugnat. quid sentis? quid iudicas? refuta quod 
dicimus, ostende nobis ordinem rerum: ubi sunt leges, ubi 
iudicia? humano et divino sumus semper destituti iudicio, 
quia omnia haec quae diximus SuUa commisit impune. ergo 
facinora eius cum tantis caeflibus pascerentur, nuUa ultricium 75 
deorum flageUa castigant * * * imperia, nec est qui dolorem 
suum verbis ac lacrimis prodat, defunctis per iUum etiam su- 
premus ignis eripitur. et hoc non potuit videre iustitia? di- 
citis peccata hominum per dies singulos diis ultricibus nun- 
tiari? omnia haec sicut vides impune gesta sunt, et [fecit] de 80 
his omnibus fortuna quod voluit et quicquid singuUs fata 
decreverant, SuUanae feritatis animadversione completa sunt. 
ut et hoc scias vera nos ratione edixisse, ipsum post 
haec mala prosper sequebatur eventus. perpetuae dictaturae 




XVm PRAEFATIO. 

85 cunmlatur insignibus et proprio arbitrio deponit imperia. la- 
ceratae rei publicae artus et (^mntae jaecuniae iussu eius 
ad ignobiliorum hominum divitias conferuntur. post baec mala 
quieta securitate fruitur et abundantia scelerum saginatus de- 
creto amplissimi senatus et populi Romani nomine prosperae et 

90 perpetuae felicitatis ornatur. ubi nunc sunt qui negant actus 
nostros stellarum fortuitis cursibus gubemari? ille [crudelis] 
perfidissimus^ quem scimus per omnia crudelitatis genera 
grassatum, securus omnia dignitatis ornamenta consequitur: 
Marius vero post triumphum lugurthae ceterarumque gentium 
95 quas subegit postea quam urbem Romam et externis et dome- 
sticis periculis liberavit, post triumpbales purpuras, post pictas 
aureasque palmatas ferreis stringitur vinculis catenarum: ecce 
exul in jaaludihus Minturnensibus latitat, ecce carceris squaloribus 
premitur: vides ut ad crepidinem dirutae Karthaginis fugitivus 

100 accedat. quis deus aut exulem Marium aut felifeem fecerat 
SuUam? Paulus imperator militi Mario promittebat imperia, 
legatus SuUa Romanum deserebat exercitum: et tamen postea 
iudicio fortunae ille exul factus est, ille felix. nimis longa 
oratione vim necessitatemque fati, stellarum etiam potestates 

105 * * * Sullanae dominationis facta crudelia ad istum 
sermonem deflevimus. 
-1. 
Var. lect. 2 uir om. M | omium fami^ A infamig in ras. Q infa- 

mia maculationeque /? || 3 syllam B MP§ sillam A Q constanter \ qui] q 
P II 4 uenundati ^ || 5 et ut] et ut totiens B ^ \ fecerunt] fecerunt Ro- 
manae § || 6 lateratis -P' 1| 8 inn*umerabiles M \ proscriptionum ex pro- 
scriptiones corr. P \ inponit A imponit Q \ peniarii P || 9 parricidali 
BMP^ parricidiali AQ \ collocatione B || 11 necessitatis * cum ras. P 
necessitas Q^ \\ 12 media B \ sinu ^P§ foro AMQ \\ 13 michi PQ \ 
nuUum ex nulla corr. P || 18 senex exoletus B^ senes exoletos AMPQ 
II 20 Hunc] nunc B§ \ imptura • pr • petitione M inpretura prepeti- 
tione (-cione Q) APQ in praetura a praeturae petitione B^ in praetura 
populi Romani petitione Usener \\ 21 cui] cui uir B§ \ censorius B \ huc 
usque codicem Q contulit Usener \\ 22 bello cimbrico (Cy- ^) B§ bellus 
imllyrico P bello inillirico (deinde in M rasu/ra unius vocabuli) AM \\ 
24liis tantis BMP tantis bis A tantis ^ H 25 autoritate jB/3 || 26 conuertit 
corr. § conuenit ABMP^ 27 Omnia cum vestigiis rasurae supra mn M 
II 28 conferuntur A^ \ integrg ^lilf ^ || 29 uerissime A \\ 30 sulpitius BM§ 
I tr. pl. B II 31 paricidalis B parricidialis A \ animaduersio P \ perculsus 
A II 32 tyrannico A \ et] ac B \ sceleretata A \\ 34 ut et MP et ut A ut 



PRAEFATIO. XIX 

JS^ II 35 sanguinis vitiose iteraverat P* || 37 elysa P elissa A || 38 hnme- 
rum /? II 41 fuerant coni. Usener hene \\ 42 a |3: ac ABMP \\ 44 dampnis 
^Pmembiis § \\ 45 fortasse tali sit scribendum esse coni. TJsener || 46 crassa- 
tus ABP constanter \ §tiam ut infra l. 52 et 55 P et iam A \\ 47 nomen 
codd., corr. Usener \ omne P || 48 exereret B§ exhereret P | non] necdum 
|S II 49 modum] modum quoniam B§ \ cupiditate B^ \ nec veteri inter- 
polationi debetur \ strages J.ilf || 50 gentibus post peragratum orbem at- 
que possessum P/? || 52 inventum om. § \ copulsum P | sillantg A i| 
53 imperio] imperio • at ille ^ | et om. B \ miseriis minori AMP miseri 
minoris B: miserrima horroris (3 |1 54 portias AB abauctore porcias P || 
56 contemptus A | necquod P | aetatis suae tempus M \\ 57 a] ab ilf | 
secleribus P | reseruare A \ lucreciam P^ || 59 Uisng P | quia compendio scrip- 
tum evanuit in P \\ 60 syllanicis P sillianicis A \ inmoratur A immoramur 
ceteri \ de] te A \\ 62 publice P 1| 63 sacras] sacras etiam /3 1| 64 cgrimonias 
P II 66 publicatae om. A \\ 70 cupiditatis AMP Usener cupiditates P/J 
! potestatem A \\ 11 diuinitas AP diuin*itas M diuinitatis B^ corr. 
Usener \ refutas Pj? |1 72 ubi sunt iudicia A \\ 73 semper om. B^ \ destituta 
A II 75 ultricium MP ultricia A ultricum P^ || 76 dearum § \ castigant 
imperia • nec libri castigant, nec ^. Sententiam deperditam putat Usener 
de Bomanis Sullae dicto audientibus fuisse \\ 77 etiam ante per A \ 
suppm' MP II 78 dicitis AMP dicis B§\\ 79 diis] mulctari diis j3 | nun- 
tiare P^ nunciari AB om ^ \\ 80 fecit glossema libris cum ^ commune 
I! 83 ut et Pilf Et ut ^ ut ^P 1 nos uera ^ \ edixisse BMP^ & exisse 
A dixisse P^§ \\ 84 sequebatur AB persequebatur MP sectatur § || 
85 imperia laceratae rei publicae. Artus ABM(P?), recte distinxit § 
II 89 Romani nomine] romani MP nomine AB^ \\ 91 fortitudinis A \ cru- 
delis ex proximis male inculcatum (Usener) 1| 92 perfidissimus AMP per- 
fidus PjS II 93 ornamenta] genera B || 94 tryumphii P 1 quas subegit 
gentium A || 95 postea] post P || 96 tryumphales P 1| 98 Mintumensibus] 
mittitur. nec ibi ABMP Minturnarum ^ 1 squaleribus A \ fmitur MP \\ 
99 fugitiuus om. A \\ 100 fecerat Jf P/3 fecerunt B fece*it A \\ 101 Scyllam 
P II 103 iuditio A || 104 potestatem B§. Intercidit verbum disserendi et 
coniunctio (Usener). H 105 Syllanaeque j3 hiatu neglegenter obtecto \ domi- 
nationes P | ad istum sermonem AMP: isto sermone B^. 

Commentarius. 

Quae supra in contextu disiunctis litteris imprimi volui, ea verbo 
fere tenus e Sallustio hausta esse sermonis similitudine ostendi puta- 
bam; in iis quae cursivis dedi litteris, rem ex historiis haustam a Fir- 
mico esse existimabam. — 

Lin. 3 — 4. Qui — — adolevit] ^ln scurrarum gremiis' 
egisse SuUam narrat e Sallustio Plutarchus Sull. c. 36; a 
prima pueritia 'per damna nundinati pudoris' eum adolevisse 
idem tradidisse videtur, cf. Hist. I 58; eadem commemorat brevi 



XX PRAEFATIO. 



post Finnicus lin 16: 'qui nmnquain fuit memor sexus sui'; 
deinde cum ille pergat: 'qui ultra commendationem gratiae 
puerilis aetatis senex exoletus in aliena aetate flagitia corporis 
detinebat, vitiis obsessus', conferas Hist. I 60 et 61. 

Lin. 6 — 7. Laceratis patriae visceribus] cf. Hist. I 77, 6: 
'largitionibus rem publicam lacerari' et infra lin. 85 sq. — 
Etiam vox 'civilis sanguis' Sallustiana est, cf. Hist. I 55, 14, 
enarr. p. 4; Catil. 14. 

L in. 11 sq. Septem milia civium etc.] e Livio, cf. Oros. V 20, 2. 

Lin. 20 — 24]. Quae de praeturae petitione (a. 95), de 
Censorini accusatione (a. 91), de bello Cimbrico narrat, per- 
tinent ad lib. I cap. III historiarum (p. 21). — De voce 
'animi timore' cf. Catil. 58, 2; lug. 20, 1; 57. 6; 'Marium et 
Romanum exercitum reliquit' cf. cum Hist. I 38 ^Carbo Ita- 
liam atque exercitum deseruit; etiam 'Romanum exercitum' e 
Sallustio fluxit", cf. Hist. I 55, 19 et U 93 5 cetenmi deserendi 
verbum a Firmico hac in sententia usurpatum est infra lin. 102. 

Lin. 30 sq.: Sulpicius etc.] cf. Oros. V 19, 6; Plut. SuU. 10. 

Lin. 33 — 35.] 'Sine dubitatione' (cf. Hist. III 5; lug. 
62, 9), 'crudelitatem exercere' (similia Cat. 8, 5; 51, 16; Hist. 
II 47, 4), 'genera crudelitatis' (simile Cat. 51, 18; Hist. II 70), 
'civilis sanguinis' (v. s.) sermoni Sallustiano respondent, sen- 
tentiam compara cum Hist. I 55, 5: 'non tot exercituum clade 
neque consulum .... satiatus'. 

Lin. 36 sqq.] M. Marii mortem secundum Livium narrare 
videtur, sed. cf. '^elisa sunt prius crura' cum Sall. Hist. I 44 
'cui fracta prius crura'; etiam 'damnis fluentibus' Sallustiana 
est vox, cf. Hist. V 25. 

Lin. 45: Atrocitate grassatus] Et grassandi verbum (cf. 
lug. 64, 5) et atrocitatis (cf. Cat. 22, 3; lug. 27, 1; 102, 7) 
a Sallustio haud alienum. — In proscriptionum tabulis mu- 
lieres SuUam rettuUsse e Livio ortum esse videtur, cf. Valer. 
Max. IX 2, 1: ^Adversus muUeres quoque gladios destrinxit, 
quasi parum caedibus virorum satiatus'. 

Lin. 48: Humanum genus] saepius apud SaUustium, velut 
lug. 1, 1; 2, 3; Hist. I 24; 55, 6. 

Lin. 49 sq.: Nec satiatur] cf. Hist. I 55, 5. 

Lin. 50 sqq.] Sententiam illam 'Romanus iUe populus — 



1 

sm'? ^MI 



PRAEFATIO. XXI 

— servire compulsus est SuUanae potestatis imperio' Sallusti- 
anae similem finxit Firmicus, ef. Hist. I 55, 11: Topulus Ro- 
manus paulo ante gentium moderator, exutus imperio gloria 
iure, agitandi inops despectusque ne servilia quidem alimenta 

reliqua habet; leges iudicia aerarium provinciae reges 

penes imum'; id quoque quod imperii Romani finis Oceanus 
appellatur Sallustio proprium est, cf. Hist, IV 69, 17. 'ad 
occidentem pergentibus finem Oceanus fecit', et I 11: 'Res 
Romana plurimum imperio valuit onmi GaUia cis Rhenum at- 
qne inter mare nostrum et Oceanum perdomita'. Deidde 'debi- 
litatos esse omnium animos metu Lepidus apud Sallustium ex- 
ponit I 55, 1: 'peior atque intestabilior metu vestro, quo 
captis libertatis curam miseria eximat'. 

Lin. 57. Tempus vacuum a sceleribus] 'Vacuus a' saepius 
apud Sallustium, cf. Catil. 14, 4; 51, 1; Hist. HI 3. 

Ibid.] Lucretium a SuUa privato occisum esse falso Fir- 
micus rettulit, cf. Ascon. p. 92 Or. (p. 81 K.) 'Lucretium Ofel- 
lam consulatum contra voluntatem SuUae — — petentem 
(a. 81) occiderat iussu SuUae tunc dictatoris' (sc. BeUienus). 

Lin. 60 sq.] De lacu ServiHo cf. Senec. dial. I 3: 'Vi- 
deant supra ServiUanum lacum — — senatorum capita et 
passim vagantis per urbem percussorum greges' etc. — 'im- 
manis' saepius legitur. 

Lin. 85 sq.] Rem simUem SaUustius accuratius exposuisse 
videtur, cf. Hist. I 49 et 55, 17. 21. 

Lin. 92. Per omnia etc.] cf. supra Un. 33 et 46. 

Lin. 98 sq.] Ad Marii errores Ub. I cap. HI fasius nar- 
ratos pertinet, cf. lui. 10. 

Lin. 102. Legatus SuUa etc.] vide supra lin. 22 sq. 

Lin. 105. 'Dominationis SuUanae' vox e SaUustio hausta 
esse videtur, cf. Hist. I 31; 57; CatU. 5, 6; 28, 4; Exup. 
p. 3, 14 (ed. Burs.)', 'facta crudeUa' cf. cum Hist. H 92: 'fortia 
facta', sim. lug. 85, 4; Cat. 59, 6. 



En legisti caput Ulud e Firmico sumptum idemque pul- 
cberrimum Useneri munusculum; iam SaUustius ipse loquatur. 
Atque scias quantulacumque praestiti hac in editione me con- 



Yxn PRAEFATIO. 

ficere non potuisse nisi adiutus essem complurium virorum 
doctorum humanorumque opera. Summas igitur gratias refero 
imprimis viro illustrissimo H, Usenero, qui qua notus est 
erga omnes liberalitate e schedis suis Lucaneis quae ad Sallu- 
stium spectant mihi excripsit et nunc caput astrologi futurae 
editioni a se iam praeparatum ingenua munificentia edendum 
mihi tradidit; deinde Carolo Dziatzkio, qui collationibus suis 
ad Donati commentarios Terentianos utendi copiam mihi fecit 
saepiusque consilio suo adiuvit. Praeterea grates ago maxi- 
mas humanissimis viris A. Wilmannsio, A. Richtero, Chr. 
Stephano, I. M. Stowassero, Carolo Weymano, quibus 
quantum debeam supra commemoravi, Eduardo WolfflinOj 
qui nonnuUa quae ad historias pertinent e copiis suis mihi 
tradidit. Sed omnium maximam perpetuamque habeo referoque 
gratiam Curtio Wachsmuthio praeceptori canssimo; cuius 
instinctu cum olim tractandi Sallustii opus aggressus essem, 
saepissime consilio operaque me adiuvit. Et huic et Usenero 
quantum cum alias tum hoc in libello debeam pia grataque 
semper memoria tenebo. 




SALLUSTI HISTOEIARUM FEAGMENTA. 



LIBER I. 

ARGUMENTUM. 



Contineri primo historiarum libro rerum annis 78 et 77 
gestarum narrationem, praecessisse eidem breviorem bellorum 
civilium expositionem et ipsius auctoris prooemium inter omnes 
constat. Primo igitur fragmentorum capite prooemium com- 
plector, cuius duae fuisse partes videntur, altera qua auctor de 
operis argumento consilioque disserit, altera qua de imperii 
Romani statu atque de civilis discordiae origine progressuque 
exponit. . Secundo capite bellum sociale bellumque civile a Sulla 
Mariisque gestum enarratur. Tertio dein capite tumultus a 
Lepido a. 78 commoti consecutam esse memoriam liquet. — 
Atque bellorum iisdem temporibus gestorum gravissimum Ser- 
torianum erat; cum vero apud Appianum atque Exuperantium, 
Sallustii excerptores, proximum post seditionem Lepidi locum 
Sertorianum bellum teneat (etiam Livius eundem sequitur ordi- 
nem), quarto quintoque capite ea coUegi fragmenta quae ad Ser- 
torium spectant, ita quidem ut altero de Sertorii vita rebusque 
ab eo usque ad annum 80 gestis, altero de ipso bello Hispa- 
niensi agatur. Successisse apud Livium Servilii expeditionem, 
dein bellum Macedonicum ab Appio Claudio gestum e periocha 
libri nonagesimi sequitur; quare utramque rem et alia quaedam 
his annis gesta sexto capite comprehendi. ServiKanum quidem 
bellum coepit Sulla etiam tum vivente, id est antequam Lepidus 
seditionem accendit; quare Servilii profectionem ante Sullam 

Sallustiua, cd. Mauxenbrecher. II. 1 



2 Sallusti Historiarum lib. I. 

mortuum iam capite tertio narratam esse existimaverim. Agmen 
claudunt ea primi libri fragmenta, quae cum interpretatione 
careant, quo ordine disponenda sint obscurum est. 



CAPUT I. 
Prooemium, fr. 1—18. 

Enarratio.*) 

Scriptoris exordium. 

1 Initium sumpsit Sallustius a verbis fragmenti 1. Dein 
complures appellantur scriptores, qui res Romanas bellaque 
civilia memoriae tradiderunt, in quis etiam Sisennam fuisse 

2 (fr. 2) veri est simile. Ex his Fannium imprimis et Catonem 

3 sibi imitandos se proposuisse auctor affirmat (fr. 3); etenim 
di^as hasce res scriptorem strenuissime sequi oportere, ut et 
quam verissime et quam brevissime res enarret. Sane utraque 
laude neminem esse dignum; Catonis quidem brevitatem, Fannii 

4 veritatem esse laudandam (fr. 4), tamen a vero saepius Catonem 

5 deerrasse (f r. 5) et Fannium iusto amplius verba fecisse. Ita- 
que in enarrandi arte Catonem, in veritatis studio Fannium sese 

G secuturum neque uUa re a vero dimotum se iri (fr. 6). 

Dein breviter de rei puhlicae Bomanae statu Sallustius eo 
7 egit consilio, ut et originem dissensionis civilis exponeret (fr, 7) 
et doceret, qua ratione discordiae pauUatim auctae sint (fr. 8 — 13). 
Etenim inde ab urbe condita opes imperii Romani magis magis- 
que increvisse, mox totum fere orbem omnesque gentes Romanis 
^, 9, 10 esse subiectas (fr. 8 — 10). Qua tempestate cum male gereret 
res, optimis fuisse moribus civitatem maximaque concordia; sed 

*) Sententias primo capite expositas, cum a ceteris rerum scriptori- 
bus plane destituti simus, e solis fragmentis elicere cogimur. Atque 
Sallustius scriptorum qui antea fuerunt mentionem fecisse, imprimis autem 
rannium ac Catonem nominasse videtur; cum vero loco Victorini ad 
fr. 4 allato efficiatur de 'veritate rerum' atque de 'brevitate formae' in 
scribendo auctori ante omnia appetendis Sallustium egisse, cumque illo 
loco ex utraque laude alteram Fannio, Catoni alteram tribuerit, eandem 
hanc rem summam fuisse exordii caputque putaverim. Hanc igitur sen- 
tentiam expressurus eo quo supra usus sum conexu fragmenta disposui. 
Quae secuntur de statu rei publicae Romanae fragmenta satis lucis ex 
Augustini locis infra laudatis accipiunt. 



Argumentum. — Enarratio 1 — 18. — Fragmenta 1 — 3. 3 

quo magis ea vacua esset a curis periculisque, eo vehemen- 
tiorem ortam esse discordiam (fr. 11); et maxime quidem eandem 11 
exarsisse deleta Carthagine (fr. 12, 13). lam cum pace diutuma 12, 13 
Italia uteretur (fr. 14, 15) ac totius orbis divitiae in urbem 14, 15 
confluereut, mores civium pessimos factos (fr. 16). Quibus e 16 
causis ad postremum vel bella civilia esse exorta; Ti. Gracchi 
enim mors (Vellei. 11 3, 3) Hnitium in urbe Roma civilis san- 
guinis gladiorumque impunitatis fuit (fr. 17), inde ius vi obrutum 17 
potentiorque habitus prior (fr. 18) discordiaeque civium antea 18 
condicionibus sanari solitae ferro diiudicatae bellaque non causis 
inita sed prout eorum merces fuit*. 

Fragmenta. 

1. Res populi Romani M. Lepido Q. Catulo consuli- 
bus ac deinde militiae et domi gestas composui. 

App. (IlD, K, G, I p. 247 Br.) — Rufinus de num. orat.^VI p. 575). — 
Priscianus lib. XV (III p. 73). — Id. ibid. (III p. 64) inde ab 'ac deinde' etc. 
— Acccdit testimonium Donati ad Verg. Aen. I 1: 'Hoc loco plerique 
arbitrantur errasse Vergilium ut primo rem, deinde personam poneret; 
qui si Sallustium considerarent liberum ratione metrorum sic historiam 
coepisse, ut primo rem, deinde populi Romani personam poneret' etc. 
11 militiae et domi] domi et militiae Priscianus posteriore loco. 

2, Recens scrip<(tum>. 



App. (I 4D, K, I 5G, I p. 253 Br.) — Charis. p. 216: 'Recens. 
Asper commentario Sallusti historiarum I nunc adverbium, nunc nomen 
id esse dicit.' || scriptum] scrip N, corr. Keil, scripsi Fabricius, vulgo 
ante Kritzium, scripsit coni. Kritz. Ex Asperi verbis sequitur recte emen- 
datum esse locum a Keilio; etenim ''recens scripsi' vel 'scripsit' ne ab 
Aspero quidem pi'0 nomine haberi potuit. 

Comm. Scriptoris exordio haec verba attribuenda ac de Si- 
senna intelligenda esse speciose Kritz coniecit. Licinius quoque 
Macer recenter ante Sallustii aetatem res scripsit, sed hunc dictum 
esse negaverim, cum Sisennam a Sallustio plurimi aestimatum esse 
constet. Etenim ex omnibus, qui Sullanas res dixerunt, unum Si- 
sennam lug. 95, 2 dignum habet quem laudet; itaque uti illo 
loco brevissima tantum facta de Sulla digressione Sisennam nominat, 
ut doceat tamen etiam sibi de SuUa denuo agendum esse, eo 
magis in historiarum prooemio Sallustio Sisennae opus appellan- 
dum atque recensendum fuit. 

3*. Nos in tanta doctissimorum hominum copia. 



App. (Inc. 1 D, I 5 K, I 4 G, I p. 253 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad 
Aen. II 89. — Serv. ad Aen. IV 213. || hominum] F lib. IV, om. rell. 
et C lib. II. 

1* 



4 Sallusti Historiarum lib. I. 

Comm. Quoniam Sallustium constat in historiarum prooemio 
complures laudasse alios rerum scriptores, sicut Pannium, Catonem, 
fortasse Sisennam, etiam verba supra posita e prooemio sumpta 
esse iure editoribus visum est. Ac falso quidem Dietsch locum 
Catil. 8, 5 attulit, ut demonstraret de rerum scriptoribus Romanis 
Sallustium his verbis uti non potuisse, scilicet toto distat caelo 
utroque loco res ipsa consiliumque auctoris. 

4. Romani generis disertissimus paucis absolvit. 

Cf. Victorin. ad Cic. rhet. p. 570(Or.) (rhet. lat. p. 263): 
"^Namque historia et brevis esse debet in expositione et aperta 

et probabilis, ut Sallustius sibi omnia in Catilina tribuit 

cum aliis historiographis singula tradidisset in libro primo histo- 
riarum, Catoni brevitatem (quae supra posui secuntur), Fannio vero 
veritatem.' 

App. (I 2 D, K, I 3 Gr, I p. 249 Br.) — Praeter locum Victorini adde 
testimonia: Serv. ad Aen. I 96: 'Romani generis disertissimus.' — Schol. 
ad Horat. saf. I 10, 9: 'Sic et Cato a Sallustio laudatur, quod multa 
paucis absoluerit.' — Ampel. 19, 8: ''(Cato) . . . est omnium rerum 
peritissimus et, ut Sallustio Crispo videtur, Romani generis diser- 
tissimus.' || summa ante paucis inserit Mdhly. 

6*. In quis longissimo aevo plura de bonis falsa 
in deterius composuit. 

App. (Inc. 78 D, 44 K, HI 2 G, 11 p. 400 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Bucol. VIII 27. || plura] multa coni. Dietsch. — falsa] falso coni. 
Kritz. 

Comm. De scriptore aliquo hoc contentum esse, quod 
primus Linker coniecit, paene certum videtur. Atque optime 
Catonem significatum esse enucleavit Kritz; quod confirmatur cum 
longinquo aevo tum tota fragmenti sententia, quoniam abrogasse 
Sallustium Catoni veritatem fragmento 4 fit veri simile. Infeli- 
cissime autem Varronem in animo habuisse Sallustium Dietsch 
affirmavit. 

6. Neque me diversa pars in civilibus armis movit 
a vero. 




App. (I 5 D, 6 K, G, I p. 249 Br.) — Arus. p. 494. 

7. Nobis primae dissensiones vitio humani ingenii 
evenere, quod inquies atque indomitum semper inter 
certamina libertatis aut gloriae aut dominationis agit. 

App. (I 7D, 8K, G, I p. 255 Br.) — Priscian. V (E p. 158). — 
Serv. (schol. Dan.) ad Aen. IV 245: 'inter certamina' e. q. s. || nobis] 



Fragmenta 3—11. 5 

nuper AD, nobis rell. codd. — primae] om. GL. — evenere] evenire 
BK, retinere A. — inter certamina] T, inter certamine F schol. Verg., 
in certamine codd. Prisciani. 

8. Nam a principio urbis ad belluin Persi Mace- 
donicum. 



App. (I 6 D, 7 K, 9 G, I p. 256 Br.) — Priscian. XVII (III p. 188). 
— Serv. ad Aen. I 30. — Deinde verha 'ad bellum' e. q. s. habent: 
Prisc. XrV (ni p. 30), Serv. ad Aen. VIII 383, Probus cathol. p. 24, 
id. ib. j). 28, Sacerdos (VI p. 479); verba 'bellum' etc. Charis. p. 68. |1 
nam] sohis exhibet Priscianus lib. XVII. — a principio] Servius, a pri- 
mordio Priscianus, illud Sallustiani sermonis esse videtur. 

Comm. Pertinere fragmentum ad prooemimn consentitur, 
sed quam ad rem verba spectarent dubitavere editores. Ac cum 
ex duobus quae succedunt fragmentis et maxime e fragmenti 11 
initio sequi videatur de magnitudine populi Romani verba fecisse 
Sallustium, id vero ei ipsi temporis spatio his verbis dicto proprium 
sit, ut continuo fere increverint Eomae urbis opes potentiaque atque 
a pomerio ad omnes quae mare medium accolunt gentes imperii 
Romani fines prolati sint, putaverim id ipsum sententiamve similem 
hoc fragmento dictam esse, quae ad auctam Romanorum magni- 
tudinem vel ad imperii progressum spectet. 

9*. IMaximis ducibus, fortibus strenuisque mini- 
stris. 



App. (Inc. 102 D, 71 K, I 2 G, I p. 248 et II p. 455 Br.) — Diomedes 
p. 447. 

Comm. His verbis populi Romani magnitudinis causas afferri 
bene iam Debrossius intellexit. 

10. Adnot. ad Luc. III 164: 'Quod Cato hic rogatione Clodii 
missus est Cyprum, ut cerneret hereditatem regis Ptolemaei, 
qui defunctus vita populum Romanum heredem fecerat. meminit 
huius Sallustius in principio libri primi historiae.' 

App. (Deest in edd.). — ScJwlion deficit in C, inde a meminit om. V. || 
Ptolemaei] Ptolomaei WVG. 

Comm. Eorum quae scholiasta refert nihil nisi Ptolemaei 
Apionis mortem testamentumque in Sallustii historiis illum legisse 
patet; namque de P. Clodii rogatione ac de Cypro per Catonem 
subacta (quae res anno 56 gestae sunt) Sallustius agere omnino 
nequiit. Sed Cjrpri insulae regisque Apionis mentio eo sane loco 
facta est, ubi Sallustius de imperio Romano omnes per gentes 
terrasque propagato egit. 

11. Res Romana plurimum imperio valuit Servio 
Sulpicio et Marco Marcello consulibus omni Gallia cis 



6 Sallusti Historiarum lib. I. 

Rhenum atque inter mare nostrum et Oceanum, nisi 
qua paludibus invia fuit, perdomita. Optimis autem 
moribus et maxima coneordia egit inter secundum 
atque postremum bellum Carthaginiense causaque . . . . 
non amor iustitiae, sed stante Carthagine metus pacis infidae fuit. 
At discordia et avaritia atque ambitio et cetera se- 
cun.dis rebus oriri sueta mala post Carthaginis exci- 
dium maxime aucta sunt. Nam iniuriae validiorum 
et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissen- 
siones domi fuere iam inde a principio neque amplius 
quam regibus exactis, dum metus a Tarquinio et bel- 
lum grave cum Etruria positum est, aequo et modesto 
iure agitatum. Dein servili imperio patres plebem 
exercere, de vita atque tergo regio more consulere, 
agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio 
agere. Quibus saevitiis et maxime fenore oppressa 
plebes, cum assiduis bellis tributum et militiam simul 
toleraret, armata montem sacrum atque Aventinum 
insedit tumque tribunos plebis et alia iura sibi para- 
vit. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit 
secundum bellum Punicum. 



App. (I 8 et 9 D, 9 et 10 K, 10 et 11 G, I p. 258, 260, 266 Br.) — 

Victorin. ad Cic. rhet. p. 50 {rhet. min.p. 158): 'Res Romana bellum 

Cartliaginiense.' — Augustinus de civ. DeilllS: ""Nam cum optimis mori- 

bus commemorasset egisse causamque huius boni infidae 

dixisset, continuo subiecit idem Sallustius et ait: At discordiae' e. q. s. 

— Singula idem attulit: de civ. Dei III 21 : Torro inter sec. et postr. bellum 

Carth. quando Sallustius optimis dixit egisse Romanos' etc. ; ibid. 

III 16: 'tempus illud, quo usque dicit Sallustius aequo agitatum, dum 

metus positum est'; ibid. III 17: 'Dein servili bellum Puni- 

cum'; ibid. V 12: 'ubi dicit iniurias validiorum finem fuisse bello Pun. 

sec. , quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis per- 
turbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et 
ad concordiam revocare civilem\ — Adde testimonia: Noniill p. 92: 

'cis Rhenum perdomita.' — Amm. Marcell. XV 12 : 'Nam omnes Gralliae, 

nisi qua fuere, <^ut^ Sallustio docetur auctore' etc. — Serv. ad Aen. 

VI 540: 'inter secundum Carthaginiense.' — Schol. Vatic. (Philargyr.) 

ad Georg. IV 238: 'iniuria validiorum.' — Donat. ad Terent. Andr. 1 1, 9: 
•■Dein exercere.' — Arus. p. 480: ^Sal. hist. I: armata insedit.' 

— Serv. (schol. Dan.) ad Aen. VIII 479: ''montem insedit.' — Diomed. 

p. 444: 'montem insedit.' || nisi qual Nonius, Ammianus, F Vic- 

torini, quia D, quae a B Victorini. — egit] egit res publica ex B Vic- 
torini Kritz, res publica secundum D et F iure omisit Halm, populus 
Romanus vulgo ex Augustino. — postremum bellum Carthaginiense] postre- 
mum Augustinus, Victorinus, F Servii; ultimum rell. Servii. — causa- 



Fragmenta 11—14. 7 

que infidae fuit] om. vulgo, quae cum obliqua oratione afferat e 

Sallustio Augustinus II 18, sane in eo legisse videtur. — servili] servuli OP 
Donati. — plebem exercere] patres p. e. abbrev. P, patres c. Donati. 
— Quibus saevitiis] quibus agitata saevitiis Kritz. — fenore] fenoris 
onere vulgo contra libros. — et militiam simul] simul et militiam vulgo. — 
iura sibi] AF August. III 17, A II 18, sibi iura F II 18, vulgo. — quia 
rursus e. q. s.] qu^e obliqua oratione praebet Augustinus V 12, Sallustii 
verba continere negaverim; utrum sententiam eiusdem exprimant an potius 
ipsius Augustini exhibeant contemplationes nescimus, in contextu autem 
omittere ea cum ceteris editoribu^s melius duoci. 

12. Postquam remoto metu Punico simultates 
exercere vacuum fuit, plurimae turbae, seditiones et ad 
postremum bella civilia orta sunt, dum pauci poteutes, 
quorum in gratiam plerique concesserant, sub honesto 
patrum aut plebis nomine dominationes affectabant, 
bonique et mali cives appellati non ob merita in rem 
publicam omnibus pariter corruptis, sed uti quisque 
locupletissimus et iniuria validior, quia praesentia 
defendebat, pro bono ducebatur. 

App. (I 10 D, 11 K, 12 G, I p. 262 Br.) — Gellius IX 12, 15: Tost- 

quam vacuum fuit.' — Augustin. de civ. Dei III 17: 'plurimae .... 

ducebatur.' — Arus. p. 462 'quorum .... concesserant.' || in gratiam] 
gratia N Arvsiani. — praesentia] placentia coni. Dietsch. 

13. Omnium partium decus in mercedem corrup- 
tum erat. 



App. (I 13 D, K, I 32 G.) — Arus. p. 484. 

Comm. Antecedente fragmento cum doceretur factiones, c[ua- 
rum discordiae fr. 1 1 expositae sunt, non iam ut antea pro patrum 
plebeive potestate certasse, sed singulos dominationis cupidos sub 
nomine tantum patrum aut plebis suam quemque rem augere 
voluisse, hoc fragmentum, quo eiusdem corruptionis omnes partes 
in universum arguuntur, fragmento 12 subiun^endum esse videtur. 

14*. Apertae portae, repieta arva cultoribus. 



App. (Inc. 26 D, m 74K, I 131 G, H p. 156 Br.) — Serv. ad Aen. 
II 27. I portae] om. C. 

Comm. Quae verba ad Italiae inferioris Campaniaeve oppi- 
dum aliquod spectare a fugitivis subito oppressum direptumque 
Debrossio auctore Kritz defendit, iisdem omnino non unius oppidi, 
sed totius regionis alicuius condicionem describi existimo. Accedit 
quod iis de quibus Kritz cogitavit temporibus pacis speciem prae- 
buisse Italiae oppida minime dici potuit. Quare (cum Italiam 
dictam esse veri simillimum sit) ad eam aetatem spectasse Sallu- 
stium puto, qua et opibus divitiisque et longiore pace felicissima 



8 Sallusti Historiarum lib. I. 

Italia fuit atque qua quietam a hellis civitatem fuisse a Sallustio 
infra scriptum esse conicio: scilicet ea aetas, quae deletae Cartha- 
gini subiectaeque Graeciae succedebat. Sallustius autem et hoc 
et insequenti fragmento exposuisse videtur pacatam tum fiorentem- 
que civitatem luxuriam et avaritiam invasisse. 

15. Quietam a bellis civitatem. 




App. (I 112 D, 106 K, 51 G, I p. 390 et II p. 231 Br.) — Arus. p. 504. 

Comm. De eo tempore, quo Lepidus tumultuari coepit, haec 
dicta esse, quod editores excepto Kritzio affirmarunt, minime con- 
cedo; namque tum ubique fere bella arserunt saevissima. Quare 
in pi-ooemium fragmentum revocandum esse patet. 

16*. Ex quo tempore maiorum mores non paulatim 
ut antea^ sed torrentis*modo praecipitati; adeo iuventus 
luxu atque avaritia corrupta, ut merito dicatur geni- 
tos esse, qui neque ipsi habere possent res familiaris 
neque alios pati. 

App. (I 12 D, K, G, I p. 263 Br.) — Augustin. de civ. Dei 11 18. — 
Singula habet praeterea ibid. II 19 et II 22. 

Comm. Sallustium legit Velleius II 1,1: *quippe remoto 
Carthaginis metu sublataque imperii aemula non gradu sed prae- 
cipiti cursu a virtute descitum, ad vitia transcursum.' 

17*. August. de civ. Dei 11 21: 'Eo quippe tempore 
disputatur, quo iam unus Gracchorum occisus fuit, a quo scribit 
seditiones graves coepisse Sallustius.' 

App. (I 11 D, 14 K, 13 G, I p. 267 Br.) 

Comm. Velleius, qui loco in enarratione apposito mortem 
Gracchi initium civiKs sanguinis appellat, non solum in re Sallustium 
secutus esse sed etifim verba 'civilis sanguinis initium' ab eo mu- 
tuasse videtur, quippe quae Sallustiani sermonis sint. 

18, Et relatus inconditae olim vitae mos, ut omne 
ius in viribus esset. 



App. (I 33 D, 38 K, 33 G.) — Adnot. ad Lucan. I 175 (deest scho- 
Uon in G). — Fronto p. 160 (Naber.): 'omne ius in validioribus esse.' 
— Ut Salustius in primo historiae CW, primo om. V, vulgo. || in viribus 
esset] in validioribus esse Fronto. 

Comm. Fragmentum quod Gerlachio auctore de Sullae domi- 
natione dictum esse accipitur, huc referendum esse Velleii docemur 
consensu loco eo, quo duo haec fragmenta supra illustravi. 



Fragmenta 14 — 18. — Enarratio 19 — 23. 9 

CAPUT 11. 
De bello sociali, fr. 19—23. De Ibello civili, fr. 24—53. 

Enarratio.*) 

Res condicionesque sociorum atque leges de civitate eorum 
inde a Graccliis usque ad Saturninum latae, fortasse etiam 
anteriores enumeratae esse videntur (fr. 19); dein causae ex- 19 
positae sunt, quibus animi eorum magis magisque a senatu 
abalienabantur, in quis ante omnia lex fuit Licinia Mucia (fr. 20). 20 
Etiam M. Livii Drusi consilia, res gestas, mortem commemorata 
esse consentaneum est. Postremo sociorum Latiique defectio 
(fr. 21, 22), ipsum bellum tres per annos gestum, civitas Italiae 21, 22 
gentibus paulatim concessa enarranda erant. Misera Italiae 
condicio hoc bello effecta ostenditur fr. 23. 23 

'Eodem tempore (Exup. p. 2 ed. Bursian) Mithridates 
cum magnis copiis universam Asiam urbesque sociorum ex- 
pugnando atque vastando coepit affligere; ad quem coercendum 
L. SuUa est cum exercitu destinatus, cuius in Africano beilo 
probata erat corporis atque animi magnitudo. 

Schol. Gronov. ad Cic. Itaque instinctu eius (scil. 

Catil. in 24 (p. 410 Or.): ^Sul- Marii) Sulpidus trib. pleb. legem 
picius tulit legeni ut tolleretur tulit ut auferretur Sullae pro- 
Mithridatica provincia Sullae et vincia ac Mario daretur. 
daretur Mario/ 

Hoc SuUae ubi nuntiatum est .... cum parte exercitus 
iniuriae dolore commotus ad extingendam Marianam venit 
factionem. Statim ut Romam venit, resistentem sibi Sulpicium 
et seditiosis contionibus rem pubUcam disturbantem cum multis 
quos sibi socios asciverat trucidavit atque Marium ipsum, machi- 
natorem tantae contumeliae, in exilium impetu detrusit armo- 
rum.' Dein Marii errores a SaUustio videntur narrati. Marius 
igitur navi Roma profectus ac tempestatibus ad Campaniae oram 

■) Quidnam de sociorum bello narraverit Sallustius parum certum 
est; soilicet aliorum scriptorum nemo haec e Sallustio hausit. Etiam de 
Mario Sullaque pauci sunt Plutarchi, Dionis, aliorum loci, quos e Sallustio 
excerptos esse iudicandum est. Unum Exuperantii opusculum, quod 
quasi epitomen Sallustii historiarum iure putant, omne fere ad resti- 
tuendam eius memoriam adhiberi potest, dummodo ea, quae inepte ac 
perperam ipse Exuperantius confudit, omittamus. 



10 



Sallusti Historiarum lib. I. 



Schol, Gronov.: ^fecit SuUa 
duos consules, Cinnam et Octa- 
vium, iure iurando astrixit eos, 
ut nuUus contra acta SuUana 
faceret (fr. 26), discessit. 

Coepit Cinna de Ubertino- 
rum suflFragiis agere, Octavium 
cum senatu contra ipsum ha- 
buit. 



appulsus ibi (Exup. 1. 1.) 'naufragus atque egenus erravit' 

24 (f r. 24); dein comprehensus a Minturnensibus in carcerem con- 
iectus brevi tamen Uberatus est et persequentibus SuUae equiti- 
bus prope casam quandam 'latuit (schol. Gronov. 1. 1.) in 

25 Minturnensibus paludibus, inde reperta iUi navis est (fr. 25) 
et fugit ad Africam.' * 

Exuper.: 'Dum haec agun- 
tur, Cinna et Octavius facti sunt 
consules, quorum Cinna de parti- 
bus Marianis fuit. 
26 

Hic legem tuUt, ut novi cives, 
qui aUqua ratione Romanam 
acceperant civitatem, cum vete- 
ribus nuUa discretione suffra- 

gium ferrent Ob hoc ita- 

que Octavius coUega commotus, 
ut seditionibus privaretur, col- 
legam suum Cinnam adnitenti- 
bus veteribus dvibus in exiUum 
misit munitus capiis Sullae. 
Quae cum agerentur, maximus 
ex utrisque partibus civium 
numerus interemptus est. 

Expulsus igitur Cinna cum 
vagaretur, ad Africam, ubi Ma- 

27 rius inops erat, forte pervenit; 
atque ibi communicato consiUo 
soUicitatis animis perditorum et 
de ergastulis erutis servis exer- 
citum confecerunt et armata vaU- ^ 
dissima manu iuventutis ad ur- 

bem venerunt atque Octavium , 

Sullae satellitem superatum ne- 
caverunt.' 

Contra Marium et Cinnam MeteUus in Samnio 

28 auxiUo vocatus (fr. 28) tamen non subvenit (cf. Dion. fr 




ExpuUt <(eum)> Octavius,Cmwa 
expulsus corrupit miUtes, pretio 
coUegit exercitum (fr. 27), misit 
ad Marium in Africa, composuit 
legiones solutis ergastulis et ve- 
nit.' 



beUans 
100, 7). 



'Tunc varia (Exup. p. 3) crudeUtas pervagata est, ut nobiUtas 



Enarratio 24—51. 11 

omnis ad fugitivorum trucidaretur arbitrium' (fr. 29 — 31 atque 29,30,31 
Dion. fr. 100,8-9). 

Anno dein 86 Marius septimum consul mortuus est, Valerio 
autem Flacco imperium contra Mithridatem gerendum cum 
exercitu mandatum est. 

At victoMithridateSulla, priusquam ille bellum redintegraret, 
populares profligaturus (fr. 32) in Italiam cum exercitu trans- 32 
gressus est (fr. 33); ac statim Cn. Pompeius Quintusque Me- 33 
tellus SuUae partes capessiverunt. Ipse Sulla Norbani consulis 
exercitum Canusii fudit, Scipionis alterius consulis legiones ut 
ad sese deficerent, persuasit (fr. 34, cf. Plut. Sull. c. 28). Proximo 34 
anno 82 Marius adulescens consul acerrima ad Sacriportum 
pugna victus (f r. 35, 36) Praeneste fugit, ubi a Lucretio Ofella 35, 36 
mox circumsessus est (fr. 37). Etiam ceteri SuUae duces bene 37 
res gesserunt, ita ut Carbo consul in Africam fugeret (fr. 38), 38 
Dein ingens Samnitium exercitus ad Praenestis obsidionem 
solvendam profectus subito Romam ipsam aggressus est (f r. 39,40), 39, 40 
urbisque ante portas pugna omnium vehementissima accensa 
est (fr. 41, 42). Sed SuUa crudeUter saeviit cum in captos 41, 42 
Samnites popularesque (fr. 43) tum in M. Marium Gratidianum 43 
(fr. 44), quem L. CatiUna legatus occidisse fertur. 44 

Comm.Bern.adLuc.ni73: Plut. Sull. c. 32: (AevMog 

*Sunt qui dicant Catilinam iussu KariXCvas) Mccqxov xiva Md- 
SuUae hunc Marium Oratidia- qlov t&v ix tf}g ivavt Cag 6td- 
nnm. uxoris suaefratrem{ir. 4:6) ascog anoxtsCvag trjv fi6v4:6 
ad tumulum Catuli occidisse'; xstpaXiiv iv dyoQa xad-s^o- 
Ascon.adCic.detog.cand. (livc) ta HvXla 7Cqo6- 
p. 84 Or.: ^M. etiam Marii Gra- rjvsyxs, ta dh jcsQLQQavtrjQCoj 

tidiani eaput abscissum per tov 'AjtoXXavog syyvg 'ovtt 

urbem sua manu Catilina tur jtQO^sXd-cov dnsvCii^ato tdg %st- 
leraf Qag. 

Brevi post et Praeneste captum est (f r. 46) et Marius interiit. 46 
Tum vero ingentem fecit SuUa stragem magno civium numero 
proscripto (f r. 47, 48) bonisque eorum pubUcatis (f r. 49), quibus 47,48,49 
veteranos suos donavit (fr. 50); itaque 'rem pubUcam (Exup. 50 
p. 3) vindicatam non reddidit legibiis sed ipse possedif (fr. 51). 51 

Interea Cn. Pompeius adversus Carbonem in SiciUam pro- 
fectus hunc in MeUta insula cepit atque occidit; qui (Val. Max. 



12 Sallusti Historiarum lib. I. 

IX 13, 2) 'iussu Pompeii in Sicilia ad supplicium ductus petiit 

52 a militibus demisse et flebiliter, ut sibi alvum levare (fr. 52) 
priusquam expiraret liceret . . . eo usque moram trahens, donec 
caput eius sordido in loco sedentis abscinderetur'. Ac postea 
Pompeius contra Domitium Africam provinciam tenentem et 

53 adversus Numidas bellavit (fr. 53). SuUa autem Romae iriumpho 
habito dictator factus Felicisque nomine inditus *multas leges 
(Exup. 1. 1.) et iura praescripsit, multis civitatibus immunitates 
vectigalium dedit, multos Romana civitate donavit'; attamen 
haud multo post dictatura consulatuque sese abdicavit. 

Fji0.gmenta. 

19*. Tantum antiquitatis curaeque maioribus pro 

Italica gente fuit. 

App. (I 14 D, 15 K, 16 G, I p. 275 Br.) — Serv. ad Georg. II 209. 
— Fronto p. 162 (N.). 

Comm. Antecessisse his verbis illorum consiliorum exposi- 
tionem, quibus res ac iura sociorum " augere studuerant aut tri- 
buni aut equites, e voce tantwm sequitur. 

30*. Citra Padum omnibus lex Licinia <^in)grata 
fuit. 



App. (I 15 D, III 81 K, inc. 67 D, II p. 159 Br.) — Cledon.»p. 76. 
I! Licinia] Lucania B, corr. Casselius. — ingrata] conieci, fratra B, fraudi 
Gasselim, frustra Wagner ac Mahly, taetra Di«tsch. 

Comm. De lege Licinia Mucia anno 95 lata, ad quam 
fragmentum spectare prooemioque tribuendum esse vidit Kritz, lege 
Asconii locum ad Cic. Comel. (p. 67 Or.): '(L. Licinius Crassus 
et Q. Mucius Scaevola) . . . legem . . . de regendis in sua civi- 
tate sociis in consulatu tulerunt. Nam cum summa cupiditate 
civitatis Romanae Italici populi tenerentur et ob id magna pars 
eorum pro civibus Romanis se gererent, necessaria lex visa est, ut 
in suae quisque civitatis ius redigeretur. Verum ea lege ita alie- 
nati animi simt principtmi Italicorum, populorum, ut ea vel maxima 
causa ]?elli Italioi, quod post triennium exortum est, fuerit.' 

21*. Atque omnis Italia animis discessit. 



App. (Inc. 2D, I 16K, I 24 G.) — Adnot. ad Lucan. III 632. — 
Ibid. VI 347 {deest in C ad lih. VI, in V utroque loco). || omnis] omnes 
W lib. VI. — animis] armis atque animis coni. Vogel collato Heges. II 
1, 75. — discessit] discedit G, discendit C, discindit W lib. III, discessit 
WG lib. VI 



Enarratio 52—53. — Fragmenta 19—25. 13 

22*. Post defectionem sociorum et Latii. 



App. (I 17 D, K, 69 G, II p. 138 Br.) — Donat. ad Terent. Adelph. 
ni 4, 12. II defectionem I defensionem OD. — et Latii] sociorum et 
relatura D, ed. pr.; relatu sotiorum 0. 

23*. Quippe vasta Italia rapinis, fuga, caedibus. 



App. (I 36 D, 19 K, 75 G, I p. 435 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad 
Aen. Vm 8. 

Comm. De sociorum bello hoc fragmento agi, non de Sullae 
proscriptionibus, quod putarunt Gerlach atque Dietsch, veri simile 
nobis cum Kritzio videtur collato Augustino de civ. Dei III 26: 
*Deinde socialia bella exarserunt, quibus Italia vefiementer afflicta 
et ad vastitatem miserabilem desertionemque perducta est.' 

24. Postremo ipsos colonos per miserias et in- 
certa humani generis orare. 

App. (I 19 D, 21 K, 55 G, I p. 497 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad 
Aen. X 45. 

Comm. Ad Marium Roma expulsum verba referenda esse 
iam coniecit Kritz; atque accuratius definiri posse rem puto. Etenim 
Marius cum tempestate coactus esset navi escendere ac prope Cir- 
ceios Terracinamque in litore vagaretur, ab agricolis quibusdam, 
in quos incidit, auxilium petiit; attamen hi Marium ubi cogno- 
vere abscedere quam celerrime iusserunt, Sullae equites" qui prope 
erant timentes (Plut. Mar. c. 36). Hanc igitur rem fragmento 
illustrari existimor 

25t. Incidit forte per noctem in lenunculum pi- 
scantis. 

App. (II 66 D, 75 K, 86 G, E p. 127 Br.) — Nonius XIH p. 534. — 
Hist. lib. n primo codd.; 'primo' ad Sallustii verba vulgo refertur, vocem 
plane supervacaneam L. Miiller omnino sustulit, melius Jiirges „de Sal- 
lustii historiarum reUquiis" p. 7 variam iudicat eam esse lectionem illius 
'libro secundo', intra versus antea superscriptam moxqiie in ipsum contextum 
ingressam. Equidem ego propter rem infra comm. explicitam ipsum nume- 
rum 'primo' verum, alterum illud 'lib. 11' corruptum falsumque esse reor. 
|i incidit] indicit codd., corr. Mercier, in diem cibum fortuitum coni. 
Dietsch. — lenunculum] lenunculo codd., vulgo in edd., corr. Quicherat, 
quod collato Amm. XVI 10, 3 iu/re comprobavit Jiirges, in lenunculo pi- 
scantis (acc.) L. Muller. — piscantis] piscandis codd. 

Comm. Vagantis alicuius atque expulsi mentionem hoc frag- 
mento fieri apparet. Qui cum casu ad lenunculum piscatoris ve- 
nisse narretur (scilicet quo in fuga mox usurum eum esse sub- 
audiendum est), quis est quin statim de Marii erroribus cogitet? 
Etenim Minturnis cum excessisset equitesque Sullae sese perse- 
quentes animadvertisset, primum in casa aliqua noctem degit, dein 
ig axdcpog ukiscog TtQSG^vrov naQOQfiovv §iaad(i£vog xov tcqs- 




14 Sallusti Historiarum lib. I. 

a^vtrjv eGiqXaro yBi^Stvog ovrog, Kal rb nsta^a notpag Kal rb iCrlov 
nsrdaag eTtirQSipe xtj rv%ri cpSQSiv (App. b. c. I 62). En quadrat et 
fuga et nox et lenunculus piscatoris, itaque in librum primum 
transferre baec verba non dubitavi. 

26. Nihil esse de re publica neque libertate po- 
puli Romani pactum. 

App. (I 20 D, 22 K, 30 G.) — Arus. p. 498. |i libertate] libertati 
N, de libertate coni. Dietsch. 

Comm. Verba Cinnae esse, qui cum a Sulla iure iurando 
adstrictus esset, ne quid adversus acta eius susciperet, profecto in 
Asiam SuUa purgare bac sententia se studeret, optime Kritz 
repperit. 

27*. Exercitum argento fecit. 



I 



App. (Inc. 67 D, 33 K, I 45 G, I p. 398 Br.) — Seneca epist. mor. 
114, 17. 

Comm. Ad Cinnam, neque vero ad Pompeium, quem Dietsch 
dictum esse, neque ad Lepidum, quem Debrossius censuit, frag- 
mentum referendi locus scholii Gronoviani supra laudatus auctor 
mihi fuit. 

28*. Bellum quibus posset condicionibus desineret. 



App. (Inc. 4D, I 25K, I 18 G, I p. 287 et II p. 19 Br.) — Serv. 
(schol. Dan.) ad Bucol. V 19. 

Comm. Hic recte a Debrossio fragmentum collocatum esse 
Dionis docemur consensu fr. 100, 7: oi 'Pcafiaioi Graaidaavrsg HQbg 
dXXriXovg rbv MirsXXov (isrsTtifi^^avro KsXsvaavrsg avra Jtgbg rovg 
HavvLrag oncog nox av dvvrjrai, avfi^fjvat. 

29. Libertatis insueti. 



App. (I 115 D, 114 K, 89 G.) — Arus. p. 486: 'Insolens huius rei, 
Sal. histo. I' e. q. s. — Excidisse vocis 'insolens' exemplum Sallustianum 
novmnque Arusiani lemma coniecit Bondam; sed minus congruere lemma 
cum exemplo suo saepius in Arusiano invenitur. || libertatis] libertati N. 

Comm. Verba bene quadrare existimo ad servorum naturam, 
qui ad libertatem a Cinna evocati caedibus rapinisque urbem im- 
pleverunt. 

30*. Speciem captae urbis efficere. 



••App. (Inc. 38 D, 4K, 52G, Hp. 466 et 578 Br.) — Serv. (schol. 
Dan.) ad Aen. VIII 567. || efficere] in T evanuit, efficere discedentes 
vulgo contra codd. 

Comm. Cinnae et Marii milites servosque Romam diripientes 
dictos esse demonstratur et Dionis fr. 100, 9: (idXiara 6s rovg ri 



Fragmenta 25 — 34. 15 

axovrag imdvfiia y^QrKiccroav scpd^eiQOv nal rovg rs naidag xal rag 
yvvaixag acp&v v^Qi^ov, (oGitEq riva akXorQiav nokiv rjvdQa- 
jtodiafiivoi et Livii per. 80: 'Cinna et Marius in urbem recepti 
sunt, qui velut captam eam caedihus et rapmis vastarunt' 

31*. Ut SuUae dominatio.quam ultum ierat desi- 
deraretur. 



App. {Deest in edd.) — Adnot. ad Luc. II 139 (omisit V). || domi- 
natio quam ultum ierat] WG, dammatiqua multui erat G. 

Comm. Locum in animo fortasse habuit Plutarcbus Pomp. 5: 
iitrjsi ds UvXlag Torg nXsiGroig Jto&stvog. Ceterum quin de 
Mario vel Cinna sermo sit nemo erit qui dubitet. 

32. Quis rebus Sulla suspeetis maximeque ferocia 
regis Mithridatis in tempore bellaturi. 

App. (I 18 D, 20 K, 19 G, I p. 435 Br.) — Arus. p. 487. — Donat. 
ad. Ter. Phorm. 11 4, 24: 'maximeque' e. q. s. 

Comm. Sallustii verbis male intellectis editores Linkero 
auctore ad annum 88 fragmentum rettulerunt. At quoniam Mi- 
thridates in tempore hellaturus appellatur, id est qui data occasione 
brevi bellabit, nondum bellum eum incepisse ostenditur: quod 
minime ad annum 88 Sullaeque contra illum expeditionem qua- 
drare nemo est quin concedat; tunc enim Mithridates oppressa 
subito Asia provincia bellum iam exorsus erat, priusquam senatus 
Sullave ferociam eius metuere possent. Itaque Sallustium ad id 
spectare tempus existimo, quo Mithridatem etsi victum redintegra- 
tui-um esse tempore oportuno bellum Sulla expectabat ideoque ad 
profligandos Marianos maturandum sibi esse putabat. 

33, Maturaverunt exercitum Dyrrachium eogere. 

App. (I 85 D, K, 65 G, I p. 634 Br.) — Arus. p. 459. || Dyrrachium] 
brachium N. 

Comm. Fragmentum, quod de itinere ex Epiro in Italiam 
facto aperte agitur (neque enim quisquam ex Italia in Mace- 
doniam profecturus, id quod Dietsch suspicari videtur, Dyrrachium 
milites cogere potest), de Sulla esse accipiendum cum Kritzio 
consentio. 

34*. Inde ortus sermo percuntantibus utrimque, 
satin salve, quam grati ducibus suis, quantis famili- 
aribus copiis agerent. 

App. (I 23 D, 27 K, V 9 G, I p. 602 Br.) — Donat. ad Terent. Eun. 
V 6, 8. II utrimque] utrunque 0. — satinj saltim 0. — agerent] age- 




16 Sallusti Historiarum lib. I. 

rentur 0, corr. Douza, augerentur coni. Westerhovius, quantis miliaribui 
copiae agerentur Mommsen. 

Comm. De Scipionis exercitu SuUanis tradito agi liquet, 

35*. Adnot. ad Lucan. 11 134: '(apud Sacriportum) Sulla 
de Asia regressus pugnavit cum Mario adulescente, qui victus 
Praeneste fugit. Hic est Marius, qui invita matre lulia adeptus 
est consulatum, de quo Sallustius meminit.' 

App. (I 24 D, 29 K.) || de quo Sallustius meminit] om. V. 

36*. Et Marius victus duplicaverat bellum. 

App. (I 26 D, 31 K, 23 G, I p. 312 Br.) — Serv. ad Bucol. II 67. 

Comm. Auctam esse Marii clade belli molem recte Sallu- 
stius dixit, quia tunc Sullae et Praeneste cum Mario obsidendum et 
Samnites simul depulsandi et ceterae popularium catervae impu- 
gnandae erant. 

37. Apud Praeneste locatus. 



App. (I 25 D, 30 K, 22 G, I p. 306Br.) — Prisc. lib. XV (III p. 67). 

Comm. Subaudiendum est Lucretii Ofellae nomen, queni ad 
Marium oppugnandum ante Praeneste SuUa reUquit. 

38*. Carbo turpi formidine Italiam atque exer- 
citum deseruit. 



App. (I 28 D, 32 K, 26 G, I p. 328 Br.) — Serv. ad Aen. II 400. — 
Adnot. ad Lucan. II 548 (om. V). || Italiam atque exercitumj exercitus 
C Servii, Dietsch; exercitum atque Italiam CWG adn. Luc. 

39*. Samnitium. 



App. (Inc. 120 D, 83 G.) — Fragm. Bob. de nom. et pi-onom. (V 
p. 561). 

Comm. Samnitium mentio in prooemio a SaUustio saepius 
facta est; quare optimum esse duxi ibi fragmentum hoc brevissimum 
apponere, ubi ante omnia Samnites commemorati sunt, sciHcet cura 
ad ipsam urbem infesto exercitu accederent. 

40. Vacuam istam urb<(em homin)>ibus militari 
aetate. 



App. (I 101 D, 104 K, 50 G.) — Arus. p. 514. || vacuam istam] 
u . u 
vacua istam N. — urbem hominibus] urbibus N, corr. Lindemann, viris 
van der Hoeven, vacuum istum laboribus Keil. 

Comm. Hanc Lepidi sententiam esse Eomam oppugnaturi 
Gerlach contendit, ad Castulonis, Hispaniae oppidi, expugnationem 
pertinere Kritz iudicavit, sed de Roma urbe verba inteUigenda 



Fragmenta 34-^44. 17 

atque a Samnitibus dicta cogitatave esse confirmari mihi videtur 
loco Appiani b, c. I 92: icpsQovro ig ^Pcofitjv ag sqtkiov avdq&v 
xai XQO(pG)v afia Karalrjtpofievoi t6 a6xv. 

41. Dubitavit acie pars. 

App. (I 103 D, 107 K, 117 G, I p. 573Br.) — Prisc. VH (II p. 366). 
— Id. ibid. (p. 367). — Serv. ad. Georg. I 208. — Prob. cathol. p. 3. — 
Fragin. Bo4>. de nom. et pron. (V p. 555). 

42. Ut Sullani fugara in noctem componerent. 



App. (I 27 D, 33 K, 121 G.) — Arus. p. 484. |J SuUani] Sullam N, 
corr. van der Hoeven. — in noctem] innocentem in noctem N, inno- 
centem ut dittographiam recte delevit Hoeven, cf. Heges. I 30: 'losephus 
.... fugam in uoctem composuerat.' 

Comm. Utrumque fragmentum cum rebus in pugna contra 
Samnites facta gestis bene convenire videtur; etenim in ea primum 
dubitavit aciei Sullanae cornu sinistrum, dein cum ipso impera- 
tore fugit. 

43*. Ne simplici quidem morte moriebantur. 

App. (in 25 D , III 29 K, 61 G, I p. 629, II p. 105 alibique Br.) — 
Serv. ad Georg. III 482. 

Comm. . Etsi alii alia his de verbis protulerunt, rectissime 
Wolfflinum putaverim ea ad Sullae res et ad fragmentum insequens 
rettulisse coUato Orosio, qui quidem simili utitur sententia, ut 
Marii aliorumque mortem inducat, cum scribit: 'nec ipsius mortis 
erat via simplex aut una condicio.' 

44. Ut in M. IVIario, cui fracta prius crura bra- 
chiaque et oculi effosi, scilicet ut per singulos artus 
expiraret. 

App. (I 30 D, 35 K, 25 G, I p. 323 Br.) — Adnot. ad Lucan. II 173 
(om. V). — Comm. Bemens. ad 1. 1.: 'per singulos' e. q. s. — Rufin. 
(rhet. min. p. 62). || ut in M. Mario] Bufinianus, ut in Gaio Mario C W, 
in lugurthino G adn. Luc., quo consensu efficitur falso Dietschium Jmec 
verba a Sallustio abiudicasse. — fracta ] om. W adn. Luc. — brachiaque] 
C W, bracchia G , vulgo ; et amputata bracchia coni. Halm, eruta add. 
Wolfflin, quae certe non legerunt lustinus ac Florus. •— Inde a brachiaque 
usque ad singulos om. eodd. Bufiniani. — per singulos artus] C W adn. 
Luc., comm. Bern., Seneca, artus Bufinianus, per singula membra G, 
Florus, lustinus. 

Comm. Locum celeberrimum excerpserunt lustinus XXI 4, 7: 
'effossis oculis et manibus cruribusque fractis, velut a singulis 
membris poenae exigerentur ', Seneca de ira III 18: 'M. Mario 
.... L. Sulla praefringi crura, erui oculos, amputari linguam 
manus iussit et quasi totiens occideret quotiens vulnerabat, pau- 
latim et per singulos artus laceravit', Florus II 9, 26: ^Marium 

Sallustius, ed. Mauroubreclier. II. 2 



18 Sallusti Historiarum lib. I. 

.... oculis effossis, manibus cruribusque effractis servatum 
quamdiu, ut per singula membra moreretur'; similia habent ( 
V 21, 6 et Valerius Maximus IX 2, 1. 

45. Et liberis eius avunculus erat. 



App. (I 94 D, 96 K, 72 G, II p. 481 Br.) — Donat. ad Terent. Hecyr. 
n 2, 16. — Id. ad Phorm. V 6, 32. || et] otn. Donatm ad Phorm., vulgo. 

— avunculus] amicubis ad Hecyr., auulculus ad Phorm 

Comm. Ex bominibus primo libro nominatis neminem, quo- 
cum Sallustii fragmentum apte conveniat scio, nisi de Catilinae ac 
M. Marii affinitate dictum accipiamus: quam quidem Sallustium 
commemorasse e comm. Lucani loco in enarratione p. 11 laudato 
sequitur. lam intelligitur, cur ea narraverit: sane taeterrimum Cati- 
linae factum etiam urgebatur eo, quod ille fratrem uxoris suae 
ipse occidit. Ceterum a Catilina Marium necatum esse praeter 
locos supra laudatos Ciceronemque etiam Seneca (scilicet e Sal- 
lustio) memoriae tradidit. 

46, Magnis operibus perfectis obsidium cepit per 
L. Catilinam legatum. 

App. (I 84 D, K, 61 G, E p. 189 Br.) — Festus p. 193M (p. 220 Th.): 

'Obsidium tamquam praesidium, subsidium recte dicitur Et Sallu- 

stius historiarum I' e. q. s. || operibus] operiltus apogr. F. — cepit] 
coepit ap. F, Gerlach, Dietsch; corr. Corte. 

Comm. Fragmento difficili rem in oppugnatione oppidi ali- 
cuius gestam referri apparet, de bello civili agi veri simillimum 
est, quippe quo Catilina Sullae legatus fuerit. Quare coniecerim 

— et coniecturis opus esse nemo non concedet — oppidum, quod 
obsideri ostenditur, esse Praeneste; etenim alterius loci expugna- 
tionem fusius in prooemio enarratam esse credi vix potest. De- 
inde cum notum sit Marii caput interfecti intra Praenestinorum 
moenia coniectum esse, quemnam illud Praeneste attulisse putas, 
nisi eundem qui Marium occidit caputque per urbis vias ostenta- 
vit, scilicet Catilinam? Et eum qui oppidum illud circumsedit 
per Catilinam subsidia accepisse hoc fragmento discimus. Quare 
sic concludamus, Catilinam cum subsidiis Lucretio Ofellae opem 
tulisse ac simul Marii caput apportasse, quo maiorem Praenestinis 
iniceret terrorem. — Ceterum recedere ab illa vocis ohsidiwm inter- 
pretatione, quam Festus praebet, nulla cogimur necessitate: sane 
Verrius, nisi hoc ex enuntiato, tamen tota e narratione quae eius 
verbi vis esset scire potuit. 

47. Cum arae et alia diis sacrata supplicum san- 
guine foedarentur. 

App. (I22D, 26 K, 15G, Ip. 289Br.)— Serv. (schol.Dan.)adAen.Il502. 



Fragmenta 44—52. 19 

Comm. Fragmentum, quo per se et ad Cinnae et ad Sullae 
saevitiam describendam Sallustius uti potuit, non ad Cinnam, quod 
vulgo putatur, sed ad Sullanas proscriptiones pertinere sequitur e 
Plutarcho Sull. c. 31: aal q)ov£vofiivcov o^rs vabg ^v nad-ccQbg 
^eov OVTS iaria ^ivtog ovrs olxog TcazQmog nrX. et Dione 
fr. 105, 18: xai ovdev ijv avrotg yjaQiov ov^ o6iov ov^ji^ i£Qbv ovr^ 
aGg^aXhg ovr^ aavXov. 

48*. Lydus III 8: <ot diy vo^svxXdrG)Q£g, cog (prj6iv 
6 j^L^iXiog iv TK» v(no^vriy^aTL rcbv 2JaXXov6tLOV [^tOQLav, 
6vo[ia6tal zal dva<^g)(ayvr]taL tcav toydtcov elGiv. 

App. (Deest in edd.) 

Comm. Sallustius ubi nomenclatorum fecerit mentionem de- 
liberantibus Valerius Maximus occurrit, baece narrans IX 2, 1: 
^nec contentus in eos saevire qui armis a se dissenserant, etiam 
quieti animi cives propter pecuniae magnitudinem per nomericlaio- 
rem conquisitos proscriptorum numero adiecit.' Eadem igitur in re 
etiam Sallustius nomenclatorem commemorare potuit, quod confirmari 
videtur ea re, quod vel eodem capite Sallustio usus est Valerius. 

49, Igitur venditis proscriptorum bonis aut dilar- 
sritis. 



App. (I 31 D, 36 K, 34 G, I p. 350 Br.) — Prisc. lib. Vm (II p. 392). 
— Gellius XV 13, 8: 'dilargitis proscriptorum bonis.' || dilargitis] de- 
largitis G L K Prisciani. 

50. Nihil ob tantam mercedem sibi abnuituros. 



App. (I 32 D, 37 K, 73 G, I p. 496 Br.) — Arus. p. 450. 

Comm. Sullae sententiam esse, qui agris inter veteranos 
distributis sperabat fideles suis partibus eos mansuros, collato 
Appiano docuit Kritz, cf. b. c. I 100: tw ds drjiia rovg dovXovg 
.... iXsvd-EQCoaag iynariXe^s, nal TtoXirag d.nicpr]V£ 'Pco^aicav., .... 
OTtcog iroifiotg i% r&v Srjfior&v TtQbg rd TtaQayy^XXofi^va fivQioig %Qaro. 
t6 ^' avrb nat TtSQt rijv IraXiav intvo&v riXeat rotg vnsQ airov 
axQar£vaafiivotg rQtal nal £tKoatv iTtivEtfiEV .... noXXriv iv ratg 
noXsat yr^v. 

51. Quo patefactum est rem publicam praedae, 
non libertati repetitam. 

App. (I 35 D, 39 K, 31 G.) — Arus. p. 506. 1| repetitam] repetitum i\r. 
52*. Simulans sibi alvom purgari. 



App. (I 38 D, 42 K, 27G, I p. 273 et 329Br.) — Serv. ad Aen. II 20. 
— Ex eodem hmmsse videntwr Isidor. orig. XI 1, 133, gloss. Vatic. (ed. 
A. Maius a-uct. class. VIII p. 34), gloss. Vergil. (ed Lion Serv. II. p. 374). 

2* 



20 Sallusti Historiarum lib. I. 

53. Id bellum excitabat metus Pompei victoris; 
Hiempsalem in regnum restituentis. 

App. (I 39D, 44K, 29G, I p. 332 Br.) — Gellius IX 12, 14. 
Nonius n p. 140 usque ad 'victoris'. || id] ad L Nonii. — Pomijei] sic 
codd. Gellii praeter B Q. 

Comm. Bellum quod Pompeius contra Hiarbam Numidas- 
que Domitio devicto gessit dictum est. 



CAPUT III. 
Tumultus Lepidi, fr. 54—83. 

Intersunt de Servilii expeditionis initiis fr. 56 et 57. 

Euarratio. 

Aimo 78 consules facti sunt Q. Lutatius Catulus M. Aemi- 
lius Lepidus, quorum ille Sullam sequebatur, bic popularium 
tenebat partes. Quibus consulatum ingressis adeo denuo exar- 
serunt nobilium populariumque inimicitiae, ut de levioribus 
quoque rebus acerrime in contionibus comitiisque contenderetur 

54 (fr. 54); quin ipse consul M. Lepidus magnam in SuUae domi- 

55 nationem habuit orationem (1 r. 55). Quae dum aguntur, 

56 primo vere (fr. 56) P. Servilius pro consule a Sulla contra 
praedones Cilicesque missus est, cuius expeditionis etiam 
C. lulius Caesar iuvenis particeps fieri maluit, quam domi 

57 florentes intueri SuUae res (fr. 57). Sed SuUa, qui ruri adbuc 
vixerat ibique cum mimis eiusve modi hominibus agere solebat 
(Plut. Sull. c. 36), subito morbo correptus est: 

Plut. c. 37: TCQO ^Lccg ds Val. Max. IX 3,8: Tuteolis 

rjiiSQag nvd-ofisvog tov ccq- enim ardens indignatione, quod 
Xovtcc Fq ccvlov, d)g dcpsi- Granius, princeps eius coloniae, 
Xc3v drj(i60iov XQ^og ovx pecuniam a decurionibus ad 
cdtodCdGiGLV^ aAA' dva^svsL refectionem Capitolii promis- 
f^v avtov TsXsvtrjv^ fistSTts^- sam cunctantius da/ret, 
il)ato tbv avd^Qonov sCg tb 
dcofidtiov. xal nsQi6t'^6ag toi)g 

VTirjQStag s%sksv6s Ttviysiv, tfj animi concitatione nimia atque 
ds xQavyfj Jial ta Cita- immoderato vocis impetu convulso 



Fragmentum 53. — Enarratio 54 — G7. 21 

Qccyfia t6 dnoStrjfia Qtj^ug pectore spiritum cruare ndxtum 
nkfi%^og aL^arog s^E^aXsv. evotnuit' 
ix d^ Tovtov tf]s dvvd^ecog 
sjCLliTtovOrjg dtayayav rijv 
vvxta ^ox^rjQcog dns&avs. 

Simirao splendore fimus eius habitum est accurrentibus 
imdique veteranis, dein corpus in campo Martio combustum 
est. Qua data occasione de SuUae moribus, ingenio, natura 
disseritur ita, ut ante onmia mores eius turpissimi describan- 
tur (fr. 58 — 61). Sed dissensiones mortuo SuUa in maius^^'^!j 
auctae sunt (Gran. Licin. p. 42 B ed. Bonn.): Verum <(simul> ' 
coegere tr. pl. co<nsu)>les uti tribuniciam <(po>testatem resti- 
tue<(rent)>, negavit prior Lepid<(us>, et in contione m<(ag)na 
pars adsenta<^ta)st <(dicen)ti non esse utile re<^sti)tui tribu- 
niciam p<(otest))atem; <^et Ie)gem frumentari<(am) nullo resi- 
stente l<(ocu)tus est, ut annon<^ae) quinque modi popu<(lo da-) 
rentur.' Qua commotus re Sallustius de legibus quae antea 
latae sunt frumentariis egit (fr. 62). Q2 

Dein Lepidus *et alia mul<^ta Exup. p. 3: 'huius acta cum 

pol)licebatur, exules r<(edu)>- conatur Lepidus suhvertere 

cere, res gestas a Sul(la ver- congregatis iis, in 

terey, in quorum agro<^s miliytes quorum possessiones novos co- 
deduxerat re<^stiytuere\ lonos de suis militihus Sulla 

App. b. c. I 107: sXsysv otc victor immisit .... pollicendo, 
triv yi]v avtolg^ rjvo EvXkag si vicissent, se bona patria re- 
d(p^Qr]to, dnodcoesi. stituturum.' 

Exup.: Tlebi quoque multis muneribus publice privatim- 
que largitis (f r. 63) carus videbatur ac publicae libertatis 63 
assertor.' Quem adversus cum Catulus SuUanas defenderet res, 
svd-vg ot vnatoi koyoig fila6(prj^oig sg dXXrlXovg distpsQovto 
(fr. 64). Sed brevi post (Gran. Lic. p. 44 A): 'Faesulani in-64 
<(ru)perunt in castella <^vetera)norum SuUanorum <pl)uribus 
occisis agros<^que suos) reddiderunt et <^se se)natu defendebant. 
<Se)d vulyus agreste . . . . eo coactum . . . . est (f r. 65) et consules 65 
dato <^exerciki i)n Etruriam (jrrofyecti sunf (fr. 66); prae-66 
sente vero Lepido statim defecit Etruria (fr. 67), ipse etiam67 
consul cum seditiosorum ducem se gereret, 'in Etruriae litore 
commisso proelio coeperat Lepidus esse superior per armatam 



22 Sallusti Historiarum lib. I. 

multitudinem quae odio rerum Sullanarum se Lepidi partibus 
applicarat' iamque (Florus II 11) ^ arma inde et exercitum 
urhi admovehaf, attamen mox (Gran. Lic. 1. 1.) 'omisit incerta et 
<(legat>is senatus concessit exe- App. 1. 1. : aii^pco ^ev ovv rj 

crationihus maximis, nulla ultro §ovXij deCaa^a &QKC)0e fiii) 
arma movere umquam'. Ttolefia diaxQtd-rivaL. 

Dein in provinciam uterque proficiscebatur, Brevi vero 

68 post Lepidus abiecto pacis consilio (fr. 68) coniurationem sedi- 

tionemque parare perrexit; inl xa aQiaiQB6ia ov xaz^SL cjg 

7CoXs^7]6g}v rotg ZlvlXeCoiq rov STaovtog erovg vTtsQ rbv OQicov 

adscbg' sdoKOvv yaQ sg t6 rijg aQifig srog a}QXG)6&aL. ov lav- 

69,10d-dvc)v d' s(p' olg s^ovXsvsv (fr. 69, 70), sxaXslro vno rr}g 

71, 72 /3ov/li5?, ical ovds avrbg ayvoav icp olg ixaXstro (fr. 71, 72), 

j^SL ^sra rov 0rQarov Ttavrbg cog ig rrjv noliv idsXsvGoiisvog 

6vv avra; simul a senatu postulavit, ut proscriptis civitas con- 

firmaretur bonaque redderentur, ut tribunicia potestas resti- 

73tueretur (fr. 73) sibique ipsi alterum petiit consulatum. Et 

erant Romae, *qui turbas et caedem civium odisse' se affir- 

mantes (Sall. fr. 77, 18) 'ad postremum usque legatos, pacem, 

concordiam et alia huiuscemodi decreverunt' (ib. 5). Contra 

acerrimi optimatium duces, Appius Claudius, L. Philippus, 

Q. Catulus, alii, hostem patriae Lepidum declarandum armisque 

74 depellendum esse censuerunt (fr. 74); et Philippus, qui eorum 

75princeps tum extitit (fr. 75), vehementi in Lepidum oratione 

76, 77 invectus (fr. 76, 77) senatui animadvertendum esse iu Lepidum 

78 persuasit. Lepidus magno cum exercitu urbem adortus (fr. 78) 
prope campum Martium laniculumque repulsus est. Quae dum 
aguntur, Cn. Pompeius Scipionem Lepidi filium cum Alba 
oppido cepit atque occidit, dein Brutum*) Mutinae obsedit 

79 (fr. 79); qui cum a militibus desertus esset (Plut. Pomp. 16), 
captus atque interfectus est. Quo nuntio Romam allato Lepidus 

80omissa urbe in Etruriam quam celerrime recessit (fr. 80), 'sed 

Pompeius (Exup. p. 3) de Gallia rediens .... fugientes eius 

81 copias ac se implicantes festinatione formidinis (fr. 81) ita pro- 

82stravit' — ad Cosam scilicet (fr. 82) — 'ut maiore numero 




*) Falso nuperrime I. Frankium annal. pMlol. 1892 p. 62 inverso 
ordine primum Bruti, dein Scipionis cladem rettulisse ex Orosii (V 22, 1 7) 
atque Plutarchi (Pomp. c. 16) narratione sequitur. 



Enarratio 68—83. — Fragmenta 54. 55. 23 

privatus in Sardiniam confugerct (fr, 83), ut impedito com- 83 
raeatu populum Romanum fatigaret inopia ac suas vires armis 
copiisque et omni instrumento reficeret'. 

Fragmenta. 
54. De praefecto^urbis quasi possessione rei pu- 
blicae magna utrimque vi contendebatur. 

App. (I 40 D, 90 K, 37 G.) — Arus. p. 499. || possessione] possessio 
iV, corr. Dietsch, possessore coni. Lindemann. 

Comm. Praefectus urbis feriarum Latinarum tempore creari 
solebat; contentio igitur consulum, quam narrat Sallustius, initio 
statim anni facta est. 

■^ 55. Oratio Lepidi consulis ad populum Romanum. 

Clementia et probitas vestra, Quirites, quibus per ceteras i 
gentis maximi et clari estis, plurimum timoris mihi faciunt ad- 
versum tyrannidem L. Sullae, ne quae ipsi nefanda aestimatis, 
ea parum credendo de aliis circumveniamini — praesertim 
cum illi spes omnis in scelere atque perfidia sit neque se aliter 
tutum putet, quam si peior atque intestabilior metu vestro 
fuerit, quo captis libertatis curam miseria eximat — aut si 
provideritis, in tutandis periculis magis quam ulciscendo tene- 
amini. Satellites quidem eius, homines maximi nominis optimis 2 
maiorum exemplis, nequeo satis mirari, qui dominationis in vos 
servitium suum mercedem dant et utrumque per iniuriam ma- 
lunt, quam optimo iure liberi agere, praeclara Brutorum atque 3 
Aemiliorum et Lutatiorum proles, geniti ad ea, quae maiores 
virtute peperere, subvertenda. Nam quid a Pyrrho Hannibale 4 
Philippoque et Antiocho defensum est aliud quam libertas et 



Testimonia: 4. Donat. ad. Ter. Phonn. II 1, 13 (deest in 0): Sal- 
lustius 'Nam quid a Pyrrho, Hannibale, aequore et terra.' 



App. (I 41 D, 45 K, p. 97 G, I p. 340 Br., Jordan ed. 3. p. 111.) — 
1. gentis] gentes V. — aestimatis] V, existumatis coni. Dietsch. — perfidia 
sitj sita sit coni. Wolfflin. — tutandis], V, vitandis cont. Asulanus, vulgo 
post Kritzium, sed illud allatis exemplis iure defendit Weinhold (act. soc. 
Lips. I p. 218). 

2. optimisj optumis V. 

4. nam quid a] quidem D Donati. — Philippoque et Antiocho] 
V, aequor D, aequore et terra vulgo in Donato, quod quidem Kritz con- 
iecit ortum esse e duobus exemplis, quarum alterius posterior, aUerius prior 



24 Sallusti Historiarum lib. I. 

5 suae cuique sedes, neu cui nisi legibus pareremus? Qus 
cuncta scaevos iste Romulus quasi ab extemis rapta tenet, 
non tot exercituum clade neque consulum et aliorum principum, 
quos fortuna belli consumpserat, satiatus, sed tum crudelior, 
cum plerosque secundae res in miserationem ex ira vertunt. 

6 Quin solus omnium post memoriam Ijpmani ^generis^ supplicia 
in post futuros composuit, quis prius iniuria quam vita certa 
esset, pravissimeque per sceleris immanitatem adhuc tutus fuit, 
dum vos metu gravioris servitii a repetenda libertate terremini. 

7 Agendum atque obviam eundum est, Quirites, ne spolia 
vestra penes illum sint, non prolatandum neque votis paranda 
auxilia. Nisi forte speratis taedium iam aut pudorem tyraiuii- 
dis Sullae esse et eum per scelus occupata periculosius dimis- 

8 surum. At ille eo processit, ut nihil gloriosum nisi tutum et 

9 omnia retinendae dominationis honesta aestimet. Itaque illa 
quies et otium cum libertate, quae multi probi potius quam 

10 laborem cum honoribus capessebant, nuUa sunt; hac tempe- 
state serviendum aut imperitandum, habendus metus est aut 

11 faciendus, Quirites. Nam quid ultra? Quaeve humana supe- 
rant aut divina impoUuta sunt? Populus Romanus, paulo 
ante gentium moderator, exutus imperio, gloria, iure, agitandi 
inops despectusque iie servilia quidem alimenta reliqua habet. 

12 Sociorum et Latii magna vis civitate pro multis et egregiis 
factis a vobis data per imum prohibentur et plebis innoxiae 



Testimon.: 5. Serv. ad Bucol. III 13: Sic Sallustius 'saevus iste 
Romulus'. 

7. Donat. ad Ter. Andr. 15, 19: Sallustius 'agendura atque obviam 
eundum est.' 

11. Arus. p. 480: Sal. hist. I 'agitandi inops.' 



pars excidisset, ex eodem Sallustii loco corruptum esse mavult Klotz; ego 
equidem, cum verha a Pyrrho Hannibale aequore et terra optimam ex- 
hibere sententiam mihi videantw, ad nostrum locum plenum Donati testi- 
monium refero. Sed utrum Donato an illi qui orationum collectionem 
edidit grammatico melior praesto fuerit memoria, sane nescimus. 

5. scaevos] scaevus V, saevus codd. Servii. 

6. generis] suppl. Orelli, bominum coni. Aldus. — pravissimeque] 
parvissimeque in V extare adnotaverat Jordan in exemplari suo. 

7. penes illum] illos V, corr. Corte — periculosius] periculo suo 
coni. Schone. 

8. nisi tutum] metum coni. Weidner, tutum collato Veget. II 115,' 5 
iure defendit Jiirges l. l. p. 6. — aestimet] V, existumet coni. Corte. 

11. imperio gloria] imperii gloria coni. Mommsen. 



Fragmentum 55. 25 

patrias sedes occupavere pauci satellites mercedem scelerum; 
leges, iudicia, aerarium, provinciae, reges penes unum, denique 13 
necis civium et vitae licentia. Simul humanas hostias vidistis 14 
et sepulcra infecta sanguine civili. Estne viris reliqui aliud 15 
quam solvere iniuriam aut mori per virtutem? quoniam quidem 
imum omnibus finem natura vel ferro saeptis statuit neque 
quisquam extremam necessitatem nihil ausus nisi muliebri in- 
genio expectat. 

Verum ego seditiosus, uti Sulla ait, qui praemia turbarum 16 
queror, et bellum cupiens, qui iura pacis repeto. Scilicet quia 17 
non aliter salvi satisque tuti in imperio eritis, nisi Vettius 
Picens et scriba Cornelius aliena bene parata prodegerint, nisi 
approbaritis omnes proscriptionem innoxiorum ob divitias, cru- 
ciatus virorum illustrium, vastam urbem fuga et caedibus, bona 
civium miserorum quasi Cimbricam praedam venum aut dono 
datam. At obiectat mihi possessiones ex bonis proscriptorum: 18 
quod quidem scelerum illius vel maximum est, non me neque 
quemquam omnium satis tutum fuisse, si recte faceremus. Atque 
illa, quae tum formidine mercatus sum pretio, soluto iure do- 
minis tamen restituo, neque pati consilium est uUam ex civibus 
praedam esse. Satis illa fuerint, quae <rabie contracta tolera- 19 
vimus, manus conserentis inter se Romanos exercitus et arma 
ab externis in nosmet versa, sceleris et contumeliarum finis 



17. parata] V, parta ex OrelUi coniectura Kritz, Dietsch, Jacobs. 

18. atque] atqui coni. Jordan antea. — In verbis mercatus sum 
pretio soluto iure dominis tamen restituo explicandis magnopere dissen- 
serunt editores. Ac quaeritur pretio soluto an soluto iure coniu/ngendum 
sit, dein ad praecedens insequensne verbum haec sint referenda. Itaqm 
Gerlach, Kritz, Jacobs inter pretio ac soluto iure interpunxerunt, illi qui- 
dem ad formidinis rationem exponendam utrumque dictum esse, hic eadem 
cum verbo restituo coniungenda arbitrati; contra pretio soluto composuit 
Corte. Praeterea coniecerunt: pretio soluto, iure tamen Linker, pretio sol. 
iure dominus Dietsch, pr. sol. <^salvo^ iure Ungermann, pretio vocem 
seclusit Jordan. — Ac primum contenderim soluto iure artissime coniun- 
gendum esse, quoniam iure nude appositum, sive ad mercatus sum sive ad 
restituo vel dominis rettuleris, aut molestum aut falsum erit, idque bene 
iam exposuit Kritz. Deinde vocem soluto iure non ad praegressa perti- 
nere, verum ad insequentia referri iubeo; etenim falsus ineptusque esset 
Lepidus, si ea quae pecu/nia data empsisset, sine iure a se empta esse 
dixisset aut si verbis illis ius civile Sulla regnante imminutum esse signi- 
ficare voluisset. Sed quae pretio mercatus est quaeque abhinc iure sua 
sunt, ea soluto sponte hoc possessoris iure dominis qui antea habuerant 
restituturum se esse pollicetur. 



26 Sallusti Historiarum lib. i. 

sit; quorum SuUam non poenitet, ut et facta in gloria numeret 
et, si liceat, avidius fecerit. 

20 Neque iam quid existimetis de illo, sed quantum audeatis 
vereor, ne alius alium principem expectantes ante capiamini, 
non opibus eius, quae futiles et corruptae sunt, sed vestra 
socordia, qua raptum ire licet et quam audeat, tam videri Peli- 

21 cem. Nam praeter sateilites commaculatos quis eadem volt 
aut quis non omnia mutata praeter victorem? Scilicet milites 
quorum sanguine Tarrulae Scirtoque, pessimis servorum, divitiae 

22 partae sunt? An quibus praelatus in magistratibus capiendis 
Fufidius, ancilla turpis, bonorum omnium dehonestamentum? 
Itaque maximam mihi fiduciam parit victor exercitus, cui per 
tot volnera et labores nihil praeter tyrannum quaesitum est. 

23 Nisi forte tribuniciam potestatem eversum profecti sunt per 
arma, conditam a maioribus suis, utique iura et iudicia sibimet 
extorquerent, egregia scilicet mercede, cum relegati in paludes 
et silvas contumeliam atque invidiam suam, praemia penes 

24 paucos intellegerent. Quare igitur tanto agmine atque animis 
incedit? Quia secundae res mire sunt vitiis obtentui, quibus 
labefactis quam formidatus est, tam contemnetur: nisi forte 
specie concordiae et pacis, quae sceleri et parricidio suo nomina 



Testimon.: 19. Diomedes p. 412: Et Sallustius in primo histo- 
riarum libro ''ut et facta .... fecerit.' — Dositheus (VII 415) eadem. 

23. Arus. p. 505: Sal. hist. I 'relegati in paludes.' 

24. Porphyr. ad Horat. epist. I 18, 29: simile illud est Sallusti 'Quia 
secundae .... obtentui.' — Seneca controv. IX 1, 13 'res secundae .... 
obtenui.' 



20. qua raptum ire] quam raptum iri V, corr. Madvig; quam captum 
ire Corte, per quam captum ire antea Dietsch, quam raptum ire Orelli. — 
quam audeat] quam audeas V, audeat corr. Corte; scilicet unum Sullam 
subaudiendum esse docet Felicis nomen commemoratum ; ei quem haud 
pudeat tum videri felicem vel ei quem audias coni. OrelU, quam aude- 
atis tam videri felices Mahly. 

21. victorem] victoriam V, corr. Kritz; defendere illud studuerwnt 
Schdne ac Weinhold. — pessimis] pessumis V. 

22. volnera] sic V. 

23. relegati] relegat N Arusiani. — intellegerent] V, intellegerint 
post Orellium vulgo, neque vero haec verbi forma, quam ex analogia (ut 
grammatici aiunt) fmxerunt Macer ac Lucretius, Sallustio Sallustiique 
aetati vindieanda est neque e verbo fiduciam parit sed ex eversum atque 
extorquerent pendet enuntiatum, quo qua egregia mercede milites illa 
fecerint exponitu/r. 

24. secundae res] V Sall., Porphyrio, res secundae Seneca. — labe- 



Fragmenta 55 — 57. 27 

indidit. Neque aliter rem publicam et belli finem ait, nisi 
maneat expulsa agris plebes, praeda civilis acerbissima, ius 
iudiciumque omnium rerum penes se, quod populi Romani fuit. 
Quae si vobis pax et composita intellegimtur, maxima turba- 25 
menta rei publicae atque exitia probate, adnuite legibus im- 
positis, accipite otium cum servitio et tradite exemplum posteris 
ad rem publicam suimet sanguinis mercede circumveniendam! 
Mihi quamquam per hoc summum imperium satis quaesitum 26 
erat nomini maiorum, dignitati atque etiam praesidio, tamen 
non fuit consilium privatas opes facere, potiorque visa est peri- 
culosa libertas quieto servitio. Quae si probatis, adeste, Qui- •n 
rites, et bene iuvantibus divis M. Aemilium consulem ducem 
et auctorem sequimini ad recipiendam libertatem! 

facti] patefactis coni. Mahly. — post rempublicam inserunt firmam 
Dietsch, salvam Schone. — post acerbissima lacunam statuit Dietsch. 

25. maxima] maxuma V. — circumveniendam] circumveniundam V. 

26. praesidio] praedio V , dignitatis atque etiam praesidii coni. 
Madvig. 

56*. Sed ubi tempore anni mare classibus pate- 
factum est. 



App. (Inc. 45 D, 11 K, IV 40 G, H p. 572 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. I 146. 

Comm. De expeditione maritima aliqua haec dicta esse cer- 
tum est, sed quaenam significata sit pro certo affirmari non potest. 
Cum vero de ea expeditione agi videatur, quae primo statim vere 
suscepta sit, quod ad bella piratica Antonio et Pompeio ducibus 
gesta, quoad quidem nos scimus, minns quadrare veri simile est, 
ad Servilii bellum verba Sallustii referenda videntur. 

57. Nam Sullae dominationem queri non aude- 
bat qua fuit offensus. 



App. (Inc. 82D, inc. 48— 49K, I 35— 36G, I p. 338, 375, 383 Br.) — 
Arus. p. 504: 'Sal. hist. I: Nam .... audebat.' — Donat. ad Ter. Phorm. 

n 3, 24: 'AnoSoGig. 'Quam' enim supra revocavit Et Sallustius 

'nam .... audebat' et interpositis quibusdam 'qua .... offensus' {deest 
in 0). II queri non] om. Donattis. — qua fuit oflFensus] neque enim f. 
oifensum dominatione Syllae D, neque est offensus dominationem Sullae 
vulgo in Donato, qua offensus restituit iam Keil secundum verba Donati; 
ac voces neque enim et dominationem Sullae dittographias esse e priore 
enuntiati parte in inferiorem illatas patet, fuit pro illo f. Donati scripsi. 

Comm. Ad Pompeium, quem dictum esse auctore Debrossio 
accepit Kritz, minime haec quadrant neque magis ad Lepidum, 



28 Sallusti Historiarum lib. I. 

quem queri de dominatione Sullae ausum esse sane constat. Sed 
ad Caesarem spectare videtur fragmentum; etenim hunc, quamvis 
oifensus esset in Sullam Sullanosque, tamen obniti Sullae domina- 
tioni noluisse eamque ob rem in Ciliciam cum Servilio profectum 
esse scimus. Cuius rei mentio est facta, ubi de Servilii bellico 
apparatu ac profectione sermo erat. 

58*. Mox tanta flagitia in tali viro pudet dicere. 




Ap p. (1 29 D, 34K, 41 G.) — Schol. Gronov. ad Cic. pro Rosc. (p. 434 Or.) : 
'Scimus Sullam in pueritia tui-pissimum fuisse, unde Sallustius dixit' e. q. s. 

Comm. Non de Sullae crudelitate in bellis civilibus osten- 
tata — id quod putarunt editores — sed de moribus eius turpi- 
bus hoc fragmento disseri e scholiastae verbis elucet. Etiam de 
puerilibus illius flagitiis Sallustium egisse sequi mihi videtur e 
Plutarchi verbis ad fr. 61 allatis. 

59. Ut in ore gentibus agens. 



App. (I 90 D, 92 K, 96 G, I p. 404 Br.) — Arus. p. 488. — Donat. ad 
Terent. Adelph. I 2, 13. || ut] om. Donatus. 

Comm. Virum prae ceteris ita excellentem, ut in conspectu 
exterarum quoque gentium vivere videretur, Pompeium a Sallustio 
appellatum esse, quod antea proposuerat Kritz, veri minus est 
simile; accedit, quod copiosius de Pompeio secundo demum libro 
enarratum est. Sullam vero ita dici potuisse facile quivis mihi 
concedet. Etenim eum, qui in ore orbis terrarum versatur, omni- 
bus in rebus decorum moresque bonos sequi solitum esse consen- 
taneum est; at in Sulla id ipsum a Sallustio reprehenditur (cf. 
fr. 61), quod ne tum quidem, cum rem publicam regebat moresque 
civium restituere in bonum studebat, a voluptatibus ac luxuria abs- 
tinuit. Qua re si confirmari videtur Sullae his verbis mentionem 
fieri, habemus sane rem locumque, quo fragmentum referamus. 

60, Insanum aliter sua sententia, atque aliorum 
mulierum .... 



App. (I 37 D, 40 K, 54 G, I p. 406 Br.) — Charis. p. 194. i| aliorum] 
conieci facillima quidem mutatione, aliarum JV^ aliorum multorum coni. 
Mdhly , adulterarum Dietsch. Finem fragmenti transpositione titulorum 
in N facta periisse docuit Keil; amor, cupido vel tale quid subaudiendum 
esse patet. 

Comm. Sullae mores his verbis mutilis describi consentitur; 
sane cum adulteris muUerihus Sullae consuetudinem fuisse scimus, 
verum graviore acumine maioreque iure dictum esse mihi videtur, 
si ea quam equidem proposui lectione accepta aliorum quoque 



Fragmenta 67—62. 29 

virorum feminaruin cupidine flagrasse idem accusatur. Is igitur 
erit sententiarum ordo: Ea quae his verbis antecedebat enuntiati 
parte rem aliquam narratam esse veri simile est, qua Sullam 
voluptatibus deditum fuisse accuratius exponebatur, et eandem 
aliis in viris insanam reprehendendamque ab ipso Sulla dictam esse 
additui-, tum etiam adulteria commissa esse a Sulla refertur. 

61*. Plut. comp. Lys. et Sull. c. 3: 'O ds ovts vsog 
G)v tisqI rag STCiQ-v^Cag s^stQia^s Slcc ti^v nsviav (cf. 
schol. Gronov. ad fr. 58) ovts yriqa6ag 8ia trjv rjhxiav^ dXla 
tovg JtSQi ydfKov y,al 6ci)q)Q06vvrjg SiOrjystto vd^ovg 
totg noXCtaig avtog sqGjv xal fioixsvcjv, &g q)r}6i 2JaX- 
Xov6tiog. 

App. (I 135 G, I p. 373 Br.) 

62. Idem fecere Octavius et Q. Caepio sine gravi 
cuiusquam expectatione neque sane ambiti publice. 

App. (I 53D, 89 K, 67 G, I p. 407Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad Aen. 
IV 283. II Gn(aeus) ante Octavii nomen add. Dietsch. — expectatione 
neque] expectationique F, corr. Daniel. 

Comm. Difficile fragmentum Kritz ad comitia consularia 
anno 77 habita rettulit, deinde Dietsch cum fragmento 86 com- 
posuit. Sed haec uihili esse iam inde sequitur, quod et Octavium 
anno 77 consulatum petiisse nusquam traditur et Quintus quidam 
Caepio hisce annis omnino, quoad quidem scimus, non fuit; accedit, 
quod ne ambiendi verbum de magistratuum ambitu hoc loco 
dictum intelligamus, scholiastae verbis impedimur. At quoniam 
idem fecisse narrantur et Octavius et Caepio quidam, ad neminem 
nisi ad M. Octavium Cn. f., qui contra legem Semproniam frumen- 
tariam extitit (cf. Cic. Brut. 222, oS. H 72), et ad Q. Servilium 
Caepionem, qui legem Apuleiam tollere conatus est (cf. auct. ad 
Herenn. I 21), Sallustius spectasse videtur. Itaque ad utramque 
hanc rem praeeunte quodammodo Debrossio fragmentum refero, tum 
concludo breviter legura frumentariarum, quae ante erant, rationem 
exitumque Sallustimn commemorasse ; scilicet narrandum ei erat 
imprimis de lege Sempronia a C. Graccho lata, quam ab Octavio 
illo sublatam esse modo dixi, dein de Saturnini lege Apuleia, in 
quam Q. Caepio invectus esse dicitur, de Livia lege a M. Druso 
rogata, quam simul cum ceteris similibusque L. Sulla dictator ab- 
rogavit; Lepidi quoque lex brevi post irrita facta, mox vero a 
Terentio et Cassio consulibus restituta esse videtur: quas res ex- 
ponendi occasionem Sallustio praebitam esse, ubi legem Aemiliam 
firumentariam a Lepido rogatam commemoraret, veri simillimum est. 



30 Sallusti Historiarum lib. I. 

63. Quin lenones et vinarii laniique <(et)> quorum 
praeterea volgus in dies usum habet, pretio compositi. 

App. (I 43 D, 46 K, 59 Q, I p. 398, II p. 158 Br.) — Nonius IV p. 257. 

— Charisius p. 75. || quin] Charisius, G Nonii, qui X, cum H Gen. Nonii. 

— lenones, dein laniique om. N Charisii. — et] add. L. Miiller. — in dies] 
in diem coni. L. Miiller. 

Comm. Et lioc et quae secuntur fragmenta tria ad Lepidi 
tumultum spectare constat. 

64*. Tyrannumque et Cinnam maxima voce ap- 
pellans. 

App. (I42D, inc. 52 K, I 17G, I p. 284 et p. 424Br.) — Serv. (schol. 
Dan.) ad Aen. IV 214. — Id. ibid. 1 b: ad 'Cinnam'. — Victorin. ad Cic. 
rhet. (rhet. min. p 215). || Cinnam] Victorinus, T schol. Verg., cinuam C, 
cinitam F. — maxima voce] om. Victorinus. — appellans] schol. Verg., 
appellantes Victorinus. 

65*. Magna vis hominum convenerat agris pulsa 
aut civitate eiecta. 



App. (I 46 D, 49 K, 57 G, I p. 393 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad Aen. 
I 270. 

66. Uti Lepidus et Catulus decretis exercitibus 
maturrime proficiscerentur. 

App. (I 44 D, 47K, 52G, I p. 393 Br.) — Charis. p. 205.— Cf. Placid. 
gloss. p. 64 (Leuerl.): 'denique Sallustius in historiis maturrimum magis 
quam maturissimum dixit.' 

Comm. E loco Liciniani supra laudato consequi mihi videtur 
hoc fragmento non de Lepidi in Galliam provinciam profectione 
agi, quod putavit Kritz approbante Petero ac nuperrime I. Frankio 
(annal. philol. 1892 p. 57); iure contra Mommsen res ita accidisse 
constituit, ut tumultu in Etruria exorto uterque consul in Etru- 
riam mitteretur. 

67. Tunc vero Etrusci cum ceteris eiusdem causae 
ducem se nactos rati maximo gaudio bellum irritare. 

App. (I 16 D, 18 K, 49 G, I p. 399 Br.) — Nonius I p. 31. — Arus. 
p. 486: inde a: 'maximo' e. q. s. || Etrusci] et posci codd., corr. Mercier. 
— ceteris] ceteri codd., corr. Mercier. — nactos] nactus codd., corr. 
Mercier. 

Comm. Palso Kritz Appiani loco iniiuia allato fragmento 
rem bello Marsico factam narrari coniecerat; quem si sequeremur, 
neque rem haberemus ad quam vocem timc referremus neque quis 
dux ille fuisset sciremus, neque ceteros eiusdem causae cognosse- 
mus: et verba quidem eiusdem causae^ quae Kritz cum ducem 
coniunxit, ad ceieris spectare videntur, quoniam dux eiusdem 



Fragmenta 63—72. 31 

causae sane tantologia est. At rectissime iam Debrossius pertinere 
haec ad Lepidi seditionem intellexit. 

*. 

68, Lepidum paenitentem consili. 

App. (I 49 D, 53 K, 53 G, I p. 404 et p. 496 Br.) — Charis. p. 253. 
— Dositheus p. 408: 'paenitentem Lepidum.' (| consili] sic N. 

Comm. Consilium, cuius paenituit Lepidi, non bellandi vel 
seditionandi est, immo vero pacis; itaque fragmentum non ad fractae 
Lepidanae seditionis tempora pertinet, quod voluerunt Kritz ac 
Dietsch, sed de eo anni 78 spatio agitur, quo Lepidus pacem, quam 
senatui collegaeque concesserat, denuo turbare paravit. 

69. Etruria omnis cum Lepido suspecta in tumul- 
tum erat. 



App. (I 45 D, 48 K, G.) — Arus. p. 484. 

70*. Quae cis paucos dies iuncta in armis foret. 



App. (Inc. 23 D, m 70 K, inc. 57 G, 11 p. 323 Br.) — Cledon. p. 76. 
p iuncta] cuncta coni. Kritz. — foret] sunt Gerlach, cuncta . . . foret (!) 
edidit Dietsch. 

Comm. Verba ex oratione vel cogitatione alicuius dicta esse 
patet; falsa autem nisus lectione Kritz de fugitivis ad Spartacum 
undique confluentibus dicta ea esse sumpserat, verum tamen terrae 
nomen subaudiendum est. Itaque ad Etruriam pertinere conicio; 
eam enim ad seditionem propensissimam fuisse coniuratamque cum 
Lepido scimus; etiam illud bene cum Etrucis convenit, quod iunctos 
in armis eos fore dicitur, modo conferas fr. 67. — Talia autem 
dicta cogitatave esse a senatu Romano opes Lepidi metuente ex 
antecedente fragmento efficitur. 

71. Prudens omnium quae senatus censuerat. 



App. (I 91 D, 93 K, 7f G, I p. 400 Br.) — Arus. p. 503. 

Comm. lure collato Appiano ad Lepidum haec rettulit iam 
Debrossius. 

72*. Igitur senati decreto serviendumne sit? 



App. (Inc. 93 D, 62 K, I 70 G, I p. 401 Br.) — Donat. ad Terent. 
Andr. II 2, 28. — Schol. Bemb. ad Eun. II 2, 6 (ed. Umpfenhach Herm. II 
p. 348): usque ad 'decreto'. || igitur] P D B, ergo 0, vulgo. — senati] 
OB, senatus PD — decreto] P B, discretio D. — serviendumne] 0, 
sed videndi ne P, sed videndum non D, servi ne indicium sit coni. 
Dietsch temerarie. 

Comm. Eum qui verba a Donato laudata profert Lepidum 
esse, decreto senatus illo eundem ad comitia redire exercitumque 
dimittere iussum esse egregia est Debrossii coniectura; sane hac 



32 Sallusti Historiarum lib. I. 



cum re decretum non minus quam atrox eius qui loquitur sententia; 
verbumque serviendi congruit. 

73. Plebei tribuniciam potestatem. 

App. (In edd. peculiare fragmentum non est.) — Prisc. VI (II p. 243). 
— Sallustius in I historiarum Prisciani codd., praeter quod in II hist. 
GLK. 

Comm. Verba a Prisciano laudata ad Philippi orationem 
fr. 77, 14 pertinere vulgo putantur, quod falsissimum esse iudico. 
Etenim plehei vox ibi deest in Vaticano, quam genetivum hoc loco 
esse testatur Priscianus ; at in oratione, si omnino legeretur, dativum 
desideraremus. Verba, quae quomodo supplenda sint obscurum est 
(fortasse renovandam esse vel rei publicae usui esse)^ ad Lepidi 
mandata rettulij etenim in primo libro hoc imprimis loco de tri- 
bunicia potestate actum est. 

74*. Nam talia incepta, ni in consultorem vertis- 
sent, rei publicae pestem factura. 

App. (Inc. 89 D, 57 K, 54 G, II p. 622 Br.) — Donat. ad Verg. Aen. 
I 37. — Ibid. IV 316 {cf. Hoeven, de Donati commentario, {1846) p. 46). \\ 
incepta] cepta codd. lib. I. — ni in consultorem] non consultorum 
codd. lih. I, inconsulto revertissent codd. lib. IV (om ni), si in coni. 
Gerlach. 

Comm. Verba haec optimatis alicuius (Catuli vel Philippi 
Appiive) fuisse ac spectare ad Lepidum e Philippi verbis consequi 
mihi videtur, quem paullo infra Sallustius de eadem re ita dicentem 

facit: 'Maxime vellem, patres conscripti, prava incepta con- 

sultoribus noxae esse.' Linkerum vero, qui coniecit ex ipsa epistula 
Catuli haec esse Sallustii historiis inserta et a Frontone quoque 
lecta, satis iam reiecit Kritz. 

75*. Qui aetate et consilio cefceros anteibat. 




App. (I 47 D, 50 K, 60 G, I p. 378 Br.) — Serv. adAen. 1X244: 'Sal- 
lustius de Philippo' e. q. s. 

76*. In hunc modum disseruit. 



App. (II 41 D, 50 K, 103 G, II p. 164 et 527 Br.) — Prisc. XVIII 
(III p. 305). 

Comm. His verbis Sallustium usum esse, ut Cottae orationem 
induceret, Kreyssigio auctore rati sunt editores; quod Aurelianensi 
fragmento reperto non comprobatum est. Licinii Macri orationi 
eadem praemittere vetamur ea re, quod ipso eius initio disserendi 
verbum statim usurpatur, de Lepidi turbidis contionibus eiusdem 
verbi minus locum esse patet. Quare ad Philippum pertinere frag- 
mentum existimavi. 



Fragmenta 73—77. 33 

77. Oratio Philippi in senatu. 

Maxime vellem, patres conscripti, rem publicam quietam l 
esse aut in periculis a promptissimo quoque defendi, denique 
prava incepta consultoribus noxae esse; sed contra seditionibus 
onmia turbata sunt et ab iis, quos probibere magis decebat, 
postremo quae pessimi et stultissimi decrevere, ea bonis et sa- 
pientibus facienda sunt. Nam bellum atque arma, quamquam 2 
vobis invisa, tamen quia Lepido placent sumenda sunt, nisi 
forte cui pacem praestare et bellum pati consilium est. Pro 3 
di boni, qui banc urbem omissa cura adhuc tegitis: M. Aemi- 
lius, omjiium flagitiosorum postremus, qui peior an ignavior 
sit deliberari nou potest, exercitum opprimendae libertatis 
habet et se <(e) contempto metuendum effecit: vos mussantes 
et retractantes verbis et vatum carminibus pacem optatis 
magis quam defenditis neque intellegitis moUitia decretorum 
vobis dignitatem, illi metum detrahi. Atque id iure: quoniam 4 
ex rapinis consulatum, ob seditionem provinciam cum exercitu 
adeptus est, quid ille ob bene facta cepisset, cuius sceleribus 
tanta praemia tribuistis? 

At scilicet eos qui ad postremum usque legatos, pacem, 5 
concordiam et alia huiuscemodi decreverunt, gratiam ab eo 
peperisse! Immo despecti et indigni re publica habiti praedae 
loco aestimantur, quippe metu pacem repetentes, quo habitam 
amiserant. Equidem a principio cum Etruriam coniurare, pro- 6 
scriptos arcessi, largitionibus rem publicam lacerari videbam, 
maturandum putabam et Catuli consilia cum paucis secutus 
sumj ceterum illi qui gentis Aemiliae bene facta extoUebant 



Testimon.: 5. Arus. p. 480: Sal. hist. I: *et indigni re publica.' 



App. (I 48 D, 51 K, p. 99 G, I p. 412 Br.; Jordan ed. 3. p. 114.) || 
1. defendi] defeadi V. — pravaj parva V, corr. Aldus. 

3. omissa cural amissa cuna coni. Haupt, obnixa cura Bergk, nimis 
securam Kraut, vobis sacram Schone, omissa cura vatum carminis Lange 
(vd. infra) ; iure defenderunt Gerlach et Kritz, cum urhem iusto secwriorem 
vituperari ex ipsis quae secuntu/r verhis efficeretur. — se e] secontempto V, 
et ex coni. Linker. — carminibus] carminis V, verbis pacem optatis 
magis quam <(re)> defenditis Lange, transpositis vocihus vatum carminis in 
superiorem sententiam deletoque et. 

5. ab eol habeo V. 

6. arcessi] accersi V. 

SallastiuB, ed. Maurenbrecher. II. 3 



34 Sallusti Historiarum lib. I. 



et igno"scendo populi Romani magnitudinem auxisse, nusquam 
etiam tum Lepidum progressum aiebant, cum privata arma 
opprimendae libertatis cepisset, sibi quisque opes aut patro- 

7 cinia quaerendo consilium publicum corruperunt. At tum erat 
Lepidus latro cum calonibus et paucis sicariis, quorum nemo 
diuma mercede vitam mutaverit; nunc est pro consule cum 
imperio non empto sed dato a vobis, cum legatis adhuc iure 
parentibus, et ad eum concurrere homines omnium ordinura 
corruptissimi, flagrantes inopia et cupidinibus, scelerum cou- 
scientia exagitati, quibus quies in seditionibus, in pace turbae 
sunt. Hi tumultum ex tumultu, bellum ex bello serunt, Sa- 
turnini olim, post Sulpicii, dein Mari Damasippique, nunc 

8 Lepidi satellites. Praeterea Etruria atque omnes reliquiae belli 
arrectae, Hispaniae armis soUicitae, Mithridates in latere vec- 
tigaliimi nostrorum, quibus adhuc sustentamur, diem bello 
circumspicit; quin praeter idoneum ducem nihil abest ad sub- 
vertendum imperium. 

9 Quod ego vos oro atque obsecro, patres conscripti, ut anim- 
advertatis neu patiamini licentiam scelerum quasi rabiem ad 
integros contactu procedere; nam ubi malos praemia secuntur, 

10 haud facile quisquam gratuito bonus est. An expectatis dum 
exercitu rursus admoto ferro atque flamma urbem invadat? 
Quod multo propius est ab eo quo agitat statu, quam ex pace 

11 et concordia ad arma civilia. Quae ille adversum divina et 
humana omnia cepit, non pro sua aut quorum simulat iniuria, 
sed legum ac libertatis subvertendae. Agitur enim ac lace- 
ratur animi cupidine et noxarum metu, expers consilii, inquies, 
haec atque illa temptans, metuit otium, odit bellum, luxu atque 
licentia carendum videt atque interim abutitur vestra socordia. 

12 Neque mihi satis consilii est, metum an ignaviam an demen- 
tiam eam appellem, qui videmini tanta mala quasi fulmen 
optare se quisque ne attingat, sed prohibere i^e conari quidem. 



4 

uam^H 



7. non post nemo add. Carrio. — empto] dempto coni. Hartel. — 
Mari] sic V. 

9. neu] ne V, corr. Carrio. — rabiem] tabem coni. Carrio. 

11. agitur] cf. Opitz ann. philol. 127 p. 220 et Weinhold act. soc. 
Lips. I p. 220. 

12. tanta] itanta V, corr. Orelli, intenta coni. Aldus, intuentes vel 
postea intuentes tanta Dietsch, minitantia Schone. 



Fragmentum 77. 35 

Et quaeso considerate quam conversa rerum natura sit: 13 
antea malum publicum occulte, auxilia palam instruebantur et 
eo boni malos facile anteibant; nunc pax et coacordia distur- 
bantur palam, defenduntur occulte; quibus illa placent, in 
armis sunt, vos in metu. Quid expectatis? Nisi forte pudet 
aut piget recte facere. An Lepidi mandata animos movere? 14 
Qui placere ait sua cuique reddi et aliena tenet, belli iura 
rescindi, cum ipse armis cogat, civitatem confirmari, quibus 
ademptam negat, concordiae gratia tribuniciam potestatem 
restitui, ex qua omnes discordiae accensae. Pessime omnium 15 
atque impudentissime, tibine egestas civium et luctus curae 
sunt? Cui nihil est domi, nisi armis partum aut per iniuriam! 
Alterum consulatum petis, quasi primum reddideris, bello con- 
cordiam quaeris quo parta disturbatur, nostri proditor, istis 
infidus, hostis omnium bonorum! Ut te neque hominum neque 
deorum pudet, quos per fidem aut periurio violasti! Qui quando 16 
talis es, maneas in sententia et retineas arma te hortor, neu 
prolatandis seditionibus, inquies ipse, nos in sollicitudine atti- 
neas; neque te provinciae neque leges neque dii penates civem 
patiuntur: perge qua coeptas, ut quam maturrime merita in- 
venias. 

Vos autem, patres conscripti, quo usque cunctando rem 17 
publicam intutam patiemini et verbis arma temptabitis? Dilec- 
tus adversus vos habiti, pecuniae publice et privatim extortae, 
praesidia deducta atque imposita, ex libidine leges imperantur, 
cum interim vos legatos et decreta paratis! Quanto mehercule 
avidius pacem petieritis, tanto bellum acrius erit, cum intelleget 
se metu magis quam aequo et bono sustentatum. Nam qui 18 
turbas et caedem civium odisse ait et ob id armato Lepido 
vos inermos retinet, quae victis toleranda sunt ea, cum facere 
possitis, patiamini potius censet; ita illi a vobis pacem, vobis 



Testimon.: 16. maturrimum, cf. locum ad fr. 66 laudatum. 



14. cogat] agat coni. Orelli. — plebei ante tribuniciam potestatem 
vulgo inde ab Carrione additur, perperam ex altero loco a Prisciano lau- 
dato huc illatum, cf. fr. I 73. 

16. provinciae] populi Romani iudicia coni. Madvig, magistratum 
post provinciae add. Dietsch. — maturrime] maturime V. 

18. se post odisse add. Dietsch, post turbas Mad/vig. 




36 Sallusti Historiarum lib. I. 

19 ab illo bellum suadet. Haee si placent, si tanta torpedo ani- 
mos obrepsit, ut obliti scelerum Cinnae, cuius in urbem reditu 
decus ordiais buius interiit, nihilo minus vos atque coniuges 
et liberos Lepido permissuri sitis, quid opus decretis, quid 

20 auxilio Catuli? Quin is et ali boni rem publicam frustra 
curant. Agite ut libet, parate vobis Cethegi atque alia pro- 
ditorum patrocinia, qui rapinas et incendia instaurare cupiunt 
et rursus adversum deos penatis manus armare. Sin libertas 
et vera magis placent, decernite digna nomine et augete in- 

21 genium viris fortibus. Adest novos exercitus, ad hoc coloniae 
veterum militum, nobilitas onmis, duces optimi: fortuna meliores 
sequitur; iam illa quae socordia nostra collecta sunt, dilabentur. 

22 Quare ita censeo: quoniam <(M.)> Lepidus exercitum privato 
consilio paratum cum pessimis et hostibus rei publicae contra 
huius ordinis auctoritatem ad urbem ducit, uti Appius Claudius 
interrex cum Q. Catulo pro consule et ceteris, quibus impe- 
rium est, urbi praesidio sint operamque dent, ne quid res pu- 
blica detrimenti capiat. 

Testimon. : 19. Nonius III p. 229: Sallustius historiarum lib. I: 
'haec si . . . . obrepsit.' — Charis. p. 86; Sallustius .... 'torpedinem' dixit. 

19. obrepsit] oppressit V, obrepsit F Nonii, obprepsit F man. sec, 
H, obressit L, oppressit G; obrepsit igitur Nonius habuisse videtur, cuius 
in libros ex Sallustiana sylloge alterum illatum est, obrepsit a Sallustio 
scriptum esse iure defendit Dietsch collatis ep. de re publ. 8, 7 et Tac. hist. 
III 63. 

20. ali boni] aliboni V. — nomine] nomini V. 

21. novos] sic V. — nostra] vostra coni. Dietsch. 

22. M(arcus)] add. OrelU. 

78. Numeroque praestans, privos ipse militiae. 



App. (I 100 D, 103 K, 94 G.) — Arus. p. 503. 

Comm. Ingenti numero exercitum a Lepido coactum esse 
cum constet, ipsum vero cum militiae perignarum fuisse rebus ipsis 
doceatur postea gestis, haud abnuendum mihi videtur de Lepido 
hoc fragmento agi; quare ibi id apposui, ubi impetus Lepidi in 
urbem factus ac repulsus commemorandus erat. 

79. Apud ]\Iutinam. 



App. (I 50 D, 52 K, 77 G, I p^400 et 419 Br.) — Prisc. XV (m p. 67). 
80. Fugam maturabat. 



App. (I 107 D, 115 K, 126 G, I p. 444 Br.) — Arus. p. 492. 



Fragmenta 77—83. — Enarratio 84—89. 37 

81, Profectionem festiuantes. 



App. (I 109 D, 117 K, 125 G.) — Arus. p. 474. 

Comm. Fragmenta 80 et 81 ad Lepidi fugam clademque refe- 
renda esse ut conicerem, commotus sum Exuperantii loci supra 
laudati congruentia. 

82*. Serv. ad. Aen. X 168: 'Cosas, civitas Tusciae, quae 
numero dicitur singulari secundum Sallustium.' 

App. (I 51 D, 54 K, 56 G, I p. 423 Br.) 

83*. Perrexere in Hispaniam ali Sardiniam. 



App. (E 10 D, 15 K, n 16G, I p. 498 Br.) 

Comm. Nescio qua commoti causa editores secundo in libro 
posuerint haec verba; cum vero in Sardiniam fugisse narrentur 
quidam, scilicet Lepidani victi, patet hoc accidisse brevi post cladem 
ad Cosam Lepido illatam, non post mortem eius, quippe qui in 
ipsa vel Sardinia mortuus esset. 



CAPUT IV. 
De Sertorii yita rebusque ab eo gestis, fr. 84—103. 

Inest de rebus urbanis fr. 86. 

Enarratio. 

Profligata Lepidi seditione relinquebatur senatui etiam 
belli Sertoriani cura (f r. 84, 85). Sed antequam res hoc Jsello 84, 85 
a Metello gestae enarrarentur, comitia post Lepidi fugam Romae 
habita (fr. 80) consulesque anni 77 tum demum factos Mam. 86 
Aemilium Lepidum Livianum D. lunium Brutum memorari 
opus erat, dein de abrogatis Lepidi legibus veniaque seditionis 
a senatu plerisque Lepidanis decreta expositum esse videtur. 
lam ipsius Sertorii vita, antequam ad bellum ab eodem com- 
motum Sallustius accederet, dicta est. 

Ac Q. Sertorius e gente Sabina prima adulescentia elo- 
quentia haud immeritus (Plut. Sert. c. 2) mox ad mihtiae 
studium sese convertit (fr. 87) et bello Cimbrico, dein in Hi- 87 
spania, post bello Marsico prae ceteris excelluit (Plut. Sert. 




38 Sallusti Historiarum lib. I. 

88, 89 c. 4 med., quo referas fr. 88, 89). Mox vero cum Cinna ex 
pulsus reverteretur ac contra SuUanos immani crudelitate in 
urbe saeviret, ipse Sertorius, qui ad Marianos se applicarat, 

90 omni noxa abstinuit (fr. 90). Sed triennio post (Exup. p. 4) 
'Norbano et Scipione consulibus, cum ex Asia SuUa contra 
Marium atque factionem veniret infestus, timens senatus, ne 
malo publico certamina inter duces orirentur, statuit ut cura- 
rent consules, ne res publica acciperet dietrimentum. Hoc ita- 
que senatus consulto excitati consules contra venientem SuUam 
atque omnibus exitium minitantem praesidia sihi cuiusque ge- 
neris parare coeperunt et duces idoneos, ad quorum industriam 
pertineret cura beUorum, in quis elegere Sertorium. Parato 
vaHdissimo exercitu processere Plut. Sert, c. 6: tsXog dh 
et vetante Sertorio colloquia UvXXccg ZycinCovi TcaQcc^tQato- 
consules permiserunt inter suum jtsdsvdag xal <pLXo(pQovov- 
et SuUae exercitum et facta ^svog cag siQ^^vrjg ieofisvrjg 
proditio est omnisque exerdtus dtsq^d-SLQs tb 6tQdtsv^a 

91 Sullae traditur* (fr. 91). xal ravra jtQoXsyav Em- 

tcCgjvl ycal dLdddnav 2Jsq- 
rd)QLog ovx stcslQ^s. 
Tunc Sertorius destitutus atque omni copiarum nudatus 
auxilio in Etruriam confugit iram metuens SuUae, ne exigeret 
gravem quasi de superato hoste vindictam. Erat autem Etruria 
fidissima partibus Mariani, quia ab ipsis Romanam quam antea 
non habebant acceperant civitatem; timentes igitur Etrusci ne 
beneficium tantae dignitatis a Marianis acceptum SuUa revo- 
caretj si adversae partes essent amputatae, penitus ad Sertorium 
se atque alios eiusdem factionis duces applicarunt omnia, quae 
imperarentur, sine recusatione promittentes sese facturos; itaque 
factum est ut rursus firmissimus quadraginta cohortium com- 
portaretur exercitus; nam et multi miUtes qui se venienti 
SuUae tradiderant frustrati omnibus ad priorum ducum castra 
reverterunt quae ante prodiderant. — Inter haec facti sunt 
Marius et Carbo consules; tunc Sertorius Romam venit et om- 
nium coepit accusare segnitiem, etiam ex multis promptissimis 
factis SuUae industriam virtutemque laudare, cui nisi ohviam 

92 iretur (f r. 92), actum iam ac dehellatum foret. Tum consules 
principesque alii factionis tanto verborum pondere castigati, 



Enarratio 90—103. — Fragmentum 84. 30 

sive ut aemuluni ac rehementem neglegentiae correctorem ab oculis 
removerent sive ut feroci provinciae, cuius infidelitatem time- 
bant, idoneum praeponerent ducem, misere in citeriorem Hispa- 
niam; atque ei mandatum est ut transiens res in Gallia trans- 
alpina componeret' — (Huc adde Plut. Sert. c. 6 usque ad 
finem capitis.) — 'Sed ubi in provinciam venit ita strenue 
sociorum animos iam deficientes atque alia cupientes in favo- 
rem partium suarum modeste tuendo atque blandiendo perduxit 
(fr. 93), ut et carus esset (fr. 94) et tamen ab omnibus metu- 93, 94 
eretur.' At perditis popularium rebus C. Annius a Sulla pro 
praetore in Hispaniam missus Sertorium victum e provincia 
expulit, brevi e Pityusis quoque insulis eiecit (Plut. Sert. 
c. 7 totum-, accedunt fr. 95—99). Inde Sertorius Herculis^^'^^'^^' 
transvectus columnas ad Baetim pervenit; ivtav%-a (Plut. Sert. ' 
c. 8) vavTcct TLVsg ivTvyxdvov0tv avra viov ix rcbv 'AtXavxi- 
icav vri6c3v dvaTtSTtXsvxoteSf ali^ Svo fisv sl6l XsTtta nav- 
tdnaOL TtOQQ^^a diaLQOv^svaL ^ ^VQLOvg d' dns%ov6L 
AL^vr^g GtadCovg xal ovofid^ovtaL MaxdQav .... xal xaQ- 
Ttov avtofpvri cpsQOvOtv dnoiQcbvta TtXijd^SL (fr. 100), 100 
.... &6ts fisxQL tS>v fiaQ^dQGjv dLLX^aL 7tL6tLV i<3%VQdv avtod^L 
tb 'HXv6lov slvaL nsdCov xal tijv tcov svdaLfiovcov 
oi'xrj0LV^ r}v"OfirjQog v^vrjffsv (fr. 101). tavd-' 6 UsQtcoQLog 101 
dxov6ag sQcata %-av^a6rov sO^sv oCxri6aL tdg V7]0ovg 
(f r. 102, 103) xal t^r^v iv rjGvxCa tvQavvCdog dTtaXXayslg xal 102, 103 
noksiKov dTtavGtcav. Tamen in Africam revertit, ubi contra 
Ascalim, Mauretaniae principem, et Paccianum, Sullae legatum, 
bene res gessit (Plut. Sert. c. 9 pr. parte). 

Fragmenta. 

84*. M. Lepido cum omnibus copiis ItaHa pulso 
segnior neque minus gravis et multiplex cura patres 
exercebat. 



App. (I 54 D, 56 K, n 1 G, I p. 435 Br.) — Victorinus ad Cic. rhet. I 
(p. 205 rhet. min.). — Sacerdos (VI p. 458): 'Marco . . . segnior.' — Serv. 
ad Aen. I 630: 'segnior . . . cura.' 

Comm. His verbis a Lepidi rebus ad novum quasi caput, 
nempe ad res Sertorianas, transitrtm esse ex ipso fragmento elucet. 
Et quamquam res urbanas, imprimis comitia consularia habita con- 



40 Sallusti Historiarum lib. I. 

tinuo subiecta esse, simulac de Lepidi clade fugaque ac restituta 
re publica narratum esset, existimandum est, tamen praecessisse his 
rebus duo fragmenta, et hoc et id quod succedit, quibus in uni- 
versum belli Sertoriani condicio exponitur, ex eodem hoc fragmento 
concludo. 

85*. Ardebat omnis Hispania citerior. 




App. (Inc. 7D, I 68K, I 108 G, I p. 4.85 Br.) — Adnot. ad Luc. 
II 634: 'ardent Hesperii, ut Sallustius' e. q. s. — Victorin. in Cic. rhet. 
p. 6 Or. (rhet. min. p. 158) nomine Sallustii non laudato. 

Comm. Verba e solo Victorino adhuc cognita iure Sallustii 
fragmentis assignata esse, falso autem, num ea Sallustii essent, 
dubitasse Dietschium adnotationum loco ab Usenero mihi praebito 
nunc docetur; sane antea idem ostendi potuit collatis imitatoribus 
Heges. II 11, 1 et Dictye I 16. — Ceterum his verbis non unam 
quandam rem bello Sertoriano factam enarrari, sed totius belli ratio- 
nem condicionemque describi apparet; quare in initio capitis huius 
ea posuisse atque antecedenti fr. 84 adnexuisse recte mihi videor. 

86. Curionem quaesit, uti adulescentior et a po- 
puli suffragiis integer aetati concederet Mamerci. 

App. (I 52 D, 55 K, 62 G, I p. 426 Br.) — Priscian. X (H p. 535). || 
quaesit] G Hertz, quaesivit rell. codd., vulgo ante Hertzium, illud ipse 
legit Priscianus — integer aetati] integritati G L, intigrati K. 

Comm. Quis Curionem illud rogaverit nescimus, scilicet opti- 
matium princeps aliquis velut Philippus Catulusve; impetrasse 
autem illud ab eo constat, quoniam eo cuius de comitiis sermo est 
anno 77 Mamercus Lepidus Livianus re vera consul factus est. 

87*. Togam paludamento mutavit. 



App. (Inc. 65 D, 31 K, I 44 0, I p. 400 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Georg. I 8. — Schol. ad luven. VI 400. — Isidor. XIX 24, 9. ||*togam] 
coiam L schol. Verg., cogam S schdl. luwenal. 

Comm. Ad Q. Sertorium haec apte referri posse intellexit 
Dietsch. 

88*. IVLagna gloria tribunus militum in Hispania 
T. Didio imperante, magno usui beUo jyTarsico paratu 
militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius 
peracta primo per ignobiHtatem, deinde per invi- 
diam scriptorum incelebrata sunt: quae vivos facie 
sua ostentabat aHquot adversis cicatricibus et effosso 
oculo. Neque iHis anxius, quin iHe dehonestamento 



Fragmenta 84^92. 41 

corporis maxime laetabatur, quia reliqua gloriosius 
retinebat. 



App. (I 55 D, 57 K, 80 G, I p. 437 Br.) — Gellius II 27: Sallustius 
(le Sertorio duce in historiis ita scripsit e. q. s. — Donat. ad Terent. 
Eun. in 2, 29: haec sunt virtutis insignia, ut Sallustius quoque fatetur: 
*■ dehonestamento .... laetabatur.' — haec sunt virtutis insignia post 
fatetur Jiabent codd. Donati, transposui. \\ tribunus militum] A, tribus 
milibus VPB. — usui] A, usi VPB, usu vulgo, quod antiquiorem 
dativi formam putahant. — eius peracta] eiusque rapta codd., corr. Mahhj, 
curata coni. Carrio, patrata Dietsch, ductu eius manuque lAnker. — in- 
celebrata] celebrata codd., corr. Gronovius, minus celebrata con. Haver- 
camp, celata Ciacconius. — facie sua] faciem suam codd., corr. Grono- 
vim. — neque illis anxius post laetabatur codd., transposui Proleg. 
(fasc. I) p. 37, elisis coni. Dietsch. — quin ille] quid ille codd., quin 
C07T. Hertz, seclusit verba Linker, quin illo coni. Dietsch. — dehonesta- 
mento corporis] dehonestamento tamen esse corpori Donatus (corporis 
ed. pr.), sed genetivum in Sallustio legerunt Castricius iam et Gellius; 
tamen Donati respondere videtwr Gelliano quin. — laetabatur] laeta- 
bitur Donati. — quia reliqua etc.] illi anxius quo reliquo gloriosius 
renidebat coni. Lachmann. 

Comm. De ratione quae inter Plutarchum atque hoc Sallustii 
intercedit fragmentum vide Prolegom. (fasc. I) p. 27 — 29. 

89*. Et ei voce magna vehementer gratulabantur. 



App. (I 56 D, 58 K, G, I p. 405, II p. 114 et 627 Br.) — Donat. ad 
Terent. Andr. V 4, 36. — Id. ibid. V 4, 43. || voce magna etc.] v. m. v. g. 
altero loco P, n. m. n. c. ihid. 0. 

Comm. Ad Sertorium haec spectare Kritz repperit coUato 
Plut. : dGEXQ^ovza yaq slg &eatQov s^sdi^avto te KQOtca Tial nat- 
svtprj^rjGav. 

90*. Inter arma civilia aequi bonique famas petit. 



App. (Inc. 76 D, 42 K, I 40 G, I p. 383 Br.) — Seneca epist. mor. 
114, 19. 

Comm. Cum Sertorio haec optime congruere discimus rebus 
apud Plutarchum cap. 5 narratis. 

91*. Cuius adversa voluntate colloquio militibus 
permisso corruptio facta paucorum et exercitus SuUae 
datus est. 



App. (I 57 D, 28 K, 20 G, I p. 302 Br.) — Donat. ad Terent. Eun. 
in 2, 13. II voluntate] voluptate 0. — corruptio] correptio 0. 

92*. Cui nisi pariter obviam iretur. 



App. (I 58 D, inc. 61 K, inc. 23 G, I p. 400 Br.) — Donat. ad Ter. 
Eun. I 2, 12. II obviam iretur] obvia missetur 0. 



42 Sallusti Historiarum lib. I. 

93*. Hispaniam sibi antiquam patriam esse. 

App. (I 69 D, K, inc. 14 G, I p. 582 Br.) — Serv. ad Aen. I 380. — 
Id. ib. ni 297. II antiquam] om. Servim ad lih. III. 

Comm. Omnium virorum, quorum Sallustii historiis mentio 
fit, nemo talia de se praedicare potuit nisi Sertorius. Quare frag- 
mentum ibi cum Kritzio nobis collocandum est, ubi Sertorium blan- 
diendo Hispanorum animos sibi reconciliasse dictum est. 

94*. Modicoque et eleganti imperio percarus fuit. 



App. (Inc. 7, 9 D, 45 K, 77 G.) — Adnot. ad Lucan. VII 267 (deest 
in C et G). II modicoque] modico quoque vulgo ex Webero, in modico 
Kritz, is Gerlach, eis Dietsch falsa nisi lectione. — eleganti imperio] ele- 
gantum perio W, elegantum {omisso perio) V, diligenti coni. Dietsch, 
clementi Both. 

Comm. Sertorium hoc loco intelligendum esse primus Dietsch 
iure contendit coUato P]utarclii c. 6: ri^EQog fiev mv iv ratg eiQr)- 
viKatg iQeiaig, (po^eqog 8s xri itaqaGKevr] Kara r&v nole^mv (pacvo- 
(levog atque: aveXdii^ave ofiiXta re rovg dvvarovg nal (poQcov 
avecet rovg TtolXovg. iiaXiGra 6e r&v eTttGra&fitoov aTtaXXd^ag rjya- 
itrjd^r}. Quod etiam confirmari videtur Exuperantii eadem de re 
testimonio. 

96*. Hieronym. epist. ad Magnum (70), 6: 'sed per 
te mihi proponi ab alio quaestionem, qui forte propter amo- 
rem historiarum Sallustii Calpurnius cognomento Lanarius sit/ 

App. {Deest in edd. praeter Cortianam p. 1012.) 

96*. Salinator in agmine occiditur. 



App. (Deest in edd.) — Comm. Bern. ad Lucan. I 478. 

Comm. Utrumque fragmentum ad C. Annii in Hispaniam in- 
vasionem spectare sequitur e Plut. c. 7: KaXnovQviov de rivog 
e7tiiiXr]6iv AavaQiov doXocpoviq6avrog rbv 'lovXtov nrX. 

97. Paucos saltum insidentis. 



App. (I 108 D, 116 K, 93 G.) — Arus. p. 480. 

Comm. Milites in saltu aliquo coUocati primo libro appel- 
lati esse non videntur, nisi ubi Pyrenaei montis transitus a Sali- 
natore occupati, dein ab Annio superati esse dicebantur; quare hic 
fragmentum apposui. 

98. Earum aliae paululum progressae nimio simul 
et incerto onere, cum pavor corpora agitaverat, de- 
primebantui*. 

App. (I 60 D, K, 87 G, n p. 112 Br.) — Gellius X 26, 10. — Nonius VI 



Fragmenta 93—102. 43 

(p. 453) tisqiie ad onere. || paululum] paulum Nonius, Kritz. — simul et 
incerto] nimio progressae inter cum sicco Nonius. 

99*. Cum Sertorius neque erumpere tam levi 
copia navibus .... 

App. (Inc. 35 D, IK, I 112 G, I p. 444 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. II 564. || Cum Sertorius] com Sertorios C. — erumpere tam] rum- 
peret an C, erumperet tam Putschim, erumpere Kritz, nequiret erumpere 
F. Schdll. — copia navibus] copiam avibus C, corr. Putsch, navibus 
dativum (scil. se commisit) intellexit F. Scholl, sed navibus instrumen- 
talem, levia copia absolutum qui dicitur ablativum esse malim. 

Comm. Ad Sertorii pugnam navalem vehementi tempestate 
cum Annio gestam fragmenta spectant, cf. Plut. c. 7: ^scpvQa) 6e 
lafiTtQm rov TtsXayovg aviGxa^ivov xai ra noXXa r&v 2eQrcoQtov 
jtXoicav VTtb oiovq^orrjrog itXdyta raig Qay^Catg jtEQi^dlXov- 
rog — avrbg bXiyatg vavel rfjg fiev d-aXdGerjg vnb rov %£t- 
H&vog stQyofjtsvog, r^g ds yijg v%b r&v itoXefitiiov nrX. — Et rem 
priore loci huius parte narratam illustrari fr. 98 apparet, ad poste- 
riorem eiusdem refero fr. 99; aperte enim ut illi neque respondet 
alterum neque, ita vocibus navibus erumpere respondere videtur in 
terram escendere, utrumque autem loco Plutarcheo sibi respondet. 

flOO. Quas duas insulas propinquas inter se et 
decem <^milia^ stadium a Gadibus sitas constabat suopte 
ingenio alimenta mortalibus gignere. 

App. • (I 61 D, K, 82 G, I p. 446 Br.) — Nonius IX p. 495. — Sal- 
lustius bist. lib. XI codd., libro primo vulgo iu/re assignatur. || quas] cuius 
codd., quas corr. Both. — milia] add. Kritz. — stadium] orn. G. — sitas] 
satis codd., corr. Carrio. 

Comm. Falso hoc fragmentum cum altero quodam fr. 102 
arte coniunxisse Kritzium ipsius Plutarchi excerptoris ordine evin- 
citur. Eandem ob causam Rotliii approbare coniecturam non dubi- 
tavi, cf. Plut. «V 6vo fisu eiatv %rX. 

101*. Serv. ad Aen. V 735: ^Secundum philosophos 
elysium est insulae fortunatae, quas ait Sallustius inclitas esse 
Homeri carminibus.' 



App. (I 62 D, K, 83 G, I p. 447 Br.) 

102, Traditur fugam in Oceani longinqua agi- 
tavisse. 

App. (I 61 D, K, 81 G, I p. 446 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad Verg. 
Aen. I 640. — Schol. ad Verg. Georg. 11 197 (ed. Wagner, de Philargyrio II 
p. 38) : 'ut apud Sallustium in prima.' — Bem testatur Schol. ad Horat. 
epod. XVI 42: 'Oceanus, in quo sunt insulae fortunatae, ad quas Sal. in 
historia dicit victum voluisse ire Sertorium.' 



44 SaUusti Historiorum lib. I. 

103*. More humanae cupidinis ignara visendi. 

App. (Inc. 94 D, 63 K, EI 89 G.) — Gellius IX 12, 22. — Nonius E 
p. 129: ''Salustius lugurthino bello.' || more] amore Nonii codd. — Nonii 
testinwnium nihili esse puto, cum ipse ex Gellii quem attuli loco hauserit. 
Itaque ea re, qmd in lugurthino bello haec verba legisse se nugatwr, minime 
commoveri nobis licet, ut ad lug. c. 93 ea referamus. 

Comm. Dictus est qui novarum rerum cupidus in ignaras 
incertasque regiones solito latius procedit. Quod in Sertorium im- 
primis cadere summo insularum fortunatarum desiderio commotum 
constat; quare ad hunc fragmentum pertinere existimo. 



CAPUT V. 
Belli Serforiani initia, fr. 104—126. 

Enarratio. 

Sertorius cum in Mauretania moraretur, a Lusitanis anno 80 
in Hispaniam revocatus est, ut dux esset belli contra Romanos 
gerendi (Plut. Sert. c. 10); quibus obsecutus in Baeticam 

104 clam transvecturus (fr. 104) Cottam ad Mellariam pugna navali 

105 devicit atque cum Lusitanis sese coniunxit (fr. 105). Et brevi 
post vicinas Lusitaniae gentes sibi ascivit plerisque sponte sua 
ad Sertorium deficientibus atque admirantibus ingenium eius, 

106 scilicet credulitate fiduciaque Hispanorum (fr. 106) caUide usus 
est (Plut. c. 11, adde Gell. XY 20, Frontin. I 11, 13). At- 
tamen initio haud magnae fuerunt Sertorii opes exiguusque 
exercitus, quocum imperium Romanum aggressurus erat (Plut. 
c. 12); in quo magni ei momenti erant MaurorUm auxilia, 

107 quae secum in Lusitaniam adduxerat (ir. 107). 

Ac primum anno 80 Fufidium ulterioris provinciae pro- 

108,109praetorem ad Baetim fudit (fr. 108, 109). Aono post 79 

Q. Metellus, qui Fufidio succedebat, Hispaniae ulteriori praefuit 

110 (fr. 110); neque vero melius res gessit, nam alterius provinciae 
propraetorem M. Domitium Calvinum, quem auxilio vocaverat 

111 (fr. 111), Hirtuleius Sertorii quaestor devicit et L. Tborium 
Balbum Metelli legatum Sertorius occidit. Deinde ipse Me- 
tellus*) cum in Lusitaniam ex ulteriore provincia processisset 

*) De harum rerum tempore atque ordine vd. comm. adfr. 112 — 115. 



Fragmentum 103. — Enarratio 104 — 126. 45 

119 11^ 
ibique diutius cum Sertorio bellasset (fr. 112 — 115), summam ^.^ ^./ 

venit in inopiam. Qua data occasione de utriusque ducis natura, 

ingenio, arte bellica disseritur (Plut. Sert. c. 12 inde ab ov yccQ 

slxev 6 MerskXos JctX. usque ad c. 13 fidx£&&cci' 6rQarrjybv 

6tQatr]ya xal 'Pa^atov 'Pco^aCci^ dvadvo^svov dh xXsvd^SLv, ad 

hoc fr. 116 — 118). Ac Metellus cum in extremum Lusitaniae 116, 17, 1 

angulum deflecteret (fr. 119), subito ad Langobriten oppidum, 119 

ut celeri impetu opprimeret, profectus ipse quidem ab oppido 

repulsus atque Aquinus legatus eius insidiis a Sertorianis cir- 

cumventus victusque est (Plut. c. 13 inde ab 6qg)v dh rovg Aay- 

yo^Qorag xtX., acced. fr. 120 et 121). Quibus Metelli. cladibus 120, 121 

permotus anno 78 cum L. Manlius Galliae provinciae proconsule 

opem ei ferre vellet, Ilerdae ab Hirtuleio superatus est (fr. 122); 122 

itaque abhinc Metellus in Baetica se tenuit, provinciam tantum 

defensurus (fr. 123). Sed Sertorius omni fere citeriore pro- 123 

vincia subacta — etiam Characitanos, feram quandam Celti- 

berorum gentem, tum subiecit (Plut. c. 17) — usque ad mare 

atque Dianium promonturium progressus est, S ixQrJGato 

UsQtaQLog OQ^rjrrjQLO) xard d^dXattav (fr. 124)" sqv^vov 124 

yaQ s6tL xal Xf]6tQLH6v, xdtontov ds ix noXXov rotg tiqo^tcXs- 

ov6l, xaXstraL ds ztidvLOv (Strabon. hist. fr. 74), et legibus 

quoque institutisque gentes Hispanas complexus est*) (Plut. 

c. 14). Quibus de causis tanta in eum fide amoreque erant, ut 

magnus Hispanorum numerus comitum modo eum circumdaret 

omnique e discrimine suo cum periculo eximere studeret, Plut. 

c. 14: s&ovg d' ovrog ^I^rjQLXov rovg tcsqI tbv dQ%ovra 

tsrayfisvovg 6vvano9-vr]0xsLv avirK» 7CS66vrL (fr. 125) 125 

nal rovro r&v ixst ^aQ^dQov xard6jtSL6LV ovo^a^ovrcov xrX. 

.... XsysraL ds jtQog rLVL jt6XsL rQOTtflg ysvo^svrjg xal rav 

TtoXs^Ccov inLXSL^svov roifg "I^riQag dfisXr}6avrag avrSv rbv 

UsQraQLOV 6d)^SLv jcal totg co^OLg inaQa^LSvovg dXXovg 

TtQO aXXcov dvaxovcpC6aL TtQbg td rsCxrj (fr. 126), ysvo^s- 126 

vov d' iv d6cpaXst rov aQxovrog ovrco rQS7ts6d^aL JCQbg q)vyijv 

sxa6rov airav. 



*) Huc incidunt fabellae duae de Sertorio traditae, quas e Sallustio 
hausisse Plutarchum c. 16, Frontin. 1 10, 1 — 2, Valer. Max. VII 3, 6 
veri simile est. / 



46 Sallueti Historiarum lib. I. 



Fragmenta. 
104, Itaque Sertorius levi praesidio relicto in 
Mauritania nactus obscuram noctem aestu secundo 
furtim aut celeritate vitare proelium in transgressu 
conatus est. 




App. (1 65 D, 64 K, 85 G, I p. 466 Br.) — Gellius X 26, 2. — Nonius VI 
(p. 453): 'nactus .... secundo.' || nactus] nanctus ZH Gellii. — aut] atque 
coni. Corte, furtivaque Carrio, abiit . . . conatus {secluso est) coni. Lipsius, 
furto aut L. Muller. 

105. Transgressos omnis recipit mons f Belleia 
praeceptus a Lusitanis. 

App. (I 66 D, 65 K, 86 G, I p. 466 Br.) — Gellius 1. 1. — Nonius 1. 1. 
— Servius ad Aen. I 518: 'transgi-essos .... Belleia.' || omnis] omnes CHL 
Servii, L O Bamb. Nonii. — recipit] recepit L H M Servii. — Belleia] 
nomen omiserunt GeUius ac Nonius, Bell///// C {tribus litteris erasis), bel- 
leia L, ballei H, taleta M Servii, Belleia igitur Servius habuisse videtur; 
montem prope Belonem Baeticae oppidum situm, ignotum quidem nobis, a 
Servio cum Belleia, Tarraconensis provinciae u/rbe, confusum esse existimo. 

106. Gens raro egressa finis suos. 



App. (I 87 D, K, 91 G, I p. 430, 11 p. 299 Br.) — Arus. p. 469. — 
Serv. ad Aen. II 713. || gens] ow. Servius. — Quod vulgo laudatur testi- 
monium adnotationum ad Lucani V 510 in antiquioribus codicibus deesse 
videtur; ad librum V nihil Sallustii adnotatum se invenisse scripsit mihi 
Usener. 

Comm. Quaerentibus quonam consilio haec dicta sint, gens 
illa, quae rara cum finitimis consuetudine utitur, eam fortasse ob 
causam ita appellata esse nobis videtur, ut doceretur hac re in- 
cultiorem stultioremque ceteris illam fuisse. Quae si ita sunt, de 
Lusitanis hoc dici bene potuit, ut ostenderetur, quo factum esset, 
yit Sertorius tam facile eos deciperet. Sed qtiocumque consilio 
scripta a Sallustio haec sunt, ex omnibus gentibus primo libro com- 
memoratis rem ipsam ad Lusitanos optime quadrare unusquisque 
mihi concedet. Is autem fragmento locus assignandus erit, ubi 
de Lusitanis agere Sallustio data erat occasio. 

107. Ac per omnem provinciam magnae atque 
atro<(ces famae erant)>, cum ex suo quisque terrore 
quinquaginta aut amplius hostium milia, novas im- 
manis <(formas e finibus^ Oceani <(ap)>puls<(as^, corpo- 
ribus hominum vesci contenderent. 

App. (I 67 D, 66 K, 120 G.) — Schol. Veron. ad Verg. Aen. IV 178 
{Keil p. 93), cf. Bucheler annal. philol. t. 93 p. 65 sq. || ac] V teste Biiche- 
lero, at vulgo. — magnae atque] sic V teste Keilio, magnae atrocesque 



Fragmenta 104—110. « 47 

famae A. Maius. — famae erant] ibant suppl- Keil, erant malm. — cum] 
qum V. — immanis] immanes V. — e finibus Oceani appulsas] conieci, 
feras Oceani accitas Orelli, formas Oceani accolas Kritz, fluctibus Oceani 
appulsos Keil, formas a fluctibus Oceani accitas Dietsch. 

Comm. De Maurorum auxiliis, quae in exercitu Sertorii fuisse 
Plutarclius tradidit, his verbis agi recte Kritz constituit. 

108. Et mox Fufidius adveniens cum legionibus, 
postquam tam <(al>tas ripas, unum haud facilem pu- 
gnantibus vadum, cuncta hosti quam suis oportuniora 
videt. 



App. (I 68 D, K, 111 G, I p. 471 Br.) — Nonius m p. 231. — Charis. 
p. 34 {cf. add. p. 607): 'unum .... vadum', ubi SaUustii exemplum in N 
excidit, servatum vn Cauchii lihro. || mox] vox L F m. pr. — ' Fufidius] 
stipidius L F m. pr. — tam altas ripas] conieci, tantas spiras codd. 
{etiam F), quod collato Ennii 'spiras legionibus nexunt' defendit L. Miiller, 
tantas copias coni. Dietsch, at de ipsis hostibus omnino non sermo est; 
tantas asperitates coni. lunius, cautes asperas Quicherat; in pugna prope 
flumen facta summi esse momenti pi'aeter vada etiam altitudinem riparum 
nemo nescit. — unum] sohis hdbet C Charisii, om. Nonius, vulgo. 

109*. Ita sperat pugnam illam pro omine bello 
futuram. 



App. (Inc. 61 D, 27 K, IV 59 G, II p. 154 et499 Br.) — Serv. (schol. 
Dan.) ad Aen. I 456. — Serv. ad Aen. X 311: inde a pugiiam. e. q. s. || 
pugnam illam] illam pugnam vulgo. — omine] omni C lib. I, SIIHM 
lih. X, omine AL lib. X, omnibus F lib. X; omine ipse legit Servius, pro 
omine omni bello coni. Dietsch. — bello] belH coni. Stephanus. 

Comm. Pugna initio belli cuiusdam gesta significatur, scilicet 
exterai belli, neque enim Lepidani Spartaciive tumultus initio pugnae 
graviores factae sunt neque utraque seditio belli nomine appellatur. 
Ex belli Mithridatici rebus ad unam pugnam ad Chalcedonem factam 
pertinere fragmentum possit; at haec neque Mithridati neque Ro- 
manis pro omine esse potuit, quippe qua hi victi sint, ille vero 
victoriam sine ullo fructu reciperaverit. Reicimur igitur ad bel- 
lum Sertorianum; ac Pompeium dictum esse quominus accipiamus, 
impedimur clade initio statim belli ei ad Lauronem illata; sin de 
Sertorio hoc fragmento agitur, ad primam eius victoriam de Fufidio 
reportatam spectare videtur. 

110. Et numeri eorum ]\Ietellus per litteras gnarus. 



App. (I 70 D, K, 122 G, I p. 696 Br.) — Arus. p. 476. 

Comm. E litterarum commemoratione coUigi potest id ad 
tempus pertinere fragmentum, quo Metellus nondum in ulteriorem 
provinciam suam pervenit; itaque de vere .anni 79 agitur. 




48 Sallusti Historiarum lib. I. 

111. Domitium proconsulem ex citeriore His 
nia cum omnibus copiis, quas paraverat, arcessivit. 

App. (I 69 D, 71 K, 88 G, I p. 509 Br.) — Priscian. X (11 p. 534). 

Comm. Domitium arcessitum esse ai Metello antea putabatur, 
a Fufidio ad Baetim victo Mommsenum secutus Dietscb contendit. 
Cum vero Domitius anno 79 certe occisus sit (cf. Prolegom. p. 22) 
idque primo eius adventu atque in itinere accidisse videatur, sequi- 
tur in ulteriorem eum arcessitum esse provinciam anno demum 79, 
itaque iure editores Metellum subaudiverunt. 

112. Illo profectus vicos castellaque incendere 
et fuga cultorum deserta igni vastare neque late aut 
securus nimis, metu gentis ad furta belli peridoneae. 

App. (I 86 D, K, 97 G, I p. 586 Br.) — Nonius IV p. 310. — Serv. 
ad Aen. XI 515: 'gens .... peridonea.' || late] elate codd., corr. Gerlach. — 
aut securus nimis] aut setustissimus B, fetustissimus Gen. L H G; 
securus nimis corr. L. Muller, elato aut securo esse animo coni. Douza, 
securus a Gerlach, securus ire Kritz, aut fretus, simul a metu Itoth, ne quae 
intus lateant cautissimus Mdhly, ire sed cautissimus Dietsch, effuse nimis 
Madvig; Mulleri eniendatio proxime et ad sensum et ad librorum memo- 
riam accedere mihi videtu/r. — peridoneae] peridonea codd. Nonii, gens . . . 
peridonea Servius. 

Comm. Gentem illam Hispanos esse cum e testimonio Fron- 
tini acute Wolfflin coniecerit, ducem de quo agitur Metellimi esse 
apparet. 

113. Et Diponem validam urbem multos dies re- 
stantem pugnando vicit, 

App. (I 75 D, 74 K, 109 G, I p. 573 Br.) — Nonius XU p. 526. || 
vicit] vincit Krits. 

Comm. Diponem Lusitaniae urbem inter Augustam Emeritam 
Eboramque sitam a Sertorio captam tunc esse minime putari potest, 
etenim omnis Lusitania in potestatem eius sponte se dederat; 
quare Metellus huius fragmenti subiectum existimandus est. 

114*. Lusitaniae gravem civitatem. 



App. (Inc. 68 D, 34 K, m 15 G, I p. 472 Br.) — Serv. (scbol. Dan.) 
ad Aen. Xn 458. 

Comm. Quae civitas dicta sit nescimus; Oljssiponem eam 
fuisse haud absonum videtur. 

115*.* lam repente visus lenire Tagus. 

App. (Inc. 71 D, 37 K, m 14G, H p. 342 Br.) — Serv. (scbol. Dan.) 
ad Aen. X 103. || iam] iane F, corr. Daniel. — lenire] lanire F, corr. 
Thilo, saevire vulgo. , 



Fragmenta 111—118. 49 

Comm. ad 112 — 115. Quattuor quae hic collocavi fragmenta 
e belli Sertoriani narratione sumpta esse patet; tria autem posteriora 
ad expeditiones aliquas spectant in ipsam Lusitaniam susceptas, 
sicut e Dipones, Lusitaniae, Tagi nominibus discimus. Singulas 
vero res, quae tum gestae sint, dinoscere fragmentorumque ordinem 
constituere non iam valemus. Atque id quidem tota huius belli 
condicione effici videtur, bellasse Metellum in Lusitania initio imperii 
sui, id est annis 79 vel 78; posteris autem annis in provincia sua 
se tenuit (cf. Prolegom. p. 23), tum, postquam Pompeius in Hispa- 
niam advenit, in citeriore provincia atque in Celtiberis cum Ser- 
torianis conflixit. Quae si consideraveris, fragmenta haec, quibus 
de eadem re, scilicet de bello Lusitano, agitur, in unum locum 
comprehendenda esse mibi concedes. lam vero fr. 112, quo aggres- 
surus vastaturusque Metellus ostenditur atque invasurus in hostium 
fines, ad idem pertinere tempus videtur. Postremam rem, quam in 
Lusitania gessit Metellus, oppugnationem Langobritanam esse e 
Plutarcbo c. 13 sequitur. 

116, Sanctus alia et ingenio validus. 



App. (I 92 et inc. 113 D, I 94 et inc. 80 K, I 39G, I p. 270 et 403 Br.) 
— Charis. p. 194. — Serv. ad Aen. III 594: 'sanctus alia.' || alia] alias N 
Charisii et ipse Charisius, alia Servius; illa quidem lectio ad Flavium 
Cap-um videtur redire, Jmnc tuentu/r imitatores, sicut Heges. V 16, 95: 
sanctus cetera et Velleim II 48: vir cetera sanctissimus aliique. — Duo 
testimonia vulgo du^bus pro fragmentis habita primus Gerlach coniu/nxit. 

Comm. Quoniam ipsa vox alia ostendit insecuta esse quae- 
dam, quibus homo ille sanctus vituperatur, bene cadere videtur 
locus ad Metelli Pii mores adumbrandos, quem cum contra Serto- 
rium bellaret et militaris vitae disciplina et bonum ingenium 
deficiebat. 

117. Solis viis. 



App. (I 110 D, 118 K, n p. 132, 198, 482 Br.) — Donat. ad Terent. 
Phorm. V 7, 86. 

Comm. Quoniam Sertorius ■itXdvot.g 8s xQcofievog dsl kuI 
7ivvr]y66Cotg . . . . a.^dt(ov re xal ^aGificov Tonau ifnteiQiav habuisse 
hacque scientia in bellando usus esse fertur (Plut. c. 13), etiam haec 
verba ad Sertorium rettuli, quibus aut vagantem illum desertis 
his viis describi aut quomodo in insidiis fugave iis usus sit narrari 
existimo. 

118. Neque detrusus aliquotiens terretur. 

App. (I 99 D, 101 K, 116 G, II p. 96 Br.) — Priscian. XV (in p. 78). 

Comm. Constantiam fortitudinemque illam, quae hoc fragmento 
exponitur, cum nemine tam bene puto convenire, quam cum Sertorio. 

Sallustiug, ed. Maurenbreclier. II. 4 



^ 



50 Sallusti Historiarum lib. I. 

119*. IUe Conisturgim apud legiones venit. 

App. (Inc. 70 D, 36 K, 49 G.) — Pompei. comm. p. 273. 

Comm. Legiones cum commemoratae sint, ille non Sertorius, 
sed Romanus est imperator; et ad bellum Lusitanum Metelli frag- 
mentum rettuli atque cum fr. 120 et 121 coniunxi, quia Cunorum 
oppidum prope Langobriten eaque in Lusitaniae parte exti-ema 
situm est, ubi bis pugnatum esse veri dissimillimum est. Sed 
quaenam res Conisturgi actae tum sint, plane nescimus. 

120*. Consedit in valle virgulta nemorosaque. 



App. (Inc. 42 D, 8K, 43 G, I p. 514, II p. 553 Br.) — Serv. (scliol. 
Dan.) ad Aen. III 516. 

Comm. Ad Aquini cladem fragmentum pertinere, quod ceteros 
fugit editores, iam vidit Debrossius, cf. Plut. c. 13: nQoXoiiaag f^v 
odov eTtccveQxofiivco r&AKviva TQLGf^iUovq avSQug e% rivog GvGkCov 
XixQccdQag inaviGrriGiv, avrog 8e v,axa Grofia TtQoG^aXav rQSTte- 
rat nrL 

121. Neque se recipere aut instruere proelio 
quivere. 



App. (I 95 D, 97 K, 103 G, I p. 572 Br.) — Priscian. X (II p. 539). 

Comm. De exercitu iter faciente et nondum ad proelium 
instructo, dein subito oppresso agi elucet. Primo autem libro talem 
rem memoratam esse nescimus, nisi ad Aquini cladem verba ea 
referimus. 

122. Occupatusque collis editissimus apud Iler- 
dam et eum multa opera circumdata. 

App. (I 72 D, K, 105 G, I p. 511 Br.) — Arus. p. 460. — Priscian. XV 
(III p. 66/67): ''apud Ilerdam' e. q. s. || apud Ilerdam] om. N Armiani. — 
et] om. Priscianus, Gerlach, Kritz, Dietsch. — opera] multo opere eoni. 
Dietseh. — circumdata] circumdat ex Lindemanno Kritz, Dietseh. 

123*. Probus p. 20: ^Ucurbis, liuius Ucurbis, nomen 
civitatis lectum in Sallustio.' 



App. (Inc. 6 D, I 43 K, I 28 G, I p. 331 Br.) 

Comm. Cum post annum 76 Hirtuleio Italicae devicto in 
ulteriore provincia non iam pugnatum sit, veri videtur simile esse 
Ucurbis urbis prope Cordubam sitae in Metelli Hirtuleique rebus 
enarrandis factam esse mentionem. Cetenim nominis formam paulo 
aliam (ITciibis) exhibent codices belli Hispan. c. 7. 



Fragmenta 119—126. — Enarratio 127—132. 51 

124, Illum raptis forum et castra nautica Serto- 
rius mutaverat. 

App. (I 77 D, 76K, m 9G, I p. 539 Br.) — Pomp. comm. (Vp. 163). 
— Nonius in p. 206: 'illum .... forum.' || raptis] nautis Nonius. — muta- 
verat] commodaverat coni. Dietsch. 

125*. Serv. ad Georg. IV 218: Traxit autem hoc de 
CeJtihcrorum more, qui, ut in Sallustio legimus, se regibus de- 
vovent ct post eos vitam refutant' « 

App. (I 73 D, II 20 K, n 72 G, II p. 181 Br.) || refutant]' ut . . . . 
ref-utent P. 

126. Sertorius portis turbam morantibus et nullo, 
ut in terrore solet, generis aut imperii disci-imine, per 
calonum corpora ad medium quasi, dein super adstan- 
tium manibus in murum attollitur. 



App. (I 74 D, 73 K, 115 G, I p. 610 Br.) — Nonius IV p. 282. — 
Id. Xn p. 530. — Accedit Servii testimonium ad Aen. IX 555: 'ut etiam 
Sallustius ostendit, ubi Sertorium umeris sublatum per muros ascendisse 
commemorat.' || portis] fortis codd. c. IV, partis eodd. c. XII, corr. Mer- 
cier. — morantibus] orantibus codd. c. XII. — solet] semet codd. c. XII. 
— medium] mediam codd c. XII. — quasi] evasit coni. Mercier, ad 
medium evasit murum transposuit L. Mtiller. — dein super adstantium] 
deinsuper stantium Nonius c. XII, supera stantium coni. L. Muller. 



CAPUT VI. 

Res minores annis 78 et 77 gestae, fr. 127—135. 

Insunt: Servilii expeditio fr. 127 — 132, bellum Macedonicum 
fr. 133—134, alia fr. 135 — 136. 

Enarratio. 

P. Servilius*) pro consule a SuUa etiam vivo contra prae- 
dones missus quam celerrime Tarento profectus (fr. 127) prae- 127 
dones navali victoria non incruenta fugavit atque in Pamphy- 
liam sese recipientes (fr. 128) persecutus est; dein oppida 128 
eorum casteUaque Olympum (f r. 129, 130), PhaseUm, Corycum**) 129 130 
(fr. 131, 132) expugnavit. 131^ 132 

*) De huius profectione vide fr. 56 — 57. 

**) Eadem Pamphyliae urbs postea Attaleia nominata est, cf. Kiepert, 
Alte Geographie p. 126 et Prolegom. (fasc. I) p. 68. 




52 Sallusti Historiarum lib. I. 

Appius Claudius, qui ipse quoque etiam a SuUa missus esse 
videtur, cum primum morbo, dein Lepidi seditione in urbe deti- 
neretur*), amio demum 77 in Maeedoniam provineiam profectus 
est ibique contra Maedos ceterasque montium illorum gentes 
133; 134 in provinciam invadentes circa Lete oppidum (fr. 133 et 134) 
pugnavit. 

Eodem anno 77 Cn. Dolabella repetundarum a C. Caesare 
* accusatus defendentibus C. Cotta atque Q. Hortensio libera- 
tus est. 

lisdem fere annis Q. Metellus Celer bello aliquo versatus est 

135 (fr. 135), praeterea res aliqua, quae L. Septimio oratori aut 

136 in iudicio aut in contione, accidit refertur (fr. 136). 

*) Cf. Prolegom. p. 69. 

Pragmenta. 

127*. Itaque Servilius aegrotum Tarenti collegam, 

prior transgressus .... 

App. (I 78 D, 77 K, 66 G, I p. 429 et 549 Br.) — Prisc. XV (TLI p. 64). 
— Libri Sallustiani numerum omiserwnt Priseiani codices. || aegrotum col- 
legam] aegroto collega coni. Douza, sed reliquit vel simile quid verbum 
supplendum erit. 

138*. Fessus in Pamphyliam se receperat. 



App. (Inc. 10 D, II 39 K, H 92 G, I p. 654 Br.) — Serv. ad Aen. 
VIII 232. — Glossar. Vatican. (ed. A. Maius auct. class. VII p. 651). || rerum 
post fessus add. Maius. — receperat] Servius, vulgo, recepit glossa. 

Comm. Bellum in Pampbylia Pisidiaque gestum quoniam 
primo iam libro dictum est (cf. Prolegom. p. 68), falso Kritz 
atque Gerlach secundo in libro fragmentimi posuerunt. 

129. Ad Olympum atque Phaselida. 



App. (I 79 D, K, 124 G, I p. 551 Br.) — Prisc. XV (III p. 66). 
130*. Lyciae Pisidiaeque agros despectantem. 



App. (11 32 D, 40 K, 93 G, I p. 552 Br.) — Serv. ad Aen. I 420. 

Comm. Taurum montem intellexerunt Kritz ac Dietsch; contra 
rectam iniisse interpretationem iam Debrossium, cum ad Olympum 
montem verba pertinere coniceret, efficitur e Strabonis fr. 96 (XIV 
p. 671): 6 "OXv^Ttog ... oqog xs jcat cpqovqiov 6[icovv^ov, atp' ov 
xcctoTtxevsrai Jtaaa Avnia %a\ Tla(ig)vlia nai IIiGidia oidl 
MiXvdg. 



Enarratio 133—136. — Fragmenta 127—136. 53 

131. Ad Corycum, 



App. (I 57G ed. maior. (1823), I p. 537 Br.) — Priscian. XV (UI 
p. 66). 

Comm. Duo oppida Coryci nomine indita esse obliti editores 
inde a Kritzio haec verba in iis, quae Nonius e libro secundo laudat 
(fr. II 81), contineri rati sunt; discemenda vero esse Ciliciae oppi- 
dum croco celeberrimum et Pamphyliae, cuius postea Attaleia nomen 
fuisse fertur, iam Proleg. (fasc. I) p. 68 exposui. 

132. Apud Corycum. 



App. (Deest inde a Gerlachio.) — Prisc. 1. ad fr. 131 1. 
133. Apud Lete oppidum. 



App. (I 81 D, K, 113 G, II p. 185 Br.) — Prisc. 1. 1. 
134. Repulsus a Lete oppido. 



App. (I 82 D, K, 114 G, II p. 186 Br.) — Priscian. 1. 1. 

135. lussu Metelli Celeris cornicines occanuere 
tubis. 

App. (I 71 D, 69 K, 99 G, I p. 596 Br.) — Priscian. X (11 p. 529). — 
Diomed. p. 374. — Glossar. Vatic. {ed. A Mai. auct. classic. VIII p. 86). 
— Sei-v. ad Georg. II 384: 'cornua occanuerunt.' || Celeris] om. Priscianus, 
Diomedes, vulgo. — tubis] 0)n. iidem, utrumque solus servavit glossator. — 
comicines] Priscianus, Diomedes, glossa, cornua Servii codd., ad eundem 
autem locum eum spectare e simili argumento consequi videtur, scilicet ex 
eodem illi grammatiQO hausisse putandi sunt. — occanuere] occanere codd. 
Diomedis. 

Comm. Ad beUum Hispaniense a Metello Pio gestum non 
referendum esse hunc locum verbis e glossis nunc erutis edocti 
sumus. Atque Q. Metellus Celer anno 81 Lepidum accusavit (schol. 
Ps. Ascon. in Verr. II 8 p. 206 Or.), Pompeii fuit legatus bello mari- 
timo, praetura functus est anno 63. Qui cum in bello versari 
callidoque aliquo strategemate uti describatur, veri videtur simile 
esse eum quaestorem vel pro quaestore anno 78 contra gentem 
quandam a senatu missum esse; neque vero credi potest hoc factum 
esse in maiore quodam bello, velut civili, Sertoriano Lepidanove; 
potius de bello Macedonico, de quo nihil fere scimus, fortasse de 
rebus in Asia provincia gestis cogitandum est. 

136. Sic vero quasi formidine attonitus neque 
animo neque auribus aut lingua satis competere. 

App. (I 88 et inc. 34 D, I 88 K, I 63 G, I p. 358 et 496 Br.) — Nonius IV 
p. 276. — Donatus ad Terent. Adelph. III 2, 12: Sallustius 'neque' e. q. s. 
cum de amenteSeptimio loqueretur. || auribus] om. O, auribus aut om. 






54 Sallusti Historiarum lib. I. 

vulgo in Donato. — satisj om Nonius. — competere] Nonius, 
compotem vulgo in Donato, cf. Tac. hist. III 73. 

Comm. E verbis sic vero elici potest hominem, qui adeo 
attonitus fuisse dicitur, tamen alias animi linguaeque sane compotem 
fuisse. Quod cum ad oratorem praecipue quadrare videatur, 
Kritzium sequi iubeo, qui L. Septimium dictum esse intellexit, eun- 
dem, de quo Cicero pro Vareno fr. 10 ait: '^etenim est ad L. Crassi 
eloquentiam gravis et vehemens et volubilis'; neque vero opus est 
nobis neque omnino licet, id quod Kritz voluit, Ciceronis illud de 
Septimio iudicium quasi per elQcoveiav dictum accipere. Itaque 
suspicor in lite aliqua (vel forsitan in contione) L. Septimium illum 
partes egisse, tum vero accidisse rem aliquam, qua magnopere ille 
subito turbatus est. 

rragmeiita sedis seiitentiaeque incertae 137 — 153. 

Incertis assignari quodammodo possunt, quae modo posui 
fragmenta 135 et 136; ea quae mox succedunt secundum res, 
de quibus dicta esse videntur, distribui. 

Sunt autem: de rebus urhanis fr. 137; 

de rebus in proeliis gestis fr. 138 — 40; 

de rebus quae in obsidionihus accidisse videntur fr. 141 
—144; 

ad universam rei hellicae rationem spectant fr. 145 — 148; 

postremo restant minora fragmenta atque perobscura 149 
—153. 

137. Ea paucis, quibus peritia et verum ingenium 
est, abnuentibus. 

App. (I 111 D, 102 K, 79 G, Ip. 38lBr.) — Serv. (scliol. Dan.) ad 
Aen. XII 694. || est] esset coni. Kritz, erat Dietsch. 

Comm. Verba haec aut ex oratiuncula aliqua sumpta esse 
aut — quod mihi quidem praestare videtur — ipsius scriptoris 
sententiam exhibere voce est demonstratur, quam toUere coniec- 
turis nihil est quo cogamur. 

138. Obviam ire et commori hostibus. 



App. (I 89 D, 91 K, 123 G, II p. 428 Br.) — Arus. p. 462. 

139. Equi sine rectoribus exterriti aut saucii 
consternantur .... 



App. (I 96 D, 98 K, 104 G, I p. 572 Br.) — Prisc. VIII (II p. 436). 



Fragmenta 136—146. 55 

140. Lociim editiorem, quam victoribus decebat, 
capit. 



App. (I 98 D, 100 K, 110 G, I p. 424 Br.) — Arus. p. 465. — Serv. 
ad Aen. VIII 127: usqne ad 'decebat'. 

141. Et stationes sub vineas removebat. 



App. (I 83 D, K, 95 G.) — Arus. p. 509. 

Comm. Is qui stationes removisse fertur, utrum oppidanus 
sit, eruptione facta obsidentium stationes repellens, id quod voluit 
Dietsch, an hostis idem sit, qui nescio qua causa suas ipse sta- 
tiones paululum reducit, incertum esse malim. 

142. At inde nulla munitionis aut requie mora 
processit ad oppidum. 

App. (I 97 D, 99 K, 106 G, Ip. 513 Br.) — Priscian. VII (II p. 367). || 
munitionis] monitionis DGL. 

143. Cum murum hostium successisset, poenas 
dederat. 



App. (I 102 D, 105 K, inc. 39 G, II p. 96 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Bucol. V 5. — Id. ad Aen. VHI 125. — Arus. p. 507: usque ad 'suc- 
cessisset'. 

144. Nexuit catenae modo. 



App. (I 21 D, 23 K, 101 G, II p. 78 et 140 alibique Br.) — Priscian. X 
(II p. 536). II modo] nodo B. 

Comm. Kritzio collato Appiano b. c. I 67 veri visum est 
simile de Mario haec dicta esse, qui cum anno 78 a. Chr. n. ex 
Africa reversus cum Cinna, Carbone, Sertorio Romam obsideret, 
navigiis catenae modo nexis Tiberim clausit, ut commeatu urbem 
intercluderet. At duo id faciunt apud Appianum vel quattuor illi ho- 
mines, cum fragmenti nostri unus vir subiectum sit neque quid simile 
sit et pontis navalis et catenae neque quomodo naves necti possint 
intelligo. Itaque ad incerta fragmenta hoc relegavi; ceterum potius 
ad impedimentorum insidiarumve genus, quarum in obsidionibus 
usus est, vel ad munitionis alicuius rationem quandam spectare 
fragmentum existimo. 

145u Nisi cum ira belli desenuisset. 

App. (I 93 D, 95 K, 64 G, I p. 500 Br.) — Priscian. X (II p. 512). 

146. Militiae periti. 

App. (I 104 D, 110 K, 98 G, I p. 276 et 286 Br.) — Arus. p. 498. 




56 Sallusti Historiarum lib. I. Fragmenta 146 — 153. 

Comm. Quoniam nominativusne pluralis numeri an genetivus 
singularis sit vox periti nescimus, ne id quidem constituere valemus, 
utrum dux aliquis an universi exercitus milites dicti sint. Hoc si 
cui probabilius esse videbitur, ad SuUanos veteranos verba fortasse 
referet, qui exercitui a Lepido tumultuose congregato cum laude 
opponuntur. 

147. Doctus militiam. 



App. (I 105 D, 111 K, 102 G, II p. 51 Br.) — Arus. p. 464. 
148, Egregius militiae. 



App. (I 106 D, 112 K, 90 G.) — Arus. p. 470. 
149. Diei medio. 



App. (H 77 D, 102 K, 51 G, I p. 570 et 578 Br.) — Arus. p. 493. — 
Sal. hist. I habet N, lib. 11 vulgo ex codice Gudiano. 

150. Animi immodicus. 



App. (I 114 D, 113 K, 92 G.) — Arus. p. 484. 
151. Agreste. 



App. (I 116 D, 119 K, 107G, IIp. 281 etp. 424Br.) — Charis. p. 120: 
'Agreste, Sallustius hist. I, quod idem Plinius eodem libro „in animali, 
inquit, significatione".' 

Comm. E Plinii interpretatione cum eluceat de animali ali- 
quo egisse Sallustium, e terrae cuiusdam descriptione, in qua etiam 
animalium memorandorum occasio scriptori data esset, locum 
sumptum esse putaverim. 

152. Quos inter maxime. 



App. (I 113 D, 108 K, 118 G, I p. 513 Br.) — Charis. p. 236. 

153. Eutych. (V. p. 483): ^Et defectivum quaeso, quaesis, 
cuius infinitivum quaesere Salustius in primo posuit historia- 
rum libro.' — Phocas p. 436: '^licet quaesere lectum sit apud 
Sallustium et Tullium.' 



LIBER II. 
ARGUMENTUM. 



Secimdo historiarum libro amios 76 et 75 a. Clir, n. amii- 
que 74 principium Sallustius complexus est, praeterea eodem 
continebantur illae anni 77 res, quae primo libro nondum 
narratae erant. Atque quaenam res sub finem huius libri 
dictae fuerint, optime nuper certiores facti sumus reperto Aure- 
lianensi historiarum fragmento, quippe quo de belli Isaurici 
exitu, de rerum Hispanarum autumno a. 75 condicione, de 
Pompeii epistula ad senatum scripta agatur. — Res autem 
Sertorianae, quae omnium, quae hoc libro referuntur, gravissi- 
mae sunt, non uno eodemque conexu omnes coniunctae, sed 
secimdum annos distributae esse videntur: quin ex ipso Aure- 
lianensi fragmento intelligimus ne eiusdem quidem anni 75 res 
Hispanienses in unum compositas fuisse, sed seorsum narrata 
esse et proelia vere atque aestate facta et ea, quae autumno gesta 
sunt. Contra res minores non per annos divisas, sed singulas 
unoquoque in libro coniunctas a Sallustio esse cur putandum 
sit, supra in praefatione iam exposui. Itaque in ea huius libri 
parte, cuius reliquiae servatae sunt, non solum finem, sed totum 
bellum Isauricum annis 77 — 75 gestum relatum esse existimo. 
Ceterum bellum Macedonicum primum ab Appio, deinde a Curione 
gestum bipertito in secundo historiarum libro memoratum esse 
sequitur e fragm. 80 initio 'eodem anno in Macedonia C. Curio\ 
cuius rei causam fuisse putaverim, quod a duobus impera- 
toribus his annis bellum administrabatur: scilicet non unum, 
sed duo fuerunt quasi diversa bella. Praeterea Nicomedis mor- 
tem bellicosque apparatus a Romanis ac Mithridate factos hoc 
libro contineri constat; at iniuria accidisse reor, quod Kritz et 



58 Sallusti Historiarum lib. II. 

Dietsch etiam ipsius belli a Cotta Luculloque aestate 74 gei 
narrationem huic libro assignaverunt; etenim inde, quod postre- 
mis fragmenti Aurelianensis columnis Antonii maritima ex- 
peditio commemoratur, de qua Sallustium in tertio libro locu- 
tum esse e reliquis sequitur fragmentis, iure Hauler effecit 
tertii libri initium haud longe ab illis columnis, in quibus 
epistula Pompeiana inest, afuisse; itaque consules anni 74 
etiamsi sub finem libri secundi nominati sunt, ceteras anni 74 
res tertio in libro descriptas esse certissimum est. Quem prio- 
rum editorum errorem etiam nimc, quod sane mireris, P. Jiirges 
1. 1. p. 44 sq. sequitur fragmentis quibusdam perperam huc ad- 
hibitis: qui quamquam bellum Mithridaticum coepisse anno 
73 strenue affirmat, tamen idem non dubitat secundo id libro 
attribuere! 

Itaque hice erit narrationis ordo: Primo capite eas nimi- 
rum res complector, quae etiam anno 77 evenerunt: bellum in 
Sardinia a Lepido incohatum, mortem Lepidi, Perpemae in 
Hispaniam transitum, imperium belli Sertoriani Pompeio datum 
iterque eius in Hispaniam per Gallias factum. Mox secundo 
capite res anno 76 gestae insecuntur; ex his praecedit sane con- 
sulum rerumque urbanarum mentio; quibus subsecutum esse 
videtur bellum Sertorianum, namque haud ineleganter a terrae 
motu in ItaKa facto ad eundem, qualis in Hispania fuerit, 
transiri potuit; restant bella Macedonicum ac Dalmatinum. 
Dein tertio capite ex omnibus rebus anno 75 gestis primum 
narratas esse seditiones urbanas ex Aureliansi fragmento edocti 
sumus. Tum quarto in capite ea coUocavi, quae hoc anno summi 
imperio Romano erant momenti, scilicet gesta belli Sertoriani. 
lam relinquuntur ex anno 75 bellum Curionis Dardanicum, 
belli Mithridatici exordia, bellum Isauricum, denique res in 
Hispania inter Sertorium Pompeiumque gestae: et haec quinto 
sextoque capite congessi. Sed finis huius libri quomodo dis- 
positus fuerit, accuratius definiri poterit, si codicis Sallustiani 
quaternionem e reliquiis Aurelianensibus restituere tentabimus; 
iure enim Hauler*) folia duo, quibus columnae insunt editionis 
Haulerianae 7 — 10 et 17 — 18, quarum illis bellum Isauricum, 




*) Sitzmigsber. d. Wien. AJcad. phil. hist. Cl. 1886 p. 618. 



Argumentum. — Enan*atio 1. 59 

his Aiitonii expeditio narratur, externum quaternionis*) par 
fuisse affirmavit. Sic igitur res in quaternione illo dispositae 
esse videntur: 

fol. I. (col 7—10 ed K, fr. II 87): belli Isaurici finis. 
fol. II. deest: inerat Isaurorum subiectio, tum transitur 

ad bellum Sertorianum. 
fol. III. (col 11—12, fr. II 92—93): res quaedam bello 

Sertoriano gestae. 
fol. IV.] res Hispanae narrari perguntur, incipit 

fol. ^•j epistula Pompeii. 

fol. VI. (col. 13 — 16, fr. II 98): epistulae Pompeianae 

pars altera. 
fol. VII. deest: inerat tertii libri initium, Antonius in 

praedones proficisci narratur. 
fol. Vm. (col. 17—18, fr. III 5—6): res ab Antonio 

gestae. 



CAPUT I. 
De Lepidi exitii imperioque Cn. Ponipeii, fr. 1 — 22. 

Inest de situ Sardiniae Corsicaeque excursus fr. 1 — 11. 

Enarratio.**) 
Antequam ad bellum a Lepido contra Triarium in Sar- 
dinia susceptum enarrandum accessit Sallustius, de Sardinia in- 
sula copiosius agit (fr. 1). 1 



*) Neque vero ille quem dedi ordo mutabitur, si quis quinionem 
eum fuisse putabit, scilicet pro foliis secundo ac septimo bina inse- 
renda erunt. 

**) Sallustium in Sardiniae Corsicaeque descriptione Timaeo usum 
esse collato Pausaniai X 17 evicit MiillenhoiF, Deutsche Altertumskimde I 
(ed. sec.) p. 455, qui idem acutissime docuit Sallustii narrationem resti- 
tuturis praesto nobis esse Silium Italicum XII 355 — .375, Solinum IV 1 — 7, 
Isidorum orig. XIV 6, 39 — 42. Ichnusae autem nomen quod Sallustium 
rettulisse scimus, apud Plinium III 84 a Myrsilo oriundum esse dicitur, 
dein colonorum ordinem Solinus (i. e. Sallustius) alium habet atque Pau- 
sanias, quare haud abnuendum esse puto, Sallustium — duobus quidem 
his de rebus — praeter Timaeum etiam alios auctores, velut Myrsilum, 
adhibuisse. Minime vero opus est, quod Mullenhoff putabat, Myrsili 
nomen Plinii errori tribuere. 




60 Sallusti Historiarum lib. II. 

'Haec in Africo mari (Isid. Melall 123: 'Sardinia ^/"n- 

orig. XIV 6, 39) facie vestigii cam pelagus attingens nisi quod 

humani in orientem quam in in occidentem quam in orientem 

2 occident€mlatiorprominet({r.2), angustius spectat, par et qua- 
ferme parihus laterihus, quae in drata undique.' 

meridieni et septentrionem ver- Sil. Ital. XII 358: 

tunt, ex quo . . . . a naviganti- 'Inde Ichnusa prius Grais me- 

hus Graecorum Ichnusa appel- morata colonis; 

3 lata est (f r. 3). — Sardus Hercule Mox Libyci Sardus generoso 
procreatus cum magna multitu- sanguine fidens 
dine a Lihya profectus Sardi- Herculis ex sese mutavit nomina 
niam occupavit et ex suo voca- terrae? 

hulo insulae nomen dedit/ 

Post Sardum Norax advenisse dicitur, Solin. IV 1: "^Sardus 

Hercule, Norax Mercurio procreati (cf. Pausan.: natda da 

4'EQvd-8Lag ts tTJg rsQvovov (fr. 4) ital'EQ(iov Xiyov6Lv slvai 

tbv NaQaxa) cum alter a Libya, alter ah usque Tartesso Hi- 

5 spaniae (fr. 5) in hosce fines permeavissent, a Sardo terrae, a 
Norace Norae oppido nomen datum.' 

Sil. XII 365: 'Fama est cum laceris Actaeon flebile membris 
Supplicium lueret spectatae in fonte Dianae, 
Attonitum novitate mali fugisse parentem 
Per freta Aristaeum et Sardoos isse recessus; 

6 Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.^ (fr. 6). 

7 Et Daedalum Aristaeus secum habuisse fertur (fr. 7). 'Mox 
Aristaeum (Solin. IV 2) regnando liis proximum in urbe Caralis 
quam condiderat ipse coniuncto populo utriusque sanguinis, 
seiuges usque ad se gentes ad unum morem coniugasse, im- 
perium ex insolentia nihil aspernatas.' 

'Adfluxere etiam (Sil. XH 361) et sedes posuere coactas 
8, 9 Bispersi pelago post eruta Pergama Teucri (f r. 8, 9) 
Nec parvum decus advecto cum classe paterna 
Agmine Thespiadum terris, lolae, dedisti.' 
*Qui (Solin. I 61) Sardiniam ingressus palantes incolarum 
animos ad concordiam eblanditus Olbiam atque alia Graeca 
oppida extruxit.' 

Isid. 1. 1.: 'Terra patet in longitudine milia CXL, latitu- 
dine XL. 



Enarratio 2 — 11. 



61 



In ea neque serpens gignitur, 
neque lupus^ sed soUfuga tan- 
tum animal exiguum hominibus 
perniciosum.' 



Cf. Silium V. 370: 



tnni 
venenis 



tellus 



pura ac 



^Serpen- 
viduata 



Isid. 1. 1.: 'Venenum quo- 
que ibi non nascitur nisi herba 
per scriptores plurimos et poe- 
tas memorata, apiastro similis, 
quae Jiominibus rictus confrahit et 
quasi ridentes interimit (fr. 10). 



Mela II 123: 'ceterum fertilis. 
et soli quam caeli melioris atque 
ut femnda ita paene pestilens.' 



Solin. IV 3: ^Sardinia est 
quidem absque serpentibus, sed 
quod aliis locis serpens, hoc 
solifuga Sardis agris, animal 
perexiguum aranei forma, soli- 
fuga dicta, quod diem fugiat. 
In metallis argentariis plurima 
est, nam solum illud argenti 
dives est; occultim reptat et 
per imprudentiam supersedenti- 
bus pesteni facit. Huic incom- 
modo accedit et herba Sardonia, 
quae in defluviis fontaneis pro- 
venit iusto largius; ea si edulio 
fuerit nescientibus, nervos con- 
traJiit, diducit rictu ora, ut qui 10 
mortem oppetunt intereant facie 
ridentium/ 

Silius V. 371: 
'Sed tristis caelo et multa vi- 

tiata palude. 
Qua videt Italiam, saxoso tor- 

rida dorso 
Exercet scopulis late freta, pal- 

lidaque intus 
Arva coquit nimium, cancro 

fumantibus austris; 
Cetera propensae Cereris nutrita 

favore.' 



Deinde Corsica (Isid. 1. 1. 42) 'insula Graece Cyme dicitur, 
a Cyrne Herculis filio habitata. — — — 



Corsicae insulae exordium in- 
colae Ligures dederunt appel- 
lantes eam ex nomine ducis. 
Nam quaedam Corsa nomine 
Ligur mulier, cum taurum ex 
grege, quem prope litora regehat 
(fr. 11) transnatare solitum 



Solin. III 3: 'ut exordium in- 
colis Ligures dederinV 



11 



62 Sallusti Historiarum lib. II. 



atque per intervalla corpore aueto remeare videret, cupiens scire 
incognita sihi pabula taurum a ceteris digredientem usque ad 
insulam navigio prosecuta est. Cuius regressu insulae fertili- 
tatem cognoscentes Ligures ratibus ibi profecti sunt eamque 
nomine mulieris auctoris et ducis appellaverunt.' 

Solin. III 3: ^ . . ut oppida Isid. 1.1.: ^Dividitur autem a 

extructa sint, ut colonias ibi Sardinia XX milium freto, cmcto 
deduxerint Marius et Sulla, ut Ligustici aequoris sinu ad pro- 
ipsam Ligustici sinus aequor spectum Italiae.' 
adluat^ 

Sed Lepidus in Sardinia (Exup. p. 4) 'cum Triario pro- 
praetore variis pro^liis gravibusque conflixit; nam <^is)> soller- 
tissime tutando provinciam effecit, ut Lepidi consilia vana fo- 
rent^ undique enim prohibitus et munitionibus a civitatium 
12 expugnatione depulsus (fr. 12) nequivit cogitata perficere ac 
dum multa parat, morbo gravi oppressus et mortuus est. Cuius 
socius et administer Perperna . . . . ex Sardinia in Hispaniam 
transvectus est ac se Sertorio sociavit, qui tum Romanis armis 
quassabat imperium.' Et simul undique ad Sertorium conflu- 

13,14xerunt exules proscriptique Marianarum partium (fr. 13, 14). 

Quae cum agerentur, Romae pulso ex Italia Lepido, comi- 

tiis habitis, restituto qui SuUa vivo fuerat rei publicae statu, 

cum Metellum minus idoneum esse, qui solus adversus Serto- 

15rium bellaret, putarent (fr. 15), Pompeius ad bellum Sertoria- 

num proconsulari imperio cum exercitu missus est. Qua occa- 

IGjlTsione Sallustius de natura ingenioque Pompeii (fr. 16, 17) ac 

18^19 de virtute eius bellica (fr. 18, 19) disseruit, dein res ab eo 
gestas, imprimis vero ea, quae in Africa contra Domitium atque 

20,21 in Numidia egerat (fr. 20, 21), exposuit. Sed mox Pompeius 
quadraginta diebus exercitu comparato per Alpes npva via 
Romanis patefacta gentibusque, quae obstiterunt, repulsis in 
22 Narbonensi provincia hiemem egit (fr. 22). 

Fragmenta. 
1*. Cum praedixero positum insulae. 






App. (II 1 D, K, 8 G, II p. 351 Br.) — Donat. ad Terent. Phorm. I 2, 47. 

Comm. Verba Gerlacliio auctore ad Sardiniae insulae de- 

scriptionem relata spectarentne potius ad Cretam insulam dubitavit 



Enarratio 11—22. — Fragmenta 1—6. 63 

Dietsch. Equidem cum ex ipsis his verbis consequi videatur suc- 
cessisse iis narrationem copiosiorem rerum quarumvis in insula illa 
gestarum, quia in Creta a M. Antonio nihil fere, quod memoi'ia 
dignum sit, factum esse constat, praeferendam esse vulgatam Ger- 
lachii opinionem existimo. 

2. Sardinia in Africo mari facie vestigii humani 
in orientem quam in occidentem latior promiuet. 

App. (II 2 D, K, G, I p. 474 Br.) — Gellius XIII 13, 5. — Nonius I 
p. 53. — Glossar. Vatic. {ed. A. Maius auct. class. VII p. 575): 'in orien- 
tem' e. q. s. || in orientemj in occidentem quam in orientem Nonius. — 
prominetj om. Nonius. 

3*. Solinus IV 1: 'Sardinia quoque, quam apud Ti- 
maeum Sandaliotin legimus, Iclmusam apud Crispum, in quo 
mari sita sit, quos incolarum auctores habeat, satis celebre est.' 

App. (II 2 D, 3 K, I p. 474 Br.) 

4*. Geryonis. 



App. (Inc. 122 D, II 9 K, G, I p. 479 Br.) — Serv. ad Aen. VII 662. 

Comm. Geryonen in historiis Sallustii commemorai'i non 
posse, nisi eo loco, ubi de Noracis parentibus agebatur, excepto 
Dietschio consentiunt viri docti. 

5. Ut alii tradiderunt Tartessum, Hispaniae civi- 
tatem, quam nunc Tyrii mutato nomine Gaddir habent. 

App. (H 26 D, 32 K, 29 G, I p. 363 et 446 Br.) — Prisc. V (II p. 54). 
— Id. VI (II p. 234). — Donat. ad Terent. Eun. III 1, 11. — in primo 
historiarum GLK Prisciani libro sexto, in 11 historiarum reU. \\ nunc 
Tyrii] tirii nunc Bonati. — Gaddir] Priscianus, garidum Donati, qui 
gaddirum legisse videtur. 

Comm. Verba non in bello Hispaniensi narrando lecta esse, 
quod putarunt editores, vel ex vocibus Hispaniae civitatem efficitur, 
quae ineptissimae nimirum fuissent, si omnino hoc loco de rebus 
per Hispaniae civitates factis ageretur. Sed Tartessi mentio et 
fieri potuit et Solino teste re vera apud Sallustium facta est, cum 
Geryones eiusque nepos Norax commemorabantur. Quare huc refe- 
rendum esse fragmentum iudico. 

6*. Apollinis filius et Cyrenes. 

Adde Serv. ad Georg. I 14: '(Aristaeum) .... Apollinis 
et Cyrenes filium; hic, ut etiam Sallustius docet, post laniatum 
a canibus Actaeonem filium matris instinctu Thebas reliquit 



64 Sallusti Historiarum lib. II. 

et Ceam insulam tenuit primo, adhuc Jiominibus vacuam; pos' 
ea relicta cum Daedalo ad Sardiniam transitum fecit. 

App. (II 4— 5D, 7— 8K, II 7, 12, 13G, I p. 477Br.) — Probus p. 7. 
— Cf. praeterea schol. Bern. ad Georg. IV '283: 'Aristaeus, filius Apol- 
linis et Cyrenes nymphes.' — Serv. ad Aen. VI 4: ' Daedalus vero 
primo Sardiniam, ut dicit Sallustius' etc. — Quae inclinatis dedi litteris 
etiam sermonis Sallustiani sunt. 

7. Daedalum ex Sicilia profeetum, quo Minouis 
iram atque opes fugerat. 

App. (II 3D, 5K, 14 G, I p. 478 Br.) — Prisc. VI (II p. 255). || 
fugerat ante iram posuit D, post iram H, ante opes LK. 

8*. Serv. ad Aen. I 601: ^multi enim post excidium 
Troiae urbis diversa tenuerunt .... alii Sardiniam secundum 
Sallustium. 




App. (II 6D, 11 K, G, I p. 480 Br.) — Cf. praeterea Serv. ad Aen. 
I 242 : ''cum multi evaserint Troianorum periculum, . . . ut alii, qui Sardi- 
niam secundum Sallustium.' 

9*. Serv. ad Aen. I 299: 'Illo enim tempore invaden- 
darum terrarum causa fuerat navigatio, ut Sallustius meminit, 
facili tum mutatione sedum.' 



App. (II 6 adn. D, 10 K, G, I p. 475 Br.) 

10*. Serv. ad Bucol. VII 41: 'in Sardinia enim nasci- 
tur quaedam herha, ut Sallustius dicit, apiastri similis. Haec 
comesa ora hominum rictus dolore contrahit et quasi ridentis 
inferimit' 



App. (II 2 D, 2 adn. K, II 4 G, I p. 492 Br.) 

11. Sed ipsi ferunt taurum ex grege, quem prope 
litora regebat Corsa nomine Ligus mulier. 

App. (II 8 D, 13 K, 15 G, I p. 492 Br.) 

12*. Tarrhos. 



App. (II 7D, 12 K, inc. 20 G, I p. 497 Br.) — Probus p. 22: '-hos 
non inveni, nisi unum barbarum numero semper plurali, T. nomen civi- 
tatis lectum in Sallustio.' — - Id. p. 27. — Sacerdos (VI p. 478). — Nomen 
oppidi cum Tarrhi esset, Probi error inde derivandus est, quod ille aceusa- 
tivum in Sallustio invenit. 

Comm. Tarrhi Sardiniae oppidum commemoratum procul dubio 
est, cum res a Lepido Triarioque gestae enarrarentur; neque enim 
in Sardiniae insulae descriptione, quam quidem Sallustius exhibuit, 
Tarrhorum locus est, quod falso Kritz existimasse videtur. 



Fragmenta 6—16. 65 

13, Nam procul et diversis ex regionibus. 



App. (II 82 D, 80 K, 31 G, I p. 597, U p. 274 Br.) — Charis. p. 215. 

Comm. Populares qui reliqui erant omnes, nisi qui veniam 
a senatu sibi concessam acceperant, ad Sertorium confugisse magnum- 
que fuisse in exercitu eius proscriptorum et exulum numerum scimus. 
Quare his verbis exules illos dictos esse putaverim, quibuscum illud 
quoque bene convenit, quod diversissimas per regiones dissipati esse 
dicuntur. Hanc vero rem ibi relatam esse veri simile est, ubi etiam 
de Perpernae in Hispaniam transitu Sallustius loqueretur. 

14. Orbe terrarum extorres. 



App. (n 94 D, 97 K, 26 G, I p. 399 Br.) — Arus. p. 472. 

Comm. Optime sic appellari potuerunt proscripti populares; 
namque cum totus terrarum orbis Romanorum esset, ii, quibus hoc 
imperio ac iure civis Eomani interdictum est, re vera toto orbe 
extorres dicuntur; et hanc quidem interpretationis viam recte iam 
praeivit Kjitz. 

15. Ad hoe rumoribus adversa in pravitatem, se- 
cunda in casum, fortuuam in temeritatem declinando 
corrumpebant. 



App. (n-30D, 36 K, 66 0, II p. 179 Br.) — Nonius IV p. 385. || casum] 
casu BGen. — fortunam] fortuita coni. L. Miiller. 

Comm. Fragmentum Debrossio auctore ad calumnias in Ser- 
torium a coniuratis dispersas ab editoribus refertur, quod falsum 
esse iudicabit, quisquis reputaverit in tertio libro rem illam tradi- 
tam esse. Sed de imperatore aliquo his verbis agi cum appareat, 
Metellum hunc esse ego equidem coniecerim, de quo cum Romae 
minus bene iudicatum sit, alter belli dux Pompeius missus est; 
accedit quod cum Sallustiana de eodem Metello opinione, quam 
quidem Plutarchus exhibet, bene haec verba convenire videntur. 

16*. Sueton. de gramm. c. 15: 'ut Lenaeus .... Sallu- 
stium liistoricum, quod eum (scil. Pompeium) oris prohi, animo 
inverecundo scripsisset, acerbissima satira laceraverit.' 

App. (Inc. 75 D, 41 K, U 21 G, 11 p. 582 Br.) — Praeterea cf. Sacerdot. 
(VI p. 461): 'illud de Pompeio, qui coloris erat rubei, sed animi invere- 
cimdi', Plin. VII 53: 'Magno Pompeio Vibius quidam . . . . et Publicius 
fuere similes illud os probum reddentes', id. XXXVII 14: 'erat et imago 
Cn. Pompeii e margaritis .... iUius probi oris venei-andique per cunctas 
gentes'. || probi] VLO, improbi NGO Kritz, sed illvul legerat Plinius. 

SalHistius, ed. Maureiibrecher. 11. 5 



66 Sallusti Historiarum lib. 11. 

17. Modestus ad alia omnia, nisi ad dominationem 

App. (II 86 D, 85 K, 20 G, I p. 586, 11 p. 578 Br.) — Donat. ad 
Terent. Phorm. I 3, 18. || alia omnia] 0, omnia alia vulgo — nisi ad] ad 
vulgo omissum, quod addiderat e coni Dietsch, legitur in O. 

Comm. Kritziiim ita Cn. Pompeium appellari potuisse vehe- 
menter negantem iure refellit Dietsch. 

18. Belli sane sciens. 




App. (II 71 D, 91 K, 36 G, I p. 503 et 571 Br.) — Arus. p. 509. — 
Schol. Horat. {in comm. Cruquiano) ad epist 1 15, 5. || sane] bellica nesciens 
N Arusiani, corr. Lindemann, bellicae rei sciens coni. Muhnken. 

Comm. Pompeium a Sallustio bellicae artis scientem habitum 
esse eo quod sequitur fragmento efficitur; quare ad hunc spectare 
verba conieci. 

19*. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, 
cum validis vecte certabat. 



App. (H 11 D, 17 K, 57 G, I p. 586 Br.) — Veget. de re mil. I 9: 
'de exercitio Cn. Pompeii Magni Salustius hocmemorat' e. q. s. |{ vecte] 
fasce coni. Dietsch, sed cf. Veget. III 4. 

20. Quem ex Mauritania rex Leptasta proditionis 
insimulatum cum custodibus miserat. 



App. (II 25 D, 31 K, 30 G, I p. 463 Br.) — Prisc. V (II p. 143). 

Comm. Fragmento perdifficili rem quamlibet a Sertorio 
gestam commemorari omnes iudicarunt editores. At neque de bello, 
quod contra Ascalim ille gessit, cogitari potest, cum illud primo 
iam libro narratum sit, neque umquam, quoad scimus, cum Mau- 
retanis postea Sertorius egit. Quare abiecto Sertorio illuc frag- 
mentum incidere existimo, ubi Mauretaniae mentio libro secundo 
fieri potuit, scilicet cum de bello a Pompeio in Numidia gesto age- 
batur. Etenim res in Africa tum factas in Pompeii vita descri- 
benda imprimis relatas esse et e fragmento insequenti et e Plutarcho 
conici licet. Accedit quod de simillima quadam re certiores facti 
sumus; namque Hiarbas Pompeio a Bogude Mauretano traditus est. 
Quis vero a Leptasta ad Pompeium missus sit et quae consuetudo 
omnino tum Romanis Maurisque fuerit sane nescimus. 

21. Nam Sullam consulem de reditu eius legem 
ferentem ex composito tribunus plebis C. Herennius 
prohibuerat. 

App. (II 12 D, 62 K, 22 G, I p. 334 Br.) — Gellius X 20, 10. 

Comm. Quamnam ad rem his verbis alludatur optime refu- 
tatis aliorum Kritziique erroribus explicuit Dietsch. Pompeium 



Fragmenta 17—22. — Enarratio 23—27. 67 

igitur cum exercitu Romam redire volentem Sulla cum metueret, 
palam quidem lege de reditu eius lata adiuvare visus est, sed clam 
per Herenuium tribunum, ne ad triumphum reverteretur, prohibuit. 
Postea vero exercitu Pompeiano hanc rem aegre ferente vehementer- 
que tumultuante ipse reditum triumphumque Pompeio concessit. 

22*. Narbone per concilium Gallorum. 



App. (Inc. 11 D, n 16 K, 19 G, I p. 522 Br.) — Cledon. p. 22. 

Comm. Pompeii in Hispaniam iter per Galliam factum his 
verbis commemorari, concilium autem Gallorum a Pompeio tum 
habitum esse inde a Debrossio inter viros doctos consentitur; et ad 
id quidem tempus spectare fragmentum putaverim, quo victis Gallis 
in provincia hiemem Pompeius degit et convocandorum gentium 
illarum principum sane locus occasioque saepius ei aderat. 



CAPUT II. 
Res domi militiaeqiie {iiino 76 gestae, fr. 23—41. 

Enarratio. 

Anno 76 consules facti sunt Cn. Octavius C. Scribonius 
Curio. Quo anno L. Sicinius tribunus plebis*), homo et semper 
ad rixam promptissimus (fr. 23) et tum TcXEi0ta TCQccyfiara^i^ 
TtaQa^xmv totg xad^^ avthv aQ%ov6i jcal drjfiaycoyots (Plut. 
Crass. c. 7), restituendae tribuniciae potestatis conatum denuo 
subiit (fr. 24) et vehementissime in consules invectus est«24 
'Curioque (Val. Max. IX 14, 5) omnibus honoribus abundans, 
Bnrbuleii .... propter parem corporis motum .... scenici nomen 
coactus est recipere' (fr. 25), similiterque Octavius ab eodem 25 
irrisus est (fr. 26). Attamen Curio, ut conatus eius opprimeret 26 
(fr. 27), 'ad exitium usque insontis tribuni dominatus est' (or. 27 
Lic. Macri 10). — Traeterea (Ascon. ad Cic. in tog. cand. 
p. 84 Or.) Graeci qui spoliati erant eduxerimt Antonium in ius 
ad M. Lucullum praetorem, qui ius inter peregrinos dicebat.**) 
Egit pro Graecis <C. Caesar^ etiam tum adulescentulus .... 



*) Cuius de praenomine cf. Prolegom. p. 77 adn. 7. 
**) Hanc rem anno accidisse 76 adversus ea, quae Prolegom. p. 77 
disserueram, rectius fortasse defendit P. Jiirges p. 25 adn. 



68 Sallusti Historiarum lib. 11. 

et cum LucuUus id, quod Graeci postulabant, decrevisset, app 
lavit tribimos Antonius iuravitque se id forum eiurare, quod 
aequo iure uti non posset.' lam vere anni 76 vehementi terrae 
motu concussa est Italia, eodem autem motu etiam Hispania 
28 affligata esse videtur (fr. 28). 

Atque in Hispania nuntio de Pompeii adventu allato 
M. Perperna, qui cum exercitu Lepidano contra Romanos bel- 
lavit, a militibus coactus est cum Sertorio sese consociare (Plut. 
Sert. c. 15). Sed Pompeius, cum in Hispaniam invaderet, com- 
plures gentes a Sertorio deficientes, velut Lacetanos Indicetes- 
que, in Romanorum potestatem accepit, adventu vero eius fac- 
tum est, ut MeteUus socordiam, qua antea usus erat, quam 
maxime abiceret (Plut. Pomp. c. 18). Atque cum prope oram 
maritimam procederet et Lauronem usque perveniret a Sertorio 
tunc obsessam, eximere obsidione cives studuit, tamen sine 
proelio sola Sertorii bellica arte hoc consilio prohibitus est 
(Plut. Sert. c. 18); brevi post pabidatorum manum Sertoriani 
insidiis circumvenerunt legionemque a Pompeio subsidio emis- 
sam utrimque adorti totam fere cum D. Laelio legato inter- 
29,30,31 fecerunt (Frontin. II 5, 31, adde fr. 29—31). Quibus Pompeii 

32 cladibus permoti neque uUo circum auxilio (fr. 32) Lauronenses 
salute desperata se dediderunt. 

Quae cum agerentur, Metellus in ulteriore provincia Hirtu- 
leium Italicae fudit fugavitque, dein ad septentrionem versus 
profectus est, ut cum Pompeii copiis sese coniungeret, attamen 
'defectione sociorum et Sertorii per montis fuga neque manu 
certare' (or- Cott. 6) potuerunt, sed in hiberna recedere coacti 

33 sunt; itaque Metellus in GraUiam provinciam recessit (fr. 33), 
Pompeius '^hiemem castris inter saevissimos hostis' (e_p. 

34 Pomp. 5) egit, exuti vero pecunia copiisque (fr. 34) 'stipen- 
dium, milites, arma, frumentum' (or. Cott. 6) a senatu popo- 
scerunt. Contra Sertorius, cui totius aderant Hispaniae opes, 
summa industria res ad bellum aestate proxima redintegran- 

35 dum necessarias praeparavit (fr. 35). 

Sed eodem anno in Macedonia provincia Appius Claudius, 

postquam adversum Maedos atque in Dardanis minus prospere 

36, 37 res gessit (fr. 36), morbo correptus obiit (fr. 37). Cuius in 

locum C. Curio consul a senatu missus est; qui cum in pro- 




Enarratio 28 — 41. — Fragmenta 23 — 25. 69 

vinciam advenisset, seditionem militum statim Dyrrachii ortam 
(fr. 58) brevi cohibuit (Frontin. IV 1, 43). 38 

lisdeiii his annis, ut videtur, C. Cosconius Dalmates, gen- 
tem ferocissimam (fr. 39), subiecit (f r. 40), Salona urbe expu- 39, 40 
gnata militumque suorum tumultu sedato. — Praeterea anno 76 
Cn. Aufidius Orestes, qui Asiae provinciae praefuit, gentes ali- 
quas Asiae Romanorum sub potestatem redegit (fr. 41). 41 

Fragmenta. 

23*. Multos tamen ab adulescentia bonos insul- 

taverat. 

App. (Inc. 83 D, 50 K, I 42 G, I p. 391 Br.) — Donat. ad Terent. 
Eun. n 2, 54. — Serv. ad Aen. IX 631. — Id. ibid. X 643. || multos] om. 
ASM Servii lib. X. — tamen] Donatus, om. Servius. — ab adulescentia] 
Donatus, Servius lih. X, ab om. Donati, a pueritia Servius lih. IX. — 
insultaverat] Servius, insultavit Donatus, Kritz. 

Comm. Cethegum subaudivit Debrossius, Pompeium Kritz, 
Gerlach Philippum, Licinium Macrum Dietsch. Ad tres illos verba 
non quadrare vix est quod moneam, neque magis Licinium a Sal- 
kistio 'bonorum insultatorem' appellatum esse concedam (cf. comm. 
ad fr. III 17). At adest homo isque tribunus plebis, cuius de in- 
sultationibus bonorum amplius egisse constat Sallustium, scilicet 
Cn. Sicinius; quare ad hunc ea verba iure rettulisse mihi videor. 

24*. Ad mutandum modo in melius servitium. 

App. (Inc. 91 D, 59 K, HI 70 G, II p. 137 et 271 Br.) — Serv. (schol. 
Dan.) ad Aen. I 281. 

Comm. Collato orationis Licinianae initio 'hoc a SuUa para- 
tum servitium' intelligimus op'time Kritzium coniecisse servitii 
nomine dominationem optimatium Sullanamve appellatam esse, frag- 
raentum autem sententiam tribuni vel alius esse, qui dominationem 
illam aggressurus est. Quae si concessexis, quin mecum ad Sicinium 
fragmentum referas, non iam dubito; etenim ad primum potius 
restituendae tribuniciae potestatis conatum spectare videtur, quam 
ad posteriorem, scilicet postea non iam mutandi, verum omnino 
tollendi servitii illius consilium popularibus erat, hoc vero de quo 
agitur tempoiis spatio vel lenita dominatione contentum se fore is, 
qui loquitur, praedicat. 

25. Quia corpore et lingua percitum et inquietem 
nomine histrionis vix sani Burbuleium appellabat. 

App. (H 35 D, 45 K, 80 G, I p. 535 Br.) — Prisc. VI (11 p. 243). || quia] 
qui L, quem ex Coleri coniectma Dietsch. — appellabat] appellabant R Hertz. 



70 Sallusti Historiarum lib. II. 

f^G. Collegamque eius Octavium mitem et captum 
pedibus. 

App. (H 36 D, III 83 K, III 1 G, I p. 533 Br.) — Arus. p. 489. — 
Sal. hist. III N, in secundum librum praeter Vebrossium iure transposuit 
Dietsch. 

27. Ut actione desisteret. 




App. (H 34 D, 44 K, 79 G, I p. 337 Br.) — Arus. p. 467. 

Comm. De optimatium quorundam conatibus contra tribunum 
(qui legem aliquam perferre studet) factis hoc loco esse sermonem 
acute Kritz intellexit. Itaque quoniam ex secundo libro fragmentum 
laudatum est et de Q. Opimio annoque 75 agi nequit, quippe quo 
C. Cotta sua sponte iura quaedam tribunis reddiderit neque deter- 
ritum a conatu Opimium esse sciamus, ad res inter Curionem ac 
Sicinium actas referendum esse fragmentum veri simile est. 

28*. Sed Metello Cordubae hiemante cum duabus 
legionibus alione casu an, sapientibus ut placet, venti 
per cava terrae citatu rupti aliquot montes tumuli- 
que sedere. 

App. (II 43D, 52K, 77G, I p. 524, II p. 130 Br.) — Adnot. ad 

Lucan. I 552 {deest in G et V). — Praeterea: Isidor. orig. XIV 1, 2: 'venti 

sedere.' — Id. de natura rer. c. 46: eadem. — Serv. ad Georg. II 479 et 
schol. Bern. ad eund. loc. : 'venti .... citatu.' || Cordubae hiemante cum] 
Corduba et gemanticum C, Corduba et hiematicum W. — alione] alienae W. 
— venti] Servius, schol. Bern., Isidorus, veno C, vento W adn. Luc. — 
citatu] schol. Bern. C adn. Luc, A VH Servii, citato W adn. Luc, citati 
PM Servii, praecipitati vel citati vel concitati codd. Isidori; ventis citatis 
coni. Corte, praecipitatis ex Arevali coniectura Kritz, venti citati Dietsch, 
venti citatu recte iam Hagen. 

Comm. Terrae motum in Italia anno 76 fuisse constat; cum 
vero maiore fragmenti parte ab Usenero evulgata eluceat Metello 
in ulteriore provincia hiemanti tale quid accidisse, probabile est 
hunc fuisse eundem terrae motum, factumque esse sub finem hiemis 
anni 77/76, qua Metellum in sua mansisse provincia scimus. 

29*. Quis a Sertorio triplices insidiae per ido- 
neos saltus positae erant: prima, quae forte venientis 
exciperet. 

App. (II 15 D, 22 K, 74 G, I p. 572 Br.) — Serv. ad Georg. II 98: 
Sallustius: 'quis .... prima' et subaudiendum reliquit 'insidia'. — Id. ad 
Aen. XI 896 : 'prima .... exciperet' cum de insidiis loqueretur. — Charis. 
p. 96: sed Sallustius de insidiis 'prima' inquit. 1| prima quaej primaque 
ASRHM, primoque F, corr. Thilo, prima qui .... exciperent vulgo. — 
forte] fonte forte F, fronte coni. Mascivius, forte <^in manus^ DietscJi. 



Fragmenta 26—33. 71 

Comm. Ad proelium Lauronense verba pertinere constat, cf. 
Frontin. 1. 1.: 'in vicina silva nocte praedictas copias abscondunt 
ita, ut in prima leves Hispanos, aptissimos ad furta bellorum, pone- 
rent, paulo interius scutatos, in remotissimo equites/ 

30*. Atque eos a tergo incurrunt. 

App. (Inc. 64 D, 30 K, 13 G, II p. 141 Br.) — Rufinian. de schem. 
p. 57 (Halm). || incuiTunt] B, incurrerunt vulgo, scilicet commoti esse viden- 
tur editores grammatici interpretatione: 'quasi in eos incurrerunt'. 

Comm. Sertorii equites dictos esse existimo, qui, cum D. Lae- 
lium cum legione emitteret Pompeius, 'subducti in dextrum latus 
velut cesserunt, deinde circumita legione hanc quoque a tergo in- 
festaverunf. 

31*. Schol. Bob. ad Cic. pr. Flacco (p. 235 Or.): 
'opinor ad tempus belli Sertoriani esse referendum, quod ibi- 

dem Laelius ab Hirtuleianis interfedus est, ut ait Sallustius, 

receptis plerisque signis militaribus cum Laeli corpore.' 

App. (II 16 D, 23 K, I 132 G.) 

32*. Et Metello procul agente longa spes auxi- 
liorum. 



App. (Inc. 3D, I 24 K, 47 G, I p. 287 Br.) — Serv. ad Aen. XI 544. |j 
procul] pericula F. 

Comm. Debrossii ceterorumque editorum opinionem, qui col- 
lato App. b. c. I 68 ad civilis belli bistoriam referre fragmentum 
maluerunt, satis refutavit Dietscb. Metellus cum nominatus sit, 
de bello Sertoriano agi veri simillimum est, itaque illi quos spes 
auxiliorum deficiebat, nisi ipse Pompeii exercitus, certe civitas 
populusve est, qui Eomanorum partes capessiverat. lam intelli- 
getur simillimam et buius fragmenti et rerum Lauronensium fuisse 
condicionem. Etenim tum Pompeius contra Sertorium pugna de- 
certare prohibitus est, unus autem Lauronensibus Eomanisque sub- 
erat Metellus: at is procul aberat in ulteriore provincia bellum 
gerens. — Quare ad id temporis momentum spectare puto verba, 
cum Lauronenses desperata salute Sertorio se dederunt. 

33, Copiis integra. 



App. (II 95 D, 99 K, 39 G, I p. 637 Br.) — Arus. p. 480. 

Comm. Terra vel provincia regiove cum copiis integra esse 
dicatur, eas quae adiacent concludi licet exhaustas vastasque esse. 
Utrumque vero cadere in Galliam provinciam, in quam annis 76 
et 75 Metellus hiemandi causa profectus est et quae hoc biennio 
exercitum eius stipendio frumentoque aluit, facile quisque mihi con- 



72 Sallusti Historiarum lib. II. 

cedat. Sed de anno 75 hic agi minus probari potest, quippe quo 
Gallia non modo non integris fuerit copiis, sed 'malis fructibus 
ipsa vix agitaverit'. Itaque ad annum 76 verba rettuli. 

34*. Quae pecunia ad Hispaniense bellum Metello 
facta erat. 

App. (H 73 D, 37 K, I 46 G, II p. 72 Br.) — Donat. ad Terent. 
Phorm. I 1,4. — Schol. Bemb. ad 1. 1. {Herm. II p. 379). — Salustius l 
habet 0, quod Salustius in primo intelligendum esse monuit Jurges p. 5, 
equidem litteram illam pro L potius liabeo, ita ut libro — omisso scilicet 
a librariis libri numero — legendum nobis sit, nisus Caroli Dziatzkii, dili- 
gentissimi horum scholiorum aestimatoris , iudicio; etenim rogatus a me 
scripsit humanissime haece: „Das Ganze ist in der Abschrift ein recht- 
winkeliger Haken, die untere wagerechte Linie aber so lang, dass man 
nicht I herauslesen kann. Dass letzterer Strich sehr viel feiner ist, be- 
ruht wohl nur auf Zufall." || Metello] om. B. — facta] factu 0. 

Comm. Quaerentibus quem ad annumverba spectare videantur, 
i'eputandum est et anno 76 et anno 75 imperatores Romanos pecunia 
magnopere eguisse. Cum vero ex Cottae oratione efficiatur iam 
priore anno commeatum stipendiumque a senatu postulata esse, 
potius hunc annum 76 dictum esse putaverim, quoniam postea non 
tam Metellum, quam Pompeium teste eius epistula pecunia defecit. 

35*. At Sertorius vacuus hieme copias augere. 



App. (Inc. 36 D, 2 K, HI 16 G, I p. 580 Br.) — Porphyr. ad Horat. 
ep. n 2, 81. II vacuus] vacua coni. W. Meyer. 

Comm. E Livii fragmento Vaticano quantopere hieme 76 — 76 
Sertorius omnia bello necessaria comparare, praeparare, disponere 
studuerit, quoniam certiores facti sumus, deinde quod eo ipso tem- 
pore vacuus re vera dici potuit Sertorius utroque hostium impera- 
tore procul ab eo hiemante, ad eandem hanc hiemem Sallustii verba 
referenda esse mihi videntur. 

36*. Prob. p. 20: ^Stohos lectum in Sallustio, numero 
semper plurali, hi Stobi, nomen civitatis.' 

App. (Inc. 13 D, II 43 K, inc. 56 G, I p. 643 Br.) 

Comm. Stoborum oppidi mentionem esse factara in bello 
Macedonico certum fere est; veri autem simile videtur, coramemo- 
ratam esse urbem libro secundo in Appii expeditionibus anno 76 
susceptis enarrandis, quia ad Axium flumen sita finitima erat et 
Dardanis et Maedis; utrique autem genti postremo imperii anno 
Appium bellum intulisse scimus. 

37. Vir gravis et nulla arte cuiquam inferior. 



App. (II 82 D, 86 K, 25 G, I p. 503, II p. 454 Br.) — Arus. p. 488. 



Fragmenta 33—41. 73 

Comm. Consulum mores, cuni magistratum ineunt, breviter a 
Sallustio adumbratos esse et fragmento Aurelianensi et aliis locis edocti 
sumus, sed ad neminem eorum, qui hoc libro dicti sunt, consulum 
fragmenti verba apta sunt. Ceteris ex imperatoribus , quorum no- 
mine laudato describendi occasio data erat Sallustio, cum uno 
haec conveniunt Appio Claudio; itaque scripta esse haec verba, 
ubi mors Appii referretur, existimo. 

'38. Serum enim bellum in angustiis futurum. 

App. (Inc. 15 D, m 13 K, inc. 7 G, II p. 392 Br.) — Serv. ad Aen. 
V 524. — Id. ib. VI 569. — Id. ib. XII 864. — Schol. Vatic. (Ps. Philar- 
gyr.) ad Georg. IV 144. — Sallustius in duo habet V, secimdo igitur 
libro fragmentum assigtmndum est. \\ enim] om. EM lib. V, omnes codd. 
lib. VI et XII, VGeorg. — futurum] fore V. 

Comm. A Luculli militibus haec enuntiata esse accepit 
Kritz; sane agitur de militibus bellum in saltibus sibi gerendum 
detrectantibus, secundo autem ex libro fragmentum sumptum esse 
quoniam scholiastae testimonio nunc didicimus, aptioi*em rem, ad 
quam referam, nescio, nisi seditionem militum Curioni subito exor- 
tam, Prontin. 1. 1.: 'cum ex quinque legionibus una seditione facta 
militiam detractasset secuturamque se temeritatem ducis in expe- 
ditionem asperam et insidiosam negasset' etc. 

39, Genus armis ferox et servitii insolitum. 



App. (II 81 D, 79 K, 40 G, I p. 406, II p. 262 Br.) — Arus. p. 486. 
— TertuUian. de an. c. 20: 'Sallustius vanos Mauros et feroces Dalma- 
tas pulsat.' 

Comm. Cum secundo libro de Dalmatibus Sallustium egisse 
veri simile sit atque ipsa haec ferocitas optime cum gente illa con- 
gruat, haud absonum videtur locum ab Arusiano secundo e libro 
laudatum etiam Tertullianum habuisse in animo. Quare utriusque 
testimonia coniungere malui, quam Tertulliani verba cum editori- 
bus pro peculiari habere fragmento. 

40*. Primam modo lapydiam ingressus. 



App. (Inc. 12D, n 42 K, IV 11 G, I p. 529, E p. 191 Br.) — Serv. 
ad Georg. III 475. 

Comm. Miro eiTore in Curionis Appiive bello Dardanico 
enan*ando etiam lapydiae mentionem factam esse rati sunt editores, 
obliti omnino Dalmatinae Cosconii expeditionis. Ad hanc et hoc 
et praecedens fragmentum pertinere in aprico est. 

41. Eam deditionem senatus per nuntios Orestis 
cognitam approbat. 

App. (n 69 D, 84 K, 75 G, I p. 431 Br.) — Prisc. VI (H p. 246). 



74 Sallusti Historiarum lib. II. 






Comm. Cn. Aufidius Orestes praetor fuit urbanus anno 77 
(cf. Valer. Max. VII 7, 6); deinde pro praetore eum Asiae prae- 
fuisse provinciae sequitur ex inscriptione quadam Andrea (C. I. 
G. 2349''): <^7te^i r^cav TtccQaysyovozGyv dinaGtwv ciTtb rfig (.^ivrjg 
<^d£di^xa«OTG)v tccg rs Karcc rovg vofiovg awsGtrjKviag dinag iia(l 
T)>a avaTtSfjLcp&svra X.66yfiatya vjtb rvalo<^v Ayvcptdlov Fvaiov vov 
tov av(ri,yatQatriyov. Orestes igitur anno 76 pr. pr. gentem quan- 
dam Asiae (fortasse Pamphylos Pisidasve, quibuscum brevi antea 
Servilius bellaverat) subiecit ac de deditione eius senatum certio- 
rem fecit. 



CAPUT III. 
Kes urljanae aniii 75, fr. 42 — 52. 

Enarratio. 

Primum cousules anni 75 L. Octavius C. Aurelius Cotta 

42 commemorati sunt (fr. 42), dein leges quaedam consultaque 
leviora, quae his consulibus facta sunt enumerantur, velut 

43 P. Lentuli Marcellini in Cyrenen provinciam profectio (fr. 43). 
lam civilium discordiarum hoc anno exortarum causae expo- 

44,45nuntur tumultusque plebis in optimates excitati (fr. 44 — 45). 

46 Quo commotus periculo (f r. 46) C. Cotta consul magna habita 

47 oratione plebem placare studuit (fr. 47). Sed mox L. Opimius 

48 tribunus plebis crebris contionibus (fr. 48) perfecit, ut C. Cotta 
lege Aurelia iudiciaria *iura quaedam tribunis restitueret' 

49 (fr. 49): qua lege concessa ei contigit, ut sublatis partim 

50 tumultuandi causis (fr. 50) plane fere seditionem cohiberet 

51 (fr. 51). 

52 Eius quod sequitur fragmenti 52 codice Aurelianensi 
contenti argumentum obscurum est. 

Fragmenta. 

< 1 42. (apud) quem exercitus fjuerat |! legionem misit 

dejspecta ]! vanitate, idque ijlli in j| sapientiam cesse|- 

5 rat. Dein I L. Octavius et C. Co|<t)>ta con||sulatum in- 

gress|<(i)>, quorum [| Octavius languj<^i;>de et J! incuriose 

10 fuit, C!<(ot)ta prom ptius, sed ambiti!<(on)e tum | in- 



Fragmentum 41. — Enarratio 42—52. — Fragmenta 42. 43. 75 

geiiita largitioj<(n>e cupi ens gratiarft sing|<(u- 
l^orum ... 

Fr^gmenta Aurelianense ac Berolinense (fr. 42, 43, 45, 47 
init., 52): (II 38— 41 D, 47, 49, 50 K, 101— 103 G). De Berolinensi frag- 
mento egerunt Pertz, Mommsen, Kreyssig, Roth variis commentationi- 
bus, dein Jordan Hermae vol. II p. 81. Idem ediderunt coniunctum cum 
Aurelianensi Hauler Wiemr Studien VIII p. 315, IX p. 25, revue de 
jihilol. X p. 113, Jordan Sall. op. ed. tert. p. 127. 

Codex palimpsestus duabus nunc e particulis A et B (codice Aure- 
lianensi 169, fragmento Berolinensi) constans duorum foliorum lacinia 
continet, prioris columnas quattuor, alterius columnam primam quartam- 
que, quarum cuiusvis undecim supersunt versus. Hoc foliorum par ita 
est discissum, ut pars sinisterior primae, dexterior quartae columnae 
(fr. 42 et 47) atque duae alterius folii columnae (fr. 52) servatae sint 
in A, ceterae extent in B. Duos hos codices lineola distinxi, in Beroli- 
nensis fragmenti apparatu nomina Kreyssigio antiquiorum raro laudavi. 

App. fr. 42. Columna prima. 1. Quinta littera E vel T, septima E 
vel I, octava R aut N, decima 1 vel E, exercitus Hauler. — 2. Ultima 
in A littera aut E aut I, de(specta) Hauler, Jordan. — 3. idque] idquae A, 
id quidem coniecerat Jordan, quod in exemplari illius adnotatum inveni. 
— 5. Prima littera (L) incerta. — Prima in B littera T potius quam E. — 
7. languide] (langu |)dae B. — 8. fuit] egit coni. Wolfflin; tertia in B 
littera E lecta est, prom(ptius) recte Hauler. — 9. ambitione] aut hoc aut 
ambitiose suppl. Hauler. — 10. Tertia C aut Gr, sexta sq. aut 10 aut ITA 
Haulero apparuerunt, postremas cod. A Utteras T idem legit, piHmam in 
B litteram T; ingenio largitore Hauler, ingenti a largitione Mommsen, 
ingenua largitione Friedrich, ambitione tum incitatus largibat margini 
excmpJaris Jordan appinxerat, ambitione ingenita conieci, cf. fr. V 3. — 
11. gratiam singulorum] gratiam A, in B litterae OR certae, sequentes 
plane incertae, gratiam singulorum Mommsen. 

Comm. Primo fragmenti enuntiato rei bellicae cuiusdam 
naiTationem ad finem perduci patet; de Sertorio Pompeium de- 
spectante, sicut Woliflin coniecit, vel de clade Pompeii Lauro- 
nensi, id quod Mommsen suspicatus est, hoc enuntiato agi veri dis- 
siraile videtur, cum utriusque rei plane diversa fuerit condicio. 
Itaque rem aliquam minorem nobisque ignotam narratam esse 
existimo. 

43. P(ublius)que Lentulus Marcel<linus> |' eodem l 
auctore quaest^or^ j! in novam provinci<am> j| Curenas 
missus est, q<^uod)> '| ea mortui regis Apio<nis)> i| testa- 5 i^<Mo*v 
mento nobis d<^ata> |I prudentiore quam <^illas> j| per <c.i.^HC 
gentis et minus g<^lo)>|lrJa[e avidi imperio co<^nti^ nenda io^^m»,^^ 
fuit. Praetere<a di>'|versorum ordin<um> {certamina hoc a.^.,/^ '"^ 
amio exarserunt). 

App. Columna secunda. — 2. auctore] actorcjB. — 8. gentis] sic B. 

(Jomm. E verbis eodem auctore sequitur spatio intermisso 
(decem scilicet versuum) senatus decretum vel legem quandam 



76 Sallusti Historiarum lib. II. 



initio anni afftam commemoratam esse; auctorem vero et illius rei 
et Lentuli missionis fuisse C. Cottam ex iis, quae antecedunt, a 
veri specie haud abest. 

44. Immane quantum animi exarsere. 



^^H 



App. (II 79 D, 76 K, 89 G, I p. 547 et 609, II p. 340 Br.) — Nonius II 
p. 127. 

Oomm. Significatos esse populares et fame et optimatium 
superbia vehementer iratos bene coniecit Dietscb; idem ad tumultus 
anno '75 concitatos verba referenda iure censuit. 

1 "•♦ 45, (Annonae intolerabil)is saevitia. Qua re fati- 
<(ga)>|jta plebes forte consult|<(es> ambo Q. Metellum, 
5 cui j{ <(pos)«bea Cretico cognomen!!<(tu^m fuit, candi- 
datum ' <Cpr)aetorium sacra via de||<^du)>c<^en)tis cum 
magno tuj|<(m)ultu invadit fugien||<(tis)>que secuta ad 
10 Octavi do||<mu)m quae propior erat in'! <(de) .... <pu)- 
gnaculum perve||(nit?). 



App. Columna tertia. — 1. Primae litterae I superest pes. — 4. Po- 
stremae (N) nota deest in B. — 5. Prima A aut M, secunda veri simil- 
lime F. — 7. (de) ... ctis B, deducentis corr. Dietsch. — 8. tumultuj (tu) . . . ul- 
tum B. — 10. quae] q(ue) B. — propior] proriore B. — 11. Prima G, C, 0, 
secunda N, fortasse AE, quarta C, G, fuisse potest, post quintam (U) hasta 
Jordano extare visa est. Quas ante primam (G) agnovisse sese Studemund 
putabat PU plane incertae declarantur ; in propugnaculum Pertz, ingenti 
pugna civium Huschke, coenaculum Kreyssig, vestibulum Dietsch, inde 
in laniculum Motmnsen; quae minus sufficere videntur. An scribendum 
erit in<(genti pu)gna [ut summum in perijculum pervenirent, ita ut post 
pugna a librario totus versus omissus sit? 

46*. Festinantibus in summa inopia patribus. 



App. (Inc. 28 D, IV 25 K, I 68G, I p. 622 Br.) — Donat. adTerent. 
Eun. IV 3, 8. 

Comm. Et ex ipsa re et e festinandi inopiaeque vocum vi 
intelligitur iure Debrossium (approbante quidem nuper Haulero) 
ad seditionem plebis anno 75 exortam fragmentum rettulisse. 
Neque enim contra Lepidum, quod voluit Gerlach, neqne cum 
Crasso bellum Spartacium mandatum est, qua de re cogitavit Kritz, 
vehementer trepidasse perturbatumque esse senatum scimus; immo 
adversus Lepidum Sullanis Catulique nisus est opibus, itaque inops 
minime fuit summaque fiducia Lepidum reppulit, Crasso autem 
cum sunamum imperium deferret, etsi consules ceterique magistratus 
nihili esse se praestiterant, tamen trepidandi non fuit causa. 



Fragmenta 43—47. 77 

47. (j)ost) pauc|os dies Cotta mutata 1| veste p|er-l 
maestus, quod pro | cupitja voluntate plebes a||balie- 
n<ata> | fuerat, hoc modo j| in co|ntione populi disise- 5 
ru<it>|: 

[Oratio Gai Cottae ad populum Romanum.] 

Quirites, multa mihi pericula domi militiaeque, multa adversa i 
luere, quorum aha toleravi, partim reppuli deorum auxilis et 
virtute mea: in quis omnibus numquam animus negotio defuit 
neque decretis labos; malae secundaeque res opes, non inge- 
nium mihi mutabant. At contra in his miseriis cuncta me 2 
cum fortuna deseruere; praeterea senectus per se gravis curam 
duplicat, cui misero acta iam aetate ne mortem quidem hone- 
stam sperare licet. Nam si parricida vestri sum et bis genitus 3 
hic deos penatis meos patriamque et summum imperium vilia 
habeo, quis mihi vivo cruciatus satis est aut quae poena mor- 
tuo? Quin omnia memorata apud inferos supplicia scelere 
meo vici. A prima adulescentia in ore vestro privatus et in 4 
magistratibus egi; qui lingua, qui consilio meo, qui pecunia 
voluere usi sunt; neque ego callidam facundium neque inge- 
uium ad male faciendum exercui: avidissimus privatae gratiae 
maximas inimicitias pro re publica suscepi, quis victus cum 
illa simul, cum egens alienae opis plura mala expectarem, vos, 
Quirites, rursus mihi patriam deosque penatis cum ingenti di- 



Fragmenti Berol. Aurel. columna quarta. — 2. veste per- 
maestus] ult«r in B, ermoestus in A, eorr. Wolfflin. — 3. cupitaj cupida 
coni. Ilartel. — voluntate plebes] volutate plevis A, plebis Hauler, plebes 
eonieci. — 4. (a)balienata fuerat] (a)ualin B, sed tiltima N, M an A sit 
dubium; f u . n . era A, ita ut super A litteram aut D atit T superscriptum 
sit; fuerat recte Hauler, etenim N litteram ipsum lihrarium delere voluisse 
docet fr. 87, D 20; abalienata vel alienata acutissime eoni. Biicheler, in- 
valide fuerat Wolfflin, iam valerent funera Hartel. 



Testimon.: 2. Serv. ad Aen. XI 165: Sallustius: 'senectaiam aetate.' 
4. Excerpta Charis. Bob. (I p. 549) : Sallustius in II 'cum . . . . ex- 
pectarem' in oratione Cottae. 

Oratio. Titulus deest in palimpsesto. — 1. Initium orationis ita 
hahent A et B: ''Quirites multa || mihi | . . ricula domi mili||tiaeq. ) . ulta 
adv.ersa fu||ere q . orum alia tolera bi pa . . . m reppuli deoru || . . x . . . s 
et virtute mea ini,'. — labos] sic V. 

2. acta iam aetate] V, senecta Servius, quem seeutus est Carrio. 
Peculiare fragmentum in Servii verbis inesse rati sunt ceteri editores, iure 
ea ad htmc locum rettulit Wolfflin. 

4. callidam] caninam eoni. Carrio. 




78 Sallusti Historiariim lib. II. 

5 gnitate dedistis. Pro quibus beneficiis vix satis gratus videS^ 
si singulis animam, quam nequeo, concesserim; nam vita et 
mors iura naturae sunt, ut sine dedecore cum civibus fama et 
fortuna integer agas, id dono datur atque accipitur. 

G Consules nos fecistis Quirites domi bellique impeditissima 

re publica; namque imperatores Hispaniae stipendium, milites, 
arma, frumentum poscunt — et id res cogit, quoniam defec- 
tione sociorum et Sertorii per montis fuga neque manu certare 

7 possunt neque utilia parare — ; exercitus in Asia Ciliciaque ob 
nimias opes Mithridatis aluntur, Macedonia plena hostium est 
nec minus Italiae maritima et provincianmi, cum interim vecti- 
galia parva et bellis incerta vix partem sumptuum sustinent: 
ita classe quae commeatus tuebatur minore quam antea navi- 
gamus. 

8 Haec si dolo aut socordia nostra contracta sunt, agite ut 
monet ira, supplicium sumite; sin fortuna communis asperior 

9 est, quare indigna vobis nobisque et re publica incipitis? At- 
que ego, cuius aetati mors propior est, non deprecor, si quid ea 
vobis incommodi demitur; neque mox ingenio corporis hone- 

10 stius quam pro vestra salute finem vitae fecerim. Adsum en 
C. Cotta consul! Facio quod saepe maiores asperis bellis 

11 fecere, voveo dedoque me pro re publica! Quam deinde cui 
mandetis circumspicite; nam talem honorem bonus nemo volet, 
cum fortimae et maris et belli ab aliis acti ratio reddenda aut 

12 turpiter moriendum sit. Tantum modo in animis habetote non 
me ob scelus aut avaritiam caesum, sed voientem pro maximis 

13 beneficiis animam dono dedisse. Per vos, Quirites, et gloriam 

14 maiorum, tolerate adversa et consulite rei publicae! Multa 
cura summo imperio inest, multi ingentes labores, quos nequi- 
quam abnuitis et pacis opulentiam quaeritis, cum omnes pro- 
vinciae, regna, maria terraeque aspera aut fessa beUis sint. 

7. sumptuum] sumptum V. 

9. ingenio corporis] ingenuo corpori coni. Aldus, ingenui corporis 
Corte, in senio corporis antea Orelli, senio Dietsch, imperio idem antea, 
sed optime ingenio allatis exemplis defendit Kritz. 

12. volentem] volente V. — et pacis] sed coni. Linker. 

13. adversa] advorsa V. 

48.Cum multa dissereret ludis ApoUini circensibus. 



App. (11 90 D, 89 K, 81 G.) — Arus. p. 490. 



Fragmenta 47—51. 79 

Comm. Ludis Apollinaribus a sexto ad tertium decimum 
usque diem Quiutilis mensis festive actis (cf. Preller Romische 
Mythologie ed. S. p. 30')) plane insolitum esse, ut contiones habe- 
rentur ideoque agi nostro fragmento de re aliqua graviore summi- 
que momenti in urbe gesta optime enucleavit Dietsch. Ad annum 76 
rixasque inter Sicinium Curionemque tum intercedentes quominus 
referam, prohibeor ea re, quod mense lulio Curionem in Macedoniam 
iam profectum esse existimaverim. Itaque ad annum 75 turbas- 
que ab Opimio commotas, quo tempore lex Aurelia lata est, verba 
spectare videntur; sed quisnam festis diebus contionatus sit, Opi- 
mius an ipse Cotta aliusne, ignotum est. 

49*. Ascon. ad Cic. Cornel. p. 66 Or.: ^Nam neque 
apud SaUustium .... ullius alterius latae ab eo ^legis est> 
mentio, praeter eam, quam in consulatu <tulit invita)> nobili- 
tate magno populi studio, ut eis <^qui tr(ibuni) pl(ebis)y fuissent 
alios quoque magistratus (jMperey liceret' 

App. (H 42 D, 51 K, 82 G, I p. 631 Br.) 

50*. Quae causa fuerit novandis rebus. 



App. (Inc. 90 D, 58 K, I 14 G, I p. 267 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. IV 290. — fuerit] T, fuef F, fuerat vulgo. 

Comm. Causam novandi res tribunis ceterisque popularibus 
ante omnia fuisse spem tribuniciae potestatis restituendae constat; 
idem etiam Sallustium rettulisse veri fit simile loco Plut. Pomp. 
c. 21: ov yaQ isrtv ovxLVog ififiavsGteQOv 6 'Pcofiaicov rjQdG&rj dfi^og 
xal fidkkov iTio&rjGev ■)) trjv aqyriv av&ig ijtidstv iiieivrjv. Sed huius 
fragmenti verbis, quae ex oratione cogitationeve alicuius sumpta 
videntur, subsecuta esse quaedam, quibus exponeretur hanc novandi 
causam non iam fuisse, sequitur e verbi fuerif tempore; quare 
rem ad eius temporis condicionem, quae fuisse videtur lata lege 
Aurelia, optime quadrare putaverim, quo tempore id ipsum, cuius 
gratia tumultuari coeperant populares, tribunorum potestas digni- 
tasque, a consule partim quidem iis reddita est; et hoc eo consilio 
dictum videtur, ut brevi post etiam seditionem populi pacatam 
esse adderetur. 

51. Et continetur gravis. 

App. (H 88D, inc. 83 K, II 24 G.) — Nonius IV p. 315. || gravis] 
gravius coni. Mercier. 

Comm. Fragmentum brevissimum quomodo supplendum sit 
incertum est, maiorem autem veri speciem habet, si vocem scditio, 
tumultiis, ira similemve subaudiamus. Quare ad populi seditionem 
Cotta consule exortam referenda verba esse conieci. 



80 
1 52. a) 



10 



b) 



10 



Sallusti Historiarum lib. II. 

. 
rei . 
nii . 
pro . 
ini . 
om . 
mi . 
piti . 
ad . 
ni . 
m . 
. in 
. rent 
. esar 
, r sed 
. enol 
. ndu(m) 
• gna 
. oru(m) 
. ru(m) 
. ni 
. uic 




App. Columnae folii unius prima quartaque fragm^nti Aiirelianemis, 
ed. Hauler Wiener Stud. VIII p. 121, IX p. 28, revue de philol. X p. 118, 
Jordan Sall. op. ed. 3 p. 129. 

a) 3. Secunda littera 1 vel T. — 6. Prima vel C. — 10. Secunda I aut A. 

b) 3. Caesar suppl. Hauler. — 11. Litterae perincertae ; prima ut 
videtw U, secunda I vel T, tertia C vel S. 

Comm. Quaenam res his columnis contentae fuerint, prorsus 
latet; cum vero hoc folium cum eo, quod fr. 42, 43, 45, 47 com- 
plectitur, cohaereat neque plus sex folia (i. e.' viginti quattuor 
columnae) interfuisse videantur, continuo ei capiti etiam hoc lace- 
i'um fragmentum subiungere malui. 



Fragmentum 52. — Enarratio 53 — G3. 81 

CAPUT lY. 
Res bello Sertoriauo aimo 76 gestae, fr. 53—70. 

Enarratio. 

Primo anni 75 vere Metellus ac Pompeius in Hispaniam 
descenderunt, ille quidem in Lusitaniam contra Hirtuleium pro- 
fecturus, hic adversus Sertorium prope Hiberum ea hieme ver- 
santem et Perpernam Herenniumque progressurus, qui orae ma- 
ritimae oppida tuebantur. Et quamquam hieme pugnam cum 
Romanis inire Sertorius legatos vetuerat (fr. 53), tamen Per-53 
perna et Herennius ad Valentiam (fr. 54) cum Pompeio con-54 
flixerimt, qua pugna Herennius interfectus, Valentia urbs capta, 
ipse Perperna fugatus est (Plut. Pomp. c. 18 sub fin., fr. 55). 55 
Sertorius interim C. Memmium, Pompeii quaestorem, qui cum 
classe Carthaginem Novam venerat, in oppido eo obsedit; cui 
tamen postea contigisse videtur, ut cum Pompeio sese conso- • 
ciaret. Qua in re etiam Carthaginem oppidum fusius Sallustius 
descripsit (fr. 56, 57). 56,57 

Quae dum fiunt, Metellus in Lusitania cum Hirtuleio Sego- 
viae congressus mediaeius acie comibus suis circumventa(Fron-58 
tin. n 3, 5, adde fr. 58) plane Hispanos devicit acerrimoque 
proelio ipsum ducem Hirtuleium occidit (fr. 59), tum magnis59 
itineribus ad Pompeium Sertoriumque ad mare versus prope- 
ravit. Sed hi comperto Metellum adventare eodem uterque 
festinandi studio ad Sucronem fluvium aequo Marte dimicarunt, 
ut Pompeius a Sertorio devinceretur, Afranius, Pompeii legatus, 
alterum Sertorii comu superaret castraque Hispanorum expu- 
gnaret (Plut. Sert. c. 19, adde fr. 60, 61). Quo in proelio 60,61 
ipse Pompeius vubieratus moxque in fuga paene captus est 
(Plut. Pomp. c. 19 usque ad jcsqI tovtcov ^axo^svoL TtQog 
alX^^Xovg dTtsXeig^d^ridav , ad hoc fr. 62, 63). Sed postridie 62,63 
appropinquante Metello Sertorius se recepit, Pompeius autem 
iUum obviam sibi factum summis excepit honoribus (Plut. 
Pomp. c. 19 part. med.). Et tiim a Sertorio cerva !illa alba, 
quam secum agere solebat, antea amissa subito reperta est 
(Plut. Sert. c. 20). 

Sallu»tiu8, ed. Maureubrocher. II. 6 



82 . Sallusti Historiarum lib. II. 

Exinde diutius prope Saguntum, oppidum celeberrim 
64, 65 (fr. 64, 65), duo exercitus castra habebant levioribusque proeliis 
se lacessebant, denique Sertorius, qui omnem Romanis inter- 
cluserat commeatum, pugna decertare ad Turiam flumen coactus 
est; qua etsi Memmius occisus atque ipse vulneratus est Me- 
tellus, tandem Romani hostes reppulerunt (Plut. Sert. c. 21, 
66,67,68 adde fr. 66— 68); atque exercitus Sertoriani per fugam omnis 
fere dissipati (Frontin. 11 13, 3) reliquiae cum ipso duce 
Cluniam perfugerunt ibique a Romanis obsessi sunt. Attamen 
Sertorio contigit, ut clam ex oppido evaderet brevique post 
novum congregaret exercitum (Plut. Sert. c. 21 £t'g nohv 
6QEivi}v xal xaQtsQccv avaq^vycov .... usque ad xal ndXiv sitrjeL 
TtoXvg ysyovag). Sed Romanorum in exercitu M. Terentius 

69 Varro Memmii, ut videtur, loco pro quaestore fuit (fr. 69), 
Metellus autem victoria Turiensi magnopere elatus iam luxuriae 

70 rursus se dare coepit (fr. 70, Plut. Sert. c. 22 usque ad itp' 
olg six6t(x>g ^v JcataysXadtog, Valer. Max. IX 1, 5). 

Fragmenta. 
53. Post ubi fiducia nimius. 




App. (11 93 D, 96 K, 43 G, II p. 309 Br.) — Arus. p. 495. 

Comm. Verbis Sallustii nimis abruptis bomo ostendi videtur, 
qui primo caute egit, mox nimia fiducia commotus ad impruden- 
tiam aliquam aufertur; . et ad rem quidem bellicam hoc spectare 
veri simile est. Sed e rebus secundo libro nan-atis quemnam ad 
ducem haec apta sint si circumspicimus, Sertorii mandatorum remi- 
niscimur legatis vere anni 75 imperantis, ne cum ducibus Romanis 
manus consererent (cf. Livii fr. Vatic). Perpernam igitur Heren- 
niumve his verbis dici illamque ad rem alludi existimo. Etenim 
talia cum Perpernae ingenio optime convenire notum est; accedit, 
quod proprium erat narrationis Sallustianae magnorum impera- 
tonim clades quasi inoboedientia vel ducum ceteronma vel militum 
factas excusare. Contra haec Jtirges p. 47 nuperrime de Cottae 
temeritate ad Chalcedona victi fragmentum intelligit: quam rem 
neque ad tempus neque ad librum secundum pertinere supra monui. 

• 54. Inter laeva moenium et dexterum flumen Tu- 
riam, quod Valentiam parvo intervallo praeterfluit. 

App. (II 18 D, 24 K, 44 G, I p. 596 Br.) — Priscian. VI (H p. 201): 
'Quod autem non sunt neutra Turia et Mulucha et similia, ostendit etiam 
natura ipsius sermonis Punici, in quo omnia nomina vel masculina sunt 



Enarratio 64—70. — Fragmenta 53—56. 83 

vel feminina .... unde Sallustius in II bistoriarum' e. q. s. — Id. V 
(n p. 143) usque ad Turiam. — Probus cathol. p. 7: ''lioc Turia, nomen 
fluminis lectum in secunda historia Sallustii.' — Eadem fere Sacerdos 
(VI p. 471), Phocas p. 412, Aurel. August. regula (V p. 496). || moenium] 
moenia coni. Dietsch. — Turiam] im'e defendit loco laudato Priscianus, 
Turia Probus cum Sacerdote, Phoca, Augmtino. 

Comm. Rectissime a Debrossio fragmentum de clade Per- 
pemae intellectum neque vero cum Kritzio ad pugnam Saguntinam 
sive Turiensem referendum esse docet ipsius Valentiae urbis mentio; 
et locum quidem his verbis exponi putaverim, quem proelio exer- 
citus Hispaniensis obtinuerit. — Ceterum hoc proelium Bienkowski 
(Wiener. Studien XIII. p.317) nuper contendit evenisse iam anni 76 
exitu. At credine potest Pompeium Laurone depulsum victumque 
etiam ad Valentiam processisse ac cum legatis Sertorianis pugnam 
iniisse idque persequente nimirum Sertorio? An putas Sertorium 
cladem suis Valentiae illatam plane omisisse? Itaque et pugnam et 
expugnationem oppidi anno attribuendam esse 7 5, sicut feci Proleg. 
p. 26, etiam nunc iudico. 

55*. Perpernae tam paucis prospectis vera est 
aestimanda .... 



App. (Inc. 5 D, I 41 K, n 18 G, I p. 498 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. XII 694. || Perpemae] perpenna F, Perpennae poena coni. Mdhly, 
sed longius afuisse substantivum existimo. — prospectis] pro pectus F, 
corr. Mascivius, profectus coni. Putsch, poena .... proscriptis Wagner, 
pro poena .... proscriptis <vindicta)> Dietsch, Perpemae casu paucis per- 
specta Sertorii virtus(!) coni. F. Scholl. 

Comm. Subaudiendum esse substantivum, quo Perpema lau- 
detur, ex vi vocis vera atque scholiastae interpretatione sequitur, 
simul vituperari eum verbis tam paucis prospectis cognoscimus. 
Itaque hanc fere accipimus sententiam: quamquam non nisi paucis 
rebus Perpema prospexerat, tamen laudanda est eius fortitudo (sive 
virtus vel simile aliquid). Atque haec quin ad cladis alicuius 
narrationem Perpernae illatae pertineant, vix dubium est. Quare 
ad pugnam Valentianam fragmentum refero, qua Perpemae He- 
renniique factum esse socordia videtur, ut Sertoriani superarentur. 

56. Dubium an insula sit, quod Euri atque Africi 
superiactis fluctibus circumlavitur. 

App. (H 83 D, 81 K, 97 G, I p. 423, H p. 85 Br.) — Nonius X 
p. 603 — 4. II insula] in insula ed. Dietsch. — Africi] astrici codd., Africi in 
antiquis Nonii editionibus iam correctum, cf. Liv. XXVI 42, austri post 
Aldum vulgo, austrici coni. Quicherat. 

Comm. Urbem libro secundo laudatam atque in paeninsula 
ita sitam, ut angusto tantum iugo cum continenti coniuncta sit, 
esse Carthaginem Novam acutissime repperit Dietsch evicitque lucu- 

6* 



84 Sallusti Historiarum lib. II. 



lenter collatis Livio XXVI 42 et Polybio X 10. Etiam aderat 
occasio situs huius urbis fasius exponendi, scilicet eo loco, ubi de 
urbe a Sertorio obsessa atque incluso in eadem Memmio quaestore 
agebatur, qua de re cf. Cic. pro Balbo 5: 'ut Pompeius in Hispa- 
niam venerit Memmiumque babere quaestorem coeperit, numquam 
a Memmio discessisse (scil. Comelium Balbum), Carthagine esse 
obsessum, acerrimis illis proeliis et maximis, Sucronensi et Turiensi 
interfuisse.' Quae res anno 75 videtur inserenda esse; neque enim 
anno 76 post cladem Lauronensem Pompeianos Carthaginem per- 
venisse crediderim; veri simillime autem eodem tempore, quo pugna 
ad Valentiam facta est, paullove postea illa accidisse yidentur. 
Sed Jiirges p. 52 Reinachio {Mithridate Eupator, p. 325) praece- 
dente infelicissime nuper de hoc fragmento egit, mutato audacter 
libri numero a Nonio laudato verba ad Cyzici descriptionem refe- 
rens. At tum Cyzicum sitam fuisse vera in insula, nequaquam 
in paeninsula, quae interdum tantum mari superiacto a continenti 
divelleretur, e narrationibus scriptorum Sallustiique ex fragmentis 
III 30, 34, 37 satis superque elucet. 

57*. Atque edita undique tribus tamen cum muris 
et magnis turribus .... 



oraf '^^ 



App. (Inc. 16 D, III 18 K, IV 64 G, II p. 629 Br.) — Donat. ad 
Terent. Andr. I 1, 67. — edita] edicta P, dca 0. 

Comm. Subaudiendam esse vocem urVs patet, neque enim 
castra tribus muris turribusque muniri solent, falso igitur Kritz 
verba ea de Luculli castris Cyricenis dicta intellexit. Neque maio- 
rem veri speciem Debrossii ceterorumque habet opinio ad Nisibim 
oppidum eadem referentium, cum neque in edito sita neque triplici 
muro circumdata fuerit Nisibis. Sed ad Carthaginis descriptionem 
pertinere fragmentum putaverim, cf. Strab. III p. 158: nQccriarrj 
TtoXv r&v ravrri ttoAecov, x«t yccQ EQVfivi^ r i6rl x«t reiy^si 
Karsa%Eva6[iiv(p xal Xi^iici Kal Xi^vy KEKoafirirai. 

58*. Apud latera certos locaverat. 



App. (Inc. 53 D, 19 K, 27 G, I p. 595 Br.) — Serv. ad Aen. I 576. || 
locaverat] collocaverat vulgo. 

Comm. Talem ad pugnam haec verba referri oportet, in 
qua in cornuum proelio summum totius pugnae positum sit discri- 
men. Quod factum esse pugna Segoviensi e Frontino II 3, 5 
discimus, namque tum Metellus reducta media acie utroque comu 
suo Hirtuleii exercitum circumvenit atque ita oppressit; quare ad 
Metellum verba pertinere praeeunte hac quoque in re optime De- 
brossio existimo. 



Fragmenta 50 — 63. 85 

59. Occurrere duces et proelium accendere adeo, 
uti Metello in sagum, Hirtuleio in brachium tela 
venirent. 

App. (n 17 D, 21 K, 68 G, I p. 595 Br.) — Noniug XIV p. 538. || 
occurrere] accurrere Dietsch. — duces etj duci et codd., corr. Gerlach, 
duces {om. et) L. Muller. 

Comm. Ad proelium Italicae commissum vulgo refertur 
fragmentum , contra ego de pugna Segoviensi morteque Hirtuleii 
potius agi putaverim; etenim hoc cum proelio bene convenit et 
quod Hirtuleius vulnerari et quod proelium vehementer accendi 
narratur; Italicae vero atrociter utrimque pugnatum esse, modo quae 
Frontinus II 1, 2 de initio proelii refert reputes, mecum negabis. 

60. Vespera. 



App. (U 76 D, 98 K, 61 G, I p. 273 saepiusque Br.) — Charis. p. 223. 

Comm. Ad pugnam Sucronensem Plutarchique locum: 6 81 
Zeqxmqiog .... TCCiqctyayoiv iGTtEQag '^Srj Cvvi^a^e fragmentum 
pertinere primus vidit Dietsch. 

61. Neque inermos ex proelio viros quemquam 
agnoturum. 

App. (E 64 p, 73 K, 47 G, I p. 598 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad 
Aen. IV 23. — Priscian. X (II p. 511). || inermos] inermes L, corr. in H, 
inermis corr. in B et K Prisciani. 

Comm. His verbis a duce aliquo milites fugientes ad pu- 
gnam revocatos esse cum appareat, auctore Debrossio eadem a 
Sertorio dicta esse conicio, qui proelio Sucronensi partem alteram 
exercitus iam recedentem brevi tamen cohortatus esse fei-tur, 
cf. Plut. c. 19: y.al tovg [isv ^Stj tQsnofiivovg, tovg 6e ett 
lisvovtag iv ra^ei Gvvayayojv Kal avad^aQQvvag e^ 'hnaQifig ivi- 
§aXe t(p IIoiXTtrjia 8iG)%ovti. 

62*. Communem habitum transgressus. 

App. (Inc. 80 D, 46 K, 9 G, II p. 336 Br.) — Priscian. XIV (IH p. 39). 

Comm. Mithridatem hoc fragmento significatum esse vetat 
fr. II 77, neque euim bis eadem repetiisse Sallustius putandus est. 
Sed equidem neminem novi, quocum apte haec congruant, nisi ad 
militem illum Hispanum referam, a quo Pompeius pugna ad Su- 
cronem facta vulneratus esse traditur, cf. Plut. Pomp. 19: JTofi- 
nrilm 8 avrjQ ^iiyag [nnotr] ne^bg ecpcoQ^rjae KtX. 

63*. Equo atque armis insignibus. 

App. (Inc. 85 D, 53 K, 26 G, I p. 514, II p. 368 et 549 Br.) — Serv. 
ad Aen. X 539. 




86 Sallusti Historiarum lib. II. 

Comm. Pragmentum ad Plutarchi locum Pomp. 19: ot yccQ 
(iBxa 2^SQt(OQiov Al^veg mg eka^ov ccvrov rbv ltztcov %Qv6a xexo- 
Ofirjfiivov xat (paXccQ(p ccvdTtXecav noXvreXmv nrX. cadere mihi 
videtur, fortasse igitur potiti sunt vel simile quid supplendum est. 

64*. Saguntini fide atque aerumnis incliti prae 
mortalibus, studio maiore quam opibus, quippe apud 
quos etiam tum semiruta moenia, domus intectae pa- 
rietesque templorum ambusti manus Punicas osten- 
tabant. 



App. (II21D, 27 K, 60 G, I p. 605 Br.) — Hieronym. comm. in 
Habac. E 9. 

Comm. Locum Sallustii celeberrimum legerunt Mela 11 92: 
'Saguntum illam fide atque aerumnis inclutam', Amm. Marc. XV 
10, 10: 'Scipio Saguntinis memordbilihus aerumnis et fide', Plinius 
in 20: 'Saguntum oppidum fide nohile'. 

65*. Saguntium. 



App. (E 22 D, 28 K, 56 Q, I p. 571 et 604 Br.) — Charis. p. 143: 
'Saguntinorum Coelius, Saguntium Sallustius.' 

Comm. Genetivus hic in Sagunti oppidi descriptione, ex qua 
fragmentum antecedens sumptum esse constat, lectus an ad Plutarchi 
c. 21: iv §e xoig r&v Euyovvrlvtav jtedlotg kxX., collocandus sit 
dubium maneat; neque ordo quidem fragmentorum, sive huc sive 
illuc id refers, mutatur. 

66. Antequam regressus Sertorius instruere pu- 
gnae suos quiret. 

App. (H 27 D, 33 K, 37 G, I p. 470 Br.) — Arus. p. 481. || regressus] 
egressus vulgo cum Lindemanno. — quiret] que retor N, corr. Keil, om. vulgo. 

Comm. De eiusmodi pugna hoc fragmento agi videtur, qua 
Sertorius adversus Romanos profectus subito necopinansque proe- 
lium cum iis committere coactus sit. Sed haec rerum condicio 
congruit — quoad intelligere valemus — cum pugnae Saguntinae 
initiis, cf. Plut.: elg rag isy^dxag ccTCOQiag KaxaneKXetKOig rovg itoXe- 
fjbiovg rjvayKaa&rj Gvfi^aXeiv a^hxoig Kara^aivovGiv ecp aQTtayriv 
Kal aixoXoyiav. 

67. Avidis ita atque promptis ducibus, ut IVIe- 
tellus ictu tragulae sauciaretur. 

App. (n 19 D, 25 K, 69 G, I p. 607 Br.) — Nonius IV p. 398. — 
Id. XVni p. 553. — hist. lib. II codd. priore, hist. lib. IQ posteriore 



Fragmenta 63—70. 87 

loeo. II avidis ita atque] avidisque ita codd. c. 4, avidissimis atque codd. 
c. 18, corr. Gerlach, avidis ita promptisque cum Guieto Kritz, avidis atque 
ita Dietsch, avidis simul ita atque L. Mtiller. 

Comm. Fragmentum pertinet ad Plut. c. 21: 6 dk (scil. Me- 
tellus) nccQ^ rjhKiav vTtoGtag aal TtsQKpavmg aycovi^ofievog 
jtalexai dooari. 



68*. Sed Metellus in volnere. 



App. (II 20 D, 26 K, 70 G, I p. 608 Br.) — Donat. ad Terent. Andr. 
II 1, 10. II in volnere] in vulnere vulgo in Donato, inulpie OD (fortasse 
impie esse correctum in scripsit mihi Dziatzko). 

69. Haec postquam Varro in maius more rumo- 
rum audivit. 



App. (II 70 D, 88 K, 42 G.) — Arus. p. 488. || more] in ore N, corr. 
Lindemann. 

Comm. M. Terentius Varro quonam modo in re bellica Sal- 
lustii historiarum libro secundo narrata commemorari potuerit, 
quaeritur: nempe de bellico quodam eventu agi apparet. — Atque 
Varronem pro quaestore Pompeii quondam fuisse nummis edocemur 
(cf. Babelon Monnaies de la repuhlique Itomaine II p. 343, p. i85\ ■ 
quam rem Mommsenum secutus Babelo anno 49 factam, Eckhel 
Borghesiusque anno 67 belloque maritimo constituerunt; praetorem 
autem fuisse non ante annum 76 veri simile est. Minime vero ad 
annum a Mommseno propositum imago Varronis nummis expressa 
quadi*are videtur, qua quadraginta anuorum vir, non septuagena- 
rius fere ostenditur, neque pro quaestore Pompeius fuit aut bello 
civili aut in erpeditione piratica. Contra cum anno 76 vel 75 in 
bello aliquo partes egisse Varronem e fragmento hoc Sallustiano 
consequatur iisdemque annis Pompeius in Hispania bellaverit, bello 
Sertoriano Varronem interfuisse pro quaestore hancque ad aetatem 
spectare fragmentum, id quod divinavit quodammodo iam Dietsch, 
veri simillimum esse mihi quidem videtur. Accedit, quod proelio 
Saguntino Memmius, Pompeii quaestor, occisus est, cuius in locum 
Varronem successisse putaverim. Quare sic existimo, Varronem 
fuisse Pompeii legatum, deinde mortuo Memmio quaestura functum 
esse, insequentibus etiam annis num pro quaestore fuerit, incertum, 
sane rem a Sallustio hoc fragmento relatam ante annum 74 post- 
que proelium Saguntinum accidisse. Ideo hunc fragmento locum 
assignandum putavi. 

70. At ]\Ietellus in ulteriorem Hispaniam post i 
annum regressus magna gloria concurrentium undi- 
que, virile et muliebre secus, omnium visebatur. Eum 2 
quaestor C. Urbinus aliique cognita voluntate cum ad 



38 Sallusti Historiarum lib. II. 

cenam invitassent, ultra Romanum ac mortalium etiam 
morem curabant, exornatis aedibus per aulaea et in- 
signia, scenisque ad ostentationem histrionum fabri- 
catis; simul eroco sparsa humus et alia in modum 

3 templi celeberrimi. Praeterea tum sedenti transenna 
demissum Victoriae simulacrum cum machinato stre- 
pitu tonitruum coronam capiti imponebat, tum 

4 venienti ture quasi deo supplicabatur. Toga picta ple- 
rumque amiculo erat accumbenti, epulae vero quae- 
sitissimae, neque per omnem modo provinciam, sed 
trans maria ex Mauritania volucrum et ferarum in- 
cognita antea plura genera. Quis rebus aliquantam 
partem gloriae dempserat, maxime apud veteres et 
sanctos viros superba illa, gravia, indigna Romano 
imperio aestimantis. 




App. (II 23 D, 29 K, 54 G, I p. 618 Br.). — Macrob. saturn. III 13. — 
Praeterea testimonia: 1. Nonii III p. 222: 'At Metellus .... visebatur.' — 
Prob. cathol. p. 21: 'virile ac muliebre secus.' — Charis. p. 80: 'unde 
et Sallustius virile secus dixit'. — 3. Non. II p. 180: 'Transenna .... 
imponebat.' — Id. IV p. 286: ''cum machinato .... imponebat.' — Serv. 
ad Aen. V 488: 'machinato strepitu transenna corona in caput impone- 
batur.' — hist. lib. III codd. Nonii c. IV, lib. II recte Nonius c. II et III. 
Ij 1. At Metellus] ac Bamb. Nonii, B Macrohii, at etiam F Nonii. — con- 
currentium] Nonius, concurrentibus Macrohius. — et muliebre] Macro- 
bius, Nonius, ac Prohus. — omnium] codd. Nonii Macrobiique, domuum 
coni. Quicherat, concurrentibus .... omnibus coni. Dietsch. — 2. invitas- 
sent] P, Kritz, invitaverant B, vtilgo. — ultra Romanum] Romanorum 
vulgo. — insignia] signa ex Ciacconii coniectura Kritz. — 3. demissum] 
P, hoc habuerunt Valerius et Plutarchus excerptores, dimissum B, ita 
legit ipse Nonius. — dimissum Victoriae simulacrum post strepitu Nonius 
c. IV. — capiti] Nonius, ei Macrohius, in caput Servius. — imj)onebat] 
Macrohius, Nonius c. II, imponebant codd. Nonii c. IV, corona .... im- 
ponebatur Servius. — 4. quaesitissimae] B, exquisitissimae P. — trans 
maria] transmarina coni. Dietsch. — plura] plurima coni. Dietsch. 

Comm. Autummo anni 74 Metellus in ulteriorem provinciam 
revertit, ut Memem ibi ageret; hoc igitur tempore res fragmento 
narratae evenerunt. Ex ipsis autem verbis post annum regressus 
intelligitur tempus, de quo Sallustius antecedentibus enuntiatis egit, 
annum esse 75, i. e. paullo post proelium Saguntinum; quod etiam 
confirmatur et Nonii testimoniis duobus, quibus secundus laudatur 
historiarum liber, et eo quem Plutarchus exhibet ordine. 



Fragmentum 70. — Enarratio 71—78. 89 

CAPUT V. 

Res Asiae, fr. 71—79; bclliim Dardanicuni, fr. 80 
atquc Isauricum, fr. 81—87. 

Inest regionum ad Taurum sitarum descripto, fr. 82 — 87. 

Enarratio. 

Anni 75 aestate*) subito Nicomedes, rex Bithyniae amicus- 
que populi Romani, 'mortuus est intestatus, pervenit ergo regnum 
eius ad populum Romanum' (schol. Gronov. p. 437 Or.). At- 
que quamquam filius regis, Nicomedes nomine, aderat *Nysa, 
quam reginam appellaverat, genitus haud dubie' (ep. Mithr. 9), 
quem patris heredem regemque esse voluerunt Bithyni Pontici- 
que, tamen hunc spurium iudicavere Romani et qui eorum 
partes vindicabant (fr. 71). Itaque Bithyniam ab Ariobarzane, 71 
Cappadociae rege, occupatam (schol. Gron. 1. 1.) in provinciae 
mox formam redegere; quae res causam praebuit Mithridati belli 
contra Romanos redintegrandi. Sed antequam belli initia ex- 
ponuntur, brevi de Mithridate (fr. 72) eiusque genere a Dareo 12 
Persa atque Artabaze oriundo (fr. 73) disseritur; et ipse (App. 73 
Mithr. c. 112) cpovixbg de xal afibg ig ndvtag ^v (fr. 74), 74 
jcal ttjv ^rjteQa sxtEive (fr. 75) xal tbv adeXtpbv xal 75 
tcbv naCdov tQelg vCovg xal tQetg d^vyateQag (fr. 76). t6 76 
da^a d' ijv fieyag fiev, ag v7todeixvvov6iv, o^a oitka 
(fr. 77) avtbg ene^xl^ev ig Ne^eav te xal z/ekq)0vg, evQco^togll 
de dyg (lixQi' telovg iTiTtevdaC te xal axovtCcai xal %Cha dtadCa 
trjg rifiiQag .... dQa^etv. Sed Mithridatem L. Magius et 
L. Fannius Mariani adulando permoverunt, ut cum Sertorio 
foedus inire studeret (Plut. Sert. c. 23 usque ad ta (ieyC0t(o 
tav ^aetkecov TCQo6yevo(iivov). Itaque *hi transfugae de Va- 
leriano exerdtu apud Mithridatem agentes (fr. 78) ab eodem 78 
rege ad Sertorium missi erant de paciscenda societate belli 
adversus Romanos, quos in Italia iam positos et ad Sertorium 
festinantes et hostes iudicaverat et inquirendos mandaverat 
senatus' (Ps. Ascon. ad Cic. Verr. U p. 183 Or,). Qui cum 
Dianium pervenissent, cum Sertorio eiusque senatu de societate 

*) De temporum ratione videas, quae in appendice IH exposui. 




90 Sallusti Historiarum lib. 11. 

egerunt: Mithridates Bithyniam ac Cappadociam acciperet et 
Sertorium classe pecuniaque adiuvaret (Plut, Sert. c. 23). 

79 Itaque legati redierunt (fr. 79) illisque condicionibus foedere 
facto M. Marius, ut dux esset exercitu^ Mithridatici, in Asiam 
a Sertorio missus est (Plut. c. 24), 

80 Eodem anno 75 Curio Dardanos subiecit (fr. 80) et Moe- 
siam inferiorem Romano addidit imperio. 

Praeterea hoc anno Servilius bello Isaurico per triennium 
gesto finem fecit. Etenim ille subacta Pamphylia Pisidiaque*) 
Ciliciam aggressus brevi pacavit, qua in expeditione etiam Cory- 

81 cum venit (fr. 81), dein per Taurum montem adversus Isauros 
profectus est. Hoc vero loco situs illarum Asiae regionum 
atque natura copiosius descripta est, velut de Tauro atque An- 

82,83,84 titauro montibus (f r, 82), de Phrygia Cappadociaque (fr, 83, 84), 
85, 86 de fera Isaurorum gente (fr. 85, 86) locutus esse Sallustius 
videtur, Atque Servilius, postquam diu cum Isauris pugnavit, 
Oroanda oppidum, dein Isauram Veterem averso flumine cepit, 
brevi post etiam Isauram Novam caput gentis in deditionem 
87 accepit (fr, 87), Ac tumultu inter deditos orto et brevi sedato 
Servilius Romam rediit triumphatum. 



*) Qua de re cf. lib. I p, 51. 

Fragmenta. 

71. Quos adversum multi ex Bithynia volentes 

accurrere falsum filium arguituri. 

App. (H 48 D, 67 K, 94 G, II p. 38 Br.) — Prisc. X (II p. 505). || 
quos] quod BHerts, Dietsch. — accurrere] accurre G, occuiTere BD. 

Comm, Voce quos dicti esse videntur, qui Eomae pro Nico- 
mede, Nicomedis Nysaeque filio, steterunt, fortasse ipsius iuvenis legati. 

72*. Vir cum cura dicendus. 



App. (I 7 G, I p. 253 Br., cf. Wolfflin, Herm. IX p. 253.) — Seneca 
de benef. IV 1, 1 : 'Ex omnibus quae tractavimus .... potest videri nihil 
tam necessarium aut magis, ut ait Sallustius, cum cura dicendum 
quam quod in manibus est'; quocum conferas Senec. dial. I 5, 9: 'vir 
cum cura dicendus', ibid. IX 14, 10: 'magnus vir et cum cura 
dicendus'; Lamprid. Heliog. XXXV 2 : 'Alexander optimus et cum cura 
dicendus'. 

Comm. Debrossius ac Gerlach cum verba magis cum cura 
^icendum Sallustiana esse putarent inque prooemio ea disponerent, 



Enarratio 79—87. — Fragmenta 71—77. 91 

Kritz huncque secutus Dietsch omnino e Sallustii verbis remo- 
verunt, Senecam locum lugurth. c. 54 in animo habuisse rati 
(cf. Kritzii prolegom. p. 39). Contra recte Wolfflin (quod nuper 
repetivit Klebs mus. Bhen. 43 p. 331) evicit collatis et Senecae et 
aliorum locis a Sallustio vir cum cura dicendus scriptum esse. 
Idem e V'elleii verbis nostri loci simillimis II 18: " Mithridates — 
vir neque silendus neque dicendus sine cura' sagaciter conclusit 
hoc fragmento Mithridatem dictum esse. Quae si iure coniecta 
esse approbamus, initium fecisse his verbis Sallustium longioris de 
Mithridate eiusque genere enarrationis veri simile est. 

73*. Ampel. c, 30, 5 *Ita Darius regnum obtinuit, a quo 
Artabazes originem ducit, quem conditorem regni Mithridatis 
fuisse confirmat Sallustius Crispus.' 



App. (II 44 D, 53 K, m 32 G, II p. 2 Br.) 
74, Ipse animi atrox. 



App. (U 92 D, 93 K, 38 G, II p. 374 Br.) — Arus. p. 455. 

Comm. Omnibus ex viris, qui libro secundo commemorati 
sunt, optime haec convenire cum Mithridatis ingenio, quod recte 
vidit iam Debrossius, confirmatur Appiani loco laudato. 

75*. Sed Mithridates extrema pueritia regnum 
ingressus matre sua veneno interfecta. 

App. (H 45 D, 54 K, III 33 G, E p. 8 Br.) — Serv. ad Aen. V 295. 

76*. Scliol. Gronav. ad Cic. de imp. Pomp. 22 
(p. 439 Or.): 'Incongruum videtur exemplum, quod imperatori 
feminam comparat, sed ex omni parte quadrare monstratur: 
primum ex loco, quod Mithridates Ponticus fuit, ex facto, quod 
ut illa parricidium fecit, sic et iste auctore Sallustio et fra;brem 
et sororem occidit- ad postremum comparans exitium.' 

App. (n 46 D, 55 K, 33 G.) — Postrema sdiolii verha ad postre- 
mum e. q. s. non pro fragmenti Sallustiani parte habenda, sed ipsi scho- 
liastae tribuenda esse adversm miram priorum editm'um opinionem iure 
docuit Jiijges p. 37. 

77*. Mithridates corpore ingenti, perinde armatus. 



App. (U 47 D, 56 K, III 34G, H p. 12 Br.) — Quintil. inst. or. 
Vni 3, 82. II perinde] proinde AGM. — armatus] animatus coni. Lipsius 
et Douza. 



92 Sallusti Historiarum lib. II. 

78. Ibi Fimbriana e seditione, qui regi per obse- 
quentiam orationis et maxime odium Sullae graves 
carique erant. 

App. (II 49D, 58 K, 95 G, II p. 39 Br.) — Nonius HI p. 215: 'ob- 
sequentia feminino. Sallustius hist. lib. IP e. q. s. || Fimbriana e] limbriane 
LG, fimbriana H, vulgo, corr. Mercier. — obsequentiam] obsequelam 
codd., vulgo, cum contra Nonii lcmma esset, iure eorrexit L. Miiller. — 
graves carique] H (vocibus non distinctis), scarique {om. gra\e) LG, 
grati coni. Quicherat, suaves Dietsch. 

79*. IUi tertio mense pervenere in Pontum multo 
celerius spe JVIithridatis. 

App. (III 12 D, 9K, 79 G, II p. 193 Br.) — Arus. p. 463. || 'Sall. 
hist. illo' e. q. s. N (om. libri numero), hist. tertio: illo mense coni. 
Hoeven. — illi corr. Carrio. 

Comm. De legatis Mithridatis ad Sertorium missis tumque 
redeuntibus accipienda esse verba Kritzio, qui Debrossii falsam de 
iisdem opinionem satis refutavit, nemo non concedet. 

80, Eodem anno in Illacedonia C. Curio principio 
veris cum omni exercitu profectus in Dardaniam, <^a)> 
quibus potuit, pecunias Appio dictas coegit. 

App. (II 33 D, 41 K, 76 G, I p. 643, II p. 186 Br.) — Nonius IV 
p. 280. — lib. in HGen. \\ in Macedonia] ex coni. Dietsch. — a] inseruit 
L. Milller, quibus potuit modis Carrio, vulgo. — Appio] appia LHGen., 
om. G, corr. Both. 

Comm. Fragmentum, quo Curio iam in, Macedonia agere 
proficiscique in Dardaniam ostenditur, non ad primum proconsulatus 
annum, velut ad iter in provinciam factum seditionemque legionis 
Dyrrhachii inhibitam spectare apparet; et quoniam e secundo libro 
sumptum est, etiam de anno 75 agi sequitur. Praeterea e verbis 
pecunias Appio dictas coegit efficitur tum primum Curionem in 
Dardaniam venisse, anno autem antea Appium Claudium contra 
Dardanos bellasse. Itaque anno 76, eodem quo Appius mortuus 
est, in provinciam Curio transvectus est, dein vere anni 75, de quo 
hoc fragmento sermo est, res ab Appio in Dardania inceptas perse- 
qui studuit. Ideo hoc fragmento ea, quam contendi prolegom. 
p. 70, temporis ratio accuratissime confirmatur. 

81. Iter vertit ad Corycum urbem inclitam portu 
atque nemore, in quo crocum gignitur. 

App. (I 80 D, K, n 83G, I p. 554 Br.) — Nonius III p. 202. — 
Schol. Bem. ad Georg. IV 182: ''in qua cr. gignitur.' — Adde Serv. (schol. 
Dan.) ad Georg. I 56: '<^nam et crocum in Ci^licia apud Corycum nasci 
Sallustius ^meminit^.' || portu atque] partusque F, pastusque F m. sec, 



Fragmenta 78—84. 93 

rell. codd., corr. Stowasser, quod epistula mecmn henigne communicavit, specu 
atque coni. Havercamp, portu specu Wagner. — in quo] qua schol. Bern. 

Comm. Iniuria editores excepto Gerlachio omnes fere primo 
libro fragmentum attribuerunt collato perperam fr. 1 131, quo de altera 
illa urbe Coryco sive Attaleia dici supra monui. Ceterum cf. Curt. 
Ruf. m 10: 'monstrabantur urbium sedes, Lyrnessi et Thebes, 
Typhonis quoque specus et Corycium nemus, uhi crocum gignitur.' 
Idem rettulerunt Isidor. orig. XIV 3, 45 et Serv. ad Georg. IV 127, 
praeterea Strabo, Mela, Plinius. 

82. Omnis, qui circum sunt, praeminent altitudine 
milium passuum duorum. 

App. (n 85 D, 83 K, 50 G, II p. 260 Br.) — Arus. p. 503. || praemi- 
nent] praeminet coni. Keil post Lipsium. — altitudine] corr. ex multitu- 
dine in N. 

Comm. Montes sive cacumina montis alicuius, quae montes 
prope sitos omnes tantopere altitudine superant, in Tauri iugis 
esse Dietsch autumaverat; recte quidem, neque enim in terris libro 
secundo commemoratis, ne in Pjrenaeis quidem, montem tantae 
existere altitudinis puto, ad quem fragmentum aptum sit, nisi ille 
quem nunc ^Erdschias-Bagh' Turci appeUavere, ab Antitauro in 
occidentem porrectus. Sed et hoc et fragmento 84 consequi videtur 
de Tauro monte atque de regionibus vicinis, velut Cappadocia, 
Galatia, Isauria, Phrygia, plura Sallustium disseruisse; cuius digres- 
sionis optimam ei occasionem praebebat iter per Taurum a Ser- 
vilio primo Eomanorum factum. 

83. Frugum pabulique laetus ager. 



App. (II 91 D, 92 K, 84 G, II p. 193 et 229 Br.) — Arus. p. 490. — 
Serv. ad Aen. I 441. — Serv. (schol. Dan.) ad Aen. XI 338. || frugum] 
fructum F schol. Verg. lih. XI. 

Comra. Fragmentum hoc, quo terrae alicuius condicio descri- 
bitur, cum terrarum Tauro adiacentium descriptionem libro secundo 
interfuisse modo exposuerim, ad eandem pertinere veri simillimum 
est, sed ad Cappadociam Phrygiamne an forsitan ad Ciliciam 
spectet, nescimus. 

84. Nisi qua flumen Clurda Tauro monte defluens. 



App. (n 31 D, 38 K, 85 G, I p. 563 Br.) — Prisc. VI (II p. 202). || 
qua] quia codd., Kritz, corr. Corte. — Clurda] clurdia D, durda AH, 
lurda B, Clurda corr. Hertz collato Plinio V 108. 

Comm. Clurdam Phrygiae fluvium in Maeandrum influentem 
intelligendum esse ex Hertzii coniectura iisque quae Dietsch ex- 
posuit constat; quo vero conexu commemoratus sit, obscurum est. 
Fortasse, ut Dietschii utar sententia, cum antecedente fragmento 




94 Sallusti Historiarum lib. 11. 

cohaeserunt haec verba eaque expressa erat sententia, Phrygiae 
fertiles esse agros, nisi qua Clurda fluvius paludes efficiat, simileve. 

85, Genus hominum vagum et rapinis suetum 
magis quam agrorum cultibus. 

App. (11 80 D, 78 K, 34 G.) — Arus. p. 610. 1| vagum] vagi N. 

Comm. Ad Pisidas fragmentum haud male rettulit Dietsch; 
equidem egomalim de Cilicum Isaurorumque praedonibus id intelligei-e, 
cum secundo libro vix de Pisidis, at certe de Isauris sermo fuerit. 

ifSQ. Pocula et alias res aureas, diis sacrata in- 
strumenta, convivio mercantur. 

App. (Inc. 88 D, 56 K, III 72 G, II p. 141 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. VIII 278. — Sallustius his sunt secundum pocula F, historia- 
rum secundo optime F. Scholl, hi sunt qui secundum Mascivius, vulgo, 
hi sunt qui sine verecundia Dietsch. \\ convivio] convivo F, corr. Masci- 
vius, ad convivia coni. Thild. — mercantur] mereantur F, corr. Com- 
melinus. 

Comm. Fragmentum quam ad rem spectet, haud facile est 
diiudicatu. Ac primum quidem res illae sacratae ab hominibus 
ad convivium coemptae nimirum raptae sunt; templa vero diri- 
puisse iis temporibus, de quibus historiis agitur, imprimis prae- 
dones feruntur, cf. Plut. Pomp. c. 24. Neque miramur, quod 
homines barbari alienarumque religionum sectatores Graeca Italave 
deorum sacra contempserunt. Sed ii, qui a praedonibus haec mer- 
cati sunt, eiusdem generis gentisque homines fuisse videntur; in 
Cilicum autem Isaurorumque montibus castella urbesque praedones 
habebant, hinc ad maria vastanda prorumpebant, huc cum praeda 
reverterunt (cf. App. Mithr. c. 92). Secundi autem libri esse 
fragmentum cum egregia F. SchoUii coniectura demonstratum sit, 
ad Isaurorum descriptionem id pertinere iudicaverim. 

A, 1 87, (ad impetum omnia para)xe. Dein signo dato praejci- 

piti iam secunda vigiilia simul utrimque pugnam | occipiunt, 

5 magno tumuljtu primo eminus pe<(r^ obsjcuram noctem tela 

in injcertum iacien<(te^s, post, ubi | Romani de industria non | 

10 tela neque clamorem reddejbant, perculsos formidi|ne aut de- 

App. Fragmentum Aurelianense ed. Hauler, Sitzu/ngsber. der 
Wiener Akademie phil.-hist. Cl. vol. 113 (1886) p. 621, Anzeiger der 
Wiener AJcad. 1886 p. 77, Wiener Studien IX p. 25, Jordan, Sall. op. 
ed. 3 p. 129; columnas 2 et 3 ed. Hauler, revue de philol. X p. 126; col. 
3 — 4: Wolfflin, Archiv fiir latein. Lexikogr. III p. 305. — E quattuor 
constat folii vmius columnis, quod primum quaternionis fuisse videtm' 
(v. supi-a p. 59). Emendationes , quae non ali viro docto nominatim ad- 
scribuntur, Haulero debentm. 

A. Columna prima. — 1. praecipiti] pre|cipiti A. — 6. Nona deci- 
maque littera (TE), item decima quinta (A) incertae. — 7. incertum 



Fragmenta 84—87. 95 

sertam muiiitio nein rati avide in fossas | et inde velocissimum 
ge|nus per vallum <^p)roperat. | At superstantes tum de|nique 15 
saxa, pila, sudes iacere | et multos prope egressos ] comminus 
plagis aut omni re deturbare; qua repentina formidine pars 20 
<^in^ valjlo transfixa, alii super te|jla sua praecipitati, ruinaque | B, l 
multorum fossae semiplejtae sunt, ceteris fuga tuta | fuit in- 
certo noctis et mejtu insidiarum. Dein post | paucos dies ege- 5 
state aquae co acta deditio est, oppidum | incensum et cultores 
vejnumdati eoque terrore mox | Isaura Nova legati pacem | lo 
orantes venere obsidesque et iussa facturos promitltebant. | 

Igitur Servilius prudens | ferociae hostium, neque illis 15 
taedium belli, sed repentinam formidinem pacem suadere, ne 
de missione mu tarent animos, quam prilmum moenia eorum 20 
cum |'omnibus copiis accessit, mol lia interim legatis osten |tans C, l 
et deditionem cunc |tis praesentibus facilius con|venturam. Prae- 
terea milites a p<(o^pulationibus agrojrum et omni noxa reti|- 5 
nebat; frumentum et alios commeatus oppidani | dabant ex 
eorum voluntate; ne <(se> suspectum habe|rent, castra in plano lo 
locajverat. Deinde ex imperio | datis centum obsidibus ubi 
perfugae, arma tormenjtaque omnia poscebantur, | iuniores pri- 15 
mum ex con|silio, deinde uti quisque | acciderat, per totam 
urjbem maximo clamore tu multum faciunt, neque se | arma 20 
neque socios, dum || animae essent, proditujros firmabant. At D, l 

iacientes] in|ceptum iaciens A. — 12. rati] grati A. — 14. properat] 
tertia decima evanida, qmnta decima vel XJ, corr. Mommsen. — 15. at] 
ad A. — 19. Secunda I vel lE, tertia R, quarta E potius quam F, vel 
fortasse pro his duabus B, quinta sextaque veri simillime DE, fortasse , 
etiam PU, septima certe G, decima B potius quam 8, omni re deturbare 
Hauler, omnibus pu^gnis in^cursare C. Schenkl, eminus telis deturbare 
Hartel. — 20. in] addidi. 

B. Columna secunda. — 1. Seocta P vel T. — 2. Duodevicesima E 
vel I, semimpletae Mommsen. — 6. aquae] aq.(ue) A. — 9. venundati A 
(sic). — mox] mota coni. Kriiger. — 11. orantes] morantes A {praeced. m). 

— 18. de missione] scil. ohsidum, quos missuros se esse Isauri promiserant. 
Contra legatorum suhaudiverat antea Hauler, postea aut post missio- 
nem (sic!) interpretandum aut de demissione scribendum esse iussit; 
demissione, quod nostrum „Niedergeschlagenheit" esse accipiebat, vel de- 
missi prone coni. Hartel, dimissione Wolfflin, remissione Bonnet. 

C. Columna tertia. — 4. praeterea] propterea coni. Mommsen. — 
5. a populationibus] appellationibus A, corr. Hartel (idem simul coniece- 
rant Heerwagen atque Mommsen), a praedationibus Hauler. — 6. noxa] 
noxam A. — 8. comeatus A. — 10. se add. Heerwagen. — 11. haberent] 
habe ret A. — 14. Seocta decima potius quam U. — 18. Quarta I potius 
quam E, acceperat Hartel, accedebat Bucheler (idem simul Heerwagen). 

— totam] tutam A. — 21. dum a y animae A. 




96 ■ Sallusti Historiarum lib. 11. 

illi quijbus aetas imbellior et vetus tat<e)> vis Romanorum 
5 tum cognita erat, cupere | pacem, sed conscientia no|xarum 

metuere, ne datis | armis mox tamen extre|ma victis paterentur. 
10 Lijter quae trepida cunctis|que in unum tumultuose conjsul- 

tantibus Servilius futilem deditionem ratus, | ni metus urgeret, 
15 de impro|viso montem, ex quo in | iuga oppidi teli coniec|tus 

erat, occupavit sacrum | Matri magnae; et in eo crejdebatur 
20 epulari diebus cer tis dea, cuius erat de no|mine, exaudiri 

sonores 



D. Columna quarta. — 3. Secunda tertiaque (AE) non certae. — 
imbellior] ibellior A, sed incertum I an T ^^^i^na littera sit. — 6. sed] 
et A, cui fortasse sed a manu sec. superscriptum est, et Hauler, set Jordan. 
— 10. extrema victis] yicti Hartel, extremas vices Jordan. — 11. unum] 
uno A, fortasse corr. iam manus sec. — 12. Servilius] Serbilius A. — 
fut|tilem A. — 14. inproviso A. — 16. iuga] fugam A, corr. Mommsen, 
forum coni. Hauler, rugam (cf. frc. 'la rue^) vel infima Biicheler, terga 
O. Hirschfeld, fundam Hartel, fanum Domaszewski, in superiora 0. Fried- 
rich. — 19. Decima quinta D potius quam B aut F, excitari precibus 
coni. Wolfflin. — certis] dertis A m. pr. , corr. m. sec. — 20. dea] deam 
A m. pr., M litteram punctis appositis delevit m. sec. — de nomine] 
numine coni. Wolfflin, Hartel, nomine invocato interpretatus est Hauler, 
equidem montem subiectum esse vocis erat habeam, cui nomen erat de 
nomine deae. — 21. exaudiri] exauditi coni. 0. Hirschfeld. — Postrema 
ad verba num pertineat locus a Nonio laudatus exaudirique sonus Bacha- 
naliorum, perdubium mihi videtur: qui Macrobii e testimonio tertio libro 
(fr. ni 31) adscribitur. 

Comm. Proelium prima secundaque fragmenti columna enar- 
ratum tale esse, ut Isaurae Veteris incolae in Romanos obsidentes 
eruptionem facerent, putavit Hauler. Sed ita ortam esse pugnam exi- 
stimo, ut et subsidia solvendae obsidionis causa profecta Romanos a 
tergo et ipsi oppidani a fronte adorti sint, quod Caesari Alesiam oppu- 
gnanti accidisse notum est. Etenim verbis simul utrimque pugnam 
occipiunt non Romanos contineri insequenti narratione efficitur, 
dictus igitur est uterque Isaurorum exercitus. Idem sequitur verbis 
ceteris fuga tuta fuit incerto noctis et metu insidiarum, quae de oppi- 
danis dici non posse per se intelligitur. 

De Isaurae Veteris obsidione agere etiam Prontinum III 7, 1 
proleg. (fasc. I) p. 69 contendi. At eundem locum, quo Servilius 
fluraine averso bostes ad deditionem siti compulisse narratur, Hauler 
ad Isaurae Novae expugnationem rettulit, Sterreti Angli testimonio 
commotus, qui Isauram Veterem in monte alto, cui nunc '^Assar 
Daglh^ nomen fertur, sitam duobusque fontibus praeditam tali modo 
capiposse negavit; neque enim, qui praeterflueret, fluvium altissimum 
omnino derivari posse. Contra quadrare rem ad flumina duo, 
inter quae nova urbs sita esset, exposuit. Attamen mirum fore 
casum iudicarem, si utrumque oppidum simillimo modo ^egestate 



Fragmentum 87. — Enarratio 88—98. 97 

aquae' quam et Sallustius et Frontinus refenint, expugnatum 
esset; atque unde explicatur illa egestas aquae a Sallustio col. B, 6 
dicta? Accedit, quod tumultui oppidanorum quarta columna com- 
memorato alteram denuo obsidionem aversionemque fluminis et 
alteram urbis deditionem successisse minime credi potest; iam 
cepit Servilius locum superiorem, possidet iam muros, tenet ob- 
sides : itaque tvimultum illum brevissimo profligasse putaverim ; neque 
omnino res, quas Hauler narrari postulat, duorum foliorum spatium 
capit, Itaque sic statuamus, Frontinum aeque ac Sallustium nar- 
rasse Isauram Veterem averso flumine expugnatam esse. Quod 
falsum esse cum e regionis natura intelligamus, Sallustium ex 
ignorantia locorum hic, sicuti saepius, falsa tradidisse libenter largimur. 



CAPUT VL*) 
Res in Hispania sub flnem anni 76 gestae, fr. 88 — 98. 

Enarratio. 
In Hispania autunmo anni 75 fractae antea contusaeque 
fere Sertorii res rursus invalescere coeperunt; etenim evitatis 
maioribus proeliis, Romanos insidiis magis ac latrocinio (f r. 88) 88 
aggressus commeatum iis interclusit; Plut. Sert. c. 21: xal 
Tidktv iTtfjEL TCoXvg yByovcog xal 7CSQL£X07tt€v a\)Tcbv triv ^ev anh 
Tijg yfig evTCOQtav svadQaLg xal }cvxXco6a0L xal ta 7cavtax66s 
(pOLtav 6|vg intcov (fr. 89), ta d' ix %^aXdttrig kri0tQL-S9 
xotg 6xd(ps0L xats%Giv (fr. 90) ti^v nagalLaVy co6ts iivayxd-90 
ad-rj^av Oi 6tQatrjyoi diaXvd^svtsg 6 ^sv stg FaXatLav dnsX- 
^siv (scil. Metellus), Pompeius vero in Vaccaeorum finibus 
oppida aliqua expugnare studuit (fr. 91, 92), tamen appropin- 91, 92 
quante Sertorio et illius metu et omnium rerum inopia abs- 
cedere coactus est (f r. 93). Metellus iam antea in Galliam 93 
hiematum abierat, Titurius legatus in Celtiberia mansit (f r. 94, 94 
95), ipse Pompeius in Vasconum finibus hiemem agere consti-95 
tuit. Atque ibi interceptis ab Hispanis commeatibus (fr. 96)96 
totaque iam dudum consumpta re familiari (fr. 97) senatum, 97 
ut auxilia pecuniamque sibi mitteret, acerba epistula admonuit 
(fr. 98). 98 

*) Et Isauros subiectos et res fr. 88 — 91 narratas uno codicis Ulius 
nunc rescripti folio contineri supra monui. 

Sallustius, ed. Maureubrecher. II. 7 



98 Sallusti Historiarum lib. II. 



Fragmenta. 

88. Genus militum suetum a pueritia latrociniis 




App. (II 67 D, 77 K, 33 G, I p. 472, 495, H p. 265 Br.) — Arus. p. 510. 

Comm. Hispanos his verbis dictos esse primus vidit Kritz, 
etenim Sertorius (Plut. Sert. c. 14) avrl Xr}arr}Qiov (ieyccXov 
Grqccxov iitoteiro triv dvva(itv. Illo autem tempore ad insidias 
latrociniaque rursus iisdem usus est Sertorius. 

89, Noctu diuque stationes et vigilias temptare. 



App. (II 54 D, 63 K, 45 G, I p. 509 Br.) — Charis. p. 207. 

Comm. Ad Sertorium hoc fragmentum spectare post De- 
brossium suspicatus est Kritz, recte quidem, cum talem belli 
gerendi rationem Sertorium anni 75 autumno exercuisse e Plu- 
tarchi loco modo laudato constet. 

90. Ad hoc pauca piratica, actuaria navigia. 



App. (11 56 D, 65 K, 87 G, II p. 351 Br.) — Nonius XIII p. 535. || 
piratica] piraticae codd., piratica et coni. Mdhly. 

Comm. Piraticae naves cum secundo iibro commemorentur, 
Sertorii eae fuisse videntur, quarum contra Romanos usum eum 
habuisse Plutarchus narrat. 

91. Neque virgines nuptum a parentibus mitte- 
bantur, sed ipsae belli promptissimos deligebant. 

App. (II 13 D, 18 K, 27 G, I p. 585 Br.) — Arus. p. 503. || mitte- 
bantur] promittebantur coiiii. Ursinus, conlocabantur Dietsch. — delige- 
bant] diligebant Lindenmnn. 

Comm. Feminas adeo belli amantes Hispanas fuisse ex in- 
sequentis fragmenti initio verbisque a Servio laudatis iam Debros- 
sius conclusit. Sed quod coniecerunt editores initio fere libri 
secundi plenius Sallustium de Hispanorum moribus exposuisse, id 
reperto Aurelianensi fragmento minus comprobatum est. — Etenim 
cum utroque fragmento de feminis tantum agatur feminaeque in 
oppugnatione oppidi illius, de qua fr. 92 refertur, insignes gesserint 
partes, non nisi de una hac gente vel de eius feminis Sallustium 
locutum hic esse crediderim. Neque omnino hoc loco temporeque 
accuratioris universae Hispaniae descriptionis occasio erat. 

1 92, <(A matribus parentum facino>ra militaria 

viri<(s memora>|bantur in bellum a<:^ut ad la)>|trocinia 

5 pergent<(ibus, ubi il)>llorum fortia facta <(ca>|nebant. 
Eo postqua<^m Pom)|peius infenso exer<^citu)> | adveii- 



Fragmenta 88—93. 99 

tare comper<(tus^ | est, maioribus natu p<^acem^ j et 
iussa uti faceren<^t sua^jdentibus, ubi nibil ab<(nu>,- lo 
endo proficiunt, se<(para)> tae a viris arma cep<^ere 
ety I occupato prope MeoJJ^rigam>(?) | quam tutissimo 
loc<o ill)>{os testabantur ino<(pes pa)>|triae parientum- 15 
que <(et)> | libertatis, eoque uber<(a^, | partus et cetera 
mul<(ierum)> | munia viris mane<^re)>. } Quis rebus accensa 20 
iu<^ven)>|tus decreta senior^um aspernata) .... 

App. Fragmentum Aurelianense ed. Hauler, Sitzungsberichte 
der Wiener AJcad. vol. 113 (1886) p. 641, Wiener Studien IX p. 30, An- 
zeiger der Wiener Akad. 1886 p. 81, Jordan Sall. op. ed. 3 p. 131. — 
Prima columna partim abscissa folii unius, eiusqm 'in quaternione tertii. 
— Praeterea cf. testim. Serv. ad Aen. X 281 : 'Et secutus Sallustium hoc 
dixit, qui ait Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus 
parentum facta memorarentur a matribus.' || 3. Ultima littera T 
a^it I. — ubi] supplevi, qui illorum Hauler, sed tum canerent expectares, 
quae Jordan, sed viros dictos esse recte edocuit Hauler. — 5. eo] ea A, 
Hauler, correxi, eae Jordan. — 6. Octava F potius quam T. — 10. ab- 
nuendo] admonendo coni. Hartel. — 12. et] addidi; post capere Hauler, 
post loco Jc»-dan interpunxit. — 13. Tertia decima E potius quam I, 
postrema 0, Q, C vel G. Meorigae Vaccaeorum oppidi nomen ex Ptolem. 
II 6, 49 Hauler restituere conatus est. — 14. Postrema littera G potius 
quMm C. — illos] propter spatium scripsi, eos suppl. Hauler. — 16. parien- 
tumquej pariuntumque A. — 17. Postrema fortasse N, M,D vel R, anterioi- 
certe I; eoque ubinam edidit Hauler, ubera bene coni. Hartel, locoque 
jibi nunc Wolfflin; eoque, quod eadem qua quoque significatione usur- 
patum Haulero visum est, ego equidem ea re vel quare interpretari 
malim. — 18. Postremae litterae L hasta extat, suppl. Wdlfflin. — 19. viris] 
viros coni. Hartel. — manere] manerent suppl. Wolfflin. — 21. Postre- 
mae U hasta restat. 

93. (oppidani promiserunt, .... dierum) <mora)> inter- l 

posita si exemp|<(ti ob)>sidione forent, fide | <(soci)>e- 

tatem acturos; nam | <^ant)>ea inter illum Pomj<^peiu)m- 5 

que fluxa pace dubi|<tav>erant. Tum Romanus | 

<^exe)>rcitus frumenti gra;<^tia)> remotus in Vascones | 

<est it)>emque Sertorius mo|<vit s)>e, cuius multum in- 10 

<^terer)>at, ne ei perinde Asiae | <Galli)>aeque vad[e- 

ren]t e facultate. | <^Pom)peius aliquot dies | <^cas)>tra 

stativa liabuit, | <^mo>dica valle disiunctis | <^ab eo) 15 

hostibus, neque propin|<^quae) civitates Ililutudurei | 

<^et . . . .) eores hunc aut illum | <com>meatibus iuvere: 

fames | <^am)bos fatigavit. Dein taj<me)>n Pompeius20 

quadrato (aymine procedit) .... 

App. Fragmentum Aurelianense fvd. fr. 92). Eiusdem constat e 
folii colmnna quarta. || 1. mora] suppl. Wolfflin. — Tertia decima littera 

7* 



100 Sallusti Historiarum lib. II. 

I, E aut T. — 2. fide] fidem A. — 3. Prinia veri similUnie E, secimda I 
aut T. — 4. Prima E aut T, cuncta suppl. Wolfflin. — 7. 8. Primarum 
cuiusque R lineae extant. — gratia] suppl. Wolfflin. — 9. est itemque] 
suppl. Wolfflin. — movit se] mon . . . A, corr. Hauler. — 10. Post E 
fortasse a manu sec. T adiectum est. An scribendum, est: itemque Sertorius 
monitus (scilicet rebus antea gestisj et cuiusmultum intererat.^ — 11. Prima 
secundaque AT t>er AI, vix M. — Galliaeque vaderent] conieci, atque 
vadi e facultate A, ne ei periret Asiae spes Hartel, perinde Asiae [iter 
ut Italiae iuterclude^retur Hauler, totum versum excidisse ratus, uterque 
vero a voce atque novum incipiens enuntiatum. Quae ipse scripsi, non 
multum a codicis memoria recedunt, illud vero, quod Pompeius vadi e 
facultate moratus esse dicitur, probari mihi non potest; immo, si vadum 
habuisset, celeriter abiisset; aquandi e facultate coni. Wolfflin. — 13. Pri- 
mae M Imsta superest. — aliquot] aliquod A. — 16. Prima D potius quam 
vel Q. — 16. ab eo] suppl. Wolfflin. — 18. Prinia E potius quam T. 
— 19. Primae M Jmsta reliqua est. 

Comm. Res agi videtur in Vaccaeorum finibus; etenim hos 
indicat et Meorigae oppidi nomen, dummodo recte suppletum sit, et 
quod postea Pompeius ad Galliam oramque maritimam versus pro- 
fectus ad Vascones pervenit; accedit quod de illius regionis oppidis, 
velut Clunia, paulo antea pugnatum esse constat. Pompeius igitur 
urbem illam acriter defensam aggressus mox Sertorio adveniente 
obsidionem solvit et in biberna recessit. Ceterum quod Plutarchus 
tradit Pompeium TceQt OvaxKaiovg dLaistfjLaGai, errori tiibuendum 
erit, inde fortasse explicando, quod ubi a Metello discessit, sane pri- 
mum in Vaccaeos, ut videtur, profectus est. 

94. Titurium legatum cum cohortibus quindecim 
in Celtiberia hiemem agere iussit praesidentem so^ios. 

App. (E 28 D, 34 K, 52 G.) — Arus. p. 498. 

Comm. A Pompeio Titurium missum esse veri simHe est, 
quoniam Metelli exercitus Hispania plane excessit et in Gallia hie- 
mavit. — Ceterum res fr. 94 — 97 narratae in codice Sallustiano 
antiquo sex columnas dimidiamque foliorum paris in quaternione 
medii complexae sunt: restant una et dimidia columna, in quibus 
initium epistulae Pompeianae scriptum fuisse facile emetiaris. 

95. li saltibus occupatis Termestinorum agros 
invasere frumentique ex inopia gravi satias facta. 

App. (II 29 D, 35 K, 98 G, II p. 77 Br.) — Nonius II p. 172. || ii] 
in codd. (etiam F), corr. L. Maller., hi Jimius, his Mercier. — Termesti- 
norum] tmextrinorum L, extemorum F, termextrinorum F man. sec, 
terme — extrimorum agros externorum H, tamen extemorum G, L man. 
sec, corr. in H, Termestinorum restituit Lipsius. 

Comm. Cum Termestini usque ad postrema belli Sertoriani 
tempora a Sertorii partibus steterint, deinde ex inopia gravi hoc 
fragmento dicta sequitur eos, qui in agros invaserunt, milites fuisse 
Romanos. Ac Pompeiani quidem fuerunt, quoniam Metellus eo de 




Fragmenta 93—98. 101 

quo agitiir tempore hac in regione non iam bellavit; fortasse autem 
ipsius Titurii legati cohortes significatae sunt, namque inde a 
Vaccaeis Vasconibusque in medios Celtiberiae populos proficiscenti 
prope Termestinos iter faciendum est. 

96. Multique commeatus interierant insidiis la- 
tronum. 

App. (11 51 D, 48 K, 96 G, I p. 621 Br.) — Nonius VI p. 449. || multi- 
que] multisque ed. L. MiiUer, qiiod nescio typographi mendum coniectmane 
sit. — interierant] interfecti erant corr. Douza. 

Comm. Non urbi Romae a praedonibus, quod voluit Kritz, 
sed Pompeiano exercitui commeatus a latronibus demptos esse recte 
Dietsch ex usu vocis latronis comprobavit. 

97. Argentum mutuum arcessivit. 



App. (n 72 D, 94 K, 58 G, I p. 398, 446 Br.) — Priscian. X (II p. 534). 

Comm. Alienum aes ad exercitum alendum se contraxisse ipse 
testatur Pompeius ep. 9: *ego non rem familiarem modo, verum 
etiam fidem consumpsi.' Quare quin hoc fragmento Pompeius 
dictus sit, non est dubium. 

98. Epistula Cn. Pompei ad senatum. 

'Si adversus vos patriamque et deos penatis tot labores l 
et pericula suscepissem, quotiens a prima adulescentia ductu 
meo scelestissimi hostes fusi et vobis salus quaesita est, nihil 
amplius in absentem me statuissetis, quam adhuc agitis, patres 
conscripti, quem contra aetatem proiectum ad bellum saevissi- 
mum cum exercitu optime merito, quantum. est in vobis, fame, 
miserrima omnium morte, confecistis. Hacine spe populus Ro- 2 
mahus liberos suos ad bellum misit? Haec sunt praemia pro 
vobieribus et totiens ob rem publicam fuso sanguine? Pessus 
scribendo mittendoque legatos omnis opes et spes privatas 
meas consumpsi, cum interim a vobis per triennium vix annuus 
sumptus datus est! 

Per deos immortalis, utrum censetis vicem me aerari prae- 3 
stare an|| exercitum sine frumento et stipendio habere posse?(A) 

Testimonium: 3. Diomedes p. 366: Sallustius secundo ait: 'utrum 
vicem me aerari praestare creditis.' 

App. (H 96 D, m 1 K, p. 103 G, n p. 72 Br., Jordan Sall. ed. 3 p. 118.) 
— 2. hacine spe] sic V. — volneribus] sic V. 

3. aerari] V Sall., eram M, A m. pr. Biom^dis, qui etiam aerari 
legisse videtur. — censetis vicem me] me vicem V, vicem me . . . cre- 
ditis Diomedes. Inde ab exercitum sine frumento fragmenti Aurelia- 



102 Sallusti Historiarum lib. 11. 

4 Equidem fateor me ad hoc bellum maiore studio quam con- 
silio profectum, quippe qui nomine modo imperi a vobis 
accepto diebus quadraginta exercitum paravi hostisque in cervi- 
cibus iam Italiae agentis ab Alpibus in Hispaniam summovi; 
per eas iter aliud atque Hannibal nobis oportunius patefeci. 

5 Recepi Galliam, Pyrenaeum, Lacetaniam, Indicetes et primum 
impetum Sertorii victoris novis militibus et multo paucioribus 
sustinui hiememque castris inter saevissimos hostis, non per 

(B) 6 oppida I neque ex ambitione mea egi. Quid deinde proelia 

aut expeditiones hibernas, oppida excisa aut recepta enumerem? 
Quando res plus valet quam verba: castra hostium apud Su- 
cronem capta et proelium apud flumen Turiam et dux hostium 
C. Herennius cum urbe Valentia et exercitu deleti satis clara 
vobis sunt: pro quis, o grati patres, egestatem et famem red- 

7 ditis! Itaque meo et hostium exercitui par condicio est; nam- 
que stipendium neutri datur, victor uterque in Italiam venire 

8 potest. Quod ego vos moneo quaesoque, ut animadvertatis 

(C) 9 neu cogatis necessitatibus privatim mihi consulere. Hispaniam 

citeriorem, quae non ab hostibus tenetur, nos aut Sertorius ad 
internecionem vastavimus praeter maritimas civitates, ultro 
nobis sumptui onerique; Gallia superiore anno Metelli exerci- 
tum stipendio frumentoque aluit et nunc malis fructibus ipsa 
vix agitat; ego non rem familiarem modo, verum etiam fidem 

nensis incipit folium in quaternione seoctum, quod idem cum fr. 92 et 93 
cohaeret, ed. Hauler, revue de philol. X p. 122, Wiener Studien IX p. 31, 
quartam praeterea huius folii columnam ed. idem in Sitzungsber. d. Wien. 
ATcad. phil.-hist. Cl. vol. 113 (1886) p. 659, Anzeiger d. Wiener AJcad. 
1886 p. 82, Jordan Sall. ed. 3 p. 132. 

4. imperi] A, imperii V. — cervicibus] cervibus A. — Italiae] In- 
taliae A. — agentis] V, agentes A. — nobis] novis A. — patefeci e. q. s.] 
tefeci recepi Galliam syllabas om. A. 

5. Lacetaniam] lacetaniam Hubner, Jordan, Laletaniam Carrio, sed 
cf. Strabon. III 4, 10 (p. 161), Plin. III 21. — Indicetes] Indigetis V, In- 
digetes potius quam Indigetis A, cf. Philipps, Sitzungsher. d. Wien. Akad. 
iMl. hist. Cl. vol. 67 (1871) p. 762. — Sertorii] Sortorii A. — novis] 
nobis A. — sustinui] sustinuit A, substinui V. — hostis] A, hostes V. 
— ambitione mea] V, ambitionem A, mea om. Hauler. 

6. apud] aput bis A. — Turiam] Durium A V, corr. Ursinus. — 
exercitu] exercitus A. — vobis] V, nobis A. — quis] quois A. 

9. quae] om. A, qua coni. Dietsch. — vastavimus] vastabimus A. — 
maritimas] maritumas V. — onerique] onorique V, aerique sunt A, quae 
ante ultro add. Aldus, ulterior coni. Schone, onerique sunt Hauler, at 
talis appositio Sallustiano in sermone nihil habet, quo offendamu/r. — 
agitat] agitate A. — non] om. A, neque ego coni. Hauler. — famjmiHa- 
rem sic A. — etiam] om. A. 



Fragmenta 98—100. 103 

consumpsl. Reliqui vos estis: qui nisi subvenitis, invito et 10 

praedicente me exercitus hinc et cum eo omne bellum Hispaniae 

in Italiam transgradienjtur.' (D) 1 

Hae litterae principio sequen|tis anni recitatae in senajtu. 
Sed consules decretas | a patribus provincias in|ter se paravere: 5 
Cotta Galliam citeriorem habuit, | Ciliciam Octavius. Dein | 
proximi consules L. Lu cullus et M. Cotta litteris | nuntiisque 10 
Pompei gravi ter perculsi cum summae | rei gratia tum, ne 
exerci tu in Italiam deducto neque | laus sua neque dignitas | 15 
esset, onmi modo stipendium <^e>t supplementum pajravere, 
adnitente maxi me nobilitate, cuius plerijque iam tum lingua 20 
ferociam | suam et dicta factis seque'<(bantur^. 

10. nisi] nise A. — invito] etvito A. — praedicente] predicente A. 

— hinc] hic A^ corr. fortasse man. sec. — Italiam] Italia A man. pr. — 
transgradientur] sic A, transgredientur F. 

Columna qtmrta. — 3. recitatae] recitate A. — 4. sed] set A. — 
6. paravere] partivere coni. Wolfflin. — 7. citeriorem] ulteriorem coni. 
Hauler, confundens, credam, annos 74 et 73. -^ 9. proximi] proxumi A. — 
11. Pompei] sic A. — 12. summae] summe A. — 17. Quinta (E) evanuit. 

— supplementem] suplementum A. — 21. Postremae incertae, aut Q'E 
aut QE (que e) aut M lectae sunt, sequebantur optime suppl. Hauler. 

Fragmenta incerta, fr. 99 — 114. 

Incertum quonam fuerit argumento fr. 52, deinde obscu- 
rum quam ad rem spectet etiam fr. 42 initium est> sed utrius- 
que fragmenti certa quodammodo sedes putanda est. Ex iis 
quae secuntur fragmentis 

ad res hello ac pugnis gestas spectant fr. 99 — 105, 
deinde de obsidionibus quibusdam agi videtur fr. 106 — 108, 
denique ignoti argumenti obscuraque sunt fr. 109 — 114. 

99. Parte legio<^num^ flumen transducta castra 
dilatavit. 

App. (II 57 D, 66 K, 48 Gr.) — Arus. p. 513. || Parte legionum] parco 
legio JV, parva coni. Kritz, Pario Gerlach, ponte, pontone, parone vel 
barca Dietsch, parte legionis Keil, legionum malui. Ipsam legionem dila- 
tasse castra a Sallustio dictwm esse minus veri simile videtwr, quoniam 
talium semper fere rerum auctor imperator appellari solet; quare ahiectis 
ceterorum coniecturis Keilium fere secutus sum. 

• 

100. Suos equites hortatus vado transmisit. 

App. (11 62 D, 71 K, 49 G, I p. 471 Br.) — Arus. p. 513. 



104 



Sallusti Historiarum lib. IT. 



101. Ictu eorum, qui in flumen <(se> ruebant, 
cabantur. 

App. (n 63 D, 72 K, 71 G, I p. 471 Br.) — Donat. ad Terent. Adelph. 
III 2, 21 : 'Ruere activam vim habet. Salustius in secundo e. q. s. . . . ruere 
enim est toto corpore uti ad impellendum, quod faciunt, qui ipsi prae- 
cipites alios prostemunt.' || in flumen se] in flumen 0, idem coniecerat 
antea Dietsch, se addidi ex iis, quae Donatus ad locum Sallustianum 
adnotavit, in flumine D, vulgo. — ruebant] 0, vulgo, ruebantur D. 

Comni. Ad pugnam Valentiae factam haec spectare conicere 
possis, cum fragmenti recorderis II 54, quo iuxta ipsum flumen 
Turiam tum pugnatum esse efficitur. Quod vero in fluvio magna 
pars militum interiisse narratur, bene convenit cum proelio illo, 
quo decem milia hominum perdidisse Perperna a Plutarcho refertur. 
Attamen cum plura singulaque de pugna Valentiana raemorata 
non sint et rem, qualis fragmento hoc describitur, etiam aliis in 
proeliis accidisse haud abnuendum sit, velut ad Sucronem fluvium 
proeliove Turiensi vel certe alio bello secundo libro narrato, inter 
incerta hoc fragmentum seponere malui. 

102. Neque subsidiis, uti soluerat, compositis. 
App. (n 55 D, 64 K, 48 G, H p. 468 Br.) — Prisc. IX (H p. 489). 

103. Ille festinat subsidiis principes augere et 
densere frontem. 



App. (H 59 D, 68 K, 100 G, II p. 550 Br.) — Eutych. p. 482. || festi- 
nat] om. P. — densere] densare P. — frontem] fontem codd. 

104. Terror hostibus et fiducia suis incessit. 

App. (II 60 D, 69 K, 41 G.) — Arus. p. 488. || et] es N, et Heinsius, 
quod iam in Perizoniano extat codice, om. Keil, ex fiducia sui Linde- 
mann, vulgo. 

105, Circumventis dextera nuda ferrum, saxa aut 
quid tale capita adfligebant. 

App. (II 61 D, 70 K, I p. 637 Br.) — Arus. p. 456: 'adflictus illam 
rem, Sal. hist. III .... idem hist. 11.' e. q. s. || circumventis] circumventi 
vulgo, circumventus coni. Keil. — dextera] sic N, a dextera Lindeman/n, 
vulgo. — ferrum saxa aut quid tale] ferrum erat saxa aut quid tale N, 
unde ferrum erat Lindemann, nuda ferro erat Cassel, erat glossema (vel 
dittograpMam potius) iure seclusit Dietsch, ferro saxo aliis telis coni. 
idem audacter, ferramenta etc. Keil. — capita] capit N. — adfligebant] 
adfligebantur Dietsch, circumventus .... adfligebat Keil. — Si ad Aru- 
siani lemma verba confoi-mare cum Dietschio velimus, accusativos ferrum, 
saxa tolerare nequeamus nimiumque a codicis memoria recedere cogamu/r; 
quare non tam bene congruere Mrusiani lemma et exemplum praefero; eos 
vero, qui circumventi sunt, ab hostibus saxis ferroque oppressos esse, non 
aggredientes ab circumventis , id quod vulgo putatur, ex similium rerum 
natura historiaqu^ consequi mihi videtur. 



Fragmenta 101—113. 105 

106. E muris panis sportis demittebant. 



App. (E 53 D, 60 K, 91 G, II p. 57 et 92 Br.) — Nonius II p. 177. 
panis] canes codd. (etiam F), corr. Mahly, etenim ad sportas soli panes 
quadrare videntur; cives Lipsius, clam se Wagner, arenas vel caena eoni. 
Dietsch. — sportis] spartis coni. Kritz contra Nonii lemma. — demitte- 
bant] dimittebant codd. (etiam F), cmr. Aldus. 

107. Murum ab angulo dexteri lateris ad palu- 
dem haud procul remotam duxit. 

App. (n 68 D, 82 K, 67 G, II p. 104 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad 
Aen. I 423. 

108. Moenibus deturbat. 

App. (n 75 D, 100 K, 65 G, II p. 104.) — Nonius II p. 101. 

109. Ne illa tauro paria sint. 



App. (n 9 D, 14 K, 6 G, I p. 495 Br.) — Donat. ad Terent. Andr. 
IV 2, 23. II paria sint] D, paria sunt 0, parias inte P. 

Comm. Priorum opinionem editorum, qui tauri mentione 
decepti de Corsica insula a Liguribus detecta fragmentum dictum 
esse intellexerunt, satis refutavit Dietsch ; sane agi videtur de 
bestiarum aliquo genere, quod aut in Hispaniae aut in Asiae 
minoris aut in Sardiniae descriptione appellatum esse conicere liceat. 

110, Omnia sacrata corpora in ratis imposuisse. 



App. (II 65 D, 74 K, 88 G, II p. 116 Br.) — Arus. p. 483. || sacrata 
corpora] sauciata coni. Dietsch, sacrata pecora Wolfflin sed cf. fr. I 98. 

Comm. De hominibus e patria emigrantibus (velut de Troianis) 
vel de incolis hostem effugientibus hoc loco agi conicere possis. 

111. Ita fiducia quam argumentis purgatiores 
dimittuntur. 



App. (U 89 D, 87 K, 62 G, I p. 267 Br.) — Nonius IV p. 310. — 
Donat. ad Terent. Hecyr. IV, 1, 13. — Id. ad Phorm. I 4, 28. — Serv. 
(schol. Dan.) ad Aen. II 61. || argumentis] argentis C schol. Verg. — quam] 
post argumentis repetit Don. ad Phorm. — purgatiores] purgationes 
B, Gen., HNonii. — dimittuntur] littera d. abbrev. ODon. ad Hecyram. 

112. Obviam fuere. 



App. (H 74 D, 95 K, 32 G, I p. 597 et 603 Br.) — Charis. p. 209. 
113. Audaciter. 



App. (II 78 D, 101 K, 64 G.) — Prisc. XV (III p. 76). 



106 Sallusti Historiarum lib. II. Fragmentum 114. 

114. Et Poeni ferunt adversus .... 



App. (E 84 D, 90 K, 63 G, I p. 446 Br.) — Donat. ad Terent. Phorm. 
I 3, 19. II Poeni] poni OD. — ferunt] fere D, ed. pr., fef 0. — Post ad- 
versus quattuor laudavit voces Donatus in libris ita abbreviatas a. n. 
c. m., quMe ut supplerem mihi quidem non contigit. 

Comm. Poenorum commemorandorum locus Sallustio datus 
erat, et ubi de Sardiniae antiquitatibus (cf. fr. 5) et cum de Car- 
thaginis Novae historia referebat (fr. 56 et 67). 



LTBEE III. 

ARGUMENTUM. 



Tertio libro initium fecisse Sallustium enarrandi a mari- 
tima M. Antonii expeditione ex Aurelianensis fragmenti fine 
sequitur (vid. supra p. 59) ^ dein statim bellum Cretense suc- 
cessisse consentaneum est. Mox cum res anni 74 urbanae una 
cum eiusdem anni consulibus (cf. fr. 11 98, D) commemoratae 
esse nequeant (neque enim spatio unius folii inter fr. 11 98 et 
III 5 reliquo eas contineri crediderim), beUo piratico easdem 
continuo successisse necesse est; quibus adnexas esse res puto 
bello Mithridatico anno 74 hiemeque 73 gestas; namque etiam 
apud Plutarchum Luc. c. 7 utrumque arte cohaeret, in utra- 
que vero re praecipue de eodem homine, L. LucuUo, agitur; 
itaque haec secundo capite congessi. Sed finem fecisse libri 
opinor et exitum belli Sertoriani et tumultus gladiatorios, quon- 
iam et illud bellum ad ipsum annum 72 decurrit et fugiti- 
vorum quoque res anno 72 usque ad M. Crassi imperium gestas 
hoc libro contineri docemur fr. 108; subsecutum autem esse 
bellum Spartacium Sertorii morti ex ordine, quo apud Appia- 
num ea referuntur, concludere licet. Medio igitur libro restant 
imprimis ea, quae contra Mithridatem anno 73 gesta sunt, dein 
minores quaedam res, quae ex annis 74 et 73 memorandae 
erant, Hispanienses, Macedonicae, Thracicaeque et urbanae, qui- 
bus in enarrandis temporis maxime ordinem sequi praestat. 
Quare primum capitis tertii obtinet locum bellum Hispaniense; 
hoc vero, cum Plutarchus Sert. c, 24 et 25 plane omiserit duos 
hos annos ac statim de anno 72 referat, eodem conexu apud 
Sallustium extitisse veri simile est; tum ex anno 73 prius di- 
cendae erant res domi actae; dein Curionis reditum habitumque 



108 Sallusti Historiarum lib. III. . 

de Dardanis plane subactis ab eodem triumphum, postremo 
M. Luculli in Thraces profectionem subnexui. Quarto cwpite 
res in Asia anno 73 gestae secuntur, in quas medias longiorem 
de situ Ponti digressionem inseruisse Sallustium scimus; quam 
quonam narrationis momento auctor exhibuerit cum nesciamus, 
omnino sub finem capitis eius addere malui. Quinto sextoque 
capitihus exitum Sertorii, Spartaci initia contineri iam monui. 



CAPUT I. 
Bellum piraticum et Cretense al) Antonio gestum, fr. 1 — 16. 

Inest Cretae insulae descriptio, fr, 10 — 15. 

Enarratio. 

Quamquam a P. Servilio Isaurico, qui modo nominatus est, 

1 praedpnum principia Pisidia Isauriaque subacta erant (f r. 1), 
tamen adeo iam anno 75 mare ipsum atque 'Italiae maritima 
et provinciarum plena hostium' (or. Cott. 7) fuerunt, ut denuo 
occurrere huic malo senatus decrevit. Atque ne singuli prae- 
dones a singulis ducibus impugnarentur, imi imperatori totum 
bellum mandare maluit; itaque M. Antonius 

*agrati Cottae consulis et Ce- ^M. Antonius curator tuendae 

thegi factione in senatu cura- totius orae maritimae, qua Bo- 

2 tionem infinitam nactus totius manum erat imperium (f r. 2), 

3 orae muritimae.' (Ps. Ascon. ^ non solum ipse nequam (fr. 3), 
ad Cicer. Verr. II 8, Or. verum etiam comitibus pessi- 
p. 206.) mis.' (Ps. Ascon. ad Cic. 

Div. 56, p. 121.) 

4 Qui postquam ex urbe egressus est (fr. 4), primum in 
5, 6 mari Ligustico (fr. 5), dein ad Hispaniae oram (fr. 6) contra 

praedones incolasque bellavit, tum ad Siciliam profectus *et 
Siciliam et provincias omnes depopulatus est' (Ascon. 1. 1., 

7 adde fr. 7); nonnumquam vero Romanorum classis eo duce a 

8 praedonibus devicta esse videtur (fr. 8). 

Dein postero anno 73 ipsam Cretam insulam petiit, nam- 
que 'favisse Mithridati videbatur, hoc placuit armis vindicare. 



Argumentum. — Enarratio 1 — 16. — Fragmenta 1. 2. 109 

.... invasit iiisulam cum iiigenti qurdem victoriae spe atque 
fiducia, adeo ut plures catenas in navibus quam arma portaret; 
dedit itaque poenas vecordiae, nam plerasque naves intercepit 
hostis captivaque corpora religantes velis ac funihus suspmdere 
(fr. 9) ac sic velificantes triumphantium in modum Cretes por-9 
tibus suis adremigaverunt' (Florus. I 42). Tamen Antonius 
ad insulam naves appulit. Sed hoc loco de situ Cretae insulae 
Sallustius pauca quaedam exposuit. Namque (Mela II 112) 
'iam in medio mari (fr. 10) ingens et centum quondam urbi- 10 
bus habitata Creta ad orientem promunturium Samonium 
(fr. 11), ad occidentem Criumetopon immittit'; (Solin. c. XI 4) 11 
'inter ortum porrigitur et occasum tractu longissimo, hinc Graecia, 
illinc Cyrenis obiacentibus; a septentrione Aegaeis et suis aesti- 
bus verberatur, .... ab austro Libycis undis perfunditur et 
Aegyptiis; .... ager Creticus .... lupos vulpes aliaque qua- 
drupedum noxia nusquam educat; serpens nuUa, larga vitis, 
mira soli indulgentia' (f r. 12). Dein inter locos fabulis notos etiam 12 
Otios campos (fr. 13) Sallustius appellat, praeterea 'inter coUes, 13 
quod ibi nutritum lovem accepimus (fr. 14), fama Idaei montis 14 
excellit'; postremo res quoque a Minoe rege gestae dictae sunt 
(fr. 15). 15 

Sed Antonius turpiter cum Cretensibus foedere facto tamen 
postea Cretici cognomen a senatu accepit et anno fere 71 ex 
morbo mortuus est (fr. 16). 16 

Fragmenta. 
1. Inter recens domitos Isauros Pisidasque. 

App. (III 53 D, 31 K, 91 G.) — Arus. p. 482: 'Inter illud pro cum 
illud agitur Sall. hist. III' e. q. s. 

Comm. Falsam Kx*itzii hoc de fragmento senteutiam iure 
abiecit Dietsch; neque enim loci significationem inesse voci inter^ 
sed temporalem habere vim sequitur et ex Arusiani verbis et col- 
lato Catil. c. 43: 'inter haec parata atque decreta.' 

2*. Qui orae maritimae, qua Romanum esset im- 
perium, curator<(nocent^ior piratis. 

App. (m 55 D, 59 K, 65 G, II p. 348 Br.) — Schol. ad luven. Vm 105. || 
curator nocentior] contrarius PS, vulgo, contra piratas coni. Buhnken, 
curator ex Ciceronis scJwliasta restitui, adversus piratas temptavi Proleg. 



110 Sallusti Historiarum lib. III. 

(I) p. 72, damnosior egregiam coniectmam comiter mihi scripsit Ch. 
Stephan, nocentior ut propius accederem ad Sallustianum sermonem 
scripsi, cf. lug. c. 31, 12. 

3. Perdendae pecuniae genitus et vacuus a curis 
nisi instantibus. 




App. (m 54 D, 65 K, G, II p. 346 Br.) — Arus. p. 476 usque ad 
genitus. — Ps. Ascon. ad Cic. Verr. I 60 (p. 176 Or.): 'Hic est M. An- 
tonius dissolutissimus curator totius orae maritimae . . . .quem Sal- 
lustius ait perdendae .... genitum et vacuum' e. q. s. || et vacuus] 
vacuusque Gerlach, Kritz. 

4*. Antonius paucis ante diebus erupit ex urbe. 



App. (Inc. 121 D, 84 G.) — Audax exc. (VHp. 353). — Probus inst. 
(IV p. 149) usqiie ad diebus. || Antonius] om. BProbi. — erupit ex urbe] 
om. Probus. 

Comm. Quidnam brevi postea, quam Antonius ex urbe pro- 
fectus est, acciderit sane nescimus, sed huc referendum esse frag- 
mentum patet. 

1 5. {Ldgurum) <^Co)>pias Antonius ha^ud fa^jcile pro- 

hibens a <^navibus^, | quia periaci telu<^m pote)>|rat 

5 angusto intr<(oitu, ne>|que Mamercus host<(ium navis^ 

I in dextera commmu<(nis^ | classis aestate qu<(ieta)> | 

tutior in aperto s<^eque>jbatur. lamque diebus al<(i- 

10 quot)> I per dubitationem <^tritis)>, | cum Ligurum prae- 
s<^idia cessissent)> | in Alpis, Terentun<^orum ac)>|citu 

15 quaestio fac<^ta ad)> | Sertorium perve<^hi cum) | An- 
tonio ceterisque p<lace)>iret, navibus in Hispa<niam)> 
I maturare. Postqua<|m vero)> | in Aresinarios ve<^nere 

20 om^lni copia navium l<|onga)>lrum, quas reparat<^as 
ha)>|bebant quaeque no<^n)> (tempestatibus afflictae erant). 

App. Fragmentum Aurelianense. Prima columna folii unius, 
postremi scilicet, quod iam monui, quaternionis illius, cuius margo dexterior 
abscissus est; ed. Hauler, Sitzungsberichte d. Wiener Akad. pMl.-hist. Cl. 
vol. 113 (1886) p. 665, Wiener Studien IX p. 33, Jordan Sall. op. ed. 3 
p. 133. II 1. copiasj suppl. Hauler, scilicet hostium. — 2. a navibus] a 
portu vel ab impetu suppl. Hauler, a navibus ego secundum ea, quae in 
Comm. infra exposui. — 3. Utidecima I aut L. — 4. introitu] suppl. 
Wolfflin. — neque] aut neque aut sed Q(uintus) Hauler. — 6. dextera] 
sic A. — 7. quieta] suppl. Wolfflin. — 8. Postrema littera aut S aut P 
aut D lecta est. — 9. (seque)batu A man. pr., R additum videtur a manu 
sec. — Postremae litterae AL incertae, fortasse \J vel M.. — 11. Ultima S 
admodum dubia; praesidia issent Hauler, cessissent sensui aptius puta- 
bam, cum vero mutrum ad spatium quad/raret, iam codicis lectio corrupta 



Fragmenta 2 — 6. 111 

fuisse videtur. — 13. facta] facta est Hauler, idem post pervehi inter- 
pu/ngit et navibus maturare verbo placeret subiungit. Ego eqiiidem tauto- 
logiam vitare cupiens, quae inest duobus enuntiatis ad Sertorium pervehi 
et navibus in Hispaniam maturare^ maturare historicum quem dicunt in- 
finitivum intellego. — 14. Duodecima R incerta. — 15. Ultima P vel E. 
— 17. postquam vero] postquam Hauler, vero addidi propter spatium. — 
18. Aresinarios] Norui nominis littera T potius quam E visa est, postrema 
versus littera E potius quani I. — 20. Octava P vel R, nona E vel 1, un- 
decima potius A quam R, tertia decima A, M vel 0. — non] novae acces- 
serant Hauler, similem quandam eius, quam dedi, sententiae extitisse putaverim. 

Comm. Cum Romani ea re periclitentur, quod angusto in- 
troitu tela utrimque in eos iaci possunt, sequitui' hostes (scilicet 
Ligures) uon solum montes, sed etiam litus portumque tenere, Ro- 
manos vero non in portu obsessos esse, quod ratus est Hauler, sed 
eum aggredi; accedit, quod Mamercus, Antonii legatus, in aperto 
praedones impugnare dicitur. Antonius igitur castellum aliquod 
praedonum in litore Ligustico situm adoritur; tamen neque ipse in 
portum telis utrimque in se iactis intrare potest neque Mamerco 
ut piratas, qui incolas castelli illius adiuvant, insequatur contingit. 
Ceterum Aresinarii et Terentuni adhuc nobis ignoti gentes esse 
Hispaniae videntur; Mamercum hunc esse Aemilium Lepidum cos. 
anni 77 Hauler coniecit; at eundem postea legati loco functum 
esse negaverim. 

6. (disiunctus altissim)o flumine Diluno j <(ab ho8)>ti- i 
bus, quem trans'<gradi> vel paucis prohiben|<(tibus 
ne^quibat, simulatis | <(transi)tibus aliis haud longe 5 
; <^a loco i^llo classe, quam e|<^vocara^t; temereque 
textis raj<(tibus ex^ercitum transdu<(xit, tum)> prae- 
misso cum equij<(tibus)> IVIanio legato et parj^te na^vium lo 
longarum ad| .... insulam pervenit, | <(ratus> impro- 
viso metu | <posse)> recipi civitatem com|<(meati>bus 16 
Italicis oportu|<(nam^. Atque illi loco freti ni|<^hil de)> 
sententia mutavej<(re; qu)>ippe tumulum latej<(ribus 
i>n mare et tergo editis, | <^ad hoc)> fron<(te)> ufangusto 20 
I <^ita har)>enoso ingressu, du <(plici)> (muro muniverant). 

App. Fragmentum Aurelianense. Eiusdem folii columna 
quurta; margo sinisterior uvulsus est; ed. Hauler et Jordan, cf. fr. 5. J 
1. Diluno] potius quam Diiuno A. — 3. Prima N aut U. — 5. Prima T 
aut P. — haud] aut A. — 6. Prima M, L, T vel I, secunda I vel L; aut 
longe acta alio classe Hauler, haud longe scripsi, quoniam Iwc aut illud 
fedsse Antonium dici omnino nequit; Hauleri [sententiam si cxpresseris, 
atque scribendum est; deinde a loco illo supplevi. — 7. evocarat] supplevi, 
emiserat Hauler; classem non emissam esse ab Antonio res ipsa sequentes- 
que versus docere mihi videntur; evocavit classem Antonius, scUicet ex 
aUo in Dilunum flu/vium. — temereque textis] temere . m . exis A, textis 




112 Sallusti Historiarum lib. IIl. 

corr. Hauler. — 10. Prinia R vel M, Manip vel Afranio Hauler. — 14. Prinia 
tertiaque (R, C) non tam certae. — 16. Prima A vel ISI, secunda potius E 
quam T, at aeque Hauler, atque malui, cum nihil sit, ad quod illud aeque 
referatur. — 19. mare] mari A, corr. Hauler. — 20. Prima fortasse M 
vel N, quarta certo N, sexta fortasse E, septima U vel N, secunda, tertia 
(pro quis unam fuisse litteram fortasse veri similius est), quinta evanue- 
runt; monte in A fuisse non negavit Hauler, qui scriptum esse a Sal- 
lustio talique fronte, ut angusto et harenoso ingressu clu(bius pes hae- 
reret) coniecit (et harenoso Wolfflino dehetur); quae dedi minus quam illa 
abhorrere a Sallustio videntur. 

Comm. Agi rem in Hispania, ipsum Antonium cum exercitu 
in litore iter facere classemque iuxta oram vehi apertum est. De- 
inde cum adversum insulam illam advenit, non ipsam eam aggre- 
ditur, sicut descriptione edocemur, sed promunturium in litore ab 
hostibus communitum, cuius tria latera in mare prosiliebant, frons, 
i. e. pars Eomanis in litore proficiscentibus adversa, angustus ha- 
renosusque fuit. Dilunus fluvius ubi sit, deinde insulae eius quod 
nomen fuerit, adhuc ignoramus. 

7*. Grraviores bello, qui prohibitum venerant 
socii, se gere<^re). 

App. (Inc. 50 D, 16 K, 30 G, H p. 59 Br.) — Donat. ad Hecyr. V 1, 33. || 
graviores] graviorem OD , correxi, graviore vulgo. — prohTbitum] 0, pro- 
hibitus D, ed. pr., prohibituri vulgo. — se gerere] segere O, fregere D, 
frigere vulgo in Donato, socios fregere Ciacconius, regere Dietsch, gra- 
viorem . . . fugere Klotz. 

Comm. Haud inepte Debrossius verba de legionibus Pim- 
brianis Asiam provinciam vexantibus dicta esse censuit, tamen etiam 
aptius ad Antonianos haec spectare tibi videbuntur, modo conferas 
et quae de Antonii bello supra laudavi et Dionis locum XXXVI 23, 2: 
e^ensfiTtov ^sv kccI vuvzi.iia nal GtQaTrjYovg, &g nov Tiad' shciStov 
r&v jtQoaayYsXXofisvcov SKivovvro, STCQartov <J' ovSsv, cckXa nal noXv 
nlsico tovg 6v{i(iuiovg ^t' avrmv SKsivcav iralaiTtaQOvv. 

8. Et forte in navigando cohors una grandi pha- 
selo vecta a ceteris deerravit, marique placido a duo- 
bus praedonum myoparonibus eircumventa. 



App. (in 56 D, 88 K, 63 G, I p. 545 Br.) — Nonius XIII p. 534. — 
Id. ibid. infra- usque ad deerravit. 

Comm. Cum res navalis inter praedones Romanorumque 
exercitum gesta hoc loco narretur, deinde cum tertii libri frag- 
mentum sit, ad Antonii res gestas id referre non dubito. Ceterum 
utrum ad pugnam aliquam cum piratis factam an illud ad proe- 
lium, quo Antonii classis a Cretensibus victa atque capta est, frag- 
mentum pertineat, incertum est. 



Fragmenta 6—12. 113 

9. In quis notissimus quisque aut malo depen- 
dens verberabatur aut immutilato corpore improbe 
patibulo eminens affigebatur. 

App. (TV 40 D, 48 K, 24 G, II p. 357 Br.) — Nonius IV p. 366. — 
hist. lib. in BHGen., Luc. Muller, lib. IV G, vulgo. || aut malo] et codd., 
corr. Bentinm, ec {i. e. ex) coni. L. Muller. — dependens] deperdens codd. 
— immutilato] mutilato coni. Lipsius, mulcato Ursinus, iu/re defendit 
Kritz. — improbe] improbi codd., corr. Lipsius, improbo coni. Corte, in 
prora Carrio, in prori L. Miiller, in puppi Putscli. — eminens] eminenti 
coni. Dietsch. 

Comin. Ad victoriam Cretensium de M. Antonio reportatam 
referendum esse hoc fragmentum — id quod acute coniecerat iam 
Debrossius, reliqui rursus abiecerant — e Flori loco supra lau- 
dato elucet. 

10*. Serv. ad Aen. III 104: 'Medio Ponto, potest qui- 
dem intellegi secundiun Sallustium longe a continenti.' 

App. (in 57 D, 60 K, inc. 60 G, 11 p. 350 Br.) 

Comm. Aut medio ponto aut — quod quidem Sallustiano 
sermoni aptius est — medio mari Sallustii esse verba iure priores 
editores affirmarunt, falso Kritz atque Dietsch longe a continenti 
pro Sallustianis habuerunt. Etenim illud cum Servius legisse se 
in Sallustio testatur — qui ut Vergilium interpretetur, Sallustii 
locum, quem quidem aeque intelligendimi esse iubet, Vergiliani 
aperte simillimum laudat — tujn Melae consensu nunc confirmatur. 

11*. Serv. ad Aen. VI 23: 'Bene situm expressit; ut enim 
Sallustius dicit, Creta altior est, qua parte spectat orientem.' 

App. (m 58 D, 61 K, 68 G, E p. 354.) 

12*. Tota autem insula modica et cultibus va- 
riis est. 

App. (m 30 D, 34 K, 37 G, E p. 285 et 355 Br.) — Martianus Ca- 
pella V (Eyssenhardt p. 172, rhet. min. p. 476). || cultibus variis] cultori- 
bus inanis vulgo cum editione piincipe. 

Comm. Ex descriptione insulae alicuius fragmentum esse 
sumptum patet; falsa quidem decepti lectione editores insulam 
illam, ad quam M. Marius cum classe Pontica a Lucullo captus est, 
dictam esse rati sunt. Quod si iure plane omittimus, restant im- 
primis Sicilia, Sardinia, Creta insulae; cum vero Sicilia non sit 
modica neque Sardinia neque Corsica varios cultus habere dici 
possint, ad Cretam insulam v6rba rettuli. Cetenim nisi ipsum 
illud cidtorihus inanis, tamen vacua cultoribus Sallustii videbitur 
esse floscula, licet comparaveris Tac. hist. 1 V 1 2 et Isidor. or. XIV 6, 23. 

SalluBtiuB, ed. Maurenbrecber. II. 8 



114 Sallusti Historiarum lib. III. 



^ 



13*. Serv. ad Aen. III 578: 'Nisi quae de gigantibus 
legimus, fabulosa accepimus, ratio non procedit; nam cum in 
Phlegra Thessaliae loco pugnasse dicantur, quemadmodum est 
in Sicilia Enceladus? Otus in Creta, secunjium Sallustium, 
unde Otii campi?' etc. 

App. (ni 59 D, 62 K, II 15 G, II p. 353 Br.) 

Comm. Oti gigantis commemorandi locus fuit Sallustio, cum 
de mythologumenis Cretae insulae dissereret, cf Plin. VII 73: 'In 
Creta terrae motu rapto monte inventum est corpus stans 46 cubi- 
torum, quod alii Orionis, alii Oti esse arbitrabantur.' 

14*. Quia principes intellegendi divini fuerunt, 
vetustatem, ut cetera, in maius componentem altores 
lovis celebravisse. 

App. (m 60 D, 63— 64K, 66—67 G, II p. 560 Br.) — Lactant. inst. 
div. XXI, 41 p. 86 ed. Brandt: 'Sallustius .... voluit ingeniose interpretari, 
cur altores lovis dicantur Curetes fuisse et sic ait' e. q. s. — Prae- 
terea cf. Serv. ad Aen. III 104: 'lovis Magni, quia illic dicitur esse nutri- 
tus, quod, ut Sallustius dicit, ideo fingitur, quia primos Cretenses constat 
invenisse religionem'; id. ad Aen. VIII 352: 'licet dicat Sallustius Cre- 
tenses primos invenisse religionem, unde apud eos natus fingiturluppiter.' 
— Servium excerpsisse tantum locum Sallustii a Lactantio verbo tenus 
laudatum bene intellexit Dietsch. \\ divini] divina vulgo. — vetustatem etc.] 
vetustas .... componens .... celebravit Kritz, at quae verbis et sic ait 
Lactantius affert, Sallustiana directaque oratione exhibita putanda sunt. 

15*. Serv. ad Aen. VIII 725: 'Carae insulani populi 
fuerunt piratica famosi, victi a IVIinoe, ut et Thucydides et 
Sallustius dicunt.' 

App. (Inc. 8 D, I 78 K, V 12 G, I p. 536 Br.) 

Comm. Non in praedonum origine enarranda haece a Sal- 
lustio exposita esse vel inde sequitur, quod ea ipsa res, quam legisse 
in Sallustio scholiasta testatur quaeque eidem Thucydidique com- 
munis est, scilicet Minois victoria, ad Cretae historiam, non ad 
piratarum origines pertinet; neque omnino Cares illo, quo voluerunt 
editores, loco appellandi erant appellatique sunt. 

16*. Ibi triennio frustra trito. 



App. (Inc. 20 D, m 66 K, inc. 12 G, I p. 565 Br.) — Serv. ad Aen. 
IV 271. 

Comm. Omnibus e viris, quorum in historiis mentio est facta, 
ad neminem haec verbo apto quodam sensu quadrare nisi ad 
M. Antonium Kxitzio concedendum est; atque illius mortem — nam 
obiit vel simile quid subaudiendum esse patet — iam hoc loco 



Pragmenta 13—16. — Enarratio 17—22. 115 

libroque tertio memoratam esse eam ab causam malim, quia per 
triennium illud nihil fere memoria dignum gestum est ideoque Sallu- 
stium postea, ubi de anno 71 egit, denuo ad Antonium recurrisse 
non putaverim. 



CAPUT II. 
Belli Mithridatici iuitia, fr. 17—42. 

Praemissa est rerum urbanarum expositio, fr. 17. 18. 

Enarratio.*) 
Romae anni 74 initio senatus neque non M. Cotta ac Lu- 
cuUus consules contra Mithridatem brevi bellandum sibi fore 
expectabant, quare L. Lucullus ante omnia id agere constitu- 
erat, ut remotis aemulatoribus uni sibi imperium beUi man- 
daretur (Plut. Luc. c. 5). Quam ob causam cum Cethego, 
viro omnium tum in re publica potentissimo, acerbissima con- 
tentione conflixit, simul L. Quintium, tribunum plebis (fr. 17), 17 
qui denuo de restituenda tribunicia potestate in contionibus egit, 
et privatim pecunia honoribusque corrupit et publice in eum 
invectus est consilioque desistere permovit (Plut. ibid.), Sed 
L. Octavio, qui pro consule Ciliciae erat, subito mortuo Lucullus, 
ut provinciae ac simul bello contra Mithridatem gerendo prae- 
ficeretur, omni modo studuit et Praeciae, nobilis cuiusdam mere- 
tricis (fr. 18), ope Cethegum antea inimicum adiutorem nactus 18 
consul in Asiam missus est (Plut. c. 6). Quo cum pervenisset, 
legiones Valerianas ad seditiones tumultusque promptissimas 
brevi in imperium ac disciplinam recepit (Plut. Luc. c. 7 
usque ad idrj^yayovvTO TtQog ridovriv i&itiO^svoL 6tQatsvE6d^aL^ 
adde fr. 19). Sed Mithridates — cuius exercitus classesque 19 
quales et quanti fuerint, hoc loco describebantur (Plut. c. 7 
Ta ds t&v TCoXs^Cav ovtag sixs usque ad ivs^aXs si$ BLQ^vvCav^ 
ad hoc fr. 20 et 21) — ipse in Bithyniam invaserat et Metro- 20, 21 
phanem, ducem suum (fr. 22), adversum Mysiam miserat. 22 
Ac brevi occupata omni Bithynia Cottam consulem Chalcedone 
obsessum, cum decertare proelio vellet, antequam Lucullus 

*) De Mithridatici belli temporum ratione cf. quae infra exposita 
sunt in appendice DI. 

8* 



116 Sallusti Historiarum lib. III. 

advenisset, ^apud Chalcedona terra fiidit, mari exuit classe pul- 

23, 24 cherrima' (fr. 23, 24). Quae dum aguntur, LucuUus a Cilicia 

ad Phrygiam profectus ibi *equestribus proeliis feliciter pugna- 

vit et aliquot expeditiones prosperas fecit' (Liv. per. 94), sed 

audita clade Cyzicena auxilium ferre coUegae properavit, in- 

vitis miUtibus atque in Pontum regnura progredi hortantibus 

(Plut. c. 8 ri0av }isv ovv oi tbv AovnovXXov e. q. s. usque ad inl 

iCEvovg avxcbv Tovg (pcoXsovg ^adi^£iv), sed inhibita mUitum 

25 seditione (fr. 25) prope Chalcedonem consedit (Plut. c. 8 inde 

a,: 6 ds jiovx. ovdsfnag sivai xtL). Tum vero Mithridates 

26, 27 noctu clam Cyzicum abiit (fr. 26, 27), quem LucuUus quam 

celerrime secutus ad Cyzicum loco oportuno castra munivit 

28 (fr. 28) commeatusque hostibus intercipere coepit (Plut. c. 9 
usque ad cog dUycov rj^SQ&v dvaLficDtl tb viicrj^a naQada- 

29 6C0V avt otg, fr. 29). Et hic Cyzici urbis situm SaUustius 
30, 31 exposuisse videtur (fr. 30, 31). 

Ac Mithridates cum Valerianos laXsTtSig 8iaxs%^r\vaL itQbg 
avtbv (scil. LucuUum) svd^vg sv aQxfj tcu tioXs^ov TtQbg Kv^Lxca 
(fr. V 10) bene inteUegeret, pretio ad defectionem eos peUicere 

32, 33 studuit (fr. 32, 33), qui tamen conatus irriti facti sunt. De- 

inde omni modo ut expugnaret Cyzicum, operam dedit, primum 

34 mari navibus (fr. 34), deinde terra ingenti cum exercitu perque 

35, 36 machinas muros aggressus (fr. 35, 36), postremum occupato 
Dindymo monte e superiore loco oppidanos impugnans; at 
Cyziceni summa cum fortitudine ei restiterunt; quibus ut ad- 
ventus sui auxiUique fiduciam augeret LucuUus, miUtem nun- 
tium misit, qui per mare clam hostibus ad urbem transnavit 
37 (fr. 37). lamque Mithridati 'magno cum exercitu in obsidio 
moranti frumentum defuit nuUo circum adnitente, simul hiems 
mari prohibebat', qua ex causa fames, mox morbus ac pesti- 

38, 39 lentia orta sunt (fr. 38, 39, Plut. c. 11), ad hoc partem exer- 
citus, quam in patriam remiserat Mithridates, ad Rhyndacum 
40,41,42 fluvium LucuUus oppressit (fr. 40 — 42). Quibus rebus com- 
motus sublata Cyzici obsidione rex ipse navibus evasit Lamp- 
sacum, exercitum vero eius fugientem LucuUus persecutus ad 
Granicum flumen plane fere delevit (Plut. ibid.). — Eodem 
tempore L. Fannius, Fimbrianus oUm desertor, ac Metrophanes, 
Mithridatis duces, in Mysia a Mamerco praetore fugati sunt. 




Enarratio 23—42. — Fragraenta 17—19. 117 

et ^Deiotarus Gallograeciae tetrarches praefectos Mithridatis 
bellum iu Phrygia moventes cecidit' (Liv. per. 94). Ac Mi- 
thridates classe Parii naufragio magnopere afflicta Nicomediam 
rediit, ut reliquam hiemis partem ibi degeret, Lucullus vero 
rebus praeclarissime gestis Cyzici hiemavit. 

Fragmenta. 
17. Male iam adsuetum ad omnis vis controver- 
siarum. 



App. (m 62 D, 84 K, 4 G, I p. 265 Br.) — Priscian. VI (H p. 249). 

Comm. De turbulento quodam tribuno plebis aliove homine, 
qui in nobilium populariumque rixis commemoratus est, hoc dictum 
esse Kritz repperit, sed hunc Licinium Macrum esse minime 
Dietschio concedam. Neque enim quem et in historia scribenda et 
in re pubHca fere consentientem habebat Sallustius, eundem talibus 
verbis descripsisse habendus est; quare ad L. Quintium fragmentum 
refero, quocum optime quadrare puto, cf. Cic. Cluent. 77: 'homo 
maxime popularis, qui omnis rumorum et contionum ventos colli- 
gere consuesset', ibid. 79: 'homo cum summa potestate tum ad 
inflammandos animos multitudinis accommodatus.' 

18*. Cultu corporis ornata egregio. 



App. (IV 46 D, 4K, inc. 41 G, 11 p. 41 et 376 Br.) — Serv. ad Georg. 
13: 'et cultum hic habitudinem corporis significat, alias omatum. Sal- 
lustius' e. q. s., dein sequitur exemplum lug. c 33, 1. 

Comm. CuUu corporis non ornatum, sed ipsius corporis spe- 
ciem habitumque dictum esse et e Servii verbis et ex addita voce 
corporis sequitur. Itaque fragmentum non de Monime Milesia 
diademate ornata esse accipiendum, quod proposuit Kritz prae- 
eunte quidem Debrossio, sed ad Praeciam, meretricem illam pul- 
cherrimam, spectare existimo, idque alteram Debrossii interpretatio- 
nem secutus; accedit, quod de Monime illa Sallustius omnino non 
egisse videtur, cf Proleg. p. 62. 

19*. Exercitum maiorum more verteret. 



App. (Inc. 51 D, 77 K, 73 G, I p. 583, II p. 326 Br.) — Serv. ad 
Aen. V 408 e. q. s., 'hoc est consideraret.' || maiorum more] solus F, om. 
rell. — verteret] F, Thilo, vertere rell., vulgo. 

Comm. Nostri fragmenti, quod ineptissime Servium interpre- 
tatum esse nemo erit qui neget, similis videtur locus lug. 55: 'gau- 
dium ingens ortum cognitis Metelli rebus, ut seque et exercitum 
more maiorum gereret.' Etenim sicut gerendi verbum eadem vi 
usui-patum est, qua tenere m disciplina, ita voci vertere morc 




118 Sallusti Historiarum lib. III. - 

maiorwm sententia inesse videtur haece: convertere (vel adducere) 
milites, ut maiorum more se gererent. Quae si ita sunt, de Lucullo 
militibusque Valerianis aptissime haec dici potuerunt, cf. Plut: 
^QCi%u %q6vv3 x«t Tovrcav t6 d^Qccaog 6 AomovXlog i^SKOijJS nal rovg 
ccXXovg inidrQS-fps 

20. Equis et armis decoribus cultus. 

App. (m 14 D, 11 K, 80 G, I p. 599 Br.) — Prisc. VI (II p. 235). 
equis] equus B. — cultus] cultis B. 

Comm. De Mithridatis exercitu optime hoc fragmentum Kritz 
intellexit, cf. Plut.: cccpsloav yccQ rcc jiavroSancc 7tXi^d"rj ncei rag noXv- 
yX(a66ovg catsiXag r&v ^aQ^ccQcav^ onXcov 8s 8iaxQv6(ov xai dia- 
Xi&mv KtttaGTisvccg, ag XdcpvQa r&v xQarovvrwv xrX. 

21*. SerV. ad Verg. Aen. I 476: 'Curribus falcatis usos 
esse maiores et Livius et Sallustius docent.' — SchoL ad Stat. 
Theb. X 544: *Hoc genus armorum etiam Sallustius describit.' 

App. (Inc. 14 D, m 12 K, IV 54 G, E p. 544 Br.) 
Comm. Potius ad descriptionem exercitus Pontici hucque per- 
tinere fragmentum, quam ad librum quartum Plutarchi c. 7 ostendi 
mihi videtur, praesertim cum etiam descripsisse Sallustium hos currus 
scholiasta Statii testetur. Et fortasse e Sallustio fluxere, quae idem 
habet Statii interpres ad Theb. VII 712: 'solent enim in axibus 
curruum falces extare, quae incurrentem hostilem populum caedant.' 

22*. IMetrophanes promeruit gratiam IMithridatis 
obsequendo. 

App. (n p. 39 et 657 Br.) — Isidor. orig. 11 11, 1, ibid. II 21, 14 
{rhet. lat. ed. Halm p. 513 et 519): sententia est dictum impersonale 'ob- 
sequium amicos, veritas odiuni parit'. Huic si fuerit persona adiecta, 
chria erit e. q. s. || obsequendo] obsequendum A pr. loco. 

Comm. Iniuria editores omnes fere fragmenttun a Sallustio 
abiudicasse videntur; namque verba ab Isidoro allata cum e scrip- 
tore aliquo procul dubio sumpta esse alterum enuntiatum illud 
e Terentio laudatum doceat, neminem scio equidem omnium scrip- 
torum, qui de Metrophane ac Mithridate talia scribere potuerit, 
nisi Sallustium, cuius vel nomine non appellato permultas in Isi- 
doro extare reliquias nemo est qui nesciat; accedit, quod similis 
argumenti est Sallustii fr. II 78, neque vero obsequendi verbum a 
Sallustiano sermone abhorret. Sed apposui haec verba, ubi prima 
Metrophanis illius mentio facta esse videtur. 

23f. At illi, quibus vires aderant, cuncti ruere ad 
portas, inconditi tendere. 

App. (H 68 D, 67 K, 90 G, II p. 459 Br.) — Servius ad Bucol. II 4. 
— SaUustius in libro V H, in LV LPM, om. B, tertio assignavi libro 



Fragmenta 19—26. 119 

propter rem. \\ vires aderant] res incognita erat ex Ursini coniectma pes- 
sinie Kritz. — cuncti ruere] ruere cuncta L, reuere cuncti M. — in- 
conditij incondita M, Thilo. — tendere] temnere P, tempnere LHMB, 
corr. Gerlach, tenere cotii. Heinse, temnere Thilo, incondito itinere Mdhly. 

Comm. Fugam hoc fragmento illustratam quadrare quam 
accuratissime ad cladem Romanis Chalcedone illatam, cum acie pulsi 
celeiTime laxoque ordine intra muros confugerent, acute Dietsch 
vidit, cf. App. Mithr. c. 71: ecpvyev inl tag nvlag r^g XalKr}- 
Sovog 8ia &Qi'yKl(au tioXXcov ndvv dvGiSQ&g^ cc(iq)l de rag nvkag 
w&i6(i6g rjv eGTtrjdmvtmv o^iov. od-ev ovdev xoig di(6iiov(Siv av- 
tovg ^eXog r[tv%ei. 

24. Dedecores inultique terga ab hostibus caede- 
bantur. 

App. (m 74 D, 91 K, 81 G, H p. 80 Br.) — Priscian. VI (H p. 236). ;j 
dedecores] decores BK. — inultique] multique BDKH. 

Comm. Optime haec congruere cum Romanorum militum 
condicione ad Chalcedona devictorum unus iam Debrossius recte in- 
tellexit, cf. App. c. 71. 

26, Quod ubi frustra temptatum est, socordius 
ire miles occipere, non aptis armis, ut in principio, 
laxiore agmine. 

App. (m 71D, 86 K, 94 G, H p. 308 Br.) — Nonius IV p. 235. i 
socordius] socerdius codd. — occipere] obcepere LHGGen., corr. Mer- 
cier, milites occoepere coni. Junius (ita Kritz), milites occepere Dietsch. 
— et ante laxiore inserit Junio auctore L. Muller. 

Comm. Quoniam soluta quae in agmine observari solet disci- 
plina milites incedei^e describuntur, egregia est Kritzii coniectura 
seditiosum hunc esse exercitum opinati. Atque is, qui aliquid 
temptasse dicitur, hostis esse nequit, quippe quo propinquo ne 
seditiosi quidem milites socordes esse soleant. Quid igitur tempta- 
runt milites? Nempe imperatorem, suam ut sequeretur sententiam 
voluntatemque, permovere studuerunt; cum vero minus vellet, sedi- 
tione incepta sequi imperatorem desierunt. Sed hanc ipsam rem 
militesque hos seditiosos optime convenire puto cum Luculli rebus 
in Phrygia tum gestis atque cum militibus Valerianis. 

26. Ad Cyzicum perrexit firmatus animi. 



App. (m 17 D, 16 K, 57 G.) — Arus. p. 475. || firmatus] firmatum N, 
corr. Maius. 

Comm. Perperam Lucullum subaudierunt editores omnes et 
nunc Jiirges, cf. Memn. 40: rQenofiivov d' inl Kv^tnov avv (le- 
ydXoi cpQ0vrj(iari. Mi&QtSutov] contra de Lucullo, qui omnino non 



120 Sallusti Historiarum lib. III. 

sua sponte, sed regem tantum secutus Cyzicum profectus est, vix 
talia enuntiari potuerunt. 

27. Nam tertia luna erat et sublima nebula cae- 
lum obscurabat. 



App. (in 15 D, 14 K, 84 G, I p. 378 et 524, U p. 82 et 238 Br.) — 
Nonius "Vin p. 489. |1 luna] tunc codd., corr. Mahly , luna post tunc in- 
seruit L. Muller, at tunc valde superfluum. — tertia] incerta coni. Madvig. 

Comm. CoUato Plutarcbo c. 9: ^ovXofievog ovv kccd^etv tov 
AovKovXkov evd^vg ccTtb deiTtvov vvnra dvGcpavfj v,al voreqav 
e%&v iaivei bene fragmentum boc illustravit Kritz; sane tertiam 
Itinam (i. e. noctem tertiam, postquam luna incohavit) obscuram 
esse patet. 

28. Castrisque collatis pugna tamen ingenio loci 

prohibebatur. 

App. (in 18 D, 17 K, 87 G, II p. 360 Br.) — Nonius IV p. 323. 

Comm. Ad Cyzicena LucuUi castra condicionemque , quae 
tunc inter utrumque erat exercitum, apte verba rettulit Kritz. 

29*. Serv. ad Aen. XI 421: *hoc est, unde laudat Sal- 
lustius duces, qui victoriam incruento exercitu reportaverunt.' 

App. (HI 16 D, K, I 133 G, I p. 424, 580, II p. 95 Br.) — Servium 
excripsit Isidorus orig. XVHI 2, 1. 

30. Unde pons in oppidum pertinens explicatur. 



App. (m 20 D, 21 K, 57 G, 11 p. 85 et 103 Br.) — Arus. p. 503. 

Comm. Descriptioni Cyzici oppidi hoc fragmentum attribuen- 
dum esse refutata Kritzii Gerlachiique falsa opinione — qui naves 
turritas illas in oppugnando oppido a Mithridate adhibitas dictas 
esse autumaverant — iure post Debrossium Dietsch defendit. 

31. Exaudirique sonus Bacchanaliorum. 



App. (III 79 D, 97 K, 31 G, II p. 128 Br.) — Nonius Vm p. 489. — 
Praeterea Macrob. sat. I 4, 6: 'nam et Sallustius in tertia Bacchana- 
liorum ait' etc. — Charis. p. 62: 'ut Bacchanaliorum Sallustius et 
Volcanaliorum.' 

Comm. Ees, in qua haec verba commemorata sunt, similis 
videtur esse ei, quam in fr. II 8 7 D, 19 legimus, ubi in monte aliquo 
Magnae Matri sacro credebatur epulari dea et exaudiri sonores vide- 
bantur Baccharum Grallorumque. Itaque de simiH monte regioneve 
Baccharum cultu insigni Sallustium hoc fragmento esse locutum 
haud absonum esse existimo. Atque iam intelligitur, quis ille 
fuerit, scilicet Dindymus mons, cuius tertio libro in enarranda Cyzici 



Fragmenta 26 — 33. 121 

obsidione saepius mentionem factam esse constat (cf. Amm. Marc. 
XXII 8, 5: ^Dindyma, religiosa Matris Magnae delubra'). Haec si 
ita sunt, ibi commemoratas esse Dindymenae Dindymique fabulas 
eoque simul hoc fragmentum referendum esse veri simile videtur, 
ubi de situ Oyzici urbis Sallustius egisse videtur. 

32. Coniuratione claudit. 



App. (m 80 D, 98 K, 8 G, n p. 331 Br.) — Priscian. X (n p. 5l4). 

Comm. Perpemae coniurationem contra Sertorium susceptam 
dictam esse Gei'lach existimat, quod quamquam a veri specie non 
prorsus abhorret, tamen ei assentiri nequeo; illa enim ex coniura- 
tione Sertorii opes non solum claudicabant aut per tempus quod- 
dam minus vigebant, sed omnino fractae contusaeque sunt mortuo 
imperatore; quare malui ad Cyzicenam obsidionem verba referre et 
ad illos coniurationum defectionumve conatus, qui inter Mithridatem 
Valerianosque acti sunt (cf. Comm. ad fr. 33), quibus rebus beUi 
vigorem aliquamdiu iacuisse non est quod negemus. 

33. Quarum unam epistulam forte cum servo nacti 
praedatores Valeriani scorpione in castra misere. 

App. (in 36D, 41 K, 60 G, H p. 94 Br.) — Nonius XIX p. 553. i| 
quarum] quorum coni. Quicherat. — uuam epistulam] una epistula codd. 
— scorpione] scorpionem codd. 

Comm. Varia neque utilia hoc de fragmento cogitaverunt 
editores. Ac castra Mithridatis esse per se intelligitur; deinde epi- 
stula a Pontico aliquo scripta videtur; etenim si a Eomano quodam 
homine bona fide ad Ponticos data esset, servo illi milites omnino 
non eripuissent, sin proditionis consilia aliqua epistula illa exposita 
essent, certe aut delessent eam vel ad Lucullum dedissent aut, si 
consiliorum participes fuissent, non miro illo modo ad Mithridatem 
litteras transmisissent. Itaque remiserunt, ut consilia Ponticorum 
frustrarentur illosque simul eluderent; et talia fere iam Dietsch e 
fragmento elicuit. Qui de auxiliis vel commeatu a Mithridate 
postulatis expectatisque hac epistula actum esse opinatus est, con- 
sentientem nuper nactus Jtirgium p. 53. Sed certius definiri posse 
rem, de qua agitur, existimo; etenim scimus apud Cyzicum de de- 
fectione actum esse a militibus Eomanis cum Mithridate, quod etsi 
diverse ab auctoribus Appiano c. 73, Memnone c. 40 narratur, tamen 
consentit uterque in Valerianarum legionum nomine urgendo; et 
hoc quoque inter utrumque convenit, putasse quidem Mithridatem 
Valerianos ad sese esse transituros sive edoctum per tribunos Eo- 
manos sive per L. Magium. Quae si nostro cum fragmento com- 
paramus, veri fit simile Mithridatis epistulam ea de re scriptam et 
ad quosdam Eomanorum viros iam infidos missam a militibus inter- 



122 



Sallusti Historiarum lib. III. 



ceptam esse; et ipsi milites Luculli severitatem quamvis aegre 
fei-entes tantum afuisse videntur a proditionis conatu, ut vel elu- 
derent regis consilia litterasque nuntio ereptas remitterent. 

34*. Et onere turrium incertis navibus. 

App. (in 23D, 24 K, 58 G, II p. 105 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. I 576. 

Comm. Naves turribus onustas ad Cyzicura. appulisse regem 
fusius narrat Appianus Mithr. c. 73 — 74. 

35. Manus ferreas et alia adnexu idonea inicere. 



App. (m 21 D, 22 K, 92 G.) — Arus. p. 487. 
Comm. Cyziceni significati sunt, qui machinas adversum 
moenia admotas diruimt atque intra muros rapiunt, cf. App. c. 74. 

36. Saxaque ingentia et orbes axe iuncti per pro- 
num incitabantur axibusque eminebant in modum erici 
militaris veruta binum pedum. 

App. (m 22 D, 23 K, 56 G, I p. 663 Br.) — Nonius XIX p. 565. — 
Servius ad Aen. IX 503: 'in modum . . . militaris.' — Idem e Servio Isi- 
dorus orig. XVm 12, 6. || ingentia et orbes axe] ingentia turbae saxae 
codd., corr. Turnebus. — eminebant] H, minebant LG, minabant Bamb. 

— erici] erigi LH, erigo Bamb., ehirci GNonii, irici LF, iricii ASM, 
hirci MServii, ericii Isidorus. 

Comm. Ad Cyzici oppugnationem recte haec rettulit Kritz, 
falso ad Calagurrim aliudve oppidum spectare ratus est Dietsch, 
nam Calagurris circumsessa, non oppugnata est. Sane ex ipsius 
fragmenti verbis elucere in montibus pugnatum esse Dietschio con- 
cedo, at etiam Cyzici urbis partem in edito sitam esse (sicut for- 
tasse ipsam urbis arcem) iure nuper monuit Jiii-ges p. 57 collato 
Strabonis hist. fr. 80: xfig Sh TCoXemg t6 (lev iGxiv iv iTtnteSo)^ xb 
Sh TtQog oQEt,, naXetxai d' "AQKxoay oQog, mihique eadem affirmaverat 
testis ac spectator W. Ruge, cf. Petermamis Mitteilwngen 1892 p. 226. 

37. Duos quam maximos utris levi tabulae sub- 
iecit, qua super omni corpore quietus invicem tracto 
pede quasi gubernator existeret; ea inter molem atque 
insulam mari vitabundus classem hostium ad oppidum 
pervenit. 

App. (m 19 D, 20 K, 56 G, II p. 93 Br.) — Nonius 11 p. 186. || duos] 
om. L. — qua] quam codd. — ante invicem inseruit insidens Dietsch. 

— pede] pedes eodd. — quasi] quas LH. — existeret] extiteret codd., 
regeret iter tem^rarie coni. Dietsch. — molem] inolem codd. — atque] 
corr. Junius, qua codd., ita Dietsch, excidisse aliqua suspicatus. — hostium] 
honestium LH. — ante mari excidisse tranquillo vel simile quid coni. 
L. Muller. 



Fragmenta 33—42. 123 

38*. Et morbi graves ob iuediam insolita vescen- 
tihus. 



App. (m 27 D, 28 K, IV 38 G, I p. 529, II p. 110 Br.) — Donat. ad 
Terent. Hecyr. III 2, 2. || et] 0, om. vulgo. — insolita] insolitam 0, ed. pr. 

39*. Serv. ad Georg. III 481: 'ordinem secutus est 
(scil. Vergilius), quem et Lucretius tenuit, et Sallustius primo 
aerem, inde aquam, post pabula esse corrupta.' 

App. (in 28 D, 27 K, inc. 62 G, I p. 528 Br.) 

40. Ut sustinere corpora plerique nequeuntes 
arma sua quisque stans incumberet. 

App. (m 72 D, 87 K, 10 G, I p. 595 Br.) — Arus. p. 478. — Serv. 
ad Aen. IX 227: 'ut fessi arma' e. q. s. || sustinere . . . nequeuntes] fessi 
Servius aperta interpolatione. — stans] instans Arus., stantes Servius, cum 
illo Keil, cum hoc Carrio, Dietsch; coir. Gerlach, etenim Servio hoc loco 
nil auctoritatis inesse videtur. — incumberet] incumbere Servius, incum- 
berent Dietsch, fessi et sustinere . . . stantes incumbere Keil. 

Comm. Cum hoc fragmento milites magnopere in itinere 
aliquo defessos describi pateat, duas praecipue huius lassitudinis 
causas esse potuisse intelligimus, et quod magnis itineribus raagna- 
que festinatione milites conficiuntur et quod tempestate (sive fri- 
gore sive calore) affliguntur: at viden utramque quadrare rem ad 
Luculli milites, quibuscum hostes ad Rhyndacum fluvium persecutus 
est? cf. Plut. Luc. c. 11: tiqcoI de leifi&vog ovrog avaXa^av cnEiqag 
dsxa xal r?)v iitTtov idlcons vt(p6iiEvog nal Kaiiona&S)v, coGxe 
noXXovg vnb KQvovg ivdidovrag anokslns6&ai t&v 6tQa- 
ticox&v. 

41*. Paululum requietis militibus. 



App. (Inc. 41 D, 7K, 44 G, II p. 155 et 459 Br.) — Servius ad 
Bucol. VIII 4. II militibus] L, om. HMBP. 

Comm. Considerata ea, quae antecedente fragmento descri- 
bitur, Romani exercitus condicione ad eandem rem a LucuUo gestam 
etiam hoc fragmentum spectare veri videtur haud dissimile esse. 

42*. Plut. Luc. 11: Eakov6tCov 8% 9-av(i(x^G> tots nQSt- 
tov acpd^ai 'PcafiaLOLs xa^^^Xovg Xdyovtog- Cf. Amm. 
IVIarc. XXin 6, 56: ^cameli a ]\Iithridate exinde perducti et 
primitus in ohsidione Oyziei visi Bomanis.'' 

App. (m 29 D, 30 K, inc. 88 G, 11 p. 109 Br.) 



124 Sallusti Historiarum lib. III. 

CAPUT III. 
Kes minores annis 74 et 73 gestae, fr. 43—51. 

Enarratio. 
Ineunte anno 74 in Hispania Romanorum quidem exer- 
citus pecunia, supplementis, duabus novis legionibus aucti sunt, 
Sertorium vero tum permulti exulum deseruerunt atque ad 
Romanos perfugerunt^ ipse autem Sertorius eos, qui secum 
erant, Romanos proditionis suspectos habere coepit (App. b. c. 
I 112 usque ad 6 (ilv dij dtQatbg ads £!%£ UsQtcoQ^a)); quippe 
morti eius mercedem proposuerat Metellus (Plut. Sert. c. 22 
init.). Ac Metellus in citeriore provincia cum Sertorio pugna- 
vit (Strab. hist. fr.. 73: xal Usyo^Qtya d' i6tl tcov KsltL- 
^YlQCiv TtoXis '}cal Bil^iXig^ TtEQi ctg MetsXXog aal UsQtcoQiog 
iTCoXs^rj0av)] simul Pompeius oppida quaedam Celtiberorum 
aggressus est; at Pallantiae, quam circumsedebat, obsidione abs- 
cedere a Sertorio coactus est. Dein uterque Romanorum im- 
perator ad Calagurrim minus prospere cum eodem conflixerunt 
(App. b. c. I 112). Eodem tempore*) Perperna in Gallaecia 
43feliciter bellavit (fr. 43), qua in re etiam ad Limaeam flumen 

44 (f r. 44) pervenisse videtur. Et hieme incipiente Pompeius in 

45 Galliam recessit, Metellus in ulteriore remansit Hispania (fr. 45). 
Neque minore, quam anteriore hieme, inopia Pompeius tunc 

46 agitatus esse videtur (f r. 46). — Dein anno 73 etiam maiore 
cum fiducia successuque Romani Celtiberiae oppida subegerunt 
Sertoriumque in montes ac castella sub Pyrenaeis sita reppu- 
lerunt (App. c. 113 init.). 

Anno 73 consules M. Terentius LucuUus C. Cassius Varus 
legem frumentariam tulerunt, ex qua quini modii frumenti 
plebi darentur (Or. Macr. 19). Verumtamen nihilo minus denuo 
exorta sunt plebis nobiliumque certamina tumque lata est agi- 
tantibus maxime Licinio Macro et C. lulio Caesare lex Plautia 

47 de reditu Lepidanorum (fr. 47); et ipsum quidem Licinium 
longiore oratione in optimatium dominationem invehentem facit 

48 SaUustius (f r. 48). 



*) Cf. Prolegom. p. 27. 



Enarratio 43—51. — Fragmenta 43—45. 125 

Praeterea hoc anno triumphus habitus est C. Curionis e 
Macedonia provincia reversi. Qui anno 74 bellum Darda- 
nicum optime confecit (fr. 49, 50), ad Danuvium usque pri- 49, 50 
mus Romanorum progressus; rebellantes vero Dardanos gra- 
vissimis ajffecerat suppliciis, cf. Amm. Marc. XXIV 5, 22: 'pri- 
moribus manus incidit, residuos supplicio capitali multavit, ad 
aemulationem Curionis, acerrimi illius ducis, qui Dardanorum 
ferociam in modum Lernaeae serpentis aliquotiens renascentem 
hoc genere poenarum exstinxit.' — Tum anno 73 M. Lucullus 
consul in Macedoniam Thraciamque missus est (fr. 51). Qui 51 
atroci ad Haemum montem pugna Thraces vicit, dein com- 
plures eorum civitates, velut Eumolpiaden, Uscudamam, Cabylen, 
expugnavit. 

Fragmenta. 

43*. Serv. ad Aen. VII 728: Tales, civitas est Campa- 
niae . . . . est et in Gallaecia, quam Sallustius captam a Per- 
perna commemorat.' 

App. (Inc. 37 D, 3K, II 17 G, II p. 183 Br.) || Gallaecia] Gallia 
codd., corr. Voss. 

44*. Cui nomen oblivionis condiderant. 



App. (I 76 D, 75 K, 114 G, H p. 185 Br.) — Serv. ad Aen. I 267. || 
condiderant] indiderant coni. Dietsch. 

Comm. P. Bienkowski nuper (Wiener Studien XIII p. 156) 
fragmentum ad Metelli quandam expeditionem anno 78 in Lusita- 
niam factam rettnlit; at tum Metellum in inferiorem Lusitaniae 
partem atque usque ad Limaeam flumen processisse vix credi potest. 
Quare ad Perpemae res prope Calem gestas equidem spectare 
verba malui. 

46*. Sed Metellus in ulteriore provincia. 



App. (n 24 D, 30 K, 23 G, I p. 580 Br.) — Donat. ad Terent. Phorm. 
I 14, 15: An 'sed' finis superioris sententiae est, ut Sallustius e. q. s. ., 
sed] si 0. — provincia] provinciam 0. 

Comm. Optime Dietsch, cum fragmentum in fine enuntiati 
alicuius fuisse secundum Donatum pateat, coniecit de hibernis 
simiHve re hoc fragmento agi. Metello nemo fere nisi Pompeius 
in priore enuntiati huius parte opponi potuit. Sin^ inquirimus, quo 
anno Pompeius alibi, sed Metellus in ulteriore Hispania morati sint 
hibemave fecerint, unum reperimus annum 74; etenim anni 76 
et 76 autumnis Metellus in Gallia hiemem degit, per annum autem 



126 



Sallusti Historiarum lib. III. 



75 et 74 non in ulteriore bellavit, antea vero Pompeius omnino 
nondum cum eo comparari potuit. Quare de hibernis anni 74 frag- 
mentum intelligo tertioque assigno libro. 

46. Namque his praeter solita vitiosis magistra- 
tibus, cum per omnem provinciam infecunditate bienni 
proximi grave pretium fructibus esset. 

App. (III 1 D, 90 K, 5 G, I p. 620 Br.) — Nonius IV p. 314. || his] 
eis BGen.H, his LG, is coni. Mercier. — vitiosis] vitiis BGen.H. — 
magistratibus] mala tractibus coni. Gerlach, magis aestatibus Havercamp, 
magis tractibus Mahly, agri tractibus Dietsch. — esset) esse codd. 

Comm. Provinciam aliam nisi Galliam Narbonensem intelligi 
non posse collata ep. Pomp. 9 iure suo statuit Dietsch; quae cum 
biennio inopia fatigata esse narretur, i. e. autumnis annorum 75 
et 74, fragmento agi mihi videtur de hieme 74/73, quod quidem 
optime convenit cum libri numero a Nonio laudato; minus igitur 
recte eidem tempori, quo epistula a Pompeio scripta est, adscripse- 
runt Kritz ac Dietsch editores. 

47. Post reditum eorum, quibus senatus belli Le- 
pidani gratiam fecerat. 

App. (m 63 D, 85 K, 6 G, I p. 530, II p. 452 Br.) — Arus. p. 476. 

Comm. Falso Kritz veniam Lepidanis anno fere 77 concessam, 
quae quidem nostro hoc fragmento commemoratur, cum lege Plautia 
confudit: et hanc, quam anno 73 latam esse Proleg. p. 78 auctore 
Langio exposui, non a senatu decretam, sed ab universo populo 
lege constitutam esse sane notum est. Sed inde, quod illius 
senatus decreti tertio libro mentio fit, veri videtur simile esse his 
. fere verbis narrationis de lege Plautia initium sumpsisse Sallustium. 

48. Oratio IVLacri trib. pleb. ad plebem. 

1 Si, Quirites, parum existimaretis, quid inter ius a maiori- 
bus relictum vobis et hoc a SuUa paratum servitium interesset, 
multis mihi disserendum fuit docendique, quas ob iniurias et 
quotiens a patribus armata plebes secessisset utique vindices 

2 paravisset omnis iuris sui tribunos plebis: nunc hortari modo 
relicum est et ire primum via, qua capessendum arbitror liber- 



Testimon : 1. Donat. ad Terent. Phorm. I 1, 11: Salustius 'Si 
existimaretis'. 



App. (m 61 D, 82 K, p. 104 G, H p. 165 Br., Jord. ed. 3 p. 119.) — 
1. existimaretis] existimatis ODonati {at existimaretis D). — docendique] 
docendumque ex Pomponii Laeti coniectwa Kritz. 

2. relicum] relicuum V. 



Fragmenta 45—48. 127 

tatem. Neque me praeterit, quantas opes nobilitatis solus im- 3 
potens inani specie magistratus pellere dominatione incipiam 
quantoque tutius factio noxiorum agat quam soli innocentes. 
Sed praeter spem bonam ex vobis, quae metum vicit, statui 4 
certaminis adversa pro libertate potiora esse forti viro, quam 
omnino non certavisse. Quamquam omnes alii creati pro iure 5 
vestro vim cunctam et imperia sua gratia aut spe aut praemiis 
iu vos convertere, meliusque habent mercede delinquere, quam 
gratis recte facere. Itaque onmes concessere iam in paucorum o 
dominationem, qui per militare nomen aerarium, exercitus, 
regna, provincias occupavere et arcem habent ex spoliis vestris, 
cum interim more pecorum vos, multitudo, singulis habendos 
fruendosque praebetis, exuti omnibus quae maiores reliquere; 
nisi quia vobismet ipsi per suffragia, ut praesides olim, nunc 
domiuos destinatis. Itaque concessere illuc onmes, at mox, si 7 
vestra receperitis, ad vos plerique; raris enim animus est ad ea, 
quae placent, defendenda, ceteri validiorum sunt. An dubium 8 
habetis, num officere quid vobis uno animo pergentibus possit, 
quos languidos socordesque pertimuere? Nisi forte C. Cotta, 
ex factione media consul, aliter quam metu iura quaedam tri- 
bunis plebis restituit; et quamquam L. Sicinius primus de 
potestate tribunicia loqui ausus mussantibus vobis circum- 
ventus erat, tamen prius illi invidiam metuere, quam vos in- 
iuriae pertaesum est. 

Quod ego nequeo satis mirari, Quirites, nam spem frustra 9 
fuisse intellexistis. Sulla mortuo, qui scelestum imposuerat 
servitium, finem mali credebatis: ortus est longe saevior Ca- 
tulus. Tumultus intercessit Bruto et Mamerco consulibus, dein lo 
C. Curio ad exitium usque insontis tribuni dominatus est. 
LucuUus superiore anno quantis animis ierit in L. Quintium, u 
vidistis; quantae denique nunc mihi turbae concitantur! Quae 
profecto incassum agebantur, si prius quam vos serviendi 

Testimon.: 8. Arus. p. 600: Sal. hist. III: 'quam . . . pertaesum est.' 



5. Post praemiis excidisse participium Dietsch ratus est. 

6. ipsi] ipsis V, Kritz, corr. Corte, vosmet ipsi Aldus. 

7. at mox] et mox V, corr. Kritz. — placent] iacent coni. Mahly. 

8. et quamquam] scilicet quamquam coni. Dietsch. — metuere] 



mutuere V. 



128 SalUisti Historiarum lib. ITI. 

finem, illi dominationis facturi erant, praesertim cum his civi^ 
libus armis dicta alia, s6d certatum utrimque de dominatione 

12 in vobis sit. Itaque cetera ex licentia aut odio aut avaritia 
in tempus arsere, permansit una res modo, quae utrimque quae- 
sita est et erepta in posterum: vis tribunicia, telum a maiori- 

18 bus libertati paratum. Quod ego vos moneo quaesoque, ut 
animadvertatis neu nomina rerum ad ignaviam mutantes 
otium pro servitio appelletis; quo iam ipso frui, si vera et 
honesta flagitium superaverit, non est condicio: fuisset, si 
omnino quiessetis. Nunc animum advertere et, nisi viceritis, 
quoniam omnis iniuria gravitate tutior est, artius habebunt. 

14 'Quid censes igitur?' aliquis vestrum subiecerit. Primum 
onmium amittendum morem hunc, quem agitis, impigrae linguae, 
animi ignavi, non ultra contionis locum memores libertatis. 

15 Deinde — ne vos ad virilia illa vocem, quo tribunos plebei, 
modo patricium magistratum, libera ab auctoribus patriciis 
suffragia maiores vestri paravere — cum vis omnis, Quirites, 
in vobis sit et quae iussa nunc pro aliis tolerate pro vobis 
agere aut non agere certe possitis, lovem aut alium quem deum 

16 consultorem expectatis? Magna illa consulum imperia et patrum 
decreta vos exequendo rata efficitis, Quirites, ultroque licentiam 

17 in vos auctum atque adiutum properatis. Neque ego vos ultum 
iniurias hortor, magis uti requiem cupiatis, neque discordias, 
uti illi criminantur, sed earum finem volens lure gentium res 
repeto et si pertinaciter retinebunt, non arma neque secessio- 
nem, tantum modo ne amplius sanguinem vestrum praebeatis 

Testimon. : 12. Arus. p. 486: in tempus, id est processu temporis. 
Sal. hist. ni: 'Itaque . . . arsere.' 

14. Arus. p. 453: Sal. hist. III: 'amittendum .... agitis.' 
17. Arus. p. 477: Sal. hist. III: 'Neque vos .... hortor.' 




11. in vobis] in vos coni. Dietseh, falso ad dominatione hoc refe- 
rens, at utrimque, i. e. etiam a plebe, de dominatione in plebem exer- 
cenda certari nequiit. 

12. Interpmictionem ante vis smtulerunt Madvigio auctore Jordan 
et Wirz. 

13. omnino] omnino <^non^ coni. Mdhly.' — advertere] advortere V. 

14. amittendum] N Arusiani, omittendum V, sed cf. fr. inc. 5. 

15. quo] quod coni. Dietsch. — Ante patricium inseruit tum Dietsch, 

qui modo cum antecedente tribunos plebei conitmgit. — cum] qum V. 
— iussa] iussi coni. Dietsch. 
17. ego] om. NArmiani. 



Fragmentum 48. 129 

censebo: geraiit habeantqne suo modo imperia, quaerant trium- 18 
phos, Mithridatem, Sertorium et reliquias exulum persequantur 
eum imaginibus suis, absit periculum et labos, quibus nulla 
pars fructus est. Nisi forte repentina ista frumentaria lege 19 
munia vestra pensantur; qua tamen quinis modis libertatem 
omnium aestimavere, qui profecto non amplius possunt ali- 
mentis carceris. Namque ut illis exiguitate mors prohibetur, 
senescunt vires, sic neque absolvit cura familiari tam parva 
res et ignavi cuiusque tenuissimas spes frustratur. Quae tamen 20 
quamvis ampla quoniam servitii pretium ostentaretur, cuius 
torpedinis erat decipi et vestrarum rerum ultro iniuriae gratiam 
debere? Cavendus dolus est; namque alio modo neque valent 
in universos neque conabuntur. Itaque simul comparant dele- 21 
nimenta et differunt vos in adventum Cn. Pompeii, quem ipsum 
ubi pertimuere, sublatum in cervices suas, mox dempto metu 
lacerant. Neque eos pudet, vindices uti se ferunt libertatis, 22 
tot viros, sine uno aut remittere iniuriam non audere aut ius 
non posse defendere. Mihi quidem satis spectatum est Pom- 23 
peium, tantae gloriae adulescentem, malle principem volentibus 
vobis esse quam illis dominationis socium, auctoremque impri- 
mis fore tribuniciae potestatis. 

Verum, Quirites, antea singuli cives in pluribus, non in 24 
uno cuncti praesidia habebatis. Neque mortalium quisquam 
dare aut eripere talia unus poterat. Itkque verborum satis dictum 25 
est; neque enim ignorantia claudit res, verum occupavit nescio 26 
quae vos torpedo, qua non gloria movemini neque flagitio cuncta- 
que praesenti ignavia mutavistis, abunde libertatem rati, scilicet 

Testimon.: 20. Arus. p. 488: Sall. hist. III: ^kavendus dolus est.' 

25. Donat. ad Terent. Eun. I 2, 84: Sallustius: ''neque . . . res.' 

26. Serv. ad Aen. I 211: ut Sallustius: 'scilicet . . . abstinetur.' 

18. labos] sie V. 

19. modisj sic V. — illis] illic coni. Madvig. — absolvit] absolvi V. — 
ignavi cuiusquej ignam quiusque V, corr. Gronovius. — spes frustratur] per- 
frustratur V, corr. Gronovitis, ignaviam cuiusque tenuissima spe coni. Orelli. 

20. quae] qua ex Faerni coniectura Dietsch, Jwdan. — iniuriae] in- 
iuria V, corr. Kritz, ultra iniuriam Contarenus, inulta iniuria Mahly. — 
cavendus dolus est post conabuntur in V, transposuit Fdber. 

23. restituendae post potestatis add. Dietsch. 

24. mortalium quisquam] quisquam mortalium mavult Weinhold. 

25. claudit res] sic Donatus, res claudit V. 

26. nescio quae] nescio qua V, corr. Carrio. — scilicet quia] sic 
Servius, sciHcet om. V. 

S a 1 1 u s t i u s , ed. Maiirenbrecher. II. 9 



130 Sallusti Historiarum lib. III. . 

quia tergis abstinetur et huc ire licet atque illuc, munera 

27 ditium dominorum. Atque haec eadem non sunt agrestibus, 
sed caeduntur inter potentium inimicitias donoque dantur in 

28 provincias magistratibus. Ita pugnatur et vincitur paucis, 
plebes, quodcumque accidit, pro victis est et in dies raagis 
erit, si quidem maiore cura domiuationem illi retinuerintj quam 
vos repetiveritis libertatem. 

27. Atque] atqui coni. Dietsch. 

49. Atque eum Curio laudatum accensumque prae- 
miorum spe, quibuscum optavisset, ire iubet. 

App. (III 8D, 54 K, 23 G, II p. 189 Br.) — Nonius IV p. 358. |1 euni] 
cum LG, om. BGen.H. — CurioJ cupio codd., corr. Lipsins. — spe] 
spes LG. — quibuscum] cum om. BGen.H. 

50*1*. Curio religione Volcanaliorum diem ibidem 
moratus. 



App. (IV 68 D, 70 et 71 K, III 29—30 G, Ip. 636 Br.) — Nonius VIII 
p. 489. — Pompei. comm. inDon. (Vp. 168): 'Cm-io ibid. mor. relig. Volc' 

— Id. p. 196: 'relig. Volc. impeditus.' — Charisius p. 62: 'ut Bacchana- 
liorum Sallustius et Volcanaliorum.' — historiarum lib. IV codd. 
Nonii, corr. Gerlach, cf. Comm. || reHgione] om. Nonius, religionem poste- 
riore, regione priore loco codd. Pompeii. — diem] die codd. Nonii (di G), 
om. Pompeius, corr. Dietsch. — moratus] moratur HNonii, ibidem moratus 
pr. loco transposuit Pompeius, posteriore in impeditus corruptum praebet. 

— Duos esse locos a Pompeio perperam in unum conflatos putarurit edi- 
tores, recte Dietsch unum eundemque esse intellexit. Nam Curionis nomen 
et Volcanalium mentio docent dd eandem rem utriusque grammatici verba 
spectare, mirum vera esset, si Sallustius eadem in occasione simillima attu- 
lisset verba. 

Comm. Cum Curio coiamemoratus sit, scilicet cum exercitu 
iter faciens, fragmentum bello Dardanico libroque tertio attribui 
necesse est; triumphmn Curionis, ad quem Kritz referre id voluit, 
anno 71 fuisse, quarto igitur libro fuisse narrandum Zumpt in edi- 
tione Cic. Verrin. I p. 64 errore dixerat quidem, neque vero de- 
monstrare studuit. Curio igitur diem Vulcanalium festum obser- 
vaturus (i. e. a. d. decimum Kal. Sept.) noluit progredi, at quidnam 
tum ab eodem actum sit, dein ubi ille fuerit, quo loco modoque 
res anteriore fragmento narrata acciderit, sane nescimus. 

51*. Aenum et IVLaroneam viamque militarem. 



App. (Inc. 72 D, 38 K, EI 24 G, I p. 431— 433 Br.) — Servius ad 
Aen. m 16. 

Comm. Duo haec oppida alibi dici non potuisse, nisi in bello 
Thracico M. LucuUi, probabiliter Dietsch coniecit; neque enim Appius 



Fragmenta 48—51. — Enarratio 52—60. 131 

Claudius neque Curio umquam illam in regionem pervenerunt. 
Tertio, uon quarto libro eam ob causam inserendum esse fragmentum 
putavi, quoniam iis, quae libro quarto enarrantur, temporibus non 
iam prope raare Aegaeum, sed ultra Haemum Danuviumque bellasse 
Lucullus videtur. 



caput; IV. 



Belluiu Mithridaticum, fr. 52—60; subiuugitur Hitus 
Ponti expositio, fr. 61—80. 

Enarratio. 

L. Lucullus hieme Cyzici acta ineunte vere in mare Aegaeum 
vectus ^classem magnam et ornatam, quae ducibus Sertorianis 
(scil. M. Mario) ad Italiam studio atque odio inflammata rapie- 
batur' (Cic. de imp. Pomp. 21), cum ad insulam aliquam moran- 
tem reperiret, circumvenit (fr. 52) depressitque. Sed Mithri- 52 
dates persequente Voconio Barba legato Nicomedia cessit atque 
in Pontum vectus (f r. 53) subita tempestate ingentique nau- 53 
fragio oppressus est (fr. 54, 55); quin ipse regia navi demersa 54, 55 
(fr. 56) per praedonum myoparonem vix Heracleam confugit 56 
(Plut. Luc. c. 13 usque ad jiaQa^olog eig rriv UovTixriv 'Hqo.- 
xleiav ele0G)d-Ti). Ac mox LucuUus, Cotta, Triarius Romanorum 
duces Bithyniam occupavere captis in ea Apamea ac Prusa 
oppidis, dein tripertito ita belli munere, ut Cotta urbes Graecas 
ad mare sitas adoreretur, Lucullus in Mithridatis regnum in- 
vaderet, Triarius cum navibus reliquias regiae classis adversus 
Hispaniam antea missae exciperet, LucuUus in Galatiam Pon- 
tumque nuUo fere resistente ingressus est (Plut. Luc. c. 14). 
Ibi circumsessis Themiscyra et Amiso oppidis (fr. 57) hiemem 57 
in castris obsidioneque egit neque miUtes iratissimos in sese 
esse omnino curavit (Plut. ib., fr. 58). Sed Cotta inter haec 58 
ad Heracleam Ponticam accessit, cuius in obsidione cum P. Oppio 
quaestore rixa ei orta est, rov yovv Korta rot) MaQxov tbv 
litv ta^Cav IIovtcXlov "Onniov enC te dcoQOig xal inl vno^Ca 
eni^ovkfig (fr. 51») anoTcefitavtog (Dio XXXVI 40, 3, fr. 60); 59, 60 
ac postea Oppius ex epistula Cottae Romae reus factus est. 



132 Sallusti Historiarum lib. III. 

Fragmenta. 
62, Fine inguinum ingrediuntur mare. 




App. (in 77 D, 94 K, 60 G, H p. 119 Br.) — Arus. p. 475. — Schol. 
Vatic. (Phylarg.) ad Georg. III 53. 

Cofnm. Miro modo Dietsch, qui suspicatus est de piscatori- 
bus Byzantinis (cf. fr. 66) verba dicta esse, errasse mihi videtur; 
namque piscatores aut e lintribus piscantur aut ex terra, sed num 
ipsi in Bosporum ingressi sint, vehementer dubito; potius de pugna 
aliqua agi apparet in litore commissa. Quare non alienum esse 
puto, si ad pugnam a Lucullo cum classe Pontica commissam haec 
referimus, qua milites navibus egressi circumvectique insulam naves 
hostium ad litus appulsas a tergo aggressi sunt. 

53. Postquam egressus angustias. 



App. (HI 33 D, 36 K, 22 G, E p. 126 Br.) — Arus. p. 469. 

Comm. Angustiae quoniam non minus freti, quam montium 
intelligi possunt, cum Kritzio ad Bosporum spectare verba Sallustii 
malim quam ad montes Cabix'enses, quod putavit Dietsch; neque 
enim Cabiram per angustias Lucullum profectum esse memoriae 
traditum est. 

54. Nam qui enare conati fuerant, icti saepe 
fragmentis navium aut adflicti alvos undarum vi mul- 
cato foede corpore postremo interibant tamen. 

App. (in 24 D, 25 K, 62 G, II p. 105 Br.) — Nonius IV p. 406. — 
Arus. p. 456: ''adflicti .... interibant.' |! fragmentis] frumentis codd., corr. 
Mercier. — aut] ut Gen.H. — alvos] asuis codd. Nonii, alveos N Aru- 
siani, Kritz, corr. Dietsch, alveis Mercier. — vi] vim LNonii, om. Aru- 
sianus. — mulcato] malcato NArus. — foede] fide LHGen.Nonii, om. 
Arusianus. — postremo] postremum LHBamh.Nonii, oni. Arusianus. — 
interibant] Arusianus, interent codd. Nonii, interiere Mercier, vulgo. 

Comm. Ad Cyzicenum nescio quod naufragium vulgo refertur 
fragmentum; sed ad Mithridatis naufragium in Ponto exortum, quod 
unum Sallustius narravit, spectare verba, quamquam per se intelli- 
gitur, fragmentis navium commemoratis etiam veri similius videtur, 
cf. Plut. c. 13: xa fiev acpriQitayri^ xa 8 i^v&lc&rj xcov Gxacp&v, 
7ta6a S^ i) TCaQaXla r&v vavayiwv ixcpEQOiiivoov vTto xov KXvdcovog 
STtl ■jtolXag i^fiiQag rjv TteQlnlecog. 

55*. Triplici fluctu. 



App. (IV 23 D, 38 K, 18 G, II p. 209 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad 
Aen. I 116: 'quod Grraeci xQmv\Liav appellant, ut Sallustius' e. q. s. 



Fragmenta 52—58. 183 

Comln. Spreta Servii interpretatione editores ad Charybdim 
verba pertinere existimant, quae ter quoque die fluctus respuisse 
et absorbuisse fertur. Minime vero scholiastae fides deneganda est; 
etenim quid est, cur dubitemus, quin Sallustius Graecam vocem 
tQiKvfiia (h. e. unda tertia eademque gravissima), quam Romani 
vulgo fluctiim decimanum appellavere, verbo fere tenus transtulerit, 
qui idem cantum nautarum in remigando usitatum Grraecorum 
xilev^u secutus iussa nautarum fr. inc. 13 nominavit. Sane hanc 
similemve neque vero, quam vulgo postulant, vim inesse voci gram- 
maticus vel e sententiarum nexu omnique re, quae hic enarrata est, 
concludere potuit. Quae si ita sunt, ad Mithridatis naufragium 
fragmentum haud inepte referri potest et ad verba Plutarchi: iv 
cdXo) ^eydXco Kai Kv^ati tvq)Xm. 

50. Neque iam sustineri poterat immensum aucto 
mari et vento gliscente. 

App. (m 31 D, 35 K, 97 G, I p. 445 Br.) — Nonius I p. 22. 

57*. Probus cathol. (IV p. 28): "^(sos) . . unum Grae- 
cum legi in Sallustio secundae declinationis, si faciens genetivo, 
haec Amisos, huius Amisi.' 



App. (IV 50D, 9K, inc. 21 G, E p. 525 Br.) — Ex Probo affert 
Sacerdos (VI p. 479). !| Amisos] Camisos . . . Camisi BProbi, vulgo, Amisos 
recte Sacerclos, etenim Camisi nusguam apud Sallustium fit mentio. 

Comm. Probus, quoniam etiam nominativum nominis in Sal- 
lustio se legisse testatur, non alterum Sallustii fragmentum IV 13, 
quo Amisos laudatur, in animo habuit, peculiare igitur Sallustii 
fragmentum accipimus; Amisos autem cum saepius tertio, quarto, 
quinto libro commemorata sit, ibi fragmentum apponere, ubi pri- 
mum urbs a Sallustio appellata esse videtur, satis habemus. 

58. Castella, custodias thesaurorum, in deditio- 
nem acciperent. 

App. (m 35 D, 42 K, IV 43G, 11 p. 379 Br.) — Charisius p. 107. — 
Serv. ad Aen. XI 801 : 'secundum Sallustium, qui ait castella custodias 
thesaurorum pro custodiae, ita enim etiam Asper intelligit, licet alii 
custodias accusativum velint.' || custodias] custodiae FServii. — acci- 
perent] acciperentur Charisius, corr. Gerlach. Corruptela iam Asperi 
temporibus extitit, quam ille ita defendere studuit, ut custodias genetivum 
esse interpretaretu/r. 

Comm. Legatos Luculli his verbis dictos esse ad subigendum 
Mithridatis regnum emissos editores existimaverunt, at haec res 
quarto, non tertio libro continetur. Cum vero id ipsum, quod huius 



134 Sallusti Historiarum lib. III. 



fragmenti caput est, a militibus Valerianis postulatuni sit teste 
Plutarcho c. 14, ad illorum fremitus tumultusque ad Amisum ortos 
fragmentum rettuli. 

59. At Oppius, postquam orans niliil proficiebat, 
timide veste tectum pugionem expedire conatus a 
Cotta Volscioque impeditur. 

App. (m 37 D, 39 K, 48 G, II p. 134 Br.) — Nonius p. 553. || timide] 
tumide Bamh. — Volscioque] Vulcioque HGBamb., Vulscio X, de nomine 
cf. Liv. III 13. 

60*. Dicit se eius opera non usurum eumque ab 
armis dimittit. 



n 



App. (HI 38 D, 40 K, 49 G, H 643 Br.) — Serv. ad Aen. XH 844: 
Sallustius de Oppio, ubi eum Cotta in contione ab exercitu cogit absce- 
dere, 'dicit' e. q. s. || dicit] vulgo Servio attribuitm, vemm apud eum 
minime necessarium, in Sallustio contra dicendi verbum desideratur. — 
opera] operi AS. 

Comm. Dionis loco supra allato, dein Servii verbis satis 
luminis fragmenta accipiunt. 

Situs Ponti.*) 

Enarratio. 
Initium sumitur ab Hellesponto ac commemorantur Troia, 

*) Ad Sallustianam Pontici situs enarrationem celeberrimam recipe- 
randam — de qua egregia nunc extat Miillenhoffii disputatio Deutsche 
Altertumskunde III p. 75 — 76, praeterea cf. Jiirges p. 65 sq. — praesto 
nobis sunt Mela I 93—11 15, Plinius IV 75—91, VI 1—22, Ammianus Mar- 
cellinus XXII 8, 4—48, Valerius Flaccus IV 714—732; atque tres illos, 
cum eodem fere ordine easdem res refen-e pateat, eodem ex antiquo 
periplo hausisse approbavit Mullenhoflf, qui idem num iure coniecerit 
Melam ex Nepote, e Varrone Plinium huius peripli memoriam sumpsisse, 
alii diiudicent. Itaque si illis ex auctoribus peripli narrationem resti- 
tuerimus, etiam Sallustii, qui raro_tantum ab eo recessit, narrationem 
reciperabimus, dummodo fragmentis adhibitis ea, quae omisisse Sallustius 
videtur, removeamus. Ammianus quidem nonnullis rebus ex aliis, ut 
videtur, auctoribus additis complura commutavit, etiam Plinio pauca eum 
Sallustio sunt communia, Melae vero Sallustiique saepius inveniuntur 
congruentiae, quamquam plura Melam quam Sallustium rettulisse apparet. 
Valerius denique de ipsius tantum maris forma naturaque agit, ubi et 
cum Sallustio, quod scimus, et cum ceteris bene consentit. Ceterum 
Ammianum et alias et hoc loco Sallustium legisse constat, Melam autem, 
cum Sallustiani sermonis esset gjnator (cf. Vogel, acta semin. Erlangens. I 
p. 317, Frick. edit. praef. p. 5 — 7), complura secundum ipsum Salkistium 
formasse consensu fragmentorum ostenditur. Itaque et in ordine et in 
rebus narrationis constituendis Melam potissimum sequar ducem, collatis 
etiam aliorum interdum locis et omissis iis partibus, quarum nullum in 



Fragmenta 58—60. — Enarratio 61—64. 135 

quae Dardania*) etiam dicitur (fr. 61), Sigeum, Ida mons, 61 
Scamander Simoisque flumina, dein (Mela I 96) ^Rhoetea litora, 
Rhoeteo et Dardania claris urbibus, Aiacis tamen sepulcro 
maxime illustria. Ab his fit artius mare (fr. 62) nec iam ad- 62 
luit terras, sed rursus dividens angusto Hellesponti freto litus 
obvium findit facitque, ut iterum terrae, qua fluit, latera sint. 
(97) Interius Bithyni sunt et Mariandyni, in ora Grraiae urbes 
Abydus et Lampsacum et Parium et Priapus .... (98) Tum 
rursus fit apertius mare Propontis; in id Granicus efPunditur, 
.... trans amnem sedet in cervice paene insulae Cyzicum; 
nomen Cyzicus indidit, quem a Minyis imprudentibus, cum Col- 

chos peterent, fusum acie caesumque accepimus (101) Dein 

priores terrae iterum obiacent exiturique in Pontum peiagi 

canalis angustior Europam ab Asia stadiis quinque disterminat 

Thracius, ut dictum est, Bos- Val. Fl. IV 727 : 

porus — (102) Hic iam**) sese 'atque hac Europam curvis an- 

ingens Pontus aperit, nisi qua fractibus urget, 

promunturia sunt, huc atque hsicAsiam ScythicumspeGiesinu- 

illuc longo rectoque limite ex- atus in arcum (fr. 63). 63 

tentus, sinuatus cetera, sed quia lUic umhrosae semjper stant 

contra minus, quam ad laevam aequore nuhes 

et dextram abscessit, moUibus- Et non certa dies.' 

que fastigiis donec angustos 

utrimque angulos faciat inflec- 

titur, ad formam Scythid arcus 

maxime incurvos; hrevis, atrox, 

nehulosus, raris stationibus, non 

moUi neque harenoso circum- 

datus Htore, vicinus aquilonibus Amm. 46: Omnis autem 

(fr. 64) et quia non profundus Pontus et nehulosus est et dul-Q4: 
est fluctuosus atque fervens.' cior aequorum ceteris et vadosus, 

reliquiis Sallustianis vestiguum apparet quasque omisisse Sallustium credi 
potest. Sed hunce fuisse peripli illius ordinem constat, ut primum per 
Hellespontum Bosporumque auctor veheretur, dein ipse Pontus descri- 
beretur, tum terrae Ponto adiacentes exponerentur ; qua in re auctor ab 
occidente ad orientem, tum septentrionem versus litora praetervehentem 
se fecit, postremo iuxta oram septentrionalem in Europam revertit. 

*) Ex Theopompo hoc hausisse Sallustius videtur icollato Ammiano 
XXn9, 7. 

**) IpsiusPonti descriptionem optime acutissimequerestituitMullenhoflF. 



136 



Sallusti Historiarum lib. III. 



Isidor. Xm 16, 4: 'quod 
mare ex miiUitudine fluminum 
65 dulcius, quam cetera (f r. 65), 
nebulosumque et hrevius est' 



quod et concrescit aer ex umo- 
rum spiramine saepe densatus 
et irruentium undarum magni- 
tudine temperatur.' 



66 



Amm.: ^Et constat ab ultimis nostri finibus maris agmi- 
natim ad bunc.secessum pariendi gratia petere pisces, ut aqua- 

rum suavitate salubrius fetus educant in receptaculis cavis 

securi voracium beluarum: nihil enim in Ponto huius modi 
aliquando est visum praeter Isid.: "^atque praeter phocas 

innoxios delphinas et paucos.' et thynnos atque delphinos alias 

beluas maiores non patitur.' 
Pisces vero (luven. IV 42) 

'Quos operit glacies Maeotica ruptaque tandem 
Solibus effundit torrentis ad ostia Ponti (fr. QQ\ 
Desidia tardos et longo frigore pingues.' 
Amm. 48: ^Quicquid autem Valer.: ^flumineo sic agmine 



eiusdem pontici sinus aquilone 
caeditur et pruinis, ita perstrin- 
gitur gelu, ut nec amnium 
cursus subtervolvi credantur 
nec per infidum et labile solum 
gressus hominis possit vel 
iumenti firmari. 



fregit amari 
Vim salis hinc Boreae cedens 

glaciantibus auris 
Pontus et exorta facilis con- 

crescere bruma. 
Utque vel immotos ursae rigor 

invenit amnes 
Vel freta versa vadis, hiemem 

sic unda per omnem 
Aut campo iacet aut tumido 
riget ardua fluctu.' 
Mela: 'Olim ex colentium Amm. 33: 'immani diri- 

saevo admodum ingenio Axen/us, tate terribiles .... indidere mari 
67 post commercio aliarum gen- nomen inhospitaW (fr. 67). 
tium moUitis aliquantum mori- 
bus dictus Euxinus.' 

Primi autem Graecorum, qui in Pontum invecti sunt, lason 
68, 69 (fr. 68) Argonautaeque atque AchiUes (fr. 69) erant. 

Solin. 42, 1: ^Bithynia in Amm. 14: 'Dextram igitur 
Ponti exordio ad partem soiis inflexionem Bospori Thracii ex- 
orientis adver^ Thraciae .... ciipit Bithyniae litus. quam ve- 
ante Belrycia dicta, deinde Myg- teres dixere Mygdoniam,' m qua 



Enarratio 65—76. 137 

donia, mox a JBWiyno rege Bi- Thyria et Ma/riandena sunt re- 
thynia' (fr. 70). giones' 70 

Mela 103: 'In eo primmn 
Mariandyni urhetn habitant ab 
Argivo, ut ferunt, Hercule da- 

tam.' (104) 'Tum Tios ojypidum, Milesiorum quidem colonia, 

sed iam soli gentisque Papklagonmn (fr. 71)-, quorum in litori-71 
bus paene mediis promunturium est Carambis, citra Parthenius 
amnis .... (105) Chalybes proximi clarissiitnas habent Amisum 
et Sinopen .... anmium Halyn (f r. 72) et Thermodonta, secun- 72 
dum Halyu urbs est Lycasto, ad Thermodonta campus, in eo fuit 
Themiseurum oppidum, fuere et Amazonum castra (fr. 73), ideo 73 
Amazonium vocant.' Complures abhinc Armeniae gentes com- 
memorantur, Tibareni, Mossynoeci, Macrocephali, Colchi, adhoc 
Phasis flumen, montes Ceraunii Caucasusque, oppidum Cycnus. 
(Mela 110:) 'reliqua eius ferae incultaeque gentes vasto mari 
adsidentes tenent' (fr, 74). — (112) *Obliqua tunc regio et in74 
latum modice patens inter Pontum paludemque ad Bosporum 
excurrit, .... (113) ingressos lacus accipit longe lateque diffu- 
sus, qua terras tangit, incurvo circumdatus litore, qua mari 
propior est, nisi ubi aperitur, quasi margine obductus, citra 
magnitudinem prope Ponto similis. (114) Oram, quae a Bos- 
poro ad Tanain usque deflectitur (f r. 75), Maeotici incolunt — 75 
(115) Ipse Tanais ex Riphaeo monte deiectus adeo praeceps 
ruit, ut cum vicina flumina, tum Maeotis et Bosporus, tum 
Ponti aliqua brumali rigore durentur, solus aestus hiememque 
iuxta ferens idem semper et sui similis incitatusque decurrat. 

(116) Ripas eius Sauromatae Amm. 29 : 'Ultra Tanain pan- 

et ripis haerentia possident, una duntur in latitudinem Sauro- 
gens, aliquot populi et aliquot matae.' 
nomina.' 

Postea (Mela n 1) 'per eundem amnem in Maeotida reme- 

antibus (2) hominum primi sunt Scythae ab iis Essedones 

usque ad Maeotida. Huius flexum Buces amnis secat, Aga- 
thyrsi et Sauromatae ambiunt, quia pro sedihus plaustra hahent, 
dicti Amaxobioi (fr. 76). Obliqua timc ad Bosporum plaga 76 
excurrens Ponto ac Maeotide includitur .... (3) Sinus portuo- 
sus et ideo Calos limen appeUatus promunturiis duobus inclu- 



138 Sallusti Historiarum lib. III. 



ditur; alterum Criu metopon Plin. IV 86: ^promunturium 

vocant, Caramhico, quod in Asia Criumetopon adversum Caram- 

77 diximus, par et adversum, Par- &*co,Asiaepromonturio'(fr.77). 
thenion alterum; oppidum ad- 

78iacet Cherronesus' (fr. 78). 

Praeterea sinus Carcinites, Carcine et Olbias oppida, Dromos 
Achilleos, Borystenes fluvius, Peuce insula nominata. sunt. 
(Mela 8:) *At ille, qui Scythiae populos a sequentibus dirimit, 
apertis in Germania fontibus, alio quam desinit nomine exo- 
ritur; nam per immania magnarum gentium diu Danuvius est 

79 (fr. 79), deinde aliter eum appellantibus accolis fit Hister, 
acceptisque aliquot amnibus, ingens iam et eorum, qui in No- 

SO strum mare decidunt, tantum Nilo minor (fr. 80) totidem quot 
ille ostiis, sed tribus tenuibus, reliquis navigabilibus effluit.' 

Fragmenta. 
61*. Serv. ad Aen. 11 325: 'Dardaniae, Troiae, aut a 
Dardano lovis et Electrae filio aut secundura Sallustium a rege 
Da/rdanorum Mida, qui Phrygiam tenuit.' 

App. (EI 39 D, 33 K, 26 G, I p. 637, II p. 227 Br.) 

62*. Serv. ad Aen. II 312: 'lata autem ideo, quia se 
angustiae Pontici oris illic dilatant, ut Sallustius dixit.' 

App. (m 43 D, 50 K, 46 G, H p. 205 Br.) — JE Servio Isidorus orig. 
XIV 7, 2: 'Sigeum promunturium Asiae, ubi Hellespontus apertius clila- 
tatur.' 11 Pontici] Ponti LH, Hellesponti C. 

63*. Speciem efficit Scythici arcus. 






App. (III 44 D, 49 K, 41 G, II p. 208 Br.) — Serv. ad Aen. IH 533: 
'sic de Ponto Sallustius' etc. jt nam ante speciem habet C, vulgo in 
Sall., sed aperta est interpolatio. 

64*. Crebritate fluctuum, ut aquilone solet. 



App. (m 42 D, 52 K, 64 G, H p. 209 et p. 415. — Serv. ad Aen. 
I 116. II aquilone] aquilo CPM. — solet] sonet H. — Post aquilone ex- 
cidisse quaedam Dietsch suspicatus est. 

Comm. Ad Ponti descriptionem haec verba apta esse, quod 
recte senserat iam Debrossius,4.ex Mela et Valerio nunc comprobatur; 
contra in piscium captui'a, qui e Ponto in Propontidem nant, com- 
memoranda, quam ad rem rettulit fragmentum Kritz, nihil est, cm- 
crebritas fluctuum laudata sit. 



Enarratio 77—80. — Fragmenta 61—70. 139 

(>5*. Utque ipsum mare Ponticum dulcius, quam 
cetera. 

App. (m'45D, 51 K, 38 G, II p. 210 et 215 Br.) — Serv. (schol. 
Dan.) acl Aen. I 228. — Serv. ad Aen. XII 143. — Macrob. sat. VII 12, 34 
(p. 443 Eyssetihardt). — Donati ars (lY p. 374). — Serv. comm. in Don. 
(IV p. 431). — Pompei. comm. Don. (V p. 155). — Diomedes (I p. 325). — 
Prisc. m (II p. 92). — Ib. XV (m p. 74). — Cledon. (V p. 38). — Con- 
sentius (V p. 342). — Ars anon. Bem. (VIII p. 78). || utque ipsum] solm 
Jiabet schol. Danielis, utque deest vulgo. 

66*. Qua tempestate vis piscium Ponto erupit. 

App. (m 41 D, 53 K, 40 G, H p. 216 Br.) — Serv. ad Aen. IV 132. — 
Schol. ad luven. IV 42. — Glossa e codice Vaticano ed. Ang. Mai auct. 
class. VII p. 586 (cf. Schmitz mus. Bhen. XVIII 478). \\ Qua] Servius, 
quia glossa, itaque S schol. luven., uhi ita scholiastae potius verbis ad- 
mimerandum esse conicio (Sallustius ita: Qua e. q. s.). — vis piscium] piscium 
vis schol. luven. — Ponto] schol. luven., glossa, ex Ponto Servius, vulgo. 
— erupit] erumpit NLHServii, Dietsch. 

67*. Mari nomen inhospitali quaesierant. 



App. (Deest in editionibus.) — Adnot. ad Luc. IX 960 (deest in G). 

— Comm. Bem. ibid. — hoc Sall. ait adn., ubi sallait C, fallait W, ait V; 
om. comm. Bern. || nomen] om. V. — inhospitali] inospitalia C, inhospi- 
tabila W, inhospitabile V, inhospitale comm. Bern., dativum in Sallustio 
legerat Ammimms loco supra allato. — quaesierant] om. V, quaesiverunt 
comm. Bern., inhospitali acquisiverant coni. Jilrges p. 74, inhospitales 
accolae fecerant olim Usener. 

68. Namque primum lasonem novo itinere maris 
Aeetae hospitis domum violasse. 

App. (m 50 D, IV 21 K, IV 57 G, n p. 218 Br.) — Prisc. VI (H p. 246). 

— in im hist. K,'vulgo ante Hertzium. 11 itinere] itenere GL, itenire K. 

Comm. Prava deceptus lectione Kritz ad res Mithridaticas 
fragmentura pertinere ratus est, rectius dein Dietsch situi Pontico 
id inseniit, quod iam Debrossium antea fecisse adnotaverim. Eo, 
quo exhibui, conexu et hoc et quod sequitur fragmentum con- 
iunctum esse testari videtur Lucani adnotator loco ad fr. 67 lau- 
dato: ^hoc autem ideo dicilur propter iniurias lasonis vel propter 
Medeam et pellem auream et propter Achillem, qui illuc praeda- 
tum venit ex Ilio.' 

69*. Primum Graecorum Achillem. 



App. (III 40 D, 32 K, 36 G, H p. 61 et p. 285.) — Serv. ad Aen. I 96. 

70*. Igitur introrsus prima Asiae Bithynia est, 
multis antea nominibus appellata. Nam prius Bebry- 



140 Sallusti Historiariim lib. III. 

cia dicta, deinde Mygdonia, mox a Bithyno rege 
thynia nuncupata. 

App. (in 46 D, 43 K, 42 G, II p. 223 Br.) — Serv. ad Aen. V 373: 
Bebrycia autem ipsa est Bithynia. Sallustius: ^gitur ... appellata,' — 
Id. ad Aen. V 203: 'igitur . . . Bithynia.' Isid. orig. XIV 3, 39: Trima 
Asiae minoris Bithynia . . . multis' e. q. s. 

Comm. Enuntiatum illud, quod Servius laudat, necessario vel 
per se continuandum esse iis, quae Isidorus nomine quidem non 
laudato exhibet, nemo erit qui neget. Accedit, quod alteram frag- 
menti partem, quae in Servii, ut nunc est, commentario non iam 
extat, Servius luculenter ipse testatur a sese lectam esse, quoniam 
nomen Bebryciae ex eodem affert; praeterea et Solinus et Ammia- 
nus plenum legisse fragmentum videntur. Quare, cum ne color qui- 
dem Sallustiani sermonis verbis desit, non dubito pro Sallustianis 
ea habere. At scholiastae Isidorique verba, quae statim secuntur, 
"^ipsa enim est et maior Phrygia', antea Sallustii fragmento adnexa 
grammatici esse, non Sallustii, iure affirmavit Dietsch. 

71*. Porphyr. ad Horat. carm. I 17, 18: *ab urbe 
Teio, quam in Paphlagonia esse Sallustius iudicat, cum de situ 
Pontico loquitur.' 

App. (m 47 D, 44 K, 47 G, II p. 234 Br.) 

72. Per hos <^Halys^ fluit, qui quondam Lydiae 
regna disiunxit a Persicis. 

App. (Deest in editionibus.) — Adnot. ad Luc. III 272 {deest in 
V et G). — JEadem excerpsit Isidor. XIV 3, 37. |1 quondam] quandam C. 

— Halys] add. Usener. — Persicis] Persis Isidorus. 

73*. Dein campi Themiscyrei, quos habuere Ama- 
zones, ab Tanai flumine, incertum quam ob causam, 
digressae. 

App. (m 49 D, 46 K, 39 G, II p. 239 Br.) — Serv. ad Aen. XI 659. 

— Excerpsit Isidor. XIV 3, 37. || campi] capi B, campo F. — Themiscyrei] 
Themescyrei AS, themescirei JR, Threniscyrei H, Threisci M, theniscyr- 
sei F. — digressae] digressi HF. 

74*. Namque omnium ferocissimi ad hoc tempus 
Achaei atque Tauri sunt, quod, quantum ego conicio, 
locorum egestate rapto vivere coacti. 

App. (m 52 D, 48 K, 43 G, II p. 265 Br.) — Schol. ad luven. XV 115. 
75*. Quem trans sta^um omnis usque ad flumen. 




App. (Inc. 17 D, m 19 K, inc. 34 G, II p. 107 et 228 Br.) — Schol. 
Vatic. (Philarg.) ad Georg. IV 293. || usque ad flumen] a flumine coni. 



Fragmenta 70—78. 141 

Thilo ob scholiastae explicationem dicentis hic ergo usque e loco est, non 
in locum. At haec ad Vergilii verha, non ad Salliistium spectare existimo, 
cum usque a flumine addito illo trans stagnum ferri non possit. 

Conim. Difficillimum hoc fragmentum Debrossio auctore Kritz 
ad Cyzici obsidionem rettidit; ego equidem putaverim ad vocem 
omnis inter stagnum et flumcn interpositam veri simillime regio- 
nem, oram, texTam vel tale quid subaudiendum esse, agi autem 
hoc fragmento de teiTae alicuius descriptione. Sed stagnum illud 
aliud nisi Maeotim esse nego, quippe quae palus a Mela, stagnum 
ab Ammiano, similiter ab aliis appellari soleat; itaque flumen 
Tanain esse haud falso conicias. i^eliqua quomodo siipplenda sint, 
incertum, relativum quem fortasse ad populum spectat; eiusmodi 
igitur fuerit forsitan sententia: populus, qucm trans stagnum omnis 
usque ad flumen ora gignit, Maeotici appellantur, vel simile quid. 
Atque haec de fragmenti huius natura conexuque coniectura con- 
firmari videtur Melae loco supra apposito. Ceterum si quom vel 
cum scribamus, nexum paullo aptiorem facilioremque fieri patet. 

76*. Scythae nomades tenent, quibus plaustra 
sedes sunt. 



App. (III 51 D, 47 K, 44 G, 11 p. 281 Br.) — Porphyr. ad Hor. carm. 
III 24, 9. — Schol. Horat. (Ps. Acr.) ibid.: ''quibus . . . sunt.' 

77*. Nonius XII p. 524: "Proximum dicebant veteres 
non solum adhaerens et adiunctum, verum etiam longe remo- 
tum, si tamen inter duo discreta nihil medium extitisset .... 
ita et Sallustius in. situ Ponti de promunturiis Paphlagonum 
et <^eo,y quod Criumetopon appellavit, posuit. 

App. (III 48 D, 45 K, G, E p. 207 Br.) || eo] add. L. Muller. 

Comm. Duos ad locos situs Pontici hoc testimonium referri 
potest, aut ubi de Asiae litore Carambicoque promunturio agebatur 
aut cum de Cherroneso Taurica et Criumetopo Sallustius loque- 
batur. Illic posuerunt fragmentum editores, hic collocandum esse 
ex Mela Plinioque sequi mihi quidem videtur; et sane proxime 
alterum ab altero situm esse tum demum dici potuit, postquam 
alterius situs antea iam expositus est. 

78*. Quia prominens aquilonibus minus gravescit 
quam cetera. 

App, {Deest in editionibus.) — Adnot. ad Luc. VI 104 {deest in C). \\ 
aquilonibus] G, Usener, aquilo WV. 

Comm. Ex ipsis Sallustii verbis elucet agi hoc loco de pro- 
munturio vel paeninstda aliqua ad meridiem e continenti ita pro- 
siliente, ut ipse continens a ventis eam tueatur, eo autem agi de 




142 Sallusti Historiarum lib. III., 

mari, in quo aquilones saepius saeviant. Utrumque ad nullam 
regionem a Sallustio quidem descriptam quadrare mihi videtur, 
nisi ad Cherronnesum Tauricam. 

79. Nomenque Danuvium habet, <(q^uoad Germa- 
norum terras adstringit. 

App. (III 9 D, 55 K, 99 G, II p. 186 et 291 Br.) — Porphyr. ad Horat. 
carm. IV 4, 38. — Schol. (Ps. Acr.) ad art. poet. 18 usqm ad habet. — 
Arus. p. 494 eadem. \\ Danuvium] Danubium MPorphyrionis. — habet 
quoad] habet scholion Horat., Arusianus, hab .... ut ad MPorplvyrionis, 
uhi plures litt^rae quam et syllabam ante ut evanuisse W. Meyero visae 
sunt, corr. Ghrist. 

Comm. Non in bello Moesiaco Curionis enarrando Sallustium 
de Danuvio esse locutum, quod auctore Debrossio affirmaverunt 
editores, sed Danuvium in situ Ponti commemoratum esse e Mela 
atque Ammiano sequitur quod recte nuper defendit Miillenhoif. 

80*. Gellius X 7, 1: ^Omnium fluminum, quae in maria, 
qua imperium Bomanum est, fluunt .... maximum esse Nilum 
consentitur. Proxima magnitudine esse Istrum scripsit Sallustius. 

App. (III 10 D, 56 K, 100 G, II p. 291 Br.) 



CAPUT V. 
De toelli Sertoriani exitu, fr. 81 — 89. 

Enarratio. 

Anno 72 in Hispania proscripti, qui cum Sertorio erant, 
invidentes Sertorii potestati Perperna imprimis auctore male- 
dicere imperatori et ad defectionem Celtiberos permovere coe- 
perunt, Sertorius autem occisis obsidibus vel venditis gravis- 
sime in deficientes animadvertit (Plut. Sert. c. 25). Qua de 
causa Perperna cum decem viris ad necem Sertorii coniuravit, 
sed patefacta coniuratione alii poenas dederunt, alii, in quis ipse 
Perperna erat ac Tarquitius quidam, non deprensi sunt (App. 
81, 82 b. c. I 113, adde fr. 81 et 82). Attamen denuo coniuratione 
facta, ne iterum res apertae fierent, Perperna maturandum sibi 
ratus Sertorium ad cenam irtvitavit ibique cecidit (Plut. c. 26, 
83 fr. 83), dein exercitum de caede ducis magnopere iratum lenire 
studuit atque tandem, ut imperatorem se gerere posset, perfecit 



iiagmenta 78 — 80. — Enarratio 81—89. — Fragmenta 81. 82. 143 

(App. c. 114). Ac mox, ubi cum Porapeio congredi festinavit, x 
undique circumventus devictusque est (App. c. 115, Front. 
II 5, 32, adde fr. 84), ipse vero *a frutectis (Ammian. Marc. 84 
XXYI 9, 9), ubi latebat, extractus (fr. 85) oblatusque Pom- 85 
peio eius iussu est interfectus' (App. ibid., Plut. c. 27); etiam 
reliqui Sertorii percussores turpiter perierunt (Plut. 1. 1.). 

Tostea Pompeius Auxumen, Cluniam, Calagurrim civitates 

delevit' (Exup. p. 5), Calagurritani vero (Val. Max. VII 6, ext. 3), 
'quia nuUum iam aliud in urbe eorum supererat animal, uxores 
suas natosque ad usum nefariae dapis verterunt (fr. 86), quo- 86 
que diutius armata iuventus viscera sua visceribus suis aleret, 
infelices cadaverum reliquias sallire non dubitavit' (fr. 87). — 87 
Sic bello ad linem perducto Pompeius ambitione commotus 
atque aemulatione Magni Alexandri (fr. 88) 'factis in Pyrenaeo 88 
tropaeis (fr. 89) Romam regressus est' (Exup. ibid.). 89 

Fragmenta. 
81*. Hanc igitur redarguit Tarquitius. 



App. (in 3 D, 64 K, 20 G, II p. 336 Br.) — Donat. ad Terent. Adelph. 
III 2, 14: 'ut Salustius de scripto Celtiberi ait' e. q. s. || hanc] D, ed. pr., 
hunc 0, inilgo; substantivum, quod longius afuisse existimo, epistula fuisse 
e Donato fere sequi videtur. — Tarquitius] Tarquinus OD, corr. Carrio. 
— descriptionem Celtiberiae hanc igitur coni. Klotz. 

Comm. Hoc atque quod sequitur fragmenta ad coniurationem 
in Sertorium factam referenda esse consentiunt fere editores, qui 
iidem ad alteram celebremque illam coniurationem, qua ipse inter- 
fectus est, spectare iubent. Atque ad unam eandemque rem utrum- 
que fragmentum spectare, id quod Dietsch quidem negavit, ex Cel- 
tiberi illius mentione in utroque facta veri simile videtur, hanc 
vero esse priorem coniurationem existimo, scilicet quam proditam 
Sertorio prohibitamque esse constat. Sane cum epistula Celtiberi, 
gentis Sertorio amicissimae, aliquod detegatur, id esse coniurationis 
illius consilium videtur; quod redarguisse proditionis opprobrium 
Tarquitius dicitur perfidumque Celtiberum appellasse narratur, cum 
eo convenit, quod non omnes coniurationis participes detectos esse 
scimus. 

82, Cavere imperatorem perfido a Celtibero. 



App. (ni 2 D, K, 13 G.) — Arus. p. 488. |1 imperatorem] impera- 
tore JV, correxi. — perfido a] conieci, perkaga N, perfuga vulgo, cavete 
ab imperatore cum Lindemamio Kritz, caveret imperator coni. Dietsch, 
Keil, sed faciliorem esse mutationem iudico, modo verbo iubendi sententiam 
regi statuamus. 



144 Sallusti Historiarum lib. EI. , 

Comm. Qui Kritzii interpretationem iure explosit, Dietsch 
ipse res hariolavit plane incognitas neque credibiles. Atque quon- 
iam imperator, qui quin Sertorius sit dubitari nequit,' ne Celtibero 
illi confidat admonetur, eum, qui haec dicat, neminem nisi Tarqui- 
tium aliumve e coniuratis esse unusquisque mihi concedet, ubi scripfi 
illius Celtiberi, quod Tarquitius redarguisse refertur, meminerit. 

83, Igitur discubuere: Sertorius inferior in medio, 
super eum L. Fabius Hispaniensis senator ex proscrip- 
tis, in summo Antonius et infra scriba Sertorii Ver- 
sius, et alter scriba Maecenas in imo medius inter Tar- 
quitium et dominum Perpernam. 

App. (in 4D, 3 K, 17 G, II p. 331 Br.) — Serv. ad Aen. I 698. — 
Nonius IV p. 281: 'alter scriba' e. q. s. || L(ucius)] tucius BK, tutus L, 
titus M. — alter] alteri LHGen.Nonii. — Maecenas] LM, accenas B, 
maccennas HServii, scribam et cenas codd. Nonii. — Tarquitium] Tar- 
quinium codd. Servii et Nonii, corr. Kritz. — Perpernam] perpenna M 
Servii, codd. Nonii. 

84. Diversa, uti solet, rebus perditis capessivit, 
namque alii fiducia gnaritatis locorum occultam fugam 
sparsi, <(pars)> globis eruptionem temptavere. 

App. (HI 68 D, 78 K, 7 G, I p. 608 Br.) — Nonius H p. 116. — Prisc. 
inst. X (II p. 534) usque ad capessivit. || capessivit] lacessivit GLK 
Prisciani, capessunt coni. Kritz. — sparsi] in pars mutavit Mercier, pars 
post sparsi rectius inseruerumt Coler ac Mdhly. 

Comm. Falso rettulit verba Kritz ad Crixi cladem mortem- 
que, neque enim gnaritas locorum, qua quidem Kritz, ut ita frag- 
mentum interpretaretur, commotus erat, cum fugitivis in Italia in- 
feriore palantibus convenit, quod docent fr. 99 et 102, neque omnino 
res fragmento illustrata ad illam pugnam apta est; scilicet hic 
agitur de exercitu undique circumvento moxque perituro, Gellius 
autem consul Crixum i^aiq^vrjg e^meoiv delevit. Itaque ad Per- 
pernae cladem fragmentum refero, qua circumventi undique esse 
Sertoriani dicuntur; etiam gnaritatem locorum optime in Sertorianis 
militibus laudari posse haud quisquam negaverit. 

85*. Perpernam forte cognoscit mulio redemp- 
toris. 




App. (HI 5 D, K, 19 G, E p. 343 Br.) — Porph. ad Hor. ep. II 2, 72. 

86*. Ubi multa nefanda esca super ausi atque 
passi, . 

App. (Inc. 62D, 28K, IV 25G, II p. 389 Br) — Prisc. XIV (III p. 46). 
II nefanda esca super] nefandae casu super DHLGK, nefande etc. B, 



Fragmenta 82—89. 145 

nefanda R, vulgo, quae cum inepta essent, optime corr. Bernays collato Sul- 
picio Severo II 31, 3: ^omnia nefanda esca super ausi ne humanis qui- 
dem corporibus pepercerunt.' 

Comm. lure de Calagurris oppidi obsidione baec dicta acce- 
perunt Gerlach et Kritz, quod confirmatur nunc Sulpicii loco, deinde 
Thucydidis II 70: akla xe TtoXXa STtsyeyevt^xo avx6d'i, ^Srj ^Qta- 
ascog tcsqI avayKalag zai xcvsg %al akXrilcov iysyevvxo, quem 
imitatum esse Sallustium observavit Usener. 

87. Parte consumpta reliqua cadaverum ad diu- 
turnitatem usus sallerent. 



App. (in 6 D, 7 K, 83 G, I p. 566, 11 p. 421 Br.) — Prisc. inst. X 
(II p. 546). — Diomedes p. 375 inde a reliqua e. q. s. — in I historiarum G, 
in 11 KPrisciani, in III rell., ut Sallustius historiarum quarto Dio- 
medes. || cadaverumj cadavera Diomedes, sed Priscianum praebere memo- 
riam meliorem e Valerio Maximo concluditur, cf. etiam Aurel. Vict. Caes. 21 : 
'cor}5oris reliqua luctu publico relata Romam.' — ad diuturnitatem usus] 
ad diuturnitatis usum Dietsch, e typothetae vel calami puto errore. 

88. Sed Pompeius a prima adulescentia sermone 
fautorum similem fore se credens Alexandro regi, facta 
consultaque eius quidem aemulus erat. 

App. (III 7 D, 6 K, 11 G, II p. 656. — Nonius IV p. 239. — Ibid. 
IX p. 502, ubi inde a facta etc. exciderunt in libris. || aemulus] aemu- 
latus codd., aemulator coni. Dietsch, aemulus scripsi, quod utroque loco 
ipse Nonius legisse se lemmate testatur. 

Comm. Res narrata videtur esse in commemorando Pompeii 
aliquo facto, quo ille ambitione commotus Alexandrum imitatus est; 
etenim ei loco, quo de Pompeii ingenio moribusque Sallustius loque- 
retur, haec non inserenda esse e libro tertio utrimque a Nonio 
affirmato sequitur. Sed rem, quae Sallustio, ut haec scriberet, 
ansam daret, fuisse tropaeorum a Pompeio in Pyrenaeo positorum 
mentionem existimo, cf. Arriani anab. V 29 et Diodor. XVII 95. 

89*. De victis Hispanis tropaea in Pyrenaei iugis 
constituit. 



App. (IV 29 D, 53 K, 27 G, E p. 422 Br.) — Serv. ad Aen. XI 6: 
Sallustius de Pompeio e. q. s. || de victis] devictis codd., disiumxit voces 
Dietsch. 

Comm. Quartum in librum cur haec verba reiecerint editores, 
sane nescio, cum et e reliquis fragmentis et ex Exuperantio elucere 
videatur et Hispaniam plane subactam et Pompeii reditum narra- 
tum esse libro tertio. 



Sallustiug, ed. Maurenbrecher. II. 10 



146 Salliisti Historiarum lib. III. ' 

CAPUT VI. 
Tumultus fugitiTorum, fr. 90 — 106. 

Enarratio. 

Aimo 73 e Lentuli cuiusdam ludo Capuano gladiatores 
nonnulli cum erupissent, uti poterant, armati ad Vesuvium 

90 montem sese receperunt (Plut. Crass. c. 8, adde fr. 90) tres- 
que sibi duces elegerunt, av TtQ&rog ijv UTtKQxaxog (cf. 
fr. 90), KV7}Q &Q&h, tov Noficcdixov yevovg^ ov ^ovov (pQov^^^a 

91 ^eya xal Qa^rjv e%o}v (fr. 91), akXa xal 6vve6sL ical tcquo- 
trjTL trjg tvyrig a^SLVcov jcal tov yevovg eXlrjVLKareQog. Qui 
primos Capuanos reppulerunt, dein P. Ciodium, qui in Vesuvio 

92, 93 eos obsidebat (fr. 92, 93), 'per fauces cavi montis vitineis de- 
lapsi vinculis' circumvenerunt necopinantem atque fugarunt 
(Plut. c. 9 usque ad (pvyfjg yevo^evrjg eka^ov rb ^rQaroTteSov). 
lam undique fugitivis, latronibus, pastoribus ad eos confluen- 
tibus P. Varinius Glaber praetor cum Cossinio coUega adver- 
sus Spartacum missus est; sed fugitivi et Furium legatum et 
Cossinium oppresserunt (Plut. ibid. usque ad q)6vG) noXka rb 

94 6rQat6jiedov elXev, fr. 94), qua ex clade in ipsius Varinii exer- 

95 citu magna exorta videtur omnium desperatio fugaque (fr. 95). 
Attamen Varinio decertare cum fugitivis properante primum 
quidem illi loco temporeque minus oportuno proelium evita- 
runt, postea vero consulem castra sua aggressum plane devi- 

96 cerunt (fr. 96), mox Thoranium quoque legatum superarunt. 
Quis bene gestis ^totamque pervagantur Campaniam' (Flor. 11 8, 

97,98,99 adde fr. 97) et Lucaniam saevissime devastant (fr. 98, 99) 'nec 
villarum atque vicorum vastatione contenti Nolam atque Nuce- 
riam, Thurios atque Metapontum terribili strage populantur'. 
Nihilominus id ante omnia studuit Spartacus, ut hieme aptius 

100, 101 fugitivi armarentur (fr. 100, 101); quare '^adfluentibus in diem 
copiis, cum iam esset iustus exercitus, e viminibus pecudumque 

102, 103 tegumentis inconditos sibi clipeos (fr. 102, 103), e ferro erga- 
stulorum recocto gladios ac tela fecerunt; ac ne quod decus 
iusto deesset exercitui, domitis obviis etiam gregibus paratus 
equitatus, captaque de praetoribus insignia et fasces ad ducem 
detulere'. 




Enarratio 90—106. — Fragmenta 90. 91. 147 

Postero dein aniio 72 Cn. Lentulus et L. Gellius eonsules 
adversus fugitivos missi sunt, av reXXiog fisv tb rsQfiavixbv 
v^Q6i xal (pQovVj^ati tcbv UTtaQtaxstcov ano6iL6%^av i^aig^vrjg 
i^Tceacov anav disq^d^SiQS (fr. 104, 105), Asvtkov 8s tbv UjtccQ- 104, 105 
taxov ^sydXoig GtQatonsdoig TCSQiXa^dvtog 6Q^i]0ag b^oGs xal 
^dxriv Gvvdjljag sxQdtrj^s ^sv tav TtQsa^svt&v, sXa^s 8s triv 
aTCOGxsvijv dna6av (Plut. 1. 1.). Devictis consulibus caesi Crixi 
funera amplissime egit 'captivosque circa rogum iussit armis 
depugnare, quasi plane expiaturus omne praeteritum dedecus, 
si de gladiatore munerarius bustimi fecisset' (Flor. ibid.). 
lam ipsam aggredi Romam ausus est, iam consules duos in 
agro Piceno sibi denuo restantes fudit (fr. 106^*, tamen conatu 106 
destitit et ad septentrionem sese convertit atque ^apud Muti- 
uam Publi Cassii castra delevit'. Mox in inferiorem Italiam 
praedatum recessit. 

Fragmenta. 

90. Schol. ad Horat. epod. 16, 6: ^Spartacus princeps 
yladiatorum de illis quattuor et septuaginta, qui ludo eyressi, ut 
Sallustius in tertio historiarum refert, grave proelium cum 
populo Romano gesserunt.' 

App. {Deest in editionibm.) — Ed. Kurschat, Unedierte Horazscholien 
des codex Parislnus etc, progr. Tilsit (1884) p. 51. 

Comm. A Sallustiaao sermonis genere cum valde abhorreant 
illud grave proelium (!) Gum populo Romano (!) gesserunt illudque 
de illis LXXIV, haec e suo dedisse scholiastam sequitur; itaque 
non erat, cur Jiirges p. 15 nisus hoc loco e variis Flori, periochae 
Livianae, Orosii, Euti-opii, Velleii, Frontini, aliorum locis novum 
fragmentum contexeret ac putaret hos e Sallustio hausisse, numerum 
vero fugitivorum apud Plutarchum exhibitum (cf. Prolegom. p. 42) 
cormptum esse iudicaret: immo ad Livium illos redire notum con- 
clamatumque est. Et contaminasse grammaticum diversorum me- 
moriam docet ipse locus, scilicet Sallustianum Spartaeus, princeps 
gladiatorum, quocum conferas Plutarchum 1. s. 1., cum alterius suisve 
Spartacus, unus de illis 74, foedissime consarcinavit. 

91. Ingens ipse virium atque animi. 

App. (III 13 D, 10 K, 85 G, I p. 503 Br.) — Arus. p. 480. 

Comm. Quoniam siniillime Sallustius Mithridatem descripsit 
(cf. fr. n 74 et 7/), ad eundem etiam hoc fragmentum spectare 
Kritz coniecit; equidem putaverim neque Sallustium haec repetiisse 

10* 



148 Sallusti Historiarum lib. III. *. 

neque omnino in tertio libro denuo de Mithridate disserendum ei 
fuisse; contra ad Spartacum verbaque Plutarchi supra proposita 
optime pertinere fragmentum videtur. 

92*. Radicem montis accessit. 

App. (Inc.40D, 6K, 49 G.) — Schol. ad Stat. Theb. EI 116. \\ 
accessit] excessit p, vulgo, accessit ex M et F iam Wolfflin Philol. XXIV 
p. 157 proposuerat. 

Comm. Cum Clodio ad Vesuvii obsidionem accedente bene 
haec convenire mihi videntur. 

93*. Sin vis obsistat, ferro quam fame aequius 
perituros. 

App. (Inc. 21 D, III 61 K, inc. 42 G, II p. 416 Br.) — Serv. ad Aen. 
m 265. 

Comm. Spartaci esse hanc sententiam in Yesuvio obsessi et 
ad furtivam eruptionem fugitivos adhortantis acute Kritz coniecit; 
etenim e verbis sin vis ohsistat iure elicias antecessisse quaedam, 
quibus doli alicuius consilia continerentur. 

94*. Cossinius in proxima villa fonte lavabatur. 



App. (III 65 D, 75 K, G, II p. 153 Br.) — Cledonius (V p. 59). || Cos- 
sinius] Cossutius B, eorr. Kritz. — fonte] forte coni. Dietsch. 

Comm. Spectat fragmentum ad Plutarchi verba: Koaaivtov 
.... imrrjQiqGag 6 EnaQXccKog Xovo^bvov tvbqI SaXivaq (iiKQbv 
iSerjGs (SvvaQTtaGai. 

95. Ac tum maxime, uti solet in extremis rebus, 
sibi quisque carissimum domi recordari cunctique 
omnium ordinum <(munia)> extrema sequi. 

App. (in 73 D, 89 K, 54 G, II p. 103 Br.) — Nonius H p. 137. || 
recordari] recordavi LHG. — munia] e Nonii lemmate suppl. Junius. — 
extrema] strenue coni. L. Muller. — sequi] exsequi coni. Dietsch, sed cf. 
fr. V 9. 

Comm. De summa exercitus (scilicet Eomani) desperatione 
agi certum est, simili ei, quam Caesari contra Ariovistum bellanti 
iu exercitu coortam esse scimus. Sed tale quid accidisse non cer- 
tiores facti sumus, nisi quod in Variniano exercitu eiusmodi quae- 
dam fuisse videntur; namque sequentis fragmenti initio non solum 
fuga militum commemoratur, sed etiam eos, qui fugerant, ad signa 
redire noluisse, reliquos militiam detrectasse refertur; quare hanc 
ad rem pertineat forsitan fragmentum. 



Fragmenta 91—96, 149 

96. ^hastas ig)>ini torrere, quibus praeter | speciem bello A, 3 
uecessariam | haud multo secus, quam | ferro, noceri poterat. 5 
At I Varinius, dum haec agunjtur a fugitivis, aegra par te mili- 
tum autumni grajvitate neque ex postrema | fuga, cum severo 10 
edicto I iuberentur uUis ad signa redeuntibus et qui reli qui 
erant, per summa flagitia detractantibus mili |tiam, quaestorem 15 
suum I C. Thoranium, ex quo praesente vera facillime nos|ce- 
rentu<(r, Roma)>m miserat. Et ta|men interim cum vo lentibus 20 
numero quattuor |! ^milium iuxta illos castra | poni)>t va<(Ilo, B, 1 
fossa, permag)'nis operibus commun<(ita)>. | Deinde fugitivi con- 
<sump)>|tis iam alimentis, ne p<(rae)>[dantibus ex propin<(quo 6 
hos>|tis instaret, soliti m<(ore mi)>|litiae vigilias stat<(iones)> - 
que et alia munia ex<^equi)>, | secunda vigilia <(silentio)> | cuncti 10 
egrediu<(ntur re) licto bucinato^re in cas)>tris; et ad vigil<(um 
speciem) | procul visen<(tibus palis ere)>|xerant fulta <(ante 15 

Testimon. : rrontin. 1 5, 22 : 'Idem (scil. Spartacus), cum a P. Varinio 
proconsule praeclusus esset, palis per modica intervalla fixis ante portarii 
erecta cadavera, adornata veste atque armis, alligavit, iit procul intuenti- 
bus stationis species esset, ignibus per tota castra factis; imagine vana 
deluso hoste copias silentio noctis eduxit.' 



Fragmentum Vaticanum insertum Vaticano Reginensi 1283. 
— Ed. in67D, 77 K, 76 G, 11 p. 152 sq. etp. 307Br., Jordan Sall. 
op. ed. 3 p. 134 sq. — Constat quattuor unius folii columnis, quarum 
quaeque vicenos singulos habuit versus ab 18 ad 23 litteras complexos, 
quorum bini priores desecti sunt. Tragmentum hoc eidem antiquo 
Sallustii codici deberi, ex quo Aurelianensia ac Berolinense sunt frag- 
menta, Hauler 1. i. 1. ac P. Kriiger (in Jordani editione p. 134) cognove- 
runt. Antiquiores Kreyssigio ut omittam, egerunt de fragmento : Kreyssig 
commentatio de C. Sallustii Crispi Historiarum libri tertii fragmento, 
Meissen 1735, Jordan Hermae vol. V p. 396 et XIV, p. 634, Hauler Wiener 
Studien X p. 136. — Quae ante Kreyssigium vel ab eo ipso correcta pro- 
positave sunt, plerumque nominatim nolui afferre. 

A. Primu folii columna fere integra. — 2. hastas igni] supplevi ex 
Servio ad Aen. IX 740: 'nam hastae igni plerumque torrentur'; sudes 
coni. Kritz. — 12. iuberentur] iuverentur V. — i3. redeuntibus] deeunti- 
bus V, defendit Hauler. — 17. praesente] presente V. — 19. nosceren- 
tur Romam] noscerentum V, corr. Jordan secundum Douzam, noscerent 
ad senatum Dietsch. — miserat] miserant V. — 20. cum] quom V. 

B. Columna secunda, cuius margo exterior abscissus est. — 2. Prinia 
incerta, fwtasse A, M, X, 1, E, T, secvmda V, tertia non M, sed A; supplere 
conatus sum Haulerum fere secutus, qui quattuor | milium loco tuto 
castra | ponit vallo aliisque mag nis proposuit; castra haec munitissima 
Variniana esse idem demonstravit , fugitivorum autem mentioriem fieri ne- 
cesse est, quare — exiguo coactus spatio —■ illos scripsi. — 14. palis erexe- 
rant] procul visentibus erexerant vulgo, quo spatium non expleri intellexit 
iam Dietsch. — 15. fulta ante portam] fulta arboribus Kreyssig, Jordan, 
palis fixis Kritz, palis illic, hic ante portam ex Frontino addidi. — 




150 Sallusti Historiarum lib. III. • 

portam) | recentia ca<(davera et cre)> bros igni<(s fecerant, ut' 
20 for)>midine f<^ugarentur Va)|rini <^milites .... i^ter ... . (qtuit- 

C, 3 tmr desimt versus, quibm etiam de fugitivorum itinere agitur) .... in- 
5 viis convertere. At | <Var)>inius multa iam luce | <(desi)>derans 

solita a fugil<^tivis)> convicia et in casj^tra c)>oniectus lapidum, 
10 I <(ad ho)>c strepitus tumul |<^tusque e)>t sonores undique j <ur- 

gent)>ium, mittit equites | (m tumul^um circum pro|<^minentem), 

ut explorarent, | <^insequente)>s propere vesti}<gia. Sed fugi- 
16 tiv^os credens lonl<^ge abesse muni)>to tamen agj<(mine insidia)>s 

pavens se | <(recipit, ut exercitu)>m dupli'<(caret novis militibus. 

At)> Cumas | . . . . (quinque desunt versiculi, quihus, quomodo Varinius 

D, 3 exereitum restituerit, exponitur) .... <^post)> | aliquot* dies contra 
5 mo rem fiducia augeri nos tris coepit et promi lingua. | Qua 

Varinius contra sjpectatam rem incaute | motus novos inco- 
10 gnitos que et aliorum casibus per|culsos milites ducit tamen 

ad castra fugitivorum | presso gradu, silentis iam | neque tam 
15 magnifice sumenitis proelium, quam postu laverant. Atque illi 

certa mine consilii inter se iuxjta seditionem erant, Cri xo et 
20 gentis eiusdem Gal lis atque Germanis obviam | ire et ultro 

<^of)>ferre pugnam | cupientibus, contra Sparta|(co impetum 

dissuadente). 

18. Postrema F incerta, formidinis causa, ne Varini milites egredientis 
opprimerent suppl. Jordan. — 20. Initio versiculi TE, tum fortasse R 
lectae sunt, iter suppl. Hauler 

C. Columna tertia, cuius exterior margo abscissus est. — 2. Duae 
litterae secundo in versu apparuerunt, prima vel D, altera A; (agmine 
citat)o a(tque tramitibus) inviis suppl. Jordan. — 3. at] ad V. — 8. Prima C 
incerta. — 9. et] Prima fortasse E, secunda T, non l, suppl. Hauler, 
tumultuosi vulgo. — 10. urgentium] suppl. Hauler, ruentium Kreyssig, 
inruentium Jordan, quae ad spatium non quadrare docuit Hauler. — 
13. insequentes] supplevi, fugitivos Kritz, insidiatores Hauler, novem vel 
undecim litteras desiderari ostendens. — 14. sed fugitivos] supplevi, vestigia 
secutos Kreyssig, minime spatio satis faciens, vestigata re etsi illos 
Hauler. — lon ge] Post ultimam virgulam fuisse Haulero veri simile 
erat. — 15. m.\\.m.io] suppl. Hauler, toto Kreyssig — 16. insidias pavens] 
Prima secundaque (SP) perincertae, quibus antecedere litterae XJ, vel N 
particula Haulero visa est, itaque fortasse impetus scribendum est, agmine 
est secutus suppl. Hauler, reliqua supplere quodummodo studui. — 19. Fine 
versiculi undevicesimi duae apparent Utterae, jM-ior Gc, C vel V, altera A. 

D. 3. aliquot] aliquod V. — 7. incaute] incautae V. — 16. iuxta] 
iusjta V. — 20. offerre] ferre V, defendit Jordan, corr. Kreyssig. 

Comm. Res fragmento Vaticano narratae quo ordine accide- 
rint, quaeritur. Nam Kritz omnia post cladem Varinii, qua fasces 
equumque praetor amisisse fertur, evenisse putat, Jordan quidem 



Fragmenta 96—98. 151 

ante famosam illam pugnam, sed post cladem Thoranii. Sed utrum- 
que falsum esse neque priorem fragmenti partem posteriore conti- 
nuandam esse existimaverim ; deceptos vero puto omnes adhuc viros 
doctos eo casu, quod et columna quarta huius fragmenti et prima 
insequentis Vaticani folii de fugitivorum principum rixa aliqua 
refertur. Sed priore loco illos dubitare legimus, utrum impetui 
Romanorum obviam eant an — et hoce subaudiri necesse est — 
castris se teneant insidiisve pugnent vel simile quid. Altero vero 
loco toto caelo distat quaestio: etenim Spartacus in suam quemque 
patriam ducere ideoque in Galliam aut Thraciam proficisci in animo 
habet, contra Crixus in Italia maneant ac praedentur monet. Accedit, 
quod pugna illa, qua victus est Varinius, omnium postrema fuit, 
(riXog 8e rovg Qa^doviovg xal tbv imtov avrov Xa^cov\ antecedebat 
autem cladi Thoranii et vastatae Campaniae. Quare sic existimo, 
celebrem illam cladem Varinianam eam ipsam pugnam esse, quam 
incipi quarta huius folii columna narratur; dein subsecuta esse 
capta Thoranii castra vastatamque Campaniam, tum rixam ducum 
extitisse dissentientium, utrum ad Alpes proficiscendum an Italia 
exhaurienda sibi esset; huc denique incidere res fragmenti Vaticani 
altera parte expositas. Itaque folia Vaticani fragmenti non fuisse 
intimum quaternionis par, sed intercessisse inter utrumque duo fere 
folia conicio. 

97. Incidere in colonos Abellanos praesidentis 
agros suos. 

App. (m 66 D, 76 K, 98 G.) — Arus. p. 498. 

98. <^ali)>jenis et ei . . . . | ne, qua <(ratione vagarentur A, 3 
a>d I id temp<(oris .... tu)>m que seclu<(derentur itinere ia)>m 5 

et extin^fguerentur .... simu)l | curam .... is set hau<(d 

i)>taque | quam c<(elerrime abirent. H)aud | aliam f<(ugae ra- lo 
tionem c)api endam <^sibi esse pauci)> prudentes p<(robare, 

Fragmenti Vaticani alterum folium (cf. fr. 96) duas in partes ita 
discissum, ut primae quartaeque columnae media eaque maior pars perierit. 
A. Columna jmma. — • Sententiam, quae hae columna contineri videtu/r, 
bene restituerunt Kritz ac Dietsch. Quos Jordanumque secutus etiam verha 
quodammodo restituere conatu^ sum, qimmquam laceri fragmenti verha 
uhique suppleri posse nemo sane contendet. Id quidem certum videtu/r, 
initio Spartaci consilia, post Crixi exposita esse. — 3. Prima E ante Hau- 
lerum non lecta est, septima E potius quxtm 1, octava veri simillime 1, for- 
tasse L, P, D, alieni coni. Hauler. — Fine versiculi u/na littera, foHasse B, 
conspicitur. — 4. qua ratione] suppl. Dietsch. — 6. 7. secluderentur itinere] 
item extinguerentur Dietschii su/nt. — 8. Paemdtima I aut M, non A 
neque TJ videtur. — 9. itaque] suppl. Hnuler. — 10. Quinta C, fortasse 
G, Q, 0. — Alterius partis prima incerta, A, R, M, P apparuit. — 11. capien- 
dam] capie endam V. — 13. Septima B, P vel D fuisse videtur, docilis- 



152 Sallusti Historiarum lib. III. 

15 liberi ani)mi | nobiles<(que, ceteri^ .... laujdantque, q<^uod ille 

iubet fac^ere, | pars sto<lide copi)is ad fluenti<(bus ferocique 

inge)>nio fijdens, ali<(i inbones)te patrijae iinmem<(ores, at plu)- 

20 rimi | servili <^indole nibil) ultra | prae<(dam et crudelit)atem 

B, 3 [ <(appetere)> (desxmt duo fere versus) .... cons<^ilium .... op) ti- 

6 mum videbatur. Dein'ceps monet in <(l)>axiores \ agros magis- 

que pecuarios | ut egrediantur, ubi priu<^s)'quam refecto exer- 
10 citu I adesset Varinius, auger<^e)>|tur numerus lectis vir<^is)>; 

et propere nactus idoneum ex captivis ducem | Picentinis, de- 
15 inde Eburi nis iugis occultus ad N<^a)|ris Lucanas atque inde 

prima luce pervenit ad Anjni forum ignaris cultolribus. Ac 
20 statim fugitivi co<n)>|tra praeceptum ducis [ rapere ad stuprum 

virg<^i)|nes matr<^ona)>sque et alii .... (duo versus desunt) .... 
C, 3. 5 n)>unc resjtantes et eludebant, simul | nefandum in modum per|- 

verso volnere, et interdum lacerum corpus semianimum omit- 
10 tentes; | alii in tecta iaciebant iginis multique ex loco serlvi, 

quos ingenium soci os dabat, abdita a domilnis aut ipsos trahe- 
15 bant I ex occulto; neque sanctum | aut nefandum quicquam 

fuit irae barbarorum | et servili ingenio. Quae | Spartacus ne- 

20 quiens prohibere, multis precibus cum | oraret, celeritate prae - 

D, 3 verterent .... nuntios .... (duo desunt versus) .... tur neque | e 

Testimon.: B. 18. Nonius p. 456: Sallustius hist. lib. III: 'Ac sta- 
tim .... matronasque.' 

que temptat Hauler. — liberi animi] supplevi, ingenuique animi Hauler. — 
14. Ante posterioris partis primam (L) litterae L, P, C vel A vestigium 
superest. — 15. Sexta Q, Gr, C, 0_, quod suaserat facere iam Kritz. — 
16. 17. stolide etc.] stolide nimis adfluentium numero coni. Jordan. — 
18. inhoneste] longmquae Jordan. — 19. immemores, atplurimi etc.] suppl. 
Jordan. — immemores] inmemores V. — plurimi] (plu)rumi V. — 21. prae- 
dam et crudelitatem] suppl. Hauler, praedam caedesque petere Jordan. 

B. Columna secunda fere integra. — 3. Fine versiculi trium littera- 
rim, reliquiae exstant, prima R, B vel D, secunda A vel R, tertia R vel k, 
dein duarum fere litterarum spatium. — 5. laxiores] (l)axioris V. — 
10. nactus] nanctus F. — 21. Fine versus littera C, G, vel Q apparuit. 

C. Columna tertia. — 3. Post quattuor fere litterarum spatium item 
quattuor reliquiae extant, quarum prima R vel A, secunda 0, U vel C, 
tertia certo S, postrema vel U lectae '^unt. — Idem Jiac columna atque 
antecedente enuntiatum etiam continuari recte docuit Jordan, quod quo- 
modo restituendum sit, non invenio. — 19. precibus] praecibus V. — cum] 
quo m V. — 20. praeverterent] Dein quattuor litterarum spatium, quarum 
prima D, B, P vel R, postrema E fuisse videtur, de re suppl. Hauler, prae- 
vertere mittere antea. 

D. Columna quarta, qua continuari narrationem de caedibus rapinis- 
que fugitivorum apparet, singula quomodo reddenda sint, minime patet. — 
3. tur] sic prohabiliter esse legendum Haulero visum est, qua neque antea. 




Fragmenta 98—101. 153 

.... <(odiu^m in se | c<(onvertere. Qu^os cru|del<(iter caedibus 5 
occ)>upatos I a<(c) . . . . gravis ple r<^ique .... A^it illum di'em 
<^atque proximam)> noctem | ib<(idem commoratu)>s duplijca<(to 10 
iam fugitiv)>orum nujme<(ro castra movet p)rima cum | luc<^e 
et consedit^ in campo | sati<(s lato, ubi colo)>nos aedifi|cis 16 
e<(gressos videt); et tum | mat<^ura in agri)>s erant | autu<^mni 
frume)>nta. 

Sed inc<^olae iam ple)no die gna'ri ex f<^uga finit)>imorum 
' fugi<^tivos ad se a^dventare, p<^roperant cum o)>mnibus | (suis 20 
in montes vicinos vel similia). 

Testimon. : D. 16. Porphyr. ad Hor. ep. 11 1, 140: 'nam et autumni 
frumenta Sallustius dixit.' 



— 4. odium] vel iram in se convertisse fugitivos incolarum conicio. — 
5. Prima 0, C, G vel Q fuit. — Alterius partis prima plane incerta, secunda 
certa S. — 6. crudeliter caedibus occupatos] cr. in caedendo occupatos 
suppl. iam Dietscli. — 9. diem atque proximam noctem] suppl. fere 
Kreyssig. — 10. 11. duplicato iam fugitivonim numero] Juiec fere iam 
Kritz supplevit. — 12 — 15. castra e. q. s.] supplevi. — 14. Quartae (I) hasta 
extat. — satis lato et colonos Kritzio debetur. — aedificis] edifijcis V. — 
18. Secsta 0, C, G vel Q. — incolae e. q. s.] suppl. Kritz. — 19. finitimorum] 
(finit)umorum V. — 20. ad se] suppl. Kritz, cetera Kreyssigio debenttir. — 
Quartae (I) hasta reliqua est. — Alterius versus partis prima aut D aut C. 

— properant cum] suppl. Hauler. 

99. TJnus constitit in agro Lucano gnarus loci, 
nomine Publipor. 

App. (m 69 D, 79 K, 69 G, H p. 431 Br.) — Prisc. VII (E p. 236). — 
Probus cath. (TV p. 16): 'legi unum novo modo figuratum apud Sallu- 
stium, Publipor, Publiporis.' 

Comm. Non ad rem brevi post Crixi cladem quandam gestam, 
quod Kritz ac Dietsch arbitrati sunt, fragmentum spectare ea ex 
re elucet, quod Crixus ad Gargarum montem, scilicet in Apulia 
situm, caesus est neque omnino illo anno fugitivi in Lucaniam venerunt. 

100. Locum nullum, nisi quo armati constitissent, 
ipsis tutum fore. 

App. (m 64 D, 69 K, 86 G, H p. 430 Br.) — Arus. p. 481. 

Comm. Quoniam ea huius enuntiati vis est, ut admoneantur 
quidam, quam celerrime optimeque sese armentur, recte mihi Kritz 
videtur haec verba Spartaco attribuisse, quem ante omnia id spec- 
tasse, ut militum modo fugitivos suos exomaret, notissimum est. 

101*. Exuant armis equisque. 

App. (Inc. 22 D, m 68 K, 73 G, H p. 144 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. XI 80. 



154 Sallusti Historiarum lib. III. 

Comm. A Spartaco hoc praeceptum fugitivis esse iam De- 
brossius intellexit. Ceterum mortuos subaudiendum esse, quod negare 
non debuit Dietsch, vel e scholiastae interpretatione efficitur. 

102*1*. Hi locorum perignari, et soliti nectere ex 
viminibus vasa agrestia ibi tum, quod inopia scuto- 
rum ferebat, ea arte se quisque in formam parmae 
equestris armabat <(scuto)>. 

App. (IV 1 D, 22 K, 4 G, II p. 145 Br.) — Nonius XVm p. 554. — 
hist. lib. IV codd., vulgo; libro tertio fragmentum assignavi, cum et e Floro 
Appianoque eluceat hieme 73/73 hasce res accidisse et ex fr. 100 tertio libro 
easdem contineri sequatur. \\ perignari] pergnari ex JDouzae coniectura 
vulgo, at cf. fr. 99. — ferebat] fuere ad codd., fuerat vulgo, corr. L. Miiller, 
sane pilusquamperfectum tolerari nequit. — scuto] ex Servii loco infra 
laudato ae Frontino Nonioque addidi, clupeo suppl. Dietsch. 

103*. Coria recens detracta quasi glutino adole- 
scebant. 



App. (IV 2D, 23 K, 5G, II p. 100 et 145 Br.) — Serv. ad Georg. 
ni 156. — Praeterea Charisius p. 88 inde a quasi e. q. s.; ibid. p. 1.S1 et 
schol. Vatic. (Philarg.) ad Georg. IV 40: 'glutino adolescebat.' — Beda 
de orth. (VII p. 274): 'glutinum Sallustius dixit .... glutino.' — Verba 
Sallustii cum Servii ad Aen. VII 632 scholio foede contaminavit ibidem F, 
in quo extant: qui de vimine facti scuta recentibus detractis coriis quasi 
glutino adolescebant. || quasi] Charisius, FServii ad Aen. VII 632, veluti 
Servius ad Georg. 

Comm. Ad utrumque fragmentum spectat Servii quoque testi- 
monium ad Aen. VII 632: ^ut dicit Sallustius -de Lucanis, qui de 
vimine facta scuta coriis tegebant.' 

104*. Germani intectum renonibus corpus tegunt. 



App. (Inc. 18 D, III 57 K, IH 27 G, I p. 640 Br.) — Isidor. orig. 
XIX 23, 4. II intectum] intecti coni. Coler, cetera ante intectum add. Dietsch. 

105*. Servius ad Georg. III 383: 'nam, ut Sallustius 
dicit in historiis, vestes de pellibus renones vocantur. 

App. (Inc. 19 D, III 58 K, 28 G, I p. 641 Br.) — Similiter Schol. 
Bern. ad eundem locum. 

Comm. Ampliorem Germaniae Germanorumque in historiis 
fuisse descriptionem editores duobus his e fragmentis concluserunt, 
quam exhibuisse Sallustium in Curionis expeditione enarranda ad 
Danuvium usque progressi plerique putarunt. Verumtamen neque 
ad Danuvium omnino Germanos Curio conspexit, neque Scythae 
supra Pontum habitantes neque Bastamae, Mithridatis auxilia, pro 
Gei-manis habiti umquam sunt (utrumque enim antea proposuerat 
Gerlach); de Ariovisto vero Germano, de quo praeterea cogitavit 



Fragmenta 101—108. 155 

Dietsch, Sallustium egisse ne minimo quidem vestigio apparet. At 
certe Germani et fuerunt in fugitivorum exercitu et a Sallustio 
saepius in eodem appellati sunt: itaque fugitivos hisce fragmentis 
dictos esse haud negandum est. Accedit, quod non ex ampliore 
Germanorum morum ingeniique descriptione fragmenta sumpta 
sunt, sed de tegumentis tantum eorum utroque loco agitur: quibus- 
cum si fragmenta, quae modo antecedebant et quibus de scutis 
armisque fugitivorum relatum est, comparaverimus, vel magis elucebit 
Germanos, quos nominat his locis Sallustius, in fugitivorum fuisse 
numero. Apposui vero fragmenta, ubi maxime hi Germani comme- 
morandi erant, scilicet in proelio eo, quo Crixo duce Germani a 
consule devicti caesique sunt; nempe ad pugnam aliquam fragmenta 
spectare ex nuditate Germanorum memorata, qua in proeliis eos 
uti solitos esse constat, etiam confirmatur. 

106. Et eodem tempore Lentuliis duplici acie 
locum editum multo sanguine suorum defensum, post- 
quam ex sarcinis paludamenta extare et delectae co- 
hortes intellegi coepere. 

App. (ni 70 D, 80 K, 77 G, H p. 311 Br.) — Nonius XIV p. 538. j 
locum] longum codd., corr. Bentinus. — defensum] defensus LHG, de- 
fessus Bamh., corr. Kritz, defensas coni. L. Miiller. — sarcinis] arenis 
coni. Madvig, angustiis L. Mtiller, sed exercitu Bomano proficiscente pri- 
mum sarcinae, quippe quae longis pertieis super humerum ferri soleunt, 
conspiciimtur , tum qtiasi perlucent appi'opinquantium paludamenta arma- 
que; itaque non est, cur verha ex sarcinis immutemus. — extare] ostari 
GBamh., astari LH, corr. Dietsch, ostentari coni. Kritz, hastati Coler. 

Comm. Falso Dietsch ad eam pugnam hoc fragmentum ret- 
tulit, qua Spartacus Crixo mortuo ad septentrionem conversus Len- 
tulum, mox Gellium vicit. At illis proeliis non Lentulus Gellius- 
que simul interfuerunt, sed singulos oppressit Spartacus, hoc vero 
fragmento alter consul Lentulo collegae opem tulisse aperte osten- 
ditur; deinde Lentulus ea, quam dictam esse Dietsch voluit, pugna 
non locwm edifum occupavit defenditque, sed munitionibus Spartacuin 
circumsessum, ne in Galliam transpadanam evaderet, prohibere stu- 
duit. Quare verba ad alterum proelium refero hoc anno gestum, 
quo Spartaco Romam proficiscenti duo consules in agro Piceno 
occurrerunt victique sunt. 

Fragmenta incerta, 107—110. 

107. Perculsis et animi incertis succurritur. 



App. (m 76 D, 92 K, 93 G.) — Arus. p. 487. 
108. IVIuros successerant. 



App. (in 76 D, 93 K, 12 G, II p. 103 Br.) 



156 Sallusti Historiarum lib. III. Fragmenta' 109. 110. 

109. Contra ille calviratus quaerit, extnisne an 
somnio portenderetur thesaurus. 

App. (III 78 D„ 96 K, 82 G, II p. 5 Br.) — Eutyches (V p. 486). — 
Praeterea: Nonius I p. 7 et Priscianus X (II p. 506): 'contra .... ratus'; 
Prisc. VIII (II p. 431) ''calvi ratus'. || contra ille] contrullae codd. Nonii. — 
quaerit extnisne] quaerit extis {omisso ne) F, ratusque retextisne B, que- 
rere tectis ne T, ratusque rite textis F. — an somnio] P, an om. B, asomno T, 
netui pro ne an F. — portenderetur] portenderet T, ostenderetur B 
Dietsch. — thesaurus] thesauris B, thesauros T. 

110, Dubius eonsilii. 



App. (III 81 D, 99 K, 21 G, II p. 82, 416, 549 Br.) — Arus. p. 468. 



LIBER IV. 

ARGUMENTUM. 



Quarto historiarum libro praeter eas anni 72 res, quae 
libro tertio nondum enarratae erant, quattuor annos 71 — 68 
contiueri e fragmentis elueet. Atque primum sane locum ob- 
tinent res urbanae anno 72 actae; reliquis e rebus, quae annis 
72, 71, 70 gestae sunt, etiam primo posui capite res navales 
a Triario maxime gestas et bellum Mithridaticum; huic autem 
res a M. LucuUo in Thracia gestas subsecutas esse putaverim; 
etenim rerum, quae domi anno 70 acciderunt, consulatusque 
Pompeii et Crassi narrationem vestigia pressisse belli Spartacii 
exitus e conexu, quo utrumque Appianus ac Plutarchus et in 
Crassi et in Pompeiana vita exhibuerunt, sequitur; bello autem 
Spartaci brevi antecessisse finem belli Moesiaci Lucullique in 
Italiam reditum inde intelligitur, quod Sallustius testibus 
Appiano I 120 et Plutarcho Crass. c. 11 in Spartaci rebus 
enarrandis illius belli ita mentionem fecerat, ut antea idem 
apud Sallustium iam expositum esse putandum esset. Itaque 
Spartaci exitum secundum, tertium caput Pompeium Crassum- 
que consules complectitur. - Postrema libri huius parte res 
a Lucullo, Mithridate, Tigrane in Armenia gestae memoratae 
sunt; et usque ad anni 68 autumnum, i. e. ad Mithridatis in- 
vasionem in Pontum subito factam, narrationem deduxisse Sal- 
lustium fragmentis ostenditur neque non apud Dionem Cassium 
conspicitur. Atque ex eodem concludas ea, quae annis 69 
et 68 Romae acciderunt, suo loco narrationi belli Armeniaci 
intermixta esse. 



158 Sallusti Historiarum lib. IV. 

(JAPUT I. 

Res annis 72 — 70 in Asia gestae, fr. 1 — 19. 

Insunt fr. 1 et 17 de rebus urbanis, de M. Luculli bello Thracio» 

fr. 18 et 19. 

Enarratio. 

Anno 72 consules fuerunt L. Gellius Poplicola Cn. Cor- 
nelius Lentulus Clodianus, quorum hic legem tulit, ut ii, qui bus 
bonorum publicatorum pretium remiserat Sulla, tunc rursus in 

1 aerarium id referrent (fr. 1); cuius legis non perlatae loco 
mox senatus consulto suo eadem decrevit. — Sed Mithridatis 
classis, quae anno antea ad Italiam Hispaniamque profecta erat 
et cuius partem Lucullus in mari Aegeo devicerat, brevi et 
tempestatibus afflicta et a Romanis dissipata est, quin ipsi 
duces (velut L. Pannius et Metrophanes) 'tamen ultimum ad 
Romanos prodito ex magna parte Mithridate redierunt' (Ps. 

2 Ascon. ad Verr. II 1, 87 p. 1830r.^ adde fr. 2). Reliquias 
vero classis Triarius ad Tenedum insulam excepit ac plane 

3 delevit (fr. 3). 

Sed L. LucuUus hieme ad Amisum oppidum acta vere 
anni 72 in interiora Pontici regni progressus ad Cabiram oppi- 
dum iter fecit, ubi Mithridates cum exercitu denuo congre- 
gato constiterat. Quo cum pervenisset equitatus Romanorum, 
qui in planitiem descenderat, cum Ponticis congressus victus 

4 est (fr. 4); qua commotus clade Lucullus apertos latosque 
campos evitaturus hostiumque equites veritus in montes 
regressus est, mox tamen loco tuto super Cabiram sito castra 

5 posuit (fr. 5) proeliumque quam maxime defugere constituit. 
At nihilominus brevi post militibus quibusdam per casum sibi 
occurrentibus mox pugna accensa est, qua primum Pontici, 
tum vero Lucullo subveniente Romani victoriam reportaverunt 
(Plut. Luc. c. 15 inde a yva^rjv ^sv ovv ovdsteQog si%£v^ 

6, 7 adde fr. 6 et 7). Eodem hoc tempore Olthacus Scytha pro- 
ditionis causa ad Lucullum transfugit, ut eum occideret, sed 
a conatu, ciim casu quodam impediretur, abscessit (Plut. Luc. 
c. 16, Frontin. II 5, 30). — lam hieme exorta LucuUus e 



Enarratio 1—19. — Fragmenta 1. 2. 159 

Cappadocia commeatum sibi parare studuit (fr. 8), Mithridaticos 8 
vero id prohibere conatos primum Sornatius, dein M. Fabius 
Hadrianus legati reppulerunt; sed hac clade tanta in castris 
regis orta est omuium desperatio, ut omnis exercitus subita 
formidine dispergeretur, ipse autem Mithridates vix persequentes 
Roraanos castrisque potitos effugeret (Plut. c. 17, adde fr. 9 — 11). 9, 10, 11 
Postea vero etiam Cabiram ceteraque regis castella LucuUus 
cepit (Plut. c. 18 iiiit., fr. 12), ipsum e Ponto Armeniaque 12 
minore expulit, tum ad Amisi urbis obsidionem revertit (fr. 13). 13 
Quae cum expugnata esset, et Ponticorum et militum Roma- 
norum culpa incendio diruta fere est (Plut. c. 19, adde 
fr. 14 — ^15). Dein postero auno 70 reliqua Ponti oppida, velut 14, 15 
Amasiam, Amastrim, Sinopen Lucullus cepit. 

lisdem annis M. Cotta, Luculli coUega, Heracleam Ponticam 
circumsedit, quam vere anni 70 ut caperet, ei contigit. Quae 
dum obsidetur, ingenti terra mareque motu concussa sunt 
(fr. 16); qui terrae motus non solum in Asia minore, sed etiam 16 
in Italia Roraaeque observatus est (fr. 17). — Atque haec 17 
dum in Asia geruntur, M. LucuUus, Lucii frater, Thracibus de- 
victis etiam Moesiis bellum intulit (fr. 18) urbesque ad oram 18 
Ponti sitas subegit; in quis etiam Bizone oppidum fuisse videtur 
(fr. 19). 19 

Fragmenta. 

1. At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, 
cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior 
an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus 
bonorum remiserat, exigenda promulgavit. 

App. (IV 35 D, 50 K, 28 G, H p. 304 Br.) — Gellius XVin 4. || at] 
om. Z. — Clodiano] Claudiano OZ. 

Coinm. Eem fragmento hoc narratam actam esse anno 72 
a consule Lentulo, non anno 70 a censore eodem, contendi Prolegom. 
(fasc. I) p. 79. 

2. Eum atque Metrophanem senatus magna in- 
dustria perquirebat, cum per tot scaphas, quas ad 
ostia cum paucis fidis percuntatum miserant .... 

App. .(in 11 D, 8 K, 35 G, n p. 39 Br.) — Nonius XIH p. 535. — 
hist. lib. IV codd. Nonii, lib. III vulgo. \\ senatus] Sertorius coni. Dietsch, 



160 Sallusti Historiarum lib. IV. 

temerarie. — cum paucis] sum Bamb. — fidis] fides codd. — percunta- 
tum] percunctatur codd. — miserant] miserat coni. Quicherat. 

C m m. Falsissime Debrossio auetore omnes editores (quibus 
etiam P. Jurgium p. 43 nuperrime adstipulatum esse vebementer sane 
dolemus) rati sunt hoc fragmento dictam esse legationem illam de 
■pace inter Sertorium et Mithridatem facienda missam. At legati 
certe fuerunt Lucii Fannius Magiusque, minime vero Metrophanes; 
sin Metrophanes iis interfuisset, non eum sed eos in fragmento ex- 
pectaremus. Verumtamen hac de re omnino non libro quarto, sed 
secundo libro locutus est Sallustius; accedit, quod Dianii, quo legatos 
illos contendisse scimus, non sunt fluminum ostia, quae tamen hoc 
fragmento commemorantur, neque si senatttm nominat Sallustius, 
aliud quicquam, nisi Romanum senatum putasse habendus est. Atque 
Metrophanem anno 74 cum L. Fannio in Asia contra Mamercum 
pugnasse notum est; uterque vero in rebus bello Mithridatico 
gestis postea non iam commemoratur, immo postremo ad Eomanos 
Fannium descivisse Ciceronis scholiasta testatur (v. p. 158). lam 
vero animadvertas hoc fragmento Metrophanem classi esse praepo- 
situm, agere cum senatu (Romano scilicet), itaque prope Italiam 
versari, alterum praeterea appellari classis illius ducem, quem Fan- 
nium esse facile subaudimus. Quid igitur? Nonne Metrophanes et 
Fannius regiae classi ad occidentem versus missae praefecti esse 
videntur? Et tunc ad Romanos transiisse eosdem putaverim. Ita- 
que hic fere erit ordo rerum: venerunt cum classe regia illi ad Ita- 
liam, contusae sunt opes et ventis et Romanorum armis, iam duces 
deficere ad eos cogitant et cum senatu hac de re egerunt; sed senatus 
diligenter inquirere in eos instituit, cum fidei eorum credere nollet, 
sane scaphas regias metuit insidiasque atque proditionem veritus est. 

3. Demissis partem quasi tertiam antemnis. 



App. (IV 41 D, 49 K, 2 G.) — Arus. p. 499. 

Comm. Cum antemnae et in tempestatibus et ubi navibus 
pugna incipitur, demitti soleant (id quod nostrates ^die Segel hergen'' 
appellant, cf. praeterea bell. Alex. c. 45 et Breusing, Bie NautiJc 
der Alten, p. 64), equidem hunce locum ad pugnam navalem referri 
iubeam; etenim de tempestate aliqua hic agi minus veri simile 
videtur esse, quoniam libro quarto tempestatis vel naufragii simi- 
lisve rei fusius apud Sallustium fieri mentionem non scimus. Quae 
si ita sunt, ad pugnam a Triario ad Tenedum factam fragmentum 
afferre licebit. 

4*|\ Turmam equitum castra regis succedere et 
prope rationem explorare iubet. 

App. (11 50D, 61 K, 99 G.) — Arus. p. 607. — hist. E N, vulgo, 
sed cf. Comm. || prope rationem] properationem N, stationem coni. Bon- 



Fragmenta 2—6. 161 

dam, idem Wolfflin, proeli rationem Dietsch, prope nationem Mdhhj, iure 
defendit Keil, locorum vel simile quicqumn secutum esse ostendens. 

Comm. Quoniam res aliqua contra regem, scil. Mithridatem, 
bello gesta commemoratur, fragmentum libri secundi esse nequit; 
neque vero e tertio libro sumptum esse veri simile est, cum gram- 
raaticus haec verba alteri exemplo Sallustiano e tertio libro laudato 
verbis idem hist. II subnectat. At aperte agitur de Romanis Ponti- 
cisque iuxta sese castra habentibus; cum vero speculatores adversus 
hostes missos esse legamus, successisse mox pugnam equestrem e 
similitudine talium rerum concludam; ac totam hanc condicionem ad 
res apud Cabiram gestas bene quadrare putaverim: quibuscum con- 
gruunt et equites Romani adversus Mithridatem missi et castra 
regis vicina Romanis et ratio locorum, qui prope sunt, Romanis in- 
cognita difficilisque, itaque hanc ad pugnam equestrem fragmentum 
refero. At perperam nuper Jiirges fragmentum de LucuUo dictum 
intellexit collata Livii per. 94: ^L. Licinius LucuUus cos. adversus 
Mithridatem equestribus proeliis feliciter pugnavit.' Verumtamen 
equestres illae pugnae, de quibus Livius libro 94 egit, non cum 
rege ipso, sed cum M. Mario, regio duce, factae sunt (cf. Plut. Luc. c. 8). 

5. Igitur legiones pridie in monte positas ar- 
cessivit. 



App. (IV 16 D, 43 K, 41 G, I p. 404, II p. .310 Br.) — Priscian. X 
(II p. 5.S5). II arcessivit] lacessivit coni. Kritz. 

Comm. Ut Debrossii Gerlachiique absonas plane coniecturas 
omittam, Kritz — cui Dietsch cunctanter adsentitus est — ad 
pugnam, qua Castus Gannicusque, fugitivorum duces, devicti sunt, 
spectare fragmentum coniecit. At duodecim illae Romanorum co- 
hortes (vel sex milia militum) legiones appellari nequeunt neque 
omnino cum pugnae illius descriptione Sallustiana, quam quidem 
apud Plutarchum extare consentiunt viri docti (cf. Proleg. p. 41 
— 42 et 46), haec Sallustii verba conveniunt. Melius autem eadem 
congraere mihi videntur cum rebus ad Cabiram gestis. Namque 
tum in montibus sedisse Lucullum, mox in planum descendisse, at 
brevi ad montes denuo recurrisse hostium equitatum veritum notum 
est. Atque ibi cum haud exiguo in discrimine versaretur, reperta 
subito via loco tuto castra posuit; huc autem incidere nostrum 
fragmentum arbitror: iam Lucullus Graeculos illos repperit, iam 
viam ab iisdem sibi ostentatam secutus est locumque cum paucis 
occupavit: tunc vero legiones ex prioribus castris arcessivit. 

6*. Serv, ad Aen. XII 282: '[Sic omnes amor unus habet, 
decernere ferro.] Sic, i. e. dum paullatim suis invicem sub- 
veniunt, onmes in bellum coacti sunt; sic Sallustius.' 

App. (Inc. 24 D, III 71 K, IV 45 G, I p. 276 Br.) 
Sallnstiua, ed. Maureiibreclier. II. 11 



162 Sallusti Historiarum lib. IV. 

Comm. Duae sunt pugnae, quas tali modo exortas esse Sal- 
lustius narravit, altera ad Cabiram facta (Plut. Luc. c. 15), altera 
qua Spai-tacus interiit (Plut. Crass. 11). Ad illam cum Gerlachio 
malim verba Servii referre, quoniam artius ea ad Plutarchi Luculli 
locum quam ad Crassi vitam adaptari possunt, cf : ix 8e rovvov avfijte- 
Govxag ccytovi^eGd^at JiXetovoav eKatiQoig ael TtQoGytyvoiievmv. 

7*. Quo cupidius in ore ducis se quisque bonum 
et strenuum ostentantes. 



App. (Inc. 63 D, 29 K, E 55 G, I p. 608 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. X 370: Sallustius e. q. s. ''non dicit proconsulis'. — Ex eodem 
sumpsit Isidorus orig. IX 3, 22 usque ad bonum. 

Comm. Ad Cabirense proelium bene pertinere puto fragmen- 
tum, quo non nisi ipso Lucullo interveniente mUitesque fugientes 
adhortante bene res Eomani gesserunt; et animadverte secundum 
ea, quae scholiasta addit, de Romano imperatore eoque proconsule 
esse apud Sallustium sermonem. 

Sf. At Lucullum regis cura machinata fames 
brevi fatigabat. 

App. (in 34 D, 38 K, H 96 G, II p. 192 Br.) — Priscian. VEI (II p. 382). 
— Sallustius in II historiarum codd., tertio libro assignatur inde a Kritzio. 

Comm. Falso fragmentum a Kritzio ad iter a Lucullo in 
Pontum factum atque ad Plut. c. 14 refertur; illius enim temporis 
inopiam non rex, sed ipsa regio effecit; contra ad id temporis 
spatium, quo apud Cabiram actum est, verba spectare rebus ab 
Appiano c. 81 narratis confirmatur. Itaque non tertii, sed quarti 
est libri hoc fragmentum. 

9*. Qua nocte ipse fiebat anceps. 



App. (Deest in editionibus.) — Schol. ad Stat. Theb. III 2 (animad- 
vertit primus Muller Herm. X p. 118). (| fiebat] fidebat P. 

Comm. Mithridates, qui omnibus circum se de salute desperan- 
tibus accepto de clade suorum nuntio ipse timere coepit atque e castris 
effugere constituit, aptissime ita appellari potuisse mihi videtur. 

10, Ita castra sine volnere introitum. 



App. (IV 45 D, 3 K, 71 G, I p. 599, II p. 366 Br.) — Arus. p. 488. 
— Serv. ad Aen. X 628. — Ibid. XI 230. |t ita] solus habet Arusianus. — 
castra] in castra coni. Dietsch ex lemmate, quod in N ita legitm: introi- 
tum in illa loca; sed lemma potius ex exemplo corrigendum esse iure reli- 
quis viris doctis visum est. 

Comm. Castra esse Mithridatica post fugam Pontici exer- 
citus sine vulnere a Romanis capta ex Debrossii coniectura iure 
Kritz affirmavit. 



Fragmenta 6—13. 163 

11. Et reversi postero die multa, quae prope- 
rantes deseruerant in castris, nacti, cum se ibi vino 
ciboque laeti invitarent. 

App. (IV 4 D, 26 K, 6G, II p. 308 Br.) — Nonius IV p. 321. J| et 
reversij et versi codd., corr. Dietsch, reversi {om. et) Junim. — multa 
quae] multoque codd. — vino ciboque] cibo vinoque LG vulgo. 

Conim. Milites victores, qui castris hostium potiti tam acriter 
eos persecuti sunt, ut thesauros arripiendi tempus iis deesset, 
iidem vero postea laetissimi copiis hostium utentes, dein castra 
illa divitiis, ut videtur, copiisque plena, milites vero cibo vinoque 
iam diu egentes: omnia cum victoria Cabirensi optime congruunt; 
sane tum diripiendorum castrorum potestatem militibus a LucuUo 
factam esse e Plutarcho scimus. Quonam vero argumento com- 
moti editores fugitivos dictos esse opinati sint, nescio. 

12*. Tenuit Lucullus thesauros, custodias regias. 



App. (IV 47 D, 5 K, 42 G.) — Pompei. comm. Don. (V p. 180). — 
Eadem Ars anonym. Bemens. (VIII p. 94). 

Comm. Mire Jtirges p. 80 verba a Pompeio allata non pro 
peculiari fragmento habuit, sed, cum 'ex memoria aut negle- 
genter' laudata essent, partim ad alterum fragmentum (fr. III 58) 
pertinere, partim ab ipso grammatico ficta esse contendit. At quod 
ab illo argumentis non prolatis iactum est, refutare non cogimur; 
sane legimus eadem haec verba translata etiam apud Plutarchum 
Luc. c. 18: d'vi6ccvQ0vg re (lEydXovg svq£ nai dso^toxrjQta. 

13. Amisumque assideri sine proeliis audiebat. 



App. (IV 42 D, 1 K, 44 G, H p. 455 Br.) — Priscian. VIII (II p. 435). jj 
assiderij absideri GK. 

Comm. Mithridatem subaudiri, quod Debrossio auctore vulgo 
putatur, admodum dissimile veri mihi videtur. Eo enim loco, quo 
ab editoribus fragmentum collocatur, scilicet in rebus hieme 73/72 
ad Amisum gestis enarrandis (Plut. Luc. c. 14 — 15), de Mithridate 
onmino non loquitur auctor, cf.: 6 AovKOvkkog itsgt rs vqv ^Afiiabv 
diirgiips (lakan&g ry jioXtOQnia %Qco(i£vog; atque sane Amisum 
haud acriter oppugnatam esse ibi memorandum fuit, ubi de ipso 
Lucullo eiusque rebus gestis agebatur. Sin ad Lucullum verba 
pertinere conceditur, ad hunc Plutarchi locum, quem modo laudavi, 
i. e. ad hiemis 73/72 narrationem ea referre impedimur voce audie- 
bat- accedit, quod illo de tempore iam tertio libro, non quarto, 
actum est. Quare et LucuUum subiectum fragmenti subaudio 
idque ad tempus spectare puto, quo Lucullus pulso ad Cabiram 
Mithridate denuo in Pontum et Amisum revertit, cf. Plut. c. 19: 
orvTOg 6 -jjxE nQog Afitabv ert jiokioQxovfJisvriv. 

11* 



164 Sallusti Historiarum lib. IV. 

14. Scalas pares moerium altitudine. 

App. (IV 56 D, 14 K, 37 G, II p. 457 Br.) — Arus. p. 500: Tar hac 
re. Sal. hist. IV' e. q. s. 

Comm. Verba non in Tigranocertorum aliusve illarum regio- 
num oppidi expugnatione lecta esse — quod Kritz coniecerat — 
e Memnone c. 45 elucet, quo loco sequitur scalis ad muros adiectis 
captam tum esse Amisum. Ceterum altitudine non antiquiorem 
dativi formam' habere licet (quod iussit praeter Dietschium nuper 
Kraut progr. Blaubeurensi anni 18^1 p. 8), sed ablativum (sive mavis 
instrumentalem) eum cum Arusiano interpretor. 

15. Quia praedatores facibus sibi praelucentes 
ambustas in tectis sine cura reliquerant. 

App. (IV 43 D, 69 K, 75 G.) — Arus. p. 503. || quia] qui N, quia 
corr. iam codex Leidensis, quum Lindemann, quae Keil. — praedatores] 
pretores N, corr. LinJier et Wagner. — amhustas in tectis] ambustis tectis 
coni. Keil, sed amhustis tectis quidnam nocuerunt faces a militibus relictae'^ 

Comm. Ad Amisi expugnationem Plutarchique cap. 19 frag- 
mentum collocandum esse constat, cf.: navxa yag i'^EQsvv&vrsg 
vnb XafiTtdS cov nai Ttavra^^^^ov cp&q snicpSQOvxsg avxol xa TiXsiOxa 
x&v olKrjfidxcov oia&siXov. 

16. Quasi par in oppido festinatio et ingens 
terror erat, ne ex latere nova munimenta madore in- 
firmarentur; nam omnia oppidi stagnabant redundan- 
tibus cloacis adverso aestu maris. 



App. (in 26 D, K, 53 G, 11 p. 105 Br.)— Nonius II p. 138. — Priscian. VI 
(II p. 235): 'munimenta madore infirmarentur.' — Excerptum Charis. 
-Bobiense (I p. 352): 'mador vyQaaLa, ut Sallustius in Historiis.' — histor. 
lib. IV Nonius, Sallustius in IIII historiarum Priscianus, lib. III vulgo. 
quasi] evasit vel queis coni. L. Miiller. — cloacis] cluacis LH, L. Muller. 

Comm. Inepte hanc rem in Cyzici obsidione accidisse De- 
brossio auctore omnes adhuc editores autumarvmt; quos sequi veta- 
mur libri numero ab utroque grammatico confirraato. Neque quis- 
quam omnino scriptorum similem rem apud Cyzicum factam esse 
rettulit, ne Appiani quidem c. 74, quod post ceteros laudat etiam 
nunc Jiirges p. 57, minima de tali inundatione vox est. At aperte 
agitur de oppido ad mare sito obsessoque; ac quoniam etiam maior 
terror obsidentibus inicitur, intelligimus classe maxime eos oppi- 
dum illud oppugnare, namque terra aestus ille vix adeo eos terrere 
potuit. Res igitur in obsidenda Ponti urbe aliqua evenit, veri 
simillime autem apud Heracleam, quam magna classe Triarius 
circumsedit. Accedit, quod tempestas illa, si quidem terrae motu, 
ut videtur, commota est, vere anni 71 accidit, hoc vero tempus 



Fragmenta 14 — 19. — Enarratio 20 — 22. 165 

ad unius Heracleae obsidionem aptum est. Et tum in Asia vehe- 
menti motu et terram et aquas concussas esse e Nicolai Dama- 
sceni fr. 80 (F. H. G. III p. 416) scimus. 

17. Atque hiavit humus multa vasta et profunda. 



App. (IV 37 D, 51 K, 82 G, I p. 524, II p. 294 Br.) — Nonius IV 
p. 318. II multa etc.] lacuna vasta atque profunda coni. Madvig, multa 
vastum et profundum L. Miiller, sed duo nominativi praedicativi , ut 
dicunt, esse mdentur. 

18*. Serv. ad Aen. VII 604: 'Getarum fera gens etiam 
apud maiores fuit; nam ipsi sunt Moesii; quos Sallustius a 
LucuUo dicit ^esse superatos.' 

App. (IV 38 D, 46 K, 51 G, 11 p. 520 Br.) 

19*. Bizone. 

App. (IV 39 D, 47 K, 55 G, H p. 294 et 521 Br.) — Probus cathol. 
(IV p. 11): 'zo . . . . unum barbarae civitatis lectum in Sallustio Bizo, 
Bizonis.' || Vizzo B. — Nomen oppidi fuisse Bizone constat; quare puta- 
oerim apud Sallustium fuisse ahlativo casu positum Bizone, quam formam 
Prohus a nominativo Bizo derivare potuit. 



CAPUT 11. 
Fugitivoriim seditionis exitus, fr. 20—41. 

Inest Italiae inferioris fretique Siculi descriptio, fr. 23 — 29. 

EnaTTatio. 
Devictis consulum praetorumque exercitibus Spartacus 
Thuriis castra habuit eaque, quae circum erant, oppida diripuit 
(Appian. b. c. I 117 inde a xa d' oQrj ra jisqI &ovqlov^ xtA., et 
f r. 20). Sed Romae C. Licinius Crassus*) pro praetore ad- 20 
versus fugitivos cum exercitu denuo comparato missus est 
(fr. 21). Qui cum Mummio legato turpiter fugato severe21 
supplicium de militibus sumpsisset (fr. 22) atque ita discipli-22 
nam militarem redintegrasset, Spartacum ad infimum usque 
Bruttii paeninsulae angulum reppulit (Plut. Crass. c. 10 usque 
ad 6 de UndQTaxos vtcs^excoqel dLa AEvxavCag Etg rrjv d-dlaxTav). 

*) Crasso anni 72 autumno imperium esse mandatum iure Mommsen 
disputasse mihi videtur, cf. append. III. 



166 



Sallusti Historianim lib. IV. 




Hic fere de situ Italiae inferioris fretique Siculi Sallustius 

plura exposuisse videtur. Namque Italia (Mela 11 58) Hn duo 

cornua finditur respicitque altero Siculum pelagus, altero lonium' 

23, 24 (fr. 23). Dein duo illa cornua, Apulia (fr. 24) et Bruttium 



25 (fr. 25), breviter describuntur. 

Mela 11 115: ^Sidlia ali- 
quando, ut ferunt, continens et 
agro Bruttio adnexa 2^ost freto 

26 maris Siculi abscissa estiir. 26). 

Id angustum et anceps alterno 
cursu modo in Tuscum, modo 
inlonium pelagusperfluit, atrox, 
saevum et Scyllae Charybdis- 
que saevis nominihus inclutum.' 



lustin. IV 1, 1: ^Siciliam 
ferunt angustius quondum fau- 
cibus Italiae adhaesisse diremp- 
tamque velut a corpore maiore 
impetu superi maris.' 

Isid. orig. XEI 18, 3: 'est 
autem artissimum trium milium 
spatio .... fahulosis infame mon- 
stris, quibus hinc Scylla et inde 
Charybdis ostenditur.' 

^Hinc igitur fabulae Scyllam 
et Charybdim peperere, hinc 
latratus auditus, hinc monstri 
credita simulacra, dum navi- 

gantes latrare putant undas, 

quas sorhentis aestus vorago col- 

27 lidif (lustin. 1. 1., fr. 27); atque 

item Charybdis descripta est 

28 (f r. 28). 

Sicilia 'ipsa ingens et tribus promunturiis in diversa pro- 
currens Graecae litterae imaginem, quae delta dicitur, efficit. 
Pachynum vocatur, quod Graeciam spectat; Lilybaeum, quod 
in Africam' (Mela 1. 1.). 



'Et inde Rhegium nomina- 

tum, quia Graece dbruptum 

hoc nomine nuncupatur' (Isi- 
dor. 1. 1.). 



'Proximum Italiae promun- 
turium Rhegium dicitur, inde 
quia Graece ahrupta hoc nomine 
pronuntiantur' (lustin. IV 1, 7). 

Atque eidem promunturio etiam Peloriae nomen fertur; 
'causa nominis Pelorus, gubernator ab Hannihale ihidem con- 
29 ditus (fr. 29); quem idem vir profugus ex Africa et per ea 
Loca Syriam petens, quia procul intuenti videbantur continua 
esse litora et non pervium pelagus, proditum se arbitratus 
occiderat' (Mela U 116). 



Enarratio 23—41. — Fragmenta 20. 21. 167 

Atque fugitivi praedonum ope, quibuscum societatem fece- 
rant, transgredi in Siciliam constituerunt, tameri cum decepti 
ab illis tum fluctibus impediti depulsique a C. Verre praetore 
abiecto hoc consilio rursus in saltus recesseruut (Plut. Crass. 
c. 10 ad ixccd^Las tbv 6tQatbv eig ffjv 'Pr^yivcov x^QQovrj^ov^ adde 
f r. 30 — 33). Et Crassus magnis operibus eos circumdedit, ut «o' 30' 
fame fatigaret, sed illi noctu per munitiones perruperunt (Plut. 
1. 1. inde ab insX^av 8s KQciaaog ad fin. cap., fr. 34— 36). 34,35,36 
Tum vero dissensionibus inter fugitivos ortis (f r, 37) cum 37 
Gallis ad lacum Lucaniae quendam (fr. 38) congressus est 38 
Crassus, et mox appropinquantibus M. Lucullo Cn.que Pom- 
peio, quos hieme arcessendos censuerat senatus (fr. 39), iterum 39 
eosdem insidiis aggressus (f r. 40) plane fere delevit. Atque 40 
iam Spartacus, quamquam legatum Crassi superavit, ubi cum 
imperatore conflixit, ipse occisus (fr. 41), exercitus omnis fere 41 
deletus ac dispersus est (Plut. c. 11). Reliquias autem belli 
ut profligaret, Pompeio Alpes modo transgresso contigit. 

Fragmenta. 
20. Rursus iumenta nacti ad oppidum ire conten- 
dunt. 



App. (IV 3D, 24 K, 60 G, n p. 145 Br.) — Nonius IV p. 258. 

Comm. Quoniam aperte de militibus agitur, qui in oppido 
aliquo morantur et inde rapinas faciunt eoque dein se recipiunt, 
ad fugitivos fragnientum referre non dubito et ad id temporis spa- 
tium, cum Thuriis castra habebant et ex oppido &afiivc( iTcl ksr}Xa- 
Gictg egjjeeai/. Et fugitivos hoc loco dictos esse consentiunt editores. 

21, Omnis, quibus senecto corpore animus mili- 

taris erat. 

App. (IV63D,64K,12G,np.322Br.)— Priscian.IX.X(np.484et512). 

Comm. Spectare haec verba ad dilectum quendam videntur, 
tunc habitum, cum ingens militnm virorumque inopia in civitate 
orta est; quare in iisdem explicandis Debrossium sequi iubeo et 
ad autumnum anni 72 refero, quo Crassus contra fugitivos im- 
perator creatus exercitum Eomae comparavit. Neque enim aptius 
novi temporis momentum, quam illud, quo Romanos bellis in Hi- 
spania, Asia, Thracia, Creta omnique mari saevientibus compluri- 
busque exercitibus a fugitivis caesis recurrere ad maiores natu 
homines coactos esse perquam credi potest. 



168 Sallusti Historiarum lib. IV. 



22*. Sorte ductos fusti necat. 



App. (IV 5D, 27 K, 10 G, n p. 324 Br.) — Serv. ad Aen. II 201.— 
Schol. Dan. ad Aen. VI 22. || sortes] sortes FG schol. Dan. — ductos] 
ductus codd. Servii. — fusti] furtis L, furti HME Servii, susti G schol. 
Dan. — necat] negat LH Servii. 

Comm. Crassum dictum esse docet Plutarchus Cr. c. 10: Ttsvxa- 
KoGiovg Se rovg TiQcorovg .... eig nevxr^novxa dtccveifiag dendSag tt(p 
eKttGxrjg ttTtenxeivev eva xov ■kItiqg) Xa%6vxa. 

23*. Omnis Italia coacta in angustias finditur in 
duo promunturia, Bruttium et Sallentinum. 

App. (TV 18 D, .S.S K, 1.3 G, II p. 392 Br.) — Serv. ad Aen. III 400. H 
finditur] funditur FLE, scinditur vulgo a Carrione ad Kritzium, finditur 
etiuDi, Mela legiase videtii/r. — in] inter FC. 

24*. Italiae plana ac mollia. 



App. (IV 17 D, 32 K, 15 G, II p. 401 Br.) — Serv. ad Aen. III 522: 
'naturam provinciae ostendit, quod verum est in illo transitu. Ut Sallu- 
stius' e. q. s. || plana] plena LM, plano H. — ac mollia] atque humilia 
coni. Hagen, Italia .... mollis Stephanus. 

Comm. Significatam esse Calabriam et Apuliam e Servio 
elucetj quare sequitur Kritzii fragmentorum ordinem esse mutandum. 

25. Ad Siciliam vergens faucibus ipsis non am- 
plius patet milibus quinque et triginta. 

App. (IV 19 D, 34 K, 14 G, II p. 408 Br.) — Arus. p. 500. 

26*. Italiae Siciliam coniunctam constat fuisse, 
sed medium spatium aut per humilitatem obrutum est 
aut per angustiam scissum. Ut autem curvom sit, facit 
natura mollioris Italiae, in quam asperitas et altitudo 
Siciliae aestum relidit. 



A pp. (IV 20 D, 35 K, 15 G, II p. 400 sq. Br.) — Serv. ad Aen. III 414. 
— E Servio hauserunt Schol. ad Stat. Theb. III 597 {ubi deest locus 
in M), Isidorus orig. XIII 18, 3, jyraeterea id. XIV 6, 34: 'Sallustius autem 
Italiae dicit coniunctam fuisse Siciliam, sed medium impetu maris divi- 
sum et per angustiam scissum.' || Siciliam] Siciliae P schol. Stat. {in quo 
Italiam Siciliae vulgo editur). — coniunctam] iunctam schol Stat. — per 
humilitatem] propter schol. Statii. — obrutum] obruptum HE Seroii, P 
schol. Stat. , quidam Isidori libri, abruptum aquis vulgo in Isidoro, ab- 
ruptum Isidorus scripsisse videtur, cum haece confunderet cum illis, quae 
mox de Ehegio dicta a Sallustio suMt. — ut autem] ut dum P schol. 
Stat., aut dum viilgo in Statio, ut autem tam post Fabricium Gerlach. — 
ante molliores add. humiHoris et Dietsch. 



Fragmenta 22—28. 169 

27*. Scyllam accolae saxum mari imminens appel- 
lant simile celebratae formae procul visentibus. Et 
monstruosam speciem fabulae illi dederunt, quasi for- 
mam hominis caninis succinctam capitibus, quia col- 
lisi ibi fluctus latratus videntur exprimere. 

App. (ly 21 D, 36 K, 19 G, 11 p. 409/11 Br.) — Isidor. orig. XIII 8, 4 
(nomine Sallustn non laudato). — Serv. ad Aen. III 420: 'Scylla . . . Sallu- 
stius saxum esse dicit simile formae celebratae procul videntibus; et 
lupi ob hoc ex ea nati esse finguntur, quia ipsa loca plena sunt monstris 
et saxorum asperitas illic imitatur latratus.' 1| visentibus Isidorus, videnti- 
bus Servius, cf. lustin. : 'neque experientibus modo terribile, verum etiam 
procul visentibus.' 

Comm. Verba ab Isidoro allata omnia Sallustiana esse recte 
vidit Dietsch. Etenim et ea Sallustii sermonem redolent et illa, 
quae Servius e Sallustio brevius excerpsit, plane fere cum Isidori 
loco ita consentiunt, ut genuina quidem scriptoiis verba Isidorus 
servasse videatur; quod confirmatur lustini loco in enarratione 
apposito. 

28. Charybdis, mare verticosum, quod forte illata 
navigia sorbens gurgitibus occultis milia sexaginta 
Tauromenitana ad litora trahit, ubi se laniata naufra- 
gia fundo emergunt. 

App. (IV 22 D, 37 K, 17 G, II p. 411 sq. Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. 1117 usque ad verticosum. — Seneca nat. quaest. VII 8, 2: 'Tur- 
binum motus vagus est et disiectus et, ut Sallusti utar verbis, verti- 
cosus.' — Serv. (schol. Dan.) ad Aen. III 425: 'quod .... trahit.' — Serv. 
ad Aen. III 420: 'secundum Sallustium ea circa Tauromenitanum egerit 
litus.' — Arus. p. 472: 'ubi . . . . emergunt.' Praeterea nomine auctoris 
quidem non laudato testimoniis sunt: Plinius nat. hist. III 87: 'item Cha- 
rybdis, mare verticosum'; Pacatus paneg. (XII) 26 {cf. Vogel act. semin. 
Erlangen. II p. 411): 'Charybdim loquar? Quae cum plena navigia sor- 
buerit, dicitur tamen reiectare naufragia et contortas fundo rates Tauro- 
menitanis litoribus exponere.' Isidorus orig. III 18, 5: 'Charybdis dicta, 
quod gurgitibus occultis naves absorbeat; est enim mare verticosum, 
unde laniata naufragia j)rofundo emergunt.' || verticosum] sic Seneca, Isi- 
dortts, Plinius, verticulosum C Servii. — quodj quo FT Thilo, corr. Daniel. 
— illata navigia] naufragia FT schol. JDan., navigia Pacatus, naves Isi- 
dorus, qui idem navigia legisse videtur. — ubi] Arusianus, unde Isidorus, 
cuius codd. aut unde aut et inde ibi praebent. — laniata naufragia] 
navigia N Arusiani, naufragia Isidortis, Pacatus, cf. Strabon. VT -p. 268: 
KKTano&svrav Ss kuI SiccXv&ivtcov zcc vavdyicc nagaavQSTKi, Ttgbs rjova 
T^g TavQonsviag. Atque idem nunc proposuit Jurges p. 9. — fundoj Aru- 
sianus, Pacatu^, profundo Isidorus. 

Comm. Tres locos a Sei*vio Arusianoque laudatos in unum 
coniungendos esse fragmentum intellexit priraus Kritz. Ceterum 
Seneca nil, nisi ipsam verfieosm vocem e Sallustio laudat, sed falso 
editores ante Dietschium pro novo id fragmento acceperunt. 



170 Sallusti Historiarum lib. IV. 

29*. Serv. ad Aen. III 411: Telorum promimturiuin 
SiciHae est, secundum Sallustium dictum a gubematore Hanni- 
balis illic sepulto.' 

App. (TV 24 D, 39 K, 21 G, II p. 407 Br.) — Serviutn excerpsit Isi- 
dorus XIV 7, 4. 

30, Dolia cum sub trabes locata vitibus aut ter- 
gis vinciebant. 

App. (IV 8 D, 29 K, 1 G.) — Arus. p. 509. — Serv. ad Aen. IX 410: 
'tergis vinciebant.' || cum] quae coni. Lindemann, quoque Keil. — tergis] 
virgis vulgo e Gwdiano, Serviique testimonium falso pro altero fragmento 
habitum est. 

Comm. Pugitivos dictos esse docet Flonis II 8, 13: *cum 
fugam in Siciliam pararent neque navigia suppeterent ratesque ex 
trabibus et dolia conexa virgultis rapidissimo freto frustra expe- 
rirentur' etc. 

31. Implicatae rates ministeria prohibebant. 



App. (IV 9D, 30 K, 3 G.) — Priscian. IX (11 p. 473). 1| implicatae] 
BHL, ipse legit Priscianus, implicitae DGKB. 

Comm. De fugitivorum transgrediendi freti Siculi conatu 
agi hoc loco consentitur. 

32*. C. Verres litora Italia propinqua firmavit. 



App. (IV 10 D, 31 K, I 128 G.) — Arus. p. 500. — Liberi numerum 
om. N. II C. Verres] GGVerris N. — Italia] Italiae coni. Dietsch contra 
lemma Arusiani, cf. praeterea lug. 18 et 19. 

Comm. Verrem, Siciliae praetorem, litora contra fugitivorum 
impetum defendisse vel munivisse negavit quidem Cicero Verrin. 
V 5; at Sallustio potius, quam accusatori fides habenda videtur. 

33*. In silva Sila fuerunt. 



App. (IV 7D, 28 K, 78 G, H p. 395 Br.) — Serv. ad Aen. 715:/Sal- 
lustius de fugitivis' e. q. s. || tuerunt] fugerunt B, ficerunt H, in silvam 
Silam fugerunt coni. Dietsch. 

Comm. Fragmentum Plutarchi loco illustratur: ovrca 6r] 
Ttakiv ano d^aXdacrig ccva^ev^ag iaa&ioe tbv GTQaTov sig xr\v 'Ptj- 
yivtov ')(.SQQ6vr)6ov. 

34*. Diu noctuque laborare, festinare. 



App. {Deest in editionibus.) — Serv. ad Georg. I 287. — Schol. 
Bern. ibid. || festinare] om. schol. Bern. 

Comm. Agi mihi videtur hoc fragmento de exercitu quodam, 
qui summa virium contentione opus aliquod extruit, idque optime 



Fragmenta 29— 39. 171. 

convenit cnm Crassi exercitu magnis munitionibus fugitivos circum- 
vallante, cf. Plut. c. 10: (liya fisv ovv rjv kuI •j^aXETtbv t6 SQyov, 
^vv6e ds Kal KarsiQyaGato TtaQcc do^av iv oliyco xQOvo) kxX. 

36*. Frigida nocte. 



App. (Deest in editionibus.) — Schol. Bern. ad Georg. IV 104. 

Comm. Ad illam spectare haec noctem, qua Crassi muni- 
tiones Spartacus perrupit, veri videtur simile esse Plutarchi verbis 
collatis: vvKxa vicpsrcodri Kal Ttvsvfia ri ysi\xiQiov 7taQag)vXd^ag kxX. 

36. Infrequentem stationem nostram incuriosam- 
que tum ab armis. 

App. (IV 65 D, 66 K, 23 G.) — Arus. p. 487. || tum] tam N, corr. 
Gerlach, iam coni. Keil, Gerlachii vero emendationem iure tuetur P. Jurges 
p. 13 collato Dict Cret. II 42 : 'at Grai infrequentes tum incuriosique ab armis.' 

Comm. Mithridatem subito anno 68 in Pontum invadere his 
verbis enarratum esse Dietsch coniecit; cum vero ea res quinto, 
non quarto libro contineretur, ad Spartacum fragmentum referre 
malui; ac sane in obsidione aliqua similive re stationem illam 
neglegentem commemoratam esse multo propius ad veri speciem 
accedit, quam si de militibus, quos Ponti finium custodes fuisse 
vult Dietsch, fragmentum interpretaremur, 

37, Dissidere inter se coepere neque in medium 
consultare. 



App. (IV 12 D, 40 K, 8 G, n p. 303 Br.) — Arus. p. 482. || coeperej 
cepere N. 

Comm. Ad Plutarchi cap. 11: i&aQQrjas Ss TtoXX&v iK dta- 
q)OQag ccTtoGrdvrojv avxov Kal exQaxoTtsdsvGafisvoov Ka&^ avxovg 
haec spectare patet. 

38. Sapor iuxta fontis dulcissimos. 



App. (IV 13 D, 41 K, 77 G.) — Arus. p. 510. || dulcissimos] dul- 
cissimus coni. Keil. 

Comm. Pertinent Sallustii verba ad Plut. ib.: inl AsvKa- 
vldog Xl(ii'7}g, i^v cpadi XQinsG&ai dia iqovov ytyvo(iivr}v yXv- 
Kslav KxX. 

39, Avidior modo properandi factus. 



App. (IV 14 D, 44 K, 61 G, I p. 403 Br.) — Arus. p. 450. 

Comm. P. Crassus subaudiendus est, cf. Plut.: xai TtQiv 
^KSiv iKsivovg sGitsvSs 6ta7tQd^a6&ai xov noXsfiov. 



,172 Sallusti Historiarum lib. rV. 

40. Cum interim lumine etiamtum incerto duae 
Galliae mulieres conventum vitantes ad menstrua sol- 
venda montem ascendunt. 



App. (IVl5D,42K,3G,np.418Br.) — NoniusVinp.492. || Galliae] 
Grallae coni. post Pium Nipperdey, iure defendit Kritz. || mulieres e. q. s.^ 
mulieris .... vitantis codd. — ad menstrua solvenda] ad struem moven- 
dam coni. Dietsch. 

Comm. Satis explicatur locus Plutarclii verbis; oi ^' iTTEt^! 
Q&vxo (isv rrjv al'6d'r)6i,v aTtoKQVitXEiv , rcc KQavrj xaTaftTtf^ovregJ 
ocp&svTsg 8 'bito dvstv yvvatn&v TtQod^voiisvcav roig TtoXs- 
fiiotg s%tv8vvsv6av %xX. 

41*. Haud impigre neque inultus occiditur. 



App. (Inc. 29 D, IV 45 K, inc. 10 G, II p. 430 Br.) — Donat. ad Terent.;| 
Andr. I 2, 34. || impigre] impigro P, pugnans add. Dietsch. — inultus] j 
multus 0. — haud] seclusit Vogel collato Floro I 38, 18, sed falsissimei 
verba Donati interpretatus ; logicum autem illud mendum non lihrariis, sed\ 
ipsi auctori esse tribuendum recte defendit W. Heraeus allatis exemplis efti 
nostrorum scriptorum et Livii XXXII 16, 11: 'oppidani primo haud im«>] 
pigre tuebantur moenia.' 

Comm. Spartacum his verbis intelligendum esse egregie con-] 
iecit Debrossius accepitque Kritz, cf. Plut.: xslog Ss cpvyovxcov xSivl 
%sqI avxbv avxog sCxoag nal nvKXco&slg vitb itolk&v a(ivv6fisvos~i 
KarsKonri. 



CAPUT III. 
Res urbanae, fr. 42 — 56. 

Enarratio. 

Extinctis servilis seditionis reliquiis Pompeius Romam pro- 

fectus est, acri populi desiderio neque non magno nobilium 

metu expectatus (Plut. Pomp. c. 21 inde ab iv ro6avtr} ds ttfifj 

42 xccl jtQoadoxLcc Toi) dvdQog ;trA , adde fr. 42). Sed antea, quam 

in urbem ingressus est, exercitu nondum dimisso triumphum 

ac consulatum sibi postulavit, dein nactus, quae petiit, per 

M. Palicanum, plebei tribunum, contione prope urbem convocata 

43, 44 (fr. 43, 44) consilia populo exposuit restiturumque se tribuni- 

ciam potestatem ac redditurum equitibus iudicia promisit 

45, 46, 47 (f r. 45 — 47). Tantum vero apud populum valuit eius gratia, ut 

M. Crassus, in consulatus petitione ut se adiuvaret, Pompeium 

rogare non dubitaret, et ei sane obsecutus ille est (Plut. Crass. 



Fragmenta 40. 41. — Enarratio 42—55. — Fragmenta 42. 43. 173 

c. 12 acl e%£L xkqlv t) nsQl rfjg aQxrjg^ fr. 48). lam reverso ex 48 

Hispaiiia Metello (fr. 49) Pompeius una cum eodem trium- 49 

phavit postremo raensis Decembris die, antequam consulatum 

iniit; et Crassus ovationem nactus est. Sed brevi post Pompeius 

ac Crassus consules denuo inimicitiis atque aemulatione infensi 

sibi facti simt, cum ille plebis, hic senatus partes sequeretur 

(fr. 50, 51). Quo popularium studio commotus Pompeius cum 50, 51 

Crasso tribuniciam potestatem plane restituit; et paulo post 

'Aurelius Cotta legem tulit, ut senatores et equites Romani ac 

tribuni aerarii simul iudicarent'. Eodem anno etiam censores 

creati sunt L. Gellius Cn. Lentulus Clodianus, qui summa cum 

severitate munere functi sunt; etenim multos senatu moverunt 

aut ordine equestri excluserunt; in quis etiam 'Antonium Gellius 

et Lentulus senatu moverunt causasque subscripserunt, quod 

socios diripuerit, quod iudicium recusarit, quod propter aeris 

alieni magnitudinem (fr. 52) praedia manciparit bonaque sua 52 

in potestate non habeat' (Ascon. ad Cic. tog. cand. p. 84 Or.). 

Praeterea huius anni aestate C. Verres Siciiiae praetor a M. Cice- 

rone repetundarum reus factus est (fr. 53 — 55); cuius in loco 53, 54, 55 

anno 70 L. Metellus, 'cum foedissima illa C. Verris praetura Sici- 

liam adflictam invenisset, maxime Pyrganione archipirata nefariis 

praedis et caedibus dilacerante, qui pulsa classe Romana Syra- 

cusanum portum obtinuerat, quem mox navali terrestrique proelio 

comminutum Sicilia decedere compulit' (Oros. VI 3, 5). Sed 

Romae exeunte tandem anno auctore C. Aurelio equite M. Crassus 

Pompeiusque reconciliati sunt (Plut. Pomp. c. 23 usque ad 

ttnid-Evto rrjv aQXTfjv). 

Fragmeuta. 
42*. Multisque suspicionibus volentia plebi fac- 
turus habebatur. 



App. (IV 31 D, 56 K, 33 G, H p. 174 Br.) — Nonius II p. 186. 

Comm. Hoc dictum esse de Pompeio, cum iter Romam faceret, 
sequitur e Plut. Pomp. c. 21: ^ev alxLaGQai, xoig ^a6v.ccLvov6i TiSQifjv 
vTioXoinov, oxi tro dfjfioi TtQo6v£(isi (lakXov iavTOv ^ xfj ^ovkfj. 

43*. M. LoUius Palicanus, humili loco Picens, 
loquax magis quam facundus. 

App. (IV 25 D, 67 K, 35 G, II p. 442 Br.) — Quintilian. IV 2, 2 



174 Sallusti Historiarum lib. IV. 

auctore non nominato. — Gellius I 15, 12 inde a loquax e. q. s. — M. Lol- 
lius] m. ollius A, macilius B, corr. Pighius. 

Comm. Talem tribuni illius deseriptionem dedisse Sallustii 
putaverim, ubi primum hominis mentio facta est; illic igiti 
quoad scimus, fragmentum collocandum erit, ubi de contione, 
qua Pompeius locutus est, per Palicanum habita agebatur. Cete 
rum Palicanus non anno 71, quod voluit Kritz, sed anno 70, eodei 
quo Pompeius consul fuit, tribunatu functus est (Ps. Ascon. p. 103 Or. 
Ac scilicet magistratum iniit iam a. d. IV. id. Dec, contio igiti 
illa fuisse videtur mensi Decembri, brevi antequam Pompeius triur 
phavit consulatumque ingressus est. 

44. Magnam exorsus orationem. 



App. (IV 70 D, 73 K, 49 G, II p. 30 Br.) — Arus. p. 472. 

Comm. Longiorem orationem quarto historiarum libro coi 
memoratam esse, nisi quam Pompeius in contione locutus est, ignc 
ramus; itaque ad eam fragmentum referendum est. Sed qua 
oratione illa a Pompeio exposita sint, etsi minus per scriptore 
Sallustianos certiores facti sumus, ipse tamen Cicero memoria 
tradidit Verr. I 45: 'ipse denique Cn. Pompeius, cum primum con^^ 
tionem ad urbem consul designatus habuit, ubi id, quod maxime 
expectari videbatur, ostendit, se tribuniciam potestatem restitutu- 
rum, factus est in eo strepitus et grata contionis admurmuratio. 
Idem in eadem oratione cum dixisset populatas vexatasque esse 
provincias, iudicia autem turpia ac flagitiosa fieri, ei rei se pro- 
videre ac consulere velle, tum vero non strepitu, sed maximo 
clamore suam populus Eomanus significavit voluntatem.' Atque 
tria quae insecuntur fragmenta 45, 46, 47 hac ex oratione — ob- 
liqua scilicet oratione reddita a Sallustio — sumpta esse ita fere 
conieci, ut fr. 45 et 46 duabus orationis partibus a Cicerone com- 
memoratis respondeant, tertium (fr. 47) finem illius praebeat; ita- 
que fr. 45 Pompeius reconciliaturum sese patres plebemque ac 
redditurum tribuniciam potestatem promisisse, dein fr. 46 de iudi- 
ciorum condicione corruptissima egisse mihi videtur. 

46. Si nihil ante adventum suum inter plebem 
et patres convenisset, coram se daturum operam. 

App. (IV 30 D, 55 K, 34 G, H p. 174 Br.) — Prisc. XIX (lE p. 52). 

Comm. Eo, quo haec effatus est, temporis momento, cum 
ipsam urbem Pompeius nondum ingressus esset neque iam in 
senatu de his rebus cum patribus agere posset, suo iure ante ad- 
ventwm atque coram vocabula usurpare ei licuit; neque vero cogi- 
mur ob eadem cum Dietschio Pompeio etiam iter Romara ab Alpi- 
bus facienti haece tribuere. 



Fragmenta 43—50. 175 

46. Qui quidem mos ut tabes in urbem coniectus. 



App. (IV 26 D, 59 K, 30 G, Ip. 267Br.) — Festus p. 359 M., p. 542 Th. 
I mos] nos apogr. F. — coniectus] coierit vulgo ex edit. O. Mulleri, con- 
iectus iam Aldus. 

Comm. Quoniam his annis vehementissime in iudicia sena- 
toria increpuisse populares corruptisque iudicibns infensissimum 
fuisse scimus populum (cf. locum Cic. ad fr. 44 laudatum), hac 
tabis imagine ipsam corruptionem eam intelligendam esse cum 
Dietschio consentio; ac sane optime ita illa appellari potuit. Ad 
Pompeii autem orationem eadem pertinere ex illis, quae Cicero 
narravit, veri simile est. 

47. Multitudini ostendens, quam colere pluri- 
mum, ut mox cupitis ministram haberet, decreverat. 

App. (IV 32 D, 58 K, 29 G.) — Arus. p. 494. || ostendens] obsequens 
coni. van Hoeven, se ostendens Linker. — ministram] ministrum N, corr. 
van Hoeven. — haberet] habere iV". 

48. Collegam minorem et sui cultorem expectans. 



App. (TV 33 D, 54 K, 9 G, II p. 310 Br.) — Arus. p. 461. || collegam] 
coUega N. 

C m m. Pompeium enuntiati huius esse subiectum — quod unum 
Dietschium huncque iusto cunctantius repperisse sane mireris — effi- 
citur Plut. Crass. c. 12: iTte&v^st yccQ cificbg yi nag asl laQtTog 
xtvog 6g}SiXsxr)v Xa^stv rov KqaGGov. 

49. Exercitum dimisit, ut primum Alpis digres- 
sus est. 



App. (IV 28 D, 52 K, 26 G, 11 p. 422 Br.) — Arus. p. 464. || digres- 
sus] degressus coni. Keil. 

Comm. Q. Metellum dictum esse patet, cum Pompeium 
multo demum postea exercitum dimisisse constet. 

50. Quod in praesens modo satis cautum fuerat. 



App. (IV 69 D, 72 K, 32 G.) — Arus. p. 487. || quod] quis vulgo e 
Lindemanni coniectura. 

Comm. Si rem requirimus quandam quarto libro relatam, 
quae brevi tantum per tempus constituta dein dirempta est, nihil 
invenimus, nisi Crassi Pompeiique amicitiam, quae per id modo 
temporis spatium reconciliata est, quo Crassus Pompeii ope consul 
creari studuit, at ingresso consulatum Crasso statim nihili rur- 
sus erat. 



176 Sallusti Historiarum lib. IV. 

51. Crassus obtrectans potius collegae, quam boni 
aut mali publici gnavos aestimator. 



App. (rV 34 D, 62 K, 72 G.) — Arus. p. 496. || gnavos] gravus 
corr. Keil, gravis vulgo. || aestimator] exactor N, auctor coni. Kritz, exist 
mator vel aestimator Dietsch; locum nondum sanatum putaverim. 

62*. Fenoribus copertus est. 



App. (Inc. 114 D, 85 K, G.) — Gellius E 17, 7. — Ibid. IV 17, 

Comm. Asconii loco supra allato commotus de Antonio haece 
dicta esse interpretor; et de fenoribus hominis alicuius similibus- 
que rebus anno illo censorio actum esse veri simile est. 

63. Suspectusque fuit, incertum vero an per ne- 
glegentiam, societatem praedarum cum latronibus 
composuisse. 

App. (IV 11 D, 63 K, 7G, II p. 348 Br.) — Nonius IV p. 257. — 
lib. IV LG, vulgo; lib. III HGen., L. MulJer. || veroj vere coni. Dietsch. 
— an] ac codd. — per] propter coni. Dietsch. — composuisse] com- 
posuisset codd. 

Comm. Ad Verrem haec spectare bene coniecit comprobavit- 
que Kritz. 

54*. Canina, ut ait Appius, facundia exercebatur. 



App. (H 37 D, 46 K, III 3G, II p. 655 Br.) — Nonius I p. 60. — 
Commemorat Lactantius div. inst. VI 18, 26 (p. 551 Br,): 'quia ipse cani- 
nam illam facundiam, sicut Sallustius ab Appio dictum refert, exercuit', 
prneterea Hieronym. ep. 119, 1; ib. "1.S4, 1. 

Comm. Ad Quintium Gerlach, Kritz atque Dietsch ad Sici- 
nium tribunos spectare verba opinati sunt; utrumque vero in con- 
tionibus magnopere in optimates invectum atque haud parva usum 
esse facundia constat, at causarum patronos fuisse eos unde sciunt 
viri illi docti? De eo potius viro intelligendum esse fragmentum 
mihi videtur, de quo iisdem utitur verbis Lactantius et quem inde 
ab adulescentia canina illa eloquentia re vera exercitum esse notum 
est, scilicet de Cicerone. Quem quin Sallustius eo historiarum 
loco commemoraverit, ubi de Yerris lite a Cicerone accusati rettulit, 
procul dubio est. 

56. L. Hostilius Dasianus, inquies animi. 



App. (IV 27 D, 60 K, 31 G.) — Arus. p. 488. || Hostilius] hostibus N, 
corr. Ruhnken. 

Comm. L. Hostilium in lite Verrina pro reo egisse cei-tiores 
sumus facti et e Cic. Verr. I 6: 'itaque cum ego diem inquirendi 
in Siciliam perexiguam postulavissem , invenit iste, qui sibi in 



Fragmenta 51—55. — Enarratio 56—65. 177 

Achaiani biduo breviorem diem postularet, non ut is idem conii- 
ceret diligentia et industria sua .... etenim ille Achaicus inquisitor 
ne Brundisium quidem pervenit .... ut perspicuum cuivis esse 
posset hominem ab isto quaesitum esse, non qui reum suum ad- 
duceret, sed qui meum tempus obsideret', dein e schol. Gronov. 
ad h. 1. (p. 388 Or.): ^quidam Dasianum, alii Pisonem dicunt.' 



CAPUT IV. 
Belliim Armeniacum, fr. 56 — 80. 

Inest de rebus urbanis anni 69 fr. 70 et 71, anni 68 fr. 81. 

Enarratio. 

L. Lucullus superato ad Cabiram Mithridate expugnato- 
que Ponti regno in Asia provincia hiemem egit eamque procura- 
torum atque feneratorum saevitia ingentibusque tributis exemit 
(Plut. Luc. c, 20). Atque interim Appius Claudius, Luculli 
legatus, ad Tigranem missus erat, ut Mithridatem exposceret 
ac simul subiectorum Tigrani populorum fidem corrumperet 
(Plut. Luc. c. 21, adde fr. 56, 57); et illud quidem cum a 5G, 57 
rege non impetraret, tamen hoc optime Appio evenit. 

Anno post 69 Q. Hortensio Q. Caecilio Metello consulibus 
lovis Capitolini templum refectum a Q. Catulo dedicatum est. 
Sed vere Lucullus ex Ponto ad bellum Armeniae inferendum 
profectus invitis quidem militibus (fr. 58) Euphratem trans- 58 
gressus est (f r. 59, 60), dein per Sophenen traiectoque Tigride 59, 60 
in regnum Tigranis invasit (Plut. c. 24). Etiam in itinere 
equites regios cum Mithrobarzane duce per legatum fudit, mox 
ipsum regem recedere in montes coegit, Tigranocerta, caput 
regni, summo opere defensum obsedit (fr. 61 — 63) legatis simul 61,62,63 
hostium exercitus appropinquantium impugnare iussis (Plut. 
c. 25). Sed Tigranes vetante Mithridate, ut sedem imperii sui 
obsidione solveret, contra LucuUum contendit ingenti fretus 
exercitu, quem optime^ instructum frequentemque undique terra- 
rum coegerat. (Plut. c. 26): in quo imprimis cataphracti, in- 
solitum antea Romanis militum genus, a Sallustio descripti suut 
(fr. 64, 65). Quas adversus copias nil, uisi quattuor legiones 64, 65 

Sallustius, od. Maurenbrocher. II. 12 



178 



Sallusti Historiarum lib. IV. 



cum LucuUus haberet, tamen Euphratem facile transgressus 
Armeniosque adortus e colle quodam in cataphractos equites ex 
latere impetum fecit, quibus fugatis brevissimo omnis Tigranis 
exercitus cum rege ipso in fugam conversus est (Plut. c. 21, 
G6, 67 28, adde fr. 66, 67). Atque paulo post pugnam confectam 
Mithridate Tigrani obviam facto uterque fiduciam suam atque 
opes redintegrare studuit (Plut. Luc. c. 29 ad ovtol ^ev ovv 

68 avd^ig itsQag Svvdiieig (Svvfiyov, ad hoc fr. 68), Mithridates 
autem epistula ad Arsacem, Parthorum regem, missa ad socie- 

69 tatem armorum eum permovere conatus est (fr. 69). 

At Romae in Lucullum vehementer invecti sunt populares, 
cf. Plut. c. 24: iv dh 'Pa^Tj Dio c. 2: xccl ait ai>tov 

xata^oav Tcal dia^aQtvQEGd^ai 
tovg dfj^aycoyovg, ag Ttoksfiov 

70 ix Ttoks^ov diGiKSi AovxovXXog 
ovdsv trjg TtoXscog dsofisvrjg 
aXX' vnsQ tov 6tQatriy6)v 
firjdsTtots jcatad^s^d^ai ta 
onla }ir]d^ 7tav6a6%^ai xQrj^a- 
ti^d^svog aicb t&v xoiv&v xiv- 
dvvcav. 



xal aitCav &)g ovx sd'sX'^0ag 
thvTtoks^ov, oncag sjtlnKsiov 
aQXTj (fr. 70), xataXv6ai na^d 
ts totg aXkoig xal jtaQoc totg 
noXCtaig s6xs. xal did tovto 
t6ts ^tsy sCg tovg 6tQatrjyovg 
tiiv dQxrjv tfig 'A6Cag ijtavll- 
yayov xal fistd tavd'\ d}g xal 
av&ig t6 avto tovto nsjtoirj- 
xsvai sdo^Sf tbv vnatov ai}ta 
thv ycat ixstvov tbv ^j^dvov 
8vra diddox.ov sns^tpav. 



Ohtoi ^hv ovv ii,SiQyd6avto 
Xq6vco tijv avtSiv vndd^s^iv. 

Quod etiam tum effugisse non videtur Lucullus, nisi cor- 

71 ruptis tribunis quibusdam (fr. 71). 

Itaque devicto Tigrane ipsa denuo Tigranocerta oppugnavit 
ac proditione cepit diripuitque, deinde postquam Arabes, Com- 
magenos, Gorduenos in deditionem accepit, in finibus Gordue- 

72 norum (fr. 72) hiberna agere constituit (Plut. c. 29, Dio 
c.2,3 — 5). Qua hieme cumParthis de foedere belli egit, abnuente 
vero Arsace rege iam bellum illis inferendum parabat, cum 
milites seditione coorta tantam belli molem recusaverunt (Plut. 

73 c. 30, Dio c. 3, adde f r. 73). Itaque multa demum aestate 
rursus in Armeniam iter fecit, ut Artaxata, caput terrae, ever- 
teret; cui Tigranes cum ad Arsaniam flumen occurreret, iterum 
a LucuUo ingenti clade superatus est (Plut. c. 31, adde 

74, 75,76 fr. 74—76). Attamen LucuUus longius progredi Irigore fame- 



Enarratio 66—81. — Fragmenta 56—58. 179 

que impeditus est, quibus commoti milites omnino non iam 
in obsequio permansere regredique eum coegere (Plut. c. 32); 
quare in Mesopotamiam reversus — quam terram breviter de- 
scripsit Sallustius (fr. 77, 78) — Nisibim urbem aggressus est 77, 7.S 
a fratre Tigranis Gura defensam; ac noctu subito oppressam 
expugnavit (Dio. c. 6 — 7, fr. 79,80), tum ibidem hibema habuit. 79, 80 

Sed Romae anno 68 consul fuit unus Q. Marcius Rex 
coUesra L. Metello subito mortuo. Cum vero comitia inse- 
quentis anni haberentur, C. Piso consul creatus, at mox am- 
bitus reus factus estj quod crimen corruptis pecunia accusato- 
ribus ille effugit (fr. 81). 81 

Fragmenta. 
56. Tetrarchas regesque <(ex>territos animi fir- 
mavit. 



App. (IV 49 D, 7 K, 46 G, 11 p. 482 Br.) — Arus. p. 470. || exterritos] 
territos N, corr. Dietsch ex lemmate. 

Comm. Appium Clodium legatum dictum esse sequitur e 
Plutarclii verbis c. 21: noXXovg (isv ipKSKaGaxo t&v '^Ttovlatg cckqo(o- 
fisvav rov ^Aq^svLov dvvaGtmv. 

57*. Insolens vera accipiendi. 



App. (IV 48 D, 6K, 58 G, 11 p. 483 et 499 Br.) — Donat. ad Terent. 
Andr. V 4, 4. 

Comm. Pertinet locus ad Plut. Luc. c. 21: &ats tbv Tiyqa- 
vfjv .... fir} Xa&stv tovg Tta^ovtag rjXXoiafisvov ty 7taQQ7]6ia tov 
vsavi0x.ov, (pavrig GiisSbv sksv&SQag ccaovovta dia nsvts Kal siKoaiv it&v. 

58. Dein lenita iam ira postero die liberalibus 
verbis permulcti sunt. 

App. (IV 6 D, m 85 K, m 18 G, n p. 326 Br.) — Priscian. IX 

(n p'. 487). 

Comm. Ad exercitum a Crasso decimatum aut ad Hispanos 
nece Sertorii iratos haec verba quadrare refutatis hinc Gerlachio 
Douzaque, illinc Debrossio iure negavit Kritz; cum vero de homi- 
nibus primum iratis moxque lenitis agatur, optime hoc convenit cum 
militibus primum quidem seditiosis, at tmn liberalibus ducis verbis 
lenitis, itaque ad milites Valerianos Luculli haec refero, quos anno 69, 
cum novum contra Tigranem Mithridatemque bellum Lucullus sub- 
iret, primum militiam detrectasse, dein tamen a duce ad discipli- 
nam revocatos in Armeniam secutos esse constat. Falso vero nuper- 

12* 



180 Sallusti Historiarum lib. IV. 

rime P. Jiirges p. 8.4 fragmentum ad res apud Amisum gestas 
spectare coniecit: namque milites Luculli severitatem aegre ferentes 
— nequaquam iratos — oratione ducis placatos esse, id quod 
fingere sibi videtur Jiirges, non modo memoriae non traditur, sed 
contrariam etiam rem refert Plutarchus c. 14: cckXa tavra ^sv 
ovK av 6 AovKOvXXog iXTtiGag slg roGovrov anovoiag rovg CrQari(orag 
naqayayslv^ o6ov i^OrsQov i^scprivav, '{^TtSQScoQa Kal oin icpQOvri^sv. 

59, Quam maximis itineribus per regnum Ario- 
barzanis contendit ad flumen Euphraten, qua in parte 
Cappadocia ab Armenia disiungitur; et quamquam 
naves caudicariae occulte per hiemem fabricatae ad- 
erant .... 

App. (IV 51 D, 10 K, 52 G, II p. 492 Br.) — Nonius XHI p. 535. ji 
naves] ad naves LHG, ad om. Banib , ad id Aldus, post ad numerum 
navium excidisse suspicatus est L. Muller. 

Comm. LucuUi iter ad Armeniam factum quin hoc frag- 
mento narretur, dubium non est. Neque discrepat ab eo Plutar- 
chus c. 24: AovxovXXog ds 6vvr6vcag oSsvGag inl rbv EvcpQa- 
rvjv .... ^GiaXXsv, &g diarQt^i]g «'utw nal TtQay^arsiag sGo^svrjg 
Gvvayovri rcoQd^fisca nal nriyvv^svfp GisSiag. Etenim leves 
naves illae caudicariae, quibus Tiberim sane transgrediaVis, minime 
aptae esse potuerunt ad Euphratem superandum ingenti rapidoque 
tum fluctu tumentem: quare licet Lucullus haberet naves illas, 
tamen in Euphrate maioribus noQ&^sioig ratibusque ei opus erat; 
ac tale quid in Sallustio subsecutum esse effici mihi quidem videtux 
e voce quamquam. 

60*. Ut tanta repente mutatio non sine deo vide- 
retur. 



App. (Inc. 97 D, 66 K, H 59 G, I p. 604 Br.) — Donat. ad Terent. 
Eun. V 2, 36. — Serv. (schol. Dan.) ad Aen. 11 632. — Schol. Veron. ad 
1. 1. II repente] om. schol. Dan. 

Comm. Quoniam de miro subitoque aliquo naturae eventu 
aperte agitur, summa veri specie esse Dietschii coniectura mihi 
videtur, qui haec ad Euphratem Luculli adventu magnopere inun- 
dantem tumentemque, at subito noctu dei cuiusdam ope diminutum 
rettulit; quod eo etiam confirmatur, quod re vera traiecto flumine 
Lucullus taurum sacrificavit velut Sia^arriQia, scilicet ut deo illi 
grates ageret. 

61. Naphtas, genus olei cedro simile, quo .... 
nutriuntwr incendia. 



App. (rV54D, 13 K, 83 G, II p. 380 Br.) — Probus p. 29: 'boc 
naphtas, huius naphtae, genus .... simile', sicut Sallustius historiarum 



Fragmenta 58—65. 181 

libro quarto. — Idem Sacerdos (VI p. 480). — Hieronym. comm. in Daniel. 
III 46: '^Sallustius scribit in historiis, quod naphta sit genus fomitis apud 
Persas, quo .... nutriantur.' — Idem glossa e cod. Vatic. (ed. Ang. Maius 
auct. class. VII p. 569). — naphtas praeterea commemorat Probus p. 22. || 
naphtas] ipse voluit Probus, naphta BProhi p. 29, Hieronymus, glossa; 
napta B Sacerdotis. — genus .... simile] iniuria a Sallustio dbrogavit 
Kritz. — quo .... incendia] num verba Sallustii sint, nescio; certe senten- 
tiam eius exhibent, quippe quae cum Dionis verbis conspirent. — nutriun- 
tur] glossa, nutriantur Ilieronymus. 

Comm.' Naphtas in Tigranocertorum obsidione ab Armeniis 
adhibitum ibique commemoratum esse a Sallustio et breviter descrip- 
tum collato sequitur Diane ap. Xiphil. p. 3: xat avrbv oi ^ccq- 
^aQOi rri rs ro^eia %al rij vucpd^a %ara rG)v ^yiyav&v i^ofiEvr} dEt.vS)g 
ixaxcoGav. cc6q)alr&Ssg ds rb (paQiiaxov rovro xai SiaTtvQov 
ol^rcog, co0'O'' oGoig av jtQOGfil^rj, Ttdvrtog avra xaraxa/eiv xrX. 

62*. In iiuda, in tecta corpora. 



App. (Inc. 59 D, 25 K, 19 G, II p. 97 et 382 Br.) — Diomedes p. 447. || 
in tecta corpora] intectato pora M, intecta non distinxerunt vulgo. 

Comm. Res aliqua (nimirum cuius in bello usus est) signi- 
ficata esse videtur, quae eodem eventu et in nudos et in armatos 
hostes usui*patui-. Et hoc bene convenire cum naphta illo acute 
repperit iam Debrossius. 

63. Pluteos rescindit ac munitiones demolitur 
locoque summo potitur. 

App. (IV 56 D, 15 K, 69 G, II p. 96 Br.) — Nonius II p. 95. 

Comm. Fragmentum, quo obsessi ex oppido eruptionem facere 
et magnopere obsidentibus nocere docentur, ad Tigranocertorum ob- 
sidionem rettulit Kritz; quem secutus sum, cum ea in obsidione 
acerrimos sese praestasse oppidanos summaeque foisse Romanis 
noxae e Dionis loco ad fr. 61 laudato sequeretur. 

64*. Et sequebantur equites catafracti. 



App. (IV 58 D, 67 G.) — Servius ad Aen. XI 770. || et] om. AS. — 
equites] equi codd., equites vulgo, equi catafractos coni. Thilo. 

Comm. In longiore exercitus Armenii descriptione etiam equi- 
tum cataphractorum mentionem esse factam discimus e Plut. c. 26: 
iTinetg 8s TtsvramafivQtovg xat TtsvramGxtlLovg, cov enraynaiiXioi Y,al 
(iVQioi xardtpQaKrot riGav, wg Aovxovklog syQaipe TtQog rr]v 6vy'iil.r\- 
rov, ac sane in enumeratione illa verbi sequebantur aptus est locus. 

65*. Equis paria operimenta erant, <^nam)>que 
linteo ferreas laminas in modum plumae adnexuerant. 

App. (IV 59 D, 17 K, 66 G, E p. 507 Br.) — Serv. ad Aen. XI 770. || 
namque] quae codd., praeter quod que B, corr. Thilo. — Hnteo] lina B, 



182 Sallusti Historiarum lib. IV. 

linco H, quae lintea vulgo. — ferreas laminas] ferreis laminis codd. 
(lamineis A), corr. Thilo. 

66. Qui praegradiebantur, equites catafracti, 
ferrea omni specie. 

App. (IV 57 D, 16 K, 63 G, II p. 506 Br.) — Nonius XIX p. 556. 
qui] cui (scil. Tigrani) coni. L. Miiller. — praegradiebantur] sic Bamh., 
praegrediebantur rell. codd. — omni] omnes coni. Coler, iwe tuetur Jiirges 
p. 12 collato Ammiano XXIV 2, 42: 'ferrea nimirum facie- omni.' 

Comm. Minus ad ipsam equitum descriptionem , ad quam 
rettulerunt editores, quam ad pugnam Tigranocertanam pertinere 
fragmentum mihi videtur; et scimus equites in fronte dextri cornus 
stetisse, praegradiebantur igitur dextro aciei Armeniacae cornui ; quo- 
minus autem in verbis explicandis vulgatam sequamur opinionem, 
prohibet ipsa haec vox collato fr. 64 initio. 

67"!*, Ruinaque magna pars suismet aut proximo- 
rum telis, ceteri vicem pecorum obtruncabantur. 

App. (II 52 D, 59 K, 53 G, H p. 79 et 511 Br.) — Nonius IX p. 497. 

— hist. lib. n codd., corr. cf. commentarium. || ruinaque magna pars] 
ruinaque pars magna codd., corr. L. Miiller, ruuntque pars magna Coler 
(magna pars Dietsch); recte MUllerum coniecisse edoceri videtiir fragm. 
Aurelianensi II 87, B, 1: 'ruinaque multorum fossae semipletae sunt.' 

— Post telis excidisse participium verhumve (vulnerati, caesi) Dietsch ac 
L. MUller coniecerunt. — vicem] vice G, vece LH, vete Bamb., corr. Mer- 
cier, quamquam vice vel Dictys V 13: 'ita comprehensi .... trepidantes 
ac vice pecorum interficiuntur ' et Lactantius V 10 (p. 430 Br.) : ' cum 
vivos, quos habebat in potestate, vice pecudum iuberet occidi' legisse 
videntur; vicem habuit Nonius idque Sallustiano respondet sermoni. 

Comm. Rem fragmento narratam aut in Chalcedonis ob- 
sidione accidisse aut cum Appianp c. 71 congruere, quocum con- 
tulit Debrossio auctore Kritz, iure suo negavit Dietsch. Sed optime 
Sallustii verba cum Plutarchi de proelio Tigranocertano narratione 
consentire mihi videntur, quo ingentem fugam stragemque Arme- 
niorum factam esse a Romanis constat; praeterea eam his verbis 
'describi pugnae rationem animadvertas, qua adeo conferta altaque 
militum acies sit, ut libere armis uti nequeant eoque et ipsi sese 
vulnerent et ab hoste facile concidantur. Sed ita Tigranocertis 
factum esse scimus, cf. Mithr. epist. (fr. 69): 'quia multitudinem 
artis locis pugna prohibuere, imprudentiam Tigranis pro victoria 
ostentant'; quare ex libro secundo huc fragmentum transferre etiam 
adversis Nonii codicibus non dubito, 

68, Anxius animi atque incertus. 



App. (IV 72 D, 76 K, 62 G, I p. 446 Br.) — Arus. p. 456. 

Comm. Aptiorem, ad quem spectare hoc fragmentum iudicem, 
quam Tigranem nescio, cf. Plut. c. 29: (^Mi&Qi6dr7}g) evQmv ds 



Fragmenta 65—69. 183 

navxviv eQr}^ov x«t taiteivbv ovx av9v§qiGev, akkci xara^ccg xal Gvv- 
daKQtxSag xa xoiva Ttd&r} kxX. 

69. Epistula Mithridatis. 

Rex Mithridates regi Arsaci salutem. Omnes, qui secundis i 
rebus suis ad belli societatem orantur, considerare debent, lice- 
atne tum pacem agere, dein quod quaesitur, satisne pium, 
tutum, gloriosum an indecorum sit. Tibi si perpetua pace 2 
frui liceret, nisi hostes oportuni et scelestissimi, (m} egregia 
fama, si Romanos oppresseris, futura est, neque petere audeam 
societatem et frustra mala mea cum bonis tuis misceri sperem. 
Atque ea, quae te morari posse videntur, ira in Tigranem 3 
recentis belli et meae res parum prosperae, si vera existimare 
voles, maxime hortabuntur. IUe enim obnoxius, qualem tu 4 
voles, societatem accipiet, mihi fortuna multis rebus ereptis 
usum dedit bene suadendi et, quod florentibus optabile est, 
ego non validissimus praebeo exemplum, quo rectius tua com- 
ponas. 

Namque Romanis cum nationibus, populis, regibus cunctis 5 
una et ea vetus causa bellandi est, cupido profunda imperii et 
divitiarum; qua primo cum rege Macedonum Phihppo bellum 
sumpsere, dum a Carthaginiensibus premebantur, amicitiam 6 
simulantes. Ei subvenientem Antiochum concessione Asiae per 
dolum avertere, ac mox fracto Philippo Antiochus omni cis 
Taurum agro et decem milibus talentorum spoliatus est. Persen 7 
deinde, Philippi filium, post multa et varia certamina apud 
Samothracas deos acceptum in fidem callidi et repertores per- 
fidiae, quia pacto vitam dederant, insomniis occidere. Eumenen, 8 
cuius amicitiam gloriose ostentant, initio prodidere Antiocho, 
pacis mercedem; post habitum custodiae agri captivi sumptibus 
et contumeliis ex rege miserrimum servorum effecere, simulato- 
que impio testamento filium eius Aristonicum, quia patrium 

App. (ly 61 D, 19 K, p. 107 G, IIp. 527 Bx., Jordan. ed. 3 p. 122.) — 
2. tibi si . . . . liceret e. q. s.] licet V, tibi perpetua .... liceret ex Aldi con- 
iectwa Kritz, ni add. Madvig, qui rectissime sententiam emmtiati huim 
c&nstituit, sed tibi si liceret eimdem sententiae melim videtur respondere; 
transpositione loco varie medebantwr Douza, Hitzig, Dietsch. 

3. parum] rarum V, corr. Aldm. — vera] vere coni. Madvig. 

4. accipiet] accepiet V. 

7. Philjppi] pilippi V. — insomniis] insonmia coni. Lipsim. 

8. Eumenen] eum en V, Eumenem vulgo. — effecere] efficere V. 



184 Sallusti Historiarurf lib. IV. 

9 regiium petiverat, hostium more per triuraphum duxere. Asia 
ab ipsis obsessa est, postremo Bithyniam Nicomede mortuo 
diripuere, cum filius Nysa, quam reginam appellaverat, genitus 
haud dubie esset. 

10 Nam quid ego me appellem? Quem diiunctum undique 
regnis et tetrarchiis ab imperio eorum, quia fama erat divitem^ 
neque serviturum esse, per Nicomedem bello lacessiverunt, 
leris eorum haud ignarum et ea, quae accidere, testatum antes 
Cretensis, solos omnium liberos ea tempestate, et regem Ptok 

11 maeum. Atque ego ultus iniurias Nicomedem Bithynia expull^ 
Asiamque spolium regis Antiochi recepi et Graeciae dempsi 

12 grave servitium. lucepta mea postremus servorum Archelaua 
exercitu prodito impedivit, illique, quos ignavia aut prava calli-^ 
ditas, ut meis laboribus tuti essent, armis abstinuit, acerbissi- 
mas poenas solvunt, Ptolemaeus pretio in dies bellum prolatanSj^ 
Cretenses impugnati semel iam neque finem, nisi excidio habi 

13 turi. Equidem cum mihi ob ipsorum interna mala dilata proelia ' 
magis quam pacem datam intellegerem, abnuente Tigrane, qui 
mea dicta sero probat, te remoto procul, omnibus aliis ob- 
noxiis, rursus tamen bellum coepi Marcumque Cottam, Roma- 
num ducem, apud Chalcedona terra fudi, mari exui classe pul- 

14 cherrima. Apud Cyzicum magno cum exercitu in obsidio 
moranti frumentum defuit, nuUo circum adnitente; simul hiems 
mari prohibebat. Ita sine vi hostium regredi coactus in patrium 
regnum naufragiis apud Parium et Heracleam militum optimos 

10 cum classibus amisi, Restituto deinde apud Cabiram exercitu 
et variis inter me atque LucuUum proeliis inopia rursus ambos 
incessit; illi suberat regnum Ariobarzanis bello intactum, ego 
vastis circum omnibus locis in Armeniam concessi, secutique 



Testimonium: 15. Charis. p. 119: Sallustius quoque historiarum 
libro IV: 'inter me .... incessit.' 



10. Cretensis] Cretenses V. 

11. dempsi] demsi V. 

12. habituri] habitur V. 

13. cum] quom V (sid). — Chalcedona] Calchedona V, Jordan. 

14. coactus] conatus V, corr. Aldm. — ajjud Parium et Heracleam] 
et apud Heracleam eoni. Diet^ch. 

15. Cabiram] Caberam V, Bietsch, Jordan, Cabira Carrio, Kritz. — 
proeliis] V,. prope NCharisii, quod nescio an ea re ortum sit, quod in 
Charisii eiusve auctoris exemplari Sallustiano prope Caberam extiterit. 



Fragmentura 69. 185 

Romani non me, sed morem siium omuin regna subvertendi, 
quJH multitudinem artis locis pugna prohibuere, imprudentiam 
Tigrauis pro victoria ostentant. 

Nmic quaeso considera, nobis oppressis utrum iirmiorem ir> 
te ad resisteudum an finem belli futurum putes? Scio equidem 
tibi maguas opes virorum, armorum et auri esse; et ea re a 
uobis ad societatem, ab illis ad praedam peteris. Ceterum con- 
silium est, Tigranis regno integro, meis militibus belli pruden- 
tibus, procul ab domo, parvo labore per nostra corpora bellum 
conficere, quo neque viucere neque viuci sine tuo periculo pos- 
sumus. An iguoras Romanos, postquam ad occideutem per- 17 
gentibus fiuem Oceanus fecit, arma huc couvertisse? Neque 
quicquam a principio nisi raptum habere, domum, couiuges, 
Hgros, imperium? Couvenas olim siue patria, pareutibus, pestem 
couditos orbis terrarum, quibus uon humana uUa neque divina 
obstant, quin socios, amicos, procui iuxta sitos, inopes potentis- 
qiie trahant exciudant, omniaque non serva et maxime regna 
hostilia ducant. Namque pauci libertatem, pars magna iustos 18 
domiuos voluut, nos suspecti sumus aemuli et in tempore vin- 
dices adfuturi. Tu vero, cui Seleucea, maxima urbium, reguum- 19 
que Persidis iuclitis divitiis est, quid ab illis uisi dolum iu 
praeseus et postea bellum expectas? Romaui arma iu omuis 20 
habent, accerrima in eos, quibus victis spolia maxima; audendo 
et fallendo et bella ex bellis sereudo magui facti. Per hunc 21 
morem extinguent omuia aut occideut * * * quod haud difficile 

Testimonia: 16. Charis. p. 196: Sallustius historiarumlV: 'Scio . . . 
conficere.' 

17. Serv. ad Aen. VII 303: Sallustius: 'pestem terrarum.' 

19. Arus. p. 487: Sal. hist. IV . . . idem hist. IV: 'Quid . . . expectas.' 



16. peteris] Y, petieris NCharisii. — beUi prudentibus] om. V. — 
parvo labore] om. Cliarisius, delet Linker. — quo] quom V, coir. Gerlach, 
quando Aldus. 

17. raptum] partum V, corr. Ciacconius, vi partum coni. Klotz, armis 
partum Douza. — parentibus] sine parentibus Aldus. — pestem] peste V, 
Kritz, Jordan, pestem AS, ego, perte reW. Servii, pesti coni. Douza, cum 
peste antea Dietsch. — conditos] VSallustii, ASServii, conditor BHFL, 
conditur MServii. — maxime] maxume V. 

19. expectas] expectans NCharisii. 

20. omnis] omnes V. — maxima] maxuma V. 

21. Lacunam iure statuit Kitzig, cum insequ^nte enu/ntiati parte non 
facile Romanos omnia extinguere, sed facile illos a Pai'this Armeniisque 
circumventum iri Mithridates exponeret. 



186 Sallusti Historiarum lib. IV. 

est, si tu Mesopotamia, nos Armenia circumgredimur exercitum 

sine frumento, sine auxiliis, fortuna aut nostris vitiis adhuc 
22 incolumem: Teque illa fama sequetur, auxilio profectum magnis 

regibus latrones gentium oppressisse. Quod uti facias, moneo 
i>3 hortorque, neu malis pernicie nostra tuam prolatare, quam socie- 

tate victor fieri. 

t^O. Imperii prolatandi percupidus habebatui 
cetera egregius. 

App. (V 6 D, IV 8, I 78 G.) — Arus. p. 470. — Sal. lug. N; aut 
excidisse videtur exemplum lug. 63, uhi neque tam egregius facta erat 
(vulgo factis) legisse putaverim Arusianum, aut IV(G) ex IV numero eor- 
ruptum esse coniciam. 

Comm, Lucullum dici iure affirmavit Kritz; qui cum dubitet, 
quarti quintine sit libri fragmentum, ex quarto sumptum id esse 
ordine rerum supra exposito efficitur. 

71*. Schol. Gronov. ad Cic. pr. leg. Man. 28 (p.441 Or.): 
'Ut dicit Sallustius, Lucullus pecuniam Quintio dedit, ne illi 
succederetur.' 



App. (V 9D, 11 K, inc 76 G.) 

Comm. Minus recte scholiastae locum quinto historiarum 
libro attribuit Kritz; etenim anno 67 Quintium a Lucullo pecunia 
corruptum esse minime credi potest; sane tum re vera Lucullo 
ademptae sunt provinciae atque exercitus idque L. Quintio maxime 
auctore, cf. Plut. Luc. c. 33: tovro yccQ elitsiv cpaGiv eva rrov CxQa- 
trjY&v AsvKiov Kolvxtov, Scp^ ov fidXtGta neiad-svteg iil^rjcplGavto Ttifi- 
Tteiv 8m86%ovg rro AovKOvkXoi trig inaQilag. Itaque hanc Quintii 
corruptionem anni 69 exitu factam esse puto, cum graviter LucuUus 
Komae a tribunis incusabatur. 

72*. Apud Gorduenos amomum et aiii leves odores 
gignuntur. 

App. (IV 60 D, 18 K, 80 G, II p. 517 Br.) — Schol. Vatic. (Philargyr.) 
ad Georg. IV 49. 

Comm. Pragmentum, quo Gorduenorum terra describitur, ibi 
collocandum erit, ubi primum gentis illius mentio est facta, scilicet 
cum Lucullus captis Tigranocertis hiberna agere narraretm-. 

73. Impotens et nimius animi est. 



App. (IV 71 D, 74 K, 63 G, H p. 302 Br.) — Arus. p. 495. 
Comm. Et ipsum hoc crimen bene in LucuUum cadit, prae- 
sertim si eo de tempore agi interpretamur, quo bellum Parthis 



Fragmenta 69— 77. 187 

inferendum ille cogitavit, et feroces voces huic fragmento similes 
ad milites Valerianos oboedientiam imperatori denegantes referri posse 
videntur; illa igitur de i-e agi hoc loco conicio. 

74. Tum vero Bitliyuii propinquantes iam amnem 
Arsaniam. 



App. (IV 62 D, 20 K, 50 G, II p. 79 Br.) — Arus. p. 500. H vero] 
utro N. — Bithynii] Atropateni coni. Dietsch temere. — Arsaniam] Tar- 
tanium N, corr. Dietsch. 

Comm. De pugna anno 68 ad Ai-saniam flumen commissa 
hic agi ex veri simili eademque facillima Dietschii emendatione 
didicimus. Bithynii nempe in exercitu Romanorum sunt cohors 
quaedam aut ala auxiliaris; qui cum e more Romanorum in itinere 
primum tenerent locum, sane primi ad flumen Arsaniam accesse- 
mnt; ac qnaerentibus, quidnam tum vcro acciderit, facile subaudi- 
mus subito illos tum hostes trans flumen in planitie dispositos 
conspexisse. 

75*. More equestris proelii sumptis tergis ac 
redditis. 



App. (Inc. 55 D, 21 K, 24 G, II p. 550 Br.) — Serv. ad Aen. XI 619. 

Comm. Ad pugnae ad Arsaniam factae exordium fragmen- 
tum spectare mihi videtur, cf. Plut. c. 31: ov firjv ijtQayd^r) rt la(i- 
TtQOv ht avrav, (iikqcc de totg mnevGL rcov 'PmiJiaCcov diaTth^Kticd- 
(.isvOL tovg Tte^ovg imovrag ovk VTtifietvav kxL 

76. Simul eos et cunctos iam inclinatos laxitate 
loci plures cohortes atque omnes, ut in secunda re, 
pariter acres invadunt. 

App. (IV 44 D, 2K, 68 G, II p. 109 Br.) — Nonius 11 p. 132. 
Lacunam post eos statuit L. Muller. — cunctos] cuneos coni. L. Miiller. — 
laxitate] laxitas et codd., corr. Mercier. — acres] acre codd., corr. Mercier. 

Comm. Haec minime quadrare ad pugnam Cabirensem, quod 
voluit Kritz, vel ea re sequitur, quod illa in angustiis, non laxo 
loco commissa est; et eandem ob rem de Tigranocertis cogitare, 
velut Gerlach voluit, vetamur. Sed haec laxitas loci optime con- 
venit cum rebus ad Arsaniam gestis; atque notum est post leves 
equitum pugnas cohortes legionesque hostium equitatum fudisse, 
dein ipsam mediam Tigranis aciem invasisse; hunc ad impetum si 
fragmentum referemus, optime quoque explicabitur acritas illa Roma- 
norum, qui ut in secunda re, id est freti victoria de equitibus repor- 
tata Armenios aggrediuntur. 

77*. Hieronym. de situ et nom. loc. hebr, (onomast 
sacra ed. Lagarde p. 117): Torro Sallustius, auctor certissimus, 



188 Sallusti Historiarum lib. IV. 

asserit tam Tigris quam Euphratis in Armenia fontes demon- 
strari', 'qui ^^cr diversa euntes longius dividuntur spatio medio 
relicto multorum milium; sed terra, qiiae ah iis amhitur, Meso- 
potamia dicitur' (Isid. orig. XIII 21, 10). 

App. (ly 52 D, 11 K, 55 G, II p. 495 Br.) || Voci demonstari Hie- 
ronymi Sallustianuni ostendi respondere videtur. — per diversa euntes] 
Sallustianuni esse apertum est. — sed, terra quae] quae tamen terra quae 
Tsidorus. — Postrema Isidori verha ad Sallustium redire collato Dione veri 
fit simile, c. 6, 2: (MsGOTtotcc^la) ovrco yaQ n&v tb ^sra^v tov ts Ti- 
yQiSos Kccl tov EvcpQatov ovoiid^stat.. 

78*. Schol. ad luven. I 104: ^Mesopotameni homines 

effrenatae libidinis sunt in utroque sexu; Sallustius meminit; 

App. (IV 53 D, 12 K, 56 G, II p. 641 Br.) 

79. Clausi lateribus altis pedem. 



App. (IV 64 D, 65 K, 70 G, II p. 239 Br.) — Arus. p. 450. 

Comm. Ad Nisibim pertinere hoc fragmentum collato Dione 
putavi, c. 63: xcc yaQ reiir] %a\ Smla xal nXiv&iva ovxa xr]v xs 
TtaivtfjTa TtoXXrjv eypvxa xat xdtpQOi ^a&eia dieiXr)(iiisva kxX.; sin 
quaerimus, quidnam clausum muro e lateribus exstructo fuerit, sane 
fuerunt ii loci, fossae, viae tramitesve, quae inter duos illos muros 
intererant. 

80*. (Nubes) .... foedavere lumen. 

App. (Inc. 104 D, 73 K, 15 G, II p. 82 Br.) — Serv. ad Aen. II 286: 
'Sallustius de. nubibus.' 

Comm. Spectare locus mihi videtur ad Nisibis urbis expugna- 
tionem, cf. Dion. c. 7, 1: ixi^QrjGe vvKxa ccGsXr]vov ymI 'hsxta Xd^Q(o 
^QOvxaig xs %si(iSQiov kxX. 

81. Sestertium tricies pepigit a C. Pisone. 



App. (IV 36 D, 61 K, 73 G.) — Arus. p. 498. 

Comm. Quae Dietsch enucleare studuit e fragmenti huius 
verbis, falsissima omnia sunt, neque enim C. Piso pecunia corrumpi 
hic narratur, verum is corrumpitur, qui 3 000000 sestertium ex 
pacto a Pisone accepit. Pisonem alium, nisi C. Calpurnium Pisonem, 
anni 67 consulem, intelligi non posse iam Kritzio iure visum est; 
sed de ambitu illius consulatum petentis hoc loco agi vix credi- 
derim, cum ea in re multi ex plebe, non unus, velut nostro hoc 
fragmento, ambiri corrumpique soleant. Optime vero quadrare 
fragmentum videtur ad crimen ambitus eidem consuli designato 
obiectum, quod corrupto ille accusatore evitavit, cf. Dion. c. 38, 3: 
(ot VTtaxOt) avtol yaQ diaCTtovdaGavxsg ciTtsSsix&rjGav aal oys JJiGcov 



Fragmenta 77—85. 189 

nal yQaq)£lg iitl tovtw kcxI TtQog ivog xal TtQog EtSQOv rivog 
i^STiQLaTO TO (17} KaTTjyoQij&ilvai.. Quisnam vero fuerit, qui mer- 
cedem silentii pecuniam accepisse fertur, nescimus. 

rragmenta incerta, fr. 82—85. 
82. Qui proximi locos liostiuin erant. 



App. (IV 66 D, 67 K, 74 G.) — Arus. p. 498. || locos] sic N, loca 
vulgo e Lindemanno. 

83. Stolide castra suggressus. 



App. (IV 67 D, 68 K, 76 G.) — Arus. p. 510. 
84. Consilii aeffer. 



App. (IV 73 D, 76 K, 65 G, I p. 317 Br.) — Arus. p. 453. 

Comm. De Lentulo Sura etsi haud inepte haece affirmari 
potuerunt, tamen plures sane homines quarto commemoratos libro 
ita fere dictos esse haud negaveris. 

85. Ne inrumpeudi p<^ontis)> sublicibus cavata 

. . . . <(es)sent. 



App. (IV 74 D, 77 K, 81 G, I p. 396 Br.) — Festus p. 293 M. (p. 414Th.) : 
''Sallustius libro qu<^arto historiarumy e. q. s. — quarto] suppl Ursinus. || 
inrumpendi] inrumiendi F, corr. 0. Miiller. — pontis] post p desunt 
20 fere Utterae, pontis suppl. Ursinus, recte, quoniam de ponte suhlicio 
apud Festum esse sermonem constat. Fortasse ne inrumpendi pontis vis 
flumini esset vel simile quicquam scribendum est. — Post cavata 18 fere 
desunt Utterae. — essent] suppl. Ursinus. 

Comm. Pons sublicius quonam conexu quarto historiarum 
libro mutilisque his verbis appellatus sit, nescimus; saepius hac 
fere aetate eum aucto tempestate Tiberi dirutum esse a Dione 
XXXVn 58, L 8, LIII 33 refertur. 



LTBER V. 

ARGUMENTUM. 



In quinti libri materia disponenda auctorem sequi licet 
optimum, scilicet Dionem Cassium; primum igitur locum tenet 
bellimi Armeniacum, cuius res inde ab autumno anni 68 ad 
finem anni 67 deductas esse e Dione atque ex fragmentis se- 
quitur. Cui subiecta fuit lex Gabinia, dein bellum piraticum 
Pompeio duce gestum, turbae Romae a Cornelio excitatae ceterae- 
que res urbanae anni 67. Atque bellum Creticum resque a 
Q. Metello actas non enarratas esse historiis in Prolegomenis 
p. 72 sq. iam monui. 



CAPUT I. 
Belli a Lucullo gesti finis, fr. 1 — 16. 

Enarratio. 
L. LucuUo per autuumum Nisibim obsidente Tigranes 
Armeniae partes a Romanis iam occupatas sibi repetivit (Dio 

1 c. 8); simul Mithridates subito in Pontum invasit (fr. 1), oppida 

2 sua recepit (fr. 2), incolas, ad sese ut deficerent, brevi commovit 

3 (fr. 3), iamque cum JVI. Fabio Hadriano legato congressus 
necopinatos Romanos paene oppressit, sed ipse rex in pugna 

4,5, 6,7 fortiter dimicans (fr. 4, 5) vulneratus est (fr. 6, 7. — Dio c. 9). 
— Sed Fabius Cabirae obsessus tamen brevi a Triario ex ob- 
sidione solutus est, quo appropinquante rex Comana recedere 
coactus ibi a duobus Romanorum ducibus clade affectus est 
(Dio c. 10). 



Argumentum. — Enarratio 1 — 16. — Fragmentum 1. 191 

Aimo post 67 M.' Acilio Glabrione C. Calpumio Pisone con- 
sulibus Mithridates cum ad Zelam vicina Triario castra haberet 
decertare cum legato, antequam advenisset Lucullus, studuit; et 
recusante quidem proelium Triario militum ex voluntate pugna 
commissa est Romanique dissipati sunt: qui plane eo die inter- 
iissent, nisi Mithridates a centurione per insidias vulneratus 
esset (Dio c. 12, 13, adde fr. 8). 8 

Sed Romae interim tanta adversus LucuUum orta est invidia 
agitantibus tribunis et L. Quintio, ut ex A. Gabinii, tribuni 
plebis, rogatione demi illi provincias dimittique legiones populus 
iuberet (Plut. Luc. c. 33 inde a: ot drjfiaycoyol . . . q^d^ovip tov 
AovxovXXov xarriyoQOvvTeg xrL). Atque Lucullus iam profectus 
erat in hostes iamque e Ponto expellere eos coeperat, cum 
subito legiones Valerianae ceteraeque deficiunt (D i o c. 14), par- 
tim ex insolita luxuria, qua Nisibi hiemantes usi erant (fr. 9), 9 
partim iam pridem LucuUo infensae, cum severitatem super- 
biamque eius aegre ferrent (Plut. c. 33 usque ad ovrco dLaxst- 
^8V0Lg [= fr. 10], cf. cum Dion. c. 16), ad hoc exagitatae sedi- 10 
tiosis P. Clodii legati contionibus (Plut. c. 34, adde fr. 11 et 12,11,12 
praeterea Dion. c. 14, 4, et fr. 13). Ac quamquam Nisibi inl3 
Pontum secuti milites LucuUum erant, tamen regresso in montes 
Mithridate atque imminentibus imdique hostium exercitibus 
imperatorem deseruerunt, non nisi unam eam aestatem in castris 
sese mansuros concedentes; itaque facile brevissimoque tempore 
Mithridates Pontum ac Cappadociam recepit (Dio c. 15; 17, 1, 
adde fr. 14, dein Plut. c. 35). Marcius vero pro consule Ciliciae 14 
non solum LucuUum non adiuvit (fr. 15), sed etiam P. Clodium 15 
LucuUo inimicum in exercitum suum recepit (Dio c. 17, 2 — 3, 
tum fr. 16). 16 

Fragmenta. 

1*. Repente incautos agros invasit. 

App. (Inc. 46 D, 12 K, IH 71 G, II p. 144 Br.) — Schol. Vatic. (Phi- 
largyr.) ad Georg. III 469. 

Comm. Cum Mithridatis invasione necopinantibus Romanis 
in Pontum facta bene haece consentire ex iis, quae Cassius Dio 
enarrat, constare videtur, cf.: Mi&QiSdrrjg sg rs tijv sreQav ^AQ^sviav 
xcft sg ra aXXa ia^aXciv nokkovg r&v 'PfOfJiaUov rovg (isv ava rrjv 
^coQav JtXav afiivovg &n^o6S6xrir6g GcpiGi nqoGnsauiv scpd-siQS. 



192 Sallusti Historiarum lib. V. 

2*. Simul immanis hominum vis multis e loci 
invasere patentis tum et pacis modo effusas. 

App. (Inc. 25 D, III 72 K, inc. 36 G, II p. 50 et 113 Br.) — Serv. 
(Schol. Dan.) ad Aen. I 298. || Vocem urbes, quam subaudiendam esse 
patet, add. Dietseh, sed antecessisse eam paullo supra non est, cu/r negemus. 

Comm. Kritz de fugitivis in Campaniam invadentibus haec 
dicta esse proposuit; quam ad rem neque immanis hominwm vis 
neque multi illi loci quadrare videntur, neque pacis modo tum 
patuisse Italiae urbes crediderim. Sed rectius Dietsch bello Mithri- 
datico fragmentum attribuit, etenim pacis moclo effusos esse Asiae 
minoris incolas verbis Dionis modo laudatis comprobatur. Hunc 
vero locum paulo infra habet Dio 1. 1.: v,ca r&v %(OQicov tcc itXsico dia 
xaiioiv avaxvrj6axo. 

3*. Adeo illis ingenita est sanctitas regii nominis. 



App. (V 1 D, 1 K, IV 79 G, II p. 632 Br.) — Serv. ad Georg. IV 211 
(c. schol. Vat.), schol, Bern. ad h. 1. || regii nominis] regi in omnibus AII, 
religionis V. 

Comm. Spectant verba ad Dionem c. 9, 2: oi yuQ av&Qco7toi 
skeIvov t£ evvoiav sk te tov b^ocpvXov Kai ek xfig Ttaxqiov 
^aGiXsiag . . . . s%ovxsg nQOGExcoQVjedv xs avxco kxX. 

4*. Et in proeliis actu promptus. 



App. (Inc. 31 D, V 5K, inc. 4G, I p. 504 Br.) — Donat. ad Terent. 
Eun. IV 7, 13. II et] D, om. O. 

Comm. Cum Donatus testetur imperatorem aliquem ita dictum 
esse supra solitum officium in pugnis versantem, ad Mithridatem 
haec spectare, quod Kritz coniecit, paene certum est, cf. fr. 5; 
ceterum quod Prolegom. p. 51 cum Frontino II 5, 30 haec verba 
conferebam atque de Olthaco Scytha agi scribebam, errore sane 
factum est. 

5. Peractis septuaginta annis armatus equom in- 
silire. 



App. (V 3 D, 4 K, 10 G.) — Arus. p. 488. 

Comm. Mithridatem intelligendum esse hoc fragmento constat, 
quod pertinet ad Dion. c. 9, 5: Kal yccQ vTtsQ xa s^Soiii^Kovxa 
sxri ysyovcog iii(x%sxo. Idem legisse videtur Appiauus loco, quo 
Mithridatis naturam et ingenium describit, Mithr. c. 112: ovk aniGr'}] 
xivbg ovd^ mg, KainsQ mv TtQSG^vrrjg, ac post: EVQdXixog di, ag ^i%Qi 
xikog tmtsvGai xs Kal dKOVxieai Kai %iXia GxdSia rJjg rjfiSQag .... 
dQafistv. 



Fragmenta 2—11. 193 

G*. Luxo pede. 



App. (V 2D, 2K, inc. 48 K, II p. 631 Br.) — Probus cath. p. 31. — 
Sacerdos (VI p. 482). 

Comm. Mithridates dictus est genu lapide percusso vulneratus. 
7*. Prohibebit nocere venenum, quod tibi datur. 

App. (Inc. 30 D, V3K, inc. 79 Gr.) — [Caper] de dubiis nomin. 
(V p. 593). II prohibebit] sic M, Keil, prohibet V, vulgo. 

Comm. Mithridatem in proelio lapide vulneratum serpentiuni 
veneno usum esse, ut vulneri mederetur, notum est; quod ne sibi 
noceret, antidoton secum habuisse fertur idoneum, quo omnibus 
venenis occurreretur (cf. Plin. XXV 62). Ad hanc igitur rem spec- 
tare fragmentum iure Kritz coniecit, antidoton vero illud fragmenti 
esse subiectum vix est, quod moneam; itaque verba sunt medici 
Scythici, qui post pugnam Mithridatis vulnus curavit. 

8*. Pressi undique multitudine. 

App. (Inc. 66 D, 32 K, 1 G, I p. 404 Br.) — Donat. ad Terent. 
Adelph. m 2, 4. 

Comm. Ad pugnam Zelae factam fragmentum referendum 
esse veri est simile collato Dione c. 12, 4: (ot §dQ§aQot) rovg {isv 
iv jjf^fft Tc5 T£ nXiqd^ei Gcp&v nsQteo^ji^ov Kcel KaxscQYdcavto xtA.; 
Romanorum igitur his verbis illustratur condicio. 

• 9. Ceteri negotia sequebantur familiaria legato- 
rum aut tribunorum, et pars sua commeatibus, mer- 

Catis. I iA«f44.ti«444444- J 

App. (V 8D, 8K, 4G, n p. 633 Br.) — Nonius 11 p. 138. || seque- 
banturj exequebantur coni. Dietsch, at cf. fr. III 95. — et] tollit Dietsch. 

10*. Plut. Luc. c. 33: 2!aXov6tiog (ihv ovv (pvj^i ;gaA£- 
ncag diatEdijvai rovg GtQaxiihtag TCQog avtbv ev&vg iv aQxV 
TcD noXi^iOv TtQog Kv^ixc) Ttal ndXiv TtQog 'J^l6c), dvo %uyi,G)vag 
ii,fig iv xdQanL diayayElv dvayjca0&ivtag. 

App. (V 5D, 10 K, inc. 89 G, II p. 543 Br.) 

11. Qui uxori eius frater erat. 



App. (V 7 D, 9 K, rV 47 G, II p. 63 Br.) — Arus. p. 474. 

Comm. Publius Clodius, Luculli legatus, dictus est, cf. Plut. 
Luc. c. 34: tjv ds xfig AovkovWov yvvaixbg ccdsX(p6g, ijv xal 
Siacp^siqsiv S6%sv aixiav aKokaGxoxdxriv ovGav^ idem Dion. c. 14, 4: nal 
(idXiGd' , oxL UovTthog Klcadiog .... GvvsGxaaia^s Gcpag 'UTt' ifjupvrov 
vscorsQonotiag, KaiitSQ xrig ddskcpTjg avxov ra AovkovXXco Gvv- 
otKOvGifig. 

SalluBtius, ed. Maurenbrecber. II. 13 



194 Sallusti Historiarum lib. V. 

12*. Ex insolentia avidus male faciendi. 



App. (Inc. 77 D, 43 K, I74G, Hp. 146Br.) — Serv. ad Ae 
IX 341. II ex] F, et reU. codd. — avidus] avidius ASBHF. 

Comm. Significatum esse iuvenem aliquem e Servii inter-' 
pretatione effici mihi videtur, qui cum ad Vergilium adnotet: 'bene 
expressit et bellatoris peritiam et tironis inconsideratam aviditatem', 
huius iuvenilis aviditatis exemplum e Sallustio promit. Itaque con- 
firmari puto Kritzii sententiam, P. Clodium intelligi iubentis, prae- 
sertim cum loco ad fr. 11 laudato Dio praecipue illius ificpvtov 
vscoTSQOTCOuag mentionem faciat. 

13. Legiones Valerianae comperto lege Gabinia 
Bithyniam et Pontum consuli datam, sese missos esse. 

App. (V 10 D, 14 K, 2 G, U p. 644 Br.) — Priscian. XVIII (HI p. 226). || 
sese] esse codd., corr. Douza. 

Comm. Pertinent verba ad id temporis momentum, quo pri- 
mum de lege Grabinia legiones certioreS factae sunt, et ad Dion. 
c. 14, 4: sxaqay^^YiGccv Ss Kal xots, anrog ts nal snsidri tov ^Aniliov 
rbv ^natovy og tm AovkovXXco SidSoxog .... i^s%Sfi(p&ri, 
nlr}6id^ovta inv&ovto. Itaque Kritzii interpretatio corrigenda erit. 

14. At Lucullus audito Q. Marcium Regem pro 
consule per Lycaoniam cum tribus legionibus in Cili- 
ciam tendere. 



App. (V 11 D, 12 K, 1 G, n p. 647 Br.) — Priscian. XVHI (III p. 225). || 
audito Q.] auditoque MDSL. — in] ad B. 

Comm. Ad Dion. c. 15, 1: 6 ovv AovnovXXog Ix ts tovtcov 
Kai ott naQcc tov Muqkiov rov nQO tov AmXiov vnatsvGav- 
tog ig KiXiKiav, rjg aqisiv SfisXXs, naQiovtog intKOVQiav attiq- 
Gag ovK stv%sv KtX. 

15. Sed ubi ille militum voluntatem causatus. 



App. (IV 12 D, 13 K, 11 G.) — Arus. p. 489. 

Comm. Ad Dion. c. 17, 2: MccQKtog Ss AovKovXXto (isv ovk 
insKOVQrjGs nQOGxVf^^ tovg GtQattcoxag cog ovk i&sXriCavxdg 
ot ciKoXov&rlGat noiriGdfisvog. 

16, Regem aversabatur. 



App. (V 4 D, 7 K, 3 G, n p. 33, 115, 198, 482 Br.) — Arus. p. 456. 

Comm. Hoc fragmentum ut explicemus, vir aliquis nobis 
quaerendus est quinto quidem libro commemoratus, a quo regem 



Fragmenta 12— 16. — Enarratio 17—22. 195 

— scilicet aut Mitbridatem aut Tigranem — desertum esse scimus; 
ad Menemachum igitur fragmentum refero, cf. Dion. ,1. 1.:. ig.ds xiiv 
KdixCav acpiKOfisvog Msvs(iai6v xivtt KTCavxofioki^Oavxa xov Ti- 
yQccvov eds^axo (scil. Marcius). 



CAPUT II. 
Bellum piraticum, f r. 1 7 — 2 7 . 

Insuht de lege' GaHnia £r. 19— 24,- de legibus Corneliaiiis fr. 27. 

Euarratio. 
lisdem temporibus bellis circum terra marique sareyientifeua 
ingenter auctae sunt praedonum opes, numerus, audacia: sane 
tum non siuguli, sed magnis classibus maria infestabant omnja, 
urbes evertebant ac diripiebant, ipsam in Italiam descendebant 
(Dio c. 20 — 23, 2, fr. 17, 18). Quos adversum unus imperator 17,18 
consulari imperio mitteretur cum exercitu legatisque, quos 
vellet, omnique maris Romani orae praeficeretur, A. Gabi- - 
nius rogavit; qua lege adversariis quidem nobiUbus maximeque 
C. Pisone consule, magno vero popiili studio promulgata Pom- 
peium significatum esse omnibus patuit (Dio c. 23, 3 — 5, c. 24, 
fr. 19). Sed die, quo lex comitiis ferenda erat, primus Pom- 19 
peius ipse locutus est (fr. 20), dein A. Gabinius legem longiore 20 
oratione eommendavit (fr. 21, 22). Ac L. Trebellius unus tribu- 21, 22 
norum resistere legi ausus est; *quo perseverante intercedere -^ 
nam seuatui promiserat mori- "0 Tqs^eXUos ineLQoid^r} fisv 

turum se antequam iUa lex avrsMstv, c)g d' ovdsvbs Xoyov 
perferretur — intro vocare tri- etvxev, Yivavtiovto, /xt) trjv 
hus Gabinius coepit, ut Trebellio ^ijqDovdo-O-ijvat. 'O ovv Fa- 

magistratum dbrogaret ^tvios ayava^ntrieag tijv ^lv 

Et aliquamdiu Trebellius ea re jtEQl tov no^TcrjLOv dLatp7]q)L6Lv 
non perterritus aderat persta- iTtE6%Ev, itsQav ds tieqI av- 
batque in intercessione, quod rov ixsLVOv avtsOriyE. Kal 
id minari magis quam perseve- §do^sv sjttaxaLdsxa (pv- 
raturum esse Gabinium arbi- ^aig tatg TtQcbtaLg XQrjfia- 
trabatur; sed postqmm decem tL<sd6aLg aSiicstv ts avtbv 
et septem tribus rogationem ac- xal (irjxszL ;f()^v«^ drj^aQ- 

13* 



196 



Sallusti Historiarum lib. V. 



ceperunt et una modo supererat, %eiv. MaX^ovaiqg ovv aal 
<(ut)> populi iussum conficeret, r^g dxtcoxaLdexccTrjg roc 
remisit intercessionem ' Trebel- avta frjq^istad^ai, fiolig 
lius.^ (Ascon. ad Cic. Corn. Ttots 6 TQE^ikXiog b6ig)- 
p. 71 Or.) nri6Ev. (Dio c. 30, 1. 2.) 

'P(o6xLOv de TCQO^eXd-ovtog 'Idcov ds tovto 6 'Pcxixiot 

ovdslg 7]xov6ev. 6 de totg 8a- cp&ey^a^Q-aL (lev ovSlv itok-' 
xtvkoLg 8Le6ri^aLve ^rj fio- ft^^f, f^v ds xstQa avatsi- 
vov aXXa dsvtsQOv aiQst- vcav dvo avdQag sxsXsvs 
6d-aL IIo^TtrjLOv. ^EtcI tovta 6<pag sXs6%^ai. . . . Tavt ovv 
XsystaL dv6%SQdvavta tbv df}- avtov xsLQovofiovvtog 6 0[il- 
fiov trjXixovtov dvaxQa- Xog ^sya xal dTCSLXrjtixbv 
ystv, co6ts vTtSQjtstofisvov dvsxQaysv.) cS6ts xdQaxd 
xoQaxa tfig dyoQdg tvcpca- tLva vnsQnsto^svov 6cpG)v 
d^rivaL xal xatans6stv stg sxnXayrivaL xal ne6etv 
tbv o;fAov. (Plut. Pomp. a6neQ i^^QOvtrjtov. (Id. 
c. 25.) ibid.) 

Quin Q, Catuli, viri omnium tunc summo honore liabiti, 
23 qui populo contradicere non veritus est (fr. 23), irritum est 
factum studium; KatovXov 8s tLVog tav dQi6tcav dvdQav SiQrj- 
24: xot og ^idv inl tavta ixnsybcpd-slg 6(paXfj (fr. 24), ola iv 
toiovtoig cpiXst ysvsad^aL, tCva dXXov dvt avtov nQbg td 
dvayxaLotsQa svQr]6stS',' 6 o^LXog 6v^nag &6nsQ dnb 6vyx£L- 
(isvov dvs^orj^sv sincov ^6s' (Exc. e Dion. c. 37). Itaque 
Pompeius magno cum ^exercitu navium militumque et quin- 
decim cum legatis ad bellum profectus (Dio c. 37, 1) primum 
quadraginta diebus mari Tyrrheno terrisque ei adiacentibus 
praedones profligavit atque expulit, dein Romam reversus 
25, 2Q summo populi gaudio exceptus est (fr. 25, 26), tum Graeciae 
Asiaeque maria a piratis liberavit, quorum reliquias ad Cora- 
cesium, Ciliciae promunturium, pugna navali fudit. Et plerosque 
eorum in deditionem acceptos in urbes terrasque forte vacuas 
deduxit (Dio c. 37, 3—6). 

Eodem anno C. Piso consul iubente senatu legem tulit 
Calpumiam de ambitu 'graviorem, quam fuerat antea . . . . in 
qua praeter alias poenas pecuniaria quoque poena erat adiecta' 
(Ascon. ad Cornel. p. 75 et p. 68 Or. — Dio c. 38). Ac simul 
C. Cornelius, tribunus plebis, legem tulit, 'ne qui nisi per popu- 



Enarratio 23—27. — Fragmenta 17—19. 197 

luin legibus solveretur', qua de lege vehementer offensis sena- • 
toribus Pisoneque consule ingentes turbae in comitiis ortae 
sunt; etenim consul, cum per tribunum quendam intercedere 
legi ferendae vellet, 'gravi convicio a populo exceptus est; et 
cum ille eos, qui sibi intentahant manus (fr. 27), prendi a lictore 27 
iussisset, fracti eius fasces sunt Tag ds Qci^Sovg cc vrov 

lapidesque etiam ex ultima con- 6 bxXog 6vv8tQLips xal avthv 
tione m consulem iaeti* (A s c o n. dia6jtd6a6d-aL E7tE%ECQri6Ev (D i o 
in Cornel. p. 57— 58 Or.). c. 39, 3). 

Praeterea Cornelius legem, 'etsi nemo repugnare ausus est, 
multis tamen invitis tulit, ut praetores ex edictis suis perpe- 
tuis ius dicerent' (Ascon. p. 59. — Dio c. 40, 1. 2). Postremo 
de L. Luculli cuiusdam praetura relatum est (Dio c. 41). 

Fragmenta. 
17*. Qui nullo certo exilio vagabantur. 



App. (Inc. 27 D, m 73 K, I 76G, I p. 393 Br.) — Serv. ad Aen. I 2. 

Comm. Hos exules vagosque in fugitivorum numero fuisse 
putavit Kritz, ad Lepidum se applicasse eos Debrossius ac Gerlach 
rati sunt. At ego malim ad piratas cum Dietschio verba refeiTe, 
namque non re vera exules significari putaverim, verum tales, qui 
nullo exilio ex ipsa tantum animi inconstantia ac levitate per 
terras mariaque vagentur; id autem genus homines permultos fuisse 
inter praedones unusquisque mihi concedet. 

18*. Charis. p. 98: ^Ostia exitus fluminum in mare neutro 
genere semper pluraliter dicuntur. Sed si urbem significare 
voles, singularem potius numerum observabis, quamvis Sallu- 
stius frequenter etiam plurali numero urbem significet.' 

App. (Inc. 74 D, 40 K, 82 G, I p. 546 Br.) 

Comm. Eundem ad locum spectare grammaticus mihi videtur, 
quem exhibet Dio c. 22, 2: 1'g re xaq aXkag rag xavtrj Ttoletg nal 
ig avra to; "SlGrta EGenXeov Kal rag re vavg aKaiov Kal jidvd-' 

^QTta^OV. 

19*. Cupientissimus legis. 



App. (Inc. 32 D, V 15K, IV 36 G, H p. 584 Br.) — Diomedes p. 311. 
— Dositheus (VII p. 426). 

Comm. Populum cupientissimum fuisse legis alicuius (tribu- 
niciae, iudicariae) coniecit Dietsch, contra Pompeium legemque Gabi- 



198 Sallusti Historiarum lib. V. 

niam signiiicari Debrossio auctore Kritz proposuit. Etsi popu-^ 
lum subaudiri posse prorsus negari nequit, tamen et per se mini 
est veri simile et ea re, quod non populus, sed plebs vel populares' 
tribunive talium legum, quae bis annis latae sunt, cupientissimi 
fuerunt; itaque et aliud subiectum et aliam adiectivi formam desi- 
derare cogeremur. Sin ad virum aliquem haec referimus, Pompeium 
hunc esse sane acutissime coniectum est, neque est cur de vulgat 
hac opinione recedamus, quae etiam comprobatur Dionis c. 24, 
6 Uo^Tiiqiog int&Vfiav fihv Tidvv ccQ'^ai ktX. 

20. Quibus de causis Sullam dictatorem uni sihi 
descendere equo, assurgere sella, caput aperire so- 
litum. 



App. (V 13 D, 16 K, 8 G, I p. 307, 11 p. 601 Br.) — Nonius IV p. 236. 
— Id. IV p. 397: 'sella surgere' e. q. s. — Arus. p. 454 inde a Sullam. — 
Serv. ad Aen. I 107 inde a caput. — Id. ad III 206 eadem. \\ dictatorem] 
Arusianus, dictatore HGen.Nonii, in victoria ante dictatorem Nonius, 
victorem ac dictatorem coni. Madvig, ineptam vocis dictatorem ditto- 
graphiam iure sustulit Kritz. — uni sibi] sibi munia HGen.Nonii. — 
descendere equo] equo descendere Nonius. — assurgere sella] Arusianus, 
sella surgere Nonius p. 397, de sella idem p. 236, sed cf. Valerii Maximi 
illud: ''sella adsurrexit.' — solitum] solitus codd. Servii praeter F lib. III. 

Comm. Legit hunc locum Valerius Maximus V 2, 9: 'Dictator 
enim privato Pompeio et caput adaperuit et sella adsurrexit et 
equo descendit.' 

21. Spe<^ciem et> celebritatem nominis intellego 
timentem. 



App. (V 14 D, 17 K, 5 G, II p. 601 Br.) — Priscian. XVIII (III p. 226). i| 
speciem et celebritatem] conieci, spe celebritate codd., saepe celebritatem 
vulgo, praeter quod spem celebritate Gerlach, super celebritate Hertz. — 
nominis] nostris HOD. 

Comm. Ex oratione Gabinii pro lege sua habita verba sumpta 
esse consentiunt. Sed timentem non Pisonem esse aliumve ex nobili- 
tate legis Gabiniae adversarium, sed ipsum Pompeium recte assecuti 
sunt Gerlach et Dietsch; illum enim, quamvis cupiens esset legis, 
tamen modestum se gessisse, quasi recusaturus fuisset imperium, 
notum est, cf. Dion. c. 29, 2: TteiG&rjtt ovv Kcd s^ol %ai TOvxoLg fiTjSs 
OXL rtvsg q)&ovov6L (po^rjQ-yg, ScXXa nal dt avxo xovxo fialXov 6%ov8a6ov. 

22. Video ingentia dona quaesitum properantem. 



App. (V 15 D, 18 K, 6 G, n p. 602 Br.) — Priscian. XVIII (III p. 226). H 
ingentia] DOSL, N man. sec, ingentem 2?/indigentia M, indigentiam 
Gerlach et Kritz Krehlium secuti, indigentem coni. Hertz, illorum vero' 
codicum memoriam secuti optimam accipiemus lectionem. — quaesitum] 
quaesiturum S, sic Hertz, quaesituram L, quaesitura NRMOD, quae- 



Fragmenta 19—26. 199 

siturn corr. iam Krchl. — Post quacsitum antea gratiae edidermit, e gram- 
matici verbis 'rb Ttoqi^nv graece' ortum. 

Comm. Gabinianae orationi hoc quoque fragmentum attri- 
buendum esse vel eo, quod hoc velut fr. 21 directa oratione com- 
positum est, elicias. Qui ingentia dona sibi parasse arguitur, ei 
corruptionis crimen obicitur; itaque significat Gabinius hominem 
quendam ex adversariis, qui pretio compositus legi Gabiniae restititj 
Trebellius igitur aut Roscius dictus esse videtur. 

23*. Sane bonus ea tempestate contra pericula 
et ambitionem. 



App. (Inc. 33 D, V 19K, I 38 G, I p. 382 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. I 195. 

Comm. lure Kritz defendit Catulum ita appellatum esse, 
(£uippe qui unus fortiter et periculo, quod cuique legis adversario 
imminere videbatur, et ambitioni Pompeii occurreret; ac bene cum 
Sallustii de Catulo optimati opinione convenit, quod ea tantum 
tcmpestafe Catulum bonum fortemve appellat. 

24. Nam si in Pompeio quid humani evenisset. 



App. (V 16 D, 20 K, 7 G, n p. 602 Br.) — Arus. p. 470. || Pompeio] 
Pompeo N. 

25*. Rebus supra vota fluentibus. 



App. (Inc. 101 D, 70 K, m 96 G, II p. 480 Br.) — Serv. ad Aen. II 169. 

Comm. Haud inepte quadrare locus mihi videtur ad res 
praeclare a Pompeio gestas, cf. Plut. Pomp. c. 27: STtolsi da rriv 
yaQav xb naq Bk%i8a r^g jit£Ta|3oA^g xay^og. 

26*. Eo redeunte domum, salutatum apud aedem 
Bellonae. V 



App. (Inc. 99 D, 68 K, 63 G.) — Schol. Veron. ad Verg. Aen. V 80 
(p. 94 K). — Sallustius in di legit Maius, in hi<(storiis^ vel in hi<^st.* V> 
corrigendum esse reor. \\ salutatum] conieci, salutaretur V, salutaret Gerlach. 

Comm. Pompeio ex Hispania redeunti plebem obviam ivisse, 
hanc vero illum in contione ad aedem Bellonae habita dein allo- 
cutum esse (cf fr. IV 44 — 47) coniecit Dietsch. At falso de con- 
tione illa fragmentum interpretatus est, etenim etsi eam ad Bellonae 
aedem fuisse concedas (neque iure quidem concedes), certe non 
eodem tempore et rediit et ad populum locutus est Pompeius: sci- 
licet orationem habuit iam consul designatus. Melius vero res 
fragmento illustrata ad annum 67 pertinere videtur, cum victis 
maris occidentalis praedonibus Romam Pompeius rediit; ac sane 
tunc a populo summo gaudio exceptus est atque salutatus, cf. Plut. 



200 



Sallusti Historiarum lib. V. Fragmenta 26. 27. 



Pomp. 27: ale&oiiEvot de ndvtsg i^sxv&rjCav slg rrjv odov, coensQ oy 
TtQO TjfiSQ&v oXlycav initifiiljavxsg avrov. 

27*. Manum in os intendens. 



App. (Deest in editionibus.) — Placidus gloss. p. 55 (ed. Deuerlingy, 

Comm. Pisoni consuli tale quid accidisse Asconii loco supra 
allato scimus; huc igitur fragmentum referendum videtur, licet 
nesciamus, quis adeo consuli minatus sit. 



INCERTAE SEDIS FRAGMENTA. 



Fragmenta, quorum et liber et sententia ignota est, quo- 
dam fere modo distinxi, ita ut primum tenere locum ea frag- 
menta iuberem, quibus de bellica aliqua re agitur, fr. 1 — 10, 
dein subicerem fragmenta ad res navales spectantia, fr. 11 — 13. 
Tertio extant loco ea, quae ad res Bomae gestas referenda videntur, 
fr. 14 — 16. At etiam maior est eorum numerus, quae omnino 
explicatione quamvis tenui carent; ex his, quae qualem ad rem 
spectent vel quomodo intelligenda supplendave sint, etsi obscu- 
rum est, tamen inesse sententiam liquet, sunt fr. 17 — 28, postre- 
mum dein locum obtinent parvissima fragmenta singulis pleraque 
vocibus composita fr. 29 — 38. Utrumque autem fragmentorum 
hoc genus secundum auctores distribui. 

1. Ex parte cohortium praepropere instructa sta- 
tiones locatae pro castris. 

App. (Inc. 43 D, 9K, m 74G, 11 p. 326 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. XII 661. || ex] F, et T, et pars coni. Thilo. — cohortium] cohor- 
tum F. — praepropere] praecipere F, pro | opere T (wna littera eva- 
ntiit), propere vel pro opere coni. Thilo, praepropere malui, ut vestigia F 
codicis sequerer, pro tempore coni. Dietsch, praecipue Putsch. — instructa] 
instructa et FT, et removi, instructae Putsch. 

2. In secunda cohortis festinas composuerat. 



App. (Inc. 44 D, 10 K, I 130 G, 11 p. 510 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. IX 486. |[ in secunda] scil. historia, ubi libri indicium inesse coniecit 
P. Jiirges p. 7, in secundo coni. Thilo, uterque argumento non allato. 

3. Profectus quidam Ligus ad requisita naturae. 



App. (Inc. 54 D, 20 K, III 25 G, II p. 187 Br.) — Pompei. comm. 
Donat. (V p. 293). — Quintilianus inst. VIII 6, 59: 'ad requisita naturae.' i| 
ad requisita naturae] requisitam naturam PPompeii. — jirofectus] per- 
fectus P. 



202 Sallusti Historiarum 

4. Regressi ad faciliores ictus loco cedebant. 

App. (Inc. 56 D, 22 K, 25 G, II p. 550 Br.) — Serv. ad Aen. IX 746^, 
'genus feriendi Gallicanum Sallustius' e. q. s. || loco cedebant] locos 
quaerebant Dietsch. 

Comm. Forsitan hoc quidem e Servii verbis conicere lieeat, 
de pugna cum Gallis facta hoc fragmento agi, possisque ad Pompeii 
iter per Gallias in Hispaniam factum vel ad pugnam, qua Crixus 
cum Gallis Gei'manisque interiit, referre: at tamen valde mihi 
dubium videtur, utrum tantum moris pugnandi illius exemplum 
attulerit, an coniecturae suae, Gallicanum id esse genus feriendi, 
comprobandae causa haec laudaverit Servius. 

5. Pactione amisso Publio legato. 



App. (Inc. 84 D, 51 K, 3G, II p. 480 Br.) — Donat. ad Terent. 
Phorm. I 2, 91. 

Comm. Publii legati nomine neminem, nisi P. Clodium, Luculli 
legatum, significari potuisse iusto audacius editores statuerunt. 

6. Hostes aut oppressi aut dilapsi forent. 



App. (Inc. 52 D, 18 K, 11 G, II p. 552 Br.) — Isidor. orig. XVIII 2, 7. 
Prim aut om. vulgo in Sall. edd. 

7. Virtuti satis credebant. 



App. (Inc. 47 D, 13 K, 74 G.) — Serv. ad Bucol. II 17. 
8. Neu quis miles neve pro milite. 



App. (Inc. 49 D, 15 K, 42 G, II p. 159 Br.) — Serv. ad Aen. 11 157: 
''plerumque enim evocati dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite, 
unde Sallustius' e. q. s. 

9. Ut res magis quam verba agerentur, liberos 
parentisque in muris locaverant. 

App. (Inc. 39 D, 5K, III 59 G, 11 p. 101 Br.) — Schol. ad Stat. 
Theb. X 573. || agerentur] eodd., gererentur ed. Lindenbrog. — res magis 
quam verba] re magis quam verbo coni. Klotz. 

10. Non repugnantibus modo, sed ne deditis qui- 
dem <(armis bellum excitare metuentibus)>. 

App. (Inc. 60 D, 26 K, I 21 G, I p. 303 Br.) — Donat. ad Terent. Phorm. 
I 2, 4, 8 {deest in 0). || repugnantibus] ne pugnantibus D. — deditis] 
dedit iis D. — Postrema verba litteris a. b. e. m. abbreviat D, ed. pr., 
a. b. c. m. vulgo, atrocis belli clades metuentibus suppl. Dehrossim, abs- 
tinuerunt manus Klotz, approbantibus bellandi consilium mittit Dietsch. 
Verum restituere cum nequeamus, veri similia proponere satis habeamus. 
Ac primum deditis nullo modo respondere potest voci repugnantibus, desi- 
deratur autem verbum aliquod, quo repugnandi notio etiam augetur; itaque 
substantivum dlterum quaerendum est ad ablativum absolutum deditis 



Fragmenta incerta 4 — 17. 203 

perUnem; atque qumiiam ex litteris traditis a, participio illi proximum est, 
deditis amiis faciUimum videtur supplementum. Praeterea cum figura 
non . . . modo mcibus ne . . . quidem continuata sit atque a^^riaiv quan- 
dam, ut ait Dmattis, verbi repugnandi requirere cogamur, negativum 
aliquod verhum inesse trihus litteris reliquis necesse est; quare bellum ex- 
citare metuentibus conicio, quod satis facere non modo lihrorum memoriae, 
sed etiam sententiae postulatae sermonique Sallustiano mihi videtur. 

11. Dorso fluctus trieris adaequata. 

App. (Deest in editionihus.) — Grlossa Vatic. {ed. A. Maius class. 
auct. VII p. 584). || adaequata] adaequatum ed. Ang. Maius, corr. Schmitz. 

Comm. Ad Mithridatis naufragium verba refert Jtirges p. 62 
tertioque inserit libro , at illa in re Mitbridatis navis minime ad- 
aequatam fluctui se praebuit. Sed quovis libro, cum de re maritima 
agatur, haec verba legi potuisse non est, quod moneam. 

12. Et parvis modo velorum alis demissis. 



App. (Deest in editionihus.) — Servius (schol. Dan.) ad Aen. III 520. |' 
parvis] paullum coni. Hagen. — demissis] remissis F, correxi, cum remit- 
tere vela ineptum sit, cf. fr. IV 3. 

13. Impediebant iussa nautarum. 



App. (Inc. 57 D, 23 K, EI 51 G, II p. 105 Br.) — Serv. ad Aen. III 128: 
'celeuma autem quasi praeceptum, unde Sallustius ait' e. q. s. 

Comm. E Servii interpretatione seqmtur iussa nautarum idem 
esse atque KiXev^a Craecorum, h. e. cantus clamoresque nautarum, 
quibus in remigando sese adhortabantur; hoc vero Sallustius verbo 
tenus e Graeco transtulit. 

14. Cum inferior omni via grassaretur. 

App. (Inc. 96 D, 65 K, 28 G, I p. 509 Br.) — Macrob. exc. Bob. 
(V p. 652) et exc. Paris. (V p. 626). || cum] codd., dum vulgo praeter Ger- 
lachium. — omni via] omni vi coni. Douza. 

15. Atque ipse cultu rei. 



App. (Inc. 81 D, 47 K, 35 G, 11 p. 506 Br.) — Porphyr. ad Horat. 
sat. n 2, 66. II cultu] M, W. Meyer, cultus vulgo. 

16. Genua patrum advolvebantur. 



App. (Inc. 92 D, 60 K, 37 G, 11 p. 317 Br.) — Serv. (schol. Dan.) ad 
Aen. I 301. — Arusianus p. 514: 'volutans suis genibus. Verg. Aen. X 
genua amplectens genibusque volutans haerebat, genua advolvebantur 
idem.' Alterum Arusiani exemplum Sallustii esse recte monuit Keil, sane 
turhatus est in Arusiani codice exemplorum lemmatumque ordo. || i>atrum] 
om. Arusianus. — advolvebantur] Arusianu^, cf. Heges. V 49, 4: 'ad genua 
singulonim advolvebantur', advolvuntur schol. Verg., vulgo. 

17. Rumore primo. 



App. (Inc.9D,I109K,I119G, Ip.462, II p. 628Br.) — Charis. p. 216. 



204 Sallusti Historiarum 

18, Admodum vanus. 



App. {Beest in editionibus.) — Sergii expl. in Donat. {IV p. 559) 

19. Serv. ad Aen. V 626: '(Oi^ion) qui oritur, ut Sallu- 
stius dicit, iuxta solis aestivi pulsum.' 

App. (Inc. 100 D, 69 K, 58 G, I p. 568 Br.) 

30. Soleas festinate. 



App. (Inc. 105 D, 74 K, 40 G, II p. 494 Br.) — Serv. (schol. Dan.) 
ad Aen. XII 425. || soleas] solas F, corr. Mascivius. — festinate] festinare 
ex Mascivii coniectura Kritz. 

Comm. Ad convivii alicuius narrationem pertinere videntur 
verba; possis quoque cogitare de Cossinio a Spartaco in balneis 
subito oppresso. 

21. Bene posita urbs. 



App. {Beest in editionibus.) — Schol. Bem. ad Georg. III 13. 

22. Imbecilla est fortitudo, dum pendet. 

App. (Inc. 103 D, 72 K, 47 G, II p. 142 Br.) — Schol. ad Stat. Theb. 
V 384. — Verba, quae omnino sensu carent, corrupta esse putaverim, quam- 
quam ita ea exhibere etiam M et F libros rogatus a me inspectis codicibus 
scripsit benigne mihi C. Weyman. 

23. Nihil socordia claudicabat. 



App. (Inc. 107 D, 76 K, 2 G, II p. 118 Br.) — Donat. ad Terent. 
Eun. I 2, 84: ''Claudi aut claudicare. Salustius . . . [fr. III 48, 25] et: nihiP 
e. q. s. II socordia] secordiae 0. — claudicabat] 0, claudebat vulgo, sed 
utriusqm usus exempla e Sallustio scholiasta attulisse mihi videtwr. 

24. Quae pacta in convention,e non praestitissent. 



App. (Inc. 58 D, 24 K, 22 G, I p. 401 Br.) — Donat. ad Terent. 
Eun. m 2, 13. 

25. Atque ea cogentis, non coactos, scelestos 
magis quam miseros fobstringi. > 

App. (Inc. 95 D, 64 K, FV 22G, I p. 314, II p. 315 Br.) — Donat. 
ad Terent. Hecyr. IV 1, 21. || obstringi] 0, obstruis B, distringi vulgo, 
locus corruptus mihi videtw. 

Comm. *Verba videntur fuisse reorum se ipsos excusantium' 
adnotavit Jtirges p. 5; immo accusantis sunt. 

26. Ad lovis mandem f iram. 

App. (Inc. 106 D, 75 K, 29 G, I p. 571, II p. 37 Br.) — Donat. ad 
Terent. Adelph. IV 2, 43. || lovis] ionem 0, om. B, lovis vulgo, quod legit 
certe Bonatus. — mandem iram] mande iram B, mandeuani 0, manae- 
vani ed. pi\, mandem nostra vulgo; verba sanata esse haud contenderim. 



Fragmenta incerta 18—30. 205 

27 publicum studiis corruperant me veri.u... 

unum p . . . f 

App. {Deest in editionibm.) — Schol. Bemb. ad Haut. tim. III 1, 81 
(ed. Umpfenhach Herm. II p. 375): *vera, utilia, ut Sall. . . .' Post vocem 
Sall. octo litteras desiderari, inter veri atque u unam, dein inter u atque 
unum tres, in fine tres deesse docuit Umpfenbach. — In initio possis sup- 
plere <^datis in)> publicum studiis, reliqua emendare desperavi. 

Comm. Priore fragmenti parte commoveri possimus, ut in 
librum primum et ad auctoris prooemium haec referamus, at altera 
parte tam corrupta mancaque cohibendum potius est iudicium. 

28. At cum mandatum credat. 



App. {Deest in editionihm.) — Glossa Vatic. {ed. A. Maius auct. 
class. VII p 567). || at cum mandatum] adcommodatum mandatum ed. 
Maius, correxi suhlata dittographia. 

29. Confestim. 



App. (Inc. 98 D, 67 K, 8 G, H p. 514 Br.) — Charis. p. 196: 'con- 
festim .... Sallustius libro fessit ut nuntiis confestim lugubribus, ubi 
Statilius Maximus ordine inquit et sine intennissione' sic N. 

Comm. Quae Statilius Maximus adnotavit, ad Sallustium 
spectare nequeunt, etenim ille Ciceronis opera edidit commentatus- 
que est et libellum Me singularibus apud Ciceronem quoque positis' 
composuit, praeterea etiam de Catone commentarios scripsit, de 
Sallustio vero nusquam, quoad scimus, egit. Ex utroque autem 
Statilii commentario lulius Romanus multa excerpserat, quae in 
Charisii arte nunc legimus: itaque hoc quoque loco exemplum, 
quod quidem Statilius interpretatus est, Sallustii non esse, sed Cice- 
ronis vel Catonis concludendum nobis est. Ac Keil excidisse hoc 
Ciceronis exemplum ante verba ubi Statilius ratus est (velut Cic. 
de inv. II 12, 42 sive Phil. V 12, 31). Equidem ego noluerim duas 
continuo lacunas statuere, namque post vocem Ubro et ante ipsmn 
exemplum lacunam esse, qua libri numerus excidit et ex qua codicis 
lectio fessit procul dubio corrupta orta est, constat. Eadem vero 
hac lacuna etiam Sallustii vexba exhausta esse opinor, id autem enun- 
tiatum, quod Statilius interpretatus est, minime Sallustii, sed alte- 
rius esse scriptoris; atque Catoni idem attribuerim, quippe quod e 
rerum scriptore potius quam ex oratore oriundum esse videatur. 
Quae si ita sunt, e Charisio nil discimus, nisi voce confestim Sallu- 
stium usum esse. 

30, Luces. 



App. (Inc. 116D, 88 K, 69 G, II p. 398 Br.) — Serv. comm. in 
Donat. p. 432. 



206 Sallusti Historiarum Fragmenta incerta 31 — 38. 
31. Hic proconsule. 

App. {Deest in editionibus.) — Probus inst. p. 126. 

32f. Cuncta potiendi. 




App. (Inc. 118 D, 91 K, 72 G.) — Arus. p. 498: Sal. lug. N; fortasse 
lUG ex IV cwruptum est, ita ut qua/rto histoiiarum libro fragmentum 
attribuendum sit. 

33. Sciens horum. 



App. (II 35 G.) — Arus. p. 509. 

Comm. Iniuria Kritz verba ab Arusiano laudata e fragmentis 
sustulit; neque inest iis aliquid, cur a Sallustio ea abiudicemus, 
neque pro lemmate Arusiani ea habenda sunt, cum ipsum lemma adsit. 



34. Duci probare. 



App. (Inc. 110 D, 93 K, 81 G.) — Quintil inst. IX 3, 12. 

35, Non poeniturum. 



App. (Inc. 108 D, 77 K, 5 G, I p. 401 Br.) — Quintil. ibid. 
36. Visuros. 



App. (Inc. 109 D, 92 K, 80 G.) — Quintil. ibid.: 'unde eo usque 
processum est, ut....visurosad videndum missos idem auctor dixerit.' 

37. Serv. ad Aen. II 433: '(vices) pugnas, quia per vicis- 
situdinem pugnabatur, ut Sallustius docet.' 

App. (Inc. 89 K, 59 G, II p. 550 Br.) — per vices aliquando pugna- 
tum esse Sallustius forsitan dixerit. 

38, Serv. ad Georg. I 43: 'ut primo mense veris novum 
dicatur ver, secundo adultum, tertio praeceps, sicut etiam SaEu- 
stius dicit ubique.' 

App. (Inc. 112 D, 79 K, 61 G, I p. 589, II p. 544 et 553 Br.) — 
Accedit Serv. Aen. I 430: '(aestate nova) et bene nova, quia est et adulta 
et praeceps secundum Sallustium.' 



FRAGMENTA DUBIA VEL EALSA. 

1. [lugurth. c. 54] Puberes omnis interfici iubet. 



App. (Locus deest in editionibus.) — Serv. ad Aen. V 546. — Schol. 
ad Stat. Theb. IV 112 {eoctat in solis T etB). — Prohus cath. p. 19: 'quam 
declinationem secutus Sallustius in lugurtha: puberes interfecit.' 

Comm. Verba a Servio laudata Linker pro novo historiarum 
Sallustianarum fragmento habuit, sed loco alteri Sallustii lug. c. 54, 6 
adeo videntur esse similia, ut ad lugurtham utrumque spectare 
putem, cf. lug. 1. 1.: 'multa castella et oppida temere munita aut 
sine praesidio capit incenditque, puheres interfid iub'et, alia omnia 
militum praedam esse.' Quod confirmatur collato Probo, etenim 
quin tres grammatici unum eundemque secuti siiit fontem (quem 
Aquilam fuisse e Probo concludas), non dubito; eundem igitur Sal- 
lustii locum exempli loco usurpatum esse sequitur. Ceterum quis 
rectius verba Sallustii tradiderit, utrum omnis Parisino duce omit- 
tamus, an iubet cum Probo tollamus, hic nondum iudicaverim; at 
animadverte etiam in Parisino et aliis quibusdam libris pro interfici 
legi interfi^it^ quocum conferas velim Probi memoriam interfecit. 

2, [lug. c. 34] Volgus amat fieri. 



App. (Inc. 111 D, 78 K, 6 G.) — Quintil. IX 3, 17. || volgus] vulgo 
coni. Biemann. 

Comm. Non ex historiis exemplum promptum esse, sed ad 
lug. c. 34, 1 spectare Quintilianum acute primus intellexit Dietsch; 
cf.: ^ac tametsi multitudo, quae in contione aderat, vehementer 
accensa terrebat eum clamore, voltu, saepe impetu atque aliis omni- 
bus, quae ira fieri amat, vicit tamen impudentia.' 

3. [lu^. c. 18 — 19] Maurique, vanum genus, ut alia 
Africae, contendebant antipodas ultra Aethiopiam 
cultu Persarum iustos et egregios agere. 

App. (I 63 D, K, 84 G, I p. 455 Br.) — Prisc. XIV (m p. 46/47): 
'ultra praepositio apud Sallustium in lugurthino' e. q. s. — Nonius IV 
p. 416: Wanum est mendax . . . . Sallustius in lugurthae bello: Mauri 



208 Sallusti Historiarum 

vanum genus.' — Tertull. de anim. c. 20: 'Sallustius vanos Mauros et 
feroces Dalmatas pulsat.' 

Comm. Verba haece historiamm fragmentis rulgo inserta in 
lugurthino se legisse uterque grammaticus testatur, sed utriusque 
simul in codicibus corruptum esse libri indicium, nisi mira creda- 
mus, existimare non licet neque eum 'antiquum grammaticae tradi- 
tionis errorem' putandum esse iudico — quod arbitratus est 
L. Miiller — , cum minime ex eodem fonte grammaticos hausisse 
docet ipsa ea res, quam ob rem verba afferunt; uterque igitur vel 
utriusque auctor grammaticus re vera in lugurthino haece legerunt. 
Neque omnino rei hoc exemplo a Sallustio narratae locus est in 
historiis. An ubi Africam attingeretV Estne alterum fragmentum, 
quo de Africae situ eum copiosius -egisse doceatur? Noli vero cum 
Kritzio Plutarchi cap. 9 afiferre, quippe quod e Strabone, non e 
Sallustio haustum esse Otto demonstravit (cf. Proleg. p. 30). — 
Contra egisse de Africae incolis Sallustium scimus lug. c. 18 et 19, 
ergo huc referenda erunt grammaticorum testimonia. Et viden, 
velut nostro loco homines cuUu Persarum, ita illic Herculis comites 
commemorari et affinitate quadam cum Africae incolis consociari, 
sicut hic Mauros ipsos, ita illic libros Punicos testes narrationis 
ab auctore aferri. Ceterum bonus videtur verbis his locus lug. 
c. 19, 5: 'super Numidiam Gaetulos accepimus partim in tuguriis, 
alios incultius vagos agitare, post eos Aethiopas esse, dehinc loca 
exusta solis ardoribus', iam sequi iubeo 'Maurique vanum genus' e. q. s. 
— Accedit, quod his ipsis capitibus lug. c. 18 et 19 bis gravius dis- 
crepat et codicum nostrorum et grammaticorum (Arusiani ac Dio- 
medis) memoria: tertiam igitur discrepantiam hic comprehendimus 
etiam graviorem. Neque vero lacunam stktui corrigique libromm 
lectionem iubeam; satis habeamus constituere, ut saepius, ita etiam 
his capitibus alia primi saeculi grammaticos, alia tertii quartive 
viros doctos editoresque legisse in Sallustio. 

4. [Vibii Crispi] 
Nonne tu scis, si quas aedes ignis cepit acriter, 
Haiid facilest defensu, quine cdmburantur proximae. 




App. (III 32 D, 37 K, IV 48 G, II p. 300 Br.) — Charis. p. 195 
(cf. p. 609): 'Acriter, Crispus III.' || nonne tu scis] n tuscis N, non tu 
scis vulgo, nonne Keil. — quas] q ^. — facilest] faciie sunt N, eorr. 
Keil, faciles vulgo e Wagneri coniectura. — quine] N Keil, quin et vulgo. 

Comm. Versibus restitutis iure abiudicavit exemplum a Sal- 
lustio Keil. Qui cum Sallustii verba nomenque poetae alicuius 
post Crispus III excidisse putaret, equidem malui Vibii Crispi 
esse versus, etenim Sallustium Crispi nomine a Charisii citari sane 
inauditum est, Ceterum hac de causa de genuitate dubitaverat 
iam Dietsch, 



Fragmenta dubia 3 — 6. 209 

5. [CatonisFl f fessit, ut iiuntiis confestim lugu- 
bribus. 



App. (Hist. fr. inc. 98 D, 07 K, 8 G, 11 p. 514 Br.) — Charis. p. 19G. 

Comm. Verba minime Sallustii, sed e Catone (vel fortasse 
Cicerone) sumpta esse supra disputavi fr. inc. 29. 

6. [UccXXovatLog Gracculus quiclam] Stephan. Byzant. 
(p. 32 ed. Meineke): "A^ikLg^ TtoXig AL^viqg^ ol 8e tceqI UaXXov- 
GxLOv ov tcoXlv aXXa toiiov (pa6l nal Ttotafibv uvaL. 

App. (Hist. fr. I 64 D, 121 K, inc. 87 G.) 

Comm. Ad res a Sertorio in Mauretania gestas Kritz locum 
rettulit. At Sallustium Romanorum scriptorem a Stepbano com- 
memorari credi prorsus nequit; neque uUo bistoriarum loco Libyae 
regiones dictae descriptaeve sunt neque vero, ubi de Mauretanoram 
bello Sallustius ageret. Itaque alteram Sallustium eumque Graecum 
a geograpbo appellatum esse existimo, vel Go^piGxriv vel (piXoGotpov 
vel Mo^^sdrriv latQov (cf. Suid. s. n.): et bunc quidem Plinius 
XXXIII 80 laudat ac saepius exscripsisse videtur. 



Sallustins, ed. Manrenbrechor. II. 14 




APPENDICES. 



I. 

De locis falso antea pro fragmeiitis historiarum 
Sallustianarum halbitis. 

Cum numerum fragmentorum, quae in editionibus viri docti 
coUegerunt, percensemus, nonnuUa reperimus fuisse in unaqua- 
que Sallustii historiarum editione fragmenta, quae postea ab 
altero editore abiecta sunt, dein rursus auctum esse fragmen- 
torum numerum repertis novis locis. Sed multa, quae nova 
habuerunt Gerlacli, Kritz, Dietsch novis e subsidiis eruta, 
paucaque, quae nova accesserunt hac in editione, ea seorsum 
tractare non poscimur, sane extant supra suo loco in fragmen- 
torum editione; de iis vero locis, quos inter Sallustii historiarum 
fragmenta numerandos esse priores editores iudicarunt, quos 
tamen supra tacite omisi, pauca me disserere necesse est. Atque 
ut ea sileam, quae iure ex antiquioribus atque e Gerlachii edi- 
tione Kritz removit, etiam e Kritzii fragmentorum coUectione 
Dietsch iure complura sustulit haece: 

Fr. V 6K: '^Turbinum motus vagus est et disiectus 
et, uti Sallustii verbis utar, vorticosus' {Seneca, nat 
quaest VII 8). His verbis nil nisi ipsam vocem verticosus 
Seneca Sallustianam declarasse videtur, itaque Senecae locus 
inter testimonia fragmenti IV 28 referendus est. 

Inc. 81K: 'aequore et terra' (Donat ad Terent Fhorm. 
II 1, 13):i spectat ad Lepidi orationem, vide fr. I 55, 4. 

Inc. 82K: 'Cornua occanuerunt' {Scrv. ad Georg. 
II 384); pertinet ad fr. I 135. 

Inc. 84 K: 'ne qua contumelia' (JDonat ad Ter. Eun. 
IV 7, 1)] non ad historias, sed ad lug. c. 58, 5 spectat Donatus. 



Appendix T 211 

Inc. 87 K: 'aquis liiemantibus' (Seneca ep. 114)'^ dictus 
est locus lug. c. 37, 4. 

Inc. 94: 'alis alibi stantes ceciderunt, omnes tamen 
advorsis vulneribus conciderunt' (Diomed. p. 333, Ciiaris. 
p. 159). Grammaticos — eodem scilicet fonte, ut saepius, 
usos — nihil nisi Catil. c. 61, 3 in animo habuisse vel Kritz 
suspicatus est; atque discrepare et hoc loco et antecedente 
gravius codicum et grammaticorum memoriam Sallustianam 
non est, cur miremur: sane idem etiam aliis locis nobis animad- 
vertendum fuit (cf. fr. dub. 1 — 3). 

Etiam e Dietschii historiarum editione sat multa remo- 
venda esse fragmenta codicum meliorum imprimis lectionibus 
nunc evulgatis edocti sumus. Atque primum quidem ii loci, 
qui non propria fragmenta existimandi sunt, sed inter testimonia 
aliorum locorum aut lugurthae aut historiarum referendi, hi 
fere sunt: 

Inc. 34D: 'Neque animo neque lingua satis com- 
potem' {JDonat. ad Terent. Adelph. III 2, 12)] iure iam Kritz 
hunc locum ad fr. I 136 (88 K) rettulit, falsa scilicet lectione 
Dietsch nisus est. 

Inc.48D(14K): 'tergis Yinciehant' {Serv.adAen.IV412) 
pertinet ad fr. lY 30, ubi apud alterum loci testem Arusianum 
falso antea virgis edebatur. 

Inc. 73 D (39 K): Tertull. de an. 'Sallustius vanos Mauros 
et feroces Dalmatas pulsat'; feroces Dalmatae non pro peculiari 
fragmento habendum, sed potius cum fr. 11 39 'genus armis 
ferox' e. q. s. componendum esse ibidem exposui. 

Inc. 113D(80K): 'sanctus alia' ex Servio ad Aen. III 594 
editum est, quod ad fr. I 116 referendum esse vel ipse Dietsch 
intellexit. 

Inc. 115 D (86 K): 'senecta iam aetate' (Serv. ad Aen. 
XI 165)] spectat ad Cottae orationis locum, cf. fr. 11 47, 2. 

Inc. 117 D (90 K): ^aliaque propter' ex Arusiano p. 502 

laudarunt editores; at ibi in N legimus: ^properat illam rem 

Sal. lug.: aliaque properare', quod ad lug. c. 37 pertinere patet. 

Deinde omnino e Sallustio removendi mihi videntur hi loci: 

Inc. 69D (35K). Prisc. part. XE vers. Aen. (HI p. 514): 
^versus quoque suppositum localibus nominibus adverbium esse 

14* 



212 Appendix I. II. 

invenitur, utltaliam versus, Galliam versus, Hispaniam versus 

Sallustius tamen etiam praepositionem ei anteposuit in Cati- 

linario' [cap. 56, 4]. — Verba Hispaniam versus, quae post loeum 
e Catilinario laudatum in codicibus leguntur, pro fragmento 
historiarum habita quidem sunt, sed recte ea, quippe quae 
inepta eo loco essent contrariaque ipsius Prisciani explicationi, 
transposuit Hertz. 

Inc. 119 D: Arusianus p. 451, postquam exemplum Sal- 
lustii attulit, ita habet 'id est adversus illi nobilitatis' (sic N); 
inde e Lindemanni coniectura 'idem: adversus ille nobili- 
tatis' scriptum est, quae Gerlach et Dietsch Sallustii verba 
esse putabant. Cum vero aperta sit ante id est lacuna maior, 
utrum ea, quae secuntur, Arusiani scholion an novum scriptoris 
alicuius exemplum sint, incertissimum est. 

Fr. I 34D: Ex scholio ad Luc. 1 175: 'qui poterat, plus 
iuris habere videbatur' velut Sallustianum fragmentum a 
Grerlachio ac Dietschio editum est; iam vero Kritz cautius egerat, 
qui his verbis non nisi ad fr. I 18 spectari suspicabatur. At 
illa in libris bonis adnotationum ad Lucanum illarum omnino 
desunt atque hariolationes tantum novissimi alicuius codicis — 
Guelferbytani apud Weberum — putanda sunt. 

Inc. 86 (54K): Tyrrhus interemptus fuit in aede 
Dianae a quadam muliere Trogo, Sallustio et Lucceio 
auctoribus.' 

Inc. 87 (55 K): 'Staphylus primum docuit vinum 
aqua misceri. C. Plinius et Sallustius auctores sunt.' 

Utrumque exemplum a Caecilio illo Apuleio 'de ortho- 
graphia' laudatum nobis nunc abiciendum est, cum tractatus 
ille de orthographia scriptus falsario novicio — scilicet Ludo- 
vico Caelio Rhodogino, professori Ferrarensi — debetur, cf. 
Madvig opusc. I p. 1, Crusius Philol. 47 p. 484. 



II. 
De orthographia Sallustiana. 

Sallustii historias edituros haud exigua agitat cura quae- 
rentes, quanam verborum sonorumque forma Sallustius edendus 
sit; neque supervacuum est in hasce res inquirere: scilicet qui 



Appendix II. 213 

de sermone Sallustiano scripserunt scribeutque, non ad foutes 
redire, sed editiones tantum evolvere soliti sunt, editores igitur 
oportet quam accuratissime legem ac rationem scribendi con- 
stituere. Sane absint ab hac quidem editione, quod iam monui, 
omnes de sermone Sallustiano quaestiones; verum aliud est de 
orthographia Sallustiana agere, aliud linguam ingeniumque 
scriptoris exponere, quamquam nonnumquam ad formarum qua- 
ruudam historiam nos descendere nemo erit, qui miretur. 

Atque priores et historiarum et bellorum editores omnes 
antiquae rusticaeque linguae speciem Sallustio dederunt-, scilicet 
cum archaismos eum semper appetiisse sibi fingerent, etiam 
formas verborum vetustiores ei assignarunt, qua in re nisi sane 
sunt locis nomiullis, ubi in codicibus antiquiores formae ser- 
vatas esse putabant, Atque omnium scriptorum memoriam 
Graecorum Latinorumque paulatim immutatam esse, novicias 
formas in textum irrepsisse, vetustiores easque obscuriores 
renovatas esse quis est, quin sciat? Neque ego Sallustium hanc 
saeculorum labentium vim effugisse per se contenderim, quam- 
quam historiarum textus ab Aemilio Aspero editus est, viro 
memoriae sane tenacissimo. At Sallustii formas etiam in con- 
trarium mutari potuisse mihi concedas velim, modo reputes 
Frontoniani aevi viros doctos antiquitatis amantissimos Sallu- 
stiique studiosos ea, quae vulgatis formis in eo scripta invenirent, 
vetustiora reddere maluisse, eadem scilicet ex opinione, qua 
nostrates commoti editores Plautinae Catonisve aetatis formas 
Sallustio vindicarunt. 

Si igitur his de rebus pauca nobis accuratius disserenda 
sunt — et de historiis tantum nunc quidem acturus sum — , 
praesto sunt primum Aurelianense, Berolinense, Vaticanum histo- 
riarum fragmenta*) ex eodem Sallustii codice oriunda, quae 
quamvis quarto quintove saeculo scripta sint, memoriam etiam 
multo vetustiorem praebent, dein codex Vaticanus 3864, quo 
orationes epistulaeque ex historiis excerptae continentur; accedit 
Paristnus 500, optimus eorum liber, qui Catilinarium ac lugur- 
thinum praebent, etsi hunc grammaticae traditionis paulo 
posterioris testem esse diversamque ab historiis exhibere 

*) De scribendi ratione his fragmentis adhibita egit nuper Hauler, 
stiid. Vindohon. IX p. 36. 



214 Appendix II. 

memoriam constat. Quae a grammaticis scriptoribusque laudata 
sunt historiarum fragmenta, eorum genujna scribendi ratio raris 
sime tantum investigari potest, quippe quae a grammaticorui 
longa illa serie, per quorum manus calamosque inde ab Asperl 
ad medium aevum fragmenta transierunt, plane obscurata sit. 

Sed quanam nos uti oporteat scribendi ratione quaeritur! 
Atque plerumque acquiescendum nobis esse in vulgata illa 
orthograpbia per secundi saeculi viros doctos constituta iure 
suo Ritschl ac Brambach defenderunt*); attamen ab hac secundi 
saeculi memoria profecti etiam altius ad ipsius scriptoris aeta- 
tem ascendere studeamus moneo atque hortor, illorumque tem- 
porum scribendi rationem ex inscriptionibus praecipue cognitam 
restituamus, illis scilicet, quas modo laudavi, nisi opibus quamvis 
tenuibus tamen haud spernendis; at ipsius auctoris ortho- 
graphia qualis fuerit ac quantopere ab aequalium recesserit, 
rarissime vel numquam fere detegere nobis continget, Sal- 
lustii igitur historias edituris inquirendum est, sintne in reli- 
quiis nostris vestigia, in quibus aevi Sallustiani scribendi 
rationem agnoscamus, an desint; sin deesse ea iudicandum est, 
cautius esse putaverim vulgatas omnibusque fere in scriptoribus 
receptas formas sequi; minime vero e libidine nostra archais- 
mos fingere Sallustioque vindicare nobis licet. Ceterum ad 
aetatis Sallustianae scribendi rationem restituendam complures 
adsunt inscriptiones; tempore quidem proxime accedunt historiae 
ad legem luliam municipalem**) anno 45 latam; sed scrij)tores 
paululum provectiores fuisse lapidibus etiam hisce in rebus 
putandi sunt: medium igitur fere locum historiae tenere videntur 
inter Caesaris atque Augustea tempora. 

Sed nimis iustoque amplius praefatum me esse non deerunt, 
qui conclament; itaque ad siugula nunc accedamus. 

1. De u vocali in superlativis similibusque formis 
recte adhibendo. 

Editores nostrates semper formas in -umus exeuntes ad- 
hibuerunt ""nec umquam formis per i scriptis' Sallustium usum 



*) Cf. Sctuchardt, VuIgUrlatein I p. 16: 'Man verzichte bei der 
Herausgabe romischer Schriffcsteller darauf, die individuelle Orthographie 
herstellen zu wollen.' 

**) C. I. L. I 206, Schneider, exempla nr. 312. 



Appendix II. 215 

esse grammaticarii, velut Constans, de sermom Sallustiano p. 1, 
affirmarunt. Atque usque ad Quintiliani fere aetatem medium 
quendam sonum a Romanis expressum esse, nostrum ii, Graeco- 
rum Vj e Quintil. I 4, 8 sequitur, licet in vulgari, quae dicitur, 
latinitate is sonus multo antea i redditus sit. Quem medium 
souum, cum signum eius deesset Romanis, inde a Caesare 
littera i expressum esse e Quintiliano I 7, 21 discimus*), quod 
comprobatur coUatis et Pomp.eianis inscriptionibus — in quibus 
bis maccumam, bis optumus, ubique vero alias formas superlativi 
in -wms exeuntes reperimus — et monumento Ancyrano, in quo 
semper imus scriptum est (etiam finitimae in eodem legimus). 
Contra Caesarianae SuUanaeque aetatis inscriptiones omnes fere 
-umus exbibent: SaUustius igitur, si aequaUum lapicidarum 
consuetudinem sequebatur, hoc, si Caesarem ipsum imitari vole- 
bat, iUud scribere potuit. Sed in fragmentis paUmpsestis octies 
-imus, ter -umus legimus, \(i\\i.i proxumi in AureUanensi fr. II 98 D, 
(^pluyrumi atque <^fmit}umorum in Vaticano fr. III 98A et D; 
contra velocissimum fr. II 87 A, maximo fr. 11 87C, tutissimo fr. 
II 92, saevissimos fr. II 98, 5, maritimas ib. 9, maxime ib. D 
in AureUanensi, facillime fr. III 96 A, optimum fr. III 98 B in 
Vaticano. Praeterea in Vaticano 3864 quinquies -umus extat, 
optumis fr. I 55, 2, pessumis ib. 21, maxuma ib. 25, maxume 
fr. IV 69, 17, maxuma ib. 20; at quadraginta superque super- 
lativi sunt littera i scripti. Etiam in Parisino magis -imus 
quam -umus scriptum est. Ut igitur summam faciam, ipse Sal- 
lustius quomodo scripserit, quamquam certo quidem non scimus, 
tamen veri simile esse mihi videtur paucas formas per u scriptas 
archaismo potius editorum Sallustii Frontonianorum attribuendas 
esse, quam auctori, SaUustium vero etiam hac in re praecepta 
a Caesare grammatico data secutum esse: et nos quidem hac 
in re et orthographiam vulgarem et codicum optimorum memo- 
riam sequi praestat. 

Eundem sonum habent voces incUtus, lihet, lihido aliaque: 
quae ab editioribus e more suo inclutus, lubet, luhido scribi 
solent. Atque vocem inclitus possis dubitare quomodo SaUu- 
stius exhibuerit, etsi per -i- eam scribunt Servius ac Nonius 

*) Cf. Brambach, Neugestaltung der latcin. Orthographie p. 108. 



216 Appendix n. 

grammatici*) (fr. I 101, II 81), inclytis liabet V Tr. IV 69, 19; 
itaque sequi memoriam rectius puto. Sed lihens legimus ve 
in inscriptione secundi a. Chr. n. saeculi**), atque ita ubiqi 
habet monumentum Ancyranum (Yelut manihias, reciperavi): apu^ 
Sallustium haud aliter fuisse efficitur codicis V lectione lihidif 
fr. I 77, 17, lihet ibid. 20. Contra in nominibus propriis anti| 
quiores servatae esse videntur formae, velut Curenas legimi 
in Berolinensi palimpsesto, fr. 11 43; Sulla, non Sylla vel Sill 
scriptum esse a Sallustio nemo negabit; itaque contra codices 
Servii fr. 11 40 lapudiam, non lapidiam edere praetuli. 

2. De gerundii formis. 

Etiam gerundium in Sallustio non effugit manus editorum 
nostratium ccQxc^i^tovtag , qui continuo gerundus et faciundus 
ediderunt, gerendus, faciendus plane spreVerunt. Atque utrius- 
que formae quae sit origo, parum certum mihi videtur***); quin 
formae per -e- scriptae vetustissimis non modo Latinis, sed etiam 
Italis propriae fuerint, procul dubio est coUata Umbrorum forma 
anferener. Grammatici latini, ut per -e- verba e consonantibus 
stirpibus formata scriberentur, praeceperunt, de verbis, quorum 
praesens per -io- redditum est, dubitavit et grammaticorum et 
inscriptionum aetate imperatoria incisarum ratio, velut legimus 
in monumento Ancyrano regendam atque oriundus. Verba de 
consonantibus stirpibus derivata inde a SuUa vel magis a Caesare 
per e scripta inscriptiones exhibent: legundeis habet quidem 
lex Cornelia anno 81 scripta, referundos senatusconsultum de 
Asclepiade anni 78 f), at deducendae extat iam in lege agrariaff) 
anno 111 lata, sternendas exhibet lex lulia. Eodem etiam tem- 
pore verba, quorum praesens in io exit, praeter -iundus simul 
-iendus ostendere incipiunt: faciendum scriptum est anno 94 
a. Chr. n.fff), reficiendarum, demoliendae similia praebet lex 
luUa. — Ut igitur ad SaUustium revertamur, non nisi duobus 
locis formae per u scriptae in eo reperiuntur: perdundae habent 



*) Hieronymi libri fr. II 64 incluti an incUti habeant, nescio. 
**) Schneider 118. 

***) Cf. Brugmann, Gr^mdriss II p. 1424. 
t) Sclineider nr. 28 et 29. 
tt) Schneider nr. 23. 
ttt) Schneider nr. 301. 



Appendix II. 217 

libri scholiastae Ciceronis fr. III 3, at ibideni Arusianus per- 
dendae testatur, dein in Vaticano fr. I 55, 25 legimus circum- 
veniundam] contra in eodem Vaticano semper (i. e. viginties fere) 
gerundia verborum, quorum stirpes ad cousonantes exeunt, per 
e scripta simt, et in verbis in io desinentibus praeter unum illum 
locum orationis Lepidi octies e usurpatur; in palimpsestis 
Vaticano capietulam fr. III 98 A, Aurelianensi dbnuendo fr. 11 92 
invenitur. Ceterum Parisini in Catilinario ac lugurthino me- 
moria minime apta est, qua Vaticani rescriptique libri de histo- 
riis testimonium infringatur; immo, cum ille saepius capiunda£, 
faciimdi, potiundi, praeterea gerundum, sumundum similia habeat, 
hoc, quippe quod posterioris multoque deterioris memoriae sit, 
e grammaticorum vetustatis speciem appetentium libidine pro- 
fectum esse demonstratur; et eidem grammaticorum studio deberi 
videtur iuimane illud participium x)ariuntumque, quod legimus 
in Aurelianensi fr. 11 92, 16. 

3, Quaeritur, utrum Wester, verto' an Woster, 
vorto' scribendum sit. 

Eae voces, quae a syllaba vo- vel ve- incipiunt, semper apud 
Sallustium vo- edi scribique solent; at etiam hac in quaestione 
recedere a ceterorum SaUustii editorum opinione cogor. Etenim 
teste Quintiliano I 7, 25 syUaba vo- vel a Scipione ve- reddita 
est, sonus igitur iam medio secundo a. Chr. n. saeculo mutatus 
esse videtur; itaque fieri omnino non potest, ut SaUustii aetate 
voster, vorto quisquam Romanorum locutus sit, etiam aetate 
imperatoria unum ve- usitatum est.*) Atque idem SaUustium 
secutum esse e reUquiis concludere possumus; namque libri 
rescripti ubique ve- praebent, velut Berolinensis diversorum 
fr. n 43, Aurelianensis adversa fr. 11 47, 1, animadvertatis fr. 11 
98, 8 (et utroque loco cum Vaticano 8864 iUe consentit), Vati- 
canus perverso fr. III 98 C. Dein orationum epistularumque 
liber plus quadraginta formas per ve- scriptas exhibet, bis vo- 
legimus, fr. 11 47, 14 advorsa, fr. III 48, 13 animum advortere-, 
atque idem lug. 14, 20 transvorsos habet. Ceterum etiam in 
Parisino paene ubique formae a syUaba ve- incipientes repe- 
riuntur, Ucet lug. 50 transvorsis, ib, 26 advorsaretur, ib. 69 ad- 



*) Cf. Brambach p. 101. 



218 Appendix II. 

vertere ad se vorsum (sic!) lectum sit. — Itaque eandem, quam 
aetati Sallustianae attribuendam esse iudicavi, scribendi ratio- 
nem etiam in nostris reliquiis extare existimo, paucissimis qui- 
dem locis exceptis, quos editorum antiquorum librariorumve 
libidini vindicanti mihi neminem credam obsistere. 

4, De vocum forma in -vus (-vos) atque -uus (-uos) 
exeuntium. 

Editores nostri, etsi sibi non constant hac in re, tamen 
formas per -uo- scriptas praeferre videntur. Ac Quintiliani 
quidem temporibus -vus scribebant scribique iubebant gramma- 
tici, sed etiam primo post Chr. saeculo -uos et dictum et 
scriptum esse idem testatur I 7, 26. Itaque in monumento 
Ancyrano -uu legimus, vivum, vivus, annuum, in Pompeianis in- 
scriptionibus parem fere utriusque scribendi rationis numerum 
reperimus. Atque postea Frontonis saeculo formae per -iio 
scriptae rursus adamatae esse videntur.*) Sed ante Augustum 
ubique fere -uo in usu fuisse videtur, velut habemus in lege 
lulia suom, aequom, et semel quidem siium. Verum in SaUu- 
stiana memoria fluctuant codices, vehit scacvus habet Vaticanus 
I 55, 5, novos idem fr. I 77, 21, annims fr. 11 98, 2, Itaque cum 
illa nos plane deficiat, voces in -vos exeuntes per -vo, non per 
-vu scribamus, quod certe et a Sallustii aequalibus ita scriptum 
est et comprobatur loco illo orationis Phihppi; ea vero verba, 
quae ante finalem syllabam -uus consonantem habent nostris- 
que litteris -uus scribi solent, in Sallustio per -tius scripta 
edidi, quippe in quibus duplicis u sonum vel Caesaris aetate 
usitatum esse inscriptionibus disceremus, 

Eodem spectat quaestio illa haud supervacua, utrum a 
Sallustio quom an citm scriptum sit; scilicet Jordan etiam in novis- 
sima Sallustii editione p. 135 (ad fr. III 96 A) quom ab ipso 
auctore profectum esse contendit. Atque inde ab initio linguae 
latinae qiiom coniunctio et com praepositio diversissimas fuisse 
diversaque ab origine oriundas cognita Umbrorum Oscorumque 
nunc lingua scimus; utramque vero vocem, cum vel secundo 
a. Chr. n. saeculo similiter pronuntiarent i. e. cum loquerentur, 
mox confundebant Romani, cuius erroris antiquissimus, quem 



*) Cf. Brambach p. 93. 



Appendix ll. 219 

repperi, testis est lapis Scipionum sepulcralis*) anno fere 
170 a. Chr. n. incisus: 'aetate quomparva' Dein inde ab Augusto 
seraper fere cum exhibent lapides**), grammatici quidem ac 
Quintilianus I 7, 5 inter qiiom et cmu distiugui iusserunt, hanc 
vero vanam fuisse virorum doctorum rationem ipsis inscriptioni- 
bus efficitur; archaistarum postea aetate etiam qiiom rursus 
adhiberi coepit. Sed apud Sallustium ubique ciim scriptum reperi- 
mus paucis exceptis hisce locis: quom coniunctio in Vaticano 
rescripto fr. III 98 C, in eodem quom praepositio fr. III 96 A, 
dein in orationum libro Vaticano quom coniunctio fr. IV 69, 1 3, 
eiusdem vocis vestigium fortasse latet fr. III 48, 15, ubi scrip- 
tum est qum. Accedunt e reliquis fragmentis qum e schoh*o 
Veronensi Vergiliano fr. I 107, atque com apud Servium fr. I 99. 
— Itaque quoniam pronuntiasse Sallustii aetate Romanos certe 
cum ex ipsa illa confusione duarum vocum efficitur, deinde 
cum tam raro in memoria historiarum scripturae quom vestigia 
appareant, et nobis quidem in SaUustio edendo forma cum et 
in coniunctione et in praepositione utendum esse et ipsum ita 
scripsisse Sallustium existimo, scilicet pauca illa alterius formae 
exempla vetustatis studio Frontonianorum attribuenda esse 
etiam comprobari videtur Quintiliani grammaticorumque mira illa 
ratione, qui, ut denuo quom et cum disiungerentur, frustra operam 
dederunt. Eadem vero syllaba -quos vel -cus^ si aliis in vocibus 
usurpatur, similiter scribenda esse mihi videtur. Sane -qmis 
grammaticorum posteriorum inventum esse, usque ad Caesarem 
Augustum -quos dictum scriptumque esse, dein -cus adhiberi 
nemo est, qui nesciat. Quomodo Sallustius scripserit, ignora- 
mus; sane habemus in Vaticano reUctmm fr. III 48, 2, secuntur 
fr. I 77, 9, quare nobis in Sallustio -ciis edendum esse mihi 
visum est. 

Eandem similemve soni mutationem formae quoius et quoi 
perpessae sunt: utraque vero etiam in lege lulia legitur, 
quiu quoi usque ad medium primum p. Chr. n. saeculum con- 
servatum est; etiam Catullum sic scripsisse haud paucis locis 
e codicum eius memoria investigari potest. Sed in Sallustii 

*) CIL. I 34, Schneider nr. 91. 

**) Licet Pompeianis inscriptionibus bis qiiorn^ semel gueiqiiomque 
ac quor exaratum sit. 



220 Appendix II. 

historiis, etsi ita eum scribere potuisse ac fortasse scripsisse 
nemo erit qui neget, plane fere desunt vetustioris illius scrip- 
turae reliquiae; habemus in Vaticano fr. III 48, 19 quiusque, 
quod e quoiusque corruptum esse dixerit quispiam; praeterea 
idem liber lugurtli. 14, 21 quoius habet, cum et Parisinus et 
reliqui codices cuius praebeant. Itaque nobis vulgatis formis 
utendum esse iudico. 

5, De syllaba ol aut ul. 

Grammatici primi secundique saeculi hunc sonum per u 
scribendum esse iusserunt*), velut adulescens, epistula; in his 
similibusque vocibus ol usque ad Caesarem perduraverat, sed 
iam in lege lulia m tdbulas scriptum est; ea vero verba, quae 
syllabam vol- continebant, per o scripta sunt usque ad primam 
imperatorum aetatem, sicut docemur inscriptionibus Pompeianis. 
Atque historiarum Sallustii memoria eadem ratio comprobari 
mihi videtur; namque legimus in palimpsesto Vaticano fr. III 98 C 
perverso volnere, dein in orationum codice volnera fr. I 55, 22, 
volnerihus fr. II 98, 2, contra vult fr. I 55, 21; etiam Parisinus 
saepius volt, volgus, voltus exhibet. — Quare volnus, volt similia 
scribamus necesse est, in ceteris vocibus recentiorem formam 
per ul scriptam retineamus, quoniam in historiarum memoria 
nusquam fere ol extitit; quod autem in Parisino saepius ado- 
lescens, nonnumquam formidolosus , virgolta similiaque scripta 
sunt, si minus posteriorum vetustatis studio, tamen certe linguae 
vulgari, quae ubique sonum ol restituit, attribuas, minime vero 
SaUustio vindices. 

6. De i vocali contracta ac de ei diphthongo. 

lis in vocibus, quarum nominativus in -ius exit, genetivum 
et nominativum pluralis quin vulgo contracta i vocali Romani 
elocuti sint, nemo negabit; scilicet duarum vocalium hiatum 
quam maxime gens iUa odit. Sed poetae inde a CatuUo fere 
hominesque urbani et grammatici formas per -ii scriptas ex 
analogia constructas adamabant, ita ut vel secundo saeculo plane 
iUae usui essent.**) Quantum interfuerit inter elocutionem atque 



*) Cf. Brambacli p. 81. 
**) Cf. Brambach p. 188. 



Appendix n. 221 

orthogTaphiam, optime elucet e sexta Scipionum inscriptione 
sepulcrali: ^tmcis morihus acaimulavi', ubi versus docet enun- 
tiiitum esse mls, tamen scriptum est mws; eodem modo ceterae 
inscriptiones varie et contractas et apertas formas praebent, 
vehit legimus in monumento Ancyrano non modo auspicis, pro- 
vincis, stipendis, dis, sed etiam alii, cmisiliis, manihiis, in Pom- 
peianis inscriptionibus numero longe praestant formae con- 
tractae. — Sed iu historiis Sallustius quid scripserit, nescimus; 
atque in libris rescriptis septem extant exempla formarum 
vulgarium, sex contractarum,'velut in Berolinensi Octavi fr. 11 45, 
auxilis fr. 11 47 A — ubi in Vaticano 3864 auxiliis extat — , in 
Aurelianensi imperi fr. II 98, 4, Pompci fr. 11 98 D, in Vaticano 
Anni fr. III 98 B, aedificis fr. III 98 D, contra in Aurelianensi 
alii fr. 11 87 A, capiis fr. 11 87 B, Sertorii 11 98, 5, nuntiisque 
fr. II 98 D, aliis fr. III 6, in Vaticano inviis fr. III 96 C, consilii 
in 96D. — Etiam in fragmentis a grammaticis servatis con- 
tractae vocalis i superest memoria, velut erici legerunt Nonius 
et Servius fr. III 36, proelis habet D Prisciani fr. IV 13, consili 
apud Charisium fr. I 68, Potnpei praebet Gellius fr. I 53, aerari 
Diomedes legisse mihi videtur fr. 11 98, 3. — In orationum libro 
quinque formae contractae sunt: di fr. I 77, 3, Mari ib. 7, ali 
ib. 20, aerari fr. 11 98, 3, modis fr. III 41, 19, contra quat- 
tuordecim voces per ii scriptae. Atque utriusque usus exempla 
antiquissima in memoria SaUustiana fuisse comparatis testi- 
moniis intelligimus, velut fr. 11 98, 3 o£rari habet et codex 
Vaticanus et Diomedes, ibid. 5 in lectione Sertorii consentiunt 
Vaticanus ac codex rescriptus Aurelianensis, in forma Pompd 
congruunt Gellius fr. I 53 et Aurelianensis fr. 11 98D; contra 
discrepant testes fr. 11 98, 4, ubi imperi rescriptus, imperii Vati- 
canus praebet, item fr. 11 47, 1 auxiliis in Vaticano, auxilis in 
pahmpsesto extat. Ut igitur summam faciam, quoniam quo- 
modo SaUustius scripserit, e sola memoria diiudicari nequit et 
ipsum SaUustium aeque atque aequales in adhibendis contractis 
vulgatisve formis certam non secutum esse rationem veri simiUi- 
mum est, nos quoque unum eundemque ubique restituere modum 
desistamus atque vulgatas formas usurpemus iis quidem ex- 
ceptis locis, ubi contractas fuisse apud SaUustium formas e 
memoria efficitur. 



222 Appendix II. 

Diplitliongum ei pro i longa usque ad medium p. Chr. n. 
saeculum esse usurpatam nemo est, qui nesciat; in lege lulia 
ubique fere ei legimus, etiam in CatuUo scriptum olim id esse 
facile perspicitur et in Pompeianis inscriptionibus viginti quattuor 
extant diphthongi illius exempla, at in monumento Ancyrano 
non nisi bis ei legitur {emeriteis, Dalmateis) atque in Sallustiana 
memoria tam rara ac debilia sunt illius scripturae vestigia, ut 
recipere ea in contextu insani esset, immo inde, quod fr. II 98, 6 
Aurelianensis quois habet, quam formam neque umquam inde a 
litterarum memoria in lingua latina extitisse neque a Sallustio 
usurpatam esse vix est quod moneam, intelligimus, quomodo 
talia levi grammaticorum vetustatis affectatione orta sint; sane 
eodem loco codices quidam minores (Urbinas ac Vaticanus 3415) 
teste Haulero illud queis exhibent. Solis in declamationibus, 
quae vulgo rhetori alicui adscribi solent, saepius ei scriptum 
reperimus. Itaque etsi concedam a veri specie haud abesse 
Sallustium aequalesque eius ei adhibuisse, ut longi i sonum 
significarent, tamen a nostro contextu hodiernaque editione 
longe illud removendum esse cum ceteris iudico. 

7. De voce 'labos' eiusque similibus. 

Quaeritur, utrum in iis vocibus, quarum stirpes in -os 
exeunt, in casu nominativo -os an -or scribendum sit, Atque 
honor habet iam sexta illa Scipionum inscriptio, cum quarta^ 
quae quadraginta fere vel quinquaginta annis ante incisa esse 
videtur, Jionos praebeat. Primo a. Chr. saeculo non constabat 
ratio, etiam Vergilius vetustiores formas in os exeuntes prae- 
tulit. Sed eosdem Sallustium usurpasse optimo Servii testi- 
monio elucet, ad Aen. I 253: 'item Sallustius paene ubique 
lahos posuit, quem nuUa necessitas (scil. metri) coegit.' Atque 
testimonium, quod quin ad Asperi in historias Sallustii com- 
mentarios redeat, non dubium est, minime licet infringere, velut 
Jordan iussit, immo vero aliis rebus comprobari mihi videtur; 
etenim lahos praebet Vaticanus et fr. 11 41, 1 et fr. III 48, 18; 
Parisinus quidem et in lugurthae et in Catilinarii loco labor 
habet; cum vero in eodem Cat. 15 color legatur, Probus colos 
testatur; deinde lug. 44, ubi codices odor exhibent, odos legit 
ipse Fronto. Qua re cum Asperi Serviive iudicium optime fultum 
esse intelligamus, quin Sallustius re vera ubique formas vetu- 



Appendix II. 223 

stiores per -os scriptas adhibuerit, dubitari iion debet; Jordan 
vero, qui*) formam -os in orationibus tantum Sallustium prae- 
buisse coutendit, non modo mirabilia finxit, sed aperto Fron- 
tonis, Probi, Asperi consensui obstitit. 

8. De verborum compositorum forma, quae dici- 
tur, restituta. 

Formas intellego, neglego similia — non intelligo, negligo — 
non modo aliis**) in scriptoribus, verum in Sallustio quoque 
usitatae hodie sunt, et easdem habent fragmentorum nostrorum 
a grammaticis laudatorum codices, item Vaticanus semper, 
plerumque Parisinus. Et Sallustium formas accentu non infir- 
matas adamasse praeterea testantur complures loci, velut re- 
traetantes fr. I 77, 3 in Vaticano, detraetantihus in Vaticano 
rescripto fr. III 96 A, periaei fr. III 5, transgradientur fr. 11 
98, 10 in Aurelianensi, ubi Vaticanus quidem transgredientur 
exhibet; quibuscum locis conferas superiaetis apud Nonium 
fr. II 56 et praegradicbantur in Bambergensi Nonii libro fr. IV 66, 
denique occanuere fr. I 135, quod Diomedes, Priscianus, Servius 
testantur. Quae exempla satis multa esse iudico, ut aliud alio 
fulciatur atque a nobis conservetur, neque tamen ubique in 
Sallustio formas hasce restitutas reddere licet. At certe his 
exemplis verborum neglego et intellego scriptura confirmari 
mihi videtur. 

9. De accusativi tertiae, quae dicitur, declina- 
tionis forma in -is exeunte. 

Grammatici latini, velut Varro ac Probus, is an es in accu- 
sativis scribendum esset, non certis definierunt praeceptis; postea 
Plinii regula accepta est, qui iis in vocibus, quarum genetivus 
-ium haberet, in -is accusativum finiri iussit. A librariis 
vero omnibus in vocibus accusativi per -es scripti praefere- 
bantur.***) Et Plinii doctrina optima rectaque fuisse videtur, 
quoniam re vera initio stirpes in consonantes exeuntes -es, eae 



*) Kritisehe Beitrage s. Gesch. d. latein. Sprache p. 144. 
**) Cf. Fleckeisen, Fiinfzig Artikel etc. p. 19. 

***) De accusativi formis, quae in scriptorum nonnullorum codicibus 
reperiuntur, cf. 0. Keller in mus. Blien. XXI p. 241. 



224 Appendix II. 



1 



autem, quae vocali * finiuntur, -is accusativo praebuerunt (velut 
civis, partis, montis, potentis). Primo a. Chr. n. saeculo plerum- 
que -is (vel -eis) in accusativo scriptum reperimus, sed extant 
etiam formae ex analogia constructae, velut et ceives et ceiveis 
iuxta habet lex Antonia anno 71 a. Chr. incisa; ac nominativus 
quoque ex analogia accusativum secutus est, velut in lege Fur- 
fensi*) anni 58 pelleis. Neque non in lege lulia -es legitur 
(velut Vestales), et in monumento Ancyrano utraque saepius 
forma iuxta usurpatur (velut omnis, curulis, inferentis, agentis, 
contra naves, a^des, fines, Idbewtes, saepius gentes). Contra iam 
in Pompeianis inscriptionibus ubique -es scriptum est exceptis 
duobus Octohreis et dantis. 

Quae si consideraverimus, Sallustii aetate voces, quarum 
stirpes in i exibant, accusativum per -is formasse veri simile 
est; etiam Sallustium hanc secutum esse rationem e memoria 
historiarum quidem elucet. Legimus igitur gentis fr, II 43, 
deducentis fr. 11 45 in Berolinensi rescripto, hostisque fr. II 98, 4, 
hostis ib. 5, Alpis fr. III 5 in Aurelianensi, ignis fr. III 96B 
et fr. m 98 C, silentis et sumentis fr. III 96 D, Naris fr. III 98 B 
ia Vaticano, quin laxioris falso in eodem fr. III 98B; contra 
paucissima alterius formae exempla sunt agentes fr. 11 98, 4 et 
restantes fr. III 98 C. — Eandem praebet scribendi rationem 
Vaticanus orationum liber, in quo sunt conserentis fr. I 55, 19, 
penatis I 77, 20, II 47, 3 et 4, 11 98, 1, montis II 47, 6, omnis 
n 98, 2, hostisque ib. 4 (ubi consentit codex cum palimpsesto), 
agentis ib. 4 (quo loco in Aurelianensi agentes est), potentisque 
IV 69, 17. Contra non nisi tria sunt exempla alterius usus, 
gentes I 55, 1, hostes 11 98, 5 — et hic rectius habet rescriptus 
hostis — , omnes W 69, 20. Etiam simiUime in Parisino formae 
per -is scriptae multo crebriores sunt; ceterum quod in gram- 
maticorum exemplis vulgatum illud -es praeferebatur, non est, 
quod mireris; attamen etiam in his habemus utris apud Nonium 
fr. in 37, vitantis in eodem fr. IV 40, omnis apud Gellium 
fr. I 105 ac similia quaedam. Quibus de causis cum comprobari 
putaverim etiam Sallustium suae aetatis scribendi rationem 
secutum esse, iure ubique ita edidisse mihi videor. 



*) Schneider 309 et 310, CIL. 204 et 603. 



Appendix II. 225 

10. Restat, ut de singulis quibusdam disseram. 

Arcessere, non accersere recte scribendum esse consentire 
puto viros doctos*); in Sallustiana quidem memoria Parisinus 
sexies arcessere, ter accersere praebet**), contra Vaticanus bis, 
fr. I 77, 6 et Catil. 52, accersere babet. Nobis, ne inepta vul- 
gariaque scriptori vindicemus, areessere ex etymologia eden- 
dum est. 

Autumnus, ut vulgo scribitur***), apud Sallustium 
legitur fr. III 96A et III 98D, quo loco eandem praebet lec- 
tionem etiam Horatii scholiasta; ergo autumnus, non auctumnus 
scripsi. 

Cloaca scripsi, quod apud scriptores grammaticosque legi- 
turf), uon cluaca, quod L. Mtiller nuper edidit fr. IV 16. 

Danuvius, non Danubius scribendum esse inscriptionibus 
nummisque ostenditur.ff ) 

Dextera, non dextra Sallustius usurpasse mihi videtur, 
namque dextera habet Aurelianensis fr. III 5, idem Parisinus 
Catil. 59, dextero lug. 49, praeterea dexterum codex Prisciani 
aliquis fr. 11 54, dextera Arusianus fr. II 105, dexteri Servius 
fr. II 107. 

Maestus ex origine vocis scribendum est, non moestus, 
cf. maeror-^ iniuria igitur Haulerum fr. H 47 permoestus edi- 
disse puto. 

Nactus scripsi, quamquam nanctus exhibet Vaticanus 
rescriptus fr. III 98B; sed hanc formam multo post ex prae- 
sentis temporis imitatione constructam refutant reliqui frag- 
mentorum loci, velut naetos Nonius fr. I 67, nacti idem fr. III 33 
IV 11, rV 20, nactus GeUius fr. I 104. 

Oportunus scribendum esse iudico, quoniam hoc.adiec- 
tivum de opus derivandum est; opportMnus legimus in Aurelia- 
nensi fr. II 98, 5, opportunam in eodem fr. III 6, contra rectius 
oportunus in Vaticano priore loco, praeterea fr. IV 69, 2 et 
apud Nonium fr. I 108. 



*) Cf. Keller, Latein. Volksetymologie p. 146. 

**) Rem ipsam locosque illos in lordani schedulis adnotata inveni. 
***) Cf. Fleckeisen p. 8. 

t) Cf. Brambach p. 81. 
tt) Cf. Fleckeisen p. 15, Brambach p. 332. 

Salluatius, ed. Maurenbrecher. II. 15 



226 Appendix II. III. 



m 

1 vero ■I 



Percuntari scripsi contra originem vocis; percunctari 
ex vulgari quadam etymologia usurpari notum est; cum 
ita saepissime scriptum sit, sequitur non percontari enuntiasse 
Romanos, sed percuntari, quod vel per se e sonorum natura 
concludi licet; atque iam intelligetur, quare falsam illam etymo- 
logiam vulgus commiserit. Itaque etiam in Sallustio percuntari 
quam percontari edere malui. 

Plebes, non plehs nominativus in Sallustii libris repe- 
ritur; et ita ubique ante Augustum scriptum esse animadvertit 
Schneider. 

Denique graecae cuiusdam declinationis, quae dicitur, 
vestigia in fragmentis extant pauca, velut Euphraten babet 
Nonius fr. IV 59, Eumenen ex Vaticani lectione fr. IV 69, 8 
restituendum esse putabam, Metrophanen fortasse habuit 
Nonii archetypus fr. IV 2. — Ceterum xa Kd^siQa, quae urbs 
Cabira fem. gen. a Romanis plerumque redditur, Caheram Vati- 
canus fr. IV 69, 15 appellat. 



IIL 
Quaestionum historicarum epicrisis. 

De rebus inde ab anno 78 ad annum 66 domi militiaeque 
a Romanis gestis fusius disserui prolegomenis priore editionis 
huius fasciculo contentis. Sed eodem fere tempore, quo illa 
in lucem prodierunt, docta Bienkowskii commentatio inscripta 
KritiscJie Studien iiher Chronologie und Geschichte des Sertorian. 
Krieges in Wiener Studien XIII p. 129 etp. 210 edita est, simul 
liber Theodori Reinachii apparuit Mithridate Eupator, roi de 
Pont; qui viri doctissimi cum saepenumero mecum consenti- 
rent, nonnumquam vero aliter atque ego de rerum gestarum 
tempore constituendo iudicassent, denuo de quibusdam rebus 
hoc loco disputare mihi proposui. 

Atque e belli Sertoriani historia summi est momenti, 
ut tempus, quo Pompeius in Hispaniam advenisse putandus 
sit, definiamus. Sed Bienkowski, a quo saepius approbata esse 
ea, quae exposueram, summo mihi fuit gaudio, tamen hac de re 



Appendix III. 227 

p. 210 dissentit*), cum Pompeium pervenisse in Hispaniam 
eodem eo anno 77, quo Roma profectus esset, Mommseni scilicet 
secutus opinionem, defendit. Quem adversus equidem nisus 
loco Appiani b. c. 1 109 iisque, quae prolegom. p. 23 — 24 exposui, 
adventum Pompeii anno 76 etiam nunc attribuerim; argumentis 
autem meis, quae nondum refutata esse mihi videntur, addam 
vel e Perpemae rebus eandem consequi temporis distributionem. 
Etenim cum Pompeius brevi post Lepidum Cosae victum ex 
Italia profectus esset atque per Alpes Galliasque in Hispaniam 
perrexisset, Perperna una cum Lepido in Sardinia bellavit et 
mortuo demum duce in Liguriam et inde in Hispaniam contendit; 
itaque si Pompeium continuo eodem anno etiam Pyrenaeos 
transiisse et ipso eo autumno in Hispaniam advenisse putaremus, 
expectaremus multo ante Perpernam ibidem eum fuisse: at re 
vera Perpema iam tempus quoddam contra Romanos duces 
ante Pompeii adventum pugnaverat et adventu tantum illius 
ad Sertorium se applicare coactus est; ex quo sequitur Pompeium 
non eodem itinere in Hispaniam contendisse, sed hiemem in 
Gallia degisse, dein vere anni 76 in Celtiberos descendisse. — 
Deinde verba epistulae Pompeianae fr. II 98, 5: 'hiememque 
castris inter saevissimos hostis, non per oppida neque ex ambi- 
tione mea egi' aperte spectant ad hiemem, quae rebus ad Lau- 
ronem gestis succedebat, i. e. 76/75, quod docetur verbis: 'primum 
impetum Sertorii victoris novis militibus et multo paucioribus 
sustinui.' Atque hoc loco unam hiemem, non duas comme- 
morat Pompeius in Hispania a se actas, et omnino locus ille non 
intelligitur, nisi de prima hieme, qua Pompeius in Hispanis 
erat, dictus esse accipitur: viden hac quoque re cpnfirmari 
advenisse Pompeium anno demum 76? Ceterum respiciamus 
etiam Fonteii res poscimur! Qui cum Pompeium in Gallia hie- 
mantem frumento adiuvisse traderetur, Schneider (quaestionum 
in Ciceronis iwo M. Fonteio orationem capita quattuor) aliique 
hoc factum esse hieme 74/73, Fonteium autem praefuisse GaUiae 
annis 74 — 72 affirmaverunt. Sed Schneider, qui p. 8 Macedoni- 
cam eius legationem annis 78 et 77, praeturam anno 75 fuisse 



*) Eandem sententiam secutus est A. Tilley in prolegomenorum 
meorum recensione, historical review VII (1892) p. 337. 

15* 



228 Appendix III. 

dicit, certa huius rei argumenta niinime protulit, immo vero 
cum anno 73 'vitiosis magistratibus ' Galliam laborasse Sallu- 
stius fr. in 46 narret, his verbis Fonteium perquam a Cicerone 
laudatum significatum esse negaverim; quare, si propraetura 
Fonteii annis 77 — 75 attribuenda est, denuo fulcitur opinio 
nostra anno 77 hiemasse Fompeium in Gallia, — Quare his de 
causis advenisse Fompeium in Hispaniam vere anni 76, quod 
scripsi in prolegomenis, etiam nunc defendo neque iam fore, 
quin mecum consentiat, vehementer spero. 

Deinde quaeritur, quonam modo res bello Mithridatico 
gestae per singulos annos distribuendae sint. Namque Th. Rei- 
nach 1. 1. p. 318 sq. ita res constituit, ut Nicomedes exeunte 
anno 74 mortuus hiemeque foedus factum esset inter Mithridatem 
et Sertorium, vere anni 73 bellum coeptum, obsidiones Cyzici 
Amisique fuissent annorum 73/72 et 72/71 hieme ac proelium 
Cabirense aestate 71, denique Sinope atque Heraclea anno 70 
captae essent. Quem secuti sunt A. Tilley et F. Jiirges 1. 1. 
p. 24 — 34. Attamen belli huius rationem temporis satis definiri 
puto locis tribus illis Plutarchi et Fhlegontis, quibus prolegom. 
p. 47 nisus sum, cum initium belli anno 74 attribuerem; sci- 
licet Jiirges, qui Reinachii (vel potius Ihnii) opinionem copio- 
sius argumentis firmare studet, saepius contradicere scriptorum 
memoriae mihi videtur. 

Atque causa, ex qua Nicomedis mortem anno 74, belli 
initia anno 73 evenisse dicit, Reinachio fuerunt nummi quidam 
Nicomedis HI anno aerae Bithyniae 224 (qui annus incipiebat 
inde ab Octobri anni 74 a. Chr. n.) incusi; at hos equidem 
non a Nicomede IH, sed a filio eius, quem regem a Bithynis 
ipsis proclamatum esse Nicomedem IV scimus, factos esse existi- 
maverim; scilicet imago iis impressa est Nicomedis H neque 
quidquam interest inter eos, qui Nicomedis H imperio orti 
sunt, eosque, qui Nicomede DI regnante signati sunt: imde igitur 
scit Reinach hos riummos anno 74 vel 73 incusos esse a patre 
rege, non a filio? Ceterum ne id quidem mirarer, si Nicomede 
rege anno 75 mortuo bellis circum saevientibus Bithyni eosdem 
nummorum typos etiam anno 74 repetiissent; sane tum neque 
extitit rex, nisi adulescens ille, neque erat pro consule neque 
iam Mithridates regebat. Itaque abiectis his nummis ante omnia 



Appendix III. 229 

scriptoruin testimonia nobis examinanda esse iudico. Quorum 
sane gravissimum puto Sallustium nostrum, qui cum mortem 
Nicomedis et foedus inter Mithridatem ac Sertorium ictum 
secundo libro atque ante epistulam Pompeianam enarret, ipse 
satis ostendit etiam anno 75 ea accidisse. Deinde extant quo- 
que auctores, a quibus initium belli anno 74 fuisse aperte nar- 
ratur, cf. Cic. pro Mur. 33: 'ad quod bellum duobus consulibus 
ita missis, ut alter Mithridatem persequeretur, alter Bithyniam 
tueretur'; idem Livius rettulerat, c£ per. 93: *M. Aurelius Cotta 
consul ad Chalcedona proelio a rege victus', per. 94: *L. Licinius 
Lucullus consul adversus Mithridatem' etc, Eutrop. VI 6: 'ad- 
versus eiun ambo consules varium habuere fortunam', paulo 
post: 'LucuUus alter consul occurrit.' At Jiirges p. 26 his locis 
errasse affirmat scriptores, ita ut eos, qui pro consulibus erant, 
errore sane vulgari consules appellarent! Profecto, qui singulos 
hos locos legat, eum ita conicere concedam: verum ipso eo 
consensu, nisi mira credamus, efftcitur rectum et Ciceronem 
et Livianos illos tradidisse; accedit, quod Eutropius VI 7, ubi 
de anno 73 agit, denuo consules appellat, ea igitur, quae ante- 
cedunt, anno 74 et Lucullo Cottaque consulibus ab Eutropio 
et Livio comprehensa sunt.*) Quare constare puto secundum 
Livium et Ciceronem et Sallustium initium belli consulibus 
L. LucuUo M. Cotta annoque 74 a. Chr. n. factum esse. 

Neque vero cum his auctoribus ipsae certant res. Initio 
anni 74 Cotta et LucuUus consulatum ingressi sunt; Cotta 
quidem consul**) in Bithyniam cum exercitu missus est, Octa- 
vius pro consule in CiUciam, etenim tum Mithridatem beUum 
parare nemo Romae nesciit (cf. Plut. Luc. c. 5 et or. Cott. 
fr. II 47, 7 : ^exercitus in Asia CiUciaque ob nimias opes Mithri- 
datis aluntur'). Et rixae, quae inter LucuUum, Quintium, Ce- 
thegum intercesserunt, eadem hieme et vere 74 optime contineri 
potuerunt. Vere anni 74, si me sequaris, in Bithyniam invasit 
Mithridates; eodem fere tempore L. Octavius mortuus esse videtur; 



*) Qua cum re consentit Orosius VI 3, 1 de Catilinae incestu: at 
hunc, qui sibi oppugnat, testem sane removere studet Jvirges! 

**) Falso e Plut. Luc. c. 6 Cottam post Lucullum abiisse in provin- 
ciam conclusit Jiirges; nimirum loco illo sine conexu ceteris addito nihil 
discimus de ordine rerum. 



230 



Appendix III. 



Lucullus, ut ei succederet, brevi impetrare potuit; neque multum 
temporis itineri in Asiam navibus facto attribuendum est. Dein 
per Phrygiam adversus Chalcedona, postea Cyzicum profectus 
est, quod eodem etiam anno fieri potuisse quamvis ^praefracte 
negante' Jiirgio crediderim; namque LucuUum multo demum 
autumno ad Cyzicum pervenisse scimus, quod, si meam sequeris 
temporis rationem, apte expeditur: sin una cum Cotta vel potius 
ante Cottam in Asiam ivit, qua causa tam sero Cottae eum 
adfuisse putamus? 

Duabus hiemibus obsidiones Cyzici et Amisi contineri con- 
sentiunt, at magnopere dissentiunt viri docti de rebus Cabiren- 
sibus ac de Phlegontis hac de re testimonio. Atque ego cum 
prolegomenis pugnas ad Cabiram factas cum Mommseno anno 72 
assignavissem, Reinach ceterique factas eas iudicant aestate 
anni 71; quod cum obsistere Phlegontis narrationi fr. 12: avtbg 
(sc. Lucullus) (lEtcc tQLG)v ccXXciv ■jtQofiysv STtl Ka^siQcov, onov 
dLSx^L^a^s xal ^AdQLavov snsta^s 7CoXs^fj6aL Mid-QLddtrj xal 
Ttols^^^^ag svLxrj^s intellegerent, Reinach miserrima coniectura 
locum mutare studet scribens oTtov dLS%SL^a^s (^ML%^QL8dtrigy, 
Jiirges errori id dat aut Phlegontis aut Photii. At haec nugae 
sunt, neque tales inire desperatorum vias nobis licet, quoniam 
mutata ex libidine memoria quidlibet scriptoribus imputare 
possumus! Eifugere difficultatem A. Tilley operam dedit, cum 
scripsit *he advanced against Cabira in the same winter', quem 
contra faciunt Plutarchi ^std tov %SL^a}va et Appiani L6ta- 
[isvov d^ 'TiQog. Neque omnino oppugnat Phlegon ceteris 
scriptoribus neque erroris accusandus est; etenim cum de olym- 
piade 177 (anno 72/71) refert: AsvnoXXog d' 'AfiL6bv snoXLOQKSL 
xal MovQYivav snl tfig noXLOQXiag xataXLncav }istd dvotv tay- 
^dtOLV avtbg ^std tQL&v dXXov ztX., plenum annum Romanum 
inde iab hieme usque ad hiemem enarrat, scilicet initio anni 72 
Amisum LucuUus circumsedebat, dein vere ad Cabiram con- 
tendit, postea hiemem 72/71 ibidem degit, postremum vere 71 
per Hadrianum Mithridatis exercitum fudit; ita vero, velut feci, 
numerandum esse docetur loco inferiore: ta ds tstdQtco stsL 
TLyQdvTjg xal MLd^Qlddti^g dd-QOL^avtsg Tts^ovg (isv ts66aQag 
fivQLddag, litTtsag d\ tQStg xtX.] quartus enim olympiadis iUius 
annus incipit a QuintiH anni 69, attamen Tigranis apparatus 



Appendix III. 231 

bellici anteriore hieme facti et belluni Armeuiimi inde a vere 
anni 69 coeptum breviter a Phlegonte repetuntUr, Graeci igitur 
anni terminos levi negligentia ille npn observare solitus est. 
Itaque si hieme 72/71 Cabirae Lucullus secundum Phlegontem 
moratus est, nonne animadvertes ad tres illos Mommseni 
nostraeque opinionis testes etiam Phlegontem accedere? At 
esse, qui aliter referat^ non ignoro, cf. Velleium II 33: 'L. LucuUus, 
qui ante septem annos ex consulatu sortitus Asiam' etc, cui 
fortasse adnumerandus est Appianus b. c. I 111, cum mortuum 
esse Nicomedem anno 74 narrare videatur.*) Quem ad auctorem 
aut illius aut utriusque temporum ratio redeat, nescio, satis 
equidem habeam diversam memoriam detegere. Verum tamen 
et Sallustium — quod unum nostra interest — eam, quam dedi, 
temporis rationem secutum esse constat et veram rectamque 
eam fuisse Ciceronis, Livii, Phlegontis cum eodem consensu 
approbatur. 

Restat, ut de minoribus quibusdam rebus pauca prolego- 
menis addam. Atque errore quidem factum esse libenter con- 
cedo, quod prol. p. 40 — 41 imperium belli servilis Crasso 
mandatum esse vere anni 71 contenderem. Contra recte Mommsen 
autumno id accidisse anni 72 disputaverat; argumentis ab eo 
allatis ipse adiciam Pompeium, cum anno 71 non iam in 
Hispania fuisset**), rediisse Romam vere aimi 71, non autumno 
demum; sin 71 Hispaniae praefuisset, ante annum 70 reverti 
Romam nequiit. Sed Pompeius arcessitus est a senatu, cum 
Crassus Spartacum in Bruttio circumsederet (App. b. c. I 111), 
i. e. non post hiemem 72/71, vel potius iam autumno: ex quo 
sequitur iam timc imperium fuisse summum belli apud Crassum. 

Praeterea meam de Curionis Marcique LucuUi bello Thracico 
opinionem confirmari Sallustii fragmento H 80 supra in com- 
mentario eiusdem exposui, de pugnae ad Valentiam factae 
tempore cf. fr. H 54. De rebus a Lepido gestis nuper egit 
J. Franke annal. philol. 1893 p. 49, a quo memoriam Sallustia- 
nam non immutari breviter adnoto. Ceterum ea, quae proleg. 



*) Quamquam, si hoc errori eius attribuere velis, non repugnabo; 
etenim in fonte eius chronographico fortasse nihil nisi olympiade 176 
— anno non addito — haec facta esse scriptum erat. 

**) Propraetore Hispaniae citerioris fuit M. Pupius Piso. 




232 Appendix III. 

p. 82 de coiisulum proconsulumque muneribus commemoraveram, 
mfringere studuit Tilley, tamen LucuUos, Cottam, Curionem 
etiam consules in provincias abiisse iis, quae modo hoc appen- 
dice disserui, firmasse me puto; at satis clara sunt exempla, 
quae, quamvis non appellata essent a me, quippe de quibus 
constaret, negligere vir doctus ille non debuit, scilicet M. Acilii 
Glabrionis et Q. Caecilii Metelli, qui hic anno 69 contra Cre- 
tenses, ille anno 67 in Pontum ac Bithyniam ipso consulatus 
anno profecti sunt. 



INDICES. 



I. 
Tabula fragmentorum. 

Kritzii editio ac Dietschiana cuni hace ita conferuntur, ut utriusque 
fragmentorum numeri iusto fere ordine sese excipiant. 



Kritz 


Dietsch 


M a u r. 


Kritz 


Dietsch 


Maur. 


11 


I 1 


I 1 


I 36 


I 31 


I 49 


2 


sl 


4 


37 


32 


50 


3 


38 


33 


18 


4 


4 


2 


— 


34 


cf. p. 212 


5 


(i 1) 


3 


39 


35 


51 


6 


5 


6 


(19) 


36 


23 


7 


6 


8 


40 


37 


60 


8 


7 


7 


41 


(i5) 


n55 


9 


1} 


11 


42 


38 


152 


10 


43 


(i 6) 


123 


11 


10 


12 


44 


39 


53 


12 


12 


16 


(90) 


40 


54 


13 


13 


13 


45 


41 


55 


14 


11 


17 


(i 52) 


42 


64 


15 


14 


19 


46 


43 


63 


(111 81) 


15 


20 


47 


44 


66 


16 


(12) 


21 


48 


45 


69 


17 


17 


22 


49 


46 


66 


18 


16 


67 


50 


47 


75 


19 


(36) 


23 


51 


48 


77 


20 


18 


32 


52 


50 


79 


21 


19 


24 


53 


49 


68 


22 


20 


26 


54 


51 


82 


23 


21 


144 


55 


52 


86 


24 


(i3) 


n 32 


(89) 


53 


62 


25 


(i4) 


I 28 ■ 


56 


54 


84 


26 


22 


47 


57 


55 


88 


27 


23 


34 


58 


56 


89 


28 


(57) 


91 


(28) 


57 


91 


29 


24 


35 


(i61) 


68 


92 


30 


25 


37 


59 


59 


93 


31 


26 


36 


60 


60 


98 


32 


28 


38 


61 


61 


100. 102 


33 


27 


42 


62 


62 


101 


34 


29 


58 ■ 


63 


63 


dub. 3 


35 


30 


44 


(121) 


64 


dub. 6 



234 



Index I. 



Kritz 


Dietsch 


Maur. 


Kritz 


Dietsch 


Maur. ^ 


164 


I 65 


I 104 


(I 102) 


1111 


I 137 


65 


66 


105 


(106) 


112 


15 


66 


. 67 


107 


(108) 


113 


152 


67 


(17) 


85 


(113) 


114 


150 


68 


68 


108 


(114) 


115 


29 


69 


71 


135 


I 119 


116 


151 


70 


70 


110 


120 


117 


153 


71 


69 


111 


121 


(64) 


dub. 6 


72 


72 


122 








(II 20) 


73 


125 


II 1 


III 


ni 


73 


74 


126 


21 




2.10 


74 


76 


113 


3 


2 


3 


75 


76 


in 44 


4) 




cf. )). 60 


76 


77 


I 124 


5- 


3 


7 


77 


78 


127 


6 


4] 




78 


(i 8) 


m 15 


^l 


4 


6 


79 


79 


I 129 




80 


80 


II 81 


9 


(1 122) 


4 


81 


81 


I 133 


101 
11 


6 


9 


82 


82 


134 


8 


83 


83 


141 


12 


7 


12 


84 


84 


46 


13 


8 


11 


85 


85 


33 


14 


9 


109 


86 


86 


112 


15 


10 


183 


87 


87 


106 


16 


(i 11) 


II 22 


88 


88 


136 


17 


11 


19 


89 


(53) 


62 


(62) 


12 


21 


90 


(40) 


54 


18 


13 


91 


91 


89 


138 


19 


14 


cf. 92 


92 


90 


59 


20 


(I 73) 


I 125 


93 


91 


71 


21 


17 


II 59 


94 


92 


116 


22 


15 


29 


95 


93 


145 


23 


16 


31 


96 


94 


45 


24 


18 


54 


97 


95 


121 


25 


19 


67 


98 


96 


139 


26 


20 


68 


99 


97 


142 


27 


21 


64 


100 


98 


140 


28 


22 


65 


101 


99 


118 


29 


23 


70 


102 


(111) 


137 


30 


24 


III 45 


103 


100 


78 


31 


25 


II 20 


104 


101 


40 


32 


26 


5 


105 


102 


143 


33 


27 


66 


106 


(112) 


15 


34 


28 


94 


107 


103 


41 


35 


29 


95 


108 


(113) 


152 


36 


30 


15 


109 


(i9) 


inc. 17 


37 


(73) 


34 


110 


104 


I 146 


38 


31 


84 


111 


105 


147 


39 


(i 10) 


I 128 


112 


106 


148 


40 


32 


130 


113 


(114) 


150 


41 


33 


II 80 


114 


(115) 


29 


42 


(i 12) 


40 


115 


107 


80 


43 


(i 13) 


36 


116 


108 


97 


44 


34 


27 


117 


109 


81 


45 


35 


25 


118 


110 


117 


(III 83) 


36 


26 



Index I. 



235 



iritz 


Dietsch 


Maur. 


Kritz 


Dietsch 


Maur, 


II 40 


II 37 


IV 54 


(i 83) 


n88 


II 51 


— 


38 


II 42 


n87 


89 


111 


47 


39 


43 


88 


(70) 


69 


48 


(51) 


96 


89 


90 


48 


49 


40 


45 


90 


(84) 


114 


60 


41 


47 


91 


(71) 


18 


51 


42 


49 


92 


91 


83 


52 


43 


28 


93 


92 


74 


53 


44 


73 


94 


(72) 


97 


54 


45 


75 


95 


(74) 


112 


55 


46 


76 


96 


93 


53 


56 


47 


77 


97 


94 


14 


67 


48 


71 


98 


(76) 


60 


58 


49 


78 


99 


95 


33 


(48) 


51 


96 


100 


(75) 


108 


59 


52 


IV 67 


101 


(78) 


113 


60 


53 


II 106 


102 


(77) 


I 149 


61 


50 


IV 4 








62 


(12) 


n 21 


mi 


n96 


II 98 


63 


54 


89 


(90) 


m 1 


m 46 


64 


55 


102 


2 


2 


82 


65 


56 


90 


3 


4 


83 


66 


57 


99 


4 


3 


81 


67 


58 


m 23 


5 


5 


85 


68 


59 


II 103 


6 


7 


88 


69 


60 


104 


7 


6 


87 


70 


61 


105 


(54) 


8 


49 


71 


62 


100 


(55) 


9 


79 


72 


63 


101 


(56) 


10 


80 


73 


64 


61 


8 


11 


IV 2 


74 


65 


110 


9 


12 


n 79 


75 


66 


I 25 


10 


13 


m9i 


76 


(79) 


II 44 


11 


14 


20 


77 


67 


88 


12 


(i 14) 


21 


(82) 


68 


107 


13 


(i 15) 


n38 


(84) 


69 


41 


14 


15 


m 27 


(88) 


70 


69 


15 


17 


26 


(91) 


71 


18 


16 


16 


29 


(94) 


72 


97 


17 


18 


28 


(87) 


73 


34 


18 


(il6) 


n57 


(95) 


74 


112 


19 


(117) 


m 75 


(100) 


75 


108 


20 


19 


37 


(98) 


76 


60 


21 


20 


30 


(102) 


77 


I 149 


22 


21 


35 


(101) 


78 


n 113 


23 


22 


36 


(76) 


79 


44 


24 


23 


34 


78 


80 


85 


25 


24 


54 


79 


81 


39 


(29) 


25 


143 


80 


82 


13 


26 


26 


IV 16 


81 


83 


56 


27 


28 


m39 


(90) 


84 


114 


28 


27 


38 


82 


(68) 


107 


29 


(II 25) 


143 


83 


85 


*82 


30 


29 


m42 


84 


(69) 


41 


31 


(63) 


1 


85 


86 


17 


32 


(40) 


69 


86 


87 


37 


33 


(39) 


61 



236 



Index I. 



Kritz 


Dietsch 


Maur. 


Kritz 


Dietsch 


Maur. 


III 34 


III 30 


III 12 


III 76 


mee 


III 97 


35 


31 


56 


77 


67 


96. 98 


36 


33 


53 


78 


68 


84 


37 


32 


dub. 4 


79 


69 


99 


38 


34 


IV 8 


80 


70 


106 


39 


37 


III 59 


81 


(I 15) 


I 20 


40 


38 


60 


82 


(III 61) 


in48 


41 


36 


33 


83 


(n 36) 


II 26 


42 


35 


58 


84 


(III 62) 


mi7 


(33) 


39 


61 


85 


(63) 


47 


(32) 


40 


69 


86 


71 


25 


(58) 


41 


66 


87 


72 


40 


(62) 


42 


64 


88 


(.56) 


8 


(50) 


43 


62 


89 


73 


95 


(49) 


44 


63 


90 


(1) 


46 


(51) 


45 


65 


91 


74 


24 


43 


46 


70 


92 


75 


107 


44 


47 


71 


93 


76 


108 


45 


48 


77 


94 


77 


52 


46 


49 


73 


95 


(IV 6) 


IV 58 


(IV 21) 


50 


68 


96 


78 


III 109 


47 


51 


76 


97 


79 


31 


48 


52 


74 


98 


80 


32 


(31) 


53 


1 


99 


81 


110 


(65) 


54 


3 








49 


(44) 


63 








60 


(43) 


62 


IV 1-21 


IV 42—62 


vd. infra 


51 


(45) 


65 


22 


1 


III 102 


52 


(42) 


64 


23 


2 


103 


53 


(41) 


66 


24 


3 


IV 20 


54 


(8) 


49 


25 


(i 28) 


II 46 


55 


(9) 


79 


26 


4 


IV 11 


56 


(10) 


80 


27 


5 


22 


57 


(i 18) 


104 


(III 95) 


6 


58 


58 


(i 19) 


105 


28 


7 


33 


59 


55 


2 


29 


8 


30 


(88) 


56 


8 


30 


9 


31 


60 


57 


10 


31 


10 


32 


61 


58 


11 


(63) 


11 


53 


62 


59 


13 


32—39 


17—24 


vd. infra 


63 \ 

64 J 


60 


14 


40 
41 


12 
13 


37 

38 


65 


(54) 


3 


42 


15 


40 


66 


(i 20) 


16 


43 


16 


5 


67 


(i 21) 


93 


44 


14 


39 


68 


(i 22) 


101 


45 


(i 29) 


41 


(81) 


61 


48 


46 


(IV 88) 


18 


(84) 


62 


17 


47 


(39) 


19 


(85) 


63 


47 


48 


(40) 


III 9 


69 


64 


100 


49 


(41) 


TV 3 


70 


(i 23) 


I 70 


32 


17 


24 


71 


(i 24) 


IV 6 


33 


18 


23 


72 


(i 25) 


V 2 


34 


19 


25 


73 


(i 27) 


17 


35 


20 


26 


74 


(i 26) 


114 


36 


21 


27 


75 


65 


in94 


37 


22 


.28 



Index I. 



237 



Kritz 


Dietsch 


Maur. 


IV 38 


IV 23 


III 55 


39 


24 


IV 29 


(57) 


25 


43 


(59) 


26 


40 


(60) 


27 


55 


50 


(35) 


1 


61 


(37) 


17 


62 


28 


49 


63 


29 


III 89 


54 


33 


IV 48 


65 


30 


45 


56 


31 


42 


57 


(25) 


43 


58 


32 


47 


59 


(26) 


46 


60 


(27) 


55 


(50) 


35 


1 


61 


36 


81 


(51) 


37 


17 


62 


34 


51 


(40—49) 


38—41 


vd. supra 


1 


42 


13 


(69) 


43 


15 


2 


44 


76 


3 


45 


10 


4 


46 


m 18 


6 


47 


IV 12 


6 


48 


57 


7 


49 


50 


8 


(V6) 


70 


9 


50 


III 57 


10 


51 


IV 59 


11 


52 


77 


12 


53 


78 


13 


54 


61 


14 


55 


14 


15 


56 


63 


16 


167 
58 


66 
64 


17 


59 


65 


18 


60 


72 


19 


61 


69 


20 


62 


74 


63 


(11) 


53 


64 


63 


21 


65 


64 


79 


66 


65 


36 


67 


66 


82 


68 


67 


83 


69 


(43) 


15 


70 
71 


68 


III 50 


72 


69 


IV 50 


73 


70 


44 


74 


71 


73 


76 


72 


68 



Kritz 


Dietsch 


Maur. 


IV 76 


IV 73 


IV 84 


77 


74 


85 


V 1 


V 1 


V 3 


2 


2 


6 


3 


(i 30) 


7 


4 


3 


5 


5 


(i 31) 


4 


6 


— 


cf. p. 210 


7 


4 


16 


(IV 8) 


6 


rv 70 


8 


8 


V 9 


9 


7 


11 


10 


5 


10 


11 


9 


rv 71 


12 


11 


V 14 


13 


12 


15 


14 


10 


13 


15 


(i 32) 


19 


16 


13 


20 


17 


14 


21 


18 


15 


22 


19 


(i 33) 


23 


20 


16 


24 


I 5 


inc. 1 


I 3 


16 


2 


21 


24 


3 


II 32 


25 


4 


I 28 


41 


5 


II 55 


43 


6 


I 123 


68 


7 


85 


78 


8 


III 15 


109 


9 


inc. 17 


II 39 


10 


I 128 


16 


11 


n 22 


42 


12 


40 


43 


13 


36 


III 12 


14 


m 21 


13 


15 


II 38 


18 


16 


57 


19 


17 


III 75 


57 


18 


104 


58 


19 


105 


66—68 


20—22 \ 
23—27 J 




70—74 


V. supra 


IV 25 


28 


II 46 


45 


29 


IV 41 


V 3 


30 


V 7 


5 


31 


4 


15 


32 


19 


19 


33 


23 


— 


34 


cf. p. 211 


inc. 1 


35 


I 99 


2 


36 


n 35 


3 


37 


III 43 


4 


38 


I 30 



238 



Index I. 



Kritz 


Dietsch 


Maur. 


inc. 5 


inc. 39 


inc. 9 


6 


40 


III 92 


7 


41 


41 


8 


42 


I 120 


9 


43 


inc. 1 


10 


44 


2 


11 


45 


I 56 


12 


46 


V 1 


13 


47 


inc. 7 


14 


48 


cf. p. 211 


15 


49 


inc. 8 


16 


50 


III 7 


17 


51 


19 


18 


52 


inc. 6 


19 


53 


II 58 


20 


54 


inc. 3 


21 


55 


IV 75 


22 


56 


inc. 4 


23 


57 


13 


24 


58 


24 


25 


59 


IV 62 


26 


60 


inc. 10 


27 


61 


1109 


28 


62 


III 86 


29 


63 


IV 7 


30 


64 


II 30 


31 


65 


I 87 


32 


^ 66 


V 8 


33 


67 


I 27 


34 


68 


114 


35 


69 


cf. p. 211—12 


36 


70 


I 119 


37 


71 


115 


38 


72 


III 51 


39 


73 


cf. p. 211 


40 


74 


V 18 


41 


75 


II 16 


42 


76 


I 90 


43 


77 


V 12 


44 


78 


I 5 


45 


79 


94 


46 


80 


II 62 


47 


81 


inc. 15 


48 1 

49 J 


82 


I 57 


50 


83 


II 23 


51 


84 


inc. 5 


52 


(I 42) 


I 64 



Kritz 


Dietsch 


Maur. 


inc. 53 


inc. 85 


II 63 


54 
55 


86 \ 

87 ■ 


cf. p. 212 


56 


88 


II 86 


57 


89 


I 74 


58 


90 


II 50 


59 


91 


II 24 


60 


92 


inc. 16 


61 


(I CS) 


I 92 


62 


93 


72 


63 


94 


103 


64 


95 


inc. 25 


65 


96 


14 


66 


97 


IV 60 


67 


98 inc.29, cf. dub. 


68 


99 


V26 


69 


100 


inc. 19 


70 


101 


V25 


71 


102 


I 9 


72 


103 


inc. 22 


73 


104 


IV 80 


74 


105 


inc. 20 


75 


106 


26 


76 


107 


23 


77 


108 


35 


(92) 


109 


36 


(93) 


110 


34 


78 


111 


dub. 2 


79 


112 


inc. 38 


80 


113 


cf. p. 211 


81 

82 


=i 


cf. p. 210 


83 


(11 88) 


n5i 


84 


— 


cf. p. 210 


85 


114 


IV 62 


86 

87 


1151 


cf. p. 211 


88 


116 


inc. 30 


89 


— 


37 


90 


117 


cf p. 211 


91 


118 


32 


92 


(109) 


36 


93 


(110) 


34 


— 


119 


cf. p. 212 


— 


120 


I 39 


— 


121 


III 4 


(II 9) 


122 


II 4 


94 


— 


cf. p. 211 




Omissa a Kritzio ac Dietschio recepi fragmenta I 61, 131, 132, II 72, 
III 22, inc. 33. — Nova hac in editione accesserunt: e codice rescripto 
II 52, 87, 92, 93, 98 D, III 5, 6; e scholiis ad Lucanum I 10, 31, III 67, 
72, 78; e Vergilianis scholiis IV 34, 35, inc. 21; e Terentianis inc. 27; 
e Statii scholiis IV 9; ex Horatii commentariis III 90; ex Hieronymo 
I 95; e Lydo I 49; e Placidi glossis V 27; e Vaticano glossario inc. 11, i'8; 
e Sergio grammatico inc. 18; ex Probo inc. 31. 



Index II, 



239 



II. 
Index nominum atque historicus. 

Inclex ita est compositiis, ut non modo ea nomina, quae in fragmentis 
extant, eo contineantur, sed etiam quae fragmentis significata vel 
subaudienda supplendave sunt; denique ea quoque comprehendi hoc 
indice, quae in enarratione commemorata sunt. Et hi quidem loci uncis 
inclusi sunt; eis nominibus, quae non inveniuntur in Sallusti verbis, 
asteriscum apposui. Ceterum nomina virorum non secundum gentes, 
sed (velut eos ipse appellabat auctor) secundum cognomina dispo- 

sita sunt. 



Incidere in colonos Abellanos III 97. 
Omnium ferocissimi . . . Achaei 

atque Tauri sunt III 74. 
Prima Graecorum Achillem III 69. 
lasonem . . . Aeetae hospitis domum 

violasse III 68. 
Aeinilii. Praeclara Brutorum at- 

que Aemiliorum proles {dictus 

est Mam. Lepidm) I 55, 3 ; gentis 

Aemiliae bene facta extollebant 

I 77, 6. Vide Lepidus. 
Aennm et Maroneam (Thraciae op- 

pida) III 51. 

* L. Afranius [ legatus Pompeii 
p. 81]. {Fortasse nomen legati 
M. Antonii a. 74? cf. III 6). 

Sardinia in Africo mari II 2; 
Euri atque Africi superiactis 
fluctibus n 56. 

Similem fore se credens Alexandro 
regi m 88. 

Alpes. Hostisque . . . ab Alpibus in 
Hispaniam summovi H 98, 4; 
*per eas iter aliud . . . patefeci 
n 98, 4; cum Ligurum praesidia 
cessissent in Alpis IH 5 ; ut 
primum Alpis digressus est {sc. 
MeteUiis) IV 49. 

Campos Themiscyrios habuere Ama> 
zoneS; a Tanai flumine . . . di- 
gressae IH 73. 

Aniisos. In bello Mithridatico 
commemorata III 67; in obsidione 
eim exercitus Lucullo offensus 
Y 10; Amisumque assideri sine 
proeliis IV13; [a Lucullo expugnata 
diruitu/r p. 15&\. 

* C. Annius \contra Sertorium a 

Sulla missus p. 39]. {Spartacus) 
. . . ad Naris Lucanas atque inde 
pervenit ad Anni forumni98B. 



Antiochus. A Pyrrho, Hannibale 
Philippoque et Antiocho defensum 
I 55, 4; Antiochum per dolum 
avertere {sc. Momani) IV 69, 6; 
Eumenen prodidere Antiocho 
IV 69, 8 ; Antiochus omni agro . . . 
spoliatus est IV 69, 6; Asiam 
spolium regis Antiochi recepi 
IV 69, 11. 

Antonii. *C. Antonius [reus 
factus anno 76 p. 67 — 68]; fe- 
noribus copertus IV 52; [senatu 
motus anno 70 p. 173]. — M. An- 
tonius Creticus. *Describitur 
III 3 ; * totius orae maritimae 
curator III 2; \bellum adversus 
piratas ac Cretemes gestum p. 108 
— 109]. Antonius erupit ex urbe 
ni 4; Antonius haud facile pro- 
hibens hostis HI 5 ; quaestio cum 
Antonio ceterisque placeret III 5 ; 
[Creticus appellatur p. 109] ; *trien- 
nio trito interiit HI 16. — An- 
t o n i u s , prospriptus in Hispania ; 
{discubuit) in summo Antonius 
m 83. 

Apion vide Ptolemaeus. 

Aristaeus, ApoUinis filius et Cyre- 
nes II 6 ; ludis Appollini circensi- 
bus II 48. 

Appins vide Claudius. 

*Aquinus [legatus Metelli a Sertorio 
circumventm p. 45]. 

Incepta {Mithridatis) postremus ser- 
vorum Archelaus impedivit IV 
69, 12. 

Postquam in Aresinarios venere 
lU 5 {gens Hispaniae ignota). 

Ariobarzanes ^ rex Cappadociae. 
[ Bitliyniam Momanis occupavit 
]i. 89]. Lucullo suberat regnum 



240 



Index 11. 



Ariobarzanis bello intactum IV 
69, 15; per regnum Ariobarzanis 
contendit ad Euphraten IV 59. 

Aristaens, Appollinis et Cyrenes 
filius, eum Daedalo ad Sardiniam 
transitum fecit II, 6. 

Aristoiiiciis {filius Eumenis Perga- 
meni). Aristonicum . . . quia pa- 
trium regnumpetiverat, per trium- 
phum duxere IV 69, 8. 

Armenia, Qua in parte Cappa- 
docia ab Armenia disiungitur 
IV 59; ibidem fontes Euphratis 
atqiie Tigris IV 77; \pellum Ar- 
meniacum p. 177 — 79, 190—91]; 
in Armeniam concessi (sc. Mithri- 
dates) IV 69, 15; si nos Armenia 
circumgredimur exercitum IV 
69, 21. 

ArsaceS; Parthorum rex; \egit cum 
Lucullo p. 178]. Rex Mithri- 
dates regi Arsaci salutem IV 69, 1. 

Propinquantes iam amnem Arsa- 
iiiam IV 74. [Pugna ihidem facta 
p. 178]. 

Artabazes, conditor regni Pontici 
II 73. 

*Artaxata [caput Armeniae, a Lti- 
cullo petitum p. 178]. 

*A8calis [rex Mauretaniae p. 39]. 

Asia. Prima Asiae Bithynia est 
in 70 ; Antiochum concessione 
Asiae avertere IV 69, 6; Asiam- 
que spolium regis Antiochi re- 
cepi IV 69, 11; Asia ab ipsis 
obsessa est IV 69, 9; exercitus 
in Asia Ciliciaque aluntur II 47, 7; 
ne ei perinde Asiae . . . vade- 
rent e facultate II 93. 

*C. Aurelius [Pompeium Orassum- 
queplacavit p. 173] ; praeterea vide 
Cotta. 

* Auxume [« Pompeio capta p. 143]. 

Plebes montem sacrum et Aven- 
tiuum insedit I 11. 

Sonus Bacchanaliorum III 31. 

*Baeti8 [ad ostia eius Sertorius in 
erroribus pervenit p. 39; pugna ad 
Baetim facta p. 44] *altas ripas, 
haud facilem vadum I 108. 

*Voconius Barba [Mithridatem 
persequitur p. 131]. 

Bithynia prius Bebrycia dicta III 70. 

Belleia (?) nomen montis Hispaniae 
I 105. 

Apud aedem Bellonae V 26. 



Prima Asiae Bithynia est . . . a 
Bithyno rege Bithynia nuncupata 

III 70; Bomani Bithyniam Nico- 
mede mortuo diripuere IV, 69 9 
et p. 89; [Mithridati a Sertorio 
conceditm p). 90] ; Nicomedem 
Bithynia expuli IV 69, 11; multi 
ex Bithynia volentes accurrere 
II 71; Bithyniam et Pontum con- 
suli datam V 13. — Bithynii 
propinquantes amnem Arsaniam 

IV 74. 

Bizone, Moesiae urbs a Lucullo 
capta IV 19. 

Praeclara Brutoruni proles I 55, 3 
{dictus est D. lun. Brutus). — 
*M. lunius Brutus [Mutinae 
a Pompeio obsessus, dein deditus 
occisusque p. 22]. — D. lunius 
Brutus [consul anno 77 p. 37]. 
Tumultus intercessit Bruto et 
Mamerco consulibus III 48, 10. 

Italia finditur in duo promunturia 
Bruttium et Sallentinum IV 23; 
* Br. describitm IV 25. 

Cabira. [Bes annis 72 — 71 ibidem 
gestae p. 158 sq.]. Restituto ajjud 
Cabiram exercitu IV 69, 15. 

Caecilii vide Metellus. 

Q. Servilius Caepio. Octavius et 
Q. Caepio contra leges frumen- 
tarias cxtiterunt I 62. 

*C. lulius Caesar. *Sullae domi- 
natione offensus I 57; [in Cili- 
ciam cum Servilio profieiscitur 
p.20; pro lege Plautia statp. 124]. 

*Calagurris [pugna ibidem facta 
p. 124; obsessa p. 143]. — Cala- 
gurritani *multa nefanda ausi 
atque passi III 86. 87. 

Cales, oppidum Gallaeciae a Per- 
perna eaptum III 43. 

Calpurnii videLaiiSLvins et Piso. 

* Capitolium [pecunia ad refectionem 
a decurionibus promissa p. 20; 
" refectum ac dedicatum anno 69 
p. 177]. 

Qua in parte Cappadocia ab Ar- 
menia disiungitur IV 59. 

Carambis promwntmium Paphla- 
goniae III 77. 

Cn. Papirius Carbo [anno 82 
eonsul p. 11 et 38]. Carbo Italiam 
atque exercitum deseruit I 38; 
[a Pompeio eaptus et interfectus 
p. 11—12] fkhiliter plorat I 52. 



Index 11. 



241 



€ares insulani victi a Minoe III 15. 
Cartliago. JPost Carthaginis ex- 
cidium I 11. — Dum a Cartha- 
giniensibus premebantur IV 
G9, 5. — luter secundum atque 
postremum bellumCarthaginiense 
I 11. — Vide Puni, Punicus, 
Tyrii. — Carthago nova 
*describitur II 5G, 57. [Ibi Mem- 
mius a Sertio obsidetur p. 81]. 
*V. Cassius [ad Mutinam a fugi- 

tivis vincitur p. 47\ 
L. Sergius Catilina. [M. Marium oc- 
cidit ]i. 11] • * liberis eius ayunculus 
erat I 45; Ofella obsidium cepit 
per L. Catilinam legatum I 46. 
M. Porcius Cato, * Romaiii generis 
disertissimus I 4 ; [brevitas lauda- 
tur, desideratur veritatis studium 
p. 2]-, *plura de bonis falsa com- 
posuit I 5. 
Q. Lutatius Catulus. [Consul 
anno 78 p. 20; res in tumultu 
Lepidano gestae p. 20—22]; res 
M. Leiiido Q. Catulo consulibus 
gestas Sallustius descripsit I 1; 
Catuli consilia cum paucis se- 
cutus est L. Philippus I 77, 6; 
ortus est longe saevior Catulus 

II r 48, 9; Lepidus et Catulus pro- 
ficiscerentur in Etruriam I 66; 
quid opus . . . auxilio Catuli 
I 77, 19; Appius Claudius cum 
Q. Catulo pr. cos. urbi praesidio 
sint operamque dent etc. I 77, 22; 
[templum lovis Capitolini anno 69 
dedicavit p. 177 ; eontra legem 
Gabiniam extitit ^x 190]; *lauda- 
tur fwtitudo V 23; *ex oratione 
eius sumptum est V 24. 

Tituriuni . . . in Celtiberia hiemem 
agere iussit II 94; Sertorius ca- 
vere iussm perfido a Celtibero 

III 82. 

P. Cornelius Cetliegus. Cethegi 
atque alia proditorum patrocinia 
I 77, 20; [eiusdem cum L. ImcuIIo- 
inimicitiae p. 115]. 

Chalcedon. [Pugna ibi facta, oppi- 
dtimqtie obsessum p. 115 — 16]; Cot- 
tam apud Chalcedona fudi IV 
69, 13. 

*Characitani [gens Celtiberorum a 
Sertorio superata p. 45]. 

Charybdis mare verticosum etc. 
TV 28. 
SaUuatiua, nd. Maurenbrecher. II. 



*Clierronesus Taurorum descri- 
bitur III 78. 

M. Tullius Cicero [Verrem accu- 
savit p. 173]; *canina facundia 
exercebatur IV 54. 
Cilicia [a Servilio pacatw p. 90]; 
exercitus in Asia Ciliciaque alun- 
tur II 47, 7; Ciliciam Octavius 
habuit pi-ovinciam II 98 D ; [eo 
mortuo L. LucuUus obtinuitp. 115; 
anno 67 Q. Marcius Mex accepit 
p. 191]; Marcium Regem . . . in 
Ciliciam tendere V 14. 

Bona civium quasi Cimbricam prae- 
dam venum datum I 55, 17; [res 
bello Cimbrico a Sertorio gestae 
p. 37]. 

L. Cornelius Cinna. [Consul 
anno 87 p. 10; res bello cimli 
gestae p. 10—11] ; * laesi iuris 
iurandi crimen defendit 126;* exer- 
citum argento fecit I 27; scelera 
Cinnae, cuius reditu decus sena- 
tus interiit I 77, 19; Lepidum 
tyrannumque et Cinnam appel- 
lans I 64. 

Appius Claudius (Caecus). Ut 
ait Appius IV 54. — Appius 
Claudius Pulcher {cos. 79). 
Appius Claudius interrex . . . urbi 
praesidio sint etc. I 77, 22; *Ser- 
vilius prior in provinciam abiit 
I 127; [bellum anno 77 in Mace- 
donia gestum p. 52; ibidem mor- 
tuus est anno 76 p. 68]; Curio 
pecunias Appio dictas coegit II 80 ; 
*describitur II 37. — ^Ai^pius 
Claudius Pulcher (cos. 54) 
[ad Tigranem mittitur p. 177]; 
*tetrarchas eius animi firmavit 
IV 56. — *(C.) Claudius Pul- 
cher *radicem montis {sc. Ve- 
suvii) accessit III 92; [a fugitivis 
vincitur p. 146]. — *P. Clodius 
Pulcher *Luculli uxori frater 
erat Vll ; * describitur Y 12; [exer- 
citum Valerianum turbat p. 191]. 

*Clunia [a Momanis cum reliquiis 
exercitus Sertm'iani anno 75 ob- 
sessa p. 82; a Pompeio anno 72 
capta p. 143]. 

FlumenCInrda Tauro defluens II 84. 

* Comaua [ pugna ibidem facta 
p. 190]. 

Conisturgim venit {sc.Metellus) 1119. 

Metello Cordubae hiemante II 28. 

Cornelii vide Cethegus, Cinna, 
16 



242 



Index II, 



Lentulus, Scipio, Sisenna, 
Sulla. — *C. Cornelius [trib. 
pl cmno 67 p. 196—97]. — Scriba 
Cornelius I 55, 17. 
Corsa nomine Ligus mulier II 11. 

— Corsica [insula describitur 
p. 61—62]. 

Corycus Pamphyliae oppidum (sc. 

Attaleia] I 131. 132. 
Corycum urbem {sc. Ciliciae) in- 

clitam portu atque nemore etc. 

II 81. 
Cosa. Ihidem Lepidus superatur 

I 82, p. 22. 

*C. Cosconius [Dalmatiam suhegit 
p. 69]; *Iapycliam ingressus II 40. 

L. Cossinius. Cossinius fonte lava- 
batur III 94; [a fugitivis circum- 
ventus est p. 146]. 

C. Aurelius Cotta. Anno 75 
L. Octavius et C. Cotta con- 
sulatum ingressi II 42 ; * consules 
plebes invaclit II 45; Cotta per- 
maestus . . . hoc modo disseruit 
II47A; * oratio eius II 4^7 ; adsum 
en C. Cotta consul II 47, 10; 
C. Cotta ex factione media con- 
sul . . . metu iura quaedam resti- 
tuit III 48, 8 ; lex eius Aurelia lau- 
datur II 49 ; Cotta Galliam citerio- 
rem habuit II 98 D ; describitur 

II 42. — M. Aurelius Cotta 
{frater eius). Proximi consules 
L. Lucullus et M. Cotta II 98D; 
[res anno 74 adversus Mithri- 
datemgestaep.115 — 16]-., Marcum- 
c|ue Cottam apud Chalcedona 
fudi IV 69, 13; [Heracleam obse- 
dit p. 131. 159]; Oppius . . . a 
Cotta Volscioque impeditur III 59 ; 
* Oppium ab armis dimittit III 60. 

— *L. Aurelius Cotta {frater, 
cos a. 65). [Lex eius iudiciaria 
p. 173]. — *L. Aurelius Cotta 
[a. 80 pr. pr. a Sertorio ad Mel- 
lariam vincitur p. 44; idem esse 
videtu/r, qui anno 95 trib. pleb.fuit]. 

*L. Licinius Crassus. Lex Li- 
cinia omnibus ingrata fuit I 20. 

— M. Licinius Crassus. [Bes 
bello fugitivorum gestae p. 1 65 — 67 ; 
avatio p. 173]; *milites fusti necat 
IV 22; *avidior properandi factus 
IV 39; [in consulatus petitione 
adiutus a Pompeio p. 172; con- 
sulatus eius p. 173]. — Crassus 
obtrectans . . . collegae IV 51. 



Creta insula descrihitur III 10—12 
p. 109; [bellum Cretense ab An- 
tonio gestump. 108 — 109]. Mithri- 
datem testatum antea Cretensis, 
solos omnium liberos IV 69, 10; 
Cretenses impugnati semel neque 
finem nisi excidio habituri IV 
69, 12. 

Criu m.eto\ion promuMturiumlll 77. 

Crixus. Ci-ixo et gentis eiusdem 
Gallis atque Germanis obviam 
ire cupientibus III 96 D; *fugitivi 
laudant, quae iubet facere III 
98 A ; [a Gellio oppressus p. 146 
— 147 ; funus a Spartaco splendide 
factum p. 147]. 

*Cumae fortasse commemoratae III 
96 C. 

Curene vide Cyrene. 

* Curetes habiti altores lovis, quia 

principes intellegendi divini fue- 
runt III 14. 

C. Scribonius Cnrio. Curionem 
quaesit ut aetati concederet Ma- 
merci I 86 ; [consul anno 76 
p. 67]. * Eum Licinius nomine 
histrionis Burbuleium appellabat 
II 25; C. Curio ad exitium usque 
tribuni dominatus est III 48, 10; 
[in Macedoniam provinciam missus 
p. 68 — 69]. Eodem anno {sc. 75) 
in Macedonia C. Curio profectus in 
Dardaniam etc. II 80 ; [anno 74 hel- 
lum Dardanicum confecit p. 125] ; 
eum Curio . . . ire iubet III 49; 
Curio . . . diem moratus III 50. 

Cybele vide Mater magna. 

Cyrene nympha., Aristaeus, Apol- 
linis tilius et Cyrenes, matris in- 
stinctu in Sardiniam migravit 
II 6. — Terra. Lentulus . . . in 
novam provinciam C u r e n a m 
missus est etc. 11 43. 

Cyzicus. Mithridates ad Cyzicum 
perrexit III 26 ; [ohsessa a Mithri- 
date p. 116 — 117]; *miles mari 
ad oppidum pervenit III 37; apud 
Cyzicum in obsidio moranti fru- 
mentum defuit IV 69, 14; *de- 
scrihitur III 30. 

Baedalnm ex Sicilia profectum 
]I 7; *Aristaeus cum eo ad Sar- 
diniam transitum fecit II 6. 

* Dalmatae descrihuntur II 39 ; 

[helhim Dalmaticum p. 69]. 
L. Licinius Damasippns. Mari 



Index II. 



243 



Damasippique, nuncLepidi satel- 

lites I 77, 7. 
Daiuiviiis. Noraenque Danuvium 

habetetc. III 79; describitur IllSO 

[ad eumprimus Mommiorimi Curio 

renit p. 125]. 
Dardania Moesiae. Amio 75 Curio 

profectus in Dardaniam II 80; 

[hellum Dardanicum p. 125]. — 

Asiae. Dardania Troia dieta est, 

a rege D a r d a n o r u m Mida III 61 . 
L. Hostilius Dasiauus, inquies 

animi IV 55 ; [Ciceronis adversarius 

in lite Verrina, cf. comm. ad 

fr. IV 55]. 
*l)eiotarus [Galatiae rex, contra 

Mithridatem pugnat p. 117]. 
*Dianium raptis forum et castra 

nautica « Sertorio instruitur 1 124. 
T. Didio imperante tribunus militum 

in Hispania Sertorius fuit I 88. 
(Disiunctus) flumine Diluuo ab 

hostibus III 6 {sc. in Hispania). 
*Dindyinus [a Mithridate occupatur 

p). 110]; * descrihitur III 31. 
Diponen validam urbem Metellus 

capit I 113. 
M. Domitius Calvinus. Domitium 

proconsulem ex citeriore Hispania 

arcessivit Metellus 1 111 ; [ah 

Hirtuleio victus p. 41]. — * C n. D o - 

mitius Ahenobarbus [pr. pr. 

Africae a Pompeio superatus p. 12 

et 62]. 
Exercitum Djrrhaehium cogere 

Sullae legati I 33; [ibi seditio in 

Curionis exercitu orta est p. 69]. 

Picentinis, deinde Eburinis iugis 
pervenit ad Naris Lucanas III 
98 B. 

Etruria. Bellum grave cum Etruria 
(sc. post reges exactos gestum) 111; 
[eo Sertorius anno 88 confugit 
p. 38]; * anno 78 proscripti eo 
convenere 1 65 ; Etruria omuis 
suspecta in tumultum 1 69 ; *iuncta 
in armis fore visa est I 70; Etru- 
riam coniurare Philippus vidit 
I 77, 6; Etruria atque omnea 
reliquiae belli arrectae I 77, 8. 

Etrusci maximo gaudio bellum 
irritare I 67. 

Eumenes II {rex Pergami). Eumenen 
. . . prodidere Antiocho, post . . . 
miserrimum servorum efliecere IV 
09, 8. 



Contendit ad flumen Eitphraten 
{sc. Jjuculhis) IV 59 ; fontes eius in 
Armenia IV 77. 

Euri atque Africi superiactis flucti- 
bus II 56. 

L. Fabius Hispaniensis senator 

III 83 {sc. Sertorii); vide Hadria- 
nus. 

*Faesulani [inrtiperunt in castella 
Sullanorum p. 21]. 

C. Faunio veritatem Sallustius tri» 
buit 14. — *L. Fannius et Ma- 
gius *Fimbriana e seditione etc. 
II 78; [ad Sertorium missi p. 89 
— 90]; *tertio mense pervenere 
in Pontum II 79; [contra Ma- 
mercum in Mysia pugnat p. 116; 
ad jRomanos prodito Mithridate 
rediit p. 159]; *eum atque Metro- 
phanem . . . senatus perquirebat 

IV 2. 

Fimbriana e seditione II 78. 
Fiifidius, ancilla turpis, bonorum 

omniumdehonestamentum 155,22 ; 

Fufidius adveniens cum legioni- 

bus etc. I 108; [ad Baetim a 

Sertorio vincitur p. 4i]. 
*Fiirius [legatus Varinii bello fu- 

gitivorum p. 146]. 

Aulus Grabinius. Lege Gabinia 
Bithyniam et Pontum consuli 
datam V 13; [lex de bello piratico 
p. 195 — 96]. Pompeius *legis 
cupientissimus V 19. *Hx ora- 
tione Gabinii sunt V 21. 22. 

Insulas {fortunatas) decem milia sta- 
dium a Oadibiis sitas I 100. 

Tartessum . . . mutato nomine Gad- 
dir habent II 5. 

* Galatia [a Lucullo occupatap. 131]. 

Gallia. [In Gallia Narbonensi 
anno 77 Pompeius hiemavit p. 62, 
Metellus anno 76 p. 68]; Gallia 
superiore anno {sc. anno 75) Me- 
telli exercitum aluit II 98, 9; 
[anrM 74 Pompeius ibi hiemavit 
p. 124]; recepi Galliam, Pyre- 
naeum II 98, 5; *copiis integra 
II 33; *per omnem provinciam . . . 
grave pretium fructibus III 46. 
— Omni Gallia perdomita {sc. 
anno 51) I 11; ne ei Asiae Gal- 
liaeque vaderent e facultate 
II 93. — Cotta Galliam cite- 
riorem habuit H 98 D. — Per 

16* 



244 



Index II. 



concilium Gallorum 1122; Crixo 
et gentis eiusdem Gallis et Ger- 
manis III 96 D; duae Galliae 
mulieres . . . montem ascendunt 
IV 40. 

*L. Gellius Poplicola [consul 
anno 72 contra fugitivos mdle res 
[jessit p. 147; censor anno 70 
p. 173]. 

Gerniani renonibus corpus tegunt 

III 104; Crixo et gentis eiusdem 
• Gallis atque Germanis III 96 D. 
Geryonis filia Erytheia, mater No- 

racis II 4 {cf. p. 60). 
*M. Acilius Glabrio. Lege Ga- 

binia Bithyniam et Pontum con- 

suli datam V 13. 
Apud (xordiienos amomum etc. . . . 

gignuntur IV 72 ; \ihi hiemavit 

Lucullus p. 178]. 
Tib. Sempronii Gracchi mors 

erat initium civilis sanguinis 117. 
Graeciae dempsi grave servitium 

IV 69, 11; primum Graecorum 
Achillem III 69. 

*Grranicus [pugna ihi faeta p.116]. 
*Granius [princeps coloniae Pu- 

teolis a Sulla iugulatw p. 20]. 
*Gura [Tigranis frater Nisibim de- 
, fendit p. 179]. 

*M. Fabius Hadrianns [legatus 
Luculli Mithridaticos ad Cahiram 
vicit p. 159; Pontiim contra eosdem 
tutatus est p. 190]. 

Halys per Paphlagoniam fluit . . . 
Lydiae regna disiunxit a Persicis 
m 72. 

Quid a Pyrrho, Hannibale . . . de- 
fensum est aliud nisi libertas 
I 55, 4; iter aliud atque Hannibal 
patefeci II 98, 4. *Pelorum oc- 
cidit IV 29. 

Heraclea P o n t i c a. Naufragiis apud 
Parium et Heracleam IV 69, 14; 
[eo Mithridates ex naufragio con- 
fugit p. 131 ; a Cotta ohsessa 
captaque p. 131 et 159]\ *par in 
oppido festinatio et terror IV 16. 

*[Sardus lle,rc\i\.Q procreatus p. 60]. 

C. Herennius cum urbe Valentia 
et exercitu deleti II 98, 6 {p. 81). 
— Sullam consulem . . . tribunu.s 
plebis C. Herennius prohibuerat 

n2i. 

Metus Pompei Hiempsaleni in re- 
ernum restituentis I 53. 



L. Hirtnleius [Sertorii quaestor 
Domitiimi vicit p. 44, Manlium 
Ilerdae fudit p. 45, a Metello 
Italicae superatus p. 68, Segoviae 
interfectus p. 81] ; ut Hirtuleio in 
brachium tela venirent II 59. 

Hispaniae armis sollicitae I 77, 8; 
omne bellum Hispaniae II 98, 10; 
imperatores Hispaniae II 47, 6; 
Tartessum Hispaniae civitatem 
II 5; Sertorius tribunu^ militum 
in Hispania I 88 ; Hispaniam anti- 
quam eius patriam I 93; Lepi- 
dani in Hispaniam an Sardiniam 
perrexere I 83; hostisque ab Al- 
pibus in Hispaniam summovi 
II 98, 4; navibus in Hispaniam 
maturare Antonio placet III 5; 
ardebat omnis Hispania cite- 
rior I 85; Domitium ex citeriore 
Hispania arcessivit I 111; Hi- 
spaniam citeriorem ad inter- 
necionem vastavimus II 98 , 9 ; 
Metellus in ulteriorem Hispa- 
n i am regressus II 70 ; *per omnem 
provinciam I 107; de victis Hi- 
spanis tropaea constituit III 89 ; 
Hispani descrihuntur II 80; pe- 
cunia ad Hispaniense bellum 
data II 34. 

Hister vide Danuvius. 

Inclitae Honieri carminibus {sc. in- 
sulae fortunatae) I 101. 

Q. Hortensius [Dolahellam anno 77 
defendit p. 52; consul anno 69 
p. 177]. 

lacetania vide Lacetania. 
*iauiculus mons [proelium prope 

eum a Lepido ac Catulo commis- 

sum p. 22]. 
Primam lapydiam ingressus II 40. 
Primum lasonem . . . Aeetae ho- 

spitis domum violasse III 68. 
Iclinusa nomen Sardiniae insulae 

U 3. 
*IoIaus [ad Sardiniam vectus est 

p. 60]. 
Apud Ilerdam Manlius ah Hirtu- 

leio victus I 122. 
Recepi Galliam, Pyrenaeum, Lace- 

taniam, Indicetes II 98, 5. 
Insulae fortunatae descrihuntur 

1 100. 101 ; [a Sertorio appetuntur 

p. 39]. . 
Isaura vetus *ohsessa ac dedita 

II 87A et B; mox Isaura nova 



Index II. 



245 



legati venere II 87 B ; * Servilius 
. . . moenia eorum accessit II 87B ; 
* in iuga oppidi teli coniectus 
II 87D. — Isauri *describuntur 
[I 85. 86; *pugna eorum ctim Ser- 
vilio, deditio tumuUusque II 87 A 
— D ; recens domitos Isauros Pisi- 
dasque III 1. 

Oumis Italia finditur in duo pro- 
munturia IV 23; Italiae plana ac 
mollia IV 24; natura mollioris 
Italiae IV 26; litora Italia pro- 
pinqua IV 32; Italiae Siciliam 
coniunctam fuisse IV 26; bello 
sociorum omnis Italia animis 
discessit I 21; vasta Italia I 23; 
Lepido Italia pulso I 84; hostis- 
que in cervicibus iam Italiae 
agentis II 98, 4; victor uterque 
in Italiam venire potest II 98, 7; 
exeiritus et omne bellum in 
Italiam transgradientur II 98, 10; 
exercitu in Italiam deducto II 98 D ; 
Italiae maritima et provinciarum 
{se.plena liostium) II 47, 7 ; — curae 
pro 1 1 a 1 i c a gente 1 1 9 ; civitatem 
commeatibus Italicis oportunam 
m G. 

*Italica [Hispaniae ulterioris op- 
pidum; pugna ibi facta p. 68\. 

lulii vide Caesar, Salinator. 

Iiippiter. Curetes altores lovis 
III 14; lovem aut alium quem 
deum consultorem exsjjectatis 
III 48, 15; ad lovis mandem (?) 
inc. 26 ; [templum lovis Capitolini 
anno 69 dedicatum p. 177]. 

Hecepi Galliam, Pyrenaeum, Lace- 
taniam, Indicetes II 98, 5. 

D. Laelius, legatus Pompeii, ab 
Hispanis interfectus est II 31. 

Calpurnius cognomento Lanariiis 
Salinatorem occidit I 95. 

*Laugobrite [« Metello frustra op- 
pugnata p. 45}. 

Post defectionem sociorum et Latii 
I 22; sociorum et Latii magna 
vis civitate . . . prohibetur I 55, 12. 

*Lauro [victo ibidem Pompeio u/rbs 
a Sertorio diruitur p. 68]. 

Cn. Lentulus, patriciae gentis, cui 
oognomentum C 1 o d i a, n o fuit, le- 
gem . . . promulgavit IV 1 (sc. 
consul anno 7^); [a Spartaco de- 
victus p. 147]; eodem tempore 
Lentulus . . . locum defensum (sc. 



digressus est) III 106; [cemor 
anno 70, p. 173]. 

P. Lentiiliis Marcellinus quaestor 
in novam provinciam Curenas 
missus est II 43. 

M. A e m i 1 i u s Lepidus. Res M. Le- 
pido Q. Catulo consulibus gestas 
composui I 1; [i-es consulatu 
gestas tumultu^que ab eo eoncitatae 
p. 21 — 32]\ *oratio ad populum 
I 65; M. Aemilium consulem du- 
cem sequimini I 55, 27; uti Le- 
pidus et Catulus . . . proficisceren- 
tur (in Etruriam) I 66; Lepidum 
poenitentem consili I 68; Etrm-ia 
cum Lepido suspecta 169; *pru- 
dens senatus decretorum I 71; 
*ipsius verba I 72; * Philippi in 
Lepidum oratio I 77: nomine cita- 
tur Lepidus §2. 6. lipis). 14. 18. 
19, M. Aemilius § 3, M. Lepidus 
§ 22; * ipse exercitusgu^e descri- 
bitwr I 78; *Itoma decessit I 80; 
[Cosae victus in Sardiniam fugit 
p. 23]\ M. Lepido Italia pulso 
I 84; [res in Sardinia gestae, 
mors p. 62]; quibus senatus belli 
Lepidani gratiam fecerat III47. 

Mam. Lepidiis Livianus. Curio 
aetati concederet Mamerci I 86; 
[consulatus anno 77 p. 37]; tu- 
multus intercessit Bruto et Ma- 
merco consulibus III 48, 10. 

Leptasta rex Mauretaniae II 20. 

Lete oppidum bello Macedonico me- 
moratum I 133. 134. 

Lex Calpurnia vide Piso , l. 
Cornelia vide Lentulus, 1. Ga- 
binia vide A. Gabinius, 1. Li- 
cinia Mucia vide L. Crassus 
1. Terentia Cassia vide M. Lu- 
cullus, 1. Plautia vide Plau- 
tius. 

Licinii vide Crassus, Damasip- 
pus, Lucullus, Macer. 

Corsa nomine Ligus mulier II 1 1 ; 
[Ligures exordium Corsicae de- 
derunt p. 61; res Antonii contra 
eos gestae III 5]; cum Ligurum 
praesidia cessissent III 5; pro- 
fectus quidam Ligus inc. 3. 

*Liinaea flumen Hispaniae , cui 
nomen oblivionis est III 44. 

Unus constitit in agro Liicauo etc. 
ni 99 ; occultus ad Naris Lucanas 
pervenit III 98 B ; * lacus Lu- 
caniae describitur IV 38. 



246 



L. Licinius Lncullns. Proximi 
consules L. Lucullus et M. Cotta 
n 98 D ; [res consulatu gestae 
p. ii!5]; Lucullus quantis animis 
ierit in L. Quintium vidistis 

III 48, 11; *exercitum cohibuit 
in 19 ; [j-es hello Mithridatico 
gestae p. 115 — 17. 131. 158 
— 59]; *victoriam incruento exer- 
citu repoi-taturum se dicit UI 29; 
*turmam equitum . . . explorare 
iubet IV 4; *legiones arcessivit 

IV 5; *milites in ore ducis se 
ostentantes etc. IV 7; variis inter 
me (se. Mithridatem) atque Lu- 
cullum proeliis IV 69, 15; Lucul- 
lum fames fatigabat IV 8; tenuit 
LucuUus thesauros etc. IV 12; 
* milites liberalibus verbis per- 
mulcti ah eo IV 58; [hellum Ar- 
meniacum p. 177—79. 190—91]; 
*quam maximis itineribus . . . 
contendit ad flumen Euphraten 
IV 59; *a militibus civihusque 
vituperatur IV 70, 73; pecuniam 
Quintio dedit IV 71; *Clodius 
uxoris eius frater erat V 11; at 
Lucullus audito etc. V 14. — 
M. Terentius Lucullus. 
[Anno 70 praetor peregrinus p. 67 ; 
anno 73 consul p. 124; lex Te- 
rentia Cassia p. 124]; *ista fru- 
mentaria lege munia penusantur 
III 48, 19 ; [ Thraces suhegit p. 125] ; 
Moesos superat IV 18; [ad hellum 
Spartacium arcessitur p. 167]. 

Liisitaniae gravem civitatem 1114; 
mons praeceptus a Lusitanis 

I 105; [Sertorium ducem arces- 
sunt p. 44]; * descrihuntur I 106. 

Lntatiorum proles I 55, 3 (dictus 
est Q. Catulus); vide Catulus. 

Q. Marcium Regem per Lycaoniani 
in Ciliciam tendere V 14. 

Lyciae Pisidiaeque agros I 130. 

Lydiae regna disiunxit a Persicis 
{Halys) III 72. 

Macedouia plena hostium estll^?, 7; 
eodem anno in Macedonia C. Curio 

II 80; cum rege Macedonum Phi- 
lippo IV69, 5 ; bellum Persi Mace - 
donicum I 8. 

*C. Licinius Macer. [Tribunatus 
eius p. 124] ; oratio eius ad plehem 

III 48. 



Scriba Sertorii Versius et after scnba 

Maecenas III 83. 
* Maedi [ab Appio Glaudio impugnati 

p. 52]. 
*Maeotis [describitur p. 137 ; pisces 
in ea hiemant p. 136]; *trans 
stagnum usque ad flumen (sc. Ta- 
nain) Maeotici hahitant TII 75. 
*L. Magiusei Fannius Fimbriana e 
seditione etc. II 78 ; [legati Mithri- 
datis ad SeHorium p. 89 — 90]; 
*tertio mense pervenere in Pon- 
tum II 79. 

Mainercus quidam legatus Antonii 
a. 74 III 5; [eodem quidam no- 
mine eodemque anno in Mysia 
praetor p. 116]; vide Lepidus. 

Praemisso Manio legato III 6. 

*L. Manlius [Ilerdae ab Hirtuleio 
vincitur p. 45]. 

M. Claudius Marcellus. Servio 
Sulpicio et Marco Marcello con- 
sulibus {sc. anno 51 a. Chr.) 1 1 1 . 

Marcii vidv Philippus, Rex. 

C. Marius. [Bellum civile contra 
Sullam Sullanosque p. 9 — 11]; 
auxilium ipsos colonos orare 1 24 ; 
*in fuga in lenunculum piscantis 
incidit I 25; Mari Damasippique, 
nunc Lepidi satellites I 77, 7. — 
C. Marius filius invita matre 
consulatum adeptus I 35. Marius 
victus duplicaverat bellum I 36; 
[Praeneste obsidetur et interiit 
p. 11]. — M. Marius Grati- 
dianus. *Catilina liberis eius 
avunculus erat I 45; [a Catilina 
occiditwr p. 11]; ut in M. Mario, 
cuifractacruraetc. 144. — *M.Ma- 
rius [a Sertorio ad Mithridatem 
mittitur p. 90; a Lucullo capitur 
p. 131]. 

Aenum et Maroneam III 51. 

Bello Marsico magno usui fuit Sei- 
torius I 88. 

Montem . . . sacrum Matri magnae 
II 87D. 

Bx Mauritiania rex Leptasta . . . 
miserat etc. II 20; [res a Sertorio 
' ibidem gestae p. 39]; levi prae- 
sidio relicto in Mauritania 1 104; 
trans maria ex Mauritania vo- 
lucrum et ferarum . . . genera 
II 70; *Maurorum auxilia Ser- 
torii describuntur I 107. 

* Mellaria [Cotta ad eam a Sertorio 
victus p. 44]. 



Index n. 



247 



*C. Memmius [quaestor Pompeii 
CartJmgine nova obsessus p. Sl; 
proelio Saguntino occisus p 82]. 

*Menemachiis regem(sc. Tigranem) 
aversabatur V 16. 

Occupato propo Meofrigam?) quam 
tutissimo loco II 92. 

Si tu Mesopotamia, nos Ai-menia 
circumgredimur exercitum IV 69, 
•Jl; flescribitur IV 77. 78. 

Q. Metellns Celer. lussu Metelli 
Celeris I 135. — Q. Metellum, 
cuipostea Cretico cognomentum 
fuit , candidatum praetorium 
{anno 75) II 45 ; \constil anno 69 
p. 177). — Q. Metellus Pius 
\auxilio contra Marium vocatus 
p. iO]; *bellum {sc. Samniticum) 
desineret 1 28 ; [ad Sullam anno 83 
transit p. 11; res bello Sertoriuno 
gestae annis 79 — 77 p. 44 — 45, 
res anni 76 p. 68, anni 75 p. 81 
—82. 97, anni 74 p. 124 e<c.]; 
pecunia ad Hispaniense bellum Me- 
tello data II 34 ; Metellus numeri 
eorum gnarus I 110; *iIlo pro- 
fectus {sc. in Lusitaniam) I 112; 
*Diponen pugnando vicit I 113; 
*prope Conisturgim agit I 119; 
*laus eius Bomae corrumpitur 
II 15; Metello Cordubae hiemante 
(anno 77—76) II 28 ; Metello procul 
agente {sc. in ulteriore provincia) 
II 32; Gallia Metelli exercitum 
aluit II 98, 9; *pugna Segoviensi 
apud latera certos locaverat II 58 ; 
ut Metello in sagum tela venirent 
II 59; ut Metellus ictu tragulae 
sauciaretur II67; Metellus in vol- 
nere 1168; Metellus in ulteriorem 
Hispaniam post annum regressus 
etc. II 70; Metellus in ulteriore 
provincia III 45 ; reversus ex Hispa- 
nia *exercitum dimisit IV 49; 
[triumphum habuit p. 173]; * in- 
genium descrihitur 1116. — *L.Me- 
t e 1 1 u 8. [Res p)\pr. in Sicilia gestae 
p. 173; consul anno 68 mortuus 
p. 179]. 
Metrophanes promeruit gratiam 
Mithridatis III 22; [contra Ro- 
manos in Mysia pugnat p. 116]; 
eum (sc. Fannium) atque Metro- 
phanem senatus . . . perquirebat 
IV 2. 
Midas rex Dardanorum IH 61. 
{Daedalus) Miuouis iram atque opes 



fugerat II 7; Cares victi a Minoe 
in 15. 

* Mintnrnae [ibi Marius captivus 
versatus est p. 10]. 

Mithridates. *Begnum ah Arta- 
baze conditum II 73; Mithridates 
regnuni ingressus matre interfecta 
II 75; fratrem sororemque occidit 

II 76; [in Asiam invasit p. 9; 
a • Sulla victus p. 11] ; ferocia 
regis Mithridatis in tempore 
bellaturi I 32; Mithridates in 
latere vectigalium nostrorum 

I 77, 8; exercitus ob nimias opes 
Mithridatis aluntur II 47 , 7 ; 
Magius et Fannius regi . . . graves 
carique erant II 78 ; multo celerius 
spe Mithridatis II 79; Metro- 
phanes promeruit gratiam Mithri- 
datis III 22; [foedus cum Sertorio 
factum p). 89 — 90] ; bellum Mithri- 
daticum p. 115—17. 131. 158 
— 59]; *exercitus eius describitur 

III 20. 21; *ad Cyzicum perrexit 
IH 26; egressus angustias Ponti 

III 53; *castra regis succedere 

IV 4; regis cura machinata fames 
IV 8; * in fuga Cabirensi ipse 
fiebat anceps IV 9; [in Armenia 
exceptus a Clodio exposciturp. 177 ; 
pugnam dissuadet ibid. ; res una 
cum Tigrane contra Bomanos 
gestae p. 178.190 — 91]; *epistula 
ad Arsacem scripta IV 69 ; rex 
Mithridates regi Arsaci salutem 

IV 69 , 1 ; Ponti agros invasit 

V 1 ; *vulneratur ac curatur V 6, 7 ; 
Mithridates corpore ingenti etc. 

II 77; describitur H 72. 74. V4. 5; 
Mithridatem . . . persequantur cum 
imaginibus suis III 48, 18. 

* Mithrobarzanes [a Bomanis victus 

p. 177]. 
Moesia a Lucullo superata IV 19. 
Plebes . . . niontem sacrnm et 

Aventinum iusedit I 11. 
*(M?) Mummius [Crassi legatus 

p. 165]. 
Mutiua 1 79 ; [ibi Brutus a Pempeio 

captus occisusque p. 22]. 
Neque propinquae civitates MntU' 

durei {in Hispania) II 93. 
{Bithynia) prius Bebrycia dicta, 

deinde Mygdonia III 70. 

Narbone per concilium Gallorum 
H22. 



248 



Index II. 



Spartacns occultus ad Naris Lu- 
canas . . . pervenit III 98 B. 

Per Nicoinedem bello lacessive- 
runt IV 69, 10 (sc. Mithridatem)- 
Nicomedem Bithynia expuli IV 
69, 11; [anno 75 mortuus est in- 
testatus p. 891 i Nicomede mortuo 
IV 69, 9. 

*Nicoiuedia [*6t Mithridates hiema- 
vit p. 117]. 

Histri proxima Nilo magnitudo 

III 80. 

*Nisibis [aLucullo expugnata 179; 

ihi hiemavit p. 191]. 
*Norax [Hermis et Erytheiae filius 

ad Sardiniam venit p. 60]. 
*C. Norbanus [consul anni 83 a 

Sulla victus p. 11 et 38]. 
*Nuinidia [bellum a Pompeio ibi 

gestum p. 12]. 
Cum filius Nysa, quam reginam 

appellaverat, genitus haud dubie 

esset IV 69, 9. 

Omni Gallia inter mare nostrum 
et Oceauum 1 11; ad occidentem 
pergentibus finem Oceanus fecit 

IV 69, 17; immanis formas e 
finibus Oceani appulsas I 107; 
fugani in Oceani longinqua agitat 
Sertorius I 102. 

M. Octayius Cn. f. Idem fecere 
Octavius et Q. Caepio (sc. exti- 
terunt contra legem frumentariam) 
I 62. — *Cn. Octavius Cn. f 
[consul anno 87; Cinnae obstitit 
necatusque est p. 10]. — Cn. Octa- 
vius M. f. [consul anno 76 p. 67]; 
Octavium mitem et captum pedi- 
bus II 26. — L. Octavius et 
C. Cotta consulatum ingressi, 
quorum Octavius languide et in- 
curiose fuit II 42 ; plebes . . . se- 
cuta ad Octavi domum II 45; 
Ciliciam Octavius (sc. provinciam 
adeptus est) II 98 D; [mortuus est 
vere anni 74 p. 115]. 

*Q. Lucretius Of ella [Praeneste 
obsedit p. 11]; ibi obsidium cepit 
per Catilinam I 46. 

* Oltliacus (?) proditiunis conatum 
in L. Lucullum suscepit p. 158]. 

Ad Olympum atque Phaselida 
I 129; *situs montis describitur 
I 130. 

P. Opyius [qumstor Cottae p. 131] ; 
Oppius pugionem expedire conatus 



impeditur III 59; *eius opera 
non usurum (dicit Cotta) eumque 
dimittit III 60. 
Cn. Aufidius Orestes. Deditionem 
per nuntios Orestis cognitam 

II 41; [consul anno 71]. 
Oriou. Ortus eius inc. 19. 
*Oroauda oppidum Isaurorum a 

Servilio expugnatum p. 90]. 
Ostia a praedonibus direpta V 18. 
Otus gigas in Creta insula, ex quo 

campi Otii III 13. 

Omnibus citra Faduui I 20. 

M. Lollius Palicauus, humili loco 
Picens IV 43; [contimiem habuit 
redeunti Pompeio p. 172]. 

In Famphyliaui se receperat {sc. 
vel diix vel cJassis praedonum) 

I 128. 

Faplilagouia. Tios urbs in eadem 
sita III 71; per hos Halys fluit 

III 72. 

Naufragiis apud Farinm et Hera- 
cleam militum optimos . . . amisi 

IV 69, 14. 

Felorus, promunturium Siciliae, 
dictum a Peloro, Hannihalis 
gubernatore IV 29. 

M. Ferperna. [Socius et administer 
Lepidi m Hispaniam proficiscitur 
p. 62; ad Sertorium se applicat 
p. 68; Valentiae a Pompeio vin- 
citur p. 81]; *fiduciae nimius 

II 53; Perpernae vera est ae.sti- 
manda {virtus?) II 55: Calem op- 
pidum cepit III 43; [coniuravit 
in mortem Sertorii p. 142; bellum 
adpostremum cumPompeio gestum 
p. 143] ; medius inter Tarquitium 
et dominum Pei-pernam {sc. discu- 
buit) III 83 ; Perpernam cognoscit 
mulio III 85. 

Bellum Fersi Macedonicum I 8; 
Persen Philippi filium acceptum 
in fidem . . . insomniis occidere 
IV 69, 7. 

Halys . . . Lydiae regna disiunxit a 
Fersicis III 72. 

Cui regnum Fcrsidis inclitis divi- 
tiis est IV 69, 19. 

Ad Olympum atque Phaselida 1129. 

Quid a Pyrrho, Hannibale Fhi- 
lippoque et Antiocho defensum 
I 55, 4; Romani cum rege Mace- 
donum Philippo bellum sumj)sere 



ludex II. 



249 



IV 69, 5; mox fracto Philippo IV 
09, 6; Persen Philippi filium IV 
69, 7. 

*L. Marcius Fhilippiis [princejJS 
senatus, contra Lepklnm extitit 
p. 22]; *aetate et consilio ceteros 
anteibat I 75; *oratio in senattt 
Jiabita 1 76. 77. 

Palicanus humili loco Picens IV 43 ; 
Spartacus Picentinis, deinde 
Eburinis iugis ad Naris Lucanas 
. . . pervenit III 98 B. 

Lyciae Pisidiaeque agros I 130; 
recens domitos Isauros Pisidas- 
que III 1. 

C. C a 1 p u r n i u s Piso. [Crimen am- 
hitus p. 179]; pepigit a C. Pisone 
IV 81; [consul anno 67 p. 191; 
contra legcm Gahiniam extitit 
p. 195; lex de amhitu p. 196; tu- 
niultu Coi-neliano petitu/r p. 197]; 
*manum in os {sc. Pisonis) inten- 
deus V 27. 

■' Plaiitiiis. [Lex de reditu Lepidano- 
rum p. 121]. 

Cn. Poinpeius Magnus. [Ad Sul- 
lam anno 83 transit p. 11; anno 82 
Carbonem cepit atque interfecit 
p. 11 — 12]; Numidicum bellum 
excitabat metus Pompei victoris 
I 53; *lex de reditu eius II 21; 
[contra Sertorium mittitur p. 62; 
res Laurone gestae p. 68; res 
anni 75 p. 81 — 82 et97 ; res anno 74 
gestaep. 124] ; postquam Pom^eius 
. . . adventare compei'tus est (sc. 
in Vaccaeorum fines) II 92; Vac- 
caei inter illum {sc. Sertorium) 
Pompeiumque fluxa pace dubita- 
verant II 93; Pompeius aliquot 
dies castra stativa habuit II 93; 
dein tamen Pompeius quadrato 
{sc. agmine procedit?) II 93; *Ti- 
turium in Celtiberia hiemem 
agere iussit II 94; *argentum mu- 
tuum arcessivit II 97; *epistula 
ad senatum scripta U 98; consules 
. . . litteris nuntiisque Pompei gra- 
viter perculsi II 98 D ; [victo Per- 
perna Hispaniam subegit p. 143] ; 
*tropaea in Pyrenaei iugis con- 
stituit in 89; [ad hellum Sparta- 
cium arcessitus reliquias fugitivo- 
rum oppressit p. 167; Bomam 
revertifur p. 172; consid anno 70, 
res inconsulatu gestaep.173] ; diife- 
runt vos in adventum.Cn. Pompeii 



III 48, 21 ; Pompeium tantae glo- 
riae adulescentem . . . auctorem 
fore tribuniciae potestatis III 
48, 23; *volentia plebi facturus 
habebatur IV 42; *magnam exor- 
sus orationem IV 44 ; oratione ex- 
posita extant IV 45 — 47 ; * Crassum 
adiuvit sui cultorem expectans 

IV 48; *Crassus obtrectans col- 
legae IV 51; [lcge Gabinia contra 
praedones missus, resque lioc hello 
gestae p. 195 — 196]; *cupientissi- 
mus legis V 19; ex oratione Pom- 
peii est V 20; *celebritatem nomi- 
nis timentem V 21 ; si in Pompeio 
quid humani evenisset V 24; *eo 
redeunte domum V 26; *descri- 
hitur II 16 — 19; Pompeius simi- 
lem fore se credens Alexandro 
regi III 88. 

Pontus {mare). [De situ Ponti 
p. 134 — 138]; angustiae Pontici 
oris dilatant se apud Sigeum 
m 62; *descrihitur m 63 — 67; 
ipsum mare Ponticum dulcius 
quam cetera m 65; vis piscium 
Ponto erupit m 66; *eim angu- 
stias egressus {sc. Mithridates) 
III 53. — Pontus {regnum). 
Ponti regni conditor Artabazes 
II 73; legati tertio mense per- 
venere in Pontum II 79; Bithy- 
uiam et Pontum consuli datam 
V13. 

*Praecia [amica Cethegi, LucuUo 
parat provinciam p. 115]; descri- 
hitur III 18. 

Praeneste [cum Mario iuvenc oh- 
sidetur, dein capiturp. 11]; Ofella 
apud Praeneste locatus I 37. 

Ptolemaeus Alexander. Ptole- 
maeus pretio in dies bellum pro- 
latans IV 69, 12. — Ptolemaeus 
Apion defunctus vita popidum 
Romanum heredem fecerat I 10; 
Curene . . . mortui regis Apionis 
testamento nobis data II 43. — 
Ptolemaeus Soter U. Mithri- 
datem ea, quae accidere, testatum 
antea Cretensis et regem Ptole- 
maeum IV 69, 10. 

Amisso Publio legato inc. 5. 

Unus . . . quarus loci nomine Pnbli- 
por III 99. 

Puni. Et Poeni ferunt 11114; vide 
Tyrii. Discordiarum finis fuit se- 
cundum bellum Punicum \ 11; 



250 



Index 11. 



remoto metu Punico I 12; semi- 
ruta moenia . . . manus Punicas 
ostentabant II 64. 
Recepi Galliam, Pyrenaenm etc. 

II 98, 5 ; tropaea in Pyrenaei iugis 
constituit III 89. 

Quid a Pyrrlio . . . defensum est aliud 
nisi libertas I 55, 4. 

L. Quiutius [tribunus adversus Lu- 
cullum egit p. 116]; Lucullus quan- 
tis animis ierit in L. Quintium 

III 48, 11; Lucullus pecnniam 
Quintio dedit IV 71; \tamen Lu- 
cullo adversarius p. 191] ; *descri- 
bitur III 17. 

Quirites I 55, 1. 7. 10. 27; II 47, 1. 
4. 6. 13; III 48, 1. 9. 15. 16. 24. 

Q . M a r c i u s Rex. [ Consul anno 68 
p. 179; Lucullo in Cilicia suc- 
cessit p. 191]:, Q. Marcium Regem 
pro consule . . . in Ciliciam ten- 
dere V 14; *ille militum volun- 
tatem causatus V 15. 

*Rliegium [describitur p. 166]. 

Omni Gallia cis Kheuum atque 
inter mare nostrum et Oceanum 
perdomita I 11. 

*Bhyndacus [pugna ad eum facta 
p. 116]. 

Boma. *Vacuam hominibus mili- 
tari aetate Samnites aggrediuntur 

I 40 ; Varinius . . . Thoranium Ro- 
mam miserat III 96 A. 

Komanus. Res populi Romani 
. . . gestas 1 17; de libertate populi 
R. pactum I 26; populus Rom., 
paulo antea gentium modera- 
tor etc. I 55, 11 ; iudicium omnium 
rerum, quod populi R. fuit 1 55, 24 ; 
populus R. liberos suos ad bel- 
lum misit II 98, 2; Romani ge- 
neris disertissimus I 4; res Ro- 
mana plurimum imperio valuit 
1 11 ; indigna Romano imperio 

II 70 ; qua R. esset imperium III 2 ; 
qua imperium R. est III 80 ; manus 
conserentis inter se Romanos 
exercitus I 55, 19; Romanus 
exercitus remotus in Vascones est 
II 93; Cottam, Romanum du- 
cem rV 69, 13; ultra Romanum 
ac mortalium etiam m o r e m 
II 70; Romani II 87A,D, III 42, 

IV 69, 2. 5. 15. 17. 20; ^nobis pri- 
mae dissensiones fuere I 7. 



Ji 



Scaevus iste Romulus 

Sulla) I 55, 5. 
*L. Roscius \legis Gabiniae adver- 

sarius p. 196]. 

Sacriportus. Ibi Marius iwvenis 
vincitur I 35. 

*Saguntum. {Proelium ibi factum 
p. 82]; Saguntini fide atque 
aerumnis incliti II 64 ; Saguntium 
{gen. plur.) II 65. 

Saiinator in agmine occiditur 1 96. 

Duo promunturia Bruttium et Sal- 
leutinum IV 23. 

*C. Sallustius Crispus. Nos in 
tanta doctissimorum copia I 3; 
neque me movit a vero I 6; stu- 
diis corruperant me(?) inc. 27. 

* Salona [a Cosconio capitur p. 69]. 

Samnites \a Metello etiam a. 87 
impugnantur p. 10; Romam ag- 
gressi et a Sulla victi p. 11] ; Sam- 
nitium (mentio facta bello civili) 
I 39. 

Persen apud Samotliracas deos 
acceptum in fidem IV 69, 7. 

Sardinia. \Describitur p. 60 — 61] ; 
*praedixero positum insulae II 1; 
Sardinia in Africo mari etc. II 2; 
Aristaeus ad Sardiniam trans- 
itum fecit II 6; Troiani in Sardi- 
niam deducti II 8; [Lepidus in 
Sardiniam fugit p. 23\ Lepidani 
in pispaniam an Sardiniam I 83 ; 
\herba Sardonia describitur 
p. 61; Sardus insulam occupavit 
eique nomen dedit p. 60]. 

*Sarmatae [enarrantur p. 137]. 

L. Apuleius Saturninus. Satur- 
nini olim . . . , nunc Lepidi satel- 
lites I 77, 7. 

*L. Cornelius Scipio. \Consul 
anno 83 p. 38]\ *exercitus eitts 
Sullae traditur I 34 (p. 11 et 38). 
— *Scipio Aemilianus \filius 
M. Lepidi Albae a Pompeio captus 
occisusque p. 22]. 

Tarrulae Scirtoque, pessimis ser- 
vorum I 55, 21. 

Scyllam saxum . . . appellant etc. 
IV 27. 

Scythae nomades tenent III 76; 
Pontus speciem efficit Scythici 
arcus III 63. 

*SegOTia \pugna ibi facta p. 81]. 

Cui Seleucea, maxima urbium, est 
IV 69, 19. 



Index II. 



251 



*L. SeptiiiiiiiH quasi formidine atto- 
uitus 1 1^6. 

ii. Serloriiis. *Togain paludamento 
mutavit I 87; *res in Hispania 
(jestae I 88 ; *ei vehementer gratu- 
labantur I 89; \res hello civili 
(jestae p. 38 — 39\ ; *cuius adversa 
voluntate colloquio permisso I 91 ; 
*verba ad Marium I 92; *ad Hi- 
spanos 1 93; *Hispanis percarus 
fuit I 94 ; [errores eius p. 391^ ; Ser- 
torius neque erumpere navibus 
(potuit) I 99; *ad insulas fortti- 
natas fuyere parat I 102 ; [a Ltisi- 
tanis- in Hispaniam vocatus p. 44 ; 
hellum adversus Momanos gestum 
a. 80 — 77 p. 44 — 45; res anno 76 
gestae p. 68, res anni 75 p. 81 — 82] ; 
Sertorius praesidio relicto (m 
Lusitaniam transgreditur) I 104; 
*sperat pugnam pro omine futu- 
ram I 109; Sertorius in murum 
attoUitur I 126; [Perperna cum 
Sertorio se sociavit p. 63]; Lati- 
rone a Sertorio insidiae positae 
erant 11 29; impetum Sertorii 
sustinui 11 98, 5 ; Sertorius vacuus 
Iiieme (se. a. 76) II 35; Sertorii 
per montis fuga II 47, 6; *ad- 
hortattir milites II 61 ; regressus 
Sertorius instruere pugnae suos 
II 66 ; [foedus cum Mithridate fac- 
ttim p. 89 — 90]; *Vaccaei inter 
illum Pompeiumque dubitaverant 
II 93; itemque Sertorius movit 
se II 93; Hispaniam . . . nos aut 
Sertorius vastavimus II 98, 9; 
quaestio facta ad Sertorium per- 
vehi III 5 ; [condicio Sertorii anni 74 
ifietmte p. 122; res annorum 74 
et 73 p. 124; postremae eius res 
moi'sque p. 142]; *cavere impe- 
ratorem a Celtibero III 82; Ser- 
torius inferior in medio (sc. discu- 
buit) III 83; Sertorium et reliquias 
exulum persequantur cum imagi- 
nibus suis III 48, 18; *faeies eius 
describitur I 88; *ingenium illu- 
stratur I 90. 117. 118; belli gerendi 
eius ratio II 89. 90; scriba Ser- 
torii Versius III 83. 

P. Servilins Isauricus. [Contra 
Cilices mittiturp. 20; bellumpirati- 
cum p. 51 ; hellum Isatiricump. 90] ; 
Servilius . . . prior transgressus 
I 127; Servilius prudens ferociae 
hostium II 87 B; Servilius futilem 



deditionem ratus etc. II 87 D. — 
Servilius Caepio vide Caepio. 

Italiae Siciliam coniunctam fuisse 
IV 26; Bruttittm ad Siciliam ver- 
gens IV 25; asperitas et altitudo 
Siciliae aestum relidit IV 26; 
Daedalum ex Sicilia profectum 
II 7 ; [M. Antonius insulam vasta- 
vit p. 108 ; res a L. Metello ibidem 
contra praedones gestae p. 173; 
fretum Siculum descrihitur p. 166]. 

L. Sicinins. [Turhae ah eo concitatae 
p. 67]; Cu/rionem Burbuleium ap- 
pellabat II 25; actione desistere 
coactus est II 27; L. Sicinius pri- 
mus de potestate loquiausus . . . 
circumventus erat III 48, 8; *de- 
scribitur II 23; [de praenomine 
eitis cf. Proleg. p. 77 adn. 7]. 

*Sigeum. Ihi angustiae Ponti se 
dilatant III 62. 

Fugitivi in silva Sila fuerunt IV 33. 

*Sinope [a Lucullo expugnatur 
p. 159]. 

*L. Cornelius Siseuna, fortasse in 
prooemio laudatus I 2. 

Q. Spartacus. Princeps gladiato- 
rum III 90; [hellum fugitivorum 
p. 146—147, 165 — 167]; *fugi- 
tivos adJwrtatu/r III 93; *consilia 
exponit III 96 A. B; *armari illos 
iubet III 100. 101; Gallis atque 
Germanis . . . cupientibus, contra 
Spartaco — — III 96 D ; quae 
Spartacus nequiens prohibere III 
98 C; *haud impigre occiditur 
IV 41. 

*Stobi, oppidum Macedoniae bello 
Dardanico laudatum II 36. 

Castra hostium apud Sucronem 
capta II 98, 6 ; [pugna ipsa p. 81]. 

L. Cornelius Sulla. [In Asiam 
misso provincia lege Sulpicia au- 
fertur p. 9; bellum eivile annortim 
88 — 87 p. 9; Mithridatem vicit 
p. 11; res heJlo civili ab anno 87 
ad 79 gestae p. 11 — 12]; Sulla 
suspectis rebus ferociaque Mithri- 
datis I 32; Scipionis exercitus 
Sullae datus est I 91; ut Sullae 
dominatio desideraretur 131; eum 
Mario Praeneste j^ugnavit I 35; 
* ei obviam iretur Sertorius 
monuit 1 92 ; * proscriptorum hona 
vendidit I 49; *agros militihus de- 
dit 1 50; Sullam consulem de 
reditu (sc. Pompeii) legem feren- 



252 



Index II. 



tem II 21; pecunia, quam Sulla 
emptoribus bonorum remiserat 
IV 1; *oratio Lepidi in Sullam 
I 55, qua nomine laudatur § 1. 7» 
16. 19; Sullae dominationem queri 
non audebat (Caesai-) I 57; Sul- 
lam dictatorem uni sibi (sc. Pom- 
peio) descendere equo etc. V 20; 
\mors eius p. 20—31] • Sulla mor- 
tuo, qui scelestum imposuerat 
servitium III 48, 9 ; hoc a SuUa pa- 
ratum servitium III 48, 1; {Fiin- 
hriani) regi per odium SuUae 
graves carique erant II 78; in- 
genium et mores describuntur 
I 58 — 61; ut Sullani fugam com- 
ponerent I 41. 
P. Snlpicius Rufus \legem tulit, ut 
auferretur SuUae Asia; ab illo 
occisus p. .9]; Saturnini olim, post 
Sulpicii satellites I 77, 7. — Ser- 
vio Sulpicio et Marco Marcello 
consulibus I 11 (sc. anno 51). 

Repente visus lenire Tag^iis I 115. 

Amazones a Tanai flumine . . . di- 
gressae III 73; *usque ad flumen 
{Maeotici incolunt) III 75; [trans 
Tanain Sarmates habitant p. 137]. 

Aegrotum Tareiiti collegam (Servi- 
lius reliquit) I 127. 

Metus a Tarquiuio et bellum grave 
cum Etruria I 11. 

Redarguit Tarquitius {epistulam 
Celtiberi) III 81 ; * cavere impera- 
torem iussit III 82; medius inter 
Tarquitium et dominum Perper- 
nam III 83. 

Tarrhi, Sardiniae urbs bello Lepi- 
dano dicta II 12. 

Tarrulae Scirtoque, pessimis ser- 
vorum I 55, 21. 

Tartessum, Hispaniae civitatem 
etc. 11 5; \lianc Norax incoluerat, 
anteqaam in Sardiniam pervenit 
p. 60]. 

Omnium ferocissimi Achaei atque 
Tauri sunt III 74. 

Charybdis . . . illata navigia Tauro- 
menitana ad litora trahit IV 28. 

Flumen Clurda Tauro monte de- 
fluens II 84 ; *describitur II 82 (83 '?) ; 
Antiochus omni cis Taurum agro 
spoliatus IV 69, 9; \per Taurum 
primus perrexit Bomanorum Ser- 
vilius p. 90]. 

*Tinedos \pugna ibi facta p. 153]. 



Terentunorum accifcu quaestit 

III 5. 

Terentii vide Lucullus, Varro. 
Termestinorum agros invasere II 95. 
* Tliemiscyra \a Lucullo oppugnata 

p. 131]; campi Themiscyrei, 
quos habuere Amazones III 73. 

Varinius . . . quaestorem suum C.TIio- 
ranium Romam miserat III 96 A ; 
\a Spartaco victus p. 146]. 

*L. Thorius Balbus [legatus Me- 
telli a Sertorio occisus p. 44]. 

*TLracia [belhim a Lucullo in ea 
gestum p. 125]. 

*Tliurii \a fugitivis diripiuntur 
p.l46; ibidemhiemem agunt p.l65] ; 
*ad oppidum ire contendunt IV 20. 

Tigranis regno integro IV 69, 16; 
abnuente Tigrane, qui mea dicta 
sero probat IV 69, 13; \legatio 
Claudii ad eum p. 177 ; res bello 
adversus Lucullum qestae p. 177 
—178. 190—191]; *insoIens vera 
accipieudi IV 57; *anxius animi 

IV 68 ; imprudentiam Tigranis pro 
victoria ostentant IV 69, 15 ; Ar- 
sacis ira in Tigranem recentis 
belli IV 69, 3 ; * Menemachus regem 
aversabatur V 16. 

* Tigranocerta \obsessa a Lucullo 

p. 177 — 78; pugna ibidem facta 

p>. 178]. 
Tigris. Fontes eius in Armenia 

I V7 7 ; [a Lucullo transiectus p.l77]. 
Tios soli gentisque Paphlagonum 

m 71. 
Titurium legatum in Celtiberia hie- 

mem agere iussit {sc. Pompeius) 

11 94. 
*L. Trebellius \Iegi Gabiniae ad- 

versatur p. 195]. 
*C. Valerius Triarius \cum Le- 

pido in Sardinia pugnat p. 62; 

classi Luculli praeficitur p. 131; 

ad Tenedum Ponticas naves delet 

p. 158; clades Zelana resque in 

Ponto gestae p. 190 — 91]. 
Troia. Diruta urbe Troiani Sar- 

diniam petierunt II 8 ; Troia etiam 

Dardania dicta III 61. 
Inter flumen Turiam, quod Valep- 

tiam . . . praeterfluit II 54; proe- 

lium apud flumen Turiam 11 98, 6 

{p. 82). 
Tartessum . . . Tyrii mutato nomine 

Gaddir habent 11 5. 



Index II. III. 



253 



Ucurbis Hispaniae ulterioris oppi- 
dum in hello Sertoriano memora- 
tum 1 123. 

Quaestor C. Urbiniis aliique . . . ad 
cenam (MeteUum) invitassent 11 70. 

*Vaccaei describuntur 11 91. 92; *a 
Pompeio obsessi, exempti a Ser- 
torio n 92. 93. 

Turia Valeutinm parvo intervallo 
praeterfluit II 54 ; Herennius cum 
urbe Valentia et exercitu deleti 
II 98, 6 {p. 81). 

■ Valerius Flaccus [contra Mithri- 
datem missus p. 11]-. praedatores 
Valeriani III 33; legiones Vale- 
rianae describuntur V 9, 10; legio- 
nes Valeriauae comperto . . . sese 
missos esse V 13; [deficiunt a 
Pompeio p. 191\. 

P. Variuins Glaber. Bes adversus 



fugitivos gestae III 96 {p. 146); 

nomine laudatur III 90 A. B. C. D. 

98 B. 
M. Terentius Varro \2)ro qum- 

store Pompeii p. 82, cf. comm. ad 

fr. 1169] ; haec postquam Varro . . . 

audivit II G9. 
liomanus exercitus remotus in Va- 

scoues II 93; [ibi hiemavit Pom- 

peius p. 97]. 
C. Verres litora . . . firmavit IV 32 ; 

*suspectus societatem cum latro- 

nibus composuisse IV 53 ; [a Cice- 

rone accusatur p. 173]. 
Scriba Sertorii Versius III 83. 
*Vesuvius. [Fugitivi in eo obsessi 

p. 146] ; * Clodius radicem montis 

accessit III 92. 
Vettius Piceus I 55, 17. 
Appius a Cotta Volscioque impe- 

ditur III 69. 



III. 

Index verborum. 

Eae voces, quas non nisi coniecturis assecuti sumus, vel eae, quae ex 

scriptorum tantum excerptis in enarratione appositis Sallustio vindicavimus, 

asterisco insisrnes sunt. 



a, ab. De locis: a tergo II 30 ; pro- 
cul ab domo IV 69, 16; propius 
est ab eo statu I 77, 10; haud 
longe a loco illo III 6; murum 
ab angulo ad paludem II 107 ; ab 
Alpibus in Hispaniam summovi 
II 98, 4; decem milia stadium a 
Gadibus sitas I 100. — De tem- 
pore:a\) adulescentia III 23 ; 47, 4 ; 
98, 1; III 88; a pueritia II 88; a 
principio I 11; 77, 6; IV 69, 17; 
a principio urbis 18. — Cum 
verbis passivis: I 23; 55, 12; 
77, 1 bis. 7; 105; II 29; 47, 11; 
91; 92; 98, 2. 9.D; III 8; 24; 48, 
1 bis; 59; 96 A. C; 98 C; IV 69, 6. 
8.9.16; 77. — Nomine a vobis ac- 
cepto II 98, 4; cavere impera- 
torem a Celtibero III 82; a qui- 
bus potuit pecunias coegit II 80; 
a ceteris deerravit IH 8; a 
Pyrrho . . . defensum I 56, 4; a 
ceteris digredientem aj). Isid. 



p. 62; a Tanai digressae III 73 
ab armis d i m i 1 1 i t III 60 
disiunctis ab eo hostibus II 93 
simil. III 6; Lydiae regna disiunxit 
a Persicis III 72; Cappadocia ab 
Armenia disiungitur IV 69; dis- 
iunctum ab imperio eorum IV 
69, 10; quid ab illis expectas 
IV 69, 10; me movit a vero I6; 
a rege Bithyno Bithynia nuncu- 
pata III 70; pepigit a Pisone 
IV 81; gratiam ab eo peperisse 
I 77, 5; prohibens a navibus 
III 5; ab externis rapta I 55, 6; 
repulsus a Lete oppido I 134; 
a populationibus retinebat II 
87 C; a patribus plebes seces- 
sisset III 48, 1; separatae a 
viris II 92; a repetenda libertate 
terremini I 55, 6; arma ab ex- 
ternis in nosmet versa I 65,19. 
— Discessio plebis a patribus 
I 11; metus a Tarquinio I 11; 



254 



Index III. 



illi a vobis pacem, vobis ab illo 
bellum suadet I 77, 18; incu- 
riosam ab araiis IV 36; integer 
a populi sufFragiis I 86; libera 
ab auctoribus patribus suffragia 
11148,15; quietam a bellisll5; 
vacuus a curis III 3. 

Plebes abalienata fuerat II 47 A. 

Abdita a dominis III 98 C. 

*Abireiit fortasse suppl. III 98 A. 

Abiuiente Tigrane IV 69, 13; nibil 
abnuendo proficiunt II 92 ; ea pau- 
cis abnuentibus I 137; nihil sibi 
abnuituros I 50; labores nequi- 
quam abnuitis II 47, 14. 

^Abruptum hoc nomine nuncupa- 
tur, Isid. et lustin. p. 166. 

Absolvit cura tam parva res III 
48, 19; paucis a. I 4. 

Quos ignavia armis abstinuit IV 
69, 12; quia tergis abstinetur III 
48, 26. 

Absit periculum III 48, 18; nihil 
abest ad subvertendum imperium 

I 77, 8; fugitivos longe (abesse) 
III 96 C ; in absentem me III 98, 1. 

Abunde libertatem rati III 48, 26. 
Abutitur vestra socordia I 77, 11. 
Ac vide atque. 
Moenia eorum . . . accessit II 87 B; 

radicem montis a. III 92. 
Proelium accendere II 59; ex quo 

omnes discordiae accensae 177,14; 

accensum praemiorum spe III 49 ; 

qiiis rebus accensa iuventus II 92. 
Uti quisque acciderat II 87C; {pro- 

prio sensu, cf. lug. 88 et 107); ea 

quae accidere IV 69, 10; quod- 

cumque accidit III 48, 28. 
Accipio. Nomine imperii accepto 

III 98, 4 ; accipite otium cum ser- 
vitio I 55, 25 ; societatem accipiet 

IV 69, 4 ; insolens vera accipiendi 
IV 57 ; acceptum in fidem IV 69, 7-, 
castella in deditionem acciperent 
III 58; id dono datur atque acci- 
pitur 11 47, 5. 

Terentunorum accitu quaestio facta 

III 5. 
Accolae appellant IV 27. 
Toga amiculo ei erat accumbenti 

II 70. 

Multi volentes accurrere II 71. 
Acres invaduntIV76; armahabent 

acerrima IV 68, 20; tanto bellum 

acrius erit I 77, 17. 
Praeda civilis acerbissima I 55, 24 ; 



acerbissimas poenas solvunt IV 
69, 12. 

Duplici acie III lOG ; dubitavit acie 
Qjenet.) pars I 41. 

Ut actione desisteret 11 27. 

Actuaria navigia II 90. 

Ad. De loco: Ab angulo ad palu- 
dem II 107; usque ad flumen 
III 75; ad Olympum 1 129; ad Co- 
rycum I 131 ; ad lovis inc. 26. — 
I)e tempore: ad hcic tempus 
III 74; ad id temporis(?) III 98 A; 
ad bellum Persi Macedonicum I 8 ; 
ad postremum I 12; ad postre- 
mum usque I 77, 12. — Cum 
verbis de loco: ad se adven- 
tare III 98 D; ad medium quasi 
attollitur I 126; concessere 
. . . ad vos III 48, 7 ; ad eum con- 
currere I 77, 7; contendit ad 
flumen Euphraten IV 59; ad ur- 
bem ducit I 77, 22; ducit ad 
castra III 96 D; ad oppidum ire 
contendunt IV 20; ad ostia mi- 
serant IV 2; ad Cyzicum per- 
rexit III 26; ad occidentem per- 
gentibus IV 69, 17; ad Sertorium 
pervehi III 5; ad oppidura per- 
venit III 37; ad insulam per- 
venit III 6 ; ad Naris Lucanas, inde 
ad Anni forum pervenit III 98 B ; 
ad integros procedere I 77, 9; 
processit ad oppidum I 142; ad 
signa redeuntibus III 96 A; 
ruere ad portas III 23; secuta 
ad Octavi domum II 45; Tauro- 
menitana ad litora trahitIV28; 
ad Siciliam vergens IV 25; 
iter vertit ad Corycum II 81; ad 
Sardiniam transitum fecit II 6; 
p r o p i u s ex pace ad arma civilia 
I 77, 10. — Finale: Scenis ad 
ostentationem histrionum fabri- 
catis II 70; pecunia ad bellum 
Metello facta II 34; ad cenam 
invitassent II 70; ad bellum 
misit II 98, 2 ; ad belli societatem 
orantur IV 69, 1; ad latrocinia 
pergentibus II 92; ad societa- 
tem . . . ad praedam peteris IV 
69, 16; profectum ad hoc bel- 
lum II 98, 4; profectus ad requi- 
sita naturae inc. 3; proiectum 
ad bellum saevissimum II 98, 1 ; 
rapere ad stuprum III 98 B; re- 
gressi ad facilioi-es ictus inc. 4; 
ad diuturnitatem usus sallerent 



Index in. 



255 



III 87; ad virilia illa vocem 
ITT 48, 15; adsuetum ad omnis 
vis ITI 17; gentis ad furta belli 
peridoneae I 112; modestus 
ad alia omnia nisi ad dominatio- 
nem IT 17. — Ciim gerundiis: 
ad mutandum servitium 11 24; 
nihil abest ad subvertendum im- 
perium I 77, 8; ad menstrua sol- 
venda montem ascendunt IV 40; 
ingenium ad male faciendum 
exercui 11 47, 4 ; geniti ad ea sub- 
vertenda T 55, 3; sequimini ad 
recipiendam libertatem T 55, 27; 
Krmiorem ad resistendum TV 
G9, 16; animus ad ea defendenda 
TIT 48, 7 ; exemplum ad rem publi- 
cam circumveniendam I 55, 25. — 
Praeterea: ad vigilum speciem 
IIT UG B ; nomina ad ignaviam 
mutantes III 48, 13; ad inter- 
necionem vastavimus 11 98, 9; ad 
exitium usque dominatus est IIT 
48, 10; ad hoc I 77,21; II 15; 90; 
IITG; 96 C. 

Dorso fluctus adaequata inc. 11. 
Adeo illis ingenita est V 3; adeo 

ut T 16; 55, 19; 11 59. 
Adhuc I 55, 6 ; 77, 3. 7. 8 ; II 6 ; 98, 1 ; 

IV 69, 21. 

Civitatem ademptam negat I 77, 14. 
Provinciam cum exercitu adeptus 

est I 77, 4 
Licentiam adiiitum properatis III 

48, 16. 
*Socius et adiuiuister ap. Exup. 

p. 62 (cf. Iiig. 29). 
Aduiodum vanus inc. 18. 
Aduiovere arma et exercitum urbi 

ap. Florum p. 23; exercitu ad- 

moto I 77, 10. 
Linteo ferreas laminas adnexuerant 

TV 65. 
Aduexu idonea III 35. 
Aduiteute nobilitate II 98 D; nuUo 

circum a. IV 69, 14; adnitentibus 

veteribus civibus ap. Exup. p. 10. 
Aduuite legibus impositis I 55, 25. 
Super adstantium manibus I 126. 
GennanorumteiTasadstriugitTTT79. 
Adsuetum ad omnis vis controver- 

siarum ITI 17. 
Adsum. Adeste Quirites I 55, 27; 

adsum en C. Cotta 11 47, 10; prius- 

quam adesset Varinius TTI 98 B ; 

quamquam naves aderant IV 59; 

adest novos exercitus I 77, 21 ; 



quibus vires aderant III 23 ; aemuli 
et vindices adfuturi TV 69, 18. 

Pompeium tantae gloriae adule- 
sceutem TTT 48, 23. — Ab adule- 
sceutia II 23 ; a prima a. 11 47, 4 ; 
98, 1 ; III 88. 

Coria quasi glutino adulescebant 
TTI 103; adultum ver vel adulta 
aestas inc. 38. 

Adveuieus cum legionibus I 108 

Postquam adveutare compertus est 
11 92; fugitivos ad se a. ITI 98 D. 

Differunt vos in adYeutum Pom- 
peii ITT 48, 21 ; ante a. suum TV 45. 

Adversis cicatricibus T 88; adverso 
aestu maris TV 16; cuius adversa 
voluntate I 91; adversae partes 
ap. Exup. p. 38; multa mihi ad- 
versa fuere 11 47, 1 ; adversa 11 15; 
47, 13; m 48, 4. 

Adversnm, adversus. Quos adver- 
sum II 71; adversum divina et 
humana omnia T 55, 10; adversum 
deos penatis I 55, 20; adversus 
vos 1 55, 17 ; adversus vos patriam- 
que et deos penatis 11 98, 1 ; timo- 
ris adversum tyrannidem I 55, 1 ; 
adversus traditur II 114. 

Adverto vide animadverto. 

Exomatis aedibus II 70 ; apud aedem 
Bellonae V 26. 

Colonos aediflcis egressos III 98 D. 

Consilii aeger TV 84; aegra parte 
militum ITI 96 A. 

Aegrotum Tarenti collegam I 127. 

Suspecti sumus aemuli et vindices 
adfuturi TV 69, 18; facta con- 
sultaque eius aeraulus erat IIT 88 ; 
aemulum ac correctorem ap. 
Exup. p. 39. 

Aequore et terra I 55, 4; Ligustici 
sinus aequor ap. Solin. et Isid. 
p. 62. 

Aequo et modesto iure I 11; aequi 
bonique famas 1 90 ; aequo et bono 
sustentatum I 77, 17; ferro quam 
fame aequius perituros TTT 93. 

Leges, iudicia, aerariuui . . . penes 
unum T 55, 13; per militare no- 
men a. occupavere ITT 48, 6 ; vicem 
me aerari praestare 11 98, 3. 

Fide atque aerumnis incliti II 64. 

Aestate quieta TTT 5. 

Gnavus aestimator boni aut mali 
publici IV 51. 

Quae nefanda aestiniatis I 55, 1; 
superba illa, gravia indigna . . . 



256 



Index in. 



aestimantes II 70; vera est aesti- 
manda II 55 {deest subst.); nihil 
gloriosum . . . omnia honesta aesti- 
met I 55, 8; praedae loco aesti- 
mantur I 77, 5; quinis modiis 
libertatem aestimavere III 48, 19. 

Solis aestivi pulsum inc. 19. 

Aestn secundo I 104; adverso a. 
maris IV 16; asperitas Siciliae 
aestum relidit IV 26. 

Aetas imbellior 11 87 D ; hominibus 
militari aetate I 40; acta iam a. 

II 47, 2; cuius aetati mors pro- 
pior est II 47, 9; aetate et con- 
silio ceteros anteibat I 75; aetati 
concederet Mamerci I 86 ; contra 
aetatem II 98, 1. 

Longissimo aeYO I 5. 
Dominationes afifectabant I 12. 
Patibulo eminens afflgebatnr III 9. 
Tela capita affligebant II 105; af- 

flicti alvos III 54. — Affluentibus 

copiis ill 98 A; idem ap. Florum 

p. 146. 
Ager. In agro Lucano III 99; fru- 

gum pabulique laetus ager II 83 ; 

habitum custodiae agri captivi 

IV 69, 8; omni cis Taurum agro 
spoliatus IV 69, 6; in laxiores 
agros magisque pecuarios egre- 
diantur III 98 B ; agro pellere 111; 
agris pulsa I 65; agris expulsa 
plebes I 55, 24 ; a populationibus 
agrorum retinebat II 87 C ; suetum 
agrorum cultibus II 85; raptum 
habere domum, coniuges, agros, 
imperium IV 69, 17; a. despec- 
tantem I 130; Termestinorum a. 
invasere II 95 ; incautos a. invasit 

V 1; colonos praesidentis a. suos 

III 97. 

Agito. Trans.: fugam agitavisse 
I 102; pavor corpora agitaverat 
I 98. — Intrans.: eo quo agitat 
statu I 77, 10; aequo et modesto 
iure agitatum I 11; Gallia ipsa 
vix agitat III 98, 9 ; agitandi inops 

I 55, 11. 

In agntine occiditur I 96; laxiore 
a. III 25; munito a. III 96 C (cf. 
lug. 46); quadrato (agmine?) II 93 
{cf. lug. 100) ; tanto a. atque ani- 
mis incedit I 55, 24. 

Inermos viros quemquam aguotn- 
rnm II 61. 

Ago. A 6so ZMfe.- Quamadhucagitis 

II 98, 1; agite, ut libet I 77, 20; 



agite, ut monet ira II 47, 8 ; agen- 
dum est I 55, 7. — Transit.: 
Quae agere aut non agere possi- 
tis III 48, 15; dum haec aguntur 
a fugitivis III 96 A; quae incas- 
sum agebantur III 48, 11; belli 
ab aliis* acti II 47, 11; in Celti- 
beria hiemem agere II 94; hie- 
mem castris egi II 98, 5; morem 
hunc, quem agitis III 48, 14; 
liceatne pacem agere IV 69, 1; 
r e s magis quam v e r b a agerentur 
inc. 9; societatemacturos II93. 
— ■ Praeterea: agitur ac.lace- 
ratur cupidine I 77, 11; actum ac 
debellatum foret ap. Exup. p. 38. 
— Intransit.: malunt liberi 
agere I 55, 2; ut sine dedecore 
integer agas II 47, 5 ; quanto tutius 
factio agat III 48, 3; Metello 
procul agente II 32 ; optimis mori- 
bus et maxima concordia egit 
1 11 ; quantiis copiis agerent I 34; 
soli in imperio agere I 11; in ore 
gentibus agens I 59 ; in ore vestro 
egi n 47, 4; in cervicibus Italiae 
agentis II 98, 4; inter certamina 
agit I 7. — Actu promptus V 4. 

Eademnon sunt agrestibns III 48,27; 
nectere vasa agrestia III 102; 
agreste {seil. animal) I 151. 

Uti Sulla ait 1 55, 16; ut ait Appius 
IV 54; c. acc. c. inf: I 55, 24; 
77, 6. 14. 18. 

Parvis velorum alis demissis inc. 12. 

Cum alacribns saltu certabat II 19. 

Egens alienae opis II 47, 4; aliena 
bene parta I 55, 17; aliena tenet 
I 77, 14; alienis fort. traditum 
III 98 A. 

Suopte ingenio alimenta gignere 

I 100; consumptis iam alimentis 
III 96 B ; ne servilia quidem ali- 
menta habet I 55, 11; alimentis 
carceris III 48, 19. 

Aliqnantam partem gloriae II 70. 

Aliqnis vestrum subiecerit III 48, 14. 

Aliqnot adversis cicatricibus I 88; 

a. dies II 93 ; III 5 ; 96D ; a. moutes 

II 28. 

Insanum aliter I 60; neque a. quam 

I 55, 1 ; nisi forte a. quam III 48, 8; 

neque (non) a. nisi I 55, 17. 24. 
Alins. Substantiv.: alii 116; 55,1; 

60; 98; 115; 47, 11; 70; 11148,15; 

96 D; 98 C. D; alia I 116; II 70; 



.Index m. 



257 



III 35; 48, 11; alia huiuscemodi 
I 77, 5; onmes alii III 48, 5; IV 
69, 13; alia omnia II 17; pars . . . 
alii II 87 A; III 98 A; alii . . . pars 

III 84; alia . . . partim II 47, 1 
alius alium 155,20. — Adiectiv. 

I 11; 47; 55, 5; 77, 2. 20; II 28 
8G;87C;98, 4; III 6; 48, 20; 96B 
98 A; IV 72; alium quem deum 
III 48, 1 b.—Sequitur atque II 98, 4 ; 
quam I 55, 4, 15; nisi II 17. 

Exercitus aliiiitur II 47, 7; exer- 
citum stipendio frumentoque aluit 

II 98, 9. 

Alterum consulatum petis I 77, 15; 

alter scriba III 83. 
Pares moenium altitudine IV 14; 

asperitas et altitudo SiciliaelV 26 ; 

altitudine m. p. duorum 11 82. 
Altores lovis III 14. 
Tam altas ripas I 108; alto(?) (altis- 

simo?) flumine Diluno III 6; late- 

ribus altis pedem IV 79. 
Sibi alYOm purgari I 52; afflicti 

alvos III 54. 
Ainbio. Proprio sensu: terra (ab iis) 

ambitur IV 77. — = rogare: am- 

biti publice I 62. 
Bonus contra pericula et anibitio» 

nem V 23; discordia atque ava- 

i'itia et ambitio . . . aucta sunt 

I 11; ambitione ingenita cupiens 
gratiam II 42; ex ambitione mea 

II \)8, 5. 

Consules ambo invadit 11 45 ; fames 
ambos fatigavit II 93; inopia 
ambos incessit IV 69, 15. 

Pai-ietes templorum ambusti II 64; 
faces ambustas IV 15. 

Amicitiam gloriose ostentant IV 
69, 8; a. simulantes IV 69, 5. 

Toga picta amicnlo erat II 70. 

Socios amicos trahant excindant 

IV 69, 17. 

Aniitto. Proprio sensu: amisso 
legato inc. 5 ; amittendum morem 
ni 48, 14. — Vulgari sententia 
(= perdere) : militum optimos cum 
classibus amisi IV 69, 14; metu 
pacem amiserant I 77, 5. 

Propinquantes amnem Arsariam 
IV 74. 

Amonium apud Gorduenos gignitur 
IV 72. 

Amor iustitiae I 11. 

Quae quamvis ampla in 48, 20. — 

Quinquaginta aut ainplius milia 

Sallustius, ed. Maurenbrecber. II. 



I 107; non amplius patet mili- 
bus XXXV IV 25 ; neque a. regibus 
exactis 111; nihil a. quam 11 98, 1 ; 
ne a. sanguinem praebeatis III 
48, 17; non a. possunt III 48, 19. 

*Amputatae adversae partes ap. 

Exup. p. 38. 
An. In initio enuntiati I 55, 21; 

77, 10. 14; III 48, 8; IV 69, 17. — 

Simpl. interrog. : dubium an II 56. 

— Disiunctive sent. dir.: 1 83; 

sent. indir.: 1 55, 3 ; IV 1 ; 53 ; 69, 1 ; 

tria memhra I 55, 12 ; utrum . . . an 

n 98, 3; IV 69, 16; ne . . . an 

II 28; III 109. 

Ipse fiebat anceps IV 9. 

Fufidius, aiicilla turpis I 55, 21. 

Ad angulum dexteri lateris II 107. 

Per angustiam scissum IV 26 ; serum 
bellum in angustiis II 38; in an- 
gustias finditur IV 23; angustiae 
Pontici oris III 62; egressus an- 
gustias {Ponti) III 53. 

Angusto introitu III 5; fronte a. 

III 6. 

Singulis animain concesserim II 47,5 ; 

a. dono dedisse II 47, 12; dum 

animae essent II 87 D. 
Oro atque obsecro ut animadver- 

tatis I 77, 9; (moneo quaesoque) 

II 98, 8; III 48, 13; animum ad- 

vei-tere III 48, 13. 
Aninius. Ignavi animi III 48, 14; 

animo inverecundo II 16; liberi 

animi III 98 A ; animus militaris 

IV 21; laceratur animi cupidine 

I 77, 11; anxius a. IV 68; a. atrox 

II 74; exterritos a. firmavit IV 56; 
firmatus a. III 26; a. incertis 
III 107 ; ingens virium atque animi 

III 91; a. immodicus I 150; in- 
quies a. IV 55; nimius a. IV 73; 
raris animus est ad III 48, 7 ; ani- 
mus negotio defuit II 47, 1 ; animi 
exarsere II 44; mandata animos 
movere I 77, 14; ne mutarent ani- 
mos II 87 B; torpedo animos ob- 
repsit I 77, 19; animo competere 
1 136 ; Italia animis discessit I 21 ; 
tanto agmine atque animis in- 
cedit I 55, 24 ; quantis animis ierit 
in Quintium III 48, 1 1 ; uno animo 
pergentibus III 48, 8; tantum in 
animis habetote II 47, 12. 

Annus. Eodem anno II 80; supe- 
riore anno 11 98, 9 ; III 48, 10 ; post 
annum II 70; principio sequentis 

17 



258 



Index III. 



^ 



anni II 98 D; tempoie anni I 56; 

peractis septuaginta annis V 5. 
Aiiiuins sumptus II 98, 2. 
Ante. Praepos.: ante adventum 

suum IV 45; ante portam fort. 

suppl. III 96 B. — Adverh.: pau- 

cis ante diebus III 4; paulo aute 

I 55, 11. — ne ante capiamini 

I 55, 20. 
Antea I 16; 55, 13; II 47, 7; 70; 93; 

III 48, 24; 70; IV 69, 10. 
Ceteros anteibat I 75; boni malos 

anteibant I 77, 13. 
Demissis antennis IV 3. 
Antequam instruere quiret II 66. 
Tantum antiqnitatis curaeque 119. 
Antiquani patriam I 92. 
Anxius animi IV 68; anxius illis 

I 88. 
Caput aperire V 20 ; apertae portae 

I 14; in aperto sequebatur III 5. 
Herba apiastro similis II 10. 
Formas e finibus Oceani appulsas 

I 107. 

Quid ego me appellem IV 69, 10; 
multis nominibus appellata III 70; 
nomine histrionis Burbuleium 
appellabat II 25; tyrannumque et 
Cinnam appellans I 64; Scyllam 
accolae saxum appellant IV 27; 
Ichnusa appellata est ap. Isid. 
p. 60; ex nomine ducis appellantes 
ap. eund. p. 61; otium pro ser- 
vitio appelletis III 48, 13; quam 
reginam appellaverat IV 69, 9; 
metum an ignaviam an demen- 
tiam eam appellem I 77, 12; boni 
et mali cives appellati I 12. 

Approbaritis proscriptionem I 55, 
17; deditionem senatus approbat 

II 41. 

Non aptis armis III 25. 

Apud. Cum locis: I 37 ; 79 ; 122 ; 132 ; 
133; II 98, 6 his; IV 69, 13. 14 his. 
15; V 26; apud latera II 58. — 
Cum personis: apud Samothracas 
deos IV 69, 7; apud Gorduenos 

IV 72 ; apud inferos II 47, 3 ; apud 
quos II 64; (apud) queni II 42; 
apud veteres et sanctos viros II 70 ; 
apud legiones venit I 119. 

Egestate aquac II 87 D. 

Ut aquilone solet III 64; aquiloni- 

bus minus gravescit III 78. 
Arae foedarentur I 47. 
Arbitror III 48, 2. 
Proscriptos arcessi I 77, 6; Domi- 



tium arcessivit I 111; legiones a. 
IV 5; argentum mutuum a. II 97. 

Speciem Scythici arcus III 63. 

Ardebat Hispania I 85; cetera in 
tempus arsere III 48, 12. 

Argentum mutuum II 97 ; exercitum 
argento fecit I 27. 

Fiducia quam argumentis purga- 
tiores II 111. 

Falsum filium arguituri II 71. 

Arma. Opes virorum, armorum IV 
69, 16; paratu militum et armo- 
rum I 88; armis ferox II 39; non 
aptis a. III 25 ; a. insignibus II 63 ; 
arma et exercitum admovebat 
ap. Florum p. 22; a. cepere 
H 92; privata a. cepisset I 77, 6; 
a. huc convertisse IV 69, 17; 
datis armis II 87D; deditis armis 
suppl. inc. 10 ; arma . . . socios pro- 
dituros H 87C; arma in omnis 
habent IV 69, 20; a. incum- 
beretlll40;a.poscuntll47, 6; 
a. tormentaque poscerentur II 87C ; 
retineas a. I 77, 16; verbis a. 
temptabitis I 77, 17; a. in nos- 
met versa I 55,19; armis abs- 
tinuit IV 69, 13; armis cogat 
I 77, 14; a. decoribus cultus 
III 20; exuant a. III 101 ; a. par- 
tum I 77, 15; a. sollicitae 
1 77, 8 ; per arma 1 55, 23 ; ab armis 
dimisit III 60; incuriosam ab ar- 
mis IV 36; in armis sunt I 77, 13; 
in a. fore I 70. — MetapJiorice: 
arma censebo III 48, 17; bellum 
atque arma sumenda suntl 77, 2; 
arma civilia I 77, 10; III 48, 11; 
in civilibus armis I 6 ; inter arma 
civilia I 90. 

Manus armare I 77, 20; se quisque 
(scuto) armabat IH 102; perinde 
armatus H 77; armatus equum 
insilire V 5; armata plebes I 11; 
III 48, 1 ; armato Lepido vos iner- 
mos I 77, 18; armati institissent 

m 100. 

Reliquiae belli arrectae I 77, 8. 
NuUa arte inferior II 37; ea arte 

HI 102. 
Per singulos artus I 44. 
Artis locis IV 69, 15; artius habe- 

bunt (se. plehem) III 48, 13. 
Arva repleta cultoribus I 14. 
Arcem habent ex spoliis III 48, 6. 
Montem ascendunt IV 40. 



Index III. 



259 



*Quos socios sibi asciverat ap. 
Extip. p. 9, cf. Gatil. 47. 

Asperis bellis II 47, 10; aspera aut 
fessa bellis II 47, 14; communis 
fortuna asperior II 47, 8. 

Asj^eritas et altitudo Siciliae IV 2G. 

*Imperium non aspernatae ap. So- 
lin. p. 60, cf. Cat. 3. 

At. In principio emmtiati: I 11 
55, 8; 142; 11 35; 70; 87 A. D 
11123; 59; 96A. C; 98 D; IV i; 8 
V 14; inc. 28; at obiectatl 55, 18 
at scilicet I 77, 5 ; at contra II 47, 2 
at mox III 48, 7; at tunc I 77, 7 
pars . . . alii . . . (at) plurimi suppl. 
III 98 A. 

Atqne, ac. Coniungtmtur nomina 
propma: 1 11 ; 38 ; 77, 8 ; 129 ; II 56 ; 

III 74; 96 D; 98 B; IV 2; 69, 15; 
Cethegi atque aliorum proditorum 

I 77, 20; suhstantiva: 1 11; 16; 
38; 55, 1. 23. 24 25; 77, 2. 8. 10 bis. 
11; II 7; 63; 64; 81; III 37; 91; 
adiectiva: I 8; llftis; 55,1; 77,15; 
107; II 67; IV 24; 68; plures co- 
hortes atque omnes IV 76; ultra 
Eomanum ac mortalium etiam 
morem II 70; verha: I 55, 7; 77, 
9. 11. 17; II 47, 5; III 48, 16; 86; 

IV 75 ; ap. Exup. p. 38 (actum ac 
debellatum foret); pron. et adv.: 
haec atque illa 177,11; huc atque 
illuc III 48, 26; ac deinde I 1; 
atque inde III 98 B; atque ... 
atque 1 11 ; nomini, dignitati atque 
etiam pi-aesidio I 55, 26; ac . . . 
que IV 63; incert. I 60; atque . . . 
et, et . . . atque vide sub et. — In 
principio enuntiati: 1 21; 107; 

II 57; III 48, 27; IV 17; atque ego 
II 47, 9; IV 69, 11; atque is I 77, 4 
II 30; III 49; IV 69, 3; inc. 25 
atque illi I 55, 18; III 6; 96 D 
atque ipse inc. 15; atque interim 
I 77, 12; ac mox IV 69, 6; ac sta- 
tim III 98 B; ac tum III 95. — 
Comparat.: aliud atque II 98, 4; 
ifoH. I 60). 

Animi atrox II 74; atroces famae 

erant I 107. 
Nos in soUicitudine attineas 1 77, 16. 
Se quisque ne attingat {sc. fulmen) 

I 77, 12. 
In murum attollitur I 126. 
Quasi formidine attonitus I 136. 
Ducem et auctorem sequimini 1 55, 

27; a. fore tribuniciae potestatis 



III 48, 23; eodem auctore II 43; 
libera ab auctoribus patriciis 
suffragia III 48, 15. 

Contra huius ordinis auctoritatem 
{sc. senatus) I 77, 22. 

Audaciter II 113. 

Audeo. Audendo et fallendo IV 
69, 20; nihil ausus I 55, 15; quan- 
tum audeatis vereor I 55, 20 
quam audeat tam felicem I 55, 20 
multa ausi atque passi III 86 
cum infinitivis: I 57; III 48, 8. 22 

IV 69, 2. 

Audio. Cum acc. c. inf: audiebat 
IV 13 ; audito V 14 ; haec in maius 
audivit II 69. 

Augeo. Trans. : copias augere II 35 ; 
numerus augeretur lectis viris 
in 98 B ; subsidiis principes au- 
gere II 103; augete ingenium I 77, 
20; fiducia augeri nostris coepit 

III 96 D ; licentiam auctum atque 
adiutum III 48, 16; mala maxime 
aucta sunt 111; aucto mari III 56. 

— Intrans. : magnitudinem auxisse 

I 77, 6. 

Exornatis aedibus per aulaea et 

insignia 11 70. 
Alias res aurcas II 86. 
Neque auribus aut lingua compe- 

tere I 136. 
Opes virorum, armorum et auri 

IV 69, 16. 

Aut. Disiunguntur mhstantiva ; 1 12 ; 
55, 7; 77, 6. 15 his; U 47, 3. 8. 12-, 
87 A; 92; 98, 6.9; HI 48, 15; 98 C; 
IV 30; 51; 69, 12. 21; V 9; ad- 
iectiva vel participia: 1 65; 77, 
11; 104; 139; II 47, 14; 98, 6; 
III 54; IV 67; p^-onomina: U 93; 
numeri: quinquaginta aut am- 
plius milia I 107; verha: I 49; 
55, 10 his. 15; 77,1.13; II 47, 11; 
III 48, 15; IV 69, 21; plenae sen- 
tentiae: 1 55, 1. 21; II 87 A. — 
Neque aut I 112; 121; m 48, 24; 
98 C; nullo — aut 1 126; 142; ne- 
que — neque — aut 1 136. Aut — 
autlll9; 48,22; IV 26; inc.6; aut 

— aut inter tria suhst. I 7 ; III 48, 
5. 12; ferrum, saxa aut quid tale 

II 105. 

Antem I 11; 77, 17; m 12; IV 26. 

Autumni frumenta m 98 D. 

Opus auxilio Catuli I 77, 19; longa 
spes auxiliorum II 32; auxilia 
palam instruebanturl 77,13; votis 
17* 



260 



Index III. 



n 



paranda auxilia I 55, 7; auxilio 
profectum IV 69, 22 ; adversa rep- 
puli deorum auxilis II 47, 1 ; exer- 
citum sine frumento, sine auxi- 
liis IV 69, 21. 

Discordia et avaritia atque ambitio 
I 11; luxu atque avaritia I 16; 
ob scelus aut avaritiam II 47, 12; 
ex licentia aut odio aut avaritia 
m 48, 12. 

Regem ayersabatnr V 16. 

Antiochum per dolum avertere IV 
69, 16. 

Gloriae avidi II 43; avidus male 
faciendi V 12; avidis ita atque 
promptis ducibus II 67; avidior 
properandi factus IV 39; avidis- 
simus privatae gratiae II 47, 4; 
avide properat II87A; avidius 
fecerit I 55, 19; avidius pacem 
petieritis I 77, 17. 

Liberis avunculus erat I 45. 

Orbes axe iuncti III 36; axibus 
eminebant veruta ibid. 

Neque nefandum fuit irae barbaro- 
rnm III 98 C. 

Causa bellandi IV 69, 5; Mithri- 
datis in tempore bellaturi I 32. 

Bellnm. Inter secundum atque 
postremum bellum Carthaginiense 
I 11; secundum bellum Punicum 
I 11; bella civilia orta I 12; bel- 
lum grave cum Etruria 111; omne 

. bellum Hispaniae II 98, 10; ad 
Hispaniense bellum II 34; belli 
Lepidani gratiam HI 47; ad bel- 
lum Persi Macedonicum I 8 ; bello 
Marsico I 88 ; f i n e m belli I 55, 24 ; 
IV 69, 16; fortuna b. I 55, 5; 
furta b. I 112; ira recentis b. 
IV 69, 3 ; ira b. desenuisset 1 145 ; 
b. iura I 77, 14; b. ab aliis acti 
ratio n 47, 11; reliquiae b. 
I 77, 8; ad belli societatem IV 
69, 1; taedium belli II 87 B; 
bellum acrius erit I 77, 17; serum 
bellum II38; belli acti n47, 11; 
bellum coepi IV 69, 13; b. con- 
ficere IV 69, 16; b. cupiens 
I 55, 16; b. desineret I 28; b. 
duplicaverat I 36; b. excita- 
batl53; b. excita.Y e fort. suppl. 
inc. 10; b. ab iis expectas IV 
69,19; b. irritare 167; b. odisse 
I 77, 11; b. pati I 77, 2; b. in 
dies prolatans IV 69, 12; bel- 



lum exbello serunt I 77, 7; bella 
ex bellis serendo IV 69, 20; bel- 
lum suadet I 77, 18; b. atque 
arma sumenda suntl77, 2; b. 
sumpsere IV 69, 5; ad bellum 
misit II 98, 2; in bellum per- 
gentibus II 92; ad hoc b. pro- 
fectum II 98, 4; proiectum ad 
bellum saevissimum II 98, 1 ; diem 
bello circumspicit I 77, 8; pro 
omine bello futuram I 109; spe- 
ciem bello necessariam III 96 A; 
domi bellique II 47, 6; belli 
promptissimos H 91 ; militibus b. 
Ijrudentibus IV 69, 16; b. sciens 
II 18; bello usui fuit I 88; gra- 
viores bello se gerere III 7; aspe- 
ris bellis II 47, 10; assiduis bellis 
I 11; bello concordiam quaeris 
I 77, 15; intactum bello regnum 

IV 69, 15; bello lacessiverunt IV 
69, 10; fessa bellis H 47, 14; vecti- 
galia bellis incerta H 47, 7; quie- 
tam a bellis civitatem I 15. 

Pro beueflciis II 47, 6, 12. 

Infecunditate bienni proximi III 46. 

Veruta binum pedum III 36. 

Bis genitus II 47, 3. 

Bonus. Gratuito b. est 1 77, 9 ; talem 
honorem b. nemo volet II 47, 8; 
se bonum et strenuum ostentan- 
tes IV 7; bonus contra pericula 

V 23 ; bonis et sapientibus I 77, 1 ; 
boni I 5; 77, 13; II 23; bonique 
et mali cives I 12; {nomen factio- 
nis) simil. I 12; 55, 21; 77, 15. 19; 
pro di boni I 77, 3; praeter spem 
bonamIIl48,4. — Aequo et bono 
sustentatum I 77, 17; aequi boni- 
que famas I 90; boni aut mali 
publici IV 51; mala mea cum 
bonis tuis misceri IV 69, 2. — 
Bona civium I 55, 17; bonis pro- 
scriptorum I 49; 55, 18; emptori- 
bus bonorum IV 1 ; bona patria 
restituere ap. JExup. p. 21. — 
Bene iuvantibus divis I 56, 27; 
bene facta I 77, 4. 6; aliena b. 
parata I 55, 17; usumb. suadendi 
IV 69, 4; b. posita urbs inc. 21. — 
Portuna meliores sequitur I 77, 
21; melius habent HI 48, 5; ad 
mutandum in melius H 24. — 
Duces optimi I 77, 21; militum 
optimos IV 69, 14; consilium . . . 
optimum videbatur HI 98B; opti- 
mis maiorum exemplis I 55, 2; 



Index III. 



261 



optimo iure I 55, 2 ; optimis mori- 

bus I 11. — Exercitu optime me- 

rito n 98, 1. 
Fracta crura brachiaque I 44; in 

brachium tela venirent 11 26. 
Brevis, atrox, nebulosus Pontus ap- 

pellatm- ap. Melam etlsid. p. 135; 

brevi IV 8. 
Relieto buciiiatore IH 96 A. 

Reliqua cadaverum sallerent III 87; 
recentia cadavera III 96 B. 

Caedem civium odisse I 77, 18; 
vastam fuga et caedibus I 55, 17; 
vasta rapinis, fuga, caedibus I 23 ; 
caedibus occupatos fort. suppl. 
III 98 D. 

Caeduntur inter inimicitias III 48, 
27; terga caedebantur III 24; ob 
scelus caesum II 47, 12. 

Nebula caelum obscurabat III 27. 

Prava calliditas IV 69, 12. 

Callidam facundiam exercui 1147,4 ; 
callidi IV 69, 7. 

Calvi ratus III 109. 

Cameli primum visi Romanis III 42. 

In campo satis lato III 98 D ; campi 
Themiscyrei, campi Otii vide ind. 
nominum. 

Candidatnm praetorium II 45. 

Canina facundia exercebatur IV 54 ; 
caninis capitibus IV 27. 

Fortia facta canebant 11 92. 

Diversa capessivit III 84 ; capessen- 
dam libertatem III 48, 2; otium 
potius quam laborem capessebant 
I 55, 9. 

Capio. Quid cepisset 177, 4; arma 
cepisset I 77, 6; arma civilia cepit 
I 77, 11; arma cepere II 92; ne 
quid detrimenti capiat I 77, 22; 
locum editiorem capit I 140; in 
magistratibus capiendis I 55, 
21; obsidium cepit I 46; aliam 
(fugae rationem(?)) capiendam 
III 98 A. Expugnandi notione: 
castra hostium capta II 98, 6 ; spe- 
ciem captae urbis I 30; ne ante 
capiamini I 55, 20; captis curam 
eximat I 55, 1. — Praeterea: cap- 
tum pedibus 11 26. 

Idoneum ex captivis ducem III 98 B ; 
custodiae captivi agri IV 69, 8. 

Coronam capiti imponebat II 70; 
caput aperire V 20 ; capita afflige- 
bantII105; formam hominis ca- 
ninis succinctam capitibus IV 27. 



Carceris alimentis III 48, 19. 

Luxu atque licentia carendum videt 
I 77, 11. 

Vatum carminibus I 77, 3; inclitae 
Homeri carminibus I 102. 

Graves carique erant II 78 ; imperio 
percarus fuit I 94; carissimum 
domi recordari III 95. 

Vicos castellaque incendere I 112; 
castella in deditionem acciperent 
ni 58. 

Castra nautica mutaverat l 124; 
castra stativa habuit II 93 ; castra 
hostium capta 11 98, 6; castris- 
que collatisni28; castra dila- 
tavit II 99; c. introitum IV 10; 
c. locaverat II 87 B; c. movet 
suppl. in 98D; castra (ponit) ... 
magnis operibus communita III 
96B; c. succedereIV4; c. sug- 
gressus IV 83; ducit ad castra 
III 96 D ; in castra coniectus lapi- 
dum III 96 C ; in castra misere 
in 33 ; hiemem castris egi II 98, 5 ; 
deseruerant in c. IV 11; relicto 
bucinatore in c. III 96 B ; stationes 
locatae pro c. inc. 1. 

Secunda in casum declinando II 15 ; 
alione casu an n 28 ; casibus alio- 
rum perculsos III 96 D. 

Catafracti IV 64; 66. 

Catenaa modo I 144. 

Naves caudicariae IV 59. 

Causa fuit I 11; causa bellandi IV 
69, 5; causa novandis rebus II 50; 
quam ab causam III 73; quibus 
de causis V 20; cum ceteris eius- 
dem causae I 67. 

Militum voluntatem causatus V 15. 

Cavata(?) IV 85. 

Cavendus dolus est III 48, 20 ; quod 
satis cautum fuerat IV 50 ; cavere 
a Celtibero III 82. 

Per cava terrae 11 28. 

Loco cedebant inc. 4; cum prae- 
sidia cessissent suppl. III 5; in 
sapientiam cesserat II 42. 

Genus olei cedro simile IV 61. 

In modum templi celeberrimi II 70. 

Celebritatem nominis timentem 
V21. 

Vetustatem altores lovis celebra» 
visse in 14; celebratae formae 
rv 27. 

Multo celerius spe 11 79; quam ce- 
lerrime su]ppl. III 98 A. 



262 



Index III. 



Celeritate vitare proelium I 104; 

celeritate praeverterent nuntios 

III 98 C. 
Ad ceiiam invitassent II 70. 
Quid censes igitur III 48, 14 ; quae 

senatus censuei-at 171; ita censeo, 

uti I 77, 22 ; censeo c. coni. 1 77, 18 ; 

censebo, ne III 48, 17; censetis 

c. acc. c. inf. II 98, 3. 
Datis centiim obsidibus II 87 C. 
Certaminis utrimque finis 1 11 ; cer- 

taminis adversa potiora esse III 

48, 4 ; certamine consilii III 96 D ; 

inter certamina agit I 7; post 

multa et varia certamina IV 69, 7. 
Omnino non certavisse III 48, 4; 

manu certare possunt ,11 47 , 6 ; 

cum validis vecte certabat II 19 ; 

certatum de dominatione utrim- 

que III 48, 11. 
Nullo certo exilio V 17; diebus 

certis n 87 D ; prius iniui-ia quam 

vita certa I 55, 6; cei-tos II 58; 

agere certe possitis III 48, 15. 
In cervices suas sublatum 11148,21; 

in cervicibus Italiae agentis 11 98, 4. 
Ceteri. Substantivum (ceteri, cetera) : 

I 67; 75; 77, 22; IH 5; 8; 14; 
48, 7. 12; 65; 78; V 9; cetera 
egregius IV 70 ; magna pars . . . 
ceteri IV 67 ; pars . . . alii . . . ceteris 

II 87 B. — Adiectivum: I fl ; 55, 1 ; 
II 92. — Ceterum in principio 
sententiae: I 77, 6; IV 69, 16. 

Vino ciboque invitarent IV 11. 

Adversis cicatricibus I 88. 

Ludis circensibus II 48. 

Circum. Adverbium: II 82; IV 69, 
14. 15 ; tumulum circum pro- 
minentem III 96 C. 

Eum multa opera circnmdata {sc. 
collem) 1122. 

Circumgredimur exercitum IV 69, 
21. 

Fluctibus circumlavitur 11 56. 

Diem bello circumspicit I 77, 8; 
quam cui mandetis circumspicite 
n 47, 10. 

Circumvenio. Propria vi: circum- 
ventis dextera nuda II 105 ; cohors 
circumventa III 8. — Metaph.: 
ne circumveniamini I 55, 1 ; exem- 
plum ad rem publicam circum- 
veniendam I 55, 25. — Licinius 
circumventus erat III 48, 8. 

Onmi Gallia cis E-henum I 11; 



omni cis Taurum agro IV 69, 6; 

cis paucos dies I 70. 
Venti citatii II 28. 
Citerior vide Hispania, Crallia 

in indice nominum. 
Corpore et lingua percitum 11 25. 
Citra Padum I 20. 
Arma civilia I 6; 77, 10; 90; 

III 48, 11; bella civilia I 12; 
praeda civilis I 55, 24; infecta 
sanguine civili I 56, 14; initium 
civilis sanguinis ap. Vell. p. 3. 

Cives I 55, 13. 18; 77, 15. 18; 

II 47, 5; m 48, 24; bona civium 
miserorum I 55, 17; boni et mali 
cives 1 12; te civem non patiuntur 
I 77, 16. 

Civitas. Hispaniae civitatem II 5; 
Lusitaijiae gi-avem c. 1 114; mari- 
timae civitates II 98, 9; propin- 
quae c. II 93; quietam a bellis 
civitatem I 15; c. commeatibus 
oportunam III 6. — lus civi- 
tatis Bomanae: civitatem con- 
firmari ... ademptam I 77, 14; 
civitate data prohibentur 1 55, 12 ; 
vis hominum civitate eiecta I 65. 

Tot exercituum clade . . . satiatus 
I 55, 5. 

Clamorem reddebant II 87 A; ma- 
ximo clamore II 87 C. 

Maximi et clari estis I 55, 1 ; castra 
capta et proelium . . . satis chira 
vobis II 98, 6. 

Mare classibus patefactum I 56; 
classe . . . exercitum transduxit 
in 6; exui classe pulchen-ima 

IV 69, 13; in dextera communis 
classis III 5; classe minore navi- 
gamus II 47, 7; vitabundus clas- 
sem hostium III 37; hostium cl. 
sequebatur suppl. III 5; milites 
cum classibus amisi IV 69, 14. 

Socordia claudicabat inc. 23. 
Ignorantia claudit res III 48, 25; 

coniuratione claudit III 32. 
Clausi lateribus IV 79. 
Clementia vestra I 55, 1. 
Redundantibus cloacis IV 16. 
Bellum coepi IV 69, 13; coepi c. inf. 

activi III 106; IV 37; pass.: 

III 96 D; 106. 

Perge qua coeptas I 77, 16. 

Cui Cretico cog^nomentum fuit II 45 ; 
. . . Clodiano IV 1 ; Calpurnius 
cognomento Lanarius I 95. 

Perpernam cognoscit HI 85; vis 



Index III. 



263 



multum cognita II 87 D; coguita 
voluntate II 70; deditionem per 
nuntios coguitam II 41. 
Armis co^at I 77, 14; «ogentis, 
non coactos inc. 25; exercitum 
Dyrrachium cogere I 33 ; pecunias 
coegit II 80; id res cogit 11 47, 0; 
coacta deditio est II87B; c. inf.: 
II 98, 8; III 74; IV 69, 14; coacta 
in augustias IV 23. 

Ooliors iiua III 8 ; plures cohortes 
IV 76 ; cum cohortibus quin- 
decim II 94; ex parte cohortium 
inc. 1 ; delectae cohortes III 106 ; 
cohortis festinas inc. 2. 

Collega {scil. in consuJatu) 1 1 27; n 26 ; 
IV 1; 48; 51. 

CoUisi fluctus IV 27. 

Quae socordia collecta sunt 1 77, 21. 

Occopatus collis editissimus I 122. 

Colloqnio militibus permisso I 91. 

Multitudinem . . . colere plurimum 
IV 47; equis et armis cultus 
(sc. exercitiis) III 21. 

Coloniae veterum militum I 77, 21. 

Ipsos colonos orare I 24; c. aedi- 
ficis egressos suj)pl. III98D; novos 
c. deducere ap. Exup. p. 21; c. 
Abellanos III 97. 

Multi coninieatns interierant 11 96 ; 
commeatus oppidani dabant 11 
87 C; classe, quae c. tuebatui- 
n 47 , 7 ; commeatibus iuvere 
II 93 ; civitatem commeatibus 
Italicis oportunam III 6. 

Commiuns plagis deturbare n87A. 

Tbidem commoratus III 98 D. 

Commori hostibus I 138. 

Castra pemiagnis operibus com> 
mnnita III 96 B. 

Fortuna commnnis asperior 1147,8; 
c. classis ni 5 ; communem habi- 
tum transgressos II 62. 

Comparaut delenimenta III 48, 21. 

Comperto sq. acc. c. inf. V 13; 
adventare compertus est 11 92. 

Animo neque auribus aut lingua 
competere I 136. 

Compono. Notione collocandi: In 
secunda cohortis composuerat 
inc. 2; subsidiis compositis II 102. 
— Facere: fugam componerent 
I 36 ; societatem composuisse 
IV 53; supplicia in post futuros 
composuit I 55, 6; rectius tua 
compouas IV 09, 4. — Congre- 



gare: pretio compositil63; compo- 
suit exercitum ap. scliol. Cic. 
p. 10. — Pacare: pax et compo- 
sita I 55, 25; res componere ap. 
Exup. p. 39. — Descrihere: res 
gestas composui I 1; vetustatem 
in maius componentem III 14; 
falsa in deterius composuit I 5; 
— Ex composito II 21. 
Concedo. Trans.: Singulis animam 
concesserimn47, 5. — Intr.: Aetati 
concederet I 86; in Armeniam 
concessi IV 69, 15; in gratiam 
concesserant I 12; concessere in 
paucorum dominationem III 48, 6 ; 
c. illuc . . . at mox ad vos 

III 48, 7. 
Coucessioue Asiae IV 69, 6. 
Per coucilinm Gallorum II 22. 
Turbae concitantnr in 48, 11. 
Coucordia. Specie concordiae et 

pacis I 55, 24; pax et concordia 
disturbantur I 77, 13; ex pace et 
conc. I 77, 10; pacem conc. de- 
crevere I 77, 5; bello concordiam 
quaeris I 77, 15; maxima con- 
cordia egit I 11 ; concordiae 
gi-atia I 77, 14. 

Ad eum concurrere I 77, 7; con- 
currentium undique omnium II 70. 

Par est condicio II 98, 6; non est 
condicio III 48, 13 ; quibus posset 
condicionibus I 28. 

Cui nomen coudideraut ni 44; 
pestem conditos {sc. Itomanos) 

IV 69, 17; potestatem tribuni- 
ciam per arma conditam I 55, 23. 

Castris coUatis IH 28. 
Confestim inc. 29. 
Fame confecistis n 98, 1. 
Civitatem conilrmari I 77, 14. 
In castra coniectns lapidum III 96 C ; 

ex quo teli coniectus erat II 87 D. 
Conicio. Mos ut tabes in urbem 

coniectus IV 46; = suspicor: 

quantum conicio III 74. 
Italiae Siciliam coniunctam fuisse 

IV 26. 
Coninratione claudit ni 32. 
Etruriam coniurare I 77, 6. 
Vos atque coniuges et liberos 

I 77, 19; raptum habere domum, 

coniuges etc. IV 69, 17. 
Couor c. infin.: I 77, 12; 104; 

III 54; 59; neque valebunt neque 

conabuntur III 48, 20. 



264 



Index III. 



Conscientia noxarum II 87 D ; 

scelerum c. exagitati I 77, 7. 
Patres conscripti I 77, 1. 9. 17; 

II 98, 1. 

Manus conserentis exercitus 155, 19. 

Quaeso con8ideratel77, 13; quaeso 
considera IV 69, 16; omnes con- 
siderare debent IV 69, 1. 

Consedit in valle 1 120 ; fort. suppl. 
m 98 D, 

Consilium est I 55, 18. 26; 77, 2; 
IV 69, 16; neque mihi satis con- 
silii est I 77, 12; consilium opti- 
mum videbatur III 98 B; certa- 
mine consilii III 96 D; consilium 
publicum corruperunt I 77, 6; 
consilia secutus sum I 77, 6; 
consilio usi sunt II 47, 4; con- 
sili aegerIV84; dubius c. III 110; 
expers c. I 77, 11; poenitentem c. 

I 68; exercitum privato consilio 
paratum I 77, 22; aetate et c. 
anteibat I 75; maiore studio 
quam II 98, 4 ; ex consilio II 87 C. 

Unus constitit III 99. 
Equi consternantur I 139 (depon.). 
Tropaea constituit III 89. 
Constat IV 26; constabat I 100. 
Consul I 55, 27; 11 21; 47, 10; 

III 48, 8; V 13; consules I 55, 5; 

II 45; 98 D; III 48, 16; proximi 
consules II 98 D ; consules nos 
fecistis II 47, 6; consulibus ad- 
ditis nominibus 1 1 ; 11 ; III 48, 10; 
pro consule I 77, 7. 22; V 14; 
inc. 31; proconsulem I 111. 

Consulatum adeptus est I 77, 4; 

alteram c. petis . . . reddideris 

I 77, 15; c. ingressi II 42. 
Regio more consulere I 11; pri- 

vatim mihi c. II 98, 8; consulite 

rei publicae II 47, 13. 
Facta consultaciue aemulus III 88. 
In medium consultare IV 37; in 

unum consultantibus II 87 D. 
Tovem . . . consultorem exspectatis 

in 48, 15; incepta consultoribus 

noxae esse I 77, 1 ; in consultorem 

vertissent I 74. 
Quos fortuna belli consumpserat 

I 55, 5; consumptis alimentis 

III 96 B; opes et spes consumpsi 

II 98, 2 ; rem familiarem . . . 
fidem c, II 98, 9; parte con- 
sumpta III 87. 

Tabes contactu procedere I 77, 9. 



Contemnetur 1 55, 24; ex contempto 
metuendum effecit I 77, 3. 

Ad Euphraten contendit IV 59; 
ire contendunt IV 20; de prae- 
fecto urbis contendebatur I 54; 
contenderent c. acc. c. inf. 1 107. 

Imperio continendaIl43; continetur 
gravis (seditio?) II 51. 

Ultra contionis locum III 48, 14; 
in contione populi II 47 A. 

Contra aetatem II 98, 1 ; c. auctori- 
tatem I 77, 22; c. morem III 96 D; 
c. praeceptum III 98 B; c. specta- 
tam rem III 96 D; bonus contra 
pericula V 23. — Adverbiuin: 

III 96 D; in princ. sent. III 109; 
at contra II 47, 2; sed contra 
I 77, 1. 

Ora hominum contrahit II 10. — 
MetapJi. : rabie contracta 155,19; 
dolo aut socordia c. II 47, 8. 

Vis controversiarum III 17. 

Contumeliam atque invidiam 1 55, 
23; scelerum et contumeliarum 
finis I 55, 19; sumptibus et con- 
tumeliis IV 69, 8. 

Convenas olim (sc, Bomanos) 

IV 69, 9. 

Magna vis hominum convenerat 

I 65; deditionem facilius conven- 
turam II 87 C ; nihil inter plebem 
et patres convenisset IV 45. 

Pacta in conventione inc. 24. 

Conventum vitantes IV 40. 

Arma huc convertisse IV 69, 17; 
odium in se convertere fort. suppl. 
III 98 D; vim et imperia in vos 
c. III 48, 5; quam conversa 
natura sit I 77, 13. 

Fenoribus copertus IV 52. 

In ' tanta copia I 3 ; tam levi c. 
1 99 ; omni c. navium III 5 ; quantis 
familiaribus copiis I 34; copiis 
integra 11 33. — Militum copiae : 
augere copias II 35 ; Ligurum co- 
pias prohibens III 5; copiis ad- 
fluentibus III 98 A; ap. Flor.p.liG; 
munitus copiis Sullae ajy. Exup. 
j^.iOycumomnibuscopiislS^^lll ; 

II 87 B. 

Coram {adv.) IV 45. 

Coria recens detracta III 103. 

Cornicines occanuere tubis I 135. 

Coronam capiti imponebat II 70. 

Corpus. Cultu corporis III 18 ; 
dehonestamento c. I 88; ingenio 
c. II 47, 9; immutilato corpore 






Index m. 



265 



in 9; c. ingenti II 77; mulcato 
foede c. III 54; omni c. quietus 

III 37; senecto c. IV 21; c. et 
lingua percitum II 25; pavor 
corpora agitaverat I 98; sacrata 
c. in ratis imposuisse II 110; 
lacerum corpus semianimum 
omittentes III 98 C ; sustinere 
corpora III 40; intectum renoni- 
bus corpus tegunt III 104; cor- 
poribus hominum vesci I 107; 
cum Laeli corpore II 31; per 
calonum corporaI126; pernostra 
corpora IV 69, 16; in nuda cor- 
pora IV 62. 

*Aemulum ac correctorem remo- 

vere ap. Exup. p. 39. 
Consilium publicum corruperunt 

I 77, 6; con-uperant me inc. 27; 

corrumpebant {ohi. inc.) II 15; 

decus in . mercedem corruptum 

I 13; iuventus corrupta I 16; 

omnibus pariter corruptis I 12; 

homines coiTuptissimi I 77, 7; 

opes . . . futiles et corruptae 

I 55, 20. 
Corruptlo facta paucorum I 91. 
Crcbros ignis fecerant III 96 B. 
Crebritate fluctuum III 64. 
Credo. Parum credendo de aliis 

I 55, 1; c. acc. c. inf. III 88; 96C; 
finem mali credebatis III 48, 9; 
credebatur c. inf. II 87 D; man- 
datum credat inc. 28; virtuti 
credebant inc. 7. 

Creati pro iure vestro III 48, 5. 
Ut illi criminantur III 48, 17. 
Nemore, in quo crocum gignitur 

II 81; croco sparsa humus II 70. 
Quis cruciatus satis est II 47, 3; 

cr. virorum illustrium I 55, 17. 
Criidelior (Sulla) 1 55, 5; crudeliter 

caedibus occupatos fort. III 98 D. 
*Crudelitas fort. suppl. III 98 A. 
Fracta crura I 44. 
Ciiltor. Incola: fuga cultorum 

1 112; cultores venumdati II 87B; 
. ignaris cultoiibus III 98 B; arva 

repleta cultoribus I 14. — Prae- 

terea: collegam sui cultorem 

IV 48. 

Cultus. Suetum agrorum cultibus 
II 85; cultibus variis III 12; cultu 
coi-poris omata III 18; cultu rei 
inc. 15. 

Cum. Praepositio: I 55, bbis. 
25; 67; 69; 77, 6. 1 tcr. 22bis; 



II 20; 31; 47, 2. 4; 98, 6. 10; 
m 33; 48, 18; IV 2; cum exer- 
citu similiterve: I 77,4; 84; 108; 
111; II 28; 80; 87B; 94; 98, 1; 

III 5; 96A; IV 69, 14; V 14; 
quibuscum III 49; tribus cum 
muris II 57 ; cum illa simul 
II 4 7, 4 ; suppl m 98 D . — Cum civi- 
bus integer agas 11 47, 5; bel- 
lum grave c. Etruria I 11; c 
Philippo bellum sumpsere IV 69, 5 
c.nationibus...bellandiIV69,5 
c. alacribus . . . certabat II 19 
mala mea c. bonis tuis misceri 

IV 69, 2; societatem c. j^rae- 
donibus composuisse IV 53. — 
Prima cum luce m 98 D; c. cura 
dicendus 11 72 ; c. machinato 
strepitu II 70; c. magno tumultu 
II 45. — Coniunctio: Cum c. in- 
dic. : I 7 7, 6. 17 ; 98 ; II 1 ; tum, cum 

I 55, 5; cum interim I 77, 17; 11 
47,7; 98, 2; m48, 6; IV 40; cum 
iterativum IV 30. — Cum c. con- 
iunet: historicum: I 47; 143; 

II 47, 4; 48; 70; m bbis; 46; 
IV 11; 69, 13; etiam tum, cum 

I 77, 6; c atisale : 1 11; 56, 
23; 107; U 47, 11; HI 48, 15; 
praesertim cum I 55, 1 ; m 48, 11 ; 
eoncessivum: 177,14. 18; II 47, 
14; m 96A; 98 C; IV 69, 9. Cum 
c. coni. inc. inc. 14; 28; in orat. 
obl. I 145. — Deest verbum 199; 
rV 2. — Cum . . . tum II 98D. 

Cunctaudo intutam patiemini 1 7 7,1 7 . 
Cunctus. Adiectivum: vim cunctam 

III 48, 5 ; regibus cunctis IV 69, 5 ; 
singuli cives . . . cuncti m 48, 24 ; 
quae cuncta I 55, 5. — Sub- 
stantivum: cuncti 1187 C. D ; III23 ; 
95; 96 B; IV 76; cuncta I 108; 

II 47, 2; III 48, 26; inc. 32. 
Cupldo profunda imperii et divi- 

.tiarum IV 69, 4 ; c. visendi 1 103 ; 

agitur ac laceratur animi cupi- 

dine I 77, 11; flagrantes inopia 

et cupidinibus I 77, 7. 
Cupidus. Imperi prolatandi per- 

cupidus IV 70; quo cupidius IV 7. 
Cupio. Bellum cupiens I 55, 16; 

c. gratiam singulorum II 42; 

cupientissimus legis V 19; cu- 

pere pacem II 87 D; requiem cu- 

piatis m48, 17; cupiunt c. infin. 

I 77, 20; III 96 D; pro cupita 



266 



Index m. 



, voluntate II 47 A; cupitis mi- 

nistram IV 47. 
Multa cnra inest II 47, 14; c. patres 
exercebat I 84; tantum anti- 
quitatis curaeque fuit I 19; tibi 
curae sunt I 77, 15; absolvit 
cura familiari III 48, 19; curam 
duplicat II 47, 2; curam eximat 

I 56, 1; omissa cura I 77, 3; 
regis cura machinata fames IV 8 ; 
cum cura II 72; maiore cura 
III 48, 28; sine cura IV 15; 
vacuus a curis III 3. — Praeterea 
curam traditum III 98 A. 

Orae maritimae cnrator III 2. 
Rem publicam frustra cnrantl 77, 19; 

ultra . . . morem curabant II 70. 
Cnrrns falcati III 21. 
Cum velocibus cni^sn certabat II 19. 
Ut cnrvnm sit facit etc. IV 26. 
Castella , cnstodias thesaurorum 

III 58; custodias regias IV 12; 

custodiae habitum IV 69, 8. 
Cum cnstodibns miserat 11 20. 

l)e. Quibus de causis V 20; de 
industria II 87 A; de improviso 

II 87 D; cuius erat de nomine 
II 87D; certatum de domina- 
tione III 48, 11; de bonis falsa 
composuit I 5; consulere de 
vita I 11; de praefecto con- 
tendebant I 54; credendo de 
aliis I 55, 1; existimetis de 
illo I 55, 20; de reditu legem 
II 21 ; legem de pecunia IV 1 ; de 
pot. trib. loqui III 48, 8; de mis- 
sione mutarent animos II 87B; 
nihili de sententia mutavere III 6 ; 
derep. pactuml26; de Hispanis 
tropaea constituit III 89. 

Credebatur epulari dea (sc. Mater 

Magna) II 87 D. 
*Debellatnm fort. ap. Exup. p. 38. 
Gratiam debere III 48, 20; consi- 

derare debent IV 69, 1. 
Decem milia I 100; IV 69, 6. 
Decerno. Quae pessimi decrevere 

I 77, 1; decernite digna 177,20; 

legatos,pacem . . . decrevere 1 77,5 ; 

decretas provincias II98D; exer- 

citibus decretis I 06; c. inf. IV 47. 

— Decreta seniorum II 92; 

patrum d. III 48, 16; senati de- 

creto I 72; decreta I 77, 3. 17. 19; 

ni 47, 1. 



Quos decebat I 77, 1; victoribus 

decebat I 140. 
Decipi III 48, 20. ■ 
Adversa in pravitatem etc. . . . decli- 

nando II 15. 
Ai-mis decoribus III 20. 
Decns coiTuptum I 13 ; d. interiit 

I 77, 19. 

Dedecores caeduntur III 24. 

Sine dedecore II 47, 5. 

Coacta deditio est II 87 B; dedi- 
tionem approbat II 41; d. con- 
venturam II 87C; futilem d. ratus 

II 87D; in d. acciperent III 58. 
Voveo dedoque me II 47, 10; de- 

ditis (armis?) inc. 10. 

Consules candidatum deducentis 
II 45; exercitu deducto II 98 D; 
praesidia deducta I 77, 17. 

A ceteris deerravit III 8. 

Post defectiouem sociorum I 22; 
defectione soc. II 47, 6. 

Ad ea defendenda III 48, 7; ius 
defendere III 48, 22 ; locum multo 
sanguine defensum III 106; pa- 
cem defenditis I 77, 3; pax et 
concordia defenduntur occulte 
I 77, 13; praesentia defendebant 
I 12; rem p. defendi I 77, 1; 
quid a Pyrrho defensum est 

I 55, 4. 

Clurda Tauro deflnens II 84. 

Dehonestameuto corporis I 88; 
bonorum omnium dehonestamen- 
tum I 55, 21. 

Dein, deinde. Dein traditur I 11 
77, 7; 126; II 42; 87 A. B; 93 
98D; III 48, 10; 73; IV 58; 69, 1 
deinde: I 1; 88; II 47, 10; 87C 
98, 6; III 48, 15; 70; 96B; 98B 
IV 69, 7. — Quid deinde II 98, 6 
sim. II 47, 10; ac deinde I 1, 
dein tamen II 93 ; primo (-mum) 
. . . . deinde 188; II 87C; prius 
. . . deinde . . . mox III 70 ; olim . . . 
post . . . dein I 77, 7. 

Delenimenta parant III 48, 21. 

Dux cum urbe et exercitu deleti 

II 98, 6. 

Deliberari non potest I 77, 3. 
Belli promptissimos deligebant 11 9 1 ; 

delectae cohortes III 106. 
Mercede delinquere III 48, 5. 
Dementiam eam appellem I 77, 12. 
Transenna demissumll 70; e muris 

demittebant II 106; demissis an- 



Index m. 



267 



tennis IV 3 ; velorum alis d 

inc. 12. 
Si quid incommodi demitur II 47, 9 

gloriae partem dempserat II 70 

dempsi servitium IV 69, 11 

dempto motu III 48, 21. 
Munitiones demolitur IV 63. 
Deuique rn emimcratione: I 55, 13; 

77, 1; III 48, 11; tum denique 

II 87 A. 
Densere frontem II 103. 
Malo depeudens III 9. 
Non deprecor II 47, 9 {sc. mortem). 
Depriniebantiir I 98 {sc. naves). 
Sibi descendere equo V 20. 
Ira belli desenuisset I 145. 
Italiam atque exercitum deseruit 

1 38 ; me cuncta deseniere II 47, 2 ; 

deseruerant in castris IV 11; de-r 

sertam munitionem II 87 A; de- 

serta I 112. 
Desiderans solita convicia III 96 C; 

dominatio desideraretur I 31. 
Bellum desineret I 28. 
Actione desisteret II 27. 
Agros despectauteiu (sc. montem) 

I 130. 
Despecti I 77, 5; inops despectus- 

que I 55, 11; despecta vanitate 

n 42. 
Dominos destiuatis III 48, 6. 
Animus defuit II 47, 1 ; frumentum 

defuit IV 69, 11. 
In deterius composuit I 5. 
l>etraT;tautibus militiam III 96 A. 
Diarnitateni . . . metum deti-ahi 

I 77, 3. 
Coria recens detracta III 103. 
Ne quid detrimenti caperet I 77, 22. 
In exilium detrusit ap. Exup. p. 9; 

aliquotiens detrusus I 118. 
Moenibus deturbat II 108; plagis 

. . . deturbare II 87 A. 
Deus. Pro di boni I 77, 3; per 

deos immortalis II 98, 3; di pe- 

nates 177,16.20; ^47,3.4; 98,1; 

deorum auxilis II 47, 1 ; nequo ho- 

minum neque deorum pudet I 77, 

15; dis sacrata I47; II 86; lovem 

aut alium quem deum III 48, 15; 

non sine deo IV 60; quasi deo 

supplicabatur 11 70; apud Samo- 

thracas deos IV 69, 7. 
Ad angulum dexteri lateris 11 107; 

dextera nuda II 105; in dextera 

classis III 5 ; inter laeva moenium 

et dexterum flumen 11 54. 



Flagitia pudet dicere I 68; cum 
cura dicendus II 72; dicta alia 
11148, 11; satis dictum est III 48, 
25; c. acc. c. inf.: I 16; III 60; 
Bithynia . . . Bebrycia dicta III 70 ; 
pecunias Appii dictas II 80 ; dicta 
probat IV 69, 13; dicta factis 
sequebantur II 981). 

SuUam dictatoreui V 20. 

Dies. Pleno die III 98 D; medio 
diei I 149 ; diem circumspicit 
I 77, 8 ; diem moratus III 50; 98D ; 
postero die IV 11; 58; multos 
dies I 113; aliquot dies 11 93; 
post aliquot d. III 96 D; post 
paucos dies II 47A; 87 B; cis 
paucos dies I 70; paucis ante 
diebus III 4 ; diebus aliquot tritis 
III 5 ; diebus quadraginta II 98, 4 ; 
diebus certis II 87 D; in dies 
I 63; m 48, 20; IV 69, 12; diu 
noctuque 11 89 ; IV 34. 

DiflFeruut vos in adventum III 48, 2 1 ; 
dilata proelia IV 69, 13. 

Haud difiicile est IV 69, 21. 

Neque laus sua neque diguitas 
n 98D; satis quaesitum dignitati 
I 55, 26 ; vobis dignitatem detrahi 
I 77, 3; cum ingenti dignitate 
n 47, 4. 

Digna nomine I 77, 20. 

A Tanai digressae III 73; Alpis 
digressus IV 49 ; a ceteris digre- 
dientem ap. Isid. p. 62. 

IUa dilabentur I 77, 21; dilapsi 
forent inc. 6. 

Bonis dilarg:itis I 49. 

Castra dilatavit II 99; angustiae 
se dilatant III 62. 

Dilectus habiti I 77, 17. 

Exercitum dimisit IV 49; eum ab 
armis d. m 60; dimittuntur 11 111 ; 
occupata dimissurum I 55, 7. 

Bithyniam diripuere IV 69, 9. 

Animis discessit I 21. 

Discessio plebis a patribus I 11. 

Discordia etc. maxime aucta I 11; 
discordiae accensae I 77, 14; 
discordiarum finis I 11; discor- 
dias volens III 48, 17. 

NuUo discrimine I 126. 

Discubuere III 83. 

Romani generis disertissimus I 4. 

Lydiae regna disiunxit a Persicis 
III 72; Cappadocia ab Armenia 
disiungitur IV 59 ; disiunctis 
ab eo hostibus 11 93; suppl. m6; 



268 



Index m. 



disiunctum ab imperio eorum 

IV 69, 10. 
Dissensiones I 7; 11. 
Multa disseruit 11 48; hoc modo 

d. n 47A; in hunc modum d. 

I 76 ; multis disserendum fuit 

I 55, 1. 
Dissidere inter se IV 37. 
Pax et concordia disturliantur 

I 77, 13; pax disturbatur I 77, 15. 
IMu vicle dies. 
Diurna mercede I 77, 7. 
Ad diuturnitatem usus III 87. 
Eer diversa euntesIV 77; d. capes- 

sivit in 84; d. pars I 6; diver- 

sorum ordinum II 43; diversis 

ex regionibus II 13. 
Divitem esse IV 69, 10; ditium 

dominorum III 48, 26. 
Divina et humana I 77, 10; 55, 11; 

IV 69, 17; intellegendi divina 

III 14. 

Cupido divitiarum IV 69, 5; divi- 
tiae partae sunt I 55, 21 ; regnum 
inclitis divitiis IV 69, 19; ob 

• divitias I 55, 17. 

luvantibus divis I 55, 27. 

Do. Dare aut eripere III 48, 24; 
datis armis 11 87D; civitate 
data I 55, 12; praedam venum 
aut dono datam I 55, 17; ani- 
mam dono dedisse II 47, 12; id 
d. datur II 47 , 5 ; d. dantur 
magistratibus III 48, 27; exer- 
citus Sullae datus est. I 91; 
frumentum et commeatus 
dabant 11 87C; imperio dato a 
vobis I 77, 7; insulae nomen 
dedit ap. Isid. p. 60; datis ob- 
sidibus II 87C; operam dent, 
ne I 77, 22; o. se daturum IV 45; 
patriam deosque penatis de- 
distis II 47, 4; pacem datam 

IV 69, 13; poenas dederat 1 143; 
signo dato II 87A; speciem 
dederunt IV 27; stipendium 
neutri datur II 98, 6; annuus 
sumptus datus est II 98, 2; 
usum dedit IV 69, 4; venenum 
quod tibi daturV7; vitam de- 
derant IV 69, 7; (Cyrene) testa- 
mento nobis data 11 43; Bithy- 
niam et Pontum consuli datam 

V 13; quos ingenium socios da- 
bat III 98 C ; servitium mercedem 
dant I 55, 2. 

Disserendum fuit doceudique III 



48, 1; doctus militam I 147; 
doctissimorum hominum I 3. 

Ora rictus dolore contrahit II 10. 

Dolia vitibus vinciebant IV 30. 

Cavendus dolus III 48, 20; dolum 
expectas IV 69, 19; dolo aut 
socordia contracta II 47, 8; per 
dolum IV 69, 6. 

Inter certamina dominationis I 7; 
dominationis socium III 48, 23; 
dominationes affectabant 112; cer- 
tatum de dominatione 11148,11; Sul- 
lae dominatio desideraretur I 31 ; 
dominationis iinem facturi III 48, 
11; dominationis mercedem dant 
I 55, 2 ; dominationem retinuerint 
III 48, 28; retinendae domina- 
tionis 1 55, 8 ; dominationem queri 

• 157; concessere in dominationem 
III 48, 6; modestus ad domina- 
tionemll 17; pellere dominatione 
III 48, 3. 

Ad exitium tribuni dominatus est 

III 48, 10. 

Dominum Perpernam III 83; do- 
minis restituo I 55, 18; abdita a 
dominis III 98 C; munera ditium 
dominorum III 48, 26 ; iustos do- 
minos volunt IV 69, 18; dominos 
destinatis III 48, 6. 

Recens domitos Isauros III 1. 

Domus. Domum violasse III 68; 
domus intactae II 64; domus, 
coniuges, agros {sc. rapta liahere) 

IV 69, 17. — Domi I 11; 77, 15; 
III 95 ; domi militiaeque II 47, 1 ; 
d. bellique II 47, 6; militiae et 
domi I 1. — Redeunte domum 

V 26; ad Octavi domum II 45; 
procul ab domo IV 69, 16. 

Dono dare I 55, 17; II 47, 5. 12; 

11148,27; ingentiadonaquaesitum 

V22. 
Dorso fluctus adaequata inc. 11. 
Diebus per dnbitationem tritis III 5 

{cf. lug. 62, 9). 
Dnbitavit acie pars I 41; fluxa 

pace dubitaverant II 93. 
Dubius consilii III 110; dubium 

an II 56; dubium habetis num 

III 48, 8; haud dubie IV 69, 9. 
Duco. Exercitum ad urbem ducit 

I 77, 22; ducit ad castra III 96 D; 

per triumphum duxere IV 69, 8; 

murum duxitII107; sorte ductos 

necat IV 22 ; omnia . . . hostilia 



.Index m. 



269 



ducant IV 69, 17; pro bono duce- 

batur I 12. 
Ductu eius peracta I 88; ductu 

meo II 98, 1. 
Mare dulcius etc. III 65; iuxta 

fontes dulci.ssimos IV 38. 
Dum I 11; 55, 6; II 87C; HI 96A; 

IV 69, 5; inc. 122; non amplius, 

dum 111; expectatis dum I 77, 10. 
DUO I 100; n 28; Ul 8; 37; IV 23 ; 

40; miliumpassuum duorumIl82. 
Duplici acie III 106 ; duplici muro (?) 

mppl. in 6. 
DuplicjiTerat belluml36; duplicat 

curam II 47, 2; duplicato numero 

III 98 D. 

Dux hostium . . . cum exercitu de- 
leti II 98, 6; Cottam, Romanum 
ducem IV 69, 13; duces optimi 

I 77, 21; maximis ducibus I 9; 
avidis atque promptis ducibus 

II 67; nactus idoneum ducem 
ni 98 B ; praeter idoneum d. 
I 77, 8; d. se nactos rati I 67; 
contra praeceptum ducis III 98 B ; 
in ore d. IV 7; ducem sequimini 
I 55, 27; occun-ere duces 11 59; 
quam grati ducibus suis I 34; 
duci probare inc. 34. 

E vide ex. 

Severo edicto iuberentur III 96 A. 

Locum editum III 106 ; edita undi- 
que II 57; lateribus in mare 
editis ni 6; locum editiorem 
capit I 140 ; occupatus locus 
editissimus I 122. 

Speciem efflcere I 30; III 63; se 
e contempto metuendum effecit 
I 77, 3; ex rege miserrimum ser- 
vorum effecere IV 69, 8; decreta 
rata efficitis III 48, 16. 

Oculi effossi I 44; effosso oculo 
I 88. 

Pacis modo effiisas V 2 (se. urhes). 

Egeus alienae opis II 47, 4. 

Egestas civium I 77, 15; famem 
et egestatem redditis 11 98, 6; 
locorum egestate EEI 74 ; egestate 
aquae coacta deditio II 87 B. 

EgO I 55, 16; 77, 9; II 47, 4. 9; 
98, 8. 9; ffl 48, 9. 13. 17; 74; 

IV 69, 4. 10. 11. 15. — Mihi 

I .55, 1. 18. 22. 26; 77, 12; II 47, 
Ihis. 3; 98, 8; ffl 48, 1. 11. 23 
IV 69, 4. 13. — Me I 6; 55, 18 

II 47, 2. 10. 12; 98, 1. 3. 4 



III 48, 3; IV 69, 10. Ibhis; inc. 27. 
— Me ahl.: praedicente me 
n 98, 10. 
Egredior. Multos prope egressos 

II 87 A ; silentio egrediuntur 

III 96B; egressa finis suos 1106; 
angustias egressus III 53. — Ludo 
egressi III 90; aedificis egressos 
suppl. III 98 D; in laxiores agros 
egrediantur III 98 B. 

Egregius militiae I 148; cetera e. 

IV 70; cultu egregio ffl 18; multis 
* et egregiis factis I 55, 12 ; egregia 

fama IV 69 , 2 ; e. mercede I 

55, 23. 
Vis hominum civitate eiecta I 65. 
Elegauti imperio I 94. 
Fundo emerguut IV 28. 
Axibus eminebant veruta III 36; 

eminens affigebatur IV 3. 
Emiuus tela iacientes II 87 A. 
Exercitu empto I 77, 7. 
Emptores bonorum IV 1. 
Adsum en C. Cotta II 47, 10. 
Enim I 77, 11; II 38; III 48, 7; 

IV 69, 4; neque enim III 48, 25. 
Enare conati III 54. 
Quid enumerem II 98, 6. 
Eo 11 92; eo processit I 55, 8; 

eoque II 92 (= et ea re). 
Eo (verb.). Ire iubet III 49; socor- 

dius ire ffl 25 ; huc i. atque 

illuc ffl 48, 26; ad oppidum i. 

rV 20 ; ierit in Quintium ffl 48, 11 

obviam ire I 55, 7; 92; 138 

ffl96D; per diversa euntesIV77 

ire via, qua III 48, 2 ; ultum ierat 

I 31 ; raptum ire licet I 55, 20. 
Epistulam nacti . . . misere III 33. 
Epulae quaesitissimae II 70. 
Credebatur epulari dea n 87 D. 
Equites niOO; 1116; 96 C; turmam 

equitum IV 4; equites catafracti 

IV 64; 66. 
More equestris proelii IV 75; in 

modum parmae e. III 102. 
Equidem I 77, 6; II 98, 4; IV 69, 

13. 16. 
Equi exterriti aut saucii I 139; 

equis paria operimenta erant 

rV 65; equo atque armis II 63; 

equis et armis III 20; 101; equum 

insilire V 5 ; descendere equo 

V20. 
* Solutis ergastulis ap. schol. Cic. et 

Exup. p. 10. 
In modum ericii militaris ffl 36. 



270 



Index III. 



Erexerant cadavera IIT 96 B. 

Res quaesita et erepta III 48, 12; 

multis rebus ereptis IV 69, 4; 

dare aut eripere talia III 48, 24. 
Erumpere navibus I 99; erupit ex 

urbe ni 4; vis piscium Ponto e. 

III 66. 
Eruptionem tentavere III 84. 
Esca super ausi atque passi III 86. 
Et. Coniunguntur nomina pro- 

pria: I 22; 65, 17; 62; 66 

II 6; 42; 98 D ; III 83; IV 23 
69, 10; V 13; consulibus: I H 

III 48, 10. — Substantiv a 
I 1; 11 quater; 22 {v. s.); 24 
55, 4. 5. 9. 12. 13. 14. 17. 19 
22. 23 bis. 24 te. 25. 27; 64(?) 
75; 77, 3. 7 bis. 10. 11 bis. 13 
15. 17 6^s. 18. 20. 22bis; 8Sbis 
1^4; 137; II 25; 47, 1. bbis. 6 
7. 13; 54; 57; 70 fer; 87A. B. C 
89; 92bis; 98, 1. 2 bis. 3. 6bis. 
10; 98D; III Qbis; 20; 36; 48 
1. 5. 13. 17. 18; 96 C; 98 A. C 

IV 16; 45; 69, 2. 3. 5. 6bis. 8 
10. 18. 19; V 23; et alii (alia) 
I 11; 47; 55, 5; 77, 20 bis; II 70; 
86; 87C; lE 35; IV 72; eos et 
cunctos IV 76; et maxime I 11; 
n 78; IV 69, 17; et ad postremum 
112; turbatasuntetabiisl77,l, — 
Adiectiva adverbiaque: 111; 
126^s; 55, 1. 12. 16. 20; 77, Ibis. 
17; 86; 94; 98; 102; 116; II 13; 
25; 26; 37; 39; 42; 43; 47, 7; 
lObis; 85; 98, 5. 6. 8. 10; III 3; 
102; 107; IV 7; 17; 48; 69, 2. 
7 bis; 73 ; una et ea vetus IV 69, 5 ; 
adi. adverbiave cum substantivis 
^yro adi. vel adv. positis: II 47, 4; 

III 12; 48, 1; et nullo 126; II 37. 

— Numeri IV 25. — Verba: 
I 77, 3. 5; III 48, 12. 28 bis; V 2. 

— Enuntiata: eodem subi. et 
praedic: 1 55, 8. 19 ; 77, 2. 6 ; II87 C ; 
98 D; 103; eodem subi.: I 65, 2. 
27; 77, 3. 6. 14. 16. 17. 18. 20 bis; 
91; 112; 138; II 10; 47, 3. 13. 
14; 59; 87 A; 92; 98, 5. 9; III 48, 
6. 12. 13. 17. 21; 96B; 98A.C.D; 

IV 4; 69, 10; eodem pi-aedic, at 
diversis subi.: I 55, 20; II 104 
III 48, 2; 96D; 106; V 9; div 
subi. et praedic: I 44; 55, 7. 12 
77, 7. 13; II 47, 6; 87B.D; 98, 1 
III 27; 48, 15. 26; 98B; IV 69, 4 
16; duo ablat. absol.: 1 126; III 66 



98C; IV69, 15.— Et...etl55,19; 
neque . . . et III 48, 19; 96 A; 
IV 69, 2; et traditu/r III 98 A ; 
suppl. V 21. — Coniumguntiw tria 
membra: duo asynd., tertium voce 
et additur: 1 12; 65, 26; III 48, 18; 
IV 69, 16; et... et II 47, 11; 98, 6; 

III 83 ; IV 69, 20 ; atque . . . et I 55, 
3; 77, 19; et . . . atque III 96D; 
que . . . et I 64(?); 94(?); 122; II 
47,3.8; 87B; 92; 98,1; in96C.D ; 

IV 69, 11; (que) et alia III 96 B; 
et . . . que I 11; III 61; neque 
minus ... et 1 84. — Coniungwntur 
quattuor membra: tria asynd., 
tum et: I 11; 77, 5; duo asynd., 
dein que et: I 55,4; et ... atque 
... et I 11; et . . . que . . . et 
I 63. — In principio enun- 
tiati: I 77, 3; II 87D; 114; 
III 48, 8; 96B; 98B; 106; IV 11; 
27; et tamen III 96 A; et tum 
ni 98 D; et mox I 108; et forte 
III 8 ; in principio nostronim 
fragmentorum: I 18; 36; 46; 89; 
110; 113; 141; II 32; 51; III 34 ; 
38; 85; IV 64; inc. 12. 

Etiam. Atque e. I 55, 26; II 70; 
non modo, verum e. II 98, 9; e. 
tum I 77, 6; II 64; IV 40. 

Primae dissensiones evenere I 7; 
si in Pompeio quid evenisset 
y 24. 

Tribuniciam potestatem eversum 
I 65, 23. 

Classe, quam evocarat suppl. III 6 
{cf. lug. 37). 

Ex, e. De locis: multis e locis 
V2; diversis ex regionibus II 13; 
multi ex loco servi III 98 C; ex 
latere IV 16 ; ex propinquo 
III 96 B. — Ex Bithynia accur- 
rere II 71; e finibus Oceani ap- 
pulsas 1107; ex citeriore Hispa- 
nia arcessivit I 111; e muris 
demittebant 11 106; erupit 
ex urbelll4; ex sarcinis extare 
III 106; ex Mauretania miserat 
II20; ex Sicilia profectum Il7; 
propius est ex pace I 77, 10; 
ex fuga redeuntibus UI 96 A; 
trahebant ex occulto II 98C; 
vaderent e facultate II 93; ex 
ira vertunt 155,6; ex quo teli 
coniectus erat II 87D; inermos 
ex proelio II 61. — De tempore: 
ex quo tempore I 16; ex inopia 



Index in. 



271 



satias facta 11 95; ex rapiiiis 
consulatHm adeptus I 77, 4; tu- 
multum ex tumultu, bellum ex 
bello serunt I 77, 7; bella ex 
b. s. IV 69, 21. — De origine: 
ex factione media III 48, 8; ex 
Mauritania volucrum genera II 70 
possessiones ex bonis I 65, 18 
ex civibus praedam I 65, 18 
Fimbriana e seditione II 78 
spem ex vobis III 48, 4; ex rege 
. . . effecere IV 69 , 8 ; e con- 
tempto metuendum effecit 177,3 
arcem habent ex spoliis III 48, 6 
nectere ex viminibus vasa 111102 
ex nomine appellantes ap. Isid. 
p. 61, ap. Solin. et Isid. p. 60. — 
Partitivum: ex parte cohor- 
tinm inc. 1; taurum ex grege 

II 11 ; senator ex proscriptis 

III 83; nactus ex captivis ducem 

III 98 B. — Causale: ex insolen- 
tia V 12; ap. Solin. p. 60; ex 
licentia aut odio III 48, 12; ex 
ambitione II 98, 5 ; ex composito 
II 21; ex consilio II 87C; ex 
libidine I 77, 17; ex voluntate 
n 87C; ex imperio II 87 C; ex 
qua discordiae accensae I 77, 14 
ex terrore contendtrent I 107 
ex quo noscerentur III 96 A 
gnari ex fuga III 98 D. 

Scelerum conscientia exagitati 

I 77, 7. 
Animi exarsere II 44. 
Exaudiri sonores II 87D; e. sonus 

msi. 

Post Carthaginis excidiiuii I H; 

neque finem nisi excidio habituri 

rV 69, 12. 
Oppida excisa n 98, 6. 
Socios, amicos . . .trahant, exciudant 

IV 69, 17. 

Venientis exciperet II 29. 

Bellum excitabat metus I 53; bel- 
lum excitare suppl. fort. inc. 10. 

Tradite exemplnm posteris 165, 25; 
praebeo e. IV 69, 4; optimis 
maiorum exemplis I 55, 2. 

Munia exequi III 96 B; exequerfflo 
rata efficitis III 48, 16. 

Imperio patres plebem exercere 
I 11; cura patres exercebat I 84; 
callidam facundiam . . . ingejiium 
exercui II 47, 4; canina facundia 
exercebatur IV 54; simultates 
exercere I 12. 



Exercitns. Adest novos exercitus 
I 77, 21; Romanus e. II 93; 
victor e. I 55, 22; apud quem 
e. fuerat II 42 ; e. et bellum trans- 
gradientur II 98, 10; manus con- 
serentis Romanos exercitus 1 65, 1 9; 
tot exercituum clade I 55, 6 ; exer- 
citui par condicio II 98, 6; exer- 
citu rursus admoto I 77, 10; 
exercitum urbi admovere ap. Flo- 
rum p. 22; exercitum aluit 
n 98, 9; exercitus in Asia . . . 
aluntur II 47, 7; exercitum cir- 
cumgredimur IV 69, 21; e. 
cogit 133; decretis exercitibus 

I 66; exercitum deseruit 138; 
e. dimisit IV 49; e. ad urbem 
ducit I 77,22; exercitu deducto 

II 98 D ; exercitum transduxit 

III 6; e. duplicaret siippl. 
ni 96C; e. argento fecit 127; 
e. habet I 77, 3; II 98, 3; exer- 
citus occupavere III 48, 6; e. 
paravi II 98, 4; exercitu pro- 
dito IV 69, 12; refecto e. 
m 98B; restituto e. IV 69, 15; 
exercitum verteret III 19; exer- 
citus traditusestl91; incruento 
exercitu III 29 ; infenso e. II 92 ; 
cum exercitu II 80 ; 98, 1 ; IV 69, 14 ; 
provinciam cum e. I 77, 4; cum 
urbe et e. 11 98, 6. 

De pecunia exigenda IV 1. 

Exignitate m 48, 19. 

*Exignum animal ap. Solin etlsid. 
p. 61. 

In exilinm detrusit ap. Exup. p. 9; 
nullo certo exilio V 17. 

Curam eximat I 56, 1; exempti 
obsidione forent II 93. 

Quasi gubemator existeret III 37. 

Vera existimare IV 69, 3; de illo 
existimetis I 55, 21; superba illa 
existimantes II 70 ; vera est aesti- 
manda II 55 ; parum existimaretis 
III 48, 1. 

Ad exitium dominatus est III 48, 10; 
exitia probate I 65, 26. 

Exorsus orationem IV 44. 

Exornatis aedibus II 70. 

Sine gravi expectatione I 62. 

Quid ab illis expectas IV 69, 19; 
quid expectatis I 77, 13; alius 
alium expectantes I 66, 20; col- 
legam minorem expectans IV 48 ; 
lovem . . . consultorem expectatis 
m48, 16; plura mala expectarem 



272 



Index m. 



II 47, 4; extreinam necessitatem 
expectat I 55, 15; expectatis dum 
I 77, 10. 

Pugionem expedire conatus III 59. 
Expeditioues hibernas II 98, 6. 
Nicomedem Bithynia expiili IV 69, 

11; j)lebes agris expulsa 155,24. 
Consilii expers I 77, 11; ceteris 

expertibus I 11. 
Per singulos artus expiraret I 44. 
Pons . . . explicatur III 30. 
Ut explorarent III 96 C; rationem 

explorare IV 4. 
Fluctus latratus videntur exprimere 

IV 27. 
Extis portenderetur thesaurus III 

109. 
Ab externis rapta I 55, 5; ab e. 

in nosmet versa I 55, 19. 
Equi exterriti aut saucii I 139; 

reges exterritos IV 56. 
Omnia extinguent IV 69, 21; ne 

extinguerentur III 98 A. 
Ex sarcinis paludamenta extare 

III 106. 

Bene facta extoUebant I 77, 6. 
lura et iudicia extorquerent I 55, 

23; pecuniae extortae I 77, 17. 
Orbe terrarum extorres II 14. 
Extreniam necessitatem I 56, 15; 

extrema victis paterentur II87D; 

munia e. III 95 ; in extremis rebus 

III 95; extrema pueritia II 75. 
Reliquias exulum persequantur III 

48, 18. 
Classe exui IV 69, 13; exuant 
armis equisque III 101; exutus 
imperio, iure, gloria I 55, 11; 
exuti omnibus III 48, 6. 

Scenis fabricatis II 70; naves fabri- 
catae IV 59. 

Monstrosam speciem fabulac de- 
derunt IV 27. 

Quae facie sua ostentabat I 88; f. 
vestigii humani II 2. 

Facili mutatione II 9; facilem va- 
dum I 108; ad faciliores ictus 
inc. 4. — Facile I 77, 13; haud 
facile 1 77, 9 ; III 5 ; facilius II 87 C ; 
facillime III 96 A. 

Facinora militaria II 92. 

Facio. Ea facere possitis I 77, 18; 
idem fecere I 62; ea facienda 
sunt I 77, 1; quod uti facias 

IV 69, 21; quod iubet facere(?) 
suppl. III 98 A; quod maiores 



fecere II 47, 10 ; ■ (quae) avidius 
fecerit I 55, 19; facit, ut IV 26; 
exercitum fecit I 27; finem 
vitae fecerim II 47, 9; f. domi- 
nationis facturi III 48, 11; per- 
gentibus finem fecit IV 69, 17 
gratiam belli fecerat III 47 
ignis fecei-ant suppl. III 96 B 
iussa uti facerent II 92; iussa 
facturos II87B; metus facien- 
dus est I 55, 10; opes facere 

I 55, 26; pestem factura I 74; 
sim.. Solin. p>- ^-^/ quaestio 
facta III 5; plurimum timoris 
mihi faciunt I 55, 1; transitum 
fecit II 6; tumultum faciunt 

II 87 C; volentia plebi facturus 
IV 42; consules nos fecistis II 
47,6. — Ilecte faceremus 155,18; 
gratis r. facerelll48, 5; ad male 
faciendum II 47, 4; V 12. — 
Eieri : fiebat anceps IV 9 ; avidior 
factus IV 39; magni facti IV 69, 
20; victor fieri IV 69, 23; cor- 
ruptio facta I t»l; pecunia Metello 
facta II 34 ; satias facta II 95. — 
Facta in gloria numeret I 55, 9; 
facta consultaque III 88; dicta 
factis sequebantur II 98D; fortia 
facta II 92^ pro multis et egregiis 
factis I 55, 12; ob bene facta 
I 77, 4; gentis Aemiliae bene 
facta I 77, 6. 

Factio noxiorum III 48, 3; ex 
factione media III 48, 8. 

Vaderent e facultate II 93. 

Callidam facundiam exercui II 47, 4 ; 
canina facundia exercebatur IV 54. 

Facundus IV 43. 

Currus falcati III 21. 

Audendo et fallendo IV 69, 20. 

Falsum filium arguituri II 71 ; plura 
falsa composuit I 5. 

Fama erat IV 69, 10; magnae atque 
atroces famae erant I 107; egre- 
gia fama futura est IV 69, 2 ; fama 
sequetur IV 69, 22; fama et for- 
tunis integer II 47, 5 ; aequi boni- 
•que famas I 90. 

LucuUum fames fatigabat IV 8; 
f. ambos fatigavit II 93; egesta- 
tem ac famem redditis II 98, 6; 
fame confecistis II 98, 1; fame 
perituros III 93. 

Rem familiarem consumpsi II 98, 9; 
i-es f. habere I 16; familiaribus 



Index m. 



273 



copiis 134 ; absolvit cura familiari 

III 48, 19; negotia fainiliaria V 9. 
Fateor c. acc. c. inf. II 98, 4. 
Fames fatigabat II 93; IV 8; qua 

re fatigata plebes II 45. 
Sermone faiitoriim III 88. 
Faiicibiis ipsis (.sc. Bruttii) W 25. 
Facibiis sibi praelucentes IV 15. 
\'ideri felicem I 55, 20 (Sullae 

coynomcn significatm). 
Feiiore oppressa I 11; fenoribus 

copertus IV 52. 
Fero. Legem tulit II 2 1 ; ap. Exup. 

j). 9; quod inopia ferel3at III 102; 

ferunt II 11; 114; UI 48, 22. 
Ferocia Mithridatis I 32; prudens 

ferociae hostium II 87 B; lingua 

ferociam sequebantur II 98 D. 
Armis ferox II 39; feroci ingenio 

mppl. III 98 A ; omnium ferocissimi 

III 74. 
Ferreas laminas IV 65; manus f. 

III 35; ferrea omni specie IV 66. 
Ferrum capita affligebant II 105; 

ferro saeptis 155, 15; ferro atque 

flamma 1 77, 10; ferro perituros 

III 93. 
Feraruin incognita genera 11 70. 
Fessns se receperat I 128; f. scri- 

bendo 11 98 , 2 ; fessa bellis II 

47, 14. 
Par in oppido festinatio IV 16. 
Festinantibiis patribus II 46; labo- 

rare, festinare IV 34; principes 

augere festinavit II 103; pro- 

fectionem festinantes I 81 ; soleas 

festinate inc. 20. 
Festinas cohortis inc. 2. 
Fidem consumpsi II 98, 9; fide 

incliti II 64; fcr fidem aut pex*- 

iurio I 77, 15; acceptum in fidem 

rV 69, 7. 
Ingenio fidens m 98 A. 
Fidiicia suis incessit 11 104; f. 

augeri coepit m 96D; maximam 

parit fiduciam I 55, 12; fiducia 

nimius 11 53 ; f. gnaritatis locorum 

m 84; f. purgatiores 11 111. 
Cum paucis fldis IV 2; fide socie- 

tatem acturos II 93. 
FilillS II 6; 71; IV 69, 7. 8. 9. 
Finditnr in promunturia IV 23. 
Fiuis fuit I 11; f. sit 155,19; sim. 

I 55, 24; m 48, 9; IV 69, 16; 

finem fecerim II 47, 9; sim. 

III 48, 11; IV 69, 17; f. habituri 

IV 69, 12; unum omnibus f. sta- 
Sallustiug, ed. Maurenbrecher. II. 



tuit I 55, 15; f. volens m48, 17; 
finis egressa I 106; e finibus 
Oceani I 107 ; fine inguinum 
III 52. 

Fuga flnitimornm III 98 D. 

Litora flrmavit IV 32; exterritos 
animi f. IV 56; firmatus animi 
III 26; firmabant c. acc. c. inf. 

II 87 D. 

Firmioreinad resistendumIV69, 16. 

Flagitiosorum postremus I 77, 3. 

Vera et honesta flagitium supera- 
verit m 48, 13 ; tanta fiagitia pudet 
dicere 158; movemini flagitio III 
28, 26 ; per summa flagitia III 96 A. 

Flagrantes inopia et cupidinibus 

I 77, 7. 

Ferro et flamma I 77, 10. 
Florentibus optabile est IV 69, 4. 
Collisi fluctiis IV 27; superiactis 
fluctibus II 56; triplici fluctu 

III 55 ; crebritate fluctuum III 64 ; 
dorso fluctus adaequata inc. 11. 

Legio fliiinen transducta II 99; in 
fl. se ruebant II 101; usque ad 
fl. III 75; adiecto fluminis nomine: 

II 54; 84; 98,6; III 6; 73; IV 59. 
Per hos flnit III 72; rebus supra 

vota fluentibus V 25. 
Fliixa pace dubitaverant II 93. 
Fore III 48, 23; 88; 100; foret 

I 70 ; saepius praeterea verbis 

appositum. 
Forinam hominis IV 27; simile 

celebratae formae IV 27; novas 

immanis formas 1 107; in formam 

parmae equestris III 102. 
Repentinam formidinem pacem 

suadere II 87 B ; formidine 1 55, 18 ; 

III 96 B; qua repentina formi- 
dine II 87A; turpi f. I 38; f. at- 
tonitus 1 136; perculsos f. II 87 A. 

Quam formidatus est I 55, 24. 
Forte I 25; II 29; 45; lE 8; 33; 

85; IV 28; nisi forte I 55, 7. 22. 

24; 77, 2. 13; III 48, 8. 19. 
Forti viro III 48, 4; viris fortibus 

I 77, 20; f. strenuisque ministris 

I 9 ; fortia facta II 92. 
Fortitndo inc. 22. 
Fortima I 77, 21; II 15; 47, 2. 11; 

IV 69, 4; fortuna aut nostris 
vitiis IV 69, 21; f. communis 
asperior II 47, 8; f. belli I 55, 6; 
fama et fortunis integer 11 47, 5. 

Insulae fortnnatae , vide ind. 
nom. 

18 



274 



Index m. 



In forum oppidi II 87 D(?); illum 

raptis forum I 124; vide Forum 

lulii ind. nom. 
Fossae . . . semipletae sunt II87B; 

in fossas properat II 87 A; fort. 

suppl. III 96 B. 
Fragmentis navium III 54. 
Fracta crura bracchiaque I 44; 

fracto Philippo IV 69, 6. 
Frater V 11. 
Loco freti III 6. 
Frigida nocte IV 35. 
Densere frontem II 103; fronte 

angusto III 6. 
Grave pretium fructibus III 46; 

malis fr. agitat II 98, 9; quibus 

nulla pars fructus est III 48, 18. 
Frumentaria lege III 48, 19. 
Frumentum defuit IV 69, 14; ma- 

tura autumni frumenta III 98 D; 

frumentum dabant II 87C; fr. 

poscunt II 47, 6; exercitum fru- 

mento aluit II 98, 9; frumenti 

gratia II 93 ; fr. satias facta II 95 ; 

sine frumento 11 98, 3; IV 69, 21. 
Frui otio III 48, 13 ; pace f IV 69, 2 ; 

habendos fruendosque praebetis 

m 48, 6. 
Frustra m 16; 25; 48, 9; IV 69, 2. 
Tenuissimas spes frustratur III 

48, 19. 
Frugum laetus ager II 83. 
Fuga tuta fuit II 87B; fugam agita- 

visse I 102; f componerent I 42 ; 

f. maturabat I 80; f. temptavere 

III 84; Sertorii per montis fuga 

II 47, 6; f cultorum I 112; vasta 
fuga caedibus I 23; 55, 17; gnari 
ex fuga III 98 D ; ex fuga redeunti- 
bus III 96 A; aliam fugae rationem 
fort. suppl. III 98 A; fugam inepte 
traditur II 87 D, 16. 

Iram fugerat II 7; fugientis ad 
Octavi domum secuta II 45. 

FugitiTi m 96 A. B. Cbis. D; III 
98B. D6^s. 

*Fugarentur milites foi-t. suppl. 

III 96 B. 

Fulta ante portam cadavera III 96 B. 
Fulmen ne se attingat I 77, 12. 
Fundo. Sanguine fuso II 98, 2; 
metaphor. : Cottam terra fudi 

IV 69, 13; hostes fusi II 98, 1. 
Naufragia fundo emergunt IV 28. 
Furtim I 104. 

Ad furta belli I 112. 
Fusti necat IV 22. 



Opes futiles I 55, 20; futilem de- 
ditionem ratus II 87 D. 

Maximo gaudio I 67. 

Oens. Gens egressa finis 1 106 ; gentis 
ad furta belli peridoneae I 112; 
iure gentium III 48, 17; g. mode- 
rator I 55, 11; latrones g. IV 69, 
22; in ore gentibus I 59; per 
ceteras gentis I 55, 1; illas per 
gentis II 43 ; gentis eiusdem Gallis 
atque Germanis III 96 D ; pro 
Italica gente I 19. — Gens Bom.: 
patriciae gentis IV 1 ; gentis 
Aemiliae I 77, 6. 

Genua advolvebantur inc. 16. 

Genus. Generis humani I 24; 55, 6; 
Romani generis I 4 ; genus homi- 
num vagum II 85; g. armis ferox 
n 39; velocissimum g. II 87 A; 
g. militum II 88; volucrum et 
ferarum genera II 70; genus olei 
IV 61; nuUo generis discrimine 

I 126. 

Grcrant habeantque imperia m 48, 
18 ; graviores se gerere III 7 ; 
res gestas populi Romani I 1. 

Alimenta gignere I 100; crocum 
gignitur II 81 ; amomum . . . odores 
gignuntur IV 72; bis genitus II 
47, 3; filius Nysa g. IV 69, 9; 
genitos esse, qui I 16; genitus 
ad I 55, 3; perdendae pecuniae 
g. III 3. 

Princeps gladiatorum III 90. 

Vento gliscente III 56. 

Grlobis eruptionem temptare III 84. 

Inter certamina gloriae I 7 ; partem 
gl. dempserat 11 70; tantae gl. 
adulescentem III 48, 23 ; gl. avidi 

II 43 ; exutus imperio , gloria 
I 55, 11; gl. movemini 11148,26; 
magna gl. tribunus fuit I 88; 
per gloriam maiorum II 47, 13; 
in gloria numeret I 55, 19. — 
Active: Magna gloria undique 
concurrentium II 70. 

Nihil gloriosum existimat I 55, 8; 

gl. an indecorum sit IV 69, 1; 

gloriose IV 69, 8; gloriosius 188. 
Quasi glutino adulescebat III 103. 
Fiducia gnaritatis locorum m 84. 
Numeri per litteras gnarus I 110; 

gn. loci III 99; gnari ex fuga 

c. acc. c. inf. III 98 D. 
Gnavos aestimator IV 51. 
Presso gradu m 96 D. 



Index III. 



275 



Grandis phaselus III 8. 

Omni via grassaretur inc. 14. 

(Tratia. Cupiens gratiam singu- 
lorum II 4'2; iniuriae gr. debere 
III 48, 20; belli gr. feceratlll 47; 
gr. peperisse I 77, 5; gr. promeruit 
III 22 ; in gr. concesserant 1 12 ; pri- 
vatae gratiae avidissimus II 47, 4 ; 
gratia aut spe aut praemiis III 
48, 5; concordiae gr. I 77, 14; 
frumenti gr. II 93; summae rei 
gr. II 98 D. 

Gratis recte facere III 48, 6. 

({ratiiito bonus est I 77, 9. 

Ei vehementer gratulabantur 1 89. 

(xrati ijatres II 98, 5 ; grati ducibus 
134; vix satis gratus pro II 47, 5. 

Aquilonibus gravescit III 78. 

Orave beHum I 11; gravem civi- 
tatem I 114; gravis cura I 84; 
sine gravi expectatione I 62; ex 
inopia gr. II 95; morbi graves 
III 38; grave pretium III 46; 
senectus per se gravis II 47, 2; 
grave servitium IV 69, 11; vir 
gravis II 37; graves carique erant 

II 78; gravis {deest subst.) II 51; 

III 98D; graviores se gerere 
III 7; gravioris servitii I 55, 6; 
graviter perculsi II 98 D. 

Autumni gravitate III 96 A; iniuria 

gr. tutior III 48, 13. 
Taurum ex grege II 11. 
Quasi gubernator existeret III 37. 
(Turgitibus occultis IV 28. 

Habeo. Alimenta reliqua habet 

I 55, 11; arcem habent ex 
III 48, 6; arma h. in IV 69, 20; 
castra stativa habuit II 93; 
civitatem, quam Tyrii habent 

II 5; dilectus habiti I 77, 17; 
exercitum habet I 77, 3; e. 
habere posse II 98, 3; finem 
habituri IV 69, 12; habeant im- 
peria III 48, 18; metus haben- 
dus est I 55, 10; nomen Danu- 
vium habet III 79; pacem . . . 
habitam amiserant 177, 5; prae- 
sidia habebatis in III 48, 24; 
res fam. habere I 16; usum 
habet 1 63 ; Galliam habuit II 98 D ; 
tantum in animis habetote 11 47, 
12; habendos fruendosque prae- 
betis III 48, 6; vos artius habe- 
bant III 48, 13; quam . . . mini- 
stram haberet .IV 47; habitum 



custodiaeIV69,8. — Cumverbis: 
raptum habere IV 69, 17; qnas 
reparatas habebant III 5 ; se 
suspectum haberent II 87 C. — 
Putare: dubium habetis III 48, 8 ; 
melius habent III 48, 5; penatis 
. . . patriam . . . imperium vilia 
habeo II 47, 3; indigni habiti 

I 77, 5; percupidus habebatur 
IV 70; facturus h. IV 42. 

Communem habitum transgressus 

n 62. 
Harenoso ingressu III 6. 
Hastas igni torrere III 96 A. 
Hand aliam III 98 A; h. difficile 

IV 69, 21; h. dubie IV 69, 9; 

h. facilem 1 108; h. facile I 77, 9; 

m 5; h. gnarus IV 69, 10; h. 

impigre IV 41; h. longe suppl. 

in 6; h. procul II 107; h. multo 

secus III 96 A; praeterea in98A. 
Herba Sardonia II 10. 
Expeditiones hibernas II 98, 6. 
Hic. Substantive: I 77, 7. 19; 

II 47, 8; 69; 98, 2; III 72; 81; 
96 A; 102; inc. 31; 33; haec ea- 
dem III 48, 27; haec atque illa 

I 77, 11; hunc aut ilhim II 93. 
— Adiective: 1 55, 10. 26; 77, 
3. 19. 22; II 47, 2; 98, 4.D; HI 
46; 48, 1. 11. 14; 74; IV 69, 21; 
in hunc modum I 76; hoc modo 

II 47 A; hacine spe II 98, 2; 
huiusce modi I 77, 5. — Ad hoc 
vide ad. — Hic adv. II 47, 3. 

Hiems mari prohibebat IV 69, 14; 
hiemem agere II 94 ; 98, 5 ; aestus 
hiememque iuxta ferre ap. Melam 
p. 137 {cf. lug. 85, 33); per 
hiemem IV 59; hieme II 35. 

Hinc n 98, 10. 

Hiavit humus FV 17. 

Nomine histrionis II 26 ; ad osten- 
tationem histrionum II 70. 

Homo. Neque hominum neque 
deorum I 77, 15; genus hominum 
II 85; vis h. I 14; 65; corporibus 
h. I 107; ora h. II 10; formam 
hominis IV 27; homines corruptis- 
simi I 77, 7; h. maximi nominis 

I 55, 2; doctissimorum hominum 
copia I 3 ; vacuam hominibus 

II 6 ; V. h. militari aetate I 40. 
Mortem honestam sperare II 47, 2 ; 

sub honesto nomine I 12; omnia 
honesta I 55, 8; vera et honesta 

III 48, 13; honestius II 47, 9. 

18* 



276 



Index III. 



Talem honorem volet II 47, 11; 
laborem cum honoribus I 55, 9. 

Moneo hortorque, ut IV 69, 23; 
ultum iniurias h. III 48, 17; 
maneas h. I 77, 16; hortari reli- 
cum est III 48, 2 ; maxime horta- 
buntur IV 69, 3 ; equites hortatus 
II 100. 

Hospitis domum violasse III 68. 

Humanas hostias vidistis I 55, 14. 

Hostilia ducunt IV 69, 17. 

Hostis omnium bonorum I 77, 15; 
ne hostis instaret III 96 B; hostes 
oportuni et scelestissimi IV 69, 2 ; 
sc. h. fusi II 98, 1; h. oppressi 
aut dilapsi inc. 6; quinquaginta 
milia hostium I 107; h. submovi 
II 98, 4; plena hostium 11 47, 7; 
prudens ferociae h. II87B; castra 
h. II 98, 6; classem h. III 5(?); 
37; dux h. II 98, 6; h. exercitui 
II 98, 6; locos h. IV 82; h. naore 
IV 69, 8; murum h. I 143; sine 
vi h. IV 69, 14; hosti oportuniora 
I 108; commori hostibus I 138; 
terror h. incessit II 104; ab hosti- 
bus caedebantur III 24; ab h. 
tenetur II 98, 9; disiunctus ab 
h. III 6; cum pessimis et h. rei 
publ. I 77, 22; inter saevissimos 
hostis II 98, 5. 

Huc atque illuc III 48, 26; arma 
h. convertisse IV 69, 17. 

Hnmani generis I 24 ; 55, 6 ; huma- 
nae cupidinis I 103; humanas 
hostias I 55, 14; humani ingeni 
I 7; vestigii h. II 2; si quid 
humani evenisset V24; humana 
superant I 55, 11; divina et h. 
I 77, 11; IV 69, 17. 

Humili loco IV 43. 

Per humiHtntem IV 20. 

Croco sparsa humus II 70; hiavit 
h. IV 17. 

In tecta iaciebant ignis III 98 C 
tela in incertum iacientes II 87A 
saxa, pila, sudes iacere II 87A 

lam. I 11; 55, 7; 77, 21; II 47, 2 
87 A; 98, 4; III 17; 48, 6. 13 
96B. C. D; 98D&is; IV58;69, 12 
74; 76. — lam repente I 115 
iam tum 11 98D; iamque III 5 
neque iam I 55, 20; III 56. 

Ibi. II 78; III 102; IV 11; 27; ibi- 
dem lllbO; fort. III 98 D. 

Icti fragmentis navium III 54. 



Idem. Adi.: Eodem anno II 80; 
eiusdem causae I 67; e. gentis 
III 96 D; eodemtemporeIII106. — 
Substant.: Eodem auctore II 43; 
idem I 62; eadem I 55, 21; haec 
eadem III 48, 27. 

Idonenm ducem I 77, 8; III 98B; 
idoneos saltus II 29; gentis ad 
furta peridoneae I 112; adnexu 
idonea III 35. 

Igitur. In principio sententiae: 
149; 72; II 87B; III 70; 83; IV 5; 
postpos. I 55, 24; III 48, 14; 81. 

Ignaris cultoribus III 98 B; locorum 
perignari III 102; sceleris haud 
ignarum IV 69, 10; ignara visendi 
I 103. 

Quos ignavia armis abstinuit IV 69, 
12; ignaviam . . . eam appellem 
I 77, 12 ; cuncta praesenti ignavia 
mutavistis III 48, 26; nomina 
ad ignaviam mutantes III 48, 13. 

Ignavi cuiusque spes III 48, 19; 
morem . . . animi i. III 48, 14; 
peior an ignavior sit I 77, 3. 

Crebros ignis fecerant III 96 B; ia- 
ciebant i. in III 98C; igni torrere 

III 96 A; i. vastare I 112. 
Per ignobilitatem I 88. 
Ignorantia claudit res III 48, 25. 
An ignoras c. acc. c. inf. IV 69, 17. 
Ignoscendo magnitudinem auxisse 

I 77, 6. 

Ille. Substant.: I 55, 1. 7. 8. 18. 
19. 20; 77, 3. 4. 18; 88; 119 
124; II 42; 47, 4; 70; 79; 87B 
92; 93; 103; 109; III 6; 48, 8 
11. 15. 17. 19. 23. 28; 96D; 109 

IV 69, 4. 12. 15. 16. 19; V 3; 15 
suppl. II 92; in 96B; haec atque 
illa I 77, 11; hunc aut illum 

II 93. — Adiect.: I 88; 109; 
II 43; III 6; 48, 16; 98D; IV 27; 
69, 22. — lUe qui subst.: I 77, 0. 
21; III 23; adi.: I 55, 9. 

Illo profectus I 112. 
lUuc III 48, 7. 26. 
Virorum illustrium I 55, 17. 
Cum imaginibus suis III 48, 18. 
Imbecilla est fortitudo inc. 22. 
Aetas imbelHor II 87 D. 
Immanis formas 1 107 ; i. hominum 
vis V 2; immane quantum II 44. 
Per sceleris immanitatem I 55, 6. 
Patriae immemores III 98 A. 
Immensum (adv.) III 56. 
Mari imminens IV 27. 



Index 111. 



277 



Iniiiiu I 77, 5. 

Animi immodiciis I 150. 

Per deos immortalis II 98, S. 

ImmiitLlato corpore III 9. 

lucepta impedivit IV 69, 12 ; impe- 

diebant iussa nautarum inc. 13; 

a Cotta . . . impeditur III 59; 

impeditissima re publica 

II 47, 6. 

Cavere imperatorem III 82 ; impera- 
tores Hispaniae II 47, 6. 

Serviendum aut imperitandum I 
55, 10. 

Imperium. Quibus i. est I 77, 22 
qua Romanum i. est III 2; 80 
indigna Romano imperio 11 70 
cupido profunda imperii IV 69, 5 
generis aut i. discrimine I 126 
nomine imperii accepto 11 98, 4 
cura summo imperio inest II 47, 14 
s. imperium . . . vilia habeo II 
47, 3; per hoc s. i. quaesitum 
1 55, 26 ; imperii prolatandi IV 70 ; 

- imperium . . . raptum habere IV 
69, 17; ad subvertendum i. I 77, 8; 
i. convertere III 48, 5; gerant 
habeantque imperia III 48, 18; 
magna consulum i. rata efficitis 

III 48, 16; prudentiore imperio 
continenda II 43 ; exutus i. 1 55, 11 ; 
servili i. exercere I 11; modico 
et eleganti i. percarus I 94; i. 
vahiit I 11 ; disiunctum ab i. 

IV 69, 10; cum imperio I 77, 7; 
ex imperio 11 87 C ; in imperio 
I 11; 55, 17. 

Leges imperantur I 77, 17; Didio 

imperante I 88. 
Impetum sustinui II 98, 5. 
Morem impigrae linguae III 48, 14; 

haud impigre IV 41. 
Impio testamento IV 69, 8. 
Implicatae rates IV 31. 
Divina impolluta sunt I 55, 11. 
Coronam capiti imponebat II 70; 

corpora in ratis imposuisse II 110; 

legibus impositis I 55, 25; prae- 

sidia imposita 177,17; imposuerat 

servitium III 48, 9. 
Solus impoteus III 48, 3; impotens 

et nimius animi IV 73. 
ImprimiH m 48, 23. 
Improbe III 9. 

luiproviso metu III 6; de i. 11 87 D. 
Imprudentiam ostentant IV 69, 15; 

per i. ap. Solin. p. 61. 
Impudentissime omnium I 77, 15. 



Impugnati semel IV 69, 12. 

In c. accusativo. Cum verbis: 
in deditionem acciperent 11158; 
acceptum in fidem IV 69, 7; in 
murum attollitur I 126; ces- 
sissent(?) in Alpis III 5; in sa- 
pientiam cesserat II 42; coacta 
in angustias IV 23; supplicia in 
post futuros composuit I 55, 6; 
in deterius c. 15; in maius com- 
ponentem III 14; mos in urbem 
coiectus rV 46; in Armeniam 
concessi FV 69, 15; in domina- 
tionem concessere III 48, 6 ; con- 
cesserant in gratiam I 12; in 
medium consultare IV 37; in 
unum consultantibus 11 87D; in 
vos convertere III 48, 5; in se c. 
III 98 D; corruptum in mer- 
cedem I 13; dantur in provin- 
cias III 48, 27; in Italiam de- 
ducto II98D; in agros deducere 
ap. Granium p. 21 ; in pravitatem 
etc. . . . declinando 11 15; in 
exilium detrusit ap. Exup. p. 9 ; 
differunt in adventum III 48, 21 ; 
in mare editis III 6; in agros 
egrediantur III 98B; ierit in 
Quintium III 48, 11; finditur 
in promunturia IV 23 ; anna 
habent in onmis . . . in eos IV 
69,20; iacere in tecta III 98C; 
in incertum iacientes 11 87A; in 
ratisimposuisseII110;incidit 
in lenunculum I 25; incidere in 
colonos ni 97; in os intendens 
V 27; in Hispaniam maturare 
in 5; in castra misere III 33; 
mittit in tumulum III 96 C; in 
provinciam missus 1143; ad mu- 
tandum in melius II 24; per- 
vexere in Hispaniam I 83; in 
bellum pergentibus II 92; per- 
tinens in oppidum III 30; per- 
venere in Pontum II 79; pro- 
fectus in Dardaniam II 80; 
in orientem . . . in occidentem 
prominet H 2; in fossas pro- 
perat II87A; in Pamphyliam se 
receperat I 128; in Hispaniam 
regressos H 70; regredi in 
regnum IV 69, 14; relegati in 
paludes I 55, 23 ; in quam aestum 
.relidit IV26; remotus in Va- 
scones H 93; in regnum resti- 
tuentis I 53; in flumen se rue- 
b a n t n 101 ; in absentem 



278 



Index 



statuissetis 1198,1; in Hispa- 
niam submovi II 98, 4; sub- 
latum in cervicess 11148,21; in 
Ciliciam tendereVl4; in Ita- 
liam transgradientur II 98, 
10; valent in universos III 48, 
20; in Aresinarios venere III 5; 
in Italiam venire II 98, 7; in 
sagum — in brachium tela veni- 
rent II 59; in consultorem ver- 
tissent I 74; in nosmet versa 
I 55, 19; in miserationem ver- 
tunt I 55, 5. — Cum nominibus: 
in castra coniectus lapidum 

III 96 C; in iuga (?) oppidi teli 
coniectus II 87D; fugam in 
longinqua I 102; f. in noctem 
I 42; ira in Tigranem IV 69, 3; 
licentiam in vos III 48, 16; 
merita in rem p. 1 12; in urbem 
reditu I 77, 19. — Temporale: 
in dies I 63; III 48, 28; IV 69, 12; 
ap. Flonmi p. 146 ; in praesens 

IV 50; 69, 19; in posterum III 
48, 12; in tempus III 48, 12. — 
Pr aeterea: suspecta in tumultum 

I 69; in modum II 70; III 36; 
IV 65 ; in hunc m. I 76 ; nefandum 
in m. ni 98 C ; in formam III 102 ; 
inc. II 45, 10; IV 62. 

In c. ablativo. De loco: cum 
nomine terrae locive: I 88; 104; 

II 2; 47, 7; 80; 94; IH 45; 99; 
IV 33; in agmine I 96; in angu- 
stiis II 38; in contione II 47 A; 
in conventione inc. 24 ; in oppido 
IV 16 ; in principio III 25 ; in 
vallo II 87A; in proxima villa 

III 94; sim. cum pronom. II 81; 
87 D, 18; in aperto 1115; in dex- 
tera III 5; in latere I 77, 18; 
in medio — in imo — in summo 
III 83; qua in parte IV 59. — 
Translat.: In M. Mario I 44; 
in Pompeio V 24; in tali viro 
I 58; in quis III 9; in vobis 

III 48, 1 1 ; in civilibus armis I 6 ; 
in tanta copia 13; in summa 
inopia II 46; in bis miseriis II 
47, 2 ; in ore ducis IV 7 ; in peri- 
culis I 77, 1 ; sim. c. pron. II 47, 1 ; 
in proeliis V 4; in secunda re 

IV 76; in extremis rebus III 95; 
in tempore I 32; IV 69, 18; in 
terrore I 126; in volnere II 68. — 
Cum verhis: in magistratibus 
capiendis I 55, 21; in navigando 



III 8 ; sim. in transgressu 1 104. — 
Begitur verbis: in cervicibus 
agentis II 98, 4; in imperio 
agere I 11; in ore vestro — in 
magistratibus egi II 47, 4 ; in ore 
agere I 59; in sollicitudine at- 
tineas I 77, 16; in secunda 
composuerat inc. 2; in quis 
composuit {sc. de libro) I 5; con- 
sedit in campo III 98D; c. in 
valle I 120; in iugis constituit 

III 89; deseruerant in castris 

IV 11 ; in animis habetote 
n 47, 12; praesidia in uno habe- 
batis III 48, 24; in muris loca- 
verant inc. 9; in plano loca- 
verat 1187^; maueas in 
sententia I 77, 16; in obsidio 
moranti IV 69, 14; in gloria 
numeret I 55, 19; in monte 
poisitasIV5; in castris relicto 

III 96 B ; in tectis reliquerant 

IV 15 ; in tutandis periculis t e n e - 
amini I 55, 1. — Esse in: in 
armis I 70; 77, 13; in imperio 

I 55, 17; in metu I 77, 13; spes 
in perfidia I 55, 1; quies in se- 
ditione, in pace turbae I 77, 7; 
ius in viribus I 18; in vobis sit 
III 48, 15; quantum est in vobis 

II 98, 1. 

Inaui specie III 48, 3. 
Incassum agebantur III 48, 11. 
Incautos agros invasit V 1; in- 

caute III 96D. 
Agmine atque animis incedit I 55, 

24; inopia ambos incessit IV 

69, 15; terror hostibus i. II 104. 
Per invidiam incelebrata sunt 

I 88. 
Incendia instaurare I 77, 20. 
Vicos castellaque incendere 1 112; 

oppidum incensum II 87 B. 
Incertus IV 68 ; animi incertis 

III 107; lumine incerto IV 40; 
navibus incertis III 34; incerto 
onere I 98; vestigalia bellis in- 
certa II 47, 7 ; in incertum II 87 A ; 
per incerta generis humani I 24; 
incertum seg. sent. interr. III 73; 

IV 53; perincertum IV 1. 
Incidit in lenunculum I 25; inci- 

dere in colonos III 97. 
Indigna incipite II 47, 8; c. inf. 
III 48, 3. — Incepta mea IV 
69, 12; prava i. I 77, 1; talia i. 
I 74. 



Index III. 



279 



Per pronum iuciiabautur III 36. 

Iiiclinatos invadunt IV 76. 

Inclitae Homeri carminibus I 101 ; 
fide atque aerumnis incliti II 64 ; 
inclitam portu etc. II 81 ; regnum 
inclitis divitiis IV 69, 19. 

lucoguita genera II 70; novos in- 
cognitosque milites III 96 D; in- 
cognita sibi pabula Isid. p. 62. 

lucolae III 98 D. 

p]xercitum iucolnuiem IV 69, 21. 

Si quid iucouiuiodi demitur fl 47, 9. 

Incrueuto exercitu III 29. 

Anna iucuniberet III 40. 

Incuriosam ab armis IV 36; lan- 
guide et incuriose 11 42. 

Eos iucurruut II 30. 

lude. Locale: I 142; II 87 A ; 
III 98 B; fort. suppl. n 45. — Tem- 
por.: I 11; 34. 

Gloriosum an iudecorumsitIV69,l. 

ludigua vobis et re p. II 47, 8; 
indigna Romano imperio 11 70; 
indigni re p. habiti I 77, 5. 

Nomina indidit I 55, 24. 

*Servili indole suppl. III 98 A. 

Magna iudustria IV 2 ; de i. 11 87 A. 

lugeuinm indomitum I 7. 

Ob iuediam III 38. 

Inermos retinet I 77, 18; i. ex 
proelio II 61. 

Inf ecunditate bienni proximi III 46. 

Infenso exercitu 11 92. 

Apud inferos II 47, 3. — Inferior 
inc. 14; inferior in medio (discu- 
buit) in 83 ; cuiquam inferior 
II 37. — In imo {sc. discubuit)' 
m 83. 

Sepulcra infecta sanguine I 55, 14. 

Istis infldus I 77, 15; pacis infidae 
I 11. 

Munimenta iuflrmarentur IV 16. 

Infra III 83. 

Infrequentem stationem IV 36. 

lugenita sanctitas V 3; ambitione 
i. II 42. 

Quibus verum ingenium est I 137; 
i. socios dabat III 98 C ; ingenium 
augere I 77, 20; i. exercui ad 
n 47, 4; feroci ingenio fidens 
in 98 A; ingenium mihi muta- 
bant II 47, 1; vitio humani in- 
genil7; muliebriingenio 155,15; 
sanctum fuit servili i. III 98 C; 
suopte ingenio I 102; i. validus 
1116; i. loci prohibebatur III 28; 
ingenio corporis 11 47, 9. 



Ingens virium . . . animi III 91; 
corpore ingenti II 77; cum i. 
dignitate II 47; 4; ingentia dona 
V 22; ingentes labores 11 47, 14; 
ingenti pugna inc. II 45; saxa 
ingentia III 36 ; ingens terror 
IV 16. 

Lex iugrata fuit I 20. 

lugrediHutur mare III 52 ; lapydiam 
ingi-essus 11 40; consulatum in- 
gres6ill42; regnum ingressusll 75. 

Harenoso iugressu III 6. 

Fine inguiunm HI 52. 

*Inlioneste suppl. III 98 A. 

Mari nomen inhospitali quaesierant 
ni 67. 

Manus fen-eas . . . iuicere III 35. 

Marimas iuimicitias suscepi 1147,4; 
inter potentium i. III 48, 27. 

Initium civilis sanguinis ap. Vellei. 
p. 3; initio IV 69, 8. 

Ininria certa est I 55, 6; i. gravi- 
tate tutior III 48, 13; iniuriae 
validiorum I 11; iniuriam remit- 
tere HI 48, 22; solvere i. I 55, 15; 
ultum iniurias hortor HI 48, 17; 
ultus i. IV 69, 11; iniuriae per- 
taesum est III 48, 8; i. gratiam 
debere III 48, 20; per iniuriam 
I 55, 2; 77, 15; pro sua iniuria 
I 77, 11 ; quas ob iniurias III 48, 1 ; 
iniuria validior I 12. 

Soli innocentes HI 48, 3. 

Plebis innoxiae sedes I 56, 12; 
proscriptiones innoxiorum 1 55, 17. 

Inopia ambos incessit IV 69, 15; 
i. ferebat IH 102 ; flagrantes inopia 
I 77, 7; in summa i. II 46; ex i. 
gravi II 95. 

Agitandi inops I 55, 11; inopes 
potentisque IV 69, 17; inopes 
patriae etc. II 92. 

Inquies I 77, 11. 16; i. animi IV 55; 
i. atque indomitum (sc. ingenium) 
1 7 ; percitum et inquietem II 25. 

Insauuni aliter I 60. 

Montem iiisedit I 11; saltum insi- 
dentis I 97. 

Insequeutes propere vestigia suppl. 
IH 96C. 

Triplices insidiae positae II 29; 
metu insidiarum H 87B; insidiis 
latronum H 96; insidias pavens 
fort. suppl. m 96 C. 

Equo atque armis insignibus II 63; 
per aulaea et insignia II 70. 

Equum iugilire V 5. 



280 



Proditionis iusiiiiulatum II 20. 

Locum, quo iustitisseut III 100. 

lusolens vera accipiendi IV 57. 

Ex iusoleutia V 12 ; a|j. Solin. p. 60. 

Matris iustiuctu II 6 ; ap. Exup. p. 9. 

Instaret praedantibus III 96 B; a 
curis instantibus III 3. 

Dis sacrata instruuieuta II 86. 

lustruere proelio I 121; i. pugnae 
II 66; auxilia instruebantur 1 77, 13; 
parte cohortium instructa inc. 1. 

Libertatis insueti I 29. 

lusula 1102; III; 56; III 6; 12; 37; 
insulae fortunatae vid. ind. nom. 

Multos bonos insultaverat 11 23. 

Multa cura imperio inest II 47, 14. 

Regnum bello intactum IV 69, 15. 

Intectum coi-pus III 104; intectae 
domus II 64. 

Tabem ad integros procedere 1 77, 9 ; 
fama et fortunis integer II 47, 5 ; 
a suffragiis i. 186; copiis integra 
{sc. terra vel provincia) II 33; 
regno integro IV 69, 16. 

Intellego. Principes intellegendi 
divini III 14; quae si pax et 
composita intelleguntur I 55, 25 
cohortes intellegi coepere EH 106 
c. acc. c. inf. I 55, 23; 77, 3. 17 
m 48, 9; IV 69, 13; intellego 
timentem V 21. 

Manum in os iuteudens V 27. 

luter. De locis: I 11; 11 54; 
98, 5 ; III 37 ; 83 ; quos inter 1 152. 
— De tempore: inter secundum 
atque postremum bellum I 11; 
i. arma civilia I 90 ; inter poten- 
tium inimicitias III48, 27 ; i. recens 
domitos Isauros III 1 ; inter quae 
trepida II 87D. — Cwn verhis: 
inter certamina agit I 7; certa- 
mine i. se III 96 D; manus con- 
serentis i. se I 55, 19; i. plebem 
et patres convenisset IV 45 ; dissi- 
dere i. se IV 37; i. illum Pom- 
peiumque dubitaverant II 93; 
i. ius et servitium interesset III 
48, 1; provincias i. se paravere 
II 98 D; i. me atque Lucullum 
proeliis IV 69, 16; propinquas i. 
se I 102. — Inter se I 55, 19; 
102; n 98D; III 96D; IV 37. 

Tumultus iutercessit III 48, 10. 

Interdum III 98 C. 

Interibant {sc. naufragi) III 54; 
decus huius ordinis interiit I 77, 
19; commeatus interierant 11 96. 



Matre veneno iuterfecta II 76. 
Interim II 87 C; atque i. I 77, 11; 

et tamen i. III 96 A ; cum i. 1 77, 17 ; 

II 47, 7; 98, 2; III 48, 6; IV 40. 
Quasi ridentis interimit II 10. 
Ad interuecionem II 98, 9. 
luterua mala IV 69, 13. 
Mora interposita 11 93. 
Interrex I 77, 22. 
Quid interesset inter III 48, 1; 

cuius multum intererat, ne II 93. 
Parvo intervallo II 54; per inter- 

valla aj). Isid. p. 62. 
Peior atque iutestabilior I 56, 1. 
Castra iutroitum IV 10. 
Angusto introitu III 5. 
Introrsus III 70. 

*Procul iutueuti ap. Melam p. 166. 
Rem publicam iututam I 77, 17. 
Neque iuultus occiditur IV41 ; inulti 

caedebantur III 24. 
Plebes consules invadit II 45; eos 

invadunt IV 76; agros invasere 

II 95; a. invasit V 1; urbem 

invadat I 77, 10; sim. V 2. 
Merita invenias I 77, 16. 
Animo iuverecuudo II 16. 
luvicem vide vicem. 
1 uvidiam suam intellegerentl 55, 23 ; 

i. metuere III 48, 8; i^er i. scripto- 

rum I 88. 
Arma vobis invisa I 77, 2. 
Ad cenam invitasseut II 70; se 

vino ciboque invitarent IV 11. 
luvita matre I 35; invito et prae- 

dicente me II 98, 10. 
Paludibus invia I 11; inviis {deest 

subst.) III 96 C. 
Ipse. Subst.: ipse I 77, 14. 16 

78; II 74; 91; 11138; IV 9; inc. 15 

ipsi I 55, 1; II 11; III 98 C; 100 

IV 69, 9. 13; neque ipsi . . . neque 

alios 1 16; vobismet ipsi III 48, 6. 

— Adiect.: I 24; II 98, 9; III 65; 

IV 23 ; quem ipsum III 48, 21 ; quo 

iam ipso III 48, 13. 
Ira recentis belli IV 69, 3; i. belli 

desenuisset I 146; ut monet i. 

II 47, 8 ; iram fugerat II 7 ; lenita 

ira IV 58; iram mandem fmi,. 

scrib. inc. 26; sanctum irae bai*- 

barorum III 98 C; ex ira in mise- 

rationem I 65, 5 ; fort. iram con- 

vertere suppl. III 98 D. 
Bellum irritare I 67. 
*Irruuipeudi pontis coni. IV 85. 



Index III. 



281 



Is. Subst. ; I 45 ; 55, 2. 12. 20 ; 77, 5. 7 
19; 88; 110; 122; 11 21; 26; 43; 47 
5. 9; 87 B C. D; 93; 98, 4; III 48 
17.22; mbis; 83; 88; 98A; IV 1 
69, 8. 10 bis; 76; Vll; et is I 11 
55, 7; 77, 13. 18.; II 47, 6; 98, 10 
rV 69, 5.(16); atque is I 77, 4 
n 30; m 49; inc. 25; iclque II 42 
in principio sententiae: I 53; 77, 7 
98; 137; II 41; 70; 95; III 37 
IV 2; V 26. — Adiect.: ea arte 

III 102; ea re IV 69, 16; ea tem- 
pestate IV 69, 10; V 23; eo ter- 
rore II 87 B. — In oratione obli- 
qua: cuius . . . intererat, ne ei 

II 93. 

Istc. Scaevus i. Romulus I 55, 5; 

ista frumentaria lege III 48, 19; 

istam urbem I 40 ; nostri , . . istis 

I 77, 15. 
Ita. Inprineipio sententiae: I 77,18 

109; II 47, 7; 111; III 48, 28 

IV 10; 69, 14; ita censeo I 77, 22 
ita, ut (consec.) II 67; ut ... ita 
(compar.) III 6. 

Itaquel55, 9. 22;104;127; 1198,6; 

III 48, 6. 7. 12. 21. 25; 98 A. 
Item II 93. 

Iter patefeci per II 98, 4; i. vertit 
acl II 81 ; novo itinere maris III 68 ; 
quam maximis itineribus IV 59; 
foH. sappl. III 96 B. 

lubeo. lussit c. acc. c. inf. II 94; 
iubet III 49; siippl. ni 98 A; iussi 
III 48, 15; severo edicto iuberen- 
turIIl96A; iussafacturosIl87B; 
i. facerent II 92; iussa nautarum 
{i. e. carmina) inc. 13. 

lus iudiciimKjiue I 55, 24; ius et 
iudicia I 55, 23; leges, iudicia 
I 55, 13. 

In inga oppidi e. coni. 11 87D; 
Picentinis deinde Eburinis iugis 
m 98 B; in Pyrenaei i. m 89. 

lumenta nacti IV 20. 

Orbes axe iuucti m 36; iuncta (sc. 
terra) I 70. 

luuiores 11 87 C. 

Omne ius in viribus I 18; ius iudi- 
ciumque omnium rerum I 55, 24; 
iura naturae II 47, 6; ius defen- 
dere m 48, 22; iura et iudicia 
extorquerent I 55, 23; alia iura 
paravit 1 11 ; ius a maioribus relic- 
tum m 48, 1; iura pacis repeto 
III 48, 17 ; belli i. rescindi I 77, 14 ; 
i. quaedam restituit m 48, 8 ; iure 



soluto I 55, 18; vindices omnis 
iuris III 48, 1 ; aequo et modesto 
iure agitatum I 11; exutus iure 
I 55, 11 ; pro iure vestro III 48, 5; 
iure I 77, 4. 7; optimo i. I 55, 2; 
i. gentium m 48, 17. 

lussu Metelli I 135. 

Amor institiae 1 11. 

Accensa iuventus 11 92; iuventus 
corrupta I 16. 

Commeatibus iuvere II 93; bene 
iuvantibus divis I 55, 27. 

luxta procul sitos IV 69, 17; aestus 
hiememque i. ferens ap. Melam 
p. 137 ; i. seditionem erant m 96 D ; 
i. solis pulsum inc. 19; sapor i. 
dulcissimos IV 38; foi't. suppl. 

III 96 B. 

Secundis rebus labefactis I 55, 24. 

Diu noctuque laborare IV 34. 

Decretis labos defuit II 47, 1 ; absit 
I. m 48, 18; ingentes labores . . . 
abnuitis II 47, 14; laborem cum 
bonoribus capessebant I 55, 9 ; tot 
labores suscepissem II 98, 1 ; per 
tot volnera et I. I 55, 22; parvo 
labore IV 69, 16; meis laboribus 
rV 69, 12. 

Lacerum corpus III 98 C. 

Quem laceraut m 48, 21 (sc. Pom- 
pei^m); agitur ac laceratur cupi- 
dine I 77, 11; largitionibus rem 
p. lacerari I 77, 6. 

Bello lacessiYernut IV 69, 10. 

Dehonestamento maxime laeta- 
batur I 88. 

Frugum pabulique laetns ager II 83 ; 
laeti IV 11. 

Laeva moenium 11 54. 

Linteo ferreas laminas adnexuerant 

IV 65. 

Langnidos socordesque III 48, 8; 

languide et incuriose fuit II 42. 
Laniata naufragia IV 28. 
Lanii I 65. 

Coniectus lapidum m 96 C. 
Ingenti a largitione cupiens gra- 

tiam coni, 11 42; largitionibus 

lacerari I 77, 6. 
Clausi lateribns IV 79. 
Fluctus latratus videntur expri- 

mere IV 27. 
Lepidus erat latro I 77, 7; latrones 

gentium (sc. Bomanos) IV 69, 22; 

insidiis latronum 11 96 ; societatem 

cum latronibus composuisse IV 53. 



282 



Index III. 



Ad latrocinia pergentibus II 92; 

suetum latrociniis 11 88. 
Apud latera II 58 ; ab angulo dexteri 

lateris 11 107; lateribus in mare 

editis in 6; in latere I 77, 8; ex 

latere IV 16. 
Latior prominet II 2; late I 112 

(sc. ire vel agere). 
Laiidant III 98 A ; laudatum accen- 

sumque III 49. 
Neque laus sua neque dignitas 

esset n 98 D. 
Fonte lavabatur III 94. 
Laxitate loci IV 76. 
Laxiore agmine lEE 25; laxiores 

agros m 98 B. 
Legatus. Nuntius: legati venere 

II 87 B ; legatos decrevere 177,5; 
1. et decreta paratis II 98, 2 ; lega- 
tis ostentans II 87 C. — Mili- 
taris dux: negotia familiaria 
legatorum V 9 ; cum legatis I 77, 7 ; 
apposito legati nomine 1 46 ; II 94 ; 

III 6; inc. 5. 

Legiones arcessivit IV 5; legionem 
misit II 42 ; legione flumen trans- 
ducta n 99; apud legiones I 119; 
cum legionibus I 108; c. duabus 
I. II 28; c. tribus 1. V 14; legio- 
nes Valerianae V 13. 

Lectis viris III 98 B. 

Visus lenire Tagus 1 115; lenita ira 

IV 58. 
Lenones I 63. 

Incidit in lenunculum piscantis 1 25. 

Levi copia I 99 ; leves odores IV 72 ; 
levi praesidio I 104; 1. tabulae 
III 37. 

Legis cupientissimus V 19; legem 
ferentem de 11 21; leges impe- 
rantur I 77, 17; legibus impositis 
1 55, 25 ; legem promulgavit de IV 
1 ; legum atque libertatis subver- 
tendae I 77, 11; legibus parere- 
mus I 55, 4; leges civem non 
patiunturl 77,16 ; leges, iudicia etc. 
penes unum I 55, 13; ista frumen- 
taria lege III 48, 19.; de singulis 
legibus cf. indicem nominum. 

Liberi agere I 55, 2; solos omnium 
liberos IV 69, 10; liberi animi 
fort. suppl. III 98 A ; libera suf- 
fragia III 48, 15. 

Coniuges et liberos permittetis 
I 77, 19; 1. parentisque in muris 
locaverant inc. 9; 1. suos ad bel- 



lum misit 11 98, 2; liberis eius 

avunculus I 45. 
Liberalibus verbis IV 58. 
Periculosa libertas I 55, 27; 1. et 

veva placent 1 77, 20 ; quinis modis 

libertatem aestimavere 11148, 19; 

capessendam libertatem III 48, 3 ; 

quid aliud defensum nisi libertas 

I 55, 4; opprimendae libertatis 

I 77, 3. 6; abunde libertatem rati 
in 48, 26 ; ad 1. recipiendam I 55, 
27 ; a repetenda libertate I 55, 6 ; 
repetiveritis libertatem III 48, 28 ; 
legum atque libertatis subver- 
tendae 1 77, 10; libertatem volunt 
IV 69, 18 ; libertatis curam I 55, 1 ; 

• inter certamina 1. I 7; inopes 1. 

II 92; 1. insueti I 29; 1. memores 

III 48, 14; vindices 1. III 48, 22; 
telum libertati paratum III 48, 12; 
rem p. 1. repetitam I 51; otium 
cum libertate I 55, 9 ; de 1. pactum 
I 26; certaminis pro 1. III 48, 4. 

Agite ut libet I 77, 20. 

Ex libidine I 77, 17. 

Necis et vitae licentia 1 55, 13 ; licen- 
tiam scelerum pi'ocedere I 77, 9; 
1. auctum atque adiutum III 48, 
16; luxu atque licentia carendum 

I 77, 11; ex 1. III 48, 12. 
Licet c. inf. I 55, 19. 20; IH 48, 26; 

IV 69, 1; adiecto dativo II 47, 2; 
IV 69, 2. 

Morem impigrae linguae III 48, 14; 
promi lingua III 96 D ; lingua 
competere I 136; I. et corpore 
percitum II 25; I. fei'ociam suam 
sequebantur II 98 D; 1. usi sunt 

II 47, 4. 

Linteo laminas adnexuerant IV 65. 

Hae litterae recitatae II 98 D ; per 
litteras gnarus 1 110; litteris nun- 
tiisque perculsi II 98 D. 

Litora firmavit IV 32 ; ad I. trahit 
IV 28; prope 1. II 11. 

Apud Praeneste locatus I 37; apud 
latera locaverat 11 58; castra in 
plano I. n 87 C; liberos parentis- 
que in muris locaveranii inc. 9; 
stationes locatae pro castris inc. 1 ; 
dolia sub trabes locata IV 30. 

Uti quisque locupletissimus I 12. 

Locum editiorem capit 1 140; 1. edi- 
tum multo sanguine defensum 
III 106 ; occupato quam tutissimo 
loco II 93; locum tutum fore 
III 100 ; loco summo potitur IV 63 ; 



Index III. 



283 



locorum egestate III 74; ingenio 
looi III 28; laxitate 1*IV 76; loco 
freti III 6 ; gnarus loci III 99 ; loco- 
rum perignari III 102; gnaritatis 
1. in 84; proximi locos hostium 

IV 82; loco cedebant inc. 4; ex 
1. servi III 98 C ; multis e locis 

V 2; longe a loco suppl. III 6; 
humili 1. IV 43 ; praedae 1. I 77, 5 ; 
ultra contionis locum III 48, 14; 
vastis omnibus locis IV 69, 15; 
artis locis IV 69, 15. 

In Oceani longinqiia I 102. 

Longa spes auxiliorum 11 32; na- 
vium longarum III 5; 6; longis- 
simo aevo I 5; tractu longissimo 
ap. SoUn. p. 109; longe abesse 

III 96 C ; haud longe a III 6 ; longc 
sa.evior III 48, 10. 

Tioquax IV 43, 

Loqui ausus de ni 18, 8. 

Egestas civium et luctuH I 77, 15. 

Ludo egressi III 90; ludis Apollini 

circensibus 11 48. 
Foedavere lumen {sc. nubes) IV 80 ; 

lumine incerto IV 40. 
Multa iam luce III 96 C; prima -1. 

m 98 B ; pr. cum 1. m 98 D ; luces 

inc. 30. 
Luxu atque licentia carendum 177, 

11 ; 1. atque avaritia corrupta 1 16. 
Luxo pede V 6. 

Machinata fames IV 8 ; cum machi- 

nato strepitu 11 70. 
Munimenta niadore infinnarentur 

IV 16. 

Cotta perniaestus II 47 A. 

Magis. — m. placent I 77, 20; m. 
decebat I 77, 1; in dies m. III 
48, 28; m. quam 155,1; 77,3. 17; 
II 85; IV 43; 69, 13; inc. 9; 25; 
m. pecuarios m 98 B; advers. (cf. 
frc. mais) III 48, 17. 

Specie magistratus III 48, 3; modo 
patricium magistratum {sc. tribu- 
nntum) III 48, 15; in magistrati- 
bus egi n 47, 4; in m. capiendis 
I 55, 21 ; vitiosis magistratibus 
lU 46; dono dantur m. {sc. mi- 
lites) m 48, 27. 

Magniflce sumentis proelium m 
96 D. 

Populi R. magnitudineni auxisse 
1 77,6 ; proxima magnitudine 11180. 

Magni facti IV 69, 20; magno cum 
exercituIV 69, 14; magnae famae 



I 107; magna gloria I 88; II 70; 
m. industria IV 2; m. consulum 
imperia m 48, 16; magnas opes 
IV 69, 16; operibus magnis I 46; 
III 96 B {vel permagnis.^); magnam 
orationem IV 44; pars magna IV 
69, 18 ; magnis regibus IV 69, 22 ; 
ruina magnalV 67; magno tumultu 
n 45 ; 87 A; magnis turribus II 57 ; 
magno usui I 88; magna vi I 54; 
m. vis {= multitudo) 155, 12; 65; 
voce m. I 89. Matri magnae 
n87D. — Maiorecura III 48,28; 
studio m. quam 11 64; 98, 4; in 
maius componentem III 14; in m. 
audivit II 69 ; maioribus natull 92 ; 
maiores 116; 19; 55,2.3.23.26; 

II 47, 10; m 48, 1. 6. 12. 15; glo- 
riam maiorum II 47, 13; m. more 

III 19. — Maximi et clari estis 
• I 55, 1; maximo clamore 11 87C; 

maxima concordia I 11; maximis 
ducibus I 9; maximam fiduciam 
I 55, 22; maximo gaudio I 67; 
quam maximis itineribus IV 59; 
maximas inimicitias 11 47, 4 ; ma- 
ximi nominis I 55, 2; maximo 
scelere I 55, 18; spolia maxima 

IV 69, 20 ; m. turbamenta I 55, 25 ; 
m. urbium IV 69, 19; quam maxi- 
mas utris m 37; maxima voce 

I 64. — Maxime c. verbis I 11; 
77, 1; 88; 11 98D; IV 69, 3; quos 
inter m. I 152; maxime = impri- 
mis II 70; et m. I 11; II 78; IV 
69, 17; m.que I 32; ac tum m. 
III 95. 

Malo quam c. inf III 48, 23; IV 
69, 23; utrumque malunt quam 
c. inf I 55, 2. 

Boni malos anteibant I 77, 13; m. 
praemia secuntur I 77, 9; boni et 
mali cives I 12; malis fructibus 

II 98, 9; malae secundaeque res 

II 47, 1. — Mala aucta sunt 1 11 ; 
plura m. expectarem 11 47, 4; m. 
mea misceri IV 69, 2; videmini 
tanta m. I 77, 12 ; finem mali III 
48, 9 ; ob interna mala IV 69, 13 ; 
malum publicimi I 77, 13; iDoni 
aut mali publici IV 51. — Male 

III 17; ad m. faciendum II 47,4; 
avidus m. faciendi Vl2. — Peior 
I 55, 1; 77, 3. — Pessime 
omnium I 77, 15; pessimi et stul- 
tissimi I 77, 1; cum pessimis I 77, 
23; p. servorum I 55, 21. 



284 



Index III. 



Malo dependens III 9. 

Cui inaudetis rem p. II 47, 10; ad 
lovis mandem iram(?) inc. 26. — 
Mandatumcredatinc.28;Lepidi 
mandata I 77, 14. 

Maneas in sententia I 77, 16; ma- 
neat expulsa plebes I 65, 24; 
munia viris manere 11 92. 

Manns armare I 77, 20; m. conse- 
rentis I 55, 19; m. fei-reas inicere 
III 35; manum in os intendens 
V 27; manus Punicas ostentabant 
II 64 ; manu certare II 47, 6; mani- 
bus attollitur I 126. 

Mare Ponticum III 65 ; mari nomen 
inhospitali III 67; m Africo m. 

II 2 ; inter mare nostrum et Ocea- 
num 1 11 ; mare verticosum IV 28 ; 
maria terraeque II 47, 14; aucto 
mari III 56; ingrediuntur mare 

III 52; mare patefactum est I 56;- 
aestu maris IV 16; itinere maris 

III 68; fortunae et maris et belli 
ratio II 47, 11; mari III 37; IV 
69, 13. 14; medio m. III 10; m. 
placido III 8; lateribus in mare 
editis III 6 ; saxum mari imminens 

IV 27; trans maria II 70. 
Maritimas civitates II 98, 9; orae 

maritimae curator III 2; Italiae 

maritima II 47, 1. 
Matris instinctu II 6; invita matre 

I 35; m. interfecta II 75; a matri- 

bus facinora memorabantur II 92 ; 

vide Mater magna ind. nom. 
llapere ad stuprum matronas III 

98 B. 
Fugam matnrabat I 80; maturan- 

dum putabam I 77, 6; maturave- 

runt c. inf. I 33; in Hispaniam 

maturare III 5. 
Matnra frumenta III 98 D; matur- 

rime I 66; quam m. I 77, 16. 
Medins inter III 83; ex factione 

media III 48, 8 ; medio mari III 10 ; 

medium spatium IV 26. — Ad 

medium attolliturI126;inmedio 

III 83; diei medio I 149; in me- 

dium consultare IV 37. 
Mehercnle I 77, 17. 
Melior vide bonus. 
Memores libertatis III 48, 14. 
Post memoriam humani generis 

I 55, 6. 

Facinora militaria memorabantnr 

II 92 ; memorata apud inferos sup- 
plicia II 47, 3. 



Tertio mense II 79. 

Ad menstrna solvenda IV 40. 

Negotia sequebantur . . . mercatis 
V9. 

Quae mercatus sum 1 55, 18; pocula 
convivio mercantur II 86. 

Pacis mercedem IV 69, 8; m. sce- 
lerum I 55, 12 ; servitium m. dant 
I 55, 2; mercede III 48, 5; san- 
guinis m. I 55, 25; diurna m. 
I 77, 7; egregia m. I 55, 23; in 
mercedem corruptum 1 13; ob tan- 
tam m. I 50. 

Exercitu optime merito II 98, 1; 
merita invenias I 77, 16; ob me- 
rita in rem p. 1 12 ; merito dicatur 
I 16. 

Invidiam metnere III 48, 8; metuit 
otium 1 77, 11 ; metuere, ne II 87 D ; 
c. inf. fort. suppl. inc. 10; se me- 
tuendum efficit I 77, 3. 

Metns Pompei I 53 ; m. pacis infidae 
I 11; ni m. urgeret II 87 D; m. a 
Tarquinio 111; metum an igna- 
viam appellem I 77, 12; dempto 
metu III 48, 21 ; metus illi detrahi- 
tur I 77, 3; habendus m. aut 
faciendus I 55, 10; remoto metu 
Punico I 12; spes metum vincit 
III 48, 4; metu I 77, 5; 1112; III 
48, 8; improviso m. III 6; m. in- 
sidiarum II 87 B; noxarum m. 
1 77, 11 ; m. gravioris servitii 1 55, 6 ; 
intestabilior vestro m. I 55, 1 ; m. 
sustentatum I 77, 17; in metu 
(sc. estis) I 77, 13. 

Mens n 47, 1. 3. 4; 98, 1. 2. 5; IV 
69, 2. 3. 12bis. 13. 16; meo et 
hostium exercitui II 98, 6. 

Miles III 25 ; inc. 8 ; milites I 55, 21 ; 
88; 91; II 47,6; 87 C; 88; III 41; 
96 A; IV 69, 14. 16; V 15; novis 
militibus II 98, 5; novos incogni- 
tosque milites III 96 D ; coloniae 
veterum militum I 77, 21; pro 
milite (= veteranus) inc. 8 ; tribu- 
nus militum I 88. 

Militari aetate I 40; animus mili- 
taris IV 21; in modum erici m. 
III 36; facinora militaria II 92; 
per militare nomen III 48, 6 ; signis 
militaribus II 31 ; viam militarem 
III 51. 

Detractantibus militiam III 96 A; 
m. toleraret I 11; more militiae 
III 96 B; m. et domi I 1; doctus 
militiam I 147 ; egregius militiae 



Index III. 



285 



I 148 ; m. periti I 14G; privos m. 

I 78. 

Altitudiue miliniu passuum duorum 
II 82 ; nuraero quattuor m. III 9G B ; 
decem milibus talentorum IV 
69, 6 ; decem milia stadium suppl. 
1 100 ; milibus quinque et triginta 
IV 25 (sc. passiium) ; quinquaginta 
aut amplius hostium milia I 107 ; 
m. sexaginta (sc. passuum) IV 28. 

Fortibus strenuisque miiiistris I 9 ; 
multitudinem cupitis ministram 
IV 47. 

Ministeria prohibebant FV 31. 

Minor, minimns vide parvus. 

Nequeo satis niirari I 55, 2 ; III 48, 9. 

Mire I 55, 24. 

Mala cum bonis migceri IV 69, 2. 

Misero 11 47, 2; miseros inc. 25; 
civium miserorum I 55, 17; mi- 
serrima morte II 98, 1; miserri- 
mum servorum IV 69, 8. 

In miserationem vertunt I 55, 5. 

Curam miseria eximat I 55, 1; in 
his miseriis II 47, 2 ; per miserias 
orare I 24. 

De missione {sc. legatorum) II 87 B. 

Mittendo legatos II 98, 2 ; legionem 
misit II 42 ; quem cum custodibus 
miserat II 20 ; Thoranium Romam 
miserat III 96 A ; Lentulus in pro- 
vinciam missus est II 43; epistu- 
lam in castra misere III 33 ; mittit 
equites in tumuhim III 96 C ; libe- 
ros ad belkim misit II 98, 2 
scaphas ad ostia miserant IV 2 
virgines nuptum mittebantur II 91 
sese missos esse (= dimissos) V 13. 

Gentium moderator I 55, 11. 

Modestus ad II 17; aeqiio et mo- 
desto iure I 11. 

Modico imperio I 94; insula modica 

III 12; m. valle II 93. 

Quinis modiis aestimavere III 48, 19. 
Modo II 24; 40; 98, 4; III 48, 2. 12; 

IV 39; 50; inc. 12; tantum modo 

II 47, 12; III 48, 17; temporale III 
48, 15 ; non modo, sed II 70 ; inc. 10 ; 
n. m. , verum etiam II 98, 9. 

Catenae modo I 144; pacis m. V 2; 

torrentis m. 1 16 ; suo m. III 48, 18 ; 

alio m. III 48, 20; omni m. II 98D; 

hoc m. II 47 A; in hunc modum 

I 76; in m. II 70; III 36; 98 C; 

IV 65. 
Moenia accessit II 87 B; semiruta 

m. II 64 ; moenium altitudine IV14 ; 



laeva m. II 54; moenibus detur- 

bat II 108. 
Inter molem atque insulam III 37. 
Italiae plana ac mollia»IV 24; m. 

ostentans II 87 B ; mollioris Ita- 

liae IV 26. 
MoUitia decretorum I 77, 3. 
Ut monet ira II 47, 8; monet, ut 

III 98 B; moneo quaesoque, ut 
II 98, 8; III 48, 13; m. hortorque 

IV 69, 13. 

Montem ascendunt FV 40; m. in- 
sedit I 11; m. occupavit II 87 D; 
mons praeceptus 1 105; rupti mon- 
tes II 28; radicem montis lEL 92; 
monte defluens II 84; in m. posi- 
tas rV 5 ; per montis fuga II 47, 6 ; 
addito montis nomine: I 11; 105; 
II 84. 

Monstruosam speciem IV 27. 

Nulla mora I 142; m. interposita 
suppl. II 93. 

Morbi graves III 38. 

Simplici morte moriebantur I 43; 
turpiter moriendum 11 47, 11 ; mori 
per virtutem I 55, 15; Sulla mor- 
tuo III 48, 19; Nicomede m. IV 
69, 9 ; mortui regis Apionis II 43 ; 
quae poena mortuo 11 47, 3. 

Ibidem moratus III 50; in obsidio 
moranti IV 69, 14; te morari IV 
69, 3; portis turbam morantibus 

I 126. 

Vita et mors II 47, 5; m. propior 

II 47, 9; m. prohibetur III 48, 19; 
mortem honestam sj^erare 11 47, 2 ; 
miserrima morte II 98, 1; sim- 
plici m. I 43. 

Mortales 1 102; II 64; 70; HI 48, 24. 
Amittendum morem, quem agitis 

III 48, 14; mos in urbem coniectus 

IV 46; mores maiorum praecipi- 
tati 1 16; relatus mos I 18; secuti 
morem suum IV 69, 15; more 
humanae cupidinis 1 103 ; hostium 
m. IV 69, 8; maiorum m. III 19; 
m. militiae III 96 B; m. pecorum 

III 48, 6; m. equestris proelii 

IV 75; regio m. I 11; m. rumo- 
rum II 69; optimis egit moribus 

I 11; contra morem III 96 D; per 
hunc m. IV 69, 21; ultra morem 

II 70. 

Sertorius movit se II 93; castra 
movit fort. suppl. III 98 D; meta- 
phor.: mandata animos movere 
I 77, 14; incaute motus III 96 D; 



286 



Index III. 



gloria non movemini III 48, 26; 

me movit a vero I 6. 
MOX II 47, 9 ; 87 B. D ; III 48, 7. 21 ; 

IV 47 ; ^9, 6 ; prius . . . deinde . . . 

mox III 70; in pi'inc. enuntiati: 

I 58; et mox I 108. 
Mulcato corpore III 54. 
Virile et muliebre secus II 70; 

muliebri ingenio I 55, 15. 
Ligus niulier II 11; duae Galliae 

mulieres IV 40 ; aliorum mulierum 

I 60; m. munia II 92. 
Mulio redemptoris III 85. 
Multiplex cura I 84. 

Vos inultitudo III 48, 6 ; multitudini 
ostendens IV 47; multitudinem 
pugna prohibuere IV 69, 15 ; pressi 
multitudine V 8. 

Multus. Adi. sing.: multa cura 

II 47, 14; humus m. IV 17 ; m. luce 

III 96 C; multo sanguine III 106. 

— Plur.: I 55, 9. 12; 113; 122; 
II 47, 1. 14; 96; III 70; 86; 98 C 
his; IV 42; 69, 4. 7; V 2. — Suh- 
stant.: multi II 71; multa I 88; 
II 23; 48; 87A.B; III 48, 1; IVll. 

— Multum {adv.) II 87 D; 93; 
multo I 77, 10; II 79; 98, 5; III 
96 A. — Plus: pl. valet II 98, 6 
(vd.infra) ; p 1 u r e s adi. : 1 5 ; II 47,4 ; 
70; IV 76; suhst.: III 48, 24. — 
Plurimum valuit 1 1 1 ; plurimum 
timoris I 55, 1; plurimae turbae 
I 12; plurimi III 98 A; plurimum 
(adv.) IV 47. 

Alia munia exequi III 96 B; m. ex- 
trema sequi III 95; mulierum m. 
viris manere II 92 ; m. vestra pen- 
santur III 48, 19. 

Nova munimenta infirmarentur 

IV 16. 

Munito agmine fort. suppl. III 96 C ; 

munitus copiis Sullae ap. Exup. 

p. 10. 
Nulla munitionis mpra 1 142 ; muni- 

tiones demolitur IV 63 ; desertam 

munitionem rati II 87 A. 
Munera ditium dominorum 11148,26. 
Murum duxit II 107 ; m. successisset 

1 143; muros successerant III 108; 

in murum attollitur 1 126 ; e muris 

demittebant II 106 ; in m. locave- 

vant inc. 9; tribus cum m. II 57. 
Mussantes et retractantes I 77, 3; 

mussantibus vobis III 48, 8. 
Tanta repente inutatio IV 60 ; facili 

tum mutatione sedum fort. II 9. 



Mutarent animos II87B; mutato 
nomine II 5 ; nomina ad ignaviam 
mutantes III 48, 13; opes, non 
ingenium mutabant II 47, 1; ad 
mutandum in melius servitium 

II 24 ; mutata veste II 47 A ; omnia 
mutata I 55, 21 ; nihil de sententia 
mutpvere III 6; illum . . . raptis 
forum mutaverat I 124; cuncta 
ignavia mutavistis III 48, 26 ; mer- 
cede vitam mutaverit I 77, 7; 
togam paludamento mutavit I 87. 

Argentum mutuum II 97. 

Nam I 8, 11; 55, 4. 11. 21; 57; 74; 

77, 1.9. 18; II 13; 21; 47,3.5.11; 

93; III 27; 48, 9; 54; 70; FV 16; 

69, 10; V 24. 
Namque II 47, 6; 98, 7; III 46; 48, 

19. 20; 68; 74; 84; IV 65; 69, 5. 18. 
Ducem nactos I 67; nactus idoneum 

ducem III 98 B; e^nstulam cum 

servo nacti III 33; iumenta n. 

IV 20; nactus obscuram noctem 

I 104; multa nacti IV 11. 
Naphtas IV 61. 
Cum n<ationi]l>us . . . causa bellandi 

IV 69, 5. 
Natura mollioris Italiae IV 26 ; con- 

versa rerum n. I 77, 13; n. omni- 

bus finem statuit I 55, 15; iura 

naturae II 47, 5; ad requisita n. 

inc. 3. 
Maioribus natu II 92. 
Naufragiis militum optimos . . . 

amisi IV 69, 14; laniata naufragia 

IV 28. 
lussa nautarum inc. 13. 
Castra nautica I 124. 
Illata navigia sorbens IV 28; pira- 

tica actuaria n. II 90. 
Classe minore navigamus II 47, 7; 

in navigando III 8. 
Fragmentis navium III 54; navis 

sequebatur suppl. III 5 ; erumpere 

navibus 199; n. maturare in III 5 ; 

incertis n. III 34; prohibens a 

navibus supj)l. III 5 ; naves caudi- 

cariae IV 59; navium longarum 

III 5; 6. 

Ne. Finale. Totaregitu/rsententia: 
15.5,7; II87B. C;98D;III48, 15; 
96 B; 98 A; IV 85(?). — Verbis 
regitur: censebo, ne III 48, 17; 
multum intererat, ne II 93; me- 
tuere, ne . . . paterentur II 87 D; 
operam dent, ne . . . I 77, 22; 



Index m. 



287 



optare, ne attingat I 77, 12; pluri- 
miim timoris mihi faciunt, ne 

I 55, 1; terror erat, ne IV IG; 
vereor, ne I 55,20. — —Nedum 

II 109. — Ne . . . quidem I 43; 
55, 11; 77, 12; II 47, 2; inc. 10. 

Ne interrog. Sent. dir.: I 55, 15; 

77, 15; II 98, 2; sent. indir.: I 72; 

rV 69, 1; ne . . . an dir.: II 28; 

indir.: III 109; IV 69, 1. 
Sublima iiebula caelum obscurabat 

III 27. 

*Nebulosus Pontus ap. Melam, 

Amm., Valer., Isid. p. 135/36. 
Speciem bello necessariam III 96 A. 
Extremam necessitatem erpectat 

I 55, 15; necessitatibus mihi con- 
sulere II 98, 8. 

Fusti necat IV 22 ; ictu necabantur 

II 101. 

Nectere ex viminibus vasa agrestia 
III 102 ; nexuit catenae modo 1 144. 

Neque sanctum neque nefandum 
lU 98 C; quae nefanda aestimatis 
I 55, 1 ; multa n. ausi atque passi 

III 86; nefandum in modum III 
98 C. 

Per neglegentiam IV 53. 
Negat e. ace. c. inf. I 77, 14. 
Animus negotio defuit II 47, 1 ; ne- 
gotia sequebantur familiaria V 9. 
Nemo I 77, 7; n. bonus II 47, 11. 
Valle uemorosa I 120. 
Urbem inclitam neniore II 81. 
Neque. In principio sententiae: 

I 55, 24; 77, 12; 88; II 47, 9; III 
48, 3. 22; neque enim III 48, 25; 
neque iam I 55, 20; III 56; in 
initio nostrorum fragm.: I6; 118; 
121; II 61; 91; 102. — Antecedit 
sent. affirm. ; I 55, 1. 18 ; 77, 3 ; 112 ; 
II 87 B; 93; III 48, 10; 96 A; IV 37; 
69, 10. 12; neque amplius 111; 
neque quisquamI55, 15;III48,24; 
98 C ; IV 69, 17 {vd. infra). — Ante- 
cedit sent. negativa: nihil . . . ne- 
que 1 26 ; non . . . neque I 55, 5. 7 ; 

II 87; 98, 5; III 5; 48, 17. 26; IV 
69, 17; non me neque quemquam 

I 55 , 18 ; haud . . . neque IV 41 ; 
sine expectatione neque sane am- 
biti I 62; numquam . . . neque 

II 47, 1; neque . . . neque I 16; 
77,15; II 47, 4. 6; 87 C; 98 D; III 
48, 17. 20; IV 69, 16; fortasse 1 99; 
ter neque I 77, 16; neque . . . ne- 
que . . . aut 1 136; neque modo . . ., 



sed II 70; neque . . . et III 48, 19; 
neque miims II 47, 7 ; neque minus 
... et I 84; pi-aeterea traditur III 
98 D, 3. 
Nequeo c. infin. I 55, 2; II 47, 5; 

m 6; 40; 48, 8; 98 C. 

Nequiquam II 47, 14. 
Nescio quae torpedo III 48, 26. 
Stipendium neutri datur II 98, 7. 
Neve, neu. Antecedit sent. affirm.: 

155,4; 77,9. 16; II 98,8; m 48, 13; 

IV 69, 23 {ubique neu); neu . . . 

neve inc. 8. 
Necis et vitae licentia I 55, 13. 
Ni scriptum esi I 74; II 87D; suppl. 

IV 69, 2; vide nisi. 

Nihil I 26; 50; 55, 15; III 6; IV 45; 
inc. 23; n. proficiunt II 92; n. 
proficiebat m 59 ; n. amplius quam 
II 98, 1; n. praeter I 55, 22; 77, 8; 
n. nisi I 55, 8; 77, 15; nihil ultra 
sitpjp/. III 98 A ; nihilo minus 1 7 7,1 9. 

Nimis I 112. 

Nimins animi IV 73 ; fiducia n. II 53 ; 
nimio onere I 98; ob nimias opes 

II 47, 7. 

Nisi c. indie. II 98, 10; III 48, 13; 
ni IV 69, 2; nisi forte I 55, 7. 23. 
24; 77, 2. 13; m 48, 8. 19; irrea- 
lis:I 92; IV 69,2; ni I 74; II87D; 
non aliter nisi (c. coni. praes.) 

I 55, 11 his. 24; nullum nisi III 100; 
nihil nisi 1 55, 8 ; 77, 15 ; IV 69, 17 ; 
neque . . . nisi I 55, 15; IV 69, 12; 
neu cui nisi I 55, 4; alia omnia 
nisi II 17; vacuus nisilll3; quid 
. . . nisi IV 69, 19; nisi cum 1 145; 
nisi qua I 11; II 84; nisi quia 

III 48, 6. 

Nobiles III 98 A {de animi lihera- 

litate). 
Nobilitas I 77, 20; opes nobilitatia 

III 48, 3; adnitente nobilitate 

II 98 D. 

Noceri poterat III 96 A; prohibebit 
nocere V 7; nocentior piratis 
coni. III 2. 

Scythae nomades m 76. 

Nomen. Sanctitas regii nominis 

V 3; nomini maiorum I 55, 26; 
nomine imperi accepto II 98, 3; 
insulae nomen dedit ap. Isid. 
p. 60; n. oblivionis condiderant 

III 44; nomina indidit I 65, 24; 
nomen Danuvium habet III 79 ; 
nomina mutantes III 48, 13; mu- 
tato nomine II 5; n. inhospitali 



288 



Index III. 



quaesierant TII 67; nomine II 11; 

III 99; cuius erat de nomine II 
87 D ; nomine histrionis appella- 
bat II 25; sim. ap. Isid. p. 61, 
ap. Isid. et lust. 166; multis nomi- 
nibus appellata III 70; homines 
maximi nominis I 55, 2; celebri- 
tatem n. V 21 ; digna nomine 

I 77, 20; sub n. I 12; per nomen 
militare III 48, 6. 

Nonienclator I 48. 

Non. Cum verbis: I 55, 19. 26; 57; 
77, 3; II 47, 9; HI 48, 4. 13. 15. 
22&JS. 27; 60; inc. 24; 35; non 
aliter I 55, 17; non amplius III 
48, 19 ; IV 25 ; non sine IV 60 ; non 
ultra III 48, 14; quis non I 55, 21 ; 

II 98, 9; cum nominihus: III 25; 

IV 69, 4. 17; non adversat.: I 51; 
II 47, 1; 98, 5; III 48, 24; inc. 25; 
non ... sed 111; 12; 16; 55,5. 20; 
77,7.11; 1147,12; IV 69, 15; non 
modo, sed inc. 10; n. m., verum 
etiam II 98, 9; non . . . neque 
vide neque; non traditur III 5, 21. 

NOS 13; II 98, 9; IV 69, 18. 21; 
proditor nostri I 77, 15; nobis I 7; 
II 43; 98, 4. 9; consules nos feci- 
stis II 47, 6; in nosmet I 55, 19; 
indigna vobis nobisque II 47, 8; 
n. oppressis IV 69,16 ;an. IV 69,16. 

Ex quo noscerentnr III 96 A. 

Per nostra corpora IV 69, 16; mare 
nostrum 111; pemicie nostra IV 
69, 23 ; socordia n. I 77, 21 ; II 47, 8 ; 
stationem nostram IV 36; vecti- 
galium nostrorum I 77, 8; vitiis 
nostris IV 69, 21. 

Notissimus quisque III 9. 

JJovandis rebus II 50. 

Nova aestate vel novo vere inc. 38 ; 
novos exercitus I 77, 21; novas 
formas I 107; novo itinere III 68; 
novis militibus II 98, 5 ; novos in- 
cognitosque milites III 96 D ; nova 
munimenta IV 16; in novam pro- 
vinciam II 43 ; vide Isaura nova 
ind. nom. 

Nactus obscuram noctem 1 104; per 
0. n. II 87 A; per n. I 25; diem 
atqiie proximam n. III 98 D ; qua 
nocte IV 9; frigida n. IV 35; in- 
certo noctis II 87 B ; fugam in 
nocteml42; diu noctuque II89; 
IV 34. 

Incepta noxae esse I 77, 1; con- 
scientia noxarum II 87 D ; n. metu 



I 77, 11; omni noxa retinebat 

II 87 C. 

Tactio noxiornm III 48, 3. 
Nnbes foedavere lumen IV 80. 
Virgines nnptum mittebantur II 91. 
Nuda corpora IV 62; dextera nuda 

II 105. 

Nnllus. Suhst.: nullo adnitente IV 
69, 14. • — Adiect.: nulla arte II 37 ; 
nullo discrimine I 126; n. certo 
exilio V 17; locum nullum III 100; 
nulla mora I 143; nulla pai's III 
48, 19. 

Dubium, num III 48, 8. 

In gloria numeret I 55, 19. 

Augeretur numerus III 98 B; dupli- 
cato numero III 98 D; numei'i 
gnarus I 110; numero quattuor 
milium III 96 A; n. praestans I 78. 

Numquam II 47, 1. 

Nunc II 5; III 48, 2. 11. 13. 15; IV 
69, 16; antea . . . nunc I 77, 13; 
superiore anno . . . et nunc II 98, 9 ; 
olim . . . nunc III 48, 6 ; olim . . . 
post . . . dein . . . nunc I 77, 7 ; tum 
. . . nunc I 77, 7; fortasse suppl. 

III 98 C. 

A Bithyno Bithynia nnncupata 

III 70. 
Praeverterent(?) nuntios III 98 C; 

litteris nuntiisque perculsi II 98 D ; 

per nuntios II 41. 
Nusquam progressum I 77, 6. 

grati patres II 98, 6. 

Ob 1 12; 50; 55, 17; 77, 7 6kS; II 47, 

7. 12 ; 98, 2 ; III 38 ; 48, 1 ; IV 69, 13 ; 

quam ob causam III 73; et ob 

id I 77, 18; et ob eas I 11. 
Obiectat mihi possessiones I 55, 18. 
Nomen oblivionis {sc. Lethe flumini) 

III 44. 
Obliti scelerum Cinnae I 77, 19. 
Obnoxius IV 69, 4; omnibus aliis 

obnoxiis IV 69, 13. 
Torpedo animos obrepsit I 77, 19. 
Medium spatium obrutum IV 26. 
Nebula caelum obscurabat III 27. 
Obscuram noctem I 104; II 87 A. 
Oro atque obsecro I 77, 9. 
Per obsequentiam orationis II 78. 
Gratiam promeruit obsequendo 

III 22. 
Obsides et iussa facturos II 87 B ; 

datis obsidibus II 87 C. 
Asia ab ipsis obsessa est IV 69, 8. 
Exempti obsidione II 93. 



Index m. 



289 



In obsidio moranti IV 69, 14; ob- 
sidium cepit (= auxiUum accepit) 
I 4(5. 

Sin vis obsistat III 93. 

Non humana neque divina obstant^ 
quin IV 69, 17. 

*Obstringi trad. inc. 25. 

Obteutui sunt I 55, 24. 

Obtrectaus collegae IV 51. 

Viceni pecorum obtruucabautur 
IV 67. 

Obyiam fuere II 112; o. ire I 138; 
III 96 D ; nisi pariter o. iretur 
I 92; 0. eundum est I 55, 7. 

Occanuere tubis I 135. 

*Iuter ortum et occasum ap. Solin. 
p. 109 {cf. Catil. 36). 

Ad occideutem pergentibus IV 69, 
17; in o. latior prominet II 2. 

Persen insomniis occiderc IV 69, 7 ; 
omnia occident IV 69, 21; occi- 
ditur I 96; IV 41. 

Tugnam occipiimt 11 87^; ire oc- 
cipere III 25. 

Occultus perveuit III 98 B ; occul- 
tam fugam III 84; gurgitibus oc- 
cultis IV 28; ex occulto III 98 C 
occulte I 77, 13; occulto FV 59 

Aerarium exercitus etc. occupavere 
III 48, 6; occupatus collis I 122 
occupato tutissimo loco II 92; 
montem occupavit II 87 D; salti- 
bus occupatis II 95; sedes occu- 
pavere 1 55, 12 ; per scelus occupata 
I 55, 7; vos torpedo occupavit 
III 48, 20; caedibus occupatos 
mppl. III 98 D. 

Occurrere duces II 59. 

Oceanus vide ind. nom. 

Oculi ettbssi 1 44; effossis oculis 1 88. 

Odit bellum I 77, 11 ; turbas et cae- 
dem odisse I 77, 18. 

* Odium in se convertere fort. suppl. 
III 98 D; ex odio III 48, 12; per 
odium SuUae (gen. obi.) II 78. 

Leves odores IV 72. 

Quia fuit offensus I 57. 

*Ultro offerre pugnam e coni. III 
96 D. 

Offlcere vobis possit III 48, 8. 

Genus olei IV 61. 

Olim 1 18; IV 69, 17; 0. . . . post . . . 
dein . . . nunc I 77, 7; 0. ... nunc 
III 48, 6. 

Pro ouiine futuram I 109. 

Corpus semianimum omittentes III 
98 C; omissa cui-a I 77, 3. 
Sallustius, eU. Maurenbrecber. II. 



Omuiuo III 48, 4. 13. 

Omnis. Adi.: Sing. cum nominibus 

terrarum: I 11; 21; 69; 85; II 70; 

IV 23; 69, 6; sim. I 107; III 46; 

cum aliis subst. sing.: I 18; 55, 1 ; 

77,21;II80;87A. C;98, 10;98D; 

m 5; 37; 48, 13. 15; 75; IV 66; 

inc. 14; plur.: 1 13; 55, 19. 21. 24; 

77, 3. 7. 8. 10. 14. 15; 84; 111; 

II 47, 3. 14; 87B. C; 98, 2; 110; 

m 17; 95; 98 D; IV 69, Ubis; 

76 ; in quis omnibus II 47, 1 ; omnes 

alii III 48, 5 ; IV 69, 13; alia omnia 

II 17. — Substant.: omnes Il2; 
20; 55, 15; 105; II 70; III 48, 6. 
7. 19; IV 69, 20; omnia I 55, 8. 
17.21.24; 77,1; IV 16; 69, 17. 21; 
omnes qui II 82; IV 21; 69, 1; 
omnia quae 1 71 ; III48, 6 ; omnium 
appos. superlativis 1 7 7, 15 ; II 98, l ; 
III 48, 14; 74; quemquam o. I 55, 
18; solus 0. 1 55, 6; solos o. liberos 
IV 69, 10. 

Onere incertis navibus III 34 ; nimio 

et incerto o. I 98; nobis sumptui 

onerique 11 98, 9. 
Equis paria operimenta IV 65. 
Eius opera non usurum III 60; se 

daturum operam IV 45; o. dent, 

ne I 77, 22. 
Civitatem commeatibus oportuuam 

III 6; hostes oportuni IV 69, 2; 
iter nobis oportunius II 98, 4; 
cuncta oportuniora I 108. 

Frumentum oppidani dabant II 87 C. 

Oppida excisa aut recepta II 98, 6; 
oppidum incensum II 87 B ; ad 
o. ire rV 20; ad o. pervenit III 37 ; 
processit ad o. I 142; in o. per- 
tinens III 30; in oppido IV 16; per 
oppida II 98, 5; omnia oppidi 

IV 16; in iuga(?) o. II 87D; ad- 
iecto oppidi nomini: I 133; 134. 

Fenore oppressa I 11; Romanos 
oppresseris IV 69, 2 ; nobis oppres- 
sis rV 69, 16; hostes aut oppressi 
aut dilapsi inc. 6; latrones gen- 
tium oppressisse IV 69, 22 ; oppri- 
mendae libertatis I 77, 3. 6. 

Egens alienae opis II 47, 4 ; magnae 
opes virorum, armorum atque auri 
IV 69, 16; o. et spes consumpsi 
II 98, 2 ; Minonis o. fugerat II 7 ; 
o. mutabant II 47, 1; quantas o. 
pellere dominatione III 48, 3; o. 
aut patrocinia quaerendo I 77, 6; 
ob nimias o. II 47, 7; capiamini 

19 



290 



Index m. 



opibus eius I 55, 20 ; studio maiore 

quam o. II 64; privatas opes fa- 

cere I 55, 6. 
Optabile est IV 69, 4. 
Optimus vide bonus. 
Pacem optatig I 77, 3; quibuscum 

optavisset ire III 49 ; optare , ne 

I 77, 12. 
Opulentiam quaeritis II 47, 14. 
Multa opera circumdata I 122; 

magnis operibus perfectis I 46; 

m. 0. communita III 96 B. 
Orae maritimae III 2. 
Magnam exorsus orationem IV 44; 

per obsequentiam orationis II 78. 
Orbes axe iuncti III 36; orbe ter- 

rarum extorres II 14; pestem 

orbis t. IV 69, 17. 
Omnium ordinum I 77, 7; III 95; 

diversorum o. 11 43; decus ordinis 

huius I 77, 19; auctoritatem o. h. 

I 77, 22 {sc. senatus). 

Ortus est saevior Catulus III 48, 10; 

oriri sueta mala I 11; bella civi- 

lia orta I 12; ortus sermo I 34. 
In orientem prominet II 2. 
Cultu corporis ornata III 18. 
Multis precibus oraret III 98 C; 

orans nihil proficiebat III 59; 

pacem orantes 11 87 B ; vos oro 

atque obsecro, ut I 77, 9; colonos 

per miserias orare I 24; ad socie- 

tatem orantur IV 69, 1. 
*Inter ortum et occasum ap. Solin. 

p. 109. 
Oris probi II 16; ora hominum con- 

trahit II 10 ; in os intendens V 27 ; 

in ore gentibus 159; in o. vestro 

II 47, 4; in o. ducis IV 7; angu- 
stiae Pontici oris (se. Hellesponti) 

III 62. 

Multitudini ostendens IV 47. 

Ad ostentationem histrionum II 70. 

Amicjtiam gloriose ostentant IV 
69, 8; imprudentiam pro victoria 
0. IV 69, 15 ; manus Punicas osten- 
tabant II 64; mollia legatis osten- 
tans II 87C; sese bonum . . . osten- 
tantes IV 7 ; quae facie ostentabat 
I 88 ; quae servitii pretium osten- 
taretur III 48, 20. 

Ad ostia miserant IV 2. 

Quies et otiiun I 55, 9; accipite o. 
cum servitio I 55, 25; o. pro s. 
appellantes III 48, 13; metuit o. 
I 77, 11. 



Pabuli laetus ager II 83 ; incognita 
sibi pabula ap. Isid. p. 62. 

Pactione amisso legato inc. 5. 

Occulte . . . palam I 77, 13 his. 

Paludamenta extare III 106; togam 
paludamento mutavit I 87. 

Paludibus invia I 11; ad paludem 
II 107; relegati in paludes I 55, 23. 

*Palis erexerant cadavera suppl. 

III 96 B. 

Pepigit a Pisone IV 81 ; nihil esse 
pactum de I 26. — Pacta non 
praestitissent inc. 24; pacto vitam 
dederant IV 69, 7. 

Panis demittebant II 106. 

Par condicio II 98, 6; p. festinatio 

IV 16; paribus lateribus ap. Isid. 
p. 66; paria operimenta IV 65; 
scalas pares moenium IV 14; illa 
tauro paria II 109. — Pariter 

I 12; 92; IV 76. 

Paratu militum et armorum I 88. 

Liberos p^rentisque in muris loca- 
verant mc. 9; parentum facinora 
militaria II 92; virgines nuptum 
a parentibus mittebantur II 91; 
sine patria, p. IV 69, 17. 

Legibus pareremus I 55, 4; legatis 
iure parentibus I 77, 7. 

Parricida vestri sum II 47, 3. 

Parietes templorum ambusti II 64. 

Quae maiores peperere I 55, 3; 
nihil nisi armis partum I 77, 15; 
concordia parta I 77, 15; divitiae 
partae sunt I 55, 21; fiduciam 
parit I 55, 22; gratiam ab eo pe- 
perisse I 77, 5. — Proprio semu: 
inopes patriae parientumque II 92. 

In formam parmae equestris III 102. 

Aliena bene parata I 55, 17; votis 
paranda auxilia I 55, 7; cum 
copiis, quas paraverat 1 111 ; exer- 
citum paravi II 98, 4; legatos et 
decreta paratis I 77, 17; patro- 
cinia vobis parate I 77, 20; prae- 
sidia sibi parare ap. Exup. p. 38 
(cf. Catil. 31); provincias inter se 
paravere II 98 D ; a Sulla para- 
tum servitium III 48, 1; stipen- 
dium et supplementum paravere 

II 98 D ; telum libertati paratum 
III 48, 12 ; tribunos pl. et alia iura 
sibi paravit I 11; vindices para- 
visset tr. pl. III 48, 1 ; tr. pl., libera 
suffragia paravere III 48, 15 ; uti- 
lia parare II 47, 6; parare foH. 
trad. II 87 A. 



Index III. 



291 



Pars. Pars . . . alii II 87 A ; III 98 A ; 
alii . . . p. III 84; ceteri . . . p. V 9 ; 
p. . . . ceteri IV 67; pauci . . . pars 
magna IV G9, 18 ; parte consumpta 
III 87 ; acie pars 1 41 ; parte cohor- 
titmi inc. 1; p. legionum II 99; 
p. militum III 96 A ; p. navium 
longarum III 6 ; partem sumptuum 

II 47, 7; aliquantam partem glo- 
riae II 70; nulla pars fructus III 
48, 18; partem quasi tertiam IV 3 ; 
qua in pai-te IV 59. — Factio: 
Diversa pars in civilibus armis 
I 6; adversae partes ap. Exup. 
p. 38; omnium partium decus 1 13. 

Alia . . . partiiu II 47, 1. 
Partns viris manere II 92. 
Paruiii prosperae IV 69, 3; p. cre- 
dendo 155,1; p. existimaretis 

III 48, 1. 

Parvis velorum alis inc. 12; parvo 
intervallo II 54; p. labore IV 69, 
16 ; tam parva res III 48, 19 ; vecti- 
galia parva II 47, 7. — Classe 
minore II 47, 7; collegam mino- 
rem IV 48; minus avidi II 43; 
minus gravescit III 78; neque m. 

I 84; II 47, 7; nihilo m. I 77, 19. 
Altitudine milium passuum duorum 

II 82. 

Iter patefeci II 98, 4; mare classi- 
bus patefactum I 56; quo p. est 
c. acc. c. inf. I 51. 

Non amplius patet IV 25; invasere 
patentis {sc. urhes) V 2. 

Patres (= senatores) I 84; II 46; 
98, 6; 98 D; IH 48, 16; inc. 16; 
plebi opponuntur I 11 bis; 12; III 
48, 1; IV 45; p. conscripti I 77, 1. 
9. 17; II 98, 1. 

Patibulo affigebatur in 9. 

Bellum pati I 77, 2; extrema victis 
paterentur II 87 D ; te civem pa- 
tiuntur I 77, 16; rem p. intutam 
patiemini I 77, 17; ea patiamini 
I 77, 18 ; multa nefanda ausi atque 
passi III 86; pati c. acc. c. inf. 
1 16; 55, 18; 77, 9. 

Hispaniam sibi antiquam patriam 
I 93 ; p. dedistii II 47, 4; deos pe- 
natis p.que vilia habeo II 47, 3; 
patriae immemores III 98 A ; inopes 
p. II 92; adversus vos patriamque 
n 98, 1; sine patria IV 69, 17. 

Patriciae gentis IV 1; patricium 
magistratum III 48, 15; libera ab 
auctoribus patriciis III 48, 15. 



Patrium regnum IV 69, 8. 14; pa- 
trias sedes I 55, 12. 

Parate proditorum patrociuia I 77, 
20; p. quaerendo I 77, 5. 

Pauci. Adi.: I 12; 55, 12; 77, 7; 
II 90; IV 2; post paucos dies II 
47 A; 87 B; cis p. d. I 70; paucis 
ante diebus III 4. — Subst.: pauci 

I 55,23; 77,6; 91; 97; 137; III 6; 
48, 6. 28; p. . . . pars magna IV 
69, 18; p. . . . at plurimi fort. III 
98 A; neutr.: paucis prospectis 

II 55; p. absolvit I 4. — multo 
paucioribus II 98, 5. 

Paulatim I 16. 

Paululum I 98; III 41. 

Paulo ante I 55, 11. 

Pavens III 96 C. 

Pavor corpora agitaverat I 98. 

Pax et composita I 55, 25; p. et 
concordia I 77, 13; ex pace et con- 
cordia I 77, 10; specie concordiae 
et pacis I 55, 24; pacem agere 

IV 69, 1 ; cupere p. 11 87D; datam 
p. IV 69, 13; p. decrevere I 77, 5; 
pax et concordia disturbantur 

I 77, 13; pacem et iussa facerent 

II 92 ; perpetua pace frui IV 69, 2 ; 
pacem optatis . . . defenditis 1 77, 3 ; 
p. orantes II 87 B; p. petieritis 
I 77, 17; p. praestare I 77, 2; p. 
repetentes . . . habitam amiserant 

I 77, 5; p. suadere II 87 B; ^illi 
a vobis p. suadet I 77, 18; iura 
pacis 1 55, 6 ; p. mercedem IV 69, 8 ; 
metus p. infidae I 11; p. modo 

V 2; p. opulentiam II 47, 14; in 
pace I 77, 7; fluxa pace dubita- 
verant II 93. 

Agros magis pecuarios III 98 B. 

Legem de pecunia exigenda IV 1 ; 
pecuniae extortae 177,17; pecunia 
Metello facta ad II 34 ; perdendae 
pecuniae III 3 ; (pecuniam) empto- 
ribus remiserat IV 1 ; pecunia usi 
sunt II 47, 4. 

More pecorum III 48, 6; vicem p. 
IV 67. 

Plebem agro pellere I 11; domina- 
tione pellere III 48, 3; Lepido 
Italia pulso I 84; vis hominum 
agris pulsa I 65. 

Di penates civem patiuntur I 77, 16 ; 
patriam deosque p. dedistis II 
47, 1 ; d. p. patriamque vilia habeo 

II 47, 3; adversus d. p. I 77, 20; 
n 98, 1. 

19* 



292 



Index III. 



Fortitudo pendet(?) inc. 22. 

lus iudiciumque penes se I 77,24; 
leges iudicia etc. . . . p. unum 177, 
13; praemia p. paucos I 77, 23; 
spolia p. illos I 77, 7. 

Munia pensantur III 48, 19. 

Per. Locale: Per cava terrae 
II 28 ; p. concilium Gallorum II 22 ; 
p. ceteras gentis I 65, 1; illas p. 
g. II 43; p. oppida II 98, 5; p. 
omnem provinciam I 107; II 70; 
ni46; p. idoneos saltus II 29; p. 
totam urbem II 87 C; p. vias ac 
tecta n 70; cum verbis: p. regnum 
contendit IV 59; p. triumphum 
duxere IV 69, 8 ; p. diversa euntes 
IV 77; p. hos fluit in 72; p. mon- 
tis fuga II 47, 6; p. pronum in- 
citabantur III 36; p. Alpis iter 
II 98, 4 ; p. vallum properat II 87 A ; 
p. Lycaoniam tendere I 14. — 
Temporale: Per hiemem IV 59; 
p. noctem I 25; p. obscuram n. 
II 87 A; p. triennium II 98, 2. — 
Instrumentale et causale: de 
hominibus: per Catilinam I 46; 
p. Nicomedem IV 69, 10; p. nun- 
tios cognitam II 41; p. unum 
prohibentur I 55, 12; de rebus: 
per arma conditam I 55, 23; p. 
aulaea et insignia exomatis II 70; 
p. nostra corpora IV 69, 16; p. 
calonum c. I 126; p. dolum IV 
69, 6 ; p. dubitationem tritis III 5 ; 
p. fidem aut periurio I 77, 15; p. 
summa flagitia III 96 A; p. hu- 
militatem obrutum Sut p. angu- 
stiam scissum IV 26; p. ignobili- 
tatem . . . p. invidiam incelebrata 
I 88; p. immanitatem scelerum 
tutus I 55, 6; p. imprudentiam 
ap. Solin. p. 61 ; p. iniuriam I 55, 2 ; 
armis partum aut p. i. I 77, 15; 
p. intervalla ap. Isid. p. 62; p. 
litteras gnarus I 110; p. hunc 
morem extingent IV 69, 21; p. 
neglegentiam IV 53; p. nomen 
militare III 48, 6 ; p. obsequentiam 
cari II 78; p. scelus occupata 
155, 7 ; p. sufiragia III 48, 6 ; per 
tot scaphas IV 2 ; mori p. virtutem 
155, 15 ; p. volnera et labores quae- 
situm 155,22. — Oum execratio- 
nibus: per miserias . . . orare 
I 24; p. deos immortalis II 98, 3; 
p. vos et gloriam vestram II 47, 13. 
— Praeterea: per singulos artus 



expiraret I 44; senectus p. se gra- 
vis II 47, 2; per vices inc. 37. 

Multa peracta I 88; peractis LXX 
annis V 5. 

Perculsis succurritur III 107 ; alio- 
rum casibus perculsos III 96 D ; 
p. formidine II 87 A; litteris nun- 
tiisque graviter perculsi II 98 D. 

Percuntantibus c. sent. interr. obl. 

I 34; percuntatum miserant IV 2. 
Perdendae pecuniae genitus III 3; 

rebus perditis III 84. 
Omni Grallia perdomita I 11. 
Perro . . . fame perituros III 93. 
Magnis operibus perfectis I 46. 
Repertores perfidiae IV 69, 7 ; spes 

in scelere et perfidia I 55, 1. 
*Cavere perfldo a Celtibero coni. 

m 82. 
Perf ugae arma tormentaque posce- 

bantur 11 87 C. 
Ad Cyzicum perrexit III 26; per- 

rexere in Hispaniam I 83; ad oc- 

cidentem pergentibus IV 69, 17; 

in bellum aut ad latrocinia p. 

II 92; vobis uno animo p. III 48, 8 ; 
perge qua coeptas I 77, 16. 

Periaci telum poterat III 5. 
Periculosa libertas I 55, 26; peri- 

culosius I 55, 7. 
Absit periculuin et labos III 48, 18; 

multa mihi pericula fuere II 47, 1 ; 

p. suscepissem II 98, 1 ; in tutan- 

dis periculis I 55, 1 ; in p. I 77, 1 ; 

contra pericula V 23; sine tuo 

periculo IV 69, 16; in periculum 

pervenere fort. suppl. II 46. 
Perinde 11 77; 93. 
Peritia et verum ingenium I 137. 
Militiae periti I 146. 
Per fideni aut periurio I 77, 15. 
Permansit una res III 48, 12. 
Vos . . . Lepido permissuri estis 

I 77, 9; coUoquio militibus per- 

misso I 91. 
Liberalibus verbis permulcti sunt 

IV 58. 
Pernicie nostra tuam prolatare IV 

69, 23. 
Perpetua pace IV 69, 2. 
Eum . . . senatus perquirebat IV 2. 
Sertorium . . . persequantur cum 

imaginibus suis III 48, 18. 
Iniuriae vos pertaesum est III 48, 8. 
Quos languidos . . . pertimuere III 

48, 8; quem p. III 48, 21. 
Pertinaciter III 48, 17. 



Index III. 



293 



Pons in oppidum pertinens III 30, 

Ad Serfcorium pervehl UI 5. 

Ad insulam perveiiit III 6 ; ad oppi- 
dum p. III 37; ad Naris Lucanas 
p. ni 98 B ; in Pontum pervenere 
II 79. 

Perverso volnere III 98 C. 

In vicem tracto pede III 37; luxo 
p. V 6; captum pedibus 11 26; 
lateribus altis pedemlV 79 ; veruta 
binum pedum III 36. 

Pestem conditos orbis terrarum 
IV 69, 17; reip. p. factura I 74; 
p. facit ap. Solin. p. 61. 

Alterum consulatum petis I 77, 15; 
famas petit I 90 ; pacem petieritis 
I 77, 17; patrium regnum peti- 
verat IV 69, 8 ; petere societatem 
IV 69 , 2 ; ad 8. . . . ad praedam 
peteris IV 69, 16. 

Grandi pliasclo vecta III 8. 

Pudet aut piget c. inf. I 77, 13. 

Pila iacere II 87 A. 

Toga picta II 70. 

Nocentior (?) piratis III 2. 

Piratica navigia II 90. 

Vis' pisciiim III 66. 

Lenunculum piscantis I 25. 

Satisne piiim tutum IV 69, 1. 

Ea quae placent III 48, 7; haec si 
p. I 77, 19; illa p. I 77, 13; sapien- 
tibus ut placet 11 28; bella atque 
arma placent I 77, 2; libertas et 
vera magis p. I 77, 20; quaestio 
placeret III 5; placere ait c. inf. 
I 77, 14. 

Mari placido III 8. 

Plagis deturbare II 87 A. 

Italiae plana ac mollia IV 24; in 
plano.n 87 C. 

Plaustra sedes sunt III 76. 

Plebes armata montem sacrum . . . 
insedit I 11; p. consules invadit 
n 45 ; maneat expulsa p. I 55, 24 ; 
p. armata secessisset III 48, 1 ; p. 
pro victis est III 48, 28; p. ab- 
alienata fuerat 11 47A; plebem 
imperio exercere 111; oppressa 
plebes I 11; discessio plebis a 
patribus I 11; sub patrum aut 
p. nomine I 12; p. innoxiae sedes 

I 55, 12; volentia plebi facturus 
IV 42; inter plebem et patres 
IV 45; tribunus plebis I 11; 

II 21; in 48, 1. 8. 15; plebei tri- 
buniciam potestatem l 73. — \Ge- 



netivm semper plebis prcteter qmd 

plebei est I 73; HI 48, 15.] 
Plena hostium II 47, 7; pleno die 

m 98 D. 
Plerique 1 12 ; 5§, 5 ; H 98 D ; HI 40 ; 

48, 7; plerumque 11 70; plerique 

vel plerumque legitur III 98 D. 
In modum plumae IV 65. 
Plurimusj .^ ^^uns. 
Plus ) 

Pluteos rescindit IV 63. 
Pocnla mercantur 11 86. 
Quae poena mortuo {satis est) 11 47, 3 ; 

poenas dederat I 143 ; accerbissi- 

mas p. solvunt IV 69, 12. 
Non poeniturnm inc. 35; poeniten- 

tem consili I 68; quorum SuUam 

non poenitet I 55, 19. 
Castra ponit suppl. III 96 B ; insidiae 

positae erant 11 29; legiones in 

monte positas IV 5; bene {)0sita 

urbs inc. 21; bellum positum est 

I 11. 
Pons explicatur ni 30 ; irrumpendi 

pontis suppl. rV 85. 
A populationibus agrorum retine- 

bat II 87 C. 
Populus Romanus I 1; 26; 55, 11. 

24; 77, 6; n 98, 2; a populi suffira- 

giis I 86; in contione p. 11 47 A; 

cum nationibus, populis, regibus 

IV 69, 5. 
*Tractu longissimo porrigitur ap. 

Solin. p. 109. 
Apertae portae 1 14; ruere ad portas 

III 23; ante portas suppl. III 96 B; 

portis turbam morantibus I 126. 
Portenderetur thesaurus III 109. 
Urbem inclitam portu 11 81. 
Stipendiummilites,arma,frumentum 

poscunt II 47, 6; perfugae arma 

tormentaque poscebantur 11 87 C. 
Praedixero positum insulae II 1. 
De possessione rei p. contendebatur 

I 54; possessiones ex bonis pro- 

scriptorum I 55, 18. 
Possum. Cum infinitivis actvois: 

I 16; 28; 77, 18; H 47, 6; 80; 98, 
3. 7; III 48, 8. 15. 22. 24; IV 69, 
3. 16; c. inf. passivis: I 77, 3; III 
5; 56; 96 A; suppl. III 6; non am- 
plius possunt III 48, 19. 

Post. J.rft;er6.:Inp. futuro8l55,6 
initio ... p. IV 69, 8; olim . . . p. . . 
dein . . . nunc I 77, 7; post, ubi 

II 53; 87 A. — Praepos.: I 11 
22; III 47; IV 69, 7; p. annum 



294 



Index III. 



II 70;p. paucos die8ll47 A; 87 A; 
p. aliquot dies III 96 D ; p. me- 
moriam humani generis I 55, 6. 

Postea II 45; IV 69, 19. 

Postero die IV 11 ; ^8 ; tradite exem- 
plum posteris I 55, 25 ; in poste- 
rum III 48, 12. — Omnium flagi- 
tiosorum postremus I 77, 3; 
postremus servorum IV 69, 12; ex 
postrema fiiga III 96 A; postre- 
mum bellum Carthaginiense 1 11; 
ad p. I 12; ad p. usque I 77, 5; 
postremo I 24; 77,1; III 54; IV 
69, 9. 

Fostquam c. ind. perf. ; 1 12 ; II 69 ; 
92; III 5; 106; IV 69, 17; e. ind. 
praes. .• 1 1 08 ; c. ind. imperf. : III 59 ; 
deest verbum III 53. 

Proelium postnlayerant III 96 D. 

Pauci potentes dominationes aff^ec- 
tab'ant I 12; inopes p.que excin- 
dant IV 69, 17; inter potentium 
inimicitias III 48, 27. 

Tribuniciam potestateni eversum 
I 55, 23; tr. p. restituere I 77, 14; 
tr. p. {deest verhum) I 73; aucto- 
rem fore tribuniciae potestatis 

III 48, 23 ; de potestate tribunicia 
loqui ausus III 48, 8. 

Potior libertas servitio I 55, 26; 
certaminis adversa potiora esse 
viro quam III 48, 4. — Potius 
I 77, 18; p. quam I 55, 9; IV 51. 

Incliti prae mortalibus II 64. 

Praebeo exemplum IV 69, 4; ne 
sanguinem praebeatis III 48, 17; 
vos habendos fruendosque prae- 
betis III 48, 6. 

Praecipiti secunda vigilia II 87 A; 
praeceps ver vel aestas inc. 38. 

Mons praeceptns a Lusitanis 1 105. 
— Contra praeceptum ducis 
III 98 B. 

Super tela praecipitati 1187 8; 
mores torrentis modo p. I 16. 

Praeclara Brutorum . . . proles 
I 55, 2. 

Praeda civilis acerbissima I 65, 24 ; 
uUam ex civibus praedam esse 
I 55, 18; remp. praedae repetitam 
I 51; p. loco I 77, 5; societatem 
praedarum IV 53; ad praedam 
peteris IV 69, 16; nihil ultra p. 
III 98 A. 

Praedatores IV 15: p. Valeriani 
III 33. 



Cum praedixero II 1; invito et 
praedicente me II 98, 10. 

Duobus praedonnm myoparonibus 
in8. 

Praedantibns hostis instaret III 96B. 

De praefecto urbis contendebatur 
I 54. 

Praegradiebantnr equites IV 66. 

Praelatus in magistratibus capien- 
dis I 55, 21. 

Facibus sibi praelncentes IV 15. 

Praeminent altitudine II 82. 

Praemisso cum equitibus legato 
III 6. 

Praemia pro volneribus II 98, 2; 
malos p. secimtur I 77, 9 ; p. penes 
paucos I 55, 23 ; p. queror I 55, 16 ; 
tanta p. tribuistis I 77, 4; prae- 
miorum spe III 49 ; gratia aut spe 
aut praemiis III 48, 6. 

*Praepropere coni. inc. 1. 

Ex quo praesente noscerentur III 
96 A; cunctis praesentibus II 87 C ; 
praesenti ignavia III 48, 26 ; prae- 
sentia defendebat I 12 ; in prae- 
sens IV 50; 69, 19. 

Praesertim cum I 55, 1; III 48, 12. 

Praesides destinatis III 48, 6. 

Praesidentem socios II 94; praesi- 
dentis agros suos III 97. 

Praesidinm. Ahstr.: praesidia in 
uno habebatis III 48, 24; p. sibi 
parare ap. Exup. p. 38 (cf. Ca- 
til. 31) ; urbi praesidio sint 1 77, 22 ; 
satis quaesitum praesidio I 55, 26. 
— Concr.: Ligurum praesidia 
III 5; pr. deducta atque imposita 
177,17; levi praesidio relicto 1 1 04. 

Praesto. Traws..- pacta non prae- 
stitissent inc. 24; pacem praestare 
I 77, 2. — Intrans.: vicem aerari 
me p. II 98, 3 ; numero praestans 
I 78. 

Praeter I 55, 21 ; II 98, 9; III 48, 4; 
96 A; praeter solita III 46; nihil 
praeter I 55, 22; 77, 8. 

Praeterea in principio emmtiati 

I 77, 3; II 43; 47,2; 70; 87 C; m 
enumeratione I 63. 

Neque me praeterit III 48, 3. 
Valentiam praeterfluit II 54. 
Candidatum praetorinm II 45. 
Celeritate praeverterent III 98 C. 
Adversa in pravitatem declinando 

II 15. 

Prava calliditas IV 69, 12; p. in- 
ceptal 77, 1; pravissimel 55,6. 



Index lU. 



295 



Grave pretiiim fructibus III 46; 

servitii i). ostentaretur III 48, 20 ; 

pretio compositi I 63; p. bellum 

prolataus IV 69, 12; p. mercatus 

sum I 77, 18. 
A Carthagiensibus premebautur 

IV 69, 6 ; pressi multitudine V 8 ; 

presso gradu III 96 D. 
Multis precibus oraret III 98 C. 
Pridie IV 5. 
Consulum et aliorum principum 

I 55 , 5 ; princeps gladiatorum 

fort. ni 90 ; principem expectantes 

I 55, 20; p. volentibus esse III 
48 , 23 ; principes intellegendi 
divini III 14; subsidiis p. augere 

II 103. 

Principio veris II 80; p. sequentis 

anni II98D; in p. {sc. ire) III25; 

a p. I 11; 77, 6; a p. urbis I 8. 
Prior transgressus I 127; prius 

I 44; p. ... deinde . . . mox III 70; 

prius quam I 55, 6; m 11; c. ind. 

perf. III 48, 8; c. coni. imperf. 

in 98 B. — Primus loqui ausus 

III 48, 8; ire primum III 48, 2; 
primum lasonem violasse III 68; 
prima Asiae III 70 ; primum 
Graecorum Achillem III 69; pri- 
mam modo lapydiam II 40; a 
prima adulescentia II 47, 6 ; 98, 1 ; 

III 88; consulatum . . . p. reddi- 
deris 1 77, 15; primae dissensiones 
I 7; primum impetum II 98, 5; 
triplices insidiae, prima etc. 1129; 
pr. luce III 98B.D. — Ut primum 

IV 49; quam pr. II 87 B; pr. . . . 
deinde II 87C; pr. omnium . . . 
deinde 11148,14; primorV69,5; 
p. . . . deinde I 88 ; p. ... post . . . 
at tum denique II 87 A. 

Privatus et in magistratibus 11 
47, 4; privata arma I 77, 6; 
privato consilio 77, 22; privatae 
gratiae II 47, 4; privatas opes 
I 55, 26; II 98, 2. — Privatim 
I 77, 17; II 98, 8. 

Priros militiae I 78. 

Pro. De loco: pro castris inc. 1. 
— Loco alicuius rei: pro victis 
est III 48, 28; pro omine futuram 
I 109; otium pro servitio appel- 
letis III 48, 13; imprudentiam 
pro victoria ostentant IV 69, 15; 
plebes pro cupita voluntate ab- 
alienata II47A; pro milite inc. 8; 
pro consule vide consul. — 



Mercede alicuim rei: civitate pro 
factis data I 55, 12; pro quibus 
famem redditis II 98 , 8 ; pro 
beneficiis animam dono dedisse 
II 47, 12; pro beneficiis gratus 
II 47, 5; praemia p. vulneribus 
n 98, 2. — Bono alicuius: pro 
vobis agere UI 48, 15; arma cepit 
pro iniuria I 77, 10; certaminis 
adversa pro libertate III 48, 4; 
creati pro iure vestro III 48, 5; 
curae pro Italia gente I 19; ini- 
micitias pro re p. 11 47, 4; pro 
salute vitae finem II 47, 9 ; voveo 
dedoque me pro re p. 11 47, 10. 

Pro di boni I 77, 3. 

Clementia et probitas vestra 1 55, 1. 

Quae si probatis I 55, 27; dicta 
sero probat IV 69, 13 ; turbamenta 
et exitia probate I 55, 25; duci 
probare inc. 34 ; fort. suppl. 
m 98 A. 

Multi probi I 55, 9; oris p. 11 16. 

Processit ad oppidum I 142; licen- 
tiam contactu prodere I 77, 9; 
eo processit, ut I 55, 8. 

Procid ni3;32; 107; IV 69, 13. 17; 
pr. ab domo IV 69, 17; pr. vi- 
sentibus III 96 B; pr. intuenti ap. 
Melam p. 166. 

Aliena prodegeriut I 55, 17. 

Proditionis insimulatun» 11 20. 

Cethegi atque aliorum proditorum 
1.77, 20; nostri proditor I 77, 15. 

Eumenen prodidere Antiocho IV 
69, 8; arma . . . socios prodi- 
turos n 87D; prodito exercitu 
IV 69, 12. 

Proelium apud flumen Turiam 
n 98, 6; pr. accendere 11 59; 
proelia dilata IV 69, 13; pr. enu- 
merem II 98, 6; sumentis proe- 
lium . . . postulaverant III 96 D ; 
p. vitare I 104; more equestris 
proelii IV 75; instruere proelio 
1 121 ; variis proeliis inter IV69, 15; 
ex proelio II 61 ; in proeliis V 4 ; 
sine p. IV 13. 

Profectionem festinantes I 81. 

Profecto m 48, 11. 19. 

Nihil proflciuut II 92 ; n. proficiebat 
m 59. 

Maturrime proflciscerentur I 66; 
illo profectus I 112; pr. in Dar- 
daniam 11 80; ex Sicilia pro- 
fectum n 7; ad hoc bellum p. 
n 98, 4;- profectus ad requisita 



296 



Index m. 



naturae inc. 3 ; auxilio profectum 
IV 69, 22 ; eversum profecti 1 55, 23. 

Hiavit vasta et profiinda IV 17; 
p. imperii cupido IV 69, 5. 

Paululum progressae 1 98 {sc. naves) ; 
nusquam progressum I 77, 6. 

Hiems mari proMbebat IV 69, 14 
quae nequiens prohibere III 98 C 
qui prohibitum venerant III 7 
prohibere ne conari quidem I 77 
12; paucis prohibentibus III 6 
civitate prohibentur I 55, 12 
Sullam legem ferentem prohi- 
buerat II 21; copias (classem?) 
prohibens a navibus III 5; mini- 
steria prohibebant IV 31 ; mors 
prohibetur III 48, 19; multitu- 
dinem pugna prohibuere IV 69, 15 ; 
pugna prohibebatur III 28 ; pro- 
hibebit nocere venenum V 7. 

Proiectum ad bellum II 98, 1. 

Non prolatanduin I 55, 7; bellum 
prolatans IV 69, 12; imperii pro- 
latandi IV 70 ; pernicie nostra 
tuam prolatare IV 69, 23; pro- 
latandis seditionibus I 77, 16. 

Praeclara Brutorum etc. . . . proles 

I 55, 2. 

Promeruit gratiam III 22. 
Sardinia latior prominet II 2 ; tumu- 

lum circum prominentem III 96 C ; 

promineBS III 78. 
Obsides et iussa facturos promit- 

tebant it 87 B. 
Promi lingua IH 96 D. 
Actu promptus V 4 ; promptis 

ducibus II 67; Cotta promp- 

tius II 42; belli pomptissimos 

II 91; a promptissimo quoque 
I 77, 1. 

Legem promulgayit IV 1. 

Finditur in duo promnnturia IV 23. 

Per pronum III 36. 

PrQpe. Adv.: II 87A; IV 4. — 
Praep.: Hll; 92; /bri. IV 69, 15.— 
Domum quae propior eratll45; 
aetati mors pr. II 47, 1; quod 
propius ab eo statu 177,10. — 
Proximi consules H 98D; bienni 
proximi III 46; proxima magni- 
tudine III 80; in p. villa III 9l; 
proximam noctem suppl. III 98 D 
(cf. lug. 91, Cat. 43) ; proximi locos 
hostium IV 82 ; suismet aut proxi- 
morum telis IV 67; proximum a 

III 77. 

Propere III96C; 98B; fort. inc. 1. 



Avidior propcrandi IV 39 ; pvo- 
perantes deseruerant IV 11 ; in fos- 
sas . . . per vallum properat II 87 A ; 
licentiam auctum properatis III 
48 , 16 ; dona quaesitum pro- 
perantem V 22; properant fort. 
siqipl. III 98 D. 

Propinquae civitates II 93 ; insulas 
propinquas inter se IlOO; litora 
Italia propinqua IV 32; ex pro- 
pinquo III 96 B. 

Propinquantes amnem IV 74. 

*Propugnaculum fort. tracl. II 46. 

Proscription em innoxiorum 155,17. 

Proscriptos arcessi I 77, 6; bona 
proscriptorum I 55, 18; venditis 
p. bonis I 49; senator ex pro- 
scriptis III 83. 

Res pai-um prosperae IV 69, 3. 

Tam paucis prospectis II 55. 

Si provideritis I 55, 1. 

Omnes provinciae, regna . . . aspera 
aut fessa bellis II 47, 14; neque 
provinciae neque leges . . . civem 
patiuntur I 77, 16; leges pro- 
vinciae etc. . . . penes unum I 55, 
13 ; provinciam cum exercitu 
adeptus est I 77, 4; provincias 
. . . occupavere III 48, 6 ; decretas 
p. inter se paravere II 98 D ; mari- 
tima provinciarum plena hostium 

II 47, 7; in novam provinciam 
missus II 43 ; in provincias III 
48, 27; in ulteriore provincia 

III 45 ; per omnem provinciam 
I 107; II 70; III 46. 

Proximus vide prope. 

Pauci prudentes IH 98A; militibus 

belli prudentibus IV 69, 16; pru- 

dens ferociae hostium U 87 B; 

pi'. omnium I 71; prudentiore 

imperio II 43. 
Boni aut mali publici IV 51; ma- 

lum publicum I 77, 13; consilium 

p. I 77, 6; publicum legitur inc. 27. 

— Publice I 62; p. et privatim 

I 77, 17. 
Te neque hominum neque deorum 

pudet I 77, 15; eos p. c. inf. 

III 48, 22; p. c. inf I 58; 77, 14. 
Taedium aut pudorem tyrannidis 

SuUae esse I 55, 7. 
Extrema pueritia II 75; a p. II 88. 
Pugionem expedire III 59. 
Pngnam pro omine futuram 1 109 ; 

p. occipiunt II 87 A; p. offerre 

III 96 D ; pugna prohibebatur 



Index III. 



297 



III 28; multitudinem pugna pro- 
liibuere IV 69, 15 ; instruere pugnae 
suos II 66. 

Facilem pngnantibns vadum 1 108 ; 
pugnatur et vincitur paucis III 
48, 28; urbem pugnando vicit 
I 113 {cf. columnam rostratam). 

Classe pnlcUerrinia IV 69, 18. 

luxta solis aestivi pnlKnm iuc. 19. 

Alvum pnrgari I 52 ; fiducia quam 
argumentis purgatiores II 111. 

Se tutum pntet I 55, 1 ; te firmiorem 
putes IV 69, 16; c. acc. c. inf. 
I 77, 6; IV 69, 16. 

Qna. Modi : perge qua coeptas 
I 77, 16. — Loci: qua imperium 
Romanum esset III 2 ; sim. III 80 ; 
ni^ qua I 11; II 84. 

Diebus qnadraginta II 98, 4. 

Qnadrato (agmine) II 93. 

Bello concordiam qnaeris I 77, 15; 
dona quaesitum V 22 ; mari 
nomen quaesierant III 67; opes 
aut patrocinia quaerendo I 77, 6; 
pacis opulentiam quaeritis II 47, 
14; salus quaesita est II 98, 1; 
quaerant triumphos III 48, 18; 
una res utrimque quaesita III 
48, 12 ; nihil quaesitnm est praeter 
■ I 55, 22; satis erat quaesitum 

I 55, 26; quaerit c. interr. sent. 
dir. III 109. — Epulae quaesitis- 
simae II 70. 

Moneo qnaesoqne, ut II 98, 8; III 

48, 13; quaesit, ut I 86; id quod 

quaesitur IV 69, 1; quaeso c. 

imper. 1 77, 13; IV 69, 16; quae- 

sere I 153. 
Qnaestio facta c. infin. III 5. 
Qnaestor addito nomine, II 43; 70; 

m 96 A. 
Societatem qnalem voles IV 69, 4. 
Qnam. Sent. interr.: I 34; 77, 13. 

— Quam . . . tam I 55, 10. 24; 

III 96 D. — Comparat.: I 77, 10; 

108; 140; 112; 43; 48, 7.9; 98,4; 

111; m 48, 3. 4. 5. 28; 65; 93; 

magis quam I 55, 1; 77, 3. 17; 

II 85; IV 43; 69, 13; inc. 9; 25; 
potius q. I 55, 9; IV 51; plus q. 
II 98, 6 ; minus q. III 78 ; amplius 
q. I 11; li 98, 1; haud multo 
secus q. III 96 A; aliud q. I 55, 
4. 15; aliter q. I 55, 1; III 48, 8; 
prius q. I 55, 6; III 48, 8. 11; malo 
q. I 55, 2; ffi 48, 23; IV 69, 23. 



— Quam c. superlativo: I 77, 16; 

II 87B; 92; III 37; 98A; IV 59. 
Qnamqnam. Initio sententiae III 

48, 5; q. tamen I 55, 26; 77, 2; 

III 48, 8; apodosis deest IV 59. 
Quae qnamvis ampla III 48, 20. 
Qnando (causale) I 77, 16; 1198,6. 
Qnautis animis m48, 11; q. copiis 

I 34; quantas opes III 48, 3; 
quantae turbae III 48, 11; quan- 
tum I 55, 20; II 98, 1; III 74; 
immaneq. 1144; quanto tutius III 
48, 3; q. . .. tanto I 77, 17. 
Qnare. Interrog.: 1147,8; q. igitur 

I 55, 24. — Belativum: quare ita 
censeo "I 77, 22. 

Qnasi. Appos. ad suhst.: I 54; 55, 
17; 77, 9. 12; II 70; m 37; 103; 

IV 27 ; partic. : I 55, 8 ; 136 ; II 10 ; 
quasi c. coni. perf. I 77, 15. — 
= Fere: quasi par IV 16; ad me- 
dium q. 1 126; partem q. tertiam 
IV 3. 

Numero qnattuor milium III 96 A. 
Qne. Inter nomina propria: I 55, 

21; 77, 10; 130; II 47, 7; 70; 89; 

93 6ts; III 1; 5; 59; IV 69, 19; 

suhstantiva: I 19; 44; 55, 24; 

90; 112; II 47, 1, 4. 6; 83; 98, 

9hiS', 98 D; III 88; 98 B; 101; 

IV 11; 34; 56; inc. 9; supj^l. 

III 98 A; maximeque I 32; ad- 
iectiva: I 9; 55, 11. 17; 120; 

II 47, 1; 78; III 24; 48, 8; 98B; 

IV 36; 69, 17; verha: II 47, 10; 
98, 2. 6; m 48, 6. 13. 18; 49; 
IV 69, 23; sentcntias I 12; 55, 
6. 23. 26; 77, 22; 88; II 28; 42; 
45; 87B<er. D; 92; 95; 96; 98, 
4; III 5; 8; 36; 48, 1. 3. 5. 16. 23. 
26. 27; 60; 95; 98 A; IV 69, 8. 
11. 12. 13. 15. 17. 22; itemque 
II 93 ; iamque III 5 ; tumque 

I 11; III 98 A; duos ahlat ahsol.: 

II 70; III 6. — Tria membra, 
duo asynd., tertium additur per 
que:Il64;87C; quattuor: II 4:7,14:. 

— In principio fragmenti: I 64; 
78; II 26; 43; 96; III 28; 31; 36; 
65; 79; IV 13; 42; 53; 67. 

Antequam instruere quiret II 66; 

neque quivere c. inf. I 121. 
Praemia turbarum qncror I 55, 16; 

dominationem queri I 57. 
Qnia I 12; 65, 24; 88; II 25; III 5; 

14; 78; IV 15; 27; 69, 7. 8. 10, 



298 



Index III. 



15; scilicet quia I 55, 17; III 48, 

26; nisi quia III 48, 6. 
Qiiodcnmqne accidit III 48, 28. 
Qnidam Ligus inc. 3 ; iura quaedam 

III 48, 8. 

Qnidem I 55, 2. 18; III 48, 23; 88; 

IV 46; quoniam q. I 55, 15; si 
quidem III 48, 28; ne . . . q. 
vide ne. 

Qnies et otium I 55, 9; q. in se- 

ditionibus I 77, 7. 
Si omnino quiessetis III 48, 13. 
Qnietns III 37 ; aestate quieta III 5 ; 

quietam a bellis civitatem I 15; 

rem p. q. I 77, 1; quieto servitio 

I 55, 26. 

Qnin in initio sententiae: 1 55, 6; 

63; 77, 6. 19; 88; II 47, 3. — Ob- 

stant quin IV 69, 17, 
Cum cohortibus qnindecim II 94. 
Qninis modiis III 48, 19. 
Qninqnaginta aut amplius I 107. 
Militibus quinqne et triginta IV 25. 
Qnippe. Initio sent.: I 23; III 6; 

cum- participio I 77 , 5 ; quippe 

qui c. indicativo II 64; 98, 4. 
Qni relativum. Antecedit sub- 

stantivum: I 7; 12; 31; 44; 55, 

I. 2. 5. 9. 16his. 20 bis. 21. 22. 
24; 57; 71; 77, 3bis. 5. 7 bis. 8. 

II. 15. 19. 20. 22; 111; 137; II 
5; 11; 42; 45 &ZS; 47, 1. 5. 7. 9. 
14; 54; 81; 82; 87D; 93; 98, 1. 
9; 98D; III 5; 6; 37; 48, 2. 4. 
6 bis. 7. 9. 12. 13; 72; 73; 76; 
96 A; 98C; IV Ibis; 2; 11; 21; 
26; 28; 47; 69, 1. 4. 8. 9. 13. 16. 
17. 19; V 7; 11; nisi quo III 100; 
quippe qui II 64 ; 98,4; qui 
videmini I 77, 12; cui misero 

II 47, 2; inversione substantivi 
(velut quas insulas) I 55, 24; 100; 

II 42; III 7; 11; IV 59; fort. SUppl. 
III 98 A; quibus posset condicioni- 
bus I 28; ad virilia illa vocem 
quo III 48, 15. — Ille qui I 55 

9. 18. 19; 77, 4. 6. 21; H 87 D 

III 23; IV 69, 12; hunc quem 
III 48, 14; is qui I 77, 1. 3. 10 
II 101; m 47; 48, 7; IV 69, 3 

10. 20; qui . . . is I 55, 1. 3 
77, 1. 18; sententia relativa pro 
substantivo, ut subaudias is: 1 16 
55, 21. 22; 63; 77, 13. 14. 18 
II 47, 4. 10; 78; 80; III 48, 15 
18; 49; 54; 96 A; 98 A; IV 66 
69, 1. 4. 21. — Sententiq relativa 



finalis: I 55, 6; II 29; III 96 A. -4 
Initio sententiae (relativa qv 
dicitur adnexio): I 11; 16; 32 j 
55, 5. 18. 19. 25. 27; 77, 9. lOJ 
14. 15. 16; 88; II 29; 45; 47, 4.; 

5. 10; 70; 71; 87A. D; 92; 98, 6.^ 
8. 10; III 9; 25; 33; 48, 9. 11. 
13. 20. 21; 96 D; 98C.D; IV 9;^ 
50; 69, 5. 10. 23; V 20. — 1^1 
initio nostrorum fragmentorum^ 
I 5; 70; 75; 91; 92; 152: II 20; 
34; 50; III 2; 44; 66; 75; IV 46^ 
66; 82; V 17; inc. 24. 

Qui indef. Alium quem deum IIll 
48, 15. 

Qnis (Qui) interrog. Subst. quis 155,4 
21; quid I 77, 4. 13. 19; II 98,6;^ 
III 48, 14; IV 69, 10; quid ultra?| 
I 55, 11 ; quid aliud quam I ^5, 4;[ 
quid nisi IV 69, 19. — Adi.: quig| 
cruciatus aut quae poena II 47, 3;| 
quaeve I 55, 11; cuius torpedinisl 
erat III 48, 20. — Sententia obli- 
qua: cui II 47, 10; quid I 55, 20;1 
III 48, 1; quam ob causam III 73;« 
quas ob iniurias III 48, 1 ; nescio 
quae torpedo III 48, 26. 

Quis indef. Neu cui I 55, 4; neu 
quis miles inc. 8; nisi forte cui 

I 77, 2; aut quid tale II 105; 
num quid III 48, 8 ; si quid 11 47, 9 ; 
V 24; ne quid I 77, 22. 

Quisquam. Neque q. I 55, 15; 

II 61; III 48, 24; n. quemquam 
omnium I 55, 18; II 47, 18; n. 
quicquam III 98 C ; IV 69, 17; 
liaud facile quisquam I 77, 9; 
c. alia negatione I 62; II 37. 

Quisque. Se (sibi) quisque I 77, 

6. 12; III 95; 102; IV 7; sua 
quisque sim. I 55, 4; 77, 14; 107; 

III 40; notissimus q. III 8; a 
promptissimo quoque I 77, 1 ; 
ignavi cuiusque III 48, 19; uti 
quisque I 12; 11 87C. 

Quo cupidius rV 7. — Adv. loei: 
quo fugeratn7; quousquel77, 17. 

*Quoad coni. III 79. 

Qnod II 43; 47 A; 56; III 74; 102. 

Quondam III 72. 

Qnoniam c. indic: I 55, 15; 77, 4. 
22; II 47, 6; III 48, 13; c. coni.: 
III 48, 20. 

Quotiens II 98, 1; III 48, 1. 

Rabie contracta I 55, 19; licentiam 
quasi rabiem procedere I 77, 9. 



Index m 



299 



Radicem montis accessit III 92. 

Eapinas et incendia instaurare 
I 55, 20; rapinis suetum 11 85; 
vasta Italia r. I 23; ex r. con- 
sulatum adeptus I 77, 4. 

Rapere ad stuprum virgines III 98 B ; 
raptum ire licet I 55, 20; raptum 
habere IV 69, 17; rapta tenet 
I 55, 5 ; rapto vivere coacti III 74. 

Raris animus est III 48, 7; raro 

I 106. 

Ratiouem explorare (sc. loci) IV 4; 

belli ratio reddenda II 47, 11; 

fugae rationem stcppl. III 98 A. 
Implicatae rates IV 31 ; textis rati- 

bus III 6; in ratis imposuisse 

II 110. 

Ira recentis belli IV 69, 3 ; recentia 
cadavera III 96 B; recens scrip- 
tum I 2 ; r. domitos III 1 ; coria 
r. detracta III 103. 

Asiam recepi IV 69, 1 1 ; r. Galliam 
II 98, 5; recipi civitatem III 6; 
ad recipiendam libertateml 55, 27 ; 
oppida recepta II 98, 6; receptis 
signis II 31; si vestra receperitis 
ni 48 , 7 ; transgressos recipit 
mons I 105; se recipere quivere 
I 121; se receperat I 128; fort. 
suppl m 96 C. 

Litterae rccitatae in senatuII^SD. 

Carissimum domi recordari III 95. 

Equi sine rectoribus I 139. 

Recte facere I 55, 18; 77, 13; III 
48, 5; rectius tua componas 

IV 69, 4. 

Hanc redarguit (sc. epistulam) III 81. 

Consulatum primum reddideris 
I 77, 15; egestatem et famem 
redditis II 98, 6; belli ratio red- 
denda II 47, 11; sua cuique reddi 
I 77, 14; sumptis tergis atque 
redditis I 75. 

Mulio redemptoris m 85. 

Ex fuga redeuntibus m96A; red- 
eunte domum V 26. 

Cinnae in urbem reditu I 77, 19; 
de r. II 21; post reditum III 47. 

Redundantibus cloacis IV 16. 

Relatus vitae mos I 18. 

Refecto exercitu III 98 B. 

Quam reginam apellaveratIVl69,9. 

Diversis ex regionibus IV 13. 

Custodias regias IV 12; regiomore 
I 11 ; sanctitas regii nominis 

V 3. 

Regua disiunxit III 72; provinciae, 



regna . . . fessa beUis 11 47, 14; 
regnum ingressus II 75 ; provincias 
regna . . . occupavere III 48, 6 
patrium regnum petiverat IV 69, 8 
omnia regna subvertendiIV69, 15 
r. hostilia ducunt IV 69, 17; re- 
gredi in patrium regnum FV 69, 
14 ; in r. restituentis I 53 ; per r. 
contendit IV 59; regno integro 
rV 69, 16; disiunctum regnis et 
tetrarchiis IV 69, 10. — Apposito 
reqis nomine : Ariobarzanis r. FV 59 ; 
IV 69, 15; r. Mithridatis II 73; 
Tigranis regno IV 69, 16; cum 
nomine terrae: regnum Persidis 
IV 69, 19; Lydiae regna disiun- 
xit a Persicis III 72. 

Gregem regebat II 11. 

Regressus Sertorius II 66; regressi 
loco cedebant inc. 4; in Hispa- 
.niam regressus II 70; regredi in 
patrium regnum IV 69, 14. 

*Cuius regressu ap. Isidor. p. 62. 

Relegati in silvas IV 26. 

Aestum relidit IV 26. 

Religione Volcanaliorum III 50. 

Relicto bucinatore in castris III 96 B 
faces in tectis reliquerant IV 15 
ius a maioribus relictum III 48, 1 
quae maiores reliquere HI 48, 6 
praesidio relicto in Mauritiana 

I 104. 

ReHquiae belli arrectae I 77, 8; 

reliquias exulum persequantur 

m 48, 18. 
ReUqui erant III 96 A; r. vos estis 

II 98, 10; reliqua retinebat I 88; 
r. cadaverum III 87; alimenta r. 
habet I 55, 11 ; estne reliqui aliud, 
quam I 55, 15; hortari reliquum 
est m 48, 2. 

Remittere iniuriam III 48, 22 ; pe- 

cunia, quam emptoribus remiserat 

IV 1. 
Exercitus remotus est in II 93; 

paludem haud procul remotam 

II 107; remoto metu I 12; te r. 

procul IV 69, 13; stationes sub 

vineas removebat I 141. 
Renonibus corpus tegunt m 104; 

renones vocantur etc. HI 105. 
Libertatem rati HI 48, 26; calvi 

ratus ni 109; rati (ratus) c. acc. 

C. inf. I 67; n 87 A.D; SU/ppl IH 6; 

imperia et decreta rata efficitis 

m 48, 16. 



300 



Index III. 



Advcrsa partim reppuli II 47, 1; 
repulsus ab oppido I 134. 

Reparatas haibebant {sc. naves) 
III 5. 

Repente I 115; V 1; tanta r. mu- 
tatio IV GO, 

Bepentinam (-a) formidinem (-e) II 
87 A. B; repentina frumentaria 
lege III 48, 19. 

Repertores perfidiae IV 69, 7. 

lura pacis repeto I 55, 10; quam 
repetiveritis libertatem III 48, 28 ; 
a repetenda libertate I 55, 6; 
pacem repetentes I 77, 5; rem 
p. praedae repetitam I 51 ; res 
repeto III 48, 17. 

Repleta arva cultoribus I 14. 

Repugiiantibus {subi. deest) inc. 10. 

Requiem cupiatis III 48 17; nuUa 
requie {gen.) mora I 142. 

Requietis militibus III 41. 

Ad requisita naturae inc. 3. 

Res cogit II 47, 6; r. claudit III 
48, 25; permansit una r. III 48, 
12; pocula et alias res II 86; 
multis rebus ereptis IV 69, 4; 
novandis r. II 50; r. perditis 
III 84; res repeto III 48, 17; ius 
iudiciumque omniuni rerum I 55, 
24; vestrarum r. iniuriae III 48, 
20; r. natura I 77, 13; nomina r. 
III 48, 13; contra spectatam rem 
III 96D ; rebus supra vota fluentibus 
V 25; plagis aut omni re n87A; 
ea re IV 69, 16; qua re II 45; 
quis rebus II 70; q. r. accensa 
II 92 ; q. r. suspectis I 32. — Res 
plus valet quam verba II 98, 6; 
res magis quam verba agerentur 
inc. 91. — In extremis rebus 
in 95; rem familiarem con- 
sumpsi II 98, 9 ; res familiares 
habere I 16; tam parva res III 
48, 19; res gestas I 1; res 
meaeparum prosperae IV 69,3; 
in secunda re IV 76; secundae 
res I 55, 5. 24; secundis rebus 
I 11; IV 69, 1; malae secundae- 
que res II 47, 1; summae rei 
gratia II98D; res Romana I.ll. 
— Respublica: ne quid detri- 
menti capiat r. p. I 77, 22; rem 
p. quietam esse I 77, 1; ad r. p. 
circumveniendam I 55, 25; r. p. 
curant I 77, 19; r. p. defendi 
I 77, 1; lacerari r. p. I 77, 6; 
r. p. repetitam I 51 ; neque aliter 



rem p. ait I 55, 24; r. p. intutai 
patiemini I 77, 17; impeditissima 
re p. II 47, 6; hostes rei p. I 77, 
22; r. p. pestem factura I 74; 
de possessione r. p. 1 54; turba- 
menta r. p. I 55, 25; consulit 
rei p. II 47, 13; indigni re 

I 77, 5; indigna vobis et re 

II 47, 8; merita in rem p. I 15 
ob r. p. II 98, 2; de re p. I 2t 
pro r. p. II 47, 4. 10. 

Pluteos rescindit IV 63 ; belli iur 

rescindi I 77, 14. 
Firmiorem ad resistendumlV 69, 16. 
Hiempsalem in regnum restituentis 

I 53; bona patria restituere ap. 
Exup. et Gran. Lic. p. 31 ; resti- 
tuto exercitu IV 69, 15; iur 
tribunis restituit III 48, 8 ; tribuni4 
ciam potestatem restitui I 77, 14;' 
quae mercatus sum restituo 155,18. 

Urbem multos dies restantem 1 113 ; 
restantes III 98 C. 

Ai-ma retineas I 77, 16 ; dommatio-:, 
nem retinuerint III 48, 28; retii^ 
nendae dominationis I 55, 8; re 
liqua gloriosius retinebat I 88] 
vos inermos retinet I 77, 18 p 
milites a populationibus retinebat 

II 87 C; pertinaciter i'etinebunt 

III 48, 17. 
Retractantes verbis I 77, 3. 
Cultu rei inc. 15. 
Reversi IV 11. 

Regem aversabatur V 16; provinciae, 
reges penes unum I 55, 13; i-egi- 
bus exactis 1 11 ; tetrarchas reges- 
que firmavit iV 56; castra regis 

IV 4; r. cura IV 8; regi graves 
carique erant II 78; auxilio pro- 
fectum magnis regibus IV 69, 22 ; 
cum nationibus, populis, regibus 
bellandi IV 69, 5 ; ex rege miser- 
rimum servorum effecere IV 69, 8. 
— Cum noniine regis: I 32; II 
20; 43 ; III 61 ; 70; 88 ; IV 69, 1 bis. 
10. 11. 

Rictus dolore 11 10. 

Quasi ridentes interimit II 10. 

Tam altas ripas I 108. 

Ruina magna IV 67; r. multorum 

II 87 B. 
More rumoruni II 69; rumoribus 

corrumpebant 11 15. 
Rupti montes 11 28. 
Ruere ad portas III 23; in flumen 

se ruebant II 101. 



Index m. 



301 



RumiS. I 77, 10. 20; II 47, 4; IV 
20; 69, 13. 15. 

Plebes Montem Sacrum insedit 1 11 ; 
m. s. matri magnae II 87 D ; sacra 
via II 45. 

Alia dis sacrata I 47; s. corpora 
II 110; dis s. instrumenta II 86. 

Saepe II 47, 10; III 54. 

Ferro saeptis I 55, 15. 

Quibus saevitiis I 11; (annonae? 
famis?) saevitia II 45. 

Longe saevior Catulus III 48, 10; 
bellum saevissimum II 98, 1; 
inter saevissimos hostis II 98, 5. 

In sa^um tela venirent II 59. 

Reliqua cadaverum sallerentlll87. 

Saltus. = saltatio: saltu certabat 
II 19. = angustiae montis: saltum 
insidentis I 97; saltibus occu- 
patis II 95; per idoneos saltus 
II 29. 

Vobis salus quaesita est II 9^ 1; 
Mithridates Arsaci salutem IV 
09, 1 ; pro veftra salute II 47, 9. 

Salutatum {sc. ohviam eunt) V 26. 

Salvi eritis I 55, 17;" satin salve 
I 34. 

Sanctitas regii nominis V 3. 

Sanctus alia I 116; veteres et 
sanctos viros II 70; sanctum aut 
nefandum fuit III 98 C. 

Totiens fuso sauguine II 98, 2 ; san- 
guinem vestrum praebeatis III 
48, 17; suimet sanguinis mercede 
I 55, 25 ; initium civilis sanguinis 
ap. Vel. p. 3; multo sanguine 
defensum III 106; s. supplicum 
foedarentur I 47 ; sepulcra infecta 
sanguine civili 155, 14; sanguine 
divitiae partae sunt I 55, 21. 

Histrionis vix sani 11 25; sane 
I 62; II 18; V 23. 

Sapientibus ut placet 1128; bcnis et 
s. facienda I 77, 1. 

In sapieutiam cesserat 11 42. 

Sapor iuxta fontis dulcissimos 
IV 38. 

Ex sarciuis paludamenta extare 
m 106. 

Satellites eius {sc. Sullae) I 55, 2; 
pauci s. I 55, 12; s. commacu- 
latos I 55, 21 ; Saturnini . . . Le- 
pidi s. I 77, 7; Octavium, Sullae 
satellitem ap. Exup. p. 10. 

Frumenti satias facta II 95. 

Clade satiatus I 55, 5. 



Satis. Suhst.: satis consili I 77, 12 ; 
verborum s. dictum est 1114«, 25; 
satis quaesitum nomini etc. 1 55, 26. 
— Acli.: 8. illa fuerint I 55, 19; 
quis cruciatus s. est II 47, 3. — 
Adv.: cum adiectivis: satis clara 
II 98, 6; s gratus 1147,5; campo 
s. (lato) III 98 D; satisne pium 
tutum IV 69, 1 ; satin salve I 34 ; 
satis tuti (um) I 55, 17. 18; cum 
verbis: satis cautum IV 60; s. 
competere I 136; s. credebant 
inc. 7 ; s. mirari I 55, 2; III 48, 9; 
s. spectatum est III 48, 23. 

Ictu tragulae sauciaretur II 67. 

Equi saucii I 139. 

Scyllam saxnm appellant IV 27; 
saxa capita affligebant II 105; s. 
iacere 11 87A; s. ingentia incita- 
bantur III 36. 

Scaevus iste Romulus I 55, 5 (sc. 
Sulla). 

Scalas pares moenium IV 14. 

Per tot scaphas IV 2. 

Scelestum servitium m 48 , 9 ; 
scelestos magis quam miseros 
inc. 25 ; scelestissimi hostes II 98, 1 ; 
sim. IV 69, 2. 

Per sceleris immanitatem I 55, 6; 
scelerum et contumeliarum finis 
I 55, 9; licentiam sc. I 77, 9; sc. 
illius maximum I 55, 18; merce- 
dem sc. I 55, 12; sc. conscientia 

I 77, 7; sceleris haud Tgnarum 
IV 69, 10; obliti scelerum 1 77, 19 ; 
sceleri et parricidio nomina in- 
dit I 95, 24; sceleribus praemia 
tribuistis I 77, 4; supplicia sce- 
lere vici II 47, 3; spes in sc. at- 
que perfidia I 55, 1; ob scehis 

II 47, 12; per sc. I 56, 7. 
Scenis fabricatis II 70. 

Scilicet I 55, 21. 23; 77, 6; sc. 

quia I 55, 17; III 48, 26; sc. ut 

I 44. 
Per angustiam scissum IV 26. 
Scio equidem c. acc. c. inf. IV 69, 16 ; 

beUi sciens 11 18 ; sc. horum 

inc. 33. 
Epistulam scorpione in castra mi- 

sere III 33. 
Scriba addito nomine: I 55, 17; 

III 83 his. 

Fessus scribendo II 98, 2; recens 

scriptum I 2. 
Pef invidiam scriptorum I 88, 



302 



Index III. 



.Inopia scutorum III 102; se arma- 
bat scuto suppl. III 102. 

A patribus plebes secessisset III 48,1 . 

Non arma neque secessioneiu cen- 
sebo III 48, 17. 

Ne seclndereutur (itinere?) 11198 A. 

Secundus. Numerus: inter secun- 
dum atque postremum bellum 
Carthaginiense I 11; in secunda 
(sc. acie) inc. 2; s. vigilia II 87 A; 
ill 96 B. — = Prosper: aestu se- 
cundo I 104; secunda in casum 
declinando II 15; res secundae 
vide res. 

Securus nimis I 112. 

Virile et muliebre secus II 70. 

Haud multe secus quam III 96 A. 

Sed. Non (neque) — sed I 11; 12; 
16; 55, 5. 20bis; 77, 7. 10; II 
47, 12; 70; 87B; 91; 11148,17. 
27; IV 69, 15; non modo . . . sed 
inc. 10; aUa . . . sed in 48, 11; 
praeced. sent. affirm.: I 77, 12; 
n 42; 87 D; III 48, 4; IV 26; 
ine. in 45 ; in principio sen- 
tentiae: I 56; II 11; 28; 68; 
75; 98 D; m 88; 98 D; V 15; 
fort. III 96 C; sed contra I 77, 12. 

Sedenti coronam imponebat II 70; 
tumuli sedere II 28. 

Plaustra sedes sunt III 76; patrias 
sedes occupavere I 55, 12. 

Seditiones et bella civilia orta sunt 
I 12* prolatandis seditionibus 
I 77, 16; s. turbata I 77, 1; iuxta 
seditionem III 96 D; ob s. I 77, 4; 
quies in seditionibus I 77, 7. 

Segnior cura I 84. 

Adsurgere sella V 20. 

Semel IV 69, 12. 

Corpus semianimum III 98 C. 

Fossae semipletae sunt II 87 B. 

Semiruta moenia 11 64. 

Semper I 7. 

Seuator ex proscriptis III 83. 

Deditionem senatus approbat II 41 ; 
quae s. censuerat I 71; s. gratiam 
fecerat III 47; eum s. perquirebat 
IV 2; senati decreto I 72; in 
senatu II 98 D. 

Senectus ... curam duplicat II47,2. 

Senecto coi-pore IV 21 ; senecta 
aetate falso II 47, 2. 

Seuescunt vires III 48, 19. 

Decreta seniorum II 92. 

Maneas in sententia I 77, 16; nihil 
de s. mutavere III 6: sua s. f 60. 



Separatae a viris II 92. 

Peractis scptuaginta annis V 5. 

Sepulcra infecta sanguine I 55, ] 

Sequebantur equites IV 64; coi 
silia secutus sum I 77, 6; ducem^ 
et auctorem sequimiui I 55, 27; 
secuti non me, sed morem suum 
IV 69, 15; extrema munia sequi 

III 95; hostium naves (classem'?) 
sequebatur III 5; negotia seque- 
bantur V 9; lingua ferociam et 
dicta factis s. II 98 D; fugientis 
secuta ad II 45 ; fortunii meliores 
sequitur I 77, 21 ; malos praemia 
secuntur 177,9; te fama sequetur 

IV 69, 22; principio sequentis 
anni II 98 D. 

Ortus sermo I 34; sermone fau- 
torem III 88. 

Bellum ex bello serunt I 77, 7; 
bella ex bellis serendo IV 69, 20. 

Serum bellum futurum II 38; sero 
iV 69, 13. 

Servili imperio 19; s. indole 
III 98 A. • 

Serviendum est aut imperitandum 
I 55, 10; decreto s. sit I 72; ser- 
viendi finem facturi III 48, 1 1 ; fama 
non serviturum esse IV 69, 10. 

Servitium mercedem dant I 55, 2 ; 
dempsi grave s. IV 69, 11; sce- 
lestum imposuerat s. III 48, 9; 
ad mutandum s. II 24; paratum 
s. III 48, 1; servitii pretium III 
48, 20; s. insolitum II 39; metu 
gravioris s. I 55, 6; otium cum 
servitio I 55, 25; otium pro s. 
in 48, 13; potior quieto s. 
I 55, 26. 

Postremus servorum IV 69, 12; 
pessimis s. I 55, 21; miserrimum 
s. effecere IV 69, 8; erutis servis 
ap. Exup. p. 10; multi ex loco 
servi III 98C; cum servo III 33; 
omnia non serva IV 69, 17. 

Sestertium tricies pepigit IV 81. 

Severo edicto III 96 A. 

Sexaginta aut amplius milia IV 28. 

Si. Gum indicativo: 1 55, 25. 27; 
77, 19bis; II 47, 3. 8. 9; III 48, 
7. 11. 13. 17; IV 69, 2. 3. 21; si 
quidem c. ind. III 48, 28; quam 

• si I 65, 1; in oratione obliqua: 
I 55, 1; II 93; IV 45; V 24; sen- 
tent. potentialis: I 55, 19; II 47, 5; 
irrealis: I 55, 18. 19; II 47, 5; 
ni48, 13; IV 69, 2. 



Index III. 



303 



Sie. Ut . . . sic III 48, 19; sic vero 

{init. sentent.) 1 136. 
Cum paucis gicariis I 77, 7. 
Siguo dato II 87A; receptis signis 

uiilitaribus 11 31; ad signa red- 

euntibus III 96 A. 
* (Silentio) egrediuntur mjp/jZ. III 96B 

(e/: lug. 106). 
Milites sileutis III 96 D. 
llelegati in paludes et silras 1 55, 23 ; 

in silva Sila IV 33. 
Similem se fore Alexandro III 88 

genus olei cedro simile IV 61 

herba apiastro similis 11 10 , 

saxum simile formae celebratae 

IV 27. 

Simul IlJ; 55, 14; 98; n70; 87A; 
III 48, 21; 98 C; IV 69, 14; 76; 

V 2; suppl. III 98 A; cum illa 
simul II 47, 4. 

Victoriae siuiulacriim II 70. 

Amicitiam simulautes IV 69, 5; 
simulato irnpio testamento IV 
09, 8; simulatis transitibus III 6; 
pro sua aut quorum simulat in- 
iuria I 77, 10; simulans c. acc. 
c. inf. I 52. 

Simultates exercere I 12. 

Siu c. indicat. I 77, 20; II 47, 8; 
in or. ohl. III 93. 

Siue cura IV 15; s. dedecore II 

47, 5; non s. deo IV 60; s. gravi 
expectatione I 62; s. frumento, 
s. auxiliis IV 69, 21 ; s. f. et sti- 
pendio 1198,3; convenas s. patria 
parentibus IV 69, 17; s. periculo 
tuo IV 69, 16; s. proeliis IV 15; 
equi s. rectoribus I 139; s. vi 
hostium IV 69, 14; s. volnere 
IV 10; s. uno III 48, 22. 

Siuguli suhst. : II 42 ; 47, 5 ; III 48, 6 ; 
adi.: per singulos artus I 44; 
singuli cives in pluribus etc. III 

48, 24. 

*Pontus siuuatus cetera ap. Melam, 

Val. Flaccum p. 135. 
*Ligustici siuns aequor ap. Isid. 

et Solin. p. 62. 
Procul iuxtasitos IV 69, 17; insulas 

procul a Gadibus sitas I 100. 
Societatem accipiet IV 69, 4; fide 

s. acturos II 93; s. composuisse 

cum rV 53, petere s. IV 69, 2; 

ad belli s. orantur IV 69, 1; ad 

s. peteris IV 69, 16; societate 

victor fieri IV 69, 23. 



Dominationis socium III 48, 23; 
socius et administer ap. Exup. 
p. 62 (cf. lug. 29); graviores 
bello socii se gerere III 7 ; praesi- 
dentem socios II 94 ; se s. prodi- 
turos II 87C; s., amicos . . . tra- 
hant, excindant IV 69, 17; quos 
s. sibi asciverat ap. Exup. p. 9 
{cf. Cat. 47); quos ingenium s. 
dabat III 98 C ; defectionem (-e) 
sociorum I 22 ; II 47, 6 ; sociorum 
et Latii magna vis I 55, 12. 

Metum an ignaviam an socordiam 
eam appellem I 77, 11; capiamini 
vestra socordia I 55, 20 ; s. claudi- 
cabat inc. 23; s. nostra collecta 
sunt I 77, 21; dolo aut s. n. con- 
tracta II 47, 8. 

Languidos socordesqne III 48, 8; 
socordius ire III 25. 

luxta solis aestivi pulsum inc. 19. 

Soleas festinate inc. 20. 

Soliti (-um) c. inf. III 96 B; 102; 
V 20; uti solet I 126; III 64; 84; 
95; uti soluerat II 102; solita 
convicia III 96 C; praeter solita 

III 46. 

* Solifnga, animal exiguum ap. Sol 

et Isid. p. 61. 
In sollicitndiue attineas I 77, 16. 
Hispaniae armis sollicitae I 77, 8. 
Solns(-i) 1 11 ; III 48, ^his; solus(-os) 

omnium I 55, 6; IV 69, 10; solis 

viis I 117. 
Solvere iniuriam P 55, 15; iure 

soluto I 55, 18; poenas solvunt 

IV 69, 12; ad menstrua solvenda 
IV 40. 

Somuio portenderetur thesaurus 

III 109. 

Desiderans sonores irruentium III 

96 C; exaudiri sonores II 87 D. 
Exaudiri sonns Bacchanaliorum 

in3i. 

Illata navigia sorbeus IV 28. 

Sorte ductos IV 22. 

Fugam sparsi temptavere III 84; 

croco sparsa humus II 70. 
Medium spatium IV 26. 
Monstruosam speciem dederant 

IV 27; s. efQcit (-ere) 130; III 63; 
s. timentemsM^jp/. V21 ; adspeciem 
III 96 B; praeter s. III 96 A; specie 
concordiae I 55, 24; inani specie 
magistratus UI 48, 3; ferrea omni 
specie IV 66. 



304 



Index III. 



Spectat orientemlll 11 ; satis specta- 

tum est III 48, 23 ; contra specta- 

tam rem III 96 B. 
Mortem honestam sperare II 47, 2 ; 

spero c. ace. c. inf. I 55, 7 ; 109 ; 

IV 69, 2. 
Longa spes auxiliorum II 32 ; sj)em 

frustra fuisse III 48, 9 ; spes omnis 

in scelere atque perfidia I 65, 1 ; 

praeter spem bonam ex vobis 

III 48, 4; omnis spes consumpsi 
II 98, 2 ; tenuissimas spes frustra- 
tur III 48, 19; hacine spe II 98, 2; 
spe aut praemiis III 48, 5; ac- 
censum praemiorum spe- III 49; 
celerius spe 11 79. 

Agro et talentis spoliatus est IV 

69, 6. 
Asiam, spolium Antiochi IV 69, 11; 

spolia vestra penes illos I 55, 7; 

s. maxima IV 69, 20; arcem 

habent ex spoliis vestris III 48, 6. 
Panes sportis demittebant II 106. 
Decem milia stadium I 100. 
Omnia oppidi sta^nabaut IV 16. 
Trans sta^num III 75. 
Statim III 98 B. 
Infrequentem statiouem nostram 

IV 36 {verhum deest)\ vigilias 
stationesque exequi III 96 B; st. 
locatae inc. 1 ; st. removebat 1 141 ; 
st. et vigilias temptare II 89. 

Castra stativa habuit II 93. 
Finem natura statuit I 55, 15; nihil 

in me statuissetis II 98, 1; statui 

c. acc. c. inf. III 48, 4. 
Eo quo agitat statu I 77, 10. 
Stipendium neutri datur II 98, 6; 

st. et supplementum pai-avere 

II 98D; st. poscunt II 47, 6; sti- 
pendio frumentoque aluit II 98, 9 ; 
sine fr. et st. II 98, 3. 

Arma stans incumberetlll40; stante 

Carthagine I 11. 
Stolide III 98A; IV 83; stolidior 

an vanior IV 1. 
Bonum et streuuum ostentantes 

IV 7; strenuis ministris I 9. 
Desiderans strepitus tumultusque 

III 90 C; cum machinato strepitu 
tonitruum II 70. 

Studio maiore quam opibus II 64 ; m. 

st. quam consilio II 98, 4 ; (datis ?) 

studiis inc. 27. 
Pessimi et stultissimi I 77, 1. 
Rapere ad stuprum III 98 B. 
Bli pacem, vobis bellum suadet 



I 77, 18; p. suadere (-entibus) 

II 87 B; 92; usum bene suadendi 
IV 69, 4.- 

Sub trabes locata IV 30; s. vineas 
removebat I 141 ; s. nomine I 12. 

Utris tabulae subiecitlll37; aliquis 
subiecerit III 48, 14. 

Sublicibus ('?), pons sublicius 
IV 85. 

Sublima nebula III 27. 

Hostis submOYi II 98, 4. 

Subsidiis compositis II 102 ; s. 
principes augere II 103. 

IUi suberat regnum IV 69, 15. 

Nisi subvenitis II 98, 10; subvenieu- 
tem Antiochum IV 69, 6. 

Ad subvertendum imperium I 77, 8; 
legum ac libertatis subvertendae 
I 77, 11; omnia regna subvertendi 
IV 69, 15; res gestas (acta?) sub- 
vertere ap. Exup. et Gran. JAc. 
p. 21 ; ad ea subvertenda I 55, 3. 

Castra succedere IV 4 ; murum (-os) 

- successisset (-esserant) I 143; 

III 108. 

Pormamhominis caninis succiuctam 
capitibus IV 27. 

Perculsis succurritur III 107. 

Saxa, pila, sudes iacere II 87 A. 

Suetum latrociniis II 88; rapinis 
s. II 85; oriri sueta mala I 11. 

Libera suffragia III 48 , 1 5; per s. III48, 
6; a populi sutfragiis integerl86. 

Castra suggressus IV 86. 

Sui cultorem IV 48. — Sibi: sing.: 
s. abnuituros I 50; s. asciverat 
ap. Exup. p. 9; s. parare I 11; 
ap. Exup. p. 38; s. alvom pur- 
gari I 52; s. quisque quaerendo 
I 77, 6 ; s. quisque recordari III 95 ; 
s. uni descendere V 20; s. patriam 
esse 1 93 ; incognita s. ap. Isid.p. 02. 
— Flur.: sibimet extorquerent 
I 55, 23 ; s. praelucentes IV 15. — 
S e acc. : sing. : se quisque ai mare 
III 102; se quisque attingat 177, 
12; se eflfecit I 77, 3; movit se 
II 93 ; sese quisque ostentantes IV 7; 
se receperat (-cipit) 1128; III 96 C; 
se suspectum haberent II 87.C; 
penes se V 55, 24; per se II 47, 2. 
Plur. : se dilatant III 62 ; se 
emergunt IV 28; uti se ferunt 
III 48, 22; se gerere III 7; se in- 
vitarent IV 11; se recipere aut 
instruere 1 121; se ruebant II 101 ; 
ad se III 98D; in se III 98 D; inter 



.Index m. 



305 



se I 55, 19; 100; U 98D; HI 96D; 
IV 37. — Subi. acc. c. inf.: sing. 
I 55, 1; 77, 17; EI 60; 88; IV 45; 
plw. I 67; II 87C; segfe V 13. 
Suin. Esse absol. {velut consilium, 
causa fuit) I 11 bis; 55, 18 bis. 
19. 23; 77, 2; 113; H 87D; lil 27; 
48, 13; IV 16; 69, 2. 5. 10. 16; 
suppl. I 107; in post futuros 
I 55, 6. — Esse cum adiectivo 

I 11; 20; 55, 1. 6 bis. 9 bis. 17 
ISbis; 57; 69; 77, 1. 3. 9. 10. 13 
16. 17; 94; II 38; 45; 47, 1. 7. 8 
9. 14; 78; 87B; 98, 6. 10; 98D 
109; III 12; 46; 48, 4. 13; 70 
74; 96 A; 98C.D; IV 21; 26bis 
53; 69, 1. 4. 12. 16. 21; 73; 82 
inc. 22 ; vacuum fuit c. inf. 1 12 
reliquum est III 48, 2 ; I 55, 15 
cum adverbiis: 1 55, 19; II 42 

47, 3; 82; 112; 11148, 9; cum sub- 
stantivo praedic: 145; 77, 76ts; 

II 47, 3. 5; 50; 56; 98, 2; III 14; 

48, 23; 76; 88. — Esse c. dativo 
personae (= habere): I 19; 45; 
55, 7; 77, 12. 15. 22; 93; 137; 
II 45; 98, 7; DI 48, 7. 27; IV 
65; 69, 16. 19; c. genetivo possess.: 
I 55, 24; III 48, 7; cuius torpe- 
dinis erat III 48, 20; c. dativo 
rei {velut curae sunt, noxae esse) : 
I 55, 24; 77, 1. 15. 22; 88; II 70; 
cum ablativo: I 88; III 80. — Esse 
in I 18; 55, 1; 70; 77, 13; II 
98, 1; m 48, 15; IV 33; cum 
aliis praeposiiionibus : 1 55, 7; 
109; II 42; m 48, 2. 8; 96D; 
erat de nomine II 87D. — Incert. 
IV85. 

Bellum atque arma sumenda 1 77, 2 ; 
b. sumpsere IV 69, 5; proelium 
sumentis III 96 D ; suppUcium 
sumite 11 47, 8; sumptis tergis 
IV 75. 

Annuus sumptns datus est II 98, 2 ; 
partem sumptuumll47, 7; sumptui 
onerique {sc. sunt) II 98, 9 ; sumpti- 
bus et contumeliis IV 69, 8. 

Super Adv.: 1 121. — Praep.: super 
eum {sc. discubuit) III 83 ; s. 
tela praecipitati 11 87 A ; qua super 
{loc.) m 37; esca super {== de) 

m 86. 

Superba illa existimantes II 70. 
Superiactis fluctibus 11 56. 
Superiore anno 11 98 9; III 48, 11. 
— Per summa flagitia III 96 A; 

Sallustius, ed. Maurenbrecher. II. 



8ummum(-o)imperium(-o)l55, 26 ; 
n 47, 3-. 14; summa inopia II 46; 
loco summo IV 63; summae rei 
gratia 11 98D; in summo III 83. 

Vera et honesta flagitium supera* 
verit III 48, 13; quaeve humana 
superant I 55, 14 (intrans.). 

Superstantes saxa . . . iacere II 87 A. 

Supplementum paravere 11 98 D. 

Supplicum sanguine I 47. 

Supplicia composuit in I 55, 6; 
apud inferos memorata s. 11 47, 3 ; 
supplicium sumite II 47, 8. 

Venienti ture supplicabatur II 70. 

Supra vota V 25. 

Inimicitias suscepi 1147,4; labores 
et pericula suscepissem 11 98, 1. 

Suspectus fuit c. inf. rV53; suspecti 
sumus c. part. fut. IV 69, 18; 
suspecta erat in I 69; suspectum 
haberent II 87 C; quis rebus su- 
spectis I 32. 

Multis suspicionibns IV 42. 

Metu . . . aequo et bono sustenta- 
tum I 77, 17; vectigalium quibus 
sustentamur I 77, 8. 

Sustinere corpora m 40; impetum 
sustinui II 98, 5; partem sump- 
tuum sustinent II 47, 7; susti- 
neri poterat {subst. deest) III 56. 

SUUS. Adi.: I 34; 55, 2. 23. 24; 
60; 77, 11; 88; 106; H 75; 87B; 
98, 2; 98 D; 100; IH 48, 1. 5. 
ISbis. 21; 96A; 97; IV 45; 69, 
1. 15; suus quisque {sim.) 155,4; 
107; III 40; praedic. contumeHam 
atque invidiam suam {sc. esse) 
I 55, 23; laus sua esset II 98 D; 
suimet sanguinis I 55, 25; suis- 
met aut proximorum telis IV 67 
suopte ingenio 1 100. — Subst. 
sui {sc. de militibus) I 108; II 66 
104; m 106; sua cuique reddi 
I 77, 14; sua sequi V 9. 

Tabes IV 46. 

Utris levi tabulae subiecit m 37. 

Taedium beUi II 87B; t. tyrannidis 
I 55, 7. 

Decem milibus talentorum IV 69, 6. 

Talis. Subst.: quando talis es I 77, 
16; aut quid tale II 105; talia 
III 48, 24. — Adi.: talem hono- 
rem II 47, 11; talia incepta I 74; 
in tali viro I 58. 

Tam I 99; 108; II 55; m 48, 19; 
20 



306 



Index in. 



quam . . . tam I 55, 20. 24; tam 

. . . quam III 96 D. 
Tameu. I 55, 18; II 23; 57; III 28; 

48, 19. 20; 54; 96C.D; IV 69, 13; 

et tamen III 96 A; dein t. II 93; 

mox t. II 87D; quamquam . . . 

tamen I 55, 26; 77, 2; III 48, 8. 
Tanto agmine I 55, 24; tanta copia 

I 3; t. flagitia I 58; tantae gloriae 
III 48, 23; tanta mala I 77, 12; 
tantam mercedem I 50; tanta 
mutatio IV 60; t. praemia I 77, 4; 
t. torpedo 177,19; tantum anti- 
quitatis curaeque I 19; t. modo 

II 47, 11; III 48, 17; quanto . . . 
tanto I 77, 17. 

Taurum ex grege II 11; illa tauro 

paria 11 109. 
In tecta iaciebant III 98 C ; per 

vias et t. II 70; in tectis reli- 

querant IV 15. 
Renonibus corpus tegunt III 104; 

tecta corpora IV 62 ; veste tectum 

pugionem III 59; urbem tegitis 

I 77, 3. 

In sagum . . . in bracliium tela 

venirent II 59; t. iacientes 11 87 A; 

periaci telum poterat III 5; t. 

a maioribus paratum III 48, 12; 

tela reddebant II 87 A; super t. 

praecipitati II 87 A — B; teli con- 

iectus II87D; suismet aut proxi- 

morum telis IV 67. 
Temere textis ratibus III 6. 
Fortunam in temeritatem decli- 

nando II 15. 
Ea tempestate IV 69, 10; V 23 

hac t. I 55, 10; qua t. III 66. 
In modum templi celeberrimi 11 70 

parietes templorum II 64. 
Verbis arma temptabitis I 77, 17 

fugam . . . eruptionem temptavere 

III 84 ; stationes et vigilias temp- 
tare II 89 ; haec atque illa temp- 
tans 1 77, 11 ; quod frustra tempta- 
tum est III 25. 

Tempore anni 1 56 ; eodem t. III 106 ; 

ad hoc tempus III 74; ad id t. 

(temporis?) III 98 A; ex quo tem- 

pore I 16; in tempus III 48, 12; 

in tempore I 32; IV 69, 18. 
In Ciliciam tendere V 14; inconditi 

t. III 23. 
Aliena tenet I 77, 14; rapta t. 

55, 4; tenuit thesauros IV 12; 

(Hispania) ab hostibus tenetur 

II 98 , 9 ; Scythae tenent {obi. 



deest) III 76; in tutandis periculis 

teneaniini I 65, 1. 
Tenuissimas spes III 48, 19. 
Lateribus- et tergo editis III 6; 

sumptis tergis atque redditis 

IV 75; inulti terga caedebantur 
III 24 ; tergis abstinetur III 48, 26 ; 
de vita atque tergo consulere 

I 11; a tergo II 30. 
Tergis vinciebant IV 30. 
Triennio trito III 16; diebus ali- 

quot tritis suppl. III 5. 

Maria terraeque aspera II 47, 14; 
terra ambitnr fort. IV 77; Germa- 
norum terras adstringit III 79; 
per cava terrae II 28; orbe ter- 
rarum II 14; terra . . . mari IV 
69, 13; aequore et t. I 55, 4. 

Detrusus terr etur 1 1 1 8 ; a repetenda 
libertate terremini I 55, 6. 

Ingens terror erat IV 16; t. hosti- 
bus incessit 11 104; eo terrore 

II 87B; ex suo t. I 107; in t. 
I 126. 

Tertia luna III 27; partem quasi 

tertiam IV 3. 
Simulato impio testamento IV 69, 8 ; 

t. data II 43. 
Ea testatum Cretenses IV 69, 10; 

testabantur c. acc. c. inf. 11 92. 
Tetrarchas regesque IV 56. 
Regnis et tetrarchiis IV 69, 10. 
Textis ratibus III 6. 
Portenderetur thesaiirus III 109; 

tenuit thesauros IV 12 ; custodias 

thesaurorum III 58. 
Speciem et celebritatem timentem 

V 21. 
Timide III 59. 

Plurimum timoris faciunt I 55, 1. 

Toga picta amiculo erat II 70; 
togam paludamento mutavit 187. 

Adversa . . . alia toleravi 11 47, 1 ; 
tolerate a. II 47, 13; tributum et 
militiam toleraret I 11 ; quae 
toleravimus (-atis) I 55, 19; IH 
48, 15 ; quae victis toleranda sunt 

I 77, 18. 

ToUo. Sublatum in cervices III 

48, 21. 
Cum strepitu tonitruum II 70. 
Arma tormentaque poscebantur 

II 87C. 

Tanta torpedo animos obrepsit 
I 77, 19 ; occupa(.yit vos t. lE 48, 26 ; 
cuius torpedinis erat III 48, 20. 

Torrentis modo I 16. 



Index III. 



307 



Hastas igni torrere III 96 A. 
Tot exercituum I 55, 5; t. labores 

et pericula II 98, 1 ; t. scaphas IV 2 ; 

t. viros III 48, 22; t. volnera 

I 55, 22. 

Tota insula III 12 ; per totam 

urbem II 87 C. 
Dolia sub trabes locata IV 30. 
*Longissimo tractu ap. Solin. p. 109. 
Tradite exemplum I 55, 25; ut 

alii tradiderunt II 5; traditur 

c. inf. I 102. 
Ictu tra^ulae II 67. 
Abdita a dominis aut ipsos trahe- 

bant III 98 C; navigia ad litora 

trahit IV 28; tracto pede III 37; 

socios amicos trahant excindant 

IV 69, 17. 
Trans maria II 70; t. stagnum 

III 75. 
Exercitum transduxit III 6; parte 

legionum flumen transducta II 99. 
Simulacrum transenna demissum 

II 70. 

Pars in vallo transflxa II 87 A. 

Servilius prior transgressus 1127; 
transgressos recipit I 105; exer- 
citus et bellum transgradientur 
in II 98, 10; flumen transgredi 
nequibat III 6 ; communem habi- 
tum transgressos II 62. 

In transgressu I 104. 

Transituni fecit II 6; simulatis 
transitibus III 6. 

Equites vado transmisit II 100. 

Inter quae trepida 11 87 D. 

Tribus cum muris II 57 ; c. tr. legioni- 
bus V 14. 

Vis tribunicia III 48, 12; potestas 
t. vide potestas. 

Tribunus plebis. Tribunos p. 
paravit (-visset) I 11; III 48, 1; 
ad exitium insontis tribuni III 
48, 10; iura tribunis restituit 

III 48, 8; addito nomine 11 21. 
— Tribunus militum I 88; 
negotia legatorum aut tribunorum 
V9. 

Tanta praemia tribuistis I 77, 4. 
Tributum toleraret I 11. 
Sestertium tricies IV 81. 
Triennio trito III 16; per triennium 

II 98, 2. 
Trieris inc. 11. 

Milibus quinque et.triginta IV 25. 
Triplici fluctu in 55; triplices in- 

sidiae 11 29. 



Quaerant triumpbos m 48, 18; per 
triumphum duxere IV 69, 8. 

Tropaea constituit III 89. 

Tu IV 69, 4. 21; tu vero IV 69, 19. 
— Tibi esse IV 69, 16; t. datur 
V 7; t. liceret IV 69, 2. — Te 
acc. I 77, 15. 16 his; IV 69, 3. 16. 
22. — Te remoto IV 69, 13. 

Occanuere tubis I 135. 

(Classis) commeatus tnebatnr 11 
47, 7. 

Tuml55, 18;88;n42;70 6^S;98D; 
m 6 ; 102 ; IV 36 ; 69, 1 ; V 2 ; initio 
sent.: II 93; et tum m 98D; at 
tum 1 77, 7 ; at tum denique 11 87 A ; 
ac tum maxime III 95; tumque 
I 11; tum vero I 67; IV 74; tum 
. . . cum 1 55, 5; 77, 6; cum . . . tum 
(coord.) II 98 D. 

Tumultuose consultantibus n 87 D. 

Tumultus intercessit m 48, 10 ; tu- 
multus desiderans m 96 C ; tumul- 
tum faciunt II 87 C; t. ex tumultu 
serunt I 77, 7; suspecta in t. I 69; 
magno tumultu II 87 A; cum m. 
t. II 45. 

Tumuli sedere 11 28; mittit in tu- 
mulum circum prominentem m 
96 C; t. (muniverant.^ verb. deest) 
m 6. 

Plurimae turbae et bella orta sunt 

• I 12; in pace t. sunt I 77, 7; 
quantae t. concitantur III 48, 11; 
turbam morantibus I 126; turbas 
odisse I 77, 18; praemia turbarum 
I 55, 16 

Maximaturbamenta probate 155,25. 

Omnia turbata sunt I 77, 1. 

Turmam equitum succedere FV 4. 

Ancilla turpis I 55 , 21; turpi for- 
midine I 38; turpiter moriendum 
n 47, 11. 

Onere turrium III 34 ; cum magnis 
turribus II 57. 

Venienti ture supplicabatur 11 70. 

In tutandis periculis I 55, 1. 

Tutus fuit I 55, 6; tuti in imperio 
I 55, 17; me tutum fuisse I 55, 18; 
se t. putat I 55, 1 ; meis laboribus 
tuti IV 69, 1 2 ; fuga tuta fuit II 87 B ; 
locum nullum tutum III 100; loco 
tuto suppl. III 96 A; nihil glorio- 
sum nisi tutum I 55, 8; quod 
quaesitur satis pius tutum IV 69,1. 
— Iniuria gravitate tutior III 
48, 13; tutior sequebatur m 6; 
20* 



308 



Index m. 



tutius agat in 48, 3. — Quam 

tutissimo looo II 92. 
Tuus adi.: IV 69, 2. 16. 23; subst.: 

tua IV 69, 4. 
Pudorem tyrannidis I 55, 7 ; adver- 

sum tyrannidem L. Sullae I 55, 1. 
Tyrannum appellantes I 64; nihil 

praeter t. quaesitum I 55, 22. 

TJbera partus . . . viris manere II 92. 

UM. Adv. loc: III 86; 98 B; IV 28; 
suppl II 92; III 98 D. — Coni. 
temp.: c. praes.: 1 77, 9; II 92; 
c. imperf.: 11 87 (A). C; c. perf.: 
I 66; III 25; 48, 21; V 15; post 
ubi II 53 {deest verbum); 87 A. 

Ultus iniurias IV 69, 11; ultum in- 
iurias hortor III 48, 17; ultum 
ierat I 31; in ulciscendo I 55, 1. 

Non humana ulla neque divina IV 
69, 17; ullam praedam I 55, 18; 
neque uUis redeuntibus III 96 A. 

Ulterior vide Hispania ind. nom. 

Ultra contionis locum III 48, 14; 
u. morem II 70; nihil u. praedam 
ni 98 A; quid ultra I 55, 1. 

Ultro II 98, 9; III 48, 16. 20; 96 D. 

Undarum vi III 54. 

Unde m 30. 

Undique II 57; 70; III 96 C; IV 

69, 10; V 8. 
Valet in universos III 48, 20. 

Unus. Subst.: I 55, 12. 13; III 48,- 
22. 24; 99; V 20; in unum con- 
sultantibus 11 87. — Adi.: uno 
animo III 48, 8 ; una causa IV 69, 5 ; 
cohors u. III 8; unam epistulam 
III 33; unum omnibus finem I 55, 
15 ; una res III 48, 12 ; unum vadum 
I 108; praeterea unum traditur 
inc. 27. 

Speciem captae urbis I 30; bene 
posita urbs inc. 21 ; maxima ur- 
bium IV 69, 19; per totam urbem 
n 87 C ; urbes subaudiendum V 2. 
— Boma urbs: vacuam urbem 
I 40; vastam u. I 55, 17; u. in- 
vadat I 77, 10; hanc u. tegitis 
I 77, 3; de praefecto urbis I 54; 
a principio u. I 8; urbi praesidio 
sint I 77, 22; ad urbem I 77, 22; 
in u. I 77, 19; IV 46; ex urbe 
III 4. — Urbis nomine apposito: 
I 113; II 81; 98, 6; IV 69, 19. 

Ni metus urgeret II 87 D; sonores 
undique urgentium III 96 C. 

Usque ad flumen III 75 ; ad exitium 



u. III 48, 10; ad postremum u. 

I 77, 5;.quo u. I 77, 17. 
Fortuna usum dedit IV 69, 4; quo- 

rum u. habet I 63; magno usui 

fuit I 88; ad diuturnitatem usus 

III 87. 
Ut. Adverb.: ut . . . sic III 48, 19; 

ut . . . ita III 6 ; uti praesides olim, 

nunc dominos III 48, 6 ; ut cetera 

III 14; ut tabes IV 46; ut antea 
I 16; ut in principio III 25; ut in 
secunda re IV 76 ; ut in ore agens 

I 59; ut ait I 55, 16; IV 54; ut 
illi criminantur III 48, 17; uti se 
ferunt III 48, 22; sapientibus ut 
placet II 28; ut alii tradiderunt 

II 5; ut libet I 77, 20; ut monet 
ira II 47, 8 ; ut solet 1126; III 64 ; 
84; 95; uti soluerat II 102; ut in 
Mario 144; uti quisquel 12 ; II87C; 
cum exclamatione: I 77, 15; ut 
primum c. perf. IV 49; docendi, 
ut paravisset III 48, 1. — Con- 
iunctio consecutica: adeo ut 1 16; 
55, 19; n 50; eo ut I 55, 8; ita ut 
II 67; tanta, ut I 77, 19; tota regi- 
tur sententia: 1 18; 31; 42; III 40; 

IV 60; verbis regitur: censeo uti 
1 77, 22 ; dono datur utll47, 5 ; facit 
ut IV 26; hortor uti III 48, 17; 
moneo (-et) uti III 98B ; IV 69, 23 ; 
oro atque obsecro I 77, 9; quaeso 
(-sit) ut I 86; II 98, 8; III 48, 13; 
suadentibus utill 92. — Finalis: 
I 55, 23; 77,16; IH 96 C; IV 47; 
69, 12; inc. 9; scilicet ut I 44; 
praeterea incertum 1 66 ; II 27 ; III 65. 

Uti legitur I 12; 55, 16; 66; 77, 22; 

86; II 59; 87 C, 17; 92, 9; 102; 

III 48, 1. 17. 22; 84; 95; IV 69, 23. 
Duos quam maximos utris III 37. 
Utrum ... an II 98, 3; IV 69, 16. 
Uterque venirepotestIl98, 7 ; utrum- 

que malunt I 55, 2. 
Utilia parare II 47, 7. 
Eius opera non usurum III 60; pe- 

cunia usi sunt II 47, 6. 
Utrimque 1 11; 34; 54; II 87 A; III 

48, 11. 12. 
Uxori eius frater V 11. 

Vacuus II 35 ; V. a curis III 3 ; vacuam 
hominibus I 40; II 6; vacuum fuit 
c. inf. I 12. 

*yaderent e facultate coni. II 93. 

Facilem pugnantibus radum I 108; 



Index III. 



309 



vado transmisit 11 101; vadi e 

facultate trad. 11 93. 
Exilio vagabantur V 17. 
Genus hominum Taguin II 85. 
Imperio valuit I 11; valent in uni- 

versos III 48, 20 ; plus valet quam 

II 98, 6. 
Ingenio validus I 116; cum validis 

vecte certabat II 19; validam ur- 

bem I 113. — Iniuria validior 

I 112; iniuriae validiorum I 11; 

ceteri v. sunt III 48, 7. — Ego non 

validissimus IV 69, 4. 
Modica valle disiunctis II 93; in 

valle virgulta nemorosaque 1 120. 
Per Tallnm II 87 A; in vallo II 87 A; 

castra vallo communita suppl. IH 

96 B. 
Despecta vanitate 11 42. 
Admodum vanus inc. 18; stolidior 

an vanior IV 1. 
Multa et varia certamina IV 69, 7 ; 

cultibus variis III 12; v. proeliis 

IV 69, 15. 
Nectere vasa agrestia III 102. 
Igni vastare I 112; ad intemecio- 

nem vastavimus II 98, 9. 
Vasta Italiae I 23; vastis omnibus 

locis IV 69, 15; vastam urbem 

I 55, 17. 
Vatum carminibus I 77, 3. 
Ve enclit. . . . aut I 55, 11. 
Vectigalia parva et incerta II 47, 7 ; 

in latere vectigalium nostrorum 

I 77, 8. 
Vecte certabat II 19. 
Veliementer gratulabantur I 89. 
Cohors phaselo vecta III 8. 
Vel cum vi augendi: v. ferro saeptis 

I 55, 1 5 ; vel paucis prohibentibusi 
ni 6; vel maximum I 55, 18. 

Cum velocibus cursu certabat 11 19 ; 
velocissimum genus II 87 A. 

Velorum alis demissis inc. 12. 

Vendo vide venum. 

Prohibebat nocere venenum V 7; 
veneno interfecta II 75. 

Venienti II 70; forte venientis II 29; 
Conisturgim venit I 119; in Are- 
sinarios venere III 5; in Italiam 
venire II 98, 7; tela venirent in 

II 59 ; prohibitum venerant III 7 ; 
pacem orantes venere II 87 B. 

Vento gliscente III 66; venti citatu 

II 28. 
Vennm aut dono datam I 55, 18; 



cultores venum dati II 87 B; ven- 

ditis bonis I 49. 
Principio veris II 80. 
Verberabatur III 9. 
Res plus valet quam verba II 98, 6 ; 

res magis quam v. agerentur 

inc. 9 ; verborum satis dictum est 

III 48, 25 ; liberalibus verbis per- 

mulcti IV 58 ; retractantes v. 1 77,3 ; 

V. arma temptabitis I 77, 17. 
Vereor, ne I 55, 20. 
Ad Siciliam vergens IV 25. 
Vero. Tu v. IV 69, 19; epulae v. 

quaesitissimae II 70; sic v. 1 136; 

tum V. I 67; IV 74; postquam v. 

suppl. III 5. 
Mare verticosum IV 28. 
Verto. Trans.: Ai-ma in nosmet 

versa I 55, 19; exercitum verteret 

III 19; iter vertit ad II 81; ple- 
rosque secundae res in miseratio- 
nem vertunt I 55, 5. — Intrans.: 
incepta in consultorem vertissent 
I 74. 

Verum. Initio sententiae I 65, 16; 
ni 48, 24; neque . . . verum III 48, 
26 ; non modo . . . v. etiam II 98, 9. 

Verum ingenium 1137; vera est 
existimanda {subst. deest) II 55. 
— Movit a vero 16; liber- 
tas et vera placent I 77, 20; v. 
accipiendi IV 57; v. existimare 

IV 69, 3; V. noscerentur III 96 A; 
V. et honesta flagitium supera- 
verit III 48, 13; praeterea veri 
traditur inc. 27. — Vero IV 53. 

Veruta binum pedum III 36. 

Corporibus hominum vesci I 107; 
insolita vescentibus III 38. 

Vespera II 60. 

Vester. Clementia et probitas vestra 
I 55, 1; iure vestro III 48, 15; 
maiores vestri III 48, 15; metu 
vestro I 55, 1; munia vestra III 
48, 1 9 ; in ore vestro II 47, 4 ; vestra- 
rum rerum III 48, 20; vestra sa- 
lute II 47, 9; sanguinem vestrum 
III 48, 17 ; socordia vestra 1 56, 20; 
77, 11; spolia v. I 55, 7; III 48, 6; 
vestra III 48, 7. 

Insequentes vestigia III 96 C; facie 
vestigi humani II 2. 

Veste testum pugionem III 59; mu- 
tata veste II 47 A. 

Vetus causa bellandi IV 69, 6 ; colo- 
niae veterum militum I 77, 21; 
apud veteres et sanctos viros II 70. 



310 



Index m. 



Tetustatem altores lovis celebra- 
visse III 14; vetustate cognita erat 

II 87 D. 

Ire primum via III 48, 2; omni v. 
grassaretur inc. 14; solis viis 1 117 ; 
sacra via II 45; viam militarem 

III 51; per vias et tecta II 70. 
Vicem aerari praestare II 98, 3; v. 

pecorum IV 67; in vicem III 37; 
per V. (vices?) inc. 37. 
Victor fieri IV 69, 23; impetum 
Sertorii victoris II 98, 5; metus 
Pompei V. I 53; victor exercitus 

I 55, 22; II 98, 7; victoribus dece- 
bat 1 140 ; praeter victorem 1 5 5, 2 1 . 

Victoriam reportare III 29; pro v. 
ostentant IV 69, 15; Victoriae 
simulacrum II 70. 

Vicos castellaqne incendere I 112. 

Humanas hostias . . . vidistis I 55, 
14; tantas copias . . . videt I 108; 
visuros inc. 36; cameli visi Ro- 
manis III 42; c. acc. c. mf.: I 77, 
6.11;IIl98D;C.sewlo6?..-IIl48,ll; 
video properantem V22. — Videor 
c. adi.: I 55, 20. 26; II 47, 5; III 
98 B; IV 60; c.ver&is: 177, 12; 115; 

IV 27; 69, 3. 

Ad vigilum speciem III 96 B. 

Vigilias stationesque exequilll 96 B ; 
st. et V. temptare II 89; secunda 
vigilia II 87A; III 96 B. 

Vilia habeo II 47, 3. 

In proxima villa III 94. 

Nectere ex viminibus vasa III 102. 

Vinarii I 63. 

Dolia vitibus aut tergis vinciebant 
IV 30. 

Neque vincere neque vinci possu- 
mus IV 69, 16; nisi viceritis III 
48, 13; pugnatur et vincitur pau- 
cis III 48, 28 ; metum vicit III 48, 4 ; 
supplicia scelere vici II 47, 3; ur- 
bem pugnando vicit 1 113; victus 

II 47, 4; Marius v. I 36; de victis 
Hispanis IH 89; extrema victis 
paterentur II 87 D ; v. toleranda 
sunt I 77, 18; pro v. est lE 48, 28; 
quibus V. IV 69, 20. 

Vindices omnis iuris paravisset III 
48, 1; vindices se ferunt liber- 
tatis III 48, 22 ; aemuli et vindices 
adfuturi IV 69, 18. 

Sub vineas removebat I 141. 

Vino ciboque invitarent IV 11. 

(Deos) violasti I 77, 15; hospitis 
domum violasse III 68. 



Tot viros audere III 48, 22; vir 
gravis II 37 ; augete ingenium viris 
fortibus I 77, 20; potiora esse forti 
viro III 48, 4; cruciatus virorum 
illustrium I 55, 17; facinora viris 
memorabantur II 92; munia v. 
manere II 92; estne v. reliqui 
I 55, 15; inermos viros quemquam 
agnoturum II 61; magnas opes 
virorum etc. IV 69, 16; augeretur 
numerus lectis viris III 98 B ; se- 
paratae a v. II 92 ; apud veteres 
et sanctos viros II 70; in tali viro 

I 58. 

Virgines nuptum mittebantur II 91 
rapere ad stuprum v. IH 98 B. 

In valle virgulta I 120. 

Virile et muliebre secus II 70; ad 
virilia illa vocem III 48, 15. 

Virtuti credebant inc. 7; virtute 
peperere I 55, 3; reppuli v. mea 

II 47, 1 ; mori per virtutem 1 55, 15. 
Vis. Vis omnis in vobis III 48, 15; 

V. obsistat HI 93; vires aderant 

III 23; senescunt v. III 48, 19; vis 
Romanorum II 87 D ; v. tribunicia 
III 48, 12 ; vim cunctam et imperia 
convertere III 48, 5 ; ingens virium 
III 91 ; afflicti undarum vi III 54; 
magna v. contendebatur 1 54 ; sine 
vi IV 69, 14; adsuetum ad omnis 
vis III 17; omne ius in viribus 
I 18. — = multitudo: magna 
(immanis) vis hominum 1 65 ; V 2 ; 
sociorum et Latii m. v. I 55, 12 ; 
vis piscium III 66. 

Magna gloria visebatur II 70 ; cupi- 
dinis ignara visendi 1 103; procul 
visentibus III 96 B; IV 27. 

Vita et mors iura naturae II 47, 5 ; 
V. certa I 55, 6; pacto vitam de- 
derant IV 69, 7 ; mercede v. muta- 
verit I 77, 7 ; finem vitae fecerim 
II 47, 9 ; necis et v. licentia I 55, 3 ; 
inconditae v. mos I 18; de vita 
consulere I 11. 

Vitabundus classem hostium lE 37. 

Vitiosis magistratibus III 46. 

Vitibus vinciebant IV 30. 

Secundae res vitiis obtentui 1 55, 24 ; 
vitio humani ingenii I 7; nostris 
vitiis IV 69, 21. 

Conventum vitantes rV40 ; proelium 
vitare I 104. 

Rapto vivere IH 74. 

Vivos facie ostentabat I 88; vivo 
cruciatus satis H 47, 3. 



Index m. 



311 



Vlx II 25; 47, 5. 7; 98, 2. 9. 

*Ex suo Tocabnlo nomen dedit ap. 
Isid. p. 60 {cf. Catil. 52). 

Vos ad virilia vocem III 48, 15 

Quorum volgus usum habet I 63. 

Perverso volnere III 98 C; in vol- 
nere II 68; sine v. IV 10; per tot 
volnera 155,22; praemia pro vol- 
neribus II 98, 2. 

Qui voluere II 47, 4; (discordiarum) 
. . . finem volens III 48, 17; iustos 
domiaos volunt IV 69, 18 ; honorem 
voletll 47, 11 ; qualem voles socie- 
tatem IV 69, 4 ; eadem volt 1 55, 21 ; 
c. inf. IV 69, 3; c. acc. c. inf. 
I 77, 1 ; volentem dedisse II 47, 12 ; 
volentes accurrerell 71 ; principem 
volentibus vobis esse III 48, 23; 
cum V. III 96 A; volentia plebi 
facturus IV 42. 

Volucrum et ferarum genera 11 70. 

Militum voluntatein causatus V 15; 
adversa voluntate I 91; cognita 
V. II 70; pro cupita v. II 47 A; ex 
eorum v. II 87 C. 



VOS 155,6; 77, 3.13.17 6*8; 1147, 4; 
98, 10; III 48, 11. 16. 28. — Parri- 
cida vestri II 47, 3; aliquis ve- 
strum in 48, 14, — Vobis dat. 
I 55,25; 77, 2. 3. 18. 20; II 47,9; 
98, 1. 6; III 48, 1. 8. 23; vobismet 
ipsi III 48, 6. — Vos accus.: v. 
differunt III 48, 21; v. hortor III 
48,17; V. moneo II 98, 8; occupavit 
V. III 48, 26 ; V. oro atque obsecro 
I 77, 9; V. permissuri I 77, 19; v 
iniuriae pertaesum III 48, 8; v 
praebetis III 48,6 ; v. retinetl 77,18 
V. vocem III 48, 15 ; ad vos III 48, 7 
adversum (-us) v. I 77, 17 ; II 47, 1 
in vos I 55, 2; III 48, 5. 11. 16 
per vos (appell.) II 47, 13. — Vo- 
bis abl.: a vobis I 55, 12; 77, 7. 
18; n 98, 2. 4; ex V. III 98, 4; in 
V. II 98, 1; m 48, 11. 15; pro v. 
m 48, 15; indigna v. II 47, 8; 
mussantibus v. III 48, 8. 

Votis paranda auxilial 55, 7; super 
vota V 25. 

Voveo dedoque me 11 47, 10. 

Magna voce I 89; maxima v. I 64. 



Corrigenda. 



Pag. 43, fr. I 100: pro a lege procul a. 
,, 87, fr. II 70: post secns adde per vias et tecta. 
„ 153, fr. III 100: pro constitissent lege institissent. 



o 



PA 
6^53 
A8 
1891 



Sallustius Crispus, C 
Historiarum reliquiae